Anda di halaman 1dari 55

Bab 1 MENCARI JEJAK Syed Ahmad Jamal merupakan sebuah nama yang tidak asing lagi dalam sejarah

seni lukis negara. Penglibatan yang tidak mengenal jemu selama empat puluh tahun bergelut dengan seni ini telah memberi peluang kepada beliau untuk menyumbang ke arah pembinaan dan perkembangan seni lukis moden negara. Berdasarkan sumbangan penting beliau itulah Kerajaan menganugerahkan Anugerah Seni Negara kepada Syed Ahmad Jamal. Beberapa faktor menyebabkan Syed Ahmad Jamal dipilih sebagai Seniman Negara yang kedua. Pertama Syed Ahmad Jamal merupakan pelopor aliran ekspresionisme abstrak di negara ini. Sesudah sekian lama menceburi lapangan ini, Syed Ahmad Jamal mempunyai pandangan yang kukuh terhadap seni lukis. Malah pandangan ini turut dikongsi bersama oleh kebanyakan pelukis. Syed Ahmad Jamal melihat seni lukis sebagai satu bidang yang berautonomi tanpa ikatan dengan sebarang naungan. Penggiat bidang ini, iaitu pelukis, pula dianggap oleh beliau sebagai seorang individu
1

yang unik dan bebas. Manakala sesebuah karya dilihatnya sebagai sesuatu yang memiliki kewujudan mistik dan makna tersendiri. Perkara ini terjadi kerana seni terhasil daripada khayalan dalaman. Khayalan ini berpusat dalam diri pelukis dan hanya akan diluahkan atas rasa kerelaan serta mempunyai motif yang bersifat keindividuan. Berdasarkan pendapat-pendapat di atas, Syed Ahmad Jamal telah menggaris beberapa perkara penting yang perlu dimiliki dan dinikmati oleh sebarang individu yang bergelar pelukis.Perkara-perkara tersebut boleh dianggap sebagai etika pelukis yang terdiri daripada, pertama, kepentingan meluahkan perasaan tanpa batasan, kefahaman terhadap diri yang mendalam untuk menentukan tujuan, keaslian identiti pengkaryaan bagi mengelakkan peniruan dan akhir sekali pengutamaan terhadap kebebasan. Kedudukan serta nilai artis inilah yang didokong dan disebarkan oleh Syed Ahmad Jamal sepanjang pengabadian selama empat puluh tahun dalam bidang seni lukis. Sesungguhnya pemikiran beliau diterima dan dipraktikkan oleh pelukis muda mahupun seangkatan dengannya. Pemikiran Syed Ahmad Jamal banyak disumbangkan oleh

pengalaman beliau ketika berada di Eropah untuk mendalami seni. Pemikiran ini dianggap baru menggantikan paradigma lama dalam seni tanahair kerana sejarah menunjukkan seni negara tidak pernah bersifat keindividuan, dalam erti kata arah perkembangannya ditentukan oleh umum bukan individu atau penggiat. Seni itu juga tidak pernah langsung sifatnya. Keadaan sedemikian disebabkan oleh budaya setempat yang mengutamakan semangat kekitaan dan mementingkan kiasan. Hal ini mengakibatkan pergolakkan rasa yang hebat dalam diri penggiat seni terpaksa dipendam dan luahan yang diterjemahkan dalam bentuk karya hanyalah merupakan sesuatu yang telah ditapis oleh sedar. Ketika di England, aliran ekspresionisme dan ekspresionisme abstrak sedang giat melanda kepulauan itu. Gerakan tadi merupakan
2

suatu yang amat baru bagi Syed Ahmad Jamal dan benar-benar memikat indera seninya. Beliau meminati ekspresionisme kerana ia menyediakan satu landasan baru bagi menentukan arah dan tujuan seni secara perseorangan atau individu. Bagi ekspresionisme abstrak pula, ia memberikan kelangsungan dalam berkarya kerana fleksibiliti aliran ini membenarkan pemikiran diterjemahkan secara langsung menjadi bahan seni. Penentuan secara individu dan penterjemahan secara langsung itu memberikan beliau perspektif baru dalam melihat serta menangani seni.

Lunar Peaks (1986), UMBC, KL

Perspektif ini pula dipadankan dengan pendapat beliau yang melihat artis sebagai seorang individu yang bebas. Jadi keindividuan, kelangsungan dan kebebasan menjadi tonggak pemikiran Syed Ahmad Jamal dalam seni lukis. Perkara-perkara di atas secara tidak langsung mendasari cara beliau berkarya. Secara huraian, keindividuan memberikan beliau ruang untuk menggambarkan membenarkan diri pengalamanpengalaman berterus-terang melalui peribadinya. kegiatan Kelangsungan seni. Manakala,

kebebasan melepaskan beliau daripada kongkongan konvensional dan memasuki serta membina keperibadian seni lukis moden.

Syed Ahmad Jamal sedang melukis chairil Anwar Kirkby, England 1958

Walaupun Syed Ahmad Jamal merupakan pelopor pemikiran aliran tersebut di Malaysia, beliau masih mengekalkan pertaliannya dengan tanahair. lni bererti beliau cuba menerap serta menggabungkan pengaruh alam Nusantara dengan pemikiran tadi. Ketika jiwa dibiarkan bercanda serta berimaginasi bersama-sama elemen baru dan asing itu, kecintaan itu tidak pula dibenarkan berleluasa mempengaruhi diri sebaliknya dimesrakan dengan imbasan imejan-imejan dari tanahair. Ketika itulah cubaan demi cubaan dilakukan terhadap kemesraan tersebut sehingga berupaya membuahkan satu teknik melukis yang menggabungkan gaya baru itu dengan unsur alam Nusantara. Bentuk-bentuk alam yang menonjol dalam lukisannya pada ketika itu ditandai oleh landskap dan aktiviti manusia. Berdasarkan pendapatnya bahawa karya seni itu mempunyai kewujudan, mistik dan makna tersendiri maka terciptalah beberapa lukisan yang mempunyai wajah herot seperti Duel In The Snow (1956) yang memaparkan pergelutan di antara Hang Tuah dan Hang Jebat di sebuah latar yang bersalji. Syed Ahmad Jamal juga menerap pemikiran yang menekankan unsur kemistikan dalam aliran tadi. Kemistikanlah yang membezakan Syed Ahmad Jamal dengan penggiat ekspresionisme dan ekspresionisme abstrak. Malah unsur inilah memberikan karya beliau keperibadian
4

tersendiri dalam bidang seni lukis. Bagi Syed Ahmad Jamal mistik atau keghaiban adalah sesuatu yang perlu dimiliki oleh seni. Mistik Syed Ahmad Jamal bermaksud wujudnya rasa atau kuasa kejiwaan yang mengkagumkan terhadap sesuatu bentuk. Misalnya, ketika beliau menangani kaligrafi Melayu. Seni khat dilihatnya sebagai suatu yang amat mistik berbanding dengan tulisan rumi. Ini kerana segala ciri yang dimiliki oleh sesuatu bentuk dapat digambarkan secara langsung melalui lenturan tulisan tersebut sekiranya dilakukan dengan teliti. Ketelitian tersebut telah dilakukan oleh beliau dan atas inisiatifnya itulah yang menyaksikan seni khat terjerumus ke dalam arus perkembangan seni lukis kontemporari Malaysia. Kemasukkan sesuatu yang selama ini berada di luar ruang lingkup seni kontemporari kini berupaya memperkayakan seni negara. Dinamika seni khat terserlah di dalam lukisan seperti Chairil Anwar (1959). Penerokaan dalam seni khat diteruskannya sekembali ke tanahair dengan kelahiran Writing (1961). Apabila memperkatakan estetika, Syed Ahmad Jamal

menerangkannya berdasarkan hubungan di antara pelukis, karya dan penonton. Bagi beliau hubungan di antara tiga elemen ini berpusat kepada pelukis itu sendiri. Setiap pelukis dianggap mempunyai perasaan yang subjektif terhadap sesuatu perkara yang hendak dibenamkan ke dalam sebuah alam yang dipanggil utopia. Pemerhati atau khalayak diandaikan turut mempunyai perasaan subjektif semulajadinya yang turut ingin ditenggelamkan ke alam tersebut ketika menghayati karya. Kepuasan dan keindahan yang amat luhur terjadi apabila perasaan subjektif pemerhati dan pelukis bertemu serta bersepadu di dalam alam tersebut.

Dato Syed Ahmad Jamal menyambut Perdana Menteri Malaysia di perasmian Balai Seni Lukis Negara dalam tahun 1984

Pemikiran tadi mengemukakan kaedah baru dalam melihat hubungan di antara seni dan khalayak. Sebelum ini tidak ramai pelukis yang berupaya menafsirkan hubungan di antara karya dan kelompok yang menghayati hasil tersebut. Dalam hal ini, Syed Ahmad Jamal telah meletakkan satu landasan penting dalam pemikiran seni lukis negara. Secara ringkasnya, metode dan ide berjalan seiringan dalam diri Syed Ahmad Jamal. Gaya berkarya ini turut dikongsi bersama oleh beberapa orang pelukis penting sehingga memungkinkan satu gerakan seni lukis yang berteraskan identiti tanahair atau apa yang boleh dilabelkan sebagai abstrak ekspresionisme ala Malaysia, dan ia menjadi sebahagian daripada jatidiri pelukis tanahair. Gerakan ini banyak digembelingkan melalui sebuah persatuan yang dikenali sebagai Wednesday Arts Group yang turut dianggotai oleh Syed Ahmad Jamal. Kedua, Syed Ahmad Jamal turut menyumbang dalam pembangunan seni lukis melalui kedudukannya sebagai pentadbir awam. Dalam perkhidmatan awam Syed Ahmad Jamal disanjung sebagai seorang penjawat yang dedikasi. Sesungguhnya tiada pelukis yang begitu produktif dan dalam waktu yang sama menjalankan tugas rasmi dengan penuh komitmen seperti Syed Ahmad Jamal. Sehubungan dengan itu, beliau tidak pernah memperlagakan dan mencampuradukkan bidang-bidang tersebut. Beliau mengekalkan jarak antara kedua-keduanya dan tidak ramai yang berupaya berbuat sedemikian memandangkan salah satu bidang boleh mempengaruhi
6

bidang yang lain dengan mudah. Pendekata, pertindihan tanggungjawab dapat berlaku secara wenang sekiranya garis pemisah di antara menjadi pelukis dan pentadbir awam tidak dipelihara dengan teliti. Dalam perkhidmatan awam Syed Ahmad Jamal memulakan tugasnya sebagai seorang guru di sebuah sekolah menengah di Batu Pahat, Johar. Ketika menjadi guru Syed Ahmad Jamal cuba mengembangkan bidang baru yang dipelajarinya dalam melukis catan di kalangan pelukis muda. Namun tanggungjawab kepada negara yang baru merdeka ini lebih diberi keutamaan yang menyebabkan hasratnya sekali lagi ditangguhkan oleh kewajipan. Dari tahun 1958 hingga 1959 beliau telah diminta menjadi pembimbing seni di Malayan Teachers College, Kirby, England bagi memenuhi cita-cita negara untuk mempertingkatkan mutu serta mempercepatkan proses peralihan corak pendidikan penjajah kepada sebuah sistem pendidikan Tanah Melayu yang berdaulat.

