Anda di halaman 1dari 30

AFD

Cilt XLIII (2002) Say 2 s.121-150

Arthur Jeffery ve Kur'an almalar zerine


Mesut OKUMU
Yrd. Do .. Dr, Gazi niversitesi orum lahiyat Fakltesi

On Arthur leffery and His Qur'anic Studies. Arthur leffery is a famous philologist and a minister of the Methodist Church. At the begining of his carrier, he performed some Biblical studies, but then, most of his works concentrated on the Islamic sciences, especially the Qur'an and its variant readings. Collaborating with some German researchers, he tried to collect all variant readings of the Qur'an in order to publish it as a complete text with a eritical apparatus. However the ir attemp didn't succeed. In this artiele we deseribed Qur'anic studies of leffery and his thoughts on the Prophet, the Qur'an and the variant readings. Alsa we summarized evaluations of some muslim and western scholars about leffery's studies and thoughts. Key Words: Orientalism, leffery, Qur'an, textual eritisism, variant readings

Giri Bat dnyasnda sHim dini ve onun en temel kayna olan Kur'iin'a duyulan ilginin ok eskilere dayand bilinmektedir. Baz aratrmaclar son tliim dinin kutsal kitab olan Kur' an zerine yaplan ilk oryantalistik

122

AFD

Cilt XL/LL (2002) Say 2

almalarn miladi XII. asrn ortalarnda Kur'an'n Latince'ye evrilmesiyle baladn ancak gerek anlamda modem oryantalizmin Fransz ihtilali 'nden sonra ortaya ktn kabul etmektedirler. Bilimsel anlamda Kur' an zerinde odaklanan oryantalistik abalarn aradan geen uzun tarim sre ierisinde kendine zg farkl niyet ve hedefleri, baz ilgin zellik ve nitelikleri olmutur. Smrgeciliin youn olarak yaand dnemlerde mstemlekeciler iin bir keif kolu ve ileri karakololma; smrgecilere danmanlk yapma gibi bir ilevi yerine getiren oryantalizm i, smrgeciliin sona erdii dnemlerde ulamak istedii amalara ilgi ve ynelilerinde taktik deiiklikler yaparak varmaya almak gibi ilgin zellikler sergilemitir. Btn oryantalistleri art niyetli olarak betimlemenin doru olmad gereini kabul etmekle beraber, bunlarn byk bir ksmnn genelde dou zelde Mslmanlar tanmaktan te tanmlamaya altklar da bu gn kabul edilen bir realite haline gelmitir. Bu incelemede oryantalistik Kur'an almalar ierisinde nemli bir yeri olduu halde lkemizde hakknda mstakil bir inceleme yaplmam olan Arthur Jeffery'nin hayat, Kur'an ilimIerine dair yapt almalar, Kur'an ilimIeri konusundaki temel grleri, yapt almalarn karakteristik zellikleri zerinde durarak bunlara ynelik gerek dou gerekse batl aratrmaclar tarafndan yaplan baz deerlendirme ve eletirilere yer vermeye allacaktr.

a- Hayat
Arthur Jeffery, smrgecilik sonras dneme ait aslen Avusturalya doumlu olup sonradan Amerika'ya yerlemi olan msteriklerden birisidir. Avusturalya'nn Melbourne kentinde 1893 ylnda doan msterik, ilk ve orta tahsilinden sonra niversite eitimini Melbourne niversitesi 'nde almtr. Edebiyat Fakltesi Diplomas (B .A.l 918), Master of Arts (M.A.l920) ve Teoloji Fakltesi diplomas (B.Th.l926) aldktan sonra mezun olduu niversitede hizmet vermee balamtr.2 Birinci Dnya Sava esnasnda askeri' hizmet talebi reddedilen Jeffery, Hindistan' da bulunan ve bir misyoner okulu olan Madras Christian College'de bir sreliine retmen olarak hizmet verme imkan bulmutur. rencilik yllarndan itibaren filolojiye ilgi duyan Jeffery, Hindistan'daki hizmeti esnasnda eitim-retim faaliyetine ilaveten dou dillerine ynelik

.
2.

Said Edward. Oryantalizm, Smrgeciliin Keif Kolu. . S. Ayaz. Pnar Y. st. 1989. 5.16-17. Badeau S. John. "Arthur Jeffery-A Tribute". The Muslim World (MW). 50 (1960) 5.50S\.

Arthur Jeffery ve Kur'iin almalar zerine

123

lenguistic ve filolojik ilgisini devam ettirmi, bir ok yerel dil alannda master yapma imkan bulmutur. Hindistan'da bulunan Madras Christian College'deki hizmeti esnasnda Msr'a davet edilen A. Jeffery, 1921 ylndan itibaren Kahire'de Amerikan niversitesi'nin yeni kurulan School of Oriental Studies blmnde hizmet vermee balamtr. School of Oriental Studies, nceleri Amerikan misyonuna misyoner adaylar yetitiren ve eitimi akademik dzeyde olmayan Language Study Center adyla hizmet vermekteyken, 1921 ylndan itibaren alan geniletilerek School of Oriental Studies' e dntrlmtr. Msteriklerce Mslman dnya ile Bat arasnda bir 'anlama kprs' olmas amacyla kurulduu ifade edilen Amerikan niversitesi'nin sz konusu departman, aralarnda Dr. Samuel Zwemer, Dr. Earl E. Elder ve Canon Temple Gairdner'in de bulunduu bir ok ileri gelen msterie bnyesinde hizmet verme imkan salamtr. Kahire'deki grevine balayncaya kadar asl ilgisi ve uzmanlk alan Kitab- Mukaddes'le ilgili almalar zerine olan Jeffery, Kahire'ye geiinden sonra Kur'an almalar zerine younlamtr. Arkadalarnn belirttiine gre Arthur Jeffery, doktorasn 1929'da Edinburgh niversitesi'nden zelonurla almtr. Bunu ayn kurumdan 1938' de pekiyi derece ile alm olduu edebiyat doktoras izlemitir.3 1923 ylnda Kahire Amerikan niversitesi rektrnn sekreteri olan Elsie Gordon Walker'la evlenen Jeffery, 1938 ylnda Kahire'deki eitim kurumundan ayrlarak Amerika'ya gemi ve Columbia niversitesi'nin (New York) Yakn Dou ve Ortadou Dilleri krssnde grev yapmaya balamtr.4 Bundan sonraki akademik ve ilmi kariyerini bu niversitede srdrm, bir sre Union Theological Seminary'de Sam Diller blmnde yardmc profesrlk yapm, ayrca 1946-1947 yllar arasnda Kuds Amerikan School of Oriental Research'te bir yllna misafir profesr olarak hizmet vermitir.s Vefat dolaysyla yaymlanan Armaan'da Eric F.F. Bishop, Jeffery'nin on dokuz dil bildiine, rendii diller arasnda en zor olarak Arapa'y bulduuna dair bir sylenti bulunduunu aktarmaktadr. Jeffery'nin eitli diller konusundaki geni bilgi birikimine dair bu sylentinin doru olabileceini nk The Forein Vocabulary of the Qur'an adl eserinin
3. 4. 5. Badeau, "Arthur lcffery-A Tribute", MW. 50 (I 960) s.50; Ayrca lm haberi zerine MW dergisinde yer alan editr aklamas iin bkz: MW. 49,(1959), s.348. Badeau," Arthur Jeffery-A Tribute", s.5 I. Jeffery'nin, "The Textual History of the Qur'an" balkl makalesinin sonunda yer alan tantm yazs, JMES i (1947), Part II, s.49.

124

A FD Cilt XL/LL (2002) Say 2

indeksinde zikredilen eitli dillere ait kelimeler listesinin de bunu ispatladn vurgulamaktadr6. Jeffery, New York Columbia niversitesi Samf Diller blmnde Arapa profesr olarak grev yapt dnemde 2 Austos i959 tarihinde Nova Scotia'da (Kanada) tatilini geirirken vefat etmitir.? b-Uristiyani Duyarll Arkadalan tarafndan Metodist Kilisesi'ne mensup bir papaz (minister) olduu ve hayatn misyonerlik davasna adad belirtilen Jeffery, bu alandaki abalar dolaysyla meslektalannca misyoner etkinlik alannda derin Hristiyan ilginin bir rnei olarak gsterilmektedir8. Columbia niversitesi'nden kendisini tanyan ve yirmi yl ayn at altnda beraber hizmet verme ve onunla komu olma imkan bulduunu ifade eden meslekta Frederick C. Grant, Jeffery'nin din yaantsnn kutsal literatre ynelik akademik almalann tesinde bir bilgin, retmen, yazar, konferans ve komu olarak sade, samimi ve scak olduunu, her sabah 8.30, Pazar gnleri de genellikle saat i i'de Union Seminary'deki kk kilisede verdii ili vaazlardan herkesin son derece etkilendiini belirtmektedir.9 Arthur Jeffery'nin, Hristiyanlk konusunda olduka duyarl olduu eserlerinden de anlalmaktadr. almalarna, zellikle neredilen makalelerine bakldnda Hristiyanlarla Mslmanlar arasndaki ilikilere byk nem verdii ve zellikle slam dnyasnda yaymlanan Hristiyanlk kart yaynlarla ilgili bilgiler derledii ve bunlara ynelik deerlendirmeler yapt grlmektedir. Hristiyanlk konusunda duyarll ile dikkati eken Jeffery, slam dnyasnda ortaya kan son dnemlerdeki eklektik din hareketlerde Hristiyan dncesinin gl bir etkisi olduunu dnmektedir. Yine yazd bir makalede slam alemindeki Hristiyanlkla ilgili faaliyetlere deinen Jeffery, Mslmanlar arasndaki Hristiyan misyonunda byk umut olduunu belirtmekte ve ayet slam alemindeki Hristiyan misyonlan zellikle eitimli insanlarn dncelerini Hristiyan idealleri ve Hristiyan ruhu ile mayalandrabilirse, Hristiyanln yaam gcnn kanlmaz olarak Mslmanlarn Hristiyanlkla ilgili imajlarn dntreceini ileri
6. 7. Bishop, F.F. Eric, "Arthur Jeffery-A Tribute", MW, 50 (1960) s.51. Schacht Joseph, AReader on Islam (ltroduction), Mouton & Co.: The Hague,1962, s.lO; ayrca lm haberi zerine The Muslim World'da yer alan editr aklamas iin bkz.: MW, 49(1959), s.348. Badeau, "Arthur Jeffery-A Tribute", s.5 i. Grant, Frederick C, "Arthur Jeffery-A Tribute", s.53.

8. 9.

Arthur leffery ve Kur'dn almalar zerine

125

srmektedir. Ona gre bu abalarn meyvesi, slam dnyasnn tamamen Bat kiliselerinde grdmz gibi organize bir ekilde Hristiyanlk dncesine girmesi eklinde olmayacaktr. Daha doalolan sonu, slam dnyasnda din yaam ekillerini bildiimiz organize kilise hayatndan geni oranda farkl olarak ifade eden bir Hristiyan Kilisesi'nin gelimesidir.1o Jeffery, Hindistan'da ortaya kan ve Mslmanl mjdeledii sylenen yeni bir Tevrat'n yaymlanmas ile ilgili bir inceleme ve deerlendirme yaptktan sonra dnyann deiik blgelerinde Hristiyanl yaymaya alan misyonlar iin u uyarda bulunmaktadr:
"rnek olmas asndan kitab girii ve ilk be suresinin bir evirisini buraya ekliyoruz. slam dnyasn eitli blgelerindeki misyonerler Hristiyanlk kart propaganda amacyla kullanlmakta olan bu ve benzeri yaynlar hakknda bilgi sahibi olup dikkatli olsUl/ar. "i 1

c- Matbu Eser ve almalar Arthur Jeffery, Kur'an 'n metinleme tarihi ve kraatleri konusunda yaymlanm ok saydaki almasyla dikkati ekmektedir. Bunlar arasnda kendinin yazd mstakil almalarn yan sra tahkik ve notlandrmak suretiyle yaymlam olduu eserler de bulunmaktadr. 1- Kildbu'l-Mesdhif: Bu alma bn Ebi Davud'a (.316) ait Kildbu'l Mesdhfj adl eserin Jeffery tarafndan yaplan tahkikli neri olup aada ad geen Materials isimli eserle birlikte neredilmitir (Msr, 1355/1936). 2- Materialsfor the History of the Text of the Qur'an-The Old Codices, (Leiden, 1937). Yazarn Kur'an'n metinleme tarihini ele alan ve ok sayda sahabenin kiisel mushaflarnda yer ald ileri srlen kraat farkllklarn derledii bir almadr. Jeffery burada Kur'an'n metinleme tarihi ile ilgili uzunca bir giriten sonra eitli tefsir, lugat ve edeb kaynaklardan derledii bn Mes'ud, Ubey b. Ka'b, Hz. Ali, bn Abbas, Ebu Musa, Hafsa, Enes b. Malik, Hz. mer, Zeyd b. Sabit, bnu'z-Zbeyr, bn 'Amr, Hz. Aie, Salim, mm Selerne ve Ubeyd b. Amir gibi sahabe mushaflarndaki kraat farkllklarn nakletmektedir.
10. Jeffery, "Eclecicsm n Islam", MW, 12(1922) s.246-247. i . Jeffery, "A Moslem Torah From India", MW. 15 (1929), s.236. 2. Fazlur Rahman, Jeffery'nin bu eserini Kur'an Tarihi konusunda bahse deer grmekte ancak bu kitabn okunurken dikkatli olunmas gerektiini vurgulamaktadr. Bkz: Fazlur Rahman, Ana Konularyla Kur'an, . A.Akgen, Ank, 1996, s.33; smail Cerraholu da, bu almay deerlendirirken onun Alman mUsterik Bergstrasser'in alt sahada ve onun yolunda oluunun bir iareti sayllabileceni belirtmektedir. Bkz. Cerraholu smail, "Oryantalizm ve Batda Kur'an ve Kur'an limleri zerine Aratrmalar", AFD, 1989, c. XXXI, s.1 ll.

