Anda di halaman 1dari 15

Sap Kuliah

PENGANTAR TEKNOLOGI MINERAL

CARA MENYATAKAN KADAR MINERAL (DALAM PERTAMBANGAN)


DOSEN : MEINARNI THAMRIN,ST., MT

Program Studi Teknik Pertambangan Jurusan Teknik Geologi Fakultas Teknik Universitas Hasanuddin 2010

Beberapa Istilah Penting


Mine (tambang) : bukaan/galian di bumi untuk mengambil mineral /bahan galian Mining (pertambangan) : kegiatan, pekerjaan, dan industri yang berkecimpung pada sektor mineral dan batubara. Mining Engineering (teknik pertambangan) : Pekerjaan yang menerapkan prinsip rekayasa dalam pengembangan, perencanaan, operasi, penutupan, dan reklamasi tambang. Ore (bijih) : cebakan mineral , memiliki jumlah yang cukup serta bernilai ekonomis. Gangue : mineral yang tidak berharga dalam cebakan mineral yang harus dibuang
11/1/2012 MEY @ 2

Klasifikasi Bahan Galian


Defenisi : Bahan galian adalah segala unsur kimia, mineral, bijih, dan batu mulia yang terbentuk secara alami baik dalam bentuk padat, cair, dan gas yang dapat diambil (ditambang) untuk keperluan hidup manusia.

11/1/2012

MEY @

PENGGOLONGAN MINERAL
Menurut Pemanfaatan/ Penggunaan : - Mineral Bahan Bakar (Fluel Minerals) - Mineral Logam (Metal)/ bijih (Ore Minerals) - Mineral Industri ( Industrial Minerals) - Batu Mulia / Permata ( Gemstones)
11/1/2012 MEY @ 4

Lanjutan..
Menurut UU Pertambangan No.4/2009 tidak mengenal penggolongan bahan galian/mineral, tapi dibagi berdasarkan USAHA PERTAMBANGAN : - Pertambangan Mineral, terdiri dari :
Mineral Radioaktif

Mineral Logam
Mineral bukan Logam dan Batuan

- Pertambangan Batubara
11/1/2012 MEY @ 5

CONTOH :
MINERAL RADIOAKTIF : Unsur2 radioaktif : Uranium. MINERAL LOGAM: besi, mangan, krom, bauksit, tembaga, timbal, seng, emas, platina, perak, Hg, arsen, antimon, bismut, dan logamlogam langka lainnya MINERAL BUKAN LOGAM & BATUAN ( Bahan Galian Industri & Bangunan) : nitrat, fospat, garam, asbes, talk, mika, magnesit, batu permata, feldspar, kaolin, pasir kuarsa, gipsum, dolomit, trass, marmer, granit, andesit, basal, trakit, sirtu, klasit, dll.
11/1/2012 MEY @ 6

TIPE-TIPE MINERAL BIJIH (ORE)


Bijih Sulfida : Galena (PbS), Spalerite (ZnS), Chalcopyrite (CuFeS2), Sinabar (HgS), Pirhotite (FeS), Petlandit (NiS), Bijih Oksida : Magnetit (Fe3O4), Hematit (Fe2O3), Kasiterit (SnO2), Kromit (Cr2O3).
11/1/2012 MEY @ 7

MINERAL-MINERAL GANGUE :
Silika/silikat : Kuarsa (SiO2), Feldspar, mineral-mineral mafik (biotit, hornblende, piroksin). Lempung : kaolinit, smektit, illite, clorite, montmorilonit. Karbonat : kalsit, aragonit, siderit, magnesit, dolomit. Sulfat : gipsum dan anhidrit.
11/1/2012 MEY @ 8

Beberapa macam mineral bijih sulfida


Galena (lead sulfide) Cinnabar (mercury sulfide) Pyrite (iron sulfide) Sphalerite (zinc sulfide)

11/1/2012

MEY @

CARA MENYATAKAN KADAR MINERAL DAN BATUBARA


NO.
BIJIH/ NON BIJIH CARA MENULISKAN/ MENYATAKAN KADAR NAMA MINERAL & RUMUS KIMIA

1.