Dato Syed Ahmad Jamal sedang meneliti buku yang akan diterbitkan iaitu Form and Soul

Sekembalinya dari England pada tahun 1960, beliau ditugaskan sebagai pensyarah di Maktab Perguruan Ilmu Khas, Cheras. Di situ beliau mengajar serta memberi galakan kepada pelatih untuk menceburi bidang seni lukis dengan serius. Sesungguhnya kehadiran beliau telah memberi nafas baru kepada pelukis muda di maktab itu. Galakan demi galakan serta kejayaan yang dipamerkan melalui catannya membuat beliau dilihat sebagai inspirasi kepada pelukis-pelukis berbakat tersebut. Malah, terdapat sejumlah besar daripada golongan tersebut menyahut seruan Syed Ahmad Jamal itu dan kini menjadi tokoh-tokoh terpenting dalam dunia seni lukis negara. Nama-nama seperti Ahmad Khalid Yusof, Chew Teng Beng, Ismail Hashim, Shamsuddin Mansor dan Redza Piyadasa adalah di antara sebilangan daripada para pelukis yang pernah mendapat bimbingan serta asuhan daripada Syed Ahmad Jamal. Sepanjang penglibatannya dengan Maktab Perguruan Hmu Khas, Syed Ahmad Jamal telah mengubah haluan institusi tersebut menjadi penjana yang amat bertenaga dalam melahirkan angkatan pelukis yang berwibawa. Kemudian beliau bertugas sebagai pegawai kanan di Kementerian Pendidikan. Pada awal tahun 1970an, Syed Ahmad Jamal telah membuat dua sumbangan yang amat bermakna dalam pendidikan negara. Pada tahun 1972, beliau dilantik menjadi pengerusi bagi menggubal Sukatan Pelajaran Seni Lukis (Latihan Guru). Dedikasi serta kewibawaannya bukan sahaja sebagai pelukis tetapi pemikir telah membuatkan beliau juga dilantik sebaggai pengerusi Sukatan Pelajaran Seni Lukis (Sekolah) yang menyusul setahun kemudian. Kedua-dua sukatan ini terus digunakan dalam pendidikan seni negara sehingga ke hari ini. Dari tahun 1978 hingga 1989 juga merupakan tempoh Syed Ahmad Jamal memegang beberapa jawatan penting dalam perkhidmatan awam. Dari tahun 1979 hingga 1983 beliau bertugas sebagai pengarah di Pus at Seni, Universiti Malaya. Selepas itu beliau dilantik menjadi pengarah di Balai Seni Lukis Negara dan jawatan tersebut dipegangnya sehingga tahun 1991.
8

Perpindahan beliau ke badan yang lebih unggul telah dimanfaatkan sepenuhnya untuk memertabatkan seni lukis di negara ini. Ketika berada di Universiti Malaya beliau telah mengkuratorkan dua pameran penting, iaitu Rupa dan Jiwa (1979) dan Pameran Perdana (1981). Selama lapan tahun beliau di Balai Seni Lukis Negara pula, tidak kurang daripada empat belas pameran telah dikuratorkan dan kebanyakannya berkenaan dengan seni lukis kontemporari. Kehadiran beliau di Balai Seni Lukis Negara juga memungkinkan perpindahan galeri nasional itu untuk menduduki lokasi yang strategik. Pada awal tahun 1980an, Balai Seni Lukis telah berpindah dari Dewan Tuanku Abdul Rahman di Jalan Ampang ke sebuah bangunan yang lebih selesa kedudukannya bersebelahan dengan Stesen Keretapi Sultan Abdul Samad. Bangunan hotel yang telah diubahsuai itu berubah menjadi sebuah dewan pameran yang unggul dan telah dirasmikan oleh YAB Perdana Menteri Datuk Seri Dr. Mahathir Mohamad pada tahun 1984. Keselesaan lokasi telah berjaya menjemput peminat seni serta pelukis muda yang berbakat untuk bertandang ke galeri ini, baik dari dalam mahupun dari luar negeri. Peralihan arus seni lukis kontemporari mula beralih ke situ sehingga Balai Seni Lukis Negara dianggap sebagai sebuah galeri unggul yang mempamerkan karya agung. Kesempatan mempamerkan karya di galeri itu dilihat sebagai kemuncak bagi seseorang penggiat tersebut. Balai Seni Lukis Negara adalah syurga bagi pelukis-pelukis tanahair. Syed Ahmad Jamal juga turut mengadakan pameran lukisan sama ada dihasilkan oleh beliau sendiri mahupun pelukis Malaysia yang lain. Dedikasi dan pencapaian beliau dalam bidang ini, sarna ada sebagai pelukis mahupun pentadbir awam, turut dihargai oleh masyarakat luar negeri. Ini terbukti apabila pada tahun 1987 beliau dianugerahkan ASEAN Cultural Award (Visual Arts). Sebenarnya keunggulan beliau memainkan dwi-peranan tersebut telah lebih awal dihargai oleh masyarakat antarabangsa. Misalnya, beliau telah menerima anugerah Perhubungan Kebudayaan India. Ini disusuli oleh United
9

States Department Award oleh Kerajaan Amerika Syarikat. Beliau turut dianugerahkan East West Centre ScholarshiP bagi memasuki program sarjana dalam bidang seni lukis di University of Hawaii. Manakala anugerah tertinggi negara yang pernah beliau terima bagi dua peranan tadi ialah Ahli Mangku Negara (AMN) dan Kesastria Mangku Negara (KMN). Pendekata, keterlibatan Syed Ahmad Jamal dalam dua alam tidak membuatkan beliau menganaktirikan satu bidang. Kecemerlangan diperolehinya dalam kedua-dua bidang. Sememangnya, beliau seorang manusia penuh mistik yang bukan sahaja dapat bertindak sebagai pelukis unggul tetapi turut menjadi penjawat awam yang berwibawa. Ketiga, selain daripada dikenali sebagai pelukis mahupun pentadbir awam Syed Ahmad Jamal juga merupakan seorang penulis yang berwibawa dan kerap dianggap sebagai jurucakap bagi seni lukis moden negara. Ke mana lagi perginya kuah kalau tidak tumpah ke nasi. Baka ketajaman pena arwah ayahnya sebagai journalis diwarisi juga oleh Syed Ahmad Jamal. Beliau mula menulis pada tahun 1965 dan keseriusan Syed Ahmad Jamal dalam bidang penulisan ini begitu menonjol sekali selepas pertengahan tahun 1970an. Pelbagai bentuk tulisan dihasilkan yang merangkumi ulasan, komen, kertas kerja, kata pengantar dan juga kritikan. Bentuk tulisan ini pula terbit dalam berbagai-bagai bentuk seperti artikel untuk akhbar dan majalah, retrospektif, jurnal dan buku. Keluasan skop penulisan yang dicakupi oleh pena beliau menampakkan kearifannya tentang bidang yang amat diminatinya ini. Secara amnya, penulisan Syed Ahmad Jamal dianggap sebagai pencerna dan juga panduan yang membimbing khalayak memahami bidang seni lukis dengan lebih mendalam lagi. lni amat penting kerana bahan bertulis tentang seni lukis negara tidak banyak dihasilkan oleh anak tempatan. Tulisan Syed Ahmad Jamal juga bukan setakat mampu menerangkan seni itu secara deskriptif malah berupaya membicarakan bidang tersebut dengan lebih analitikal mahupun ilmiah seperti yang dipamerkannya melalui
10

buku Rupa dan Jiwa. Pencapaian ini membuktikan beliau boleh membicarakan segala aspek mengenai seni lukis negara. Sepanjang penglibatan sebagai penulis, beliau telah menghasilkan tidak kurang daripada lima puluh buah tulisan dan ini merupakan sumbangan yang amat bermakna bagi gedung keilmuan negara. Beliau masih lagi menulis agar kenikmatan penghayatan secara lihatan dapat diperkukuhkan melalui pembacaan tulisan yang konstruktif. Sesungguhnya, penglibatan beliau dalam bidang seni lukis menyemarakkan lagi proses pemahaman terhadap seni lukis bukan setakat penghayatan karya tetapi juga pemikiran yang mendasarinya. Beliau pernah berpolemik dengan pengkritik serta tokoh tertentu demi menyatakan kemurnian bidang seni lukis. Keempat, penyertaan Syed Ahmad Jamal dalam aktiviti berpersatuan yang berkaitan dengan seni lukis turut memastikan kedudukan bidang ini untuk bertapak dengan lebih kukuh di Malaysia. Arts Council Malaysia, Wednesday Art Group dan Angkatan Pelukis SeMalaysia adalah di antara persatuan yang dianggotainya. Beberapa perkembangan dalam bidang seni ini turut diikuti oleh Syed Ahmad Jamal ketika menganggotai persatuanpersatuan ini. Misalnya, keaktifan Arts Council Malaysia telah memungkinkan penubuhan Balai Seni Lukis Negara di Dewan Tunku Abdul Rahman, Jalan Ampang. Wednesday Arts Group pula memberikan beliau kesempatan untuk mengukuhkan pengaruh aliran ekspresionisme abstrak di negara ini. Di samping itu, persatuan ini juga merupakan sebuah kumpulan diskusi yang amat penting untuk perkembangan seni lukis moden di Malaysia pada tahun 50an dan 60an. Manakala penekanan terhadap keperibadian kebangsaan dalam karya dilakukannya melalui Angkatan Pelukis SeMalaysia. Secara ringkasnya, Syed Ahmad Jamal merupakan seorang yang serba boleh dalam lingkungan bidang seni lukis. Peranan sebagai pelukis, penulis, pemimpin persatuan dan pentadbir dapat dipegangnya serentak tanpa banyak masalah. Keunikan memainkan semua peranan ini amat jarang dimiliki oleh seorang pelukis apatah lagi melakukannya dengan cemerlang sekali.
11

