Anda di halaman 1dari 4

TEMA

Gjenerali i ushtris s vdekur sht romani i ndshkimit moral t shkaktarve t luftrave. Titulli i tij, q sht shum origjinal, prfton nj shmblltyr letrare t pazakonshme, t pabesueshme dhe mjaft trheqse. Sintagma ushtri e vdekur sht e pazakonshme, madje logjikisht sht e papranushme, sepse ushtria sht jo vetm gjithmon e gjall, por edhe mishrim i forcs njerzore m t fuqishme. N kt titull ushtria cilsohet e vdekur, prandaj fjala ushtria sht shndrruar n t kundrtn e vet. Ushtria e vdekur sht nj abstraksion simbolizues pr nj tragjedi, por njhersh sht edhe nj grotesk dhe paradoks, pasi ofron nj shmblltyr letrare fantazmogorike, t paqen, jasht logjiks dhe realitetit t zakonshm. Titulli, megjithse sht kaq origjinal, sht formuluar mbi gjedhen et folurit t prditshm. Konkretisht, sht formuluar mbi gjedhet ushtria fashiste dhe gjenerali i ushtris fashiste, q kan qen terma karakteristike t asaj periudhe. Fashizmi, sikurse do sistem tjetr luftsjells, sht barazuar me vdekjen pr t theksuar thelbin njerzor t tij. N letrsi ka prftesa groteske, t cilat jan mnyra trajtimi t stwrmadhuara t dukurive komike, t shmtuara, tmerruese, etj. Prftesat, pr shkak t funksioneve t tyre t rndsishme, zakonisht, jan n themel t veprave groteske, por mund t organizojn edhe tr strukturn dhe kompozicionin e tyre. Gjithashtu, ka edhe figura groteske, si, p.sh., personazhe groteske, skena dhe detaje groteske etj. Fabula e romanit, e veant edhe n letrsin botrore, sht edhe m intriguese, edhe m trheqse. Ajo sht shestuar mbi nj veprim t skajshm dhe tmerrues: zhvarrimin dhe mbledhjen e eshtrave t ushtarve t vrar. Nj gjeneral dhe nj prift (t dy italian) vijn n Shqipri, fillim t viteve 60, pr t zhvarrosur eshtrat e ushtarve t vrar n Luftn e Dyt Botrore. Duke nxjerr nga nntoka mijra skelete, gjat dy vjetve, gjenerali krijon ushtrin e papar t t vdekurve, ose, si e quan vet me ironi, Armatn e Madhe t Najlonit. Prandaj, ai quhet Gjenerali i ushtris s vdekur. N kt fabul t pabesuaeshme bashkveprojn dhe bashkjetojn t gjallt me t vdekurit, si n baladat shqiptare. T gjallt, duke grmuar, zbresin n botn e t vdekurve, n Hades, ndrkaq, t vdekurit e zhvarrosur ngjiten mbi tok, n botne t gjallve. Kshtu, veprimi

