Anda di halaman 1dari 15

Universiteti SHN KLIMENTI OHRIT

Fakultet Pedagogjik Dega: Pedagogji parashkollore

TEM DIPLOME

Tema: Metodat e msimit

Punoi:

Mentor:

METODAT MSIMORE
Kur flasim pr metodat msimore kemi parasysh kto ceshtje,si: nocioni i metods,roli i tyre n procesin msimor,rruga evolutive e metodave t puns msimore n formimin e personalitetit t fmijs,korelacioni mes metodave t puns n procesin msimor,analiza mbi funksionin praktik t metods illustrative demonstruese n procesin msimor-edukativ dhe klasifikimi i metodave msimore.

NOCIONI I METODS MSIMORE


Vet fjala metod ka prejardhjen prej fjals greke methodos=rrug,mnyre,aspekt ,qndrim,drejtim ose metod. N krijimin e tyre,n persosshmrine e tyre si dhe n formimin dhe zbatimin e tyre n praktikn shkollore ndikim te madh kane edhe kta faktor,si objektet,mjetet,detyrat e qllimit t punsmesimit,respektivisht nga burimet dinamike n msim,nga ndrrimi i prmbajtjes msimre e ndrrimi i formave t msimit si dhe nga implikacionet [sajmet] sociale t msimit. ROLI DHE RRUGA EVOLUTIVE E METODAVE MSIMORE Me qen se msimi sht veprimtari shoqrore e nderlikuar dhe mjaft delikate,i cili planifikohet ose orientohet pr arsimin e gjeneratave t reja,suksesi i tij varet edhe nga nj komponent shum i rndsishm - metoda e puns se arsimtarit n procesin msimor edukativ.Pr rolin e tyre ka folur pedagogu amerikan Xhon DJUJ ne librin Demokracioni e shkolla thot:Ashtu si mjeku qe duhet ti dij t gjitha mnyrat [metodat]n prcaktimin e diagnoss s pacientit t vet,po ashtu edhe arsimtari duhet t dij [e zoteroj] t gjitha metodat msimore n organizimin e msimit. Andaj,pr t pasur nj aktivitet solid n msim do t thot lipset aplikuar metodat e puns n procesin msimor.Ksisoj,aplikimi I drejt I tyre nga arsimtari procesi mesimor jo vetm qe nxnsve do tu bhet m i qart,i afrt,i njohur,i leht,por edhe do t kuptohet e prvetsohet m mir dhe n nj shkall m t lart. Kshtu ,roli i tyre n procesin msimor sht aq i dukshm dhe evident sa q mund t themi se asnj njsi msimore q mendohet nga arsimtari pr tu zhvilluar, interpretuar, prsritur, prforcuar, nuk mund t paramendohet pa aplikimin e metodave msimore. S kndejmi,roli i metodave msimore ka lidhshmri t ngusht me zbatimin e parimeve t puns msimore permanente me nxns konkretisht: sigurimi e harmonezimi i drejt mes puns teorike me punn praktike,n eleminimin e msimit dogmatik nga prmbajtja e mnyra e t msuarit duke zhvilluar tek nxnsit mendimin kritik nga aspekti marksist marksizmit krijues,t hapjes s perspektivs dhe jo kthim kah e vjetra,respektivisht n trasformimin e procesit msimor edukativ; t nxitjes s motivacionit pr msim; t aftsimit t nxnsve dhe n punn e pavarur t tyre. Rruga evolutive e metodave msimore konsiston n :n njohjen e metodave msimore,n zgjedhjen e metodave msimore,n zbatimin e tyre n punn msimore,n mendimin e pedagogeve didakticientve t dhna pr metodat msimore, n sistemet e metodave t puns msimore etj. Sot shtja e krijimit dhe e shfrytzimit t metodave e teknologjis s re n msim sht njra ndr komponentt thelbore t sistemit msimor. Andaj,krkesat kryesore t tyre jane: krkesat pr krijimin e prsosshmrise s kushteve pr hulumtimin e rrugve t reja [metodave t reja ] n prvetsimin e njohurive nga nxnsit. 2