Bab 2 MANDI DI TEPI LAUT Syed Ahmad Jamal dilahirkan di Bandar Maharani, Muar, Johor Darul Takzim pada tahun 1929. Pendidikan formal awalnya bermula di Sekolah Tambatan Rendah dan Tinggi, Johor Bahru. Kemudian melanjutkan pelajaran di beberapa buah sekolah menengah sebelum memasuki English College yang juga terletak di Johor Bahru. Meskipun Syed Ahmad Jamal menunjukkan kecemerlangan dalam matapelajaran lain tetapi kecenderungan minat beliau lebih tertarik kepada seni lukis. Ketika ditanya oleh guru tentang cita-citanya semasa di bangku sekolah, Syed Ahmad Jamal dengan penuh keyakinan menjawab, "Saya ingin menjadi seorang pelukis", suatu kerjaya yang jarang difikirkan oleh orang secara serius pada masa itu. Cita-cita itu dikejarnya dengan penuh ketekunan dan ketabahan yang menyaksikan beliau mendalami jurusan seni lukis di Eropah. Ilmu dan pengalaman yang ditimba di benua tersebut mendatangkan hasil dan berupaya menukar Syed Ahmad Jamal menjadi seorang pelukis yang berwibawa. Kecemerlangan semakin terserlah apabila beliau pulang ke tanahair pada akhir tahun 1950an. Beliau mula mendapat perhatian dan perlahan-lahan menjadi acuan pelukis muda ketika itu sehingga Syed Ahmad Jamal bukan sahaja dilihat sebagai inspirasi tetapi seorang mahaguru dalam bidang seni lukis. Kehadiran Syed Ahmad Jamal telah menyemarakkan serta menjana perkembangan seni lukis negara sehingga beliau menjadi tokoh yang ternama dalam bidang tersebut. Namun kecemerlangan yang dinikmati oleh Syed Ahmad Jamal tidak dikecapi tanpa merempuh halangan dan tentangan. Pada usia duapuluh satu tahun Syed Ahmad Jamal sudah meletakkan dirinya sebagai pelukis yang berwibawa apabila memenangi hadiah pertama dalam pertandingan melukis di Jahor Bahru pada tahun 1950an. Sekaligus membuktikan tiada apa yang mustahil sekiranya diiringi oleh keyakinan dan usaha. Pencapaian ini mengukuhkan lagi niatnya untuk menjadi seorang
12

pelukis yang unggul. Bakat dan ketekunan yang dimiliki anak muda itu membuatkan beliau berhajat untuk memohon biasiswa bagi melanjutkan pengajiannya dalam bidang seni lukis ke luar negeri.

Penerima Anugerah bersama rakan-rakan di Chelsea London 1950an

Chelsea bagaikan dunia yang dicari selama ini serta mempunyai seribu macam keajaiban. Di sinilah beliau mengenali luasnya dunia seni lukis. Saban hari hidup ditandai oleh penemuan dan pengalaman baru. Rupa-rupanya seni lukis bukanlah sesuatu yang statik dan terikat dengan gambar yang meniru realiti sahaja. Di sana juga lenturan berus yang membuatkan jaluran garis bertindih membentuk corak-corak aneh tumbuh bagai cendawan di hujan hari. Pandangan pertama terhadap bentuk-bentuk tadi amat menggamit perasaan dan lama-kelamaan keganjilan itu sudah hilang keasingan lalu diri teras a ditarik serta terjebak ke alam fantasi warna-warni yang penuh emosi. Sesungguhnya aliran ekspresionisme dan ekspresionisme abstrak di England pada ketika itu menyentuh naluri seninya. Aliran ini dipraktikkan dengan bentukbentuk yang ditandai oleh alam dan manusia. Beliau cuba menceburi aliran dengan menggambarkan pertalian ktitikal di antara alam dan manusia sebagai dua buah entiti yang saling berinteraksi dalam satu kesatuan. Kemasukkan Syed Ahmad Jamal ke dalam institusi itu merupakan suatu rahmat baginya kerana di sana beliau dapat bergiat dengan intim dan memperolehi pendedahan yang cukup meluas. Beliau bukan sahaja belajar tentang seni lukis tetapi turut mengkaji seni ukir dan seni persembahan.
13

Pengalaman yang meluas ini akhirnya membuahkan hasil apabila berupaya menguasai lenturan berus dengan teliti dan berkesan. Hasilnya lebih ketara lagi apabila Syed Ahmad Jamal memasuki University of London's Institute of Education untuk membuat pengajian dalam bidang pendidikan seni pada tahun 1955. Lukisan-lukisan berwajah herot dan abstrak bertunjangkan unsur tanahair cuba dihasilkan oleh beliau ketika berada di London. Percubaan awal menggunakan kaedah tersebut menampakkan

kejayaan apabila berjaya menghasilkan Bathers by the Sea (1957). Karya itu dan juga Duel in the Snow merupakan titik permulaan bagi Syed Ahmad Jamal untuk menempah sejarah yang lebih gemilang dalam bidang seni lukis. Luisan-lukisan awal menunjukkan beliau cuba meneroka bentuk, susunan ruang serta hubungan di antara bentuk dengan latar. Dalam catan Bathers by the Sea lenturan berus menampakkan pengaruh Eropah namun keadaan anak gadis yang sedang mandi di tepi laut itu sesungguhnya berlatarbelakangkan suasana yang biasa dilihat di tanahair pada ketika itu. Kecenderungan minatnya terhadap unsur serta pertalian alam (tatar) dan manusia (bentuk) terserlah dalam karya berkenaan. Kehadiran unsur-unsur itu amat ketara sekali dan menguasai catannya sehingga pertengahan tahun 1960an. Pemakaian warna yang hampir sama terhadap dua unsur yang telah diherotkan itu menyebabkan kehadiran sifat alam dan aksi manusia dapat dirasai berada dalam kesatuan. Penerokaan sulung terhadap bentuk, susunan ruang serta hubungan di antara bentuk dengan latar menghasilkan suatu keserasian yang amat ampuh di antara tiga perkara yang disebut awal tadi.

14

Bab 3 UMPAN (1959) DAN LELA MAYANG (1968) Sesudah berada hampir enam tahun di England, Syed Ahmad Jamal pulang ke tanahair di tengah-tengah kemeriahan anak watan menyambut kemerdekaan. Sesampai di Tanah Melayu, beliau menjadi guru di sebuah sekolah menengah di Batu Pahat. Tahun-tahun di tempat itu digunakan oleh Syed Ahmad Jamal untuk mengaplikasikan sepenuhnya cara melukis yang menggabungkan teknik Eropah dan unsur tempatan. Pengherotan dilakukan dengan begitu teliti sehingga ia berupaya mencetuskan suasana yang amat menarik. Lukisan Batu Pahat River (1957) menggambarkan sebatang anak sungai dan rumah-rumah kampung yang diherotkan dalam keadaan yang amat harmoni sekali. Lukisanlukisan lain yang turut dihasilkan sebegini pada tahun yang sama ialah Nipah Palms, loget dan Ronggeng. lmejan tanahair diberi Syed Ahmad Jamal nafas baru dalam lukisan kontemporari yang mengakibatkan pertembungan benua barat dan timur berlaku secara harmoni dan akrab dalam karya beliau.

Winter Wind (1959)

Walaupun Syed Ahmad Jamal terpaksa pergi ke England sekali lagi untuk menjadi tenaga pengajar di Malayan Teachers' College, perpindahan ini tidak dianggap sebagai rintangan sebaliknya beliau terus maju dengan kaedah berkarya yang sudah sebati dengan dirinya itu. lni terbukti apabila kecemerlangan Syed Ahmad Jamal mula terserlah dalam bidang yang
15

diceburinya ketika berada di Kirby. Malah tahun-tahun ini merupakan tahap kematangan serta kemantapan. Pada tahun tersebutlah beliau menghasilkan beberapa buah lukisan yang akhirnya menghasilkan Winter Wind (1959) dan Bait (1959). Kedua-dua karya ini dianggap sebagai lukisan abstrak awal dalam sejarah seni lukis kontemporari tanahair. Bait, khususnya, diakui sebagai sebuah karya agung oleh pengkritik seni dari dalam mahupun luar negara. Karya-karya penting lain yang turut dihasilkan dalam keadaan dan tahun yang sarna ialah Winter Sun dan Blue Umbrella. Berbagai-bagai unsur setempat dimasukkannya ke dalam catan pada ketika itu dan satu perkara yang amat menarik ialah percubaan Syed Ahmad Jamal menerapkan pengaruh kaligrafi Melayu. Berbeza dengan Bathers by the Sea, pengherotan terhadap Bait dilakukan dengan intensif sekali sehingga aksi burung hadir secara separuh lut sinar. lni merupakan perkembangan yang amat drastik kerana bentuk dan latar telah hilang wajah realiti. Namun kehadiran emosi dan tenaga dua elemen itu masih dipertahankan serta dapat dirasai secara langsung. Dalam lukisan seperti Bait Syed Ahmad Jamallebih mengutamakan lekukan bentuk. Bentuk-bentuk mula dilekukkannya bagi menggambarkan aksi atau suasana yang lebih bertenaga. Dalam Bait lekukan itu berjaya melukiskan dengan secara dinamik adegan ketegangan si mangsa dengan pemusnahnya. Kecenderungan terhadap lekukan itu juga telah menyebabkan Syed Ahmad Jamal meminati kaligrafi atau seni khat yang mempunyai lekukan-lekukan bermakna secara semulajadi. Minat itu akhirnya menghasilkan Chainl Anwar serta beberapa lukisan lain yang berteraskan khat. Beliau kembali ke tanahair pada tahun 1960 dan menjadi pensyarah di Maktab Perguruan llmu Khas, Cheras. Di samping mengajar, tahun 1960an merupakan tempoh waktu digunakannya untuk mengembangkan aliran ekpresionisme abstrak dengan giat di negara. Pengembangan dan penyebaran ini dilakukan menerusi keistimewaan karya-karya beliau sendiri yang berupaya menarik minat golongan pelukis pada ketika itu. Syed Ahmad Jamal juga berkesempatan untuk menceburi bidang lain pada waktu ini.
16