Nikel

% Ni % Ni + Co % Ni + Fe

Nickel Iron: NiFe Niccolite : Ni As Annabergite: Ni3(AsO4)2 8H2O Garnierit : 2(NiMg)6 (OH)8 Si4O10 Millerite : NiS Petlandite : (FeNi)S Ulmanite : NiSbS Gersdofite : NiAsS Cloantite : NiAs2 Bauxite : (Al2O(OH))4 Boehmite : Al2O3.nH2O Gibbsite : Al2O3 3H2O Diaspore : Al2O.3H2O Chriolite : AlNa3Fe6

2.

Aluminium

% Al2O3

11/1/2012

MEY @

10

Sambungan.
NO. BIJIH/ NON BIJIH
CARA MENULISKAN/ MENYATAKAN KADAR NAMA MINERAL & RUMUS KIMIA

3.

Tembaga

Gram / ton Cu atau % Cu

Native copper : Cu Chalcocite: Cu2S Bornite: 5Cu2S.Fe2S3 Chalcopyrite : CuFeS2 Malachite: CuCO3.Cu(OH)2 Chovelite : CuS Azurite : 2CuCO3.Cu(OH)2 Cuprite : Cu2O Tenorite : CuO Chrisocole : CuSiO2.2H2O Tetrahidrite : 3Cu2S.SbS Enargite : Cu3AsS4

4.

Emas

Primer : gram / ton Au per ton batuan. Sekunder : gram / m Au per ton tanah yang digali. 24 karat = 100 %
MEY @

11/1/2012

Au (native gold) Electrum : (Au,Ag) Callaverite : (Au,Ag)Te2 Nagyagite : Au.Pb.Te.S Silvanite : (Au.Ag)Te Petzite Chrenerite

11

Sambungan..
NO. BIJIH/ NON BIJIH CARA MENULISKAN/ MENYATAKAN KADAR NAMA MINERAL & RUMUS KIMIA

5.

Perak

Gram / ton Ag

Ag (native silver) Argentite : Ag2S Pyrargyrite: Ag3SbS Proustite:Ag3AsS3 Cerargyrite: AgCl Bromite : Ag.Br Dischraccite : Ag3Sb Naumannite : Ag2Se Polybasite : (Ag.Cu)9SbS6 Stetaninite : Ag5SbS4 Stromeyerite : (AgCu)2S Cassitterite : SnO2 Stannine : Cu2FeSnS4

6.

Timah

Kwintal Sn / 1000 m Tanah SnO2

Intan

Karat / m batuan intan 1 karat = 200 mg C


% dari CaO
MEY @

Intan : C

8.

Batugamping

11/1/2012

Kalsit : CaCO3 Aragonite : CaCO3

12

Sambungan
NO. BIJIH/ NON BIJIH CARA MENULISKAN/ MENYATAKAN KADAR NAMA MINERAL & RUMUS KIMIA

9.

Batubara

Total Moisture (TM), Inheren Moisture (IM), Ash Content (AC), Volatile Mater (VM), Fixed Carbon (FC), Total Sulfur (TS) dan Calorific Value (CV)

Kelompok Maceralnya yang terdiri dari : Huminit : untuk Browncoal Vitrinit : Untuk Hardcoal Liptinit : Untuk Browncoal & Hardcoal Inertinit : Untuk Browncoal & Hardcoal

10.

Endapan pasir besi

% MD (Magnetizing Degree)/ m pasir

Fe (native iron) Magnetit: Fe2O3 Hematit : Fe3O4 Ilmenit : Fe2TiO2

11/1/2012

MEY @

13

CATATAN :

Mineral Logam belum dapat dikatakan sebagai Ore atau bijih, jika kandungan (%) logam (x) yang terkandung dildalamnya tidak memenuhi syarat dalam perdagangan mineral International

Nilai bijih (ore) tinggi jika : 1. Kandungan kadar logam (Grade) tinggi : 2% Ni, 6 gr/ton Au, 55% bijih besi 2 Harga Produknya Mahal 3 Memenuhi ke dua syarat tsb syarat

11/1/2012

MEY @

14

11/1/2012

Mey @

15