126

AFD

Ci/t XL/II

(2002) Say 2

3- The Foreign Voeabulary of the Qur'an, (Baroda, 1938). Jeffery'nin bilinen en mehur eseri olup doktora almasdr. Adndan da anlald zere Kur'an'da yer alan yabanc kelimeler konusunu ele almaktadr. Yazar 320 kadar yabanc kelimenin deiik dil ve kltrlerden Kur'an'a getiini iddia etmektedir.13 4- Index of Qur'anie Verses to The English Part of Materials for the History of the Text of the Qur'an (Leiden, 1951). Mellifin, Materials adl eserine ek olarak yaymlanm, mushaflarn her birinde mevcut kraat farkllklarn sure tertibine gre gsteren geni bir fihristtir. 5- Mukaddimetan fi Vlumi'l-Kur'an, (Msr, 1954). bn Atiyye elEnde1sl'nin eJ-Muharrer'l-vec1z'inin mukaddimesi ile yazar bilinmeyen Kitabu'l-Mebtni li-nazmi'l-meanf adl bir baka eserin mukaddimelerinin Jeffery tarafndan bir giri, notlandrma ve dzeltmeler ekleyerek yaymlanm eklidir. Jeffery almay, Alman asll msterik Bergstrasser'e ithaf etmitir. Ancak Jeffery bu ikinci eserin mukaddimesinin pek ok yerini tahrif ettii ve nemli hatalar yapt gerekesiyle eletiriye uramtr.'4 6- The Qur'all as Scripture, (New York, 1952). Bu alma yazarn The Muslim World dergisinde yaymlanan slam'daki metin doktirinini ele alan drt adet makalesine Kur'an'n metinleme tarihini ele alan bir blm daha ekleyerek kitap haline getirdii bir almasdr. 7-lslam, Muhammad and His Religion (New York, 1952). 8- The Qur'an-Seleeted Surahs: (New York, 1958). Yazarn Kur'an'dan semi olduu baz surelerin evirilerini ieren eseridir.
13. 0.5. Margoliouth, yaymladg bir makalede bu eserdeki kelimelere baz ilaveler yapmakta, bu almann Kur'an'n Yahudi ve Hristiyan kaynag konusundaki oryantalistik tezleri bir kez daha desteklendiini, yeni yaklamlara yol atgn ileri srmekte ve esere duydugu hayranlgn dile getirmektedir. Bkz: O. S.Margoliouth, "Some Additions to Professor leffery's Foreign Vocabulary of Ihe Qur'an", JRAS, 1939, s.60-61. Bu eserin XX. Yzylda batda Kur'an hakknda yaplan aratrma ve incelemeler arasnda zikre deger bir inceleme olduunu belirten i. Cerrahogu, almann Kur'an'n Ilahi bir kitap oldugunu kabul etmeyip ona yabanc bir mene aramaya kalkanlar iin iyi bir mracaat kitab oldugunu belirtmektedir. Eserin daha ziyade gemi almalar hlasa ettigini bu arada baz yeni grler de ortaya attgn belirtmektedir. Bkz. Cerrahogu, "Oryantalizm ve Batda Kur'an ve Kur'an IlimIeri zerine Aratrmalar", AFD, 1989, c. XXXI, s. i 1 i. 14. Tallal Abdullah Mellu, Takvfmu cehdi'l msterik Arthur Jeffery ii tahkfkiM li-mukaddimeti Kitiibi'[-Mebiii li-Ilazmi'l-me'iii (Yksek lisans tezi, 1409/1989), Camiatu Imam Muhammed b. Suud e-Islamiyye, s.10-24; Kurtulu Rza, "Arthur leffery" , DA. XXIII, 578'den naklen.

Arthur Jeffery ve Kur'an almalar zerine

127

9- AReader on Islam: (The Hague, 1962). slam dininin inan ve amellerine dair Arapa metinlerden eviri derlernesi olup neredemedii bir almadr. Vefatndan sonra arkadalar tarafndan ksmi teknik dzenlemeler yaplmak suretiyle yaymlanmtr. d-Yaymlanm Makale ve Dier almalar Arthur Jeffery'nin yukarda anlan eserlerine ilave olarak, deiik dergi ve sreli yaynlarda neredilmi ok sayda kitap tantm ve deerlendirmesi, bireysel ve ortak alma eklinde makalesi ve evirileri bulunmaktadr. The Muslim World dergisi ve Pearson'un index islamicus'u, ayrca kendi almalarnda verdii bilgiler ve el-Msterikunl5 adl eserlerden tesbit edebildiimiz kadaryla -muhtelif ansiklopedilere yazm olduu maddelerle Biblical sahadaki incelemeleri hari16- Jeffery'nin slamf sahada yaymlanm bireysel ve ortak makaleleri ile yapt evirilerin kronolojik listesi aadaki ekildedir. "Eclecticism in Islam", The MuslimWorld (MW), 12 (1922) s. 230247. 2. "The Mystic Letters of The Qur'an", MW, 14(1924) s.247-260. 3. "A Reference to The Ishtar-Cult in The Qur' an", AJSL, 41 (19241925) s.280-282. 4. "The Quest of Historical Muhammad", MW, 16(1926) s.327-348. 5. "The Anti-Chiristian Muslim Press" , MW, 16 (1926) s .425-427. 6. "The Anti-Christian Muslem Press", MW, 17 (1927) s.428-430. 7. "Anti-Christian Literature",MW, 17 (1927) s.216-219. 8. "A Moslem Torah From India", MW, 15 (1929) s.232-239. 9. "A Collection of Anti-Christian Books and Pamphlets Found in Actual Use Among the Mohammedans of Cairo", MW, 15 (1929) s.26-37. o. "Christians at Mecca", MW, 19(1929) s.221-235. 11. "Was Muhammad a Prophet From His Infaney?", MW, 20 (1930) s.226-234. 12. "Current Topics", MW, 22 (1932) s.77-83. 13. "Su Due Raconti Traduzuoni Musulmane nglosi del Corano", Oriente Moderne (OM), 12 (1932) s.109-1 16. 14- "The Supressed Qur'an Commentary of Muhaemd Ebu Zaid", Der Islam XX (l932)~s.301-308. !

15. el-Akiki, Necip, el-Msterikun, Daru'l Maarif, Beyrut, il,158-159. 16. Jeffcry'nin Biblical almalar iin bkz. Journal of Biblical Studies, 79 (Mart 1960), I, VIII-IX; Chaudhary, Muhammed, "Orientalism on Variant Rcadings of the Qur'an: The Case of Arthur Jeffery", Al/SS. cXII, S.2 (1985) s.l 70.

128

AFD

Cilt XLIII

(2002) Say 2

15. "Il Modernismo Musulmano deli ndiano "Sir" Mohammad Igbal", (OM), 14 (1934), s.505-513. 16. "Progress in The Study of Qur'an Text",MW, 25(1935) s.4-16. 17. "Had Muhammad a Scripture Teacher" , (From the Pyramids to Paul iinde), ed. by Lewis Gaston Leary, (New york: Thomas Nelson and Sons, 1935) s. 95-115. 18. "The Qur'an Readings of Zaid b. Ali", Rivista degli Studi Orientali (RSO), 16(1936) s.249-289. 19. "Marginalia to Bergstrasser' s Edition of bn Halawaih", Islamica Schlussheft (=AKM 23VI), 1938, s.130-155. 20. "Abu Ubaid on The Verses Missing From Qur'an", MW, 28 (1938) s.61-65. 21. "The Prophet of Islam" , MW, 28 (1938) s .180-186. 22. "A Variant Text of The Fatiha", MW, 29 (1939) s.158-162. 23. "Yusuf Ali's Translation of The Qur'an", MW, 30 (1940) s. 5466. 24. "Further Qur'an Readings of Zaid b. Ali", RSO, 18 (1940) s.2l8236. 25. "David Samuel Margoliouth",MW, 30 (1940) s.295-298. 26. "The Orthography of the Samarkand Qur'an Codex:", Journal of American Oriantal Society (JAOS), 62 (1942) s.175-l95, i Mendelsohn ile ortaklaa yaymlam olduu bir makaledir. 27. "The Political Importance of Islam", Journal of Near Eastem Studies (JNES), i (1942) s.383-395. 28. "Gregory of Tathew' s "Contra Mohammedanos", MW, 32 (1942) s.2l9-23526. 29. "Present-day Movements in Islam", MW, 33(1943) s.165-l86. 30. "Ghevond's Text of The Correspondence Between Umar II and Leo III", Harvard Theolojical Rewiev, 37 (1944) s.269-332. 31. "Miguel Asin", MW, 35 (1945), s.273-280. 32. "Christianity in South Arabia", MW, 36 (1946) pp. 193-216 (Reprinted from Anglican Theolojical Review, Vol. XVII, No. 3, July, 1945 s.272-280. 33. "The Textual History of The Qur'an", Journal of Middle East Society (JMES), i (1947) Part II, s. 35-49. 34. "The Qur'an Reading of bn Migsam", Goldziher Mem. Vol 1 (1948) s.1-38. 35. "The Qur'an as Scripture", MW, 40 (1950) s.41-55;o6-134;185206; 257-275. Derleyerek kitap haline getirdii makaleleridir.