The Bait (1959)

Pada tahun 1968, Syed Alwi telah mengarahkan sebuah drama yang diberi judul Lela Mayang. Dalam usaha pengarah itu mendalami serta memberi kekesanan bagi persembahannya, beliau telah menjemput Syed Ahmad Jamal mereka set pentas drama tersebut. Ini merupakan usaha awal dalam sejarah seni lukis Malaysia apabila seorang pelukis dipelawa membuat set pentas sebuah drama. Pelawaan ini juga bererti karya beliau dapat dipertontonkan kepada khalayak yang lebih ramai. Set Syed Ahmad Jamal menggunakan konsep pelbagai media, khususnya gabungan seni area dan seni lukis. Sebenarnya, seni persembahan bukan perkara yang baru bagi Syed Ahmad Jamal kerana beliau sendiri pernah berlakon di atas pentas ketika belajar di Chelsea. Begitu juga dengan seni area yang sempat dipelajarinya di institusi tersebut. Cuma peranannya dalam persembahan kali ini lebih bertindak sebagai pereka pentas. Set Lela Mayang menggambarkan bentuk hati dan keris. Seeara analogi, bentuk hati itu boleh juga dilambangkan sebagai gunung manakala keris yang meneaeak ke atas adalah seperti pohon-pohon nipah. Secara ringkasnya, pemikiran aliran tadi tetap dibawa dan diterapkan oleh beliau bersama ke dalam bidang seni lain yang sempat diceburinya.

17

Bab 4 SIDANG ROH (1970) DAN GUNUNG LEDANG/TANJUNG KUPANG (1978)

Tahun-tahun

1960an

hingga

1977

menyaksikan

beberapa

perkembangan berlaku dalam lukisan Syed Ahmad Jamal. Pertengahan tahun 1960an menandakan berakhirnya bentuk-bentuk humanoid. Sebaliknya ia dihimpuni oleh unsur alam sepenuhnya bagi meneruskan fungsi lukisannya sebagai media untuk berkomunikasi dengan audien. lmejan-imejan di atas permukaan bumi lebih mendominasi karya, khususnya bentuk-bentuk di langit dan angkasa. lmejan ini amat banyak sekali dihasilkannya dan Window in the Sky (1969) adalah di antara lukisan berimejkan unsur berkenaan. Begitu juga dengan Conference of the Souls (1970). Dalam lukisan ini yang paling diutamakan ialah emosi yang dicetuskan melalui bentuk-bentuk tersebut. Emosi itu boleh dianggap terarah, bertenaga dan pantas. Conference of the Souls dilukis selepas tragedi 1969 dan berkembang daripada sajak Kassim Ahmad yang berjudul Sidang Roh. Sajak tersebut berkenaan dengan pengertian terhadap kebenaran yang senantiasa berubah mengikut kehendak dan selera semasa. Perubahan semasa ini juga cuba digambarkan oleh bahagian bawah catan itu yang turun naik sifatnya. Dari situ terpacak tiga bentuk menegak dan bercantum di atas. Gambaran ini amat simbolik kerana ia mengemukakan satu persoalan yang paradoks, iaitu "adakah kebenaran berasal dari satu atau banyak punca ?". Bentuk-bentuk awangan yang memuncak ini akhirnya membina imejan Gunung Ledang pada lewat 1970. Penerokaan atau campurtangan beliau dalam masalah masyarakat menunjukkan Syed Ahmad Jamal mula cuba mengungkapkan isu sosial dalam catannya. Penghujung tahun 1970an membuka dimensi baru dalam bidang seni lukis Syed Ahmad Jamal. Wajah Ledang yang selama ini tidak menarik minat
18

tiba-tiba berakrab dengan naluri seninya. lni terjadi setelah berlaku insiden nahas udara di Tanjung Kupang yang turut mengorbankan seorang rakan karibnya. Kapal terbang yang dirampas itu berlegar melintasi Gunung Ledang dahulu sebelum ia menjunam dan meletup di Tanjung Kupang. Keadaan ini menyebabkan gunung itu terasa mempunyai pertalian yang cukup erat dengan Tanjung Kupang dan dirinya sehinggalah perhubungan ini dimitoskan dalam catan Gunung Ledang/ Tanjung Kupang (1978). Karya tersebut merupakan satu olahan yang menggabungkan mitos gunung terebut dengan tragedi udara itu. Gunung Ledang dan dongengnya dilihat sebagai suatu entiti yang akan terus hidup manakala manusia tetap akan menyahut panggilan Illahi. Sejak dari tahun tadi unsur imbangan dan imejan segitiga menyerupai bentuk Ledang menjadi unsur dominan dalam karya Syed Ahmad Jamal. Bagi beliau Gunung Ledang adalah sesuatu yang melambangkan tenaga dan kemakmuran. Sebenarnya, terdapat pertalian di antara cara Syed Ahmad Jamal berkarya dengan kerja yang dilakukannya pada ketika itu. Pada akhir tahun 1970an Syed Ahmad Jamal berusaha untuk mengadakan sebuah pameran tentang seni rupa Melayu yang akan dikuratorkan sendiri oleh beliau. Pada ketika itu beliau bertugas di Universiti Malaya. Untuk tujuan tersebut Syed Ahmad Jamal telah membuat satu penyelidikan yang amat meluas dan mendalam termasuklah mengkaji hikayathikayat lama. Kedudukan di menara gading telah menyaksikan beliau berjaya menemui prinsip dan konsep yang mendasari seni rupa masyarakatnya. Hasil kajian beliau menunjukkan seni rupa itu amat mementingkan imbangan, misalnya rupabentuk penuh bercorak akan diimbangi dengan suatu rupabentuk yang tiada bercorak. Satu contoh yang amat ketara menggunakan prinsip ini ialah wau. Sebuah wau akan dipenuhi oleh corak tumbuhan tetapi di bahagian tengah sayap wau akan dibiarkan kosong tanpa motif tersebut. Kedua, seni rupa Melayu juga mengutamakan unsur penggenapan.

19

Gunung Ledang/Tanjung Kupang (1978)

lni bermakna jumlah setiap rekabentuk yang hadir dalam sesuatu hasil seni rupa seharusnya mempunyai jumlah yang genap. Seterusnya, ialah kesesuaian dalam pemilihan warna berdasarkan sifat semulajadi material yang digunakan untuk membuat sesuatu produk. Misalnya, sebuah tudung saji yang dibuat daripada mengkuang tidak akan menggunakan warna-warna yang tidak dimiliki oleh tumbuhan tersebut. Tudung tersebur akan diwarnai oleh hijau yang mewakili warna ketika ia subur serta merah kekuningan yang melambangkan warna ketika kering dan hitam atau coklat sewaktu ia layu. Akhir sekali, pengaruh seni Islam amat ketara dalam seni rupa Melayu yang menyaksikan ketidakhadiran figura humanoid tetapi digantikan oleh corakcorak tumbuhan, suatu motif yang paling dominan dalam seni rupa Islam. Pembongkaran terhadap prinsip yang ditemuinya merupakan suatu sumbangan yang amat berharga dan penemuannya ini turut mempengaruhi cara Syed Ahmad Jamal berkarya selepas tahun 1978.

20

? Palestine (1983)

Dalam kariernya sebagai pelukis, Sid Gunung Ledang menandakan kemuncak Syed Ahmad Jamal. Pada tahap ini lukisannya amat bertenaga melambangkan keunggulan kaedah dan pemikiran yang didokongnya selama ini. Gunung LedanglTanjung Kupang, seperti yang telah dinyatakan, mempertemukan dongeng gunung dengan tragedi udara tersebut. Kemistikan amat diutamakan dalam menginterpretasi catan itu. Tujuh tahap dalam bentuk Gunung Ledang melambangkan kepercayaan yang mempercayai terdapatnya tujuh tangga yang harus dilalui untuk sampai di syurga. Warna hijau di bahagian bawah mewakili bumi manakala biru di atasnya adalah langit. Warna garisan kekuningan di bahagian bawah melambangkan emas yang diminta oleh Puteri Gunung Ledang daripada Sultan Mahmud sebagai hantaran. Bentuk-bentuk tidak konsisten di atas gunung itu melukiskan cebisan atau bangkai kapal terbang yang berkecai di Tanjung Kupang setelah melintasi Gunung Ledang. Warna biru yang lebih lembut di bahagian atas menunjukkan kesyurgaan alam fana dan bentuk hijau seperti bendera adalah tempat bersemadi roh-roh mangsa nahas tersebut. Kesyurgaan itu juga menyebabkan bintang-bintang bertukar menjadi bentuk-bentuk segitiga. Perkara yang menarik dalam Gunung Ledang/Tanjung Kupang ialah perkembangan pemikiran dalam catan tersebutyang bermula dari bawah ke atas - kenaikkan roh dari dunia ini. Perlukisan ini semakin jelas apabila
21