shtrihet edhe n nj hapsir t veant dhe n nj koh t veant: n hapsirn e vdekjes dhe n kohn e pasvdekjes. Fabula te Gjenerali i ushtris s vdekur ka njhersh disa funksione: a) rikrijon itinerarin e krimeve dhe t dshtimeve t ushtris pushtuese. Endjet e gjeneralit dhe t priftit npr Shqipri, duke krkuar eshtrat e t vrarve, rikrijojn itinerarin e krimeve, t humbjeve dhe t dshtimeve t ushtris s dikurshme t gjall. Nprmjet ktij itinerari t krimeve, humbjeve dhe dshtimeve dnohen emocionalisht bmat e ushtris pushtuese. b) paraqet kalvarin e ndshkimit moral t gjeneralit Gjenerali trheq mbi vete gjith mrin dhe prbuzjen e shqiptarve paqsor dhe liridashs, pasi u kujton atyre vuajtjet, mjerimin dhe vrasjet n luft. Kshtu, kalvari i mbledhjes s eshtrave sht njhersh, edhe kalvari i turprimit, dnimit dhe i ndshkimit moral t gjeneralit, q sht komandant i ushtris s vdekur, por q mund t jet edhe krijues i mundshm i nj ushtrie t gjall. c) zbulon thyerjen e moralit t gjeneralit Gjenerali, si prfaqsues ushtarak i nj shteti t fuqishm sht tepr krenar prball shqiptarve, q jan nj popull i vogl. Ai sht i mbushur me urrejtje pr ta, pasi, si thot vet ky dreq vendi u hngri kokn kaq djemve t bukur e trima. Shqiptart pr t, sikurse edhe pr priftin, jan t egr, primitiv dhe barbar, prandaj edhe i prbuz. Nj gjeneral i till, q, edhe pas lufts nuk ka ndjenjn e fajit dhe t pendess para viktimave t pafajshme, vihet nn nj ndshkim t rnd moral. Ai sht njlloj fajtor si gjeneralt e lufts. Prandaj n shum skena thzhet moralisht pikrisht, para shqiptarve q i urren dhe i prbuz, por, q ata, nprmjet nj rrfimi objektivizues, jan tepr dinjitoz, human dhe t mirsjellshm. kulmi i thyerjes dhe i rnies s tij morale arrin n skenn e dasms, q sht ndr m t bukurat e romanit. N kt sken ballafaqohen psikologjikisht: krimi i pushtuesit n kohn e lufts (vrasjet, djegiet, prdhunimet e kolonelit Z.) me pafajsin e shqiptarve (Nics i kan vrar t shoqin dhe i kan prdhunuar t bijn). Po ashtu, n ditt e paqes, ballafaqohen madhshtia dhe krenaria e zbrazt, megalomania e gjeneralit t shtetit t madh me fisnikrin e fshatarve shqiptar (mirpritja e tyre n dasm); ballafaqohet humanizmi i tyre me racizmin e gjeneralit. Thyerja dhe rnia e gjeneralit shnohet sidomos me episodin psikologjik t vallzimit t

tij n dasmn dhe me detajin kuptimplot t thesit me eshtrat e kolonlit Z. Nn nj trysni psikologjike dhe morale t gjithanshme t shqiptarve q, n skenn e dasms, sht tepr e prqendruar, shprbhet krenaria e zbrazt dhe prunjet racizmi gjeneralit dhe i prifti. d) krijon portretin e shqiptarit liridashs, human dhe fisnik Ushtria e vdekur sht shndrruar n asgj dhe n turp prej shqiptarve. Edhe gjenerali dhe prifti thyhet para eprsis morale dhe njrzore t shqiptarve. Nprmjet episodeve t shumta dhe nj rrfimi objektivizues krijohet portreti i shqiptarit me tipare t njmendat, historike dhe legjendare. Ky sht nj portret ansambl, gati simbolik, q prbet prej nj varg figurash episodike, por me forc t madh prghithsuese. N kt trsi, n kt ansambl, secila figur nishron nj tiparet dallues t shqiptarit, ndrsa t gjitha s bashku krijojn nj portret t vetm e t spikatur t tij. Kshtu, figura e malsorit Nik Martini, p.sh., mishron atdhedashurin, trimrin dhe heroizmin legjendar n emr t liris; plaka Nic sht shemblltyra e fatit tragjike dhe e paprkulshmris, por edhe e vetprmbajtjes; mullisi mishron humanizmin dhe thjeshtsin; figura e t zotit t dasms ka fytyrn e mirsjelljes dhe t fisnikris, etj. Ky portreti i shumanshm dhe simbolik, duket sikur fshin vazhdimisht prfytyrimin armiqsor e racistz q ka gjenerali dhe prifti pr shqiptart. Koloneli Z. sht personazhi grotesk m i veant, pasi ai paraqitet dhe ndikon te t tjert n dy trajta: i gjall dhe i vdekur. Ai sht personazh prbindsh. N funksionin letrar, Koloneli Z., i zhdukur pa asnj gjurm, prbn t fshehtn m t madhe t romanit. Personazhi i tij, me bma shum kundrthnse, sht elsi i suspansit, sht elsi i kureshtis m t madhe q e trheq lexuesin gjat tr zhvillimit t ngjarjeve. Nprmjet rrfim t plaks Nics, si edhe m par, nprmjet ditareve t ushtarve italian, del portreti i vrtet i kolonelit famkeq. Ai sht vrass e prdhunues, tmerr i shqiptarve t pambrojtur dhe tmerr i ushtarve t vet t pafajshm. Koloneli Z., qoft i gjall qoft i vdekur, sht simbol emblematik i ushtris pushtuese, e cila mund t njjtsohet me t. Bmat e tij njerzore pr s gjalli jan bmat e ushtris pushtuese. Fundi i tij, aspak ushtarake e aspak burrror (i vrar me spat nga nj grua shqiptare) sht simboli grotesk i fundit t turpshm t saj. Fati tragjiko-komik i eshtrave t tij, sht fati tragjiko-komik i krejt ushtris s vdekur. Me skenn e dasms mbaron drama tragjike e kolonelit Z. dhe fillon farsa tallse.