Arthur leffery ve Kur'an almalan

zerine

129

36. "AI Biruni's Contribution to The Comparative Religion", Al-Biruni Commem. Vol. 1951,s.119-123. 37. "The Present Status of Qur'anic Studies", Report on Current Research, Middle East Institue, (Spring, 1957), s.1 - i6 . 38. "bn al-A'rabi's Shajarat el Kawn", Studa Islamica, IX (1958) s.1 13-160 ibn Arabi'nin eserini notlandrarak evirmitir 39."Ibn el-A'rabi", Studa Islamica, (1959) s.1-11.

e- Hz. Peygamber, Kur'an ve Kur'an Kraatlerine Dair Grleri


I-Hz. Muhammed'e Bak Bir msteriin Kur'an'a bakn belirleyen ve onu Mslman bir aratrmacdan farkl klan en nemli unsurun Hz. Peygamber' e ve bunun sonucu olarak da Kur'an'a olan baknda dmlendiini syleyebiliriz. Son ilahi dinin kutsal kitab olan Kur'an'a bak belirleyen de bir anlamda bu dinin peygamberine baktr. Hz. Muhammed'in bir peygamber olmad kabul edilince doalolarak Kur'an'n iahilii de reddedilecek ve bu temel anlay farkll, elde edilen bulgularn deerlendirilmesini de etkileyecektir. Aratrma ve incelemede elde edilen veriler ok farkl deerlendirme ve mlahazalara imkan verecektir. Tabii konumuz kklnden itibaren Hristiyani eitim alm ve misyoner okullarnda alm bir aratrmac olunca bu farkl bakn kanlmaz bir sonu olaca ortadadr. Bilindii gibi oryantalizmin tarihi ok eskilere hatta Hal Seferlerinin balad dnemlere veya Endls'e kadar geri gtrlebilirse de modem oryantalizmin Fransz ihtilali sonrasnda balad sylenebilir. Aradan geen bir ka asr ierisinde oryantalizmin hem yaklamlarnda hem de yntemlerinde bir takm deiikler olmutur. Ancak eski oryantalistik yaklamlarla yenileri arasnda farkllklar bulunsa da bunlarn iki temel noktada birletiklerini syleyebiliriz: Klasik oryantalizmden farkl olarak yeni metotlarla tetkik ve inceleme yapan ada oryantalistler, pein hkmlerden ve hissiyattan uzak kaldklarn iddia ediyoriarsa da n yarglarn belirli kk bir noktada da olsa belirtmekten kendilerini alamyorlar. Genellikle eserlerinde Hz.Peygamber'i ve Kur'an' metheder gibi grnseler de, eserlerinin ana fikrini ifade eden bir veya bir ka cmlecik ierisinde slam'n temelini sarsacak ve inan sistemini ykacak fikirlerle karlamamak mmkn deildir. Yeni metotlarla altn syleyen pek ok oryantalistin eserinde iki mesele gizli ve aikar olarak daima kendini gstermektedir. Bunlardan biri 'Hz. Muhammed'in

130

AFD

Cil! XL/LL (2002) Say 2

nbvvetinin shha!i' dieri de 'Kur'an'n menei ve onun bir vahiy mahsul olup olmad meselesi'dirP Bugn batda Kilise eitimi grm bir ok kimse, Kur'an- Kerim'in Allah'n bir vahyi olmadna, Hz. Muhammed'in Allah elisi olarak gnderilmediine inanmaktadrlar. nk Hristiyanln en st ve en son din olduuna, onun dnda kurtuluun mmkn olmadna ve dolaysyla ondan sonra baka bir dinin gelemeyeceine kani olmulardr. Hristiyan ilim adamlarndan slam' gerek ekliyle anlatan eserler yazmalarn beklemek gerekten satlk olacaktr. Zira hepsi de bu yanl anlayn bir sonucu olarak slam dininin ilah bir din olmad, aksine onun Yahudi ve Hristiyanlardan istifade etmek suretiyle bizzat Hz. Muhammed tarafndan kurulduu hususunda gr birliine varm bulunmaktadrlar. Yine bu aratrmaclarn kendi dinlerine tatbik edilmesine iddetle kar ktklar, tatbik edenleri iddetle knadklar ve hatta sahte ilim yapmakla itham ettikleri rasyonalistlerin 'ar tenkit' (derin tenkit) metodunu slam'a tatbik etme hususunda gr birliine vardklarn gryoruz.8 Yukarda konuyla ilgili daha nce yaplan almalardan zetlemeler yaparak deinmeye altmz temel ayrm ve ortak yaklamn A. Jeffery ve almalar, onun Peygambere bak iin de geerli olduunu syleyebiliriz. Arthur Jeffery, eserlerinde ve makalelerinde Hz. Muhammed'i deerlendirirken yerine gre gerek Mslmanlarn gerekse msteriklerin sunmaya altklar farkl peygamber tasavvurlarna eletiriler yneiterek kendi tezlerini aklama yolunu sese de, Hz. Peygamber ve Kur' an' a ynelik deerlendirmelerinde yukarda anahatlarn belirlemeye altmz izgide yer almaktadr. Hz. Peygamberle ilgili deerlendirmelerinde Jeffery, onun kklnden beri irke bulamad ve lah koruma altnda tutulduu, atalarnn putlarna tapmad eklinde baz Mslmanlarn sahip olduklar anlayn sonradan ortaya kan liderlerin idealize edilmesi ve efsaneletirilmesi olgusunun bir sonucu olduunu ileri srmektedir. Mslmanlarn Peygamberleriyle ilgili bu anlaylarn sa ve Buda efsanelerine dayanarak yarattklarn ileri srmektedir. iddialarn delillendirme balamnda, olunun adnn Abdi Menaf olmas, kznn da putperestlerle evli oluu, ii putlarla dolu olan Ka'be'nin tamiri srasnda Haceru'l Esved'in yerine konulmas iin grevalmas, Ahmed b. Hanbel'den
17. Cerrahogu, "Oryantalizm ve Batda Kur'an ve Kur'iin ilimIeri zerine Aratrmalar", s.IIS. 18. Akdemir. Salih, "MiJsteriklein Kur'an- Kerim ve Hz. Muhammed'e (s.) Yaklamlar", AiFD, zel Say, 1988, c.xXXI, s.189.

Arthur leffery ve Kur'an altmalar zerine

131

gelen bir rivayete gre genliinde yatmadan nce Lat ve Uzza'nn adn anmas, yine Msned'e dayanarak artk putlar iin kesilen hayvanlarn etinden yemeyecei, Yakut' un Mucem' inde yer alan peygamberin kendi azndan nakille genliinde Uzza'ya bir koyun kurban ediini zikretmektedir.I9 Zikredilen verilere dayanarak Hz. Peygamber'in kklnden itibaren putlara tapmayp Hz. brahim'in hanif olarak nitelenen dinine mensup olduu eklindeki Mslman inannn aksine, peygamberin mriklerin dinine tabi olduunu ileri srmektedir.20 Bu grn delillendirirken Jeffery'nin yerine gre en zayf rivayetleri dahi iddialar iin malzeme olarak kuanabilmesi, en sahih ve salam olan Kur'an ayetlerini grmezden gelebilmesi dikkat ekicidir. Peygamber konusunda oryantalistlerin gemite yapm olduklar saral, mistik, inmeli-felli, saplantl eklindeki gr ve deerlendirmelerin de doru olmadn belirtmekte ve bu tr yaklamlar eletiriye tabi tutmaktadr. Jeffery, Hz. Muhamed'le ilgili olarak Richard Be'in ortaya att 'devlet adam' tezine meylederek onun yaklamnn daha doru olduunu, deerlendirmelerde bu tezin bir ipucu ve balang noktas olarak alnabileceini ileri srmektedir.21 Jeffery, Hz. Muhammed'in tarih bir realite olarak kabul edilmesini, hayatnn efsanelerin bulanklndan arndrlmasn, toplumsal bir lider olarak grlmesini, dinler tarihindeki gerek yerine oturtulmas ve dolaysyla ona gre deerlendirilmesini istemektedir.22 Hz. Peygamber' i mistik ya da din bir reformcu olarak grmekle beraber, daha ok tarihin kritik bir noktasnda biraz ilkel insanlarn arasndaki politik problemlerle yzleen bir insan olarak deerlendirilmesi gerektiini ileri srmektedir.23 Ona gre Hz. Muhammed, genliinde yksek medeniyetlerden zeikle byk Dou Roma mparatorluu'nun dininden etkilenmi, Araplar da byle bir dinden yararlandrmaya alm ve onlara bu medeniyetin baz llerini kazandrmay dnmtr.24 Bir devlet adam ve din bir reformcu olarak grd peygamberin hayatnda ve nbvvet tecrbesinde zamanla bir deiiklik ve dnmn yaandn ileri srmektedir. Hz. Peygamber'in yaad ilk vahiy tecrbesi
19. Jeffery, "Was Muhammad a Prophet From His Infaney?",MW, 20(1930) s. 228-233. 20. Yakut el-Hamevf, Mu 'ceu 'I Buldan, ed.Wstenfeld, III, 664. Jeffery, "Was Muhammad a Prophet From His Infaney?", s. 233. 21. Jeffery, "The Quest of Historical Muhammad", MW. 16(1926), s.348. 22. Jeffery, "Was Muhammad a Prophet From His Infaney?", MW, s. 234. 23. Jeffcry, "Quest of the Historical Mohammcd", s.338. 24. Jeffcry, The Foreign Vocabulary o/the Qur'an, s. 38.

132

AFD

Cilt XL/LL (2002)

Say 2

sonrasnda Yaraka b. Nevfel'e gitme hikayesini onun 'esinlenmeden' (inspiration) 'vahiy' (revelation) kavramna geiinin bir delili saymaktadr. Ona gre Muhammed'in hayatndaki esinlenme ocukluk ve genlik evresine ait bir olgu, vahiy dncesi ise Ehl-i Kitab'la temas kurduktan sonraki dneme ait bir gelimedir.25 Arthur Jeffery, zellikle Medine dneminde Ehl-i Kitab'la kurduu temas sonucunda Hz. Muhammed'in yalnzca Kur'an'n teknik dini' terminolojisini Kitab- Mukaddes geleneinden almakla kalmadn, slam' n temel doktrinleri ve dini' uygulamalarn da oradan devirdiini belirtmektedir.26 lk dnemlerde onun nceki peygamberlerden ve byk dinlerden ok az bahsettii daha sonra bilgisini artrarak Hristiyan ve Yahudi kaynaklardan ald dini' terimleri kullanmaya baladn, dahas balangta Hristiyan ve Yahudilerin ayr dine mensup olduklarn bile bilmediini ancak sonradan bunu renince hemen dil ve syleminde deiiklikler yaptn ileri srmektedirP Jeffery'e gre Hz. Peygamber nceleri Ehl-i Kitab tarafndan kabul greceini umarak iyi niyetle onlara ynelmi, ancak reddedilince Tevrat ve ncil'in tahrif edildiini iddia etmi, Hz. brahim'e ve onun Hanif dinine uyduu nu ileri srerek ar ve syleminde taktik deiiklikler yapmtr.28 Tabii bu taktik deiiklikler ona gre Muhammed'in eseri olan Kur'an iin de geerlidir. Jeffery'ye gre Kur'an'daki Ehl-i Kitab'a ynelik ayetler balangta peygamberin nceki lahi' kitaplarda vadedildiini belirtilmekte ve onlar slam'a armaktadr. Ancak bu ar, onun beklentilerinin aksine Yahudi ve Hristiyanlar tarafndan reddedilmitir. Dolaysyla zaman iinde Kur' an' da, yaanan tarihselolaylarn sonucuna gre Ehl-i Kitab' dman sayan ve Hz. Muhammed'in Hz.brahim'in dinine mensubiyetini vurgulayan ayetlerde dikkati eken bir takm sylem deiiklikleri gereklemitir. Sonu olarak ona gre slam ve onun lahi' kitab Kur'an, Hz. Muhammed'in eseridir, bu eser baka kaynaklardan yararlanlarak meydana getirilmitir. Peygamberin balangta meyye b. Ebi Salt, Mseyleme ve Hanifler gibi tek tanrl inan araylarna ynelik admlar izlediini, byk oranda onun yolunu hazrlayanlarn artk tarihte ancak belli belirsiz bir ekilde seilebilirken onun politik gc kullanarak bir dnya figr haline
25. Jeffery, "Qur'an as Scripture",MW, iii. makale, s.195. 26. Jeffery, "Had Muhammad a Scripture Teacher", s.95; Jeffery. "Qur'an as Scripture", MW, Lmakale, 53; III, 205; Patrick O'Hair Cate, Each Oher's Scripure, New Hartford, May, 1974. s.248. 27. Jeffery, Ques oflhe Hisorical Molanmed, MW, 16 (1926), s.348. 28. Jeffery, "Qur'an as Scripture", MW. 111.264-265.