warna biru dan hijau mendominasi catan, satu pilihan warna yang paling tepat untuk menunjukkan unsur duniawi dan syurga. Warna putih dan merah di bahagian tengah adalah serpihan dan darah dalam nahas itu. Sememangnya, ketelitian diberi penekanan agar rasa subjektif pemerhati dapat bersua dengan perasaan pelukis dalam sebuah utopia. Terdapat pendapat menyatakan bahawa bentuk segitiga yang memonopoli lukisannya sesudah tahun tersebut adalah manifestasi Gunung Kailasa, sebuah tanah tinggi keramat dalam kepercayaan agama Hindu. Namun, berdasarkan penemuan penting itu yang disentuh tadi dapat dikatakan bahawa prinsip serta konsep tersebutlah yang mempengaruhi cara Syed Ahmad Jamal berkarya sesudah tahun 1978. Oleh itu, besar kemungkinan bentuk segitiga itu adalah motif pucuk rebung yang begitu banyak dalam rekabentuk tradisional masyarakat Melayu. lni turut diperkukuhkan lagi dengan ulasan beliau terhadap motif tadi dalam bukunya Rupa dan Jiwa (1992) yang menganggap pucuk rebung sebagai simbol hikmat kesuburan, suatu stetmen yang bersesuaian dengan kenyataannya mengenai Gunung Ledang. Beliau seterusnya menyatakan bahawa motif segitiga tersebut menyerupai 'pohon hayat' dan 'bunga semangat' sebagai manifestasi alam semulajadi. Sebenarnya buku Rupa Dan Jiwa adalah susulan kepada pameran seni rupa Melayu di Universiti Malaya yang dikuratorkan sendiri oleh beliau pada tahun 1979 yang turut diberinya judul Rupa dan Jiwa. Fungsi imejan segitiga diperluaskannya pada tahun 1980an yang turut menyaksikan karya beliau memperkatakan isu-isu sosial dan politik, misalnya Palestine (1983). Warna yang menjadi kegemaran beliau dalam berkarya mulai jelas pada tahun-tahun ini. Warna hijau dan biru amat disukainya kerana sifat hijau yang melambangkan bumi atau realiti manakala biru bererti langit atau fantasi. Tahun 1991, Syed Ahmad Jamal bersara dari perkhidmatan awam. Begitupun beliau terus bergiat dalam bidang seni lukis. Pada awal tahun
22

persaraannya beliau telah diundang untuk menjadi Karyawan Tamu di Dewan Bahasa dan Pustaka yang menghasilkan buku Rupa dan Jiwa. Dewasa ini karya Syed Ahmad Jamal kembali menggambarkan alam semula jadi di mana unsurunsur mitos, pergelutan dan kepiluan mulai berkurangan. Karyanya kini lebih tenang menunjukkan kepuasan serta kebebasan yang mulai dikecapinya dalam tempoh persaraan. Misalnya lukisan Sungai Cincin dan Sed Gombak memaparkan ketenangan tersebut. Meskipun tahun 1990an lukisannya ditandai oleh unsur-unsur alam dan tenang sifatnya tetapi ia masih bertenaga seperti karya yang lain. Ini menunjukkan beliau tetap mempunyai sentuhan ajaibnya biarpun sudah mencecah usia enam puluh enam tahun.

Sungai Cincin (1992)

23

Bab 5 JEJAK BERTAPAK Pemerglannya ke England pada awal tahun 1950an merupakan titik penglibatan Syed Ahmad Jamal secara serius dalam bidang seni lukis. Keadaan di sana yang begitu sesuai menggalakkan perkembangan bakat beliau dan kewujudan beberapa gerakan seni lukis di Eropah pada ketika itu memberikan sebuah pendedahan yang cukup luas untuk memantapkan kreativitinya. Teknik dan stail baru meluahkan emosi serta tanpa batasan itu menarik minat hingga mempengaruhi cara Syed Ahmad Jamal berkarya. Gerakan seni yang paling menguasai dirinya ialah ekspresionisme dan ekspresionisme abstrak. Sungguhpun demikian, aliran ini cuba diinteraksikan dengan sentuhan elemen tanahair sehingga imejan-imejan Tanah Melayu dapat dirasai kehadirannya dalam karya-karya beliau. Percubaan awal hasil daripada cantuman idea barat dan timur ini ialah terciptanya lukisan-lukisan yang menggunakan teknik asing tetapi berlatarbelakangkan Tanah Melayu. Mandi Di Tepi Laut(1957) adalah di antara lukisan yang menerapkan percantuman tadi. Wajah-wajah terherot dalam lukisan ini memaparkan sekumpulan gadis yang sedang mandi di tepi laut dan aksi sedemikian merupakan suatu suasana yang sering dilihat di kampung-kampung. Karya ini diikuti pula oleh lukisan-lukisan yang turut mengungkapkan suasana di tanahair. Kemunculan Umpan (1959) pula menandakan perkembangan Syed Ahmad Jamal dalam mengaplikasikan kaedah berkarya tadi. Pada tahap ini Figura atau wajah-wajah hidup diherotkan begitu intensif sekali sehingga tidak dapat dikesan secara langsung kehadirannya berbanding dengan Figura dalam Mandi Di TePi Laut. Ringkasnya, lukisan beliau mula menunjukkan bentuk-bentuk aneh atau 'absurd' sifatnya yang menuntut penelitian yang lebih mendalam. Gerakan abstrak yang mula bertapak di kalangan penggiat seni pada lewat 1960an membenarkan teknik Syed Ahmad Jamal dipraktikkan
24

dalam dunia pertunjukan pentas. Persembahan teater Lela Mayang (1968) telah menggunakan set pentas yang direka oleh beliau dan produksi teater sedemikian merupakan usahasama awal di negara ini yang menggabungkan tenaga dramatis dan pelukis. Kesempatan ini sedikit sebanyak membolehkan pemikiran Syed Ahmad Jamal dikenali oleh khalayak seni dan sastera tanahair.

Sirih Pinang (1987)

Gunung Ledang (1992)

Syed Ahmad Jamal juga menulis tentang seni lukis. Tulisan-tulisan beliau merupakan satu usaha bagi menerangkan dan menyebarkan pengetahuan tentang seni lukis negara supaya dapat difahami dengan mudah oleh umum. Pemahaman ini dipergiatkan lagi dengan aktiviti pameran di peringkat kebangsaan dan juga antarabangsa. Ketegangan yang berlaku pada tahun 1969 meluaskan cakupan tema lukisan Syed Ahmad Jamal. Kecenderungan beliau mengabadikan keindahan alam dan makhluk yang menghuninya diperluaskan bagi
25

membenarkan

diri

membicarakan

isu-isu

sosial

yang

berlaku

di

sekelilingnya. Kemunculan Sidang Roh pada tahun 1970 mempamerkan tafsiran Syed Ahmad Jamal terhadap pergolakan sosial tersebut. Kehadiran Gunung LedanglTanjung Kupang(1978) pula menampakkan ketetapan Syed Ahmad Jamal dalam memilih bentuk yang boleh digunakan untuk menangani segala tema. Bentuk segitiga yang berkembang daripada rupabentuk Gunung Ledang menjadi pilihan beliau. Keunikan bentuk ini disertai oleh teknik pengolahan yang ampuh itu melahirkan lukisan-lukisan yang amat bertenaga sehingga tempoh pengkaryaan ini dianggap sebagai kemuncak bagi pencapaian Syed Ahmad Jamal dalam bidang seni lukis.

Harapan (1962)

Potret Diri (1955)

Ziad (1966)

Kini usianya hampir menjangkau tiga suku abad dan bagi beliau perkataan jemu seolah-olah tidak pernah wujud dalam kamus seni lukisnya. Beliau masih berkarya seperti dahulu dan kali ini minat ditumpukan sepenuhnya kepada penghayatan alam itu sendiri. Bersara bukan bererti berundur daripada melentur berus cat pada dada kanvas. Malah tempoh persaraan ini merupakan kebebasan mutlak bagi beliau untuk berkarya. Meskipun terlalu awal untuk membuat penilaian bagi kerjanya di saat ini namun apa yang pasti Syed Ahmad Jamal terus giat menceburi bidang seni yang amat diminati sejak di bangku sekolah lagi.

26

Secara ringkas, tempoh penglibatan yang begitu lama dalam bidang seni lukis menggunakan teknik berkarya yang unggul serta ketajaman penanya membicarakan lapangan ini dan keistimewaan posisi sebagai pentadbir awam telah dimanfaatkan oleh beliau untuk pembangunan seni lukis kontemporari di tanahair. Sebagai kesimpulan, faktor-faktor ini telah membenarkan Syed Ahmad Jamal berjaya memartabatkan bidang seni lukis di negara ini serta membawanya berdiri sama tegak dengan seni lukis antarabangsa dan ini merupakan suatu cenderamata pencapaian yang amat bermakna daripada seorang anak watan untuk Malaysia.

27

Bab 6 LAMPIRAN BIODATA Nama : Syed Ahmad Jamal Tarikh Lahir : 19 September 1929 Tempat Lahir : Bandar Maharani, Muar, Johar Darul Takzim Alamat Rumah : Lot 1025, 12.5km Sungai Cincin 53100 Gombak, Selangor LATARBELAKANG PENDIDlKAN Sekolah Tambatan Rendah, Johar Bahru, Malaysia Sekolah Tambatan Tinggi, Johar Bahru, Malaysia Ngee Heng English School, Johar Bahru, Malaysia Bukit Zaharah English School, Johor Baru, Malaysia English College, J ohar Bahru, Malaysia Birmingham School of Architecture, United Kingdom Chelsea School of Art, London, United Kingdom 1951-1955 Institute of Education, London University, UK School of the Art Institute, Chicago Ill, USA University of Hawaii, Honolulu, USA Harvard University, Cambridge, Mass 1936-1938 1939 1940 1941 1950-1951 1955-1956 1963-1964 1973-1974 1974 (Summer) 1955 1955 1956

KELAYAKAN AKADEMIK - Diploma in Art (Chelsea) - National Diploma in Design (UK) - Art Teacher's Certificate (Lond.) - M.A (Hawaii) 1974 ANUGERAH - Sultan Ibrahim Studentship Fund - Indian Council for Cultural Relation - United States Department Award - Ahli Mangku Negara - Alliance Francaise Medallion - East-West Centre Award - Kesatria Mangku Negara - Australian Cultural Award - ASEAN Cultural Award (Visual Art) HADIAH - Pameran Seni LukisTerbuka Malaysia (Hadiah Pertama - Ink Drawing) - Summer Competition - Chelsea School of Art London (Hadiah Pertama)