Kshtu,t flassh pr shtjen e rrugve metodave t reja n nj koh t thot edhe falnderim edhe mosfalmderim.Falemderuese sepse akoma egzistone n sistemin msimor si problem aktual. Mosfalemderuese ngase edhe n t kaluaren e hershme,t vonshme edhe n t tanishmn jane zbuluar, krijuar shum metoda t reja e jan prsosur shum metoda t vjetra.Mirpo,n kt drejtim ka respektim n njohjn,zgjedhjen e perdorimin zbatimin e tyre n procesin msimor kemi qen t njanshm. Kshtu ose kemi tentuar n zbatimin e nj metode msimore (kjo dukuri n praktikn shkollore ka mbizotruar gjer me KOMENSKIN) ose zbatimi y tyre ssht br drejt e me koh. Ksisoj,lipset krkuar shtekdalje adekuate duke i prsosur me teknologji t re t puns q pr pak koh t arrihen rezultate t konsiderueshme n procesin msimor edukativ. KORELACIONI MES METODAVE MSIMORE sht karakteristike n kt drejtim puna intelektuale n fushn e didaktiks e pedagogut gjerman J.HERBART,i cili provoi e tentoi t krijoj nj metod universal,sipas s cils do t zhvillohet prmbajtja e t gjitha lndve msimore. Andaj,Metoda e shkallve formalee HERBARTIT bazohej ne katr variante t saja,si: 1) qartsia q nxnsi t fitoj prfytyrim pasi kto sipas tij jan themeli i jets shoqrore, 2) asociacioni q arsimtarit i krijon mundsine pr t br korelacionin e temave,lmive e lndve msimore mes tyre 3) sistemi- kshtu,q me lndn e re e me t vjetrn cilesohen e vrehen karakteristikat e prbashkta t tyre si dhe n baz t tyre prgjithsohen konceptet ,ligjet (e reja ),rregullat dhe m,simi moral, 4) gjeneralizimi apo zbatimi c atyre gjeneralizimeve n raste t reja ve e ve. Pra,t tri variantet e para t ksaj metode HERBERTIANE paraqesin burimin induktiv,kurse varianti i fundit burimin deduktiv n procesin msimor. Mirpo,sipas didaktiks bashkkohse nuk ka metod universale msimi si kane cekur e praktikuar n shkoll para e pas KOMENSKIT. Tani n shtjellimin e prpunimin e nj teme msimore lipset praktikuar nj grup metoda varsisht nga roli,karakteri,funksioni q ka pr at tem msimore. Kshtu n praktikn shkollore lipset kushtuar kujdes t duhur zgjedhjes s metodave,zbatimit t tyre dhe momenteve kur ato vijn n shprehje n at tem mesimore. 5) Analiz mbi funksionin praktik t metods ilustrative-domonstruese ne procesin msimor. Sikurse nxnsi q lipset t msoje sistematikisht,po ashtu edhe arsimtari lipset sistematikisht t prsos punn e vet. Kshtu ai duhej ti ket t qarta ,t afrta metodat msimore-perkatsisht sistemin e metodave msimore konkretisht edhe metodn ilustrative-demonstruese. Kjo metod msimore bie n sfern e t vrejturit t gjall .Pr t pasur t qart funksionin praktik t saj sht e udhs t bjm ndarjen faktike e fleksibile (ndarjen e tyre n praktikn shkollore )n: a) metodn ilustrative dhe b) metodn demonstruese.