Arthur leffery ve Kur'an almalar zerine

133

geldiini belirtmektedir.29 Jeffery, yaymlad bir makalesinde Hz. Muhammed'in eklektik bir din sistem kurmada baarl olduunu kabul ederek, baz msteriklerin konuyla ilgili grlerine yer vermekte, tarih srete ve gnmzde Mslmanlar arasnda bir ok din akm ve mezhebi n ortaya ktn ifade etmektedir. Jeffery, eklektik bir din olduunu iddia ettii slamiyet'in kendine zg bir yaam gc olduunu kabul etse de, dardan yeni yaam kaynaklar ile ibirlii yapmadan bu yaam gcnn artk bundan sonra kendini daha telere tayamayacan ileri srmektedir.30 Onun Hz. Peygamber' e ve slam' a ynelik bu bakndan sonra temel grlerinin ikinci nemli unsurunu oluturan Kur'an'a bakna ve onun muhtevasna ynelik deerlendirmelerine geebiliriz. 2- Kur'/in'a Bak Bilindii gibi Hz. Peygamber'e ynelik deerlendirmelerde olduu gibi Kur'an ve onun menei konusundaki oryantalistik yaklamlarda da bir takm farkllklar dikkati ekmektedir. Ancak bu oryantalistlerin grleri arasndaki bu farkllklar Kur'an'n kayna ve meneinin lah olmad noktasnda birlemeye doru giderken, ona bir takm been kaynaklar bulmada ayrma ve farkllama gstermektedirler. Baz oryantalistler Kur'an'n kaynan Yahudilie ve Tevrat'a dayandrmakta ve Peygamber'in Kuran' oradan devirdiini, Kur'an'n asl kaynann Yahudilik ve onlarn kutsal kitab olduunu iddia etmektedirler. Bu tez daha ok Yahudi asll oryantalistler iin geerli olan ve onlarn eserlerinde gzlenen bir yaklamdr. Oryantalistlerin bir ksm ise Kur'an'n asl kaynann ncil olduunu ileri srmekte Hz. Peygamber'in onu ncil'den etkilenerek oluturduunu iddia etmektedirler. Bunlara gre de Muhammed, Kur'an' ncil' den ve Hristiyanlk 'tan etkilenerek oluturmutur. Baz oryantalistler bu iki yaklam birletirerek Kur'an zerinde hem Tevrat hem de ncil'in etkileri olduunu ve onun asl kaynann bu iki kitaba dayandn ileri srmektedirler. Hatta bu tezlere ilaveten Kur'an'da putperest tesirleri grenler olduu gibi Kur' an aratrmalarnda msteriklerin metoduna kar kanlar da bulunmaktadr.3! Kendinden nceki dier oryantalistler gibi Jeffery de Kur'an' Hz. Muhammed'in oluturduu bir kitap olarak telakki etmektedir. Ona gre Kur'an, nihayetinde Hz. Muhammed'in kitab olup ilk kelimesinden son
29. Jeffery, The Foreign Vocabu/ary of the Qur'an. s.38. 30. Jeffery, "Eclecticism n Islam", MW, 12 (1922) s.246. 31. Akdemr, "Msterklern Kur'iin- Kerim ve Hz. Muhammed'e zel Say, c.XXXI. 1989, s.1 93.

Yaklamlar", AFD.

134

AFD

Cilt XLlIl (2002) Say 2

kelimesine kadar onun kiiliini yanstmaktadr.32 Jeffery, Kur' an kelimelerinin kaynaklar konusunda yapm olduu almann sonularn The Foreign Vocabulary of the Qur'an adl eserinin giri ksmnda zetlemekte ve Kur'an'n orijinalitesini, lah olma vasfn rtmeye almaktadr. Ona gre Kur'an'n yalnzca din kavramlarnn byk ounluu deil, kltrel terminolojisi de Arap d kaynaklara dayanmaktadr. Yazar, Kur'an'da Arapa olmayan farkl szck trnn bulunduunu kabul etmektedir. 1- Arapa'da kk bulunmayan ve tamamen yabanc olan kelimeler. 2- l kk Arapa'da bulunabilen ancak Kur' an' da bu kk anlamyla deil dier dillerde tad anlamyla kullanlan Sami dillerden dn alnm kelime/er. 3- Asl Arapa olan ancak Kur' an' daki kullanm, akraba dillerdeki anlamyla renklenmi Arapa kelime/er.33 Kur'an'daki bir ok yabanc kelimenin peygamberden nce de Arap Yarmadas 'na girdii ve kullanldn belirten Jeffery'ye gre Kur' an' daki baz kelimeler ise oraya bizzat peygamber tarafndan eklenmitir. rnein ona gre baz Sryanice kelimeleri Peygamberin kendisi Kur'an'a dahil etmitir. Jeffery, baz rivayetere gre Peygamberin Sryan Kilisesiyle kiisel temasnn bulunduunu iddia etmektedir. leri srd tezleri desteklemek iin de kullanabilecei hemen her trl zayf rivayeti zikretmeye almaktadr. rnein Hz. Peygamber'in kklnde Kurey kervanlaryla Suriye'ye seyahat yaptn, Kuss ve Ukaz Panayn'nda Necran piskoposunu dinlediini; erken dnem Hristiyanlarnn Sergius adl bir rahibin onun akl hocas olduunu iddia ettiklerini; Nestur ve rahip Bahira hikayelerinin onun Hristiyanlarla ilikilerini ispatladn ileri srmektedir.34 Arthur Jeffery, The Qur' an as Scripture' da ise slam dininde Kur' an' n merkezi konumundan ve hayat neminden hareketle biraz daha farkl bir tutum sergilemektedir. Bu eserinde slam dinindeki metin doktrinini ele almakta ve Kur'an' bir fenomen olarak grerek dier kutsal metinlerle karlatrmasn yapmaktadr. Kur'an kavramlarn anlamaya ve zmlemeye alan Jeffery'nin bu alandaki nemli bir vasf da, Kitab- Mukaddes konusundaki bilgisi sebebiyle sk sk karlatrmalar yapmasdr. Dilbilim alannda yetkin bir kii olan Jeffery, bu eserinde kavramlar bizzat Kur'an'dan hareketle anlamaya almakta ve bunu gerekletirebilirse Peygamberin zihin dnyasnn da zlebileceini ileri srmektedir.35
32. 33. 34. 35. Jeffery, Qur'a as Scripure, New York, Russel Jeffery, The Foreig Vocabu/ary o/the Qur'a, Jeffery. The ForeiglZ Vocabu/ary o/the Qur'a, Jeffery, Qur'a as Scripture, New York, 1952, Scripture, $.240. F. Moore Co, 1952. s.l. s.39-4O. s.22. s.69. Palrick O'Hair Cae, Each Other's

Arthur leffery ve Kur'an almalar zerine

135

Jeffery'e gre Hz. Muhammed Kur'an' olutururken YaI:udi ve Hristiyan adalarndan renmi olduu ilah kitaplarla ilgili Semavi Arketip dncesinden hareket ederek uzun bir yol kat etmitir. Ona gre bu yolun geliim sreci de gayet aktr. Muhammed Ehl-i Kitab'tan rendii bu vahiy kaynan kullanarak, Hz. Musa'nn, Hz.Yusuf'un, Hz. Davud ve Hz. Sleyman'n, Hz. isa ve annesinin hikayelerini elde etmitir. nk bunlar kolaylkla renebilirdi. Ayn ekilde, Yahudi ve Hristiyanlardan gemi peygamberlerin zel ailev meselelerini de elde etmitir. HZ.Yusuf'la Firavun'un vezirinin kars, Hz. Musa'nn kkl ile Firavun'un kz, Hz. Musa'nn uayb'n kzlar ile bulumas, Sleyman ve Saba Melikesi arasnda cereyan eden olay, Zekeriyya'nn einin ksrl ve Yahya'nn vadedilmesi gibi gemi peygamberlerin zel ailev meselelerinden bahseden hemen btn kssalar hep bu yolla elde etmitir.36 Hz. Peygamber'in Yahudi veya Hristiyanlardan sistematik bir eitim almadn, onlardan daha ok sylentiler yoluyla kulaktan dolma ifah bilgiler edindiini, bu adan da ok sayda retmeninin bulunduunu, peygamber kssalar konusundaki Kitab- Mukaddes bilgisinin de Eski Ahid'den ziyade Rabbinic hikayelere dayandn, bunun sonucu olarak da Kur' an' daki bir ok kssada eitli bilgi yanllklarnn bulunduunu iddia etmektedir.J7 Tabii btn bu yaklamlarda Kitab- Mukaddes'in verileri temel alnmakta ve peygamber kssalar konusunda asl doru bilgilerin orada bulunduu inancndan hareket edilmektedir. Oysa tarih kaynak olma konusunda Kitab- Mukaddes'in gvenirlilii ve orada zikredilen kssalarn tarihsel gereklilii son derece tartmal olup Kitab- Mukaddes'e bu konuda ok cidd eletiriler yaplmaktadr. Dahas ileride de deinilecei gibi metin shhati asndan Kitab- Mukaddes'in, Kur'an- Kerim ile kyaslanmas hi de mmkn grnmemektedir.38 Jeffery; gnmzde Mslmanlarn elinde mevcut bulunan Kur'an metninin Muhammed'in nbvvet hayat boyunca hala varln srdren gerek teblilerinin toplanmas iin yaplan drst bir abay temsil ettiinde kuku olmadn belirtmektedir. Ancak Kur'an'n iine gerek olmayan bir takm teblilerin de szmasnn pekala mmkn olduunu, yine bir ok gerek tebliin de imdiki metinde bulunmadnn kesin olduunu ifade
36. Jeffery, Qur'an as Scripture, LV. makale, s. 268. 37. Jeffery, "Had Muhammad a Scripture Teacher?", MW, s.I 13-1 14; Foreign Vocabu/ary, s.29. 38. Bu konudaki degerlendirmeler iin bkz. Gndz, inasi, "Kur'an Kssalarnn Kayna Eski Ahid mi? Yap Muhteva ve Kaynak Asndan Torah Kssalar", OMFD, Samsun, i998, say 10, s.49-88.

136

AFD

Cilt XLIII (2002) Say 2

etmektedir.39 Jeffery, Fatiha suresi ile Muavvizetan olarak da bilinen Felak ve Nas surelerinin evirisini The Koran-Selected Surahs adl eserine alm olmakla beraber bu surelerin Kur'an'n bir paras olduunu kabul etmemektedir. 'Sahip olduumuz (Kur'an) yz on bir sure iermektedir' diyen Jeffery, Fatiha ile ilgili olarak onun Kur'an'n bir paras olmadn, tarz asndan dier surelere benzemediini, okumaya balamadan nce dua etmek amacyla kitabn bana sonradan yerletirildiini, bunun da Yakn Dou'da kutsal kitaplar iin uygulanan bir gelenek olduunu belirtmektedir .40 Peygamberin hayat konusunda yazl en gvenilir kaynan Kur'an olduunu, rivayetlerden ziyade ona dayanmak gerektiini kabul eden Jeffery, bu noktada da 'ayet bizim birincil dayanamz Kur'an olursa gelecek sorun, onun nasl salam bir zemin salayacan aratrmaktr. Genellikle en azndan burada gvende olacamz varsaylmaktadr, ancak Casanova ve Mingana'nn yaptklar son almalar, bu kaynan bile gvenilirlii konusunda ciddi kukular uyandrmaktadr.' diyerek, Kur'an'n tarihi bakmdan shhatli bir metin olup olmad konusunda da kukularn dile getirmektedir41 ki, bu noktadan sonra onun Kur'an tarihine dair teorisine, bu konudaki grlerine ve Kur' an metninin shhatini zayflatmaya ynelik abalarna geebiliriz.

3- Kur'an Tarihi Teorisi


Jeffery'nin Kur'an tarihi teorisine gemeden nce onun Mslmanlarn kabul ettikleri Kur'an tarihi teorisine dair aklamalarna deinmek gerekir. Ona gre slam'n gelenekselolarak kabul gren metin tarihi teorisi, gayet iyi bilinmektedir. Bu teoriye gre peygamber, Cebrail aracl ile yirmi ksur ylda paralar halinde kendisine gelen vahiyieri bir yandan ezberleyip dier yandan da vahiy katiplerine yazdrmtr. Yine her yl ramazan aynda o tarihe kadar inen vahiyierin doru kaydedilip edilmediini kontrol etmek iin Cebrail'le peygamber arasnda karlkl olarak eda ve arz gereklemitir. laru vahiyler bu ekilde hem ezberlenerek hem de yazya geirilerek koruma altna alnmtr. Ancak bu vahiyler peygamber hayattayken iki kapak arasna alnarak bir kitap haline getirilernemitir. Hz. Peygamber'in vefatndan sonra Yemame Sava'nda yetmi kadar Kurra'nn ehid olmas zerine endieye kaplan Hz. mer'in teklifi ve ilk halife Hz. Ebu Bekir'in
39. Jeffery, "Abu Ubaid on The Verses Missing From Qur'an", MW. 28(1938) s.61. 40. Jeffery, "A Variant Text of the Fatiha", MW, 29 (1939) s.158; The Koran-Selected Surahs, New York, Heritage Press,1958, s.15-23. 41. Jeffery. "The Quest of Histarical Muhammad", MW, s.342.