1950 -1956 1962 1963 -1964 1969 1970 1973 -1974 1983 1984 1987

1950 1953
28

- Sketch Club Exhibition - Chelsea School of Art London (Hadiah Pertama) - Federation Art Competition - Kuala Lumpur Malaysia (First Prize Major Section) - Pertandingan Seni Lukis 'Ibu dan Anak', Kuala Lumpur Malaysia (Hadiah Kedua) - Mural Bank Negara Kuala Lumpur (Hadiah Pertama)

1954 1962 1963 1970

JAWATAN - Guru, Sekolah Tinggi Kerajaan, Batu Pahat, Johor - Pensyarah Seni Lukis Maktab Perguruan Harian, K. Lumpur

1956-1957 1957&1960

- Pensyarah Seni LukisMalaysian Teachers College, K. Lumpur 1958-1959 - Pensyarah Seni LukisDay Training College K. Lumpur - Pensyarah Kanan Seni Lukis Maktab Perguruan llmu Khas Kuala Lumpur - Pengetua Maktab Perguruan llmu Khas Kuala Lumpur - Pegawai Penyelidik dan Perancang Kementerian Pendidikan Malaysia - Penyelia Kanan Sekolah-Sekolah Kementerian Pendidikan Malaysia (Jan-Mac) - Pensyarah Pelawat Universiti Malaya Kuala Lumpur - Pengarah Pusat Kebudayaan Universiti Malaya, Kuala Lumpur - Pengarah Balai Seni Lukis Negara, Kuala Lumpur - Penulis Tamu Dewan Bahasa dan Pustaka, Kuala Lumpur 1960 1961-1963 1694-1972 1973 1975 1975-1979 1979-1983 1983-1991 1991-1992

PENGLIBATAN DALAM LEMBAGA PENGARAH DAN JAWATANKUASA - Majlis Kesenian, Malaysia Ahli Jawatankuasa 1960-1968 - Wednesday Art Group Pengerusi - Lembaga Amanah (Penggal Ill) Balai Seni Lukis Negara 1961 1967-1970

29

- Majlis Kesenian Malaysia Timbalan Pengerusi - Angkatan Pelukis SeMalaysia Pengerusi - Jawatankuasa Istilah Seni Lukis Dewan Bahasa dan Pustaka Pengerusi - Badan Penasihat Mengenai Resolusi Kongres Kebudayaan Kebangsaan Ahli - Sukatan Pelajaran Seni Lukis (sekolah) Pengerusi - Lembaga Amanah (Penggal IV) Balai Seni Lukis Negara - Lembaga Penasihat Kebangsaan Mengenai Kebudayaan (Penggal I) Ahli - Lembaga Penasihat Kebangsaan Mengenai Kebudayaan (Penggal II) - Lembaga Amanah (Penggal VII) Balai Seni Lukis Negara Ahli - Jawatankuasa Projek Khas Panggung Negara Ahli - Jawatankuasa Khas Akademi Seni Kebangsaan Ahli - Persatuan Pelukis Malaysia (Penggal I) Presiden - Persatuan Pelukis Malaysia (Penggal II) Presiden - Jawatankuasa Penasihat Pusat Seni Universiti Sains Malaysia Ahli - Lembaga Muzium Negeri Selangor Ahli

1967-1972 1969

1967

1972

1976-1978 1978-1982

1979-1982 1979-1981 1980-1981 1980-1982 1982-1984

1984-1991 1986-1987

30

- Lembaga Yayasan Warisan Negeri Johor Ahli - Ensiklopedia Sejarah dan Kebudayaan Dewan Bahasa dan Pustaka Ahli - Jemaah Universiti Malaya Ahli - Persatuan Anak Melayu Johor (Wilayah Persekutuan dan Selangar) Administrative Committee Ahli - Diploma Seni Halus lnstitut Teknologi MARA Shah Alam External Examiner - Diploma in Fine and Applied Art lnstitut Teknologi MARA Shah Alam Panel Penasihat Ahli KURATORJEMPUTAN - 'Malaysian Art 1935 - 1971' Universiti Malaya - 'Pameran Seni Khat' Universiti Malaya - 'Pameran Seni Khat' Kuala Terengganu - 'Pameran Seni Khat' Johar Bahru - 'Pameran Seni Khat' Pulau Pinang - 'Pameran Seni Khat' Kangar Perlis - 'Pameran Seni Khat' Alor Setar Kedah - 'Pameran Seni Khat' Tapah Perak - 'Pameran Seni Khat' Batu Gajah Perak - 'Plastic Arts in Malaysia 1957 - 1977' Balai Seni Lukis Negara - 'Malaysian Art 1965 - 1978' Commonwealth Institute, London - 'Rupa dan Jiwa' Universiti Malaya

1991-1994

1990 1993-1996

1991-1993

1992-1993

1992-1994

1971 1975 (Feb) 1976 (Mac) 1976 (Julai) 1976 (Dis) 1977 (Jun) 1977 (Jun) 1977 (Ogos) 1978 (Mei) 1977 1978 1979

31

- 'ASEAN Exhibition of Painting and Photography' (Malaysia) Jakarta - 'Pameran Perdana' Persatuan Pelukis Malaysia Universiti Malaya - '25 Years of Malaysian Art' Balai Seni Lukis Negara - 'The Question of Palestine' Persatuan Pelukis Malaysia City Hall, Kuala Lumpur - 'National Invitation Show' Balai Seni Lukis Negara - 'National Art Gallery, 1958-1983' Balai Seni Lukis Negara - 'Seni Rupa Islam' Balai Seni Lukis Negara - '3rd ASEAN Exhibition of Painting and Photography' (Malaysia), Manila - '4th ASEAN Exhibition of Painting and Photography' (Malaysia), Singapore - '2nd Asian Art Show', (Malaysia), Fukuoka, Japan - 'Fabric Art' Balai Seni Lukis Negara, Kuala Lumpur Arts Festival - 'Space' Balai Seni Lukis Negara, Kuala Lumpur Arts Festival - 'Contemporary Asian Art Show' The National Museum of Modern Art, Seoul, Korea - 'Minggu Palestin' Dewan Jubli Intan, Johar Bahru - 'Pameran Seni Lukis Negeri Johar' Dewan Jubli Intan, Johor Bahru - 'Malaysian Art 1957-1987' Balai Seni Lukis, Kuala Lumpur - 'Balai Seni Lukis 1958-1988' Balai Seni Lukis Negara, Kuala Lumpur - Galeri Balai Seni Lukis Negara, Menara Dayabumi, Kuala Lumpur

1980 1980 1981 1982 1983 1984 1984 1984 1985 1985 1985 1986 1986 1987 1987 1987 1988

1991

32

PAMERAN YANG PERNAH DISERTAI Tahun/Judul 1. 1950 First Open Art Exhibition Johar Darul Takzim, Malaysia 2. 1954-1955 Young Artists' Exhibition London, United Kingdom 3. 1955 3rd Annual Commonwealth Artists' Exhibition London, United Kingdom 4. 1957 South East Asia Art Exhibition Manila, Filipina 5. 1958 Annual Exhibition Balai Seni Lukis Negara Kuala Lumpur, Malaysia 6. 1960 One Man Show Kuala Lumpur, Malaysia 7. 1961 One Man Show Bandaraya Singapura, Singapura 8. 1961 Fourth International Contemporary Art Exhibition New Dehli, India 9. 1962 Federation Art Competition Kuala Lumpur, Malaysia 10.1962 First International Art Exhibition Saigon, Vietnam Selatan 11.1962-1963 Commonwealth Art Today London, United Kingdom 12.1963 Mother and Child Art Competition Kuala Lumpur, Malaysia 13.1963 Southeast Asia Cultural Festival Bandaraya Singapura, Singapura Penyertaan

Berkumpulan

Berkumpulan

Berkumpulan

Berkumpulan

Berkumpulan

Perseorangan

Perseorangan

Berkumpulan

Berkumpulan

Berkumpulan

Berkumpulan

Berkumpulan

Berkumpulan
33

14.1965 One Man Show Kuala Lumpur, Malaysia 15.1965 SEAP Games Art Exhibition Kuala Lumpur, Malaysia 16.1965 Waratah Spring Festival Sydney, Australia 17.1965 Commonwealth Arts Festival Glasgow, Scotland 18.1965-1966 Malaysian Art Travelling Exhibition Eropah (Dublin, London, Cologne, Berlin Hamburg, St. Etienne dan Paris) 19.1966 Contemporary Malaysian Painting India 20. 1966-1967 Floating Trade Fair Pelabuhan-pelabuhan utama, Malaysia 21. 1967 GRUP Show Kuala Lumpur, Malaysia 22. 1968 Lela Mayang Suite Kuala Lumpur, Malaysia 23. 1968 First Triennale of Contemporary World Art New Dehli, India 24. 1968 Salon Malaysia Kuala Lumpur, Malaysia 25. 1969 Travelling Malaysian Art Australia dan New Zealand 26. 1969 10th Biennale Sao Paulo, Brazil 27. 1969 Asian Countries in Contemporary Art Tokyo, ]epun

Perseorangan

Berkumpulan Berkumpulan

Berkumpulan

Berkumpulan Berkumpulan

Berkumpulan

Berkumpulan

Berkumpulan

Berkumpulan

Berkumpulan

Berkumpulan

Berkumpulan

Berkumpulan
34

28.1970 Expo 70 Osaka, ]epun 29.1970 Man and His World Montreal, Kanada 30. 1970 Paint-in-Session (Hari Kebangsaan) Kuala Lumpur, Malaysia 31. 1970 Manifestasi Dua Seni Kuala Lumpur 32. 1971 Paint-in-Session (Jubli Perak UMNO) Kuala Lumpur, Malaysia 33. 1971 Malaysian Art 1935-1971 Kuala Lumpur, Malaysia 34. 1972 International Society of Plastic Visual Art Exhibition Kuala Lumpur, Malaysia 35. 1972 Personal Choice Exhibition Balai Seni Lukis Negara Kuala Lumpur, Malaysia 36. 1972 Pameran Bergerak Balai Seni Lukis Negara Kuala Lumpur, Malaysia 37. 1974 Abstract Expressionists of the 60s' Balai Seni Lukis Negara Kuala Lumpur, Malaysia 38.1974 ASEAN Mobile Exhibition Ibu negara anggota ASEAN 39. 1974 One Man Show Muzium Seni, Universiti Malaya Kuala Lumpur, Malaysia 40. 1975 Retrospective Exhibition Balai Seni Lukis Negara Kuala Lumpur, Malaysia