KLASIFIKIMI I METODAVE MSIMORE Gjat zhvillimit (historik) t teoris s didaktiks si dhe t praktiks shkollore,jan krijuar,prsosur e formuar nje sr metoda msimore . Jan t njohura kto metoda,respektivisht klasifikime t metodave msimore duke u nisur prej t kaluars e gjer m tani, si: Sipas dr. V. POLJAK kemi kt renditje: 1) metoda demonstruese, 2) metoda e punve praktike, 3) metoda e punimeve me shkrim, 4) metoda e leximit si dhe puna me tekst, 5) metoda e t folurit dhe 6) metoda e shpjegimit gojor-interpretimit me goje Sipas dr.T.T.PRODANOVIQ kemi kt renditje: 1) verbale - tekstuale: a) verbale - monologu i drejtprdrejt, - monologu trthorazi, - dialogu i drejtprdrejt, - dialogu trthorazi, - diskusioni i drejtprdrejt, - diskusioni trthorazi; b) tekstuale - puna e drejtprdrjt e arsimtarit n tekst, - puna e drejtprdrejt e nxnsit n tekst, - puna similtane e arsimtarit e nxnsit n tekst, - shfrytzimi trthorazi i puns n tekst. 2) metoda ilustrative - demonstruese: a) ilustrative - ilustrimi i objekteve si dhe rezultateve t tyre, - ilustrimi i objekteve artistike, - ilustrimi i fotografive, - ilustrimi i vizatimeve, - ilustrimi i skicave,skemave,diagrameve,grafikoneve. b) demonstrimi - demonstrimi i proceseve, demonstrimi i situateve apo momenteve, - demostrimi i mardhnieve, - demonstrimi i lvizjes, - demonstrimi i punve operative, - demonstrimi i organizimit t puns si dhe aktiviteteve t tjera, - demonstrimi i krijimeve muzikore, - demonstrimi i emisioneve t radios,televizionit,reproduktimit t pllakave t gramafonit ,inizime n magnetofon, - demonstrimi i funksionit t makinave,aparateve,instrumenteve si dhe t mjeteve t tjera teknike ndihmse. 3) Metoda laboratorike eksperimentale me variantet e saj. 4

METODA E DEMONSTRIMIT Kjo metod ka t bj me t vrejturit e gjall t situateve,mardhnieve,lvizjeve,operacioneve punuese,organizimit t puns si dhe aktivitete t tjera,funksionimet t makinave,aparateve,instrumenteve teknike,krijuesit n lmin e muziks,emisionin TVradios,reprodukimi I shiritit t gramafonit,magnetofonit etj. sht njra ndr metodat m t krkuara e t prdorura n prezantimin ,paraqitjen e lnds msimore sa m mir e drejt. Cilat jane variantat e demonstrimit? 1) Demonstrimi I situatave-sht nj variant I metods s demonstrimit. Prmes saj demonstrojm e paraqesim situatat shoqrore n procesin e prodhimtaris-produktiviteti,t aktivitetit t kohs s lir t cdo individi ,vetarsimimin etj.Pothuaj,pr demonstrimin e dy situatave vend t dukshm zn edhe elementet apo sqarimi I elementeve q prezantojn e paraqesin ato. 2) demonstrimi I mardhnieve sht pothuaj njri ndr variantat thelbsor t metods s demonstrimit. Kjo krijon mundsin e sqarimit ,njohjes e aftsis s tems s re prmes demonstrimit. Kjo vjen ne konsiderat pr t gjith lmite e sistemit msimor. 3) Demonstrimi I lvizjeve-vjen n shprehje n lndt e shkathtsis,t edukats muzikore,t educats fizike-shndetsore,n shkolln pr zhvillimin harmoniko estetik te trupit n shkolln e baletit,n shkolln teatrale etj. Prmes demonstrimit t lvizjeve t ndryshme e t llojllojshme nxnsit m leht e m shpejt mund ta kuptojn e pervetsojn at shkathtsi. 4) Demonstrimi I operacioneve t puns-posacerisht ky variant I metods s demonstrimit vjen n shprehje n shkollat profesionale.Andaj,nxnsit aftsohen n njohjen e llojeve t operacioneve t puns,me natyrn e procesit t zbatimit t atij operacioni pun me mjete e puns t atij operacioni puns. Q kto t arrihen me sukses,patjetr krkohet tI kemi t qarta edhe elementet [ e tjera ]t cdo operacioni pun kur planifikojm t demostrojm. 5) Demonstrimi i funksionimit t makinave,aparatve,instrumenteve e mjeteve t tjera ndihmse. Pothuaj msimi bashkkohor as q mund t sqarohet me mjete msimore klasike. Ktu kemi vetm humbjen e kohs kot .Kt e arrijm kur kto zvendsohen me mjete pune bashkkohore n demonstrimin e shum lndve msimore. Dhe pr kt qllim vjen n konsiderat edhe formimi i kabineteve msimore pr seciln lnd msimore ve e ve ose bashkrisht pr disa lnd varsisht sipas ngjashmrise q kan. 6) Demonstrimi i krijimeve muzikore ky variant i metods s demonstrimit mund t realizohet n lndn e edukats muzikore drejtprdrejt ose trthorazi . Kt e zbatojm prmes instrumenteve muzikore si dhe me interpretimin e drejt dhe t qart t njohurive muzikore q arsimtari profesionist ua trasmeton nxnsve t tij. 7) Demonstrimi i emisioneve t radios, TV-se (ekrani i vogel), filmi (ekrani i madh), reprodukimi i pllakave, i shiritave t magnetofonit . Sot msimi bashkkohs as q mund t paramendohet pa aplikimin e ktij varianti t demonstrimit t msimit. Dhe pr kt qllim nga studio e radios,t TV-s emitohen programe t posame pr prezentimin dhe paraqitjen e temave msimore pr nxns nga shume lnd msimore . Kshtu nj program i till bhet pr tr vitin kalendar shkollor. Metodat e demonstrimit - sipas fjals latine demonstrave - sqarim ,parashtrim. Jan disa grupe q mund ti parashtrojm e sqarojm si: 5