Arthur leffery ve Kur'an almalar zerine

137

de kabul zerine, Zeyd b. Sabit'in abalaryla ilk resml cem hadisesi gereklemi ve Kur' an mushaf haline getirilmitir. Hz. Ebu Bekir' den sonra bu mushaf Hz. mer'e, onun vefatndan sonra da kz Hz. Hafsa'ya gemitir. nc halife Hz. Osman dneminde de lehe ve kraat farkllklar ortaya knca Hz. Hafsa'dan istenen bu mushaf yine Zeyd b. Sabit bakanlndaki bir heyet tarafndan oaltlarak byk ehirlere gnderilmitir. Halen Mslmanlar arasnda kullanlmakta olan Kur'an metni, bu mam mushafa ve ondan istinsah edilerek oaltlan mushaflara dayanmaktadr.42 Jeffery'ye gre Mslmanlarn geerli olarak kabul ettii bu hikaye byk oranda hayaldir. Ona gre hi bir ey Peygamber ldnde toplanm, dzenlenmi, karlatrlm bir vahiyler btn bulunmadndan daha kesin deildir. Ona gre Muhammed ashabna tpk Ehl-i Kitab'n sahip olduu gibi bir kutsal kitap brakmay dnm ancak bunu gerekletiremeden vefat etmitir. Onun bu tasars sonradan hayata geirilmitir. Msteriimiz, vahiy malzemesini toplatanardan birinin Ebu Bekir olduunu, onun muhtemelen Peygamberin bir Kitap iin biriktirdii malzemeyi de tevars ettiini kabul etmektedir. Ancak Mslmanlar tarafndan ileri srld ekilde bunun resml bir cem deil, aksine ok saydaki dier sahabenin kiiselolarak yaptklar koleksiyonlar gibi tamamen zel bir i ve ilk metin tespiti olduu tezini savunmaktadr.43 Jeffery, Mslmanlar tarafndan Hz. Ebu Bekir'in cemettii resml mushaf oaltma ve insanlar tek lehe/kraat etrafnda toplama giriimi olarak deerlendirilen Hz. Osman' n abasn44 da yeni bir metin tespiti olarak deerlendirerek, Hz. Osman'n amacnn yalnzca okumadaki lehe farkllklarn kaldrmak deil, tm imparatorluk iin standart bir metin tayinine ynelik zorunlu bir siyas aba olduu grndedir. Bu dnemde
42. Jeffery, Materials for the History of the Text of the Qur'an, s.4-5; "The Textual History of the Qur'an", The Journalaf Middle East Society. i (1947), Part II, s.40. 43. Jeffery, Maerials for the History of the Text of the Qur'an, s.4-5. 44. "Hz. Osman, Camiu'I-Kur'an olarak tannmaktadr. Bu, Kur'an' onun bir araya getirdii anlamna gelmemektedir. MslUman tarihiler bu nvan, Hz. Osman'n Mslmanlar tek tip bir okuma etrafnda birletirmi olmas anlamnda yorumlamaktadr. O Mslmanlar telaffuz farkllklarndan kurtarmak iin Mekke telaffuzunu semitir." Hamidullah Muhammed, Islam'n Douu, . Murat iftkaya, Beyan Yay. st, 1997, s.30; Hamidullah hocann burada Hz. Osman'n giriimi ile ilgili olarak dile getirdii 'tek tip bir okuma etrafnda birletirme' ifadesini -ayet eviri hatas yoksa- Kraatten ziyade Mslmanlar tek bir lehe olan Kurey lehesinde toplama olarak anlamann daha doru olaca kanaatindeyiz. Zira Kraat farkllklan daha sonra da devam etm ancak Hz. Osman'dan sonra lehe olarak yalnzca Kurey lehesi kabul grmtr. Bu konuda daha ayrntl bir deerlendirme iin bkz. et- Taberi', Camiu'[ Beyan, Daru'l Fikr, Beyrut, 1988, 1,18-21.

138

AFD

Cil! XLIII (2002) Say 2

farkl bir ok byk ehirde sahabe tarafndan bir takm zel koleksiyonlar yapldn ve bunlar arasndaki geni farkllklarn Medine, Mekke, Basra, Kufe ve am gibi byk ehir merkezlerindeki Mushaflara da sinmi olduunu ileri srmektedir. Bunun sonucu olarak standart bir metne sahip olmann siyas zorunluluk haline geldiini ve Hz. Osman'n zmnn de Medine Mushaf'n resmi'letirmek ve dierlerinin tamamnn imhasn emretmek olduunu, ancak ileri gelen Kurra'nn, Hz. Osman'n bu eylemine iddetle muhalefet ettiini ve Kufe Mslmanlarnn, bn Mesud Mushaf'nn yaklmasn reddederek onda direnenlerle Hz. Osman'n metnini kabul edenler eklinde iki gruba blndn gsteren kantlar bulunduunu iddia etmektedir.45 Ona gre Hz. Osman'a kadar bir ok mushafn varlndan ve tarihinden bahsedilmesi mmkn iken Osman Mushaf'ndan sonra artk bir tek musafhn tarihini izlemekteyiz. Hz. Osman'nn resmi'letirdii metnin sessiz harfli bir metin olduunu, standart hale getirilen metnin bu haliyle bile ok deiik ekillerde okunmaya msait bulunduunu, noktalama ve harekelemenin sonradan ortaya ktn ileri sren Jeffery, bundan sonras iin ok ilgin iddialarda da bulunmaktadr. rnein ona gre Kur'an'n metinlemesi tarihinde Haccac b. Yusuf yalnzca Kur' an' n hareke ve noktalanmasn salamakla yetinmeyip yeni bir metin tespiti yaptrmtr. Bylece Kur'an tarihinde metnin bir ka kez yeniden oluturulduu eklinde kendine zg bir tezi savunan Jeffery, bu yolla Kur'an'n metinlemesi tarihinde bir takm kukulara yol amaya, Kur'an metninin shhatini ve gvenirliliini sarsmaya almaktadr. "Osman tarafndan geerli saylan metnin, o dnmede var olan bir ok metin trnden yalnzca biri olduunda kuku yoktur.46" diyen Jeffery, baka bir yerde de "Osman tarafndan resmi'letirilen metin bir ok 'rakip metin' den yalnzca biridir, ve bizim aratrmak iin bu resmi' metnin ncesine gitmemiz gerekir"47 demekte ve Hz. Osman'n Kur'an' oatarak byk ehir merkezlerine gnderdii tarihten nce ok sayda sahabe mushafnn bulunduunu ve bunlarn merkezl konumu elde etmek iin birbirleriyle rekabet ettiklerini iddia etmektedir. Bu ekilde varln iddia ettii ok saydaki sahabe mushaflarn da birbiriyle yaran 'rakip mushaflar' (rival codices) olarak grmektedir. Birbiriyle rakip olan bu ok saydaki kiisel mushaflar tezinden hareketle de, Kitab- Mukaddes geleneinde olduu gibi
45. Jeffery. "Progress the History of the 46. Jeffery. Materials 47. Jeffery. Materials in the Study of the Qur'an Text". MW, 25(1935), s.7-8; Materials for Text of the Qur'an, s.8. for the History of the Text of the Qur'an, s.8. for the History of the Text of the Qur 'an, s. 8.

Arthur leffery ve Kur'an almalar zerine

139

Kur' an tarihinde de ierikleri deiiklikler gsteren bir ok farkl Kur' an nshalannn bulunduunu dolaysyla onun da metin tenkidinin yaplmasnn zorunlu olduunu vurgulamaktadr. 4- Kraat Farkllklanna Yaklam ve Kur'an'n Metin Tenkidi Projesi Jeffery'nin kraat farkllklar ve Kur'an 'n metin tenkidine ynelik abalarna gemeden nce ksaca metin tenkidinin mahiyetine deinmekte yarar gryoruz. Hakiki olan sahte olandan ayrma sanat olarak tarif edilen tenkit ilminin bat dnyasnda XVI. yzylda doduu iddia edilmektedir. Balangta daha ok tarihe ve tarih belgelere uygulanan tenkit ilmi, "tarih tenkit" deyiminin ortaya kmasna neden olmutur. 1- D tenkit ve 2- tenkit olarak ikiye ayrlan tarih tenkit ilminde, d tenkitte kaynaklarn kritii yaplrken; i tenkitte metnin muhtevasnn kritii yaplmaktadr. Bu da kendi iinde olumlu ve olumsuz tenkit olmak zere ikiye ayrlmaktadr. Tarih tenkidin yan sra baka trleri de bulunan ve bat dnyasnda byk bir gelime gsteren tenkid ilminin bir dier tasnifi de i-Basit tenkit ve 2- Derin tenkit eklinde yaplmaktadr. Basit tenkitte (Iower criticism) metin, belge ve kitaplarla megulolunarak imkan lsnde yazma nshalardan faydalanlmaktadr. Tercmeler ve atflar bir araya toplanarak tenkidi yaplan metnin, ilk hali ile dzenlenmesine allmaktadr. Bu yn ile basit tenkide "metin tenkidi" ad da verilmektedir. Derin tenkitte (higher criticism) ise aratrmalar eserlerin veya belgelerin kaynana, yazarlarna, tarihlerine, kaynaklarna, yazl tarzlarna ve edeb trlerine yneItilir. Bu yn ile bu tenkide "edeb tenkit"de denilmektedir.48 Bilindii gibi Tevrat ve ncil'in metinleme sreci uzun bir tarih dilimine yaylarak gereklemitir. Tarih tecrbe Kitab- Mukaddes'in birbirinden farkl olan yazmalarnn bulunmas ve bunlarn doruluklarnn ilm yntemlerle tespitini zorunlu klmtr. Yaplan yazma mukayeseleri sonucunda metinlerde yz binlere varan farkllklarn bulunmas bat aleminde yukarda deindiimiz 'metin tenkidi' denen usul dourmutur. Yaplan youn almalar sonucunda metin tenkidi bat dnyasnda ok byk bir gelime gstererek nemli bir literatrn domasn salamtr.49 Bat dnyasndaki bu yntem oryantalistler tarafndan Kur'an'a da uygulanmak istenmi ve Derenbourg, R. Geyer ve gnaz Goldziher gibi oryantalistler uzun yllar Batllarn ihtiyalarna cevap verecek tenkitli bir
48. Kuzgun, aban, Drt ncil Farkllklar ve elikileri /, st.1991, s.6 1-62. 49. Kavak, Y. Ziya, Islam Aratrmalarnda Usul. Ank, 1982, s.82.