Berkumpulan Berkumpulan

Berkumpulan Berkumpulan

Berkumpulan

Berkumpulan

Berkumpulan

Berkumpulan

Berkumpulan

Berkumpulan

Berkumpulan

Perseorangan

Perseorangan
35

41.1975 Pameran Lukisan Perpaduan Lembaga Perpaduan Negara Kuala Lumpur, Malaysia 42. 1976 Modern Sculpture in Malaysia Balai Seni Lukis Negara Kuala Lumpur 43. 1977 North Malaysia Week Festival Adelaide, Australia 44. 1977 Plastic Art in Malaysia 1957-1977 Balai Seni Lukis Negara Kuala Lumpur, Malaysia 45. 1978 Fourth Triennale of Contemporary World Art New Dehli, India 46. 1978 Malaysian Art 1965-1978 Commonwealth Institute London, United Kingdom 47. 1979 Esso Collection Kuala Lumpur, Malaysia 48. 1980 ASEAN Painting, Graphic & Photography Jakarta, Indonesia 49. 1980 Contemporary Art, Fukuoka Japan 50. 1981 Pameran Perdana Malaysian Artists' Association Kuala Lumpur, Malaysia 51. 1981 ASEAN Mobile Painting, Graphic & Photography 52. 1981 The First Exhibition of Asian Art Bahrain 53. 1982 Geraktara Pulau Pinang

Berkumpulan

Berkumpulan

Berkumpulan

Berkumpulan

Berkumpulan

Berkumpulan

Berkumpulan

Berkumpulan Berkumpulan

Berkumpulan Berkumpulan Berkumpulan

Berkumpulan

36

54. 1982 The Treatment of The Local Landscape in Modern Malaysian Art 1930-1981 Balai Seni Lukis Negara Kuala Lumpur, Malaysia 55. 1982 Exhibition of Painting, Sculpture, Graphic and Handicraft from Private Collections Balai Seni Lukis Negara Kuala Lumpur, Malaysia 56.1982 25 Years of Malaysian Art Balai Seni Lukis Negara Kuala Lumpur, Malaysia 57.1983 TITIAN I National Museum, Singapura 58.1983 The First One Show Kuala Lumpur, Malaysia 59.1983 The Question of Palestine Kuala Lumpur, Malaysia 60.1983 National Invitation Show Balai Seni Lukis Negara Kuala Lumpur, Malaysia 61.1983 National Art Gallery 19581983 Kuala Lumpur, Malaysia 62.1983 Pameran Tamadun Islam Balai Seni Lukis Negara Kuala Lumpur, Malaysia 63.1984 Open Exhibition Balai Seni Lukis Negara Kuala Lumpur, Malaysia 64.1985 Open Exhibition Balai Seni Lukis Negara Kuala Lumpur, Malaysia 65.1985 Fabric Art Kuala Lumpur, Malaysia

Berkumpulan

Berkumpulan

Berkumpulan

Berkumpulan Berkumpulan Berkumpulan

Berkumpulan

Berkumpulan

Berkumpulan

Berkumpulan

Berkumpulan Berkumpulan
37

66.1985 Malaysian Heritage, Endau Rompin Balai Seni Lukis Negara Kuala Lumpur, Malysia 67.1986 Open Exhibition Balai Seni Lukis Negara Kuala Lumpur, Malaysia 68.1986 Open Exhibition (Pameran Bergerak) Balai Seni Lukis Negeri Kedah, Malaysia 69.1986 SPACE (Pesta Kesenian Kuala Lumpur) Balai Seni Lukis Negara Kuala Lumpur, Malaysia 70.1986 Open Exhibition Bank Negara Kuala Lumpur, Malaysia 71.1986 Contemporary British and Malaysian Art Balai Seni Lukis Negara Kuala Lumpur, Malaysia 72.1986-1987 International Exhibition of Art Gallery and Museum Posters Richmond Art Gallery, Kanada 73. 1987 Open Exhibition Balai Seni Lukis Negara Kuala Lumpur, Malaysia 74. 1987 Minggu Palestin Johor, Malaysia 75. 1987 Johore State Art Exhibition Johor Bahru, Malaysia 76. 1987 Malaysian Art 1957-1987 Balai Seni Lukis Negara Kuala Lumpur, Malaysia 77. 1988 Open Exhibition Balai Seni Lukis Negara Kuala Lumpur, Malaysia

Berkumpulan

Berkumpulan

Berkumpulan

Berkumpulan

Berkumpulan

Berkumpulan

Berkumpulan

Berkumpulan Berkumpulan

Berkumpulan

Berkumpulan

Berkumpulan
38

78.1988 Contemporary Malaysian Art Balai Seni Lukis Negara Kuala Lumpur, Malaysia 79.1988 Contemporary Malaysian Art Pacific Asia Museum Pasadena, Amerika Syarikat 80. 1988 Perdana Maybank Balai Seni Menara Maybank Kuala Lumpur, Malaysia 81. 1988 Hari Hiroshima Dewan Bandaraya Kuala Lumpur Kuala Lumpur, Malaysia 82. 1988 Alam Seni Fabrik Balai Seni Lukis Negara Kuala Lumpur 83. 1988 National Art GaUery 19581988 Balai Seni Lukis Negara Kuala Lumpur, Malaysia 84. 19881989 ASEAN Trave!!ing Exhibition of Painting Photography and Children's Art Ibu negara anggota ASEAN 85. 1989 Contemporary Painting of Malaysia Sherel Gallery, Beverly Hills, California, USA 86. 1989 Pameran Lukisan Shah Alam, Malaysia 87. 1989 3rd Asian Art Show Fukuoka Art Museum Fukuoka, ]epun 88. 1989 Contemporary Art from Islamic World Barbican Centre London, United Kingdom 89. 1989 3d Asian Art Show The Museum of Contemporary Art Seoul, Korea

Berkumpulan

Berkumpulan

Berkumpulan

Berkumpulan

Berkumpulan

Berkumpulan

Berkumpulan

Berkumpulan Berkumpulan

Berkumpulan

Berkumpulan

Berkumpulan
39

90. 1989 3ryd Asian Art Show Yokohama Museum of Art Yokohama, ]epun 91. 1989 Soal Palestin Dewan Bandaraya Kuala Lumpur Kuala Lumpur, Malaysia 92. 1990 Open Show Balai Seni Lukis Negara Kuala Lumpur, Malaysia 93. 1990 Malaysian Scene (Pameran Bergerak) Kuala Lumpur, ]ohor Bahru, Seremban, Kuching, Kota Kinabalu, Kota Bahru dan Pekan, Malaysia 94. 1990 Pameran Perdana Kedutaan Australia Kuala Lumpur, Malaysia 95.1990 -1991 Malaysian Art Travelling Exhibition Bavarian State Bank, Grafen Castle Husun Art Gallery, Sylt Gallery dan Frankfrut Airport Gallery, Eropah 96.1990 Gerak Selatan Bangunan Dato Jaafar Johor Bahru, Malaysia 97.1990 5th Asian International Art Exhibition Balai Seni Lukis Negara Kuala Lumpur, Malaysia 98.1991 Modern Masters Galeriwan Lumpur, Malaysia 99. 1991 Warisan Alam Semulajadi Balai Seni Lukis Negara Kuala Lumpur, Malaysia

Berkumpulan

Berkumpulan

Berkumpulan

Berkumpulan

Berkumpulan

Berkumpulan

Berkumpulan

Berkumpulan

Berkumpulan

Berkumpulan

40

100. 1991 Dokumenta I Artiquarium Kuala Lumpur, Malaysia 101. 1991 Art and The Social Context Balai Seni Lukis Negara Kuala Lumpur, Malaysia 102. 1991 Pameran Terbuka 1991 Galeri Shah Alam, Selangor 103. 1991 The Malaysianness of Malaysian Art Balai Seni Lukis Negara Kuala Lumpur, Malaysia 104. 1991 MW2020IP Dewan Bandaraya Kuala Lumpur Kuala Lumpur, Malasia 105. 1991 Art Fair Bandaraya Singapura, Singapura 106. 1991 Festival Istiqial Jakarta, Indonesia 107. 1991 Contemporary Malaysian Art Tokyo, Jepun 108. 1992 Seni Kontemporari Islam Bandaraya Singapura, Singapura 109. 1992 Koleksi 92 Kuala Lumpur, Malaysia 110. 1992 Identiti Islam Dalam Senirupa Malaysia Balai Seni Lukis Negara Kuala Lumpur, Malaysia 111. 1993 Imbauan Ledang Kuala Lumpur, Malaysia 112. 1993 Pameran Amal Bosnia-Somalia Shah Alam, Malaysia

Berkumpulan

Berkumpulan

Berkumpulan

Berkumpulan

Berkumpulan

Berkumpulan

Berkumpulan

Berkumpulan

Berkumpulan

Berkumpulan

Berkumpulan

Berkumpulan

Perseorangan
41

113. 1993 Art-Aid Kuala Lumpur, Malaysia 114. 1993 Rupa dan Jiwa Balai Seni Lukis Negara Kuala Lumpur, Malaysia 115. 1993 Perpaduan Seni dan Sains Dalam Seni Tradisi Islam Balai Seni Lukis Negara Kuala Lumpur, Malaysia 116. 1994 Isu Bosnia Galeri Petronas Kuala Lumpur, Malaysia 117. 1994 Islamic Art Galeri Petronas Kuala Lumpur, Malaysia 118. 1994 Chromatic Passages Takashimaya Gallery Bandaraya Singapura, Singapura 119. 1995 Syed Ahmad Jamal : Historical Overview 1954-1994 Nanyang Art Gallery Kuala Lumpur, Malaysia