8) Demonstrimi i objekteve e mjeteve statike,si: - materia finale e puns son, - modelet sipas tre dimenzioneve, - figura pamje,demonstrim dy dimensional q parashtron e sqaron objektin ose objektet, - vizatime skematike. Veorit e demonstrimit t objekteve statike jan: - deskripcioni (prshkrim) i trajts dhe i dimensioneve t nj apo m shum objekteve,t shpjeguarit e objektit ose objekteve, - t sqaruarit e objektit ose objekteve. 9) Demonstrimi i fenomeneve natyrore dinamike - specificitetet q dallojn kt prej demonstrimit statik jan: - lvizja, - ndryshimi, - ndodhia q n vete prfshin strukturen dinamike t objekteve. sht m i ndrlikuar se demonstrimi statik .Ktu bjne pjes, si: - burimet reale - e q i takojn pothuaj,t gjitha mjetet dinamike n procesin msimor,si: film, emisioni televiziv,aplikacionet etj. 10) Demonstrimi i aktivitetit - Nxnsit duhet t njohin e ta ken t qart strukturn e puns s prcaktuar,respektivisht; ka do t punohet? Si do t punohet? E gjith aktivitetin njerzor e ndajm n katr grupe,si: a) aktiviteti praktik - kur nxnsit njihen me operacionin praktik t puns si dhe me strukturn e saj, b) aktiviteti shprehs - kur i njohim nxnsit m shum mnyra t shprehjes njerzore: t folurit,shkrimi,leximi,fotografimi,knga etj., c) aktiviteti sensor - nxnsit njihen me kualitete t ndryshme t senzacioneve , ) aktiviteti intelektual - kur nxnsi udhheq me mnyren e njrs apo t disa operacioneve apo me tr punn intelektuale n pergjithsi.

METODA E PUNS PRAKTIKE sht aktiviteti i yn - njeriut n raport ndaj materies e natyrs n trsi - pr ndryshimin e saj,apo sht mnyra e puns s arsimtarit e nxnsit n materie konkrete. a) Kushtet pr pun praktike