Kshtu, Lufta e Dyt Botrore, me njerzorja n historin e njerzimit, te Gjenerali i ushtris s vdekur, trajtohet, n radh t par, nprmjet groteskut, pikrisht, pr t shqiptuar me forcn m t madhe ndshkimin e rnd ndaj shkaktarve t lufts. Te Gjenerali i ushtris s vdekur grotesku prftohet n mnyrta t ndryshme, por kryesorja sht njsimi i figurave, bmave, ndodhive ose i skenave skajshmrisht t kundrta. T gjallt bashkveprojn dhe bashkjetojn me t vdekurit. Kjo prbn prftesa groteske me karakterizuese t vdekurve. Njri sht komandanti dhe tjetri sht pagzuesi i saj. Ata e prjetojn shpirtrisht zhvarrimin e eshtrave, si t shihnin vrasjen e ushtarve vite m par. Gjenerali dhe prifti idealisht jan t humbur s bashku me kta ushtar. Pasi prjetojn katastrofn e dshtimit, duke krkuar eshtrat e tyre , ata moralisht jan t vdekur. Vdekja morale e tyre i njson ata me ushtart e vrar. Njsimi i t gjallve me t vdekurit dhe anasjalltas sht prftesa groteske e zhvlersimit m t madh t t gjallve, d.m.th. e zhvlersimit t gjeneralit dhe t priftit. Gjenerali dhe prifti barzohen n veprimtarin e tyre krkuese me puntort e komunales. Kto dy personalitete t larta t shtetit t huaj, prijsi ushtarak dhe ideologu filozof, n Shqipri, jan thjesht n rolin e varrmihsit. Nse puntort jan varrmihs me kazm dhe lopat, gjenerali dhe prifti jan varrmihs me statistika dhe me harta. Ky lloj barazimi shprpjestiomr krijon prftesa groteske t zhvlersimit t madh emocional t gjeneralit dhe t priftit. Shkallarja m e lart e groteskut sht kur, ushtart, dikur t gjall jan zvendsuar n hartat e gjeneralit me nga nj kryq, q shnon vendndodhjen e tyre. Ky kryq, gjat zhvarrimit zvendsohet me eshtra ne thas najloni. Kjo sht mbetja e ushtarve. Ky sht identiteti i tyre. Ushtart e sakrifikuar n pushtime jan shndrruar n tri shenja konvincionale: kryq, eshtra, thes. N kt sistem simbolik dhe ironizues, kryqi dhe eshtrat shnojn prfundimin e tyre n asgj, kurse thesi shnon fundin e mjerushm dhe t prbuzshm. Prftesat dhe figurat groteske, nga nj an, shprehin prfundimin tepr tragjik t ushtris pushtuese, shndrrimin e saj n asgj, ndrsa nga ana tjetr, shprehin ndshkimin e rnde moral t prijsave t saj.