140

AFD

Cil! XLIII (2002) Say 2

Kur'an nerini dnmlerdir.50 slam dininde Kur'an'n nemini ve merkeZi durumunu farkeden msterikler bu dinin kutsal kitabnn mevsukiyeti konusunda kukulara yol amak veya en azndan kendi kutsal kitaplarnn seviyesine indirmek iin aba ve gayret gstermekten geri durmamlardr.51 Nitekim Jeffery, Kur'an'n Mslmanlar iin ne anlama geldiini ortaya koyma balamnda bir yerde zaman zaman insanlar arasnda "ncil'siz bir Hristiyanlk mmkn olabilirdi, ancak Kur'an'sz bir slam asla!" eklinde bir deyiin var olduunu naklederek bu geree iaret etmekte ve Kur'an'n merkez otoritesini kabul ederek hedef noktasna onu almaktadr.5 Tevrat ve nci!' in metin olarak ok farkl nshalarnn bulunduu gereini kabul ve itiraf eden53 Jeffery, Eski ve Yeni Ahid'in metinleme srecindeki evrimlemeyi, aynen Kur'an'n metinlemesine de uygulamak istediinden, daha nce de deindiimiz gibi Hz. Osman Mushaf ncesinde mevcut olan Mushaflardaki kraat ve lehe farkllklarnn tamamn derleme ve yaymlama projesine girimitir. Kur'an kraatlerine dair mtevatir ve azz btn farkllklar bulabildii tm tefsir, hadis, lugat, edebiyat ve din literatrden derlemek suretiyle, Kur' an' n metin tenkidini yapmaya almtr.54 Onun bu amala derlemi olduu farkllklar Materials for the History of the Text of the Qur'an (Old Codices) adl eserinde ve eitli dergilerde yaymlanan makalelerinde yer almaktadr. Materials'daki kraat farkllklarnn ou bn Ebi Davud'un eserinden alnm olup bir ou da Materials'n giri ksmnda zikredilen kaynaklardan toplanmtr.55 Hz. Osman mushaf ncesine ait on be adet 'birinci!' mushaf, on adet de ikincil' mushaf ad zikrederek bunlara ait farkl varyantar toplamaya alan Jeffery, bulabildii btn lugat, tefsir, kraat ve edeb eserlerden yararlanarak yaklak olarak alt bin civarnda farkl kraatin derlemesini yapmtr.56 bn Ebi Davud, Kitabu'l Mesahifinde Jeffery'den daha ak ve net olarak mushafszcn harfveya kraat anlamnda kullandm, naklettii
50. Cerraholu, "Oryantalizm ve Batda Kur'an ve Kur'an IlimIeri zerine Aratrmalar", s.1 o. 51. Cerraholu, a.g.m. s.129. 52. Jeffery, Qur'an as Scripture, s.1. 53. Jeffery, "Mukaddime" (Kitabu'l Mesahif iinde), s.3-4; "The Textual History of the Qur'an", s.41; Nakra Tihami, "el-Kur'an ve'l Msterikun", (Menahicu'l Msterikin iinde) 1,40. 54. Badeu, "A.1effery- A Tribute", s. 50. 55. Jeffery, Materials, s.17-18. 56. Chaudhary, "Orientalism on Variant Readings of the Qur'an: The Case of Arthur Jeffery", Al/SS, eXlI, 2 (1995), s. 171,172.

Arthur leffery ve Kur'an almalan zerine

141

kraat farkllklarnn gerekte ahslara ait yazl mushaflardan nakledildii eklinde kabul edilmemesi gerektiini aktarmaktadr.57 Ancak Jeffery, Kitabu'l Mesahifdeki bu ifadelerin metne sonradan dahil edildii ve dolaysyla sz konusu eserde 'mushar denince Hz. Osman Mushaf dnda dier sahabenin sahip olduklar kiisel derlemelerinden oluan bir Mushaf'n (Codex) kasdedildii kanaatini tamaktadr.S8 Bu kanaatn bir sonucu olarak da sz konusu mushaflarn farkl varyantarnn yalnzca kraat farkllklarndan ibaret olmadn metin olarak da birbirlerinden farkl olduklar tezini ortaya atarak yapaca almann Hz. Osman ncesine ait daha eski bir Kur'an metninin ortaya karlmasna imkan vereceini mit etmitir. Kur' an' n metinleme tarihi ile ilgilenen ve farkl mushaflardaki muhtelif okumalar derlerneye alan Jeffery, bu alanda Alman msterik Gotthelf Bergstrasser ile ibirlii yapmak suretiyle ortak bir proje etrafnda almalar yrterek tenkitli bir Kur'an nerini gerekletirmeyi dnmtr. Bu proje erevesinde bir yandan farkl kraatierin derlemesi yaplrken dier yandan da Mnih'te bir Kur'an Arivi kurulmu ve dnyann muhtelif yerlerindeki eski mushaflar fotoraflanarak aralarnda metinsel farkllklarn bulunup bulunmadnn tespitine balanmtr. Projenin yrtlmesini uhdesine alan Bergstrasser'in 1933 ylnda almay tamamlayamadan vefat etmesi zerine, bu grevi rencisi olan Otto Pretzl devralmtr. Jeffery ayn kiiyle de grerek projenin srdrlmesine almtr. Projeyi uzun sre devam ettiren Otto Pretzl, kinci Dnya Sava'nda Sivastopol yaknlarnda ldrlm ve kurulan Kur'an Arivi de mttefik bombardmanlar sonucu yanarak tamamen yok olmutur. almalarna ara vermeyen Jeffery, 1959 ylna yani vefatna kadar Kur'an ilimieri alanndaki abalarn srdrmse de sz konusu proje bir trl hayata geirilememitir. kinci Dnya Sava sonrasnda yazm olduu bir makalesinde Jeffery, proje ile igili yaplan almalara deinmekte ve bu almada Ariv'in yklmasna ynelik bilgilere yer vermektedir. Sava dnemine kadar yaplm olan btn almalarn bu bombardman sonucu yeniden batan balamay gerektirecek ekilde tamamen heba olduunu belirten Jeffery, projenin sonusuz kalmasndan duyduu zntlerini dile getirmekte ve nihaI kanaatini, kendi kuann tenkitii bir Kur' an metninin
57. bn Ebi Davud, Kitabu 'I-Mesahif, s.50; Jeffcry, Materials for the History of the Text of the Qur'an, s. 13; Chaudhary, "Orienlalism on Variant Readings of the Qur'an", s. 182. 58. Jeffery, Materials for tlze History of the Text of the Qur'an, s. 13; Watt, Montgomery, Kur'an'a Giri, . S. Kalkan, Ankara, 2000, s.59.

142

AFD

Cilt XL/LL (2002) Say 2

neredildiini grmelerinden artk son derece kuku duyduunu 59 vurgulayarak tamamlamaktadr. Kur'an'n metin tenkidi projesinin yrtld tarihlerde kraatler konusuna duyulan bat dnyasndaki youn ilgi sayesinde, ok sayda slami' eserin msterikler tarafndan tahkikli ve tenkitli nerinin yaplarak ilim alemine kazandrldn belirtmemiz gerekir. Niyet, ama ve beklentileri deiik olsa da, yaptklar abalar bekledikleri sonucu vermese de, Kur'an tarihi ve kraatleri konusuna gsterilen bat dnyasndaki bu youn ilginin, slam dnyasnda da benzer almalarn tespiti ve neri konusundaki abalara ivme kazandrdn vurgulamalyz. Jeffery ve arkadalarnn yaptklar almalar erevesinde deerlendirmek zere ulamay ve yaymlamay arzu edip de baaramadklar Kur'an tarihi ve kraatleri ile ilgili bir ok almann, daha sonraki tarihlerde neredilerek ilim dnyasna kazandrldn ve bu srecin hala devam ettiini de memnuniyetle belirtmek gerekir. 5- leffery'nin abalanna Ynelik Deerlendirme ve Eletiriler Arthur Jeffery'nin, Kur'an ilimieri alanndaki almalar, Kur'an tarihi teorisi, yapm olduu kraat derlemeleri, kulland baz kaynaklarn geerlilii, bunlar deerlendirme biimi, yer yer dt elikiler ve son olarak Kur'an'n metin tenkidi projesine ynelik abalar konusunda, hem Mslman aratrmaclar hem de bat dnyasndaki oryantalistler tarafndan yaplm olan olumlu veya olumsuz gr ve deerlendirmeler, ortaya atm olduu tezlere ynelik ciddi' eletiriler de bulunmaktadr. Jeffery ve meslektalarnn yaptklar almalar ve Kur' an' n metin tenkidine ynelik abalar konusunda Alman msterik Rudi Paret'ten aktardmz aadaki aklamalar konuyla ilgili abalarn sonularna dair olduka arpc deerlendirmeler iermektedir:
"Uzun bir sre, tefsirlerde nakledilen ve husus eserlerde biraraya getirilmi olan bu farkl kratlt tarzlarl/m, Osman ncesine ait daha eski bir Kur'an metninin ortaya kanimasma imkan verecei mi edildi. Mnih'li arkiyat Gotthelf Bergstrasser ve onun halefi Otto Pretzl, Bayern Bilimler Akademisi'nin talebi zerine el yazmas olarak bugne ulam bulunan varyantan toplayarak, yazma eserlere dayal tenkit li bir kraat varyanlan mecmuas (Apparat) hazrlamak zere almaya balamlard. Ayn zamanda Amerikal arkiyat Arthur leffery de edeb kaynaklardan kabilecek malzemeyi tenkitli bir mecmua halinde derlemeyi dnyordu. Her bilim adam da projelerini gerekletiremeden vefat ettiler; en son, bir yl kadar nce Arthur leffery ld. Bu projeyi yeniden ele alp sonuca ulatrmaya kendisini hazr hissedecek birisi kar m, bilmem. nk bu sre zarfnda Kur 'an varyantlannn deeri ile ilgili olduka olumsuz bir kanaal 59. Jeffery, "The Textual History of the Qur'an". lMf.:S i (1947), Part II, s.49.

Arthur Jejfery ve Kur'an almalar zerine

143

hasl oldu. Leipzigli arkiya August Fischer lmnden sonra 1948'de Der Islam 'da neredilen yazsnda bu konudaki jikrini yle dile getiriyor. "Kanmca byk lde jiloloji eitimi ablll Kur'an aratrclarnn, Osman muslafnn mkilatl pasaj/ar zerinde yaptklar tahkik giriiminden baka bir eyolmayan bu 'kraatler' konusu, son yirmi ylda Bergstrasser ile onun hem talebesi hem de bu almada yardmcs olan Pretzl ve leffery'nin etkisiyle gereinden fazla abanld." Taberi Tefsiri'ndeki yzlerce varyall1tan kan sonu, Fischer'in bu olumsuz kanaatini teyid etmektedir. Ama yine de ilgili malzemenin daha ayrntl bir biimde tasnif edilmesi gerekebilir. Bize ulaan kraat ekil/erinin byk bir blm gerekten "filoloji uzmam Kur'an aratrclarnn tahkik denemesi" blarak nitelenmeye elverilidir. Baz durumlarda deyim yerindeyse jilolojik oyunlardan bile szedilebilir. "60

Rudi Paret, baka bir yerde de aralarna Arthur Jeffery'yi de katarak Avrupa ve Amerika Oryantalizmi'nin temsilcilerinin Kur'an'n metin tenkidine ynelik uzun sren abalann ve bu ile youn bir ekilde uraanlarn vardklar son noktaya dair unlar sylemektedir:
"Avrupa ve (Amerika) Oryanralizmi'nin temsilcileri, Kur'an varyantarn biraraya toplamak ve bunlar tarihsel eletiri yntemiyle yorumlamak iin ok aba sarfetmilerdi. (Nldeke'den sonra) konuyu yeniden tartmaya aan Goldziher'i; Arthur leffery, Gotthelf Bergstrasser, Otto Pretzl ve Edmund Beck izlemitir. Geri August Fischer, lmnden sonra yaymlanan bir makalesinde Bergsrasser ve Pretzl'in almalaryla ilgili olarak, Pretz'lin, mrnn son yllarnda Kur'an yavnalama ve Kur'an kraatlarma artk fazla deer vermediine dikkat ekmektedir. Fiscler kendi payilla bu kraat tarzlar meselesinin "byk lde,jiloloji eitimi alm Kur'an aratrclarnn, Osman nshas'nn mkilatl pasajlar zerinde yaptklar bir tahkik denemesinden baka bir eyolmad" ka/aatini tamaktadr. Ama 'byk lde' ifadesini basmda espase dizdirmitir. Her eye ramen -az sayda da olsa- bir grup varyallt vardr ki, asl metni tespit etmeye alrken bunlara da bavurulmas gerekir.
"61

Burada dikkati eken nokta Otto Pretzl'in mrnn son yllarnda Kur'an yazmalarna ve Kur'an kraatlerine artk eskisi kadar fazla deer vermediine dair tespittir. Bu tespiti destekleyen bir dier canl tank da Muhammed Hamidullah'tr ki onun aklamasna birazdan deineceiz. Jeffery ve arkadalarnn abalarn destekleyenler arasnda Andrew Rippin'i sayabiliriz. Rippin, Jeffery'nin The Present Status of Quranic Studies (1957) adl makalesini yaymlamasnn zerinden yirmi be yl
60. Paret Rudi, Kur'an zerine Makaleler, . mer zsoy, Ank, 1995, s.12!. Paret, Kur'an'n mevsukiyeti konusunda leffery ve benzeri msteriklere gre ok daha insaf11 grnmektedir. "Hi bir din kurucusunun mesaj Muhammed'in tebligi kadar gvenli bir ekilde bugne intikal etmemitir. Bu son kitab dinin kurucusu tarafndan 610-632 yllar arasnda teblig edilip, onun vefatndan yirmi yl sonra Osman mushaf aracltg ile tespit edilen bu metinler, hakltltkla mevsuk olarak nitelencbilirler." Paret, Kur'an zerine Makaleler, s.169. 61. Parct, Kur 'an zerine Makaleler, s.169-170.

144

AFD

Cilt XL/LL (2002)

Say 2

getikten sonra The Present Status of Tafsir Studies balkl bir makale yaymlayarak aradan geen sre zarfndaki gelimelerle ilgili baz deerlendirmeler yapmaktadr.62 Rippin, Jeffery'nin dneminde bir ok insann temel ilgisinin tenkitli bir Kur'an metni oluturmak olduunu, byle bir almaya duyulan ihtiyacn hala devam ettiini, ancak onlarn bu projesinin gereklemediini, ne yazk ki gerekleecek gibi de grnmediini belirtmektedir. Rippin, Jeffery'nin btn dikkatini bu proje iin hammadde olacak mahiyyetteki temel Arapa kaynaklarn toplanmas zerine younlatrdn belirterek, bugn o kaynaklardan bir ounun baslp yaymlandna, bu kaynak toplama ve yaymlama srecinin halen devam etmekte olduuna dikkat ekmektedir.63 Ancak, bunca kaynan toplanp yaymlanm olmasna ramen tenkitli metin konusunun artk eski cazibesini yitirdiinden yaknmakta; kendisinin bu malzeme etrafnda yeni ve farkl bir ilgi ina etmeye altn belirtmektedir. Rippin, Kur'an kraatlerine ilikin halihazrda toplanm olan bu devasa malzemenin Jeffery ve arkadalarnn balangtaki hedefleri dorultusunda kullanlmasalar da nemli bir birikim olduunu dnmekte ve bu birikimin daha farkl amalarla kullanlp kullanlamayacan sorgulamaktadr. Bu balamda, toplanm olan malzemenin en azndan uygun bir tarih perspektife yerletirilerek, ilk kez gn na ktklar alarn tefsir eilim ve anlaylarnn zmlenmesinde yardmc 64 olabileceine iaret etmektedir. Jeffery ve seleflerinin abalarna ynelik slam dnyasnda yaplan deerlendirme ve eletirilere ise Muhammed Hamidullah'la balayabiliriz. Hamidullah, batllarn ncillerin metin tenkidinde kullandklar yntemin, aralarndaki mahiyet farkndan dolay Kur' an' a uygulanamayacan belirterek unlar sylemektedir:
"Incillerin metin tenkidini Kur'an 'a uygulama arzusu kabili kyas deildir. Zira baz Is/iim alimleri Incilleri hadislere benzetirlerken bazlar Incilleri ne Kur'a'a Ile de hadislere benzemediini zira Incilleri Hz. Isa 'n biyografisi olduk/ar. dolaysyla olar olsa olsa bir ksm sahabe demie bir ksm ise

62. Rippin, Andrew, "The Present Status of Tafsir Studies", Hamdard Islamicus, K, 1983, s.17- i8. 63. Bunlar arasnda rnek olarak bn MlJcahid'in Kitabu's Seb'afil-kraat' (Kahire, 1980) Mekki el-Kays'nin el-Kef an vucuhi'l-kraati's-seb'a's (Dmek, 1974) bnu'l Enbarf'nin, Kitabu Mersiimi'l-hatt' (Yeni Delhi, 1977) ve Kitabu'l Maktu ve'lmevsiil"uu (Rampu. 1980) saymakta, bu son ikisinin tartmalarn snrlarn edDani'den bir asr ncesine gtlJrecek kadar eski temel kaynaklar oldugunu vurgulamaktad. Rippin, "The Present Status of Tafsir Studies", s.17. 64. Rippin, The Presem Status of Tafsir Studies, s.l8.

Arthur leffery ve Kur'an almalar zerine


daha sonraki dnemlere ait siyer kitaplarna ve Hz. Muhammed'in benzetilebileceklerini vurgulamaktadrlar. "65

145
biyografisine

Hamidullah, konunun daha net anlalabilmesi ve Kur'an 'la karlatnlmas asndan bat dnyasnda Kitab- Mukaddes' in metin tenkidine ynelik yllarca sren almalarla ilgili bilgiler de vermekte ve bu almalarn sonucunda yaymlanan raporun arpc sonular ierdiine deinmektedir. Sz konusu raporda u ifadeye yer verilmitir: "Birbiriyle elien yaklak ikiyz bin nakil bulunmutur."66 Hamidullah, Arthur Jeffery'nin ortak proje yrtt atto Pretzl'in Kur'an konusundaki abalar ile ilgili olarak da u bilgiyi vermektedir:
"Mnih niversitesi'ndeki baz kimseler Kur'an' kskanm olsa gerek ki bir Kur'ani Aratrmalar Enstits kuruldu. Hedef orjinali ya da fotokopisi mevcut olan en eski Kur'an- Kerim n shalar ILI n hepsini toplamakt. Toplama sreci kuak boyunca srd. Ben 1933 y/ da Paris niversitesi'nde iken, enstitnn nc mdr, Mr. 0110 Pretzl, Paris Devlet Ktphanesi'nde bulunan btn eski Kur 'an- Kerim yazmalarilin fotokopilerini almak iin Paris'e gelmiti. Bu profesr o zaman bana, Enstit 'de KlIr'an-1 Kerim'in 43000 fotokopisinin bulunduunu ve karlatrma iininhzla siirdn anla. kinci Dnya Sava srasnda EllStit binasa bir bomba dt ve hem kocaman binay ve ktphaneyi hem de alanlar imha elli. kinci Dnya Sava balamadan ksa bir sre nce yaymlanan geici bir raporda, baka hususlar yasra, Kur'an yazmalar toplama iinin henz tamamlanmad da belirtiliyordu. Fakat o zamana kadar yrtlen incelemelerin sonucunda. yazmalarda baz hat yanltlar bulunmusa da, metinde tek bir elikinin bile bulunmad ortaya kt. Bir yazmada bulunan bir hat ya da matbaa hatas baka bir metinde yinelenmemektedir. Mesela, diyelim ki bir Kur'an el yazmasnda bir kelime metinde eksik olsun. Bu eksiklik, yanllkla o kelimeyi atlayan katibin ihmaliden kaynaklanmaktadr. Nakilde byle bir farkllk olsayd, bir ok yazmada bulunurdu. Kur'a iin byle bir ey sz konusu deildir. "67

slam dnyasnda Arthur Jeffery'nin kraatler konusundaki yaklamna ve metin tenkidi konusundaki giriimlerine kar byk tepki gsteren ve ar eletiriler yneltenlerden biri de hi kukusuz M. Abdullah Draz'dr. Draz, Kuran'a Giri adl eserinde Jeffery'nin, gerek Kur'iin Tarihi teorisine gerekse kraatler konusuna slam dnyasnn ilgi gstermedii ve bu tr abalarn yeni olduu eklindeki deerlendirmelerine son derece ar tenkitler yneltmektedir:
"Ne var ki namaz ve Mushaf d1Ida, bu resm olmayan kraatlerden herhagi bir ekilde istifade etmek tamamen serbesilir. Zaten slam ulemas da bu kraatlere daima ilgi duymutur. Ancak Kitabu 'I-Mesahifin nairi Dr. Arthur leifery bu konuda doruyu grememitir. nce onun iddia eii gibi "byle bir aratrma 65. Hamidul1ah, Kur'an- Kerim Tarihi, . A. Hatip, M. Kank, Beyan Yay. 66. Hamidul1ah, slam 'iii Douu, . Murat iftkaya, st. 1997, s.31. 67. Hamidul1ah, slam 'iii Douu. s.31-32.

Is, 2000,

s.19.

146

AFD

Cilt XLJl1 (2002) Say 2

Islam aleminde yeni" deildir. Nitekim bu konuyla ilgili olarak. bizzat kendisinin kul/anm olduu Arapa kaYIIGklar. onun yald aka ortaya koymaktadr. Bu ferdi kraatlere; otograf (ortografl. fonetik ve kraatle ilgili hususi eserlerin ya/llnda, tefsir, nahiv, hadis ve fkh kitaplar da ok geni bir yer vermektedir. Sonra "Ehl-i Snnet'in basksma maruz kalmak yle dursun, bu ferdi kraatler MIii mukaddes bir zel/ik tamakta ve Snni mezhepler tarafndan. phesiz Kur'an metni olarak deilJakat al.d haberler olarak kullalmaktadr. Btn bu delil/ere ramen, ad geen Ingiliz misyonerinin iine, yakndan tad Hristiyan Kilisesi'nin tarih imaj o derece ilenmitir ki, Isliimi sahadaki yazkrda bile onun tesirinden kendisini kurtaramad grlmektedir. O, Kur'an- Kerim 'in metninde. incil' dekine benzeyen bir tekamiiln varlm ortaya koymaa alyor; bunun iin de ie, nce, muhtemelen vahyedildii zaman yazlm olan, ibadetle ilgili baz ayetlerle, yazlmam olan dier ayetleri aynnakta balyor. Neticede elikiye derek, Hz. Peygamberin vefatda bile vahiyierin henz tedvin edilmediini ileri sryor. Sonra da bir takm kelime oyunlar ile Hz. Ebu Bekir nshasn resmi karakterini inkar ediyor ve nihayet Hz. Osman'lIl Kur'an' istinsah ettirmeye karar verdii srada, muhtelif Islam mekezlerinde byk ihtilaj1arl mevcut olmas imkan dahilinde gryor yine bu srada Kufe'de Mslmanlam bir ksmiilin Hz. Osman tarafndan gnderilmi olan yeni Mushaf kabul ettiklerini, ancak byk bir ounluun ise bn Mes'ud'un mushaf benimsediklerini ve bu yzden iki gruba ayr ldklarn i ifade ediyor. Bylece, leffery'ye gre, Hz. Osman tarafndan istinsah ettirilen Mushaf, bir ok rakip mushaf arasndan sadece bir tanesi olarak deil, ayn zamanda, eski mushaj1ara, hatta Hz. Peygamber zamailindaki kraate muhalefet eden ve sonunda da deruni zelliklerinden tr deil de, Medine ehrinin prestiji sayesinde kendini kabul ettiren, yeni bir mushaf olarak karmza kyor. Kuran- Kerim tarihinin bu ekilde ele alnmas, ok ciddi hatalar douracamdan, meselenin yeniden ele alnp aydmla kavuturulmas gerekir.
"68

Arthur Jeffery'nin almalarna, kraatler konusundaki derlemelerine ve bunlarn bir metin tenkidi iin elverili olup olamayaca konusundaki tutumuna ynelik tepki gsterenlerden biri de Muhammad Chaudary'dir. Yazm olduu bir makalede Chaudary, Arthur Jeffery'nin abalarna genel hatlar ile u tenkitl.eri yneltmektedir: Jeffery'nin naklettii kraat farkllklarnn ou lehe ve telaffuz farkllklar olup bunlar Hz. Peygamber'in balangta okunmasna izin verdii ve onaylad farkllklardf. Hatta yerine 'atta, srt! kelimesinin sat veya sin ile okunmas, Fatiha suresindeki hdina yerine Eridna kelimesinin, la yerine ayri kelimelerinin okunmas gibi. Chaudary bu itiraznda son derece hakldr zira
68. Draz Abdullah, Kuran'a Giri, . S. Akdemir, Kitabiyat, Ank. 2000, s.39-40; Jeffery, 1957 ylnda yaymlad ve gncel Kur'an almalarnn uzunca bir deerlendirmesini yaptil "The Present Status of Quranic Studies" balkl makalesinde M. Draz'n bu kitabndan haberdar grunmektedir. Jeffery, Draz ile ilgili olarak onun MslOmanlarn kutsal kitabna ynelik her trl batl anlamda bilimsel yaklama gcenip ierlediini, kzdn belirtmektedir. Bkz. Jeffery, "The Present Status of Quranic Studies", Report on Current Researcl, Washington, Spring, 1957, s.5.

Arthur Jejfery ve Kur'an alrmalar zerine

147

Jeffery, bir makalesinde Fatiha suresinin azz olan iki farkl varyantn nakletmektedir. Ancak sonunda kendisi bile bir yandan naklettii bu varyantarn asl metinle mana olarak hi bir farknn bulunmadn belirtirken te yandan da bu surenin nceleri ifahen korunup sonradan Kur'an toplanrken sabitlendiini belirterek bir takm kukulara yol amaya almaktadr.69 Yine Chaudary'nin belirttiine gre Jeffery, senedi zayf da olsa muhtelif eserlerde nakledilen farkllklara dayanarak Hz. Osman metnine ynelik pheler yaratmakta tereddt etmemesine karn slam dnyasnn icman grmezden gelmektedir. Onun aktard nakierden bir ksmnn sahih ve Hz. Osman Mushaf ncesinde kuanlmakta olduunu varsaysak da haberi vahidle (ahad) gelen bir rivayet veya metnin, tevatren (mtevatir) nakledilen Hz. Osman metnine tecih edilmesi szkonusu olamaz. Jeffery, Kur'an'n hfz yolu ile naklini tamamen ihmal etmi ve grmezden gelmitir. Oysa Kur'an Hz. Peygamber'den balamak zere gnmze kadar hem kitab hem de ifahl olarak nakledilegelmitir. Hz. Osman dneminde Medine metni rafa kaldrlmam, mam mushaf olarak korunmu, dier nshalar byk ehirlere gnderilmitir. Asl metne ve datlan dier mushaflara ynelik itiraz olan hafz sahabiler olsayd daha batan itiraz ederlerdi. Oysa ashab, Osman Mushaf'nn sahihliini onaylamtr. . Jeffery, bn Mesud'un biraz tereddtten sonra mushafn Osman'a teslim etmesini ve artk bundan sonra ona atfedilen bir kraatin bulunmadn, dahas bn Mesud'un Hz. Osman cem'inin Hz. Peygamber' e dayanmadna dair bir ifadesi veya beyan olmadn grmezden gelmektedir. bn Mesud'un kendi mushafn koruma arzusunu da anlayla karlamak gerekir; zira onun kendi alt ve aina olduu metni koruma arzusu son derece doal bir davrantr. Jeffery daha sonra gelen bir ok kelamc, dilci ve gramercinin itibar nfuz salamak maksadyla kendilerinin icad ettikleri bir takm kraatleri ilk dnem otoritelerine dayandrdklarn bilmesine ve hatta itiraf etmek zorunda kalmasna, dahas bir ok yerde naklettii farkllklarn gramatik adan yanl olduunu belirtmesine ramen70 tenkitli bir Kur'an metnini oluturma adna kraat derlemesine ynelik ilgisini srdrmtr. Jeffery, Hz. Ebu Bekir'in cem'ini tpk Richard Be gibi ahs bir olay olarak grmekte ve bylece slam ve Kur'an hakkndaki nyargl tutumunu gizlemekte baarsz kalmaktadr. Oysa Hz. Ebu Bekir o devirde fiilen devlet bakandr. Bu cem'in resm bir ilem olduunu da cemedilen Mushafn Hz.
69. Jcffery. "A Variant Text of The Fatiha", MW. 29(1939) s.162. 70. Jeffery, Maeriais, s. 15. 16.

148

AFD

Cil! XL/LL (2002) Say 2

Ebu Bekir'in vefatndan sonra ikinci halife Hz. mer'e gemesi aka gstermektedir. yle olmasayd bu Mushaf Hz. mer'e deil kz Hz. Aie'ye geerdi. Hz. mer'den sonra Hz. Hafsa'ya gemesinin nedeni ise kimin halife olacann henz belli olmamasdr. Jeffery, Bergstrasser ve talebesi Otto Pretzl'lin yapt almalardan, Mnih'teki Kur'an Arivi ve oradaki faaliyetlerden bahsetmesine karn Pretzl'in mrnn son dnemlerinde konuya ynelik ilgisizliini ve Ariv'in yaymlad geici raporda ortaya koyduu sonular grmezden gelmekte ve bu konuya hi bir almasnda deinmemektedir ki bu tutumun bilimsel objektivite ile badar taraf yoktur.?' Mtevatir olarak nakledilen Hz. Osman metni ile ilgili kukular ileri srmesine ramen kendisi azz ve ahad haber ayrm yapmadan bulduu her eyi kaydetmeye almaktadr ki, bir yerde naklettii baz kraatlerin gramatik adan imkansz olduunu itiraf etmek zorunda kalmtr.?2 unu da belirtmemiz gerekir ki slam dnyasnda son dnemlerde yaplan almalarda Kur'an'n daha Hz. Peygamber hayattayken vahiy katipleri tarafndan btnyle kaydedildii, Hz. Ebu Bekir'in Zeyd b. Sabit'e yaptrd cem ileminin aslnda vahiy katiplerine yazdrlan fakat dank vaziyette bulunan Kur'an ayetlerini o anda mevcut olan daha dzgn bir malzemeye yazarak onlar mracaat edilmesi kolay bir mecmua haline getirmekten baka bir eyolmad da vurgulanmaktadr.?3 Yaplan bu almalardan kraat ve tefsir ilminde yararlanlmas meselesine gelince bu hususun gemite yaplmadn syleyemeyiz. M. Draz'n da dedii gibi slam ulemas namazda okunma ve Mushaf metnine dahil edilme dnda bu farkl kraatlere her zaman ilgi duymu, onlar tefsir eserlerinde kullanm ve mmkn mertebe onlardan yararlanma yoluna gitmilerdir. Buna en arpc rnek byk mfessir et-Taberi"nin Camiu'l Beyan adl eserinde kraat konusuna verdii nemdir.?4 Ayn tutumun dier Kur'an mfessirleri iin de geerli olduunu syleyebiliriz, nitekim Jeffery'nin kraat derlemelerini yapt kaynaklar listesinde yer alan tefsire dair eseri bunu ispat iin yeterlidir. Yine muhtelif kraatlerin ortaya
71. Chaudary. "Orientalism on Variant Readings of the Qur'an: The Case of Arthur Jeffery", s.179-181. 72. Jeffery, Materials, s.16. 73. Konuyla ilgili geni bir degeriendirOle iin bkz. Derveze M. zzet, el-Kur'anu'l-Mecid. Matbaatu'! Asriyye, Lbnan, Trh, s.52-116; Akdemir, Cumhuriyet DlZemi Kur'alZ Tercmeleri. Akid Yay, Ankara, 1989. s.12-24; "Kur'an'n Toplanmas ve Kraati Meselesi", (I. Kur'alZ Sempoz)'umu iinde) Bilgi Vakf, 1994,5.28. 74. Albayrak. Halis, "Taberf'nin Kraatleri Deerlendirme ve Tercih Yntemi". AFD. c. s 103-136.

Arthur Jeffery ve Kur'an almalan zerine

149

konmas konusunda Mslmanlar tarafndan yaplan mstakil almalar gemite olduu gibi gnmzde de artarak devam etmektedir.75 Jeffery ve meslektalarnn yaymlamay arzu ettii ve fakat baaramad Kur' an ' n tenkitli neri konusundaki abann bir benzeri bizzat Mslman aratrmaclar tarafndan gerekleti ri Imi ve asl metnin kenarnda belli bal Kur' an kraatlerine de yer veren Kur' an nshalar neredilerek ilim dnyasnn hizmetine sunulmutur.76 Kraatler konusunda ortaya kan ve giderek artan ok saydaki bu kaynak malzemeden daha geni apta yararlanma, mtevatir kraatlerin zellikle de tefsir ilminde daha etkin bir ekilde kullanlmas gerektiine dair talepler gnmz aratrmaclarnn yaptklar almalarda da dile getirilmektedir. lkemizde kraatler konusuna ilgi duyan baz aratrmaclar farkl kraatlerden tefsir ilminde de yararlanlmasnn gerekliliine muhtelif almalarnda iaret etmektedirler. rnein zellikle kraatler konusunda yapm olduu almalar ile dikkati eken . Karaam bu konudaki arzusunu u cmlelerle dile getirmektedir:
"Tefsir eitleri arasllda, baz ilimiere arlk vermek suretiyle rivayettefirleri, dirayettefsirleri, iari efsirler .. gibi tefsirler kaleme a/lIldlla/de kraat arlkl tefire rast/ayamadmz sylemeliyiz. Ancak yeri geldike, kendisine ihtiya duyulduka, kraatler bir malzeme olarak kllalmtr. Sllatleri konusnda gereken titizlik gsterilmedii iin de Rarpl baz miisterikler tarafnda Kur'a Kerim 'i tenkidine sebep olunnutur. Kanaatimize gre Kur'an- Kerim'in kraat arlkl ve zellikle mtevatir kll'aat/ere dayanan bir tefiri yaplmald,.
"77

Sonu
smail Cerraholu, oryantalistlerin slami ilimler alannda yaptklar abalar deerlendirirken misyonerlik, mstemlekecilik ve siyaset gibi hususlarda bir fayda tevehhm etmeksizin srf ilim iin alan oryantalistlere kolay rastlanamadndan yaknmaktadr.78 ncelemeye altmz Arthur Jeffery'nin Kur'an ve kraatler konusuna dair yaklamlar da, bize bu yaknmann hakl olduunu gsteren nemli rneklerden biridir. Cerraholu,
75. Yalnzca bir ka rnek iin bkz. Abdulfettah Abdulan, el-Buduru 'z-zalire fi 'l-krati 'lari'l-mtevatire, Daru'I-Kitabi'I-Arabi, Beyrut, i98 i; M. Salih Muhaysin, el-Muni fi tevcfli'l-kraati'l-ari'l-mtevatire, Dam'I-Cil, Beyrut, i988; Mahmud Husan. el-Kratu 'I-a 'ere mine' -atbiyye ve 'd-drre, irketu '-emerli, Kahire, t.y.; Muhammed Habe, el-KII'aalU'l-lIltevtira ve eserulafi resmi 'I-Kur 'an, Darul-fikr, Dmek. 1999; M. Fehd Haruf, M. Kerim Racih, el-Myesser fi'l-kraati'l-erba 'a-aer, Daru'l- Kelimi'tTayyib, Dmek, 2000. 76. Muhammed Kerim Racih, el-KII'a'atu'l-miitevatire, Daru'I-Muhacir, Medine, t.y. 77. Karaam, smail, Kraat ilminin Kurn Tefsirindeki Yeri ve Mtevatir KII'aatlerin Yorum Farkllklara Etkisi, MFYY, st, 1996, s.222-223. 78. Cerraholu, a.g.m., s.1 13,1 14.

150

AFD

Cil! XL/LL (2002) Say 2

oryantalistlerin slam medeniyeti dndaki dier medeniyetere kar sevgi ve takdir hisleri beslerken slam' a kar ayn usul kullanmaktan kandklarn vurgulamaktadr. Hayat, bilimsel almalar ve Kur'an ilimIeri konusundaki temel grlerine yer vermeye altmz Arthur Jeffery, kraatler konusunu kullanarak Kur'an'n Mslmanlar nezdindeki otoritesi ile dier din mensuplar nezdindeki cazibesini zayflatmaya alm ancak istedii sonulara ulaamamtr. Genelde oryantalistler zelde Arthur Jeffery'nin slam1 ilimler alannda zellikle de Kur'an hakknda nemli saydaki eseri tahkik ve nerederek ilim dnyasna kazandrma abalar inkar edilemez. Ancak tmn bununla itham edemesek de ounun kullandklar malzemenin yorumunda objektif olamadklarn, nyarglarndan kurtulamadklarn ve hemen her frsatta bu dinin kutsal kitabnn otoritesini ortadan kaldrmaya ynelik abalardan geri durmadklarn grmemek de imkanszdr. Dolaysyla onlardan ve almalarndan bu gerekleri dikkate alarak yararlanmaya almak, onlarla bu esas erevesinde iliki kurmak, eserlerinden yararlanrken temkinli olmak gerekmektedir. te yandan sz konusu nyarglar ve art niyetli deerlendirmeleri eletirirken savunmac ve duygusal bir tutumdan uzak durmak; aksine, muhataplarmzn niyet ve dncelerini derinliine tahlil ederek hedeflerini aa karma yolu yelenmelidir. Her eye ramen unu da belirtmeliyiz ki, kraat sorununun Mslman ilim adamlar arasnda tepkisel ve duygusal tutumlardan uzak bir ekilde tam bir ilm ciddiyet ierisinde incelenerek deerlendirilmesi, bu balamda gnmzde sergilenmekte olduunu memnuniyetle gzlemlediimiz bilimsel abalarn daha da younlatrlarak srdrlmesi kanlmaz bir gerekliliktir.