Berkumpulan

Berkumpulan

Berkumpulan

Berkumpulan

Berkumpulan

Berkumpulan

Berkumpulan

42

PUBLIC ART WORKS 'Si Kijang' Aluminium, Pewter, Plywood 975sm x 731sm Bank Negara, Kua Lumpur 'Bumi' Songket 396sm x 711sm Bank Bumiputera 'Allah' Stainless Steel 366sm tinggi Bangunan Dato' Zainal Kuala Lumpur 'PPM' Pewter, Steel 200sm x 300sm x 100sm Dewan Tunku Canselor, Universiti Malaya Kuala Lumpur 'United' Songket 196sm x 391sm Chung Khiaw Bank Kuala Lumpur 'Pasific' Songket 190sm x 90sm(x14sm) Hotel Pan Pasific, Kuala Lumpur 'Terengganu' Songket 259sm x 701sm Bangunan Darul Iman Kuala Terengganu 'Lunar Peaks' Pyrocerarn slabs on reinforced concrete A.969 x 575sm B.953 x 559sm Taman UMBC Kuala Lumpur 'Growth' Marble slabs on reinforced concrete 715sm x 420sm x 325sm Taman ASEAN Kuala Lumpur National Museum, Singapore State Art Gallery, Alor Setar, Kedah Istana Negara, Kuala Lumpur Imperial Place, Tokyo D.Y.M.M. Sultan Johar, Johar Bahru, Johor D.Y.M.M. Raja Perlis, Arau, Perlis D.Y.M.M. Raja Muda Selangar
43

1972

1973 1980

1981 1984

1986

1986

1986

1987

Kementerian Luar Negeri, Kuala Lumpur Universiti Malaya, Kuala Lumpur Universiti Sains Malaysia, Pulau Pinang Bank Negara Kuala Lumpur Bank Bumiputera Malaysia Berhad, Kuala Lumpur Bangunan Dato' Zainal Kuala Lumpur Bangunan Darul Iman Kuala Terengganu, Terengganu Chung Khiaw Bank Berhad, Kuala Lumpur First Pasific Bank, Hong Kong Esso Headquarters, Kuala Lumpur Laman ASEAN, Kuala Lumpur Malayan Banking Berhad, Kuala Lumpur Malayan Airlines Kuala Lumpur Maternity Hospital, Kuala Lumpur Tenaga Nasional, Kuala Lumpur Pan Pasific Hotel, Kuala Lumpur Pantai Medical Centre Kuala Lumpur Pens Hotel Arau Perlis Pernas Headquarters Kuala Lumpur Petrolium National Berhad Kuala Lumpur Taman UMBC Kuala Lumpur Koleksi Persendirian 'Estetika Seni Rupa Melayu' dalam Persidangan Anwrabangsa Tamadun Melayu ke II, Kementerian Kebudayaan, Kesenian dan Pelancongan Malaysia, Kuala Lumpur, 1989. 'Malaysian Contemporary Art' dalam Catalogue for the Malaysian Art Travelling Exhibition. Munchen, Dusseldorf, Hamburg, Sylt, Frankfurt, 1980. Australia Eire England Japan Malaysia Singapore
44

France India

Switzerland USA

PENULISAN PENTING YANG DlHASILKAN 'A Private Art Collection' dalam Hemisphere, Vol. 9, No.7, Sydney, Julai 1965. 'Peindre Sa Foi En L'Humanite', Way Forum, No. 74, Directeur des Publications, Brussels, Belgium, Oct, 1969, ms 5-8. 'Outdoor Imates' dalam Keep Malaysia Beautiful Seminar, Kuala Lumpur, 1971. 'Syor-syor Bagi Mencapai Objektif-objektifSeni Dalam Perkembangan Kebudayaan Malaysia' dalam Kongres Kebudayaan Kebangsaan, Kementerian Kebudayaan, Kuala Lumpur, 1971. Buku Cenderamata Pameran Seni Khat, Universiti Malaya, Kuala Lumpur, 1975. Retrospektif Syed Ahmad Jamal, Balai Seni Lubs Negara, Kuala Lumpur, 1975. 'Pameran Seni Khat' dalam Dewan Masyarakat, 15 Sept, 1976. 'Seni Rupa Dalam Tamadun Islam' dalam Kertas Data 9, Jabatan Pengajian Melayu, Universiti Malaya, 1976. 'Plastic Arts in Malaysia, 1957-1977, Reflections' dalam National Art Gallery Catalogue, Balai Seni Lubs Negara, Kuala Lumpur, Ogos, 1977. 'Architecture as Sculpture - and How' dalam New Sunday Times, 29 Januari, 1978. 'Budding Artists and Buds of Hope' dalam New Sunday Times, 12 Februari, 1978. 'A Tribute to Frank Sullivan' dalam New Sunday Times, 26 Februari, 1978. 'Omar the Innovative Master Calligrapher' dalam New Sunday Times, 23 April, 1978. 'Khat - Islamic Culture's Supreme Art Form' dalam New Sunday Times, 21 Mei, 1978.
45

'Memorial Exhibition of 'rebel' against Hypocrisy' dalam New Sunday Times, 25 Jun, 1978. Malaysian Art - 1965-1978, Commonwealth Institute, London, 1978. 'Contemporary Malaysian Art' dalam The Straits Times Annual, Berita Publishing, Kuala Lumpur, 1979, ms 71-72, 74, 76, 78. Rupa dan Jiwa, Katalog Muzium Seni Asia, Universiti Malaya, Kuala Lumpur, 1979. 'Perkembangan Seni Rupa Sezaman' dalam Malaysia: Sejarah Proses Pembangunan, Persatuan Sejarah Malaysia, Kuala Lumpur, 1979. 'Business and the Arts' dalam Esso Collection, Kuala Lumpur, 1979. 'Works By Wajih Nahle' dalam Catalogue for the Exhibition of Works By Wajih Nahle, Muzium Negara, Kuala Lumpur, 1979. 'Malaysian Art in the Seventies' dalam Catalogue for the ASEAN Painting and Photography Exhibition, ASEAN Committee of Culture and Information, Jakarta, 1980. 'Srivijaya Art in Peninsula Malaysia' dalam The Art of Srivijaya, disunting oleh M.C. Subhadradis Diskul, Oxford University Press, UNESCO, 1980, ms 45, 4748. 'Arabic Calligraphy in Malaysia' dalam Orientations, Vol. 11, No.8, Ogos, 1980. 'Seni Rupa' dalam Katalog Pameran Hasil Sumbangan Islam, Kuala Lumpur, 1980. 'Art and Architecture' dalam Seminar Ke Arah Identiti Kebangsaan Dalam Seni Bena, Kuala Lumpur, 1981. Pameran Perdana, Universiti Malaya, Mei-Jun 1981. 'Seni Khat di Malaysia' dalam Katalog Pameran / Pertandingan Seni Khat, Universiti Malaya, Kuala Lumpur, September 1981. '25 Years of Malaysian Art' dalam Katalog Pameran 25 Years of Malaysia Art, Balai Seni Lukis Negara, Kuala Lumpur, 1982.
46

'Pelukis Moden Malaysia' dalam Dewan Budaya, 1983. 'National Invitation Show' dalam Catalogue for the National Invitation Show, Balai Seni Lukis Negara, Kuala Lumpur, 1983. 'National Art Gallery 1958-1983' dalam Catalogue for the Exhibition of National Art Gallery 1958-1983, Balai Seni Lukis Negara, Kuala Lumpur, 1983. 'Seni Rupa Islam' dalam Katalog Pameran Tamadun Islam, Balai Seni Lukis Negara, Kuala Lumpur, 1984. 'Introduction to Fabric Art' dalam Catalogue for the Exhibition of Fabric Art, Balai Seni Lukis Negara, Kuala Lumpur, 1985. 'Introduction to SPACE' dalam Catalogue for the Exhibition of SPACE, Balai Seni Lukis Negara, Kuala Lumpur, 1986. 'Contemporary Malaysia Art' dalam Catalogue for British and Malaysia Art Exhibition, Balai Seni Lukis Negara, Kuala Lumpur, 1986. Seni Lukis Malaysia 1957-1987, Balai Seni Lukis Negara, Kuala Lumpur, 1987, ms 7-85. 'Contemporary Malaysia Art' dalam Catalogue for Contemporary Malaysian Art, Pacific Asia Museum, Pasadena, USA, 1988. 'Contemporary Islamic Art in Malaysia' dalam Arts and the Islamic World, Islamic Arts Foundation, London, 1988, ms 44-57, 1991. 'Foreword', Balai Seni Lukis Negara 1958-1988 Balai Seni Lukis Negara, Kuala Lumpur, 1988. 'Seni Lukis Sezaman Sebagai Manifestasi Kebudayaan Dalam Masyarakat Berbilang Bangsa' dalam Seminar Seni Lukis, Balai Seni Lukis Negara, Kuala Lumpur, 1988. 'Peranan Balai Seni Lukis Negara Dalam Perkembangan Seni Lukis Negara' dalam Seminar Seni Lukis dan Perniagaan, Universiti Sains Malaysia, Pulau Pinang, 1989. 'Malaysian Art Today, dalam Contemporary Art >From the Islamic World, Barbican Centre, London, 1989, ms 206-208. 'Observations' dalam Dokumenta I, Artiquarium, Kuala Lumpur, 1991. Rupa dan Jiwa, Dewan Bahasa dan Pustaka, Kuala Lumpur, 1992. 'Area: Satu Aspek Seni Rupa Melayu' dalam Identiti Islam Dalam Seni Rupa Malaysia, Balai Seni Lukis Negara, Kuala Lumpur, 1992.

47

'Perpaduan Seni dan Sains Dalam Seni Tradisi Islam' dalam Katalog Pameran Perpaduan Seni dan Sains Dalam Seni Tradisi Islam, Balai Seni Lukis Negara, Kuala Lumpur, 1993. Form and Soul, Dewan Bahasa dan Pustaka, Kuala Lumpur, 1994.

48

49

50

51

52

53

54

Diterbitkan oleh : Kementerian Kebudayaan Kesenian dan Pelancongan Malaysia. 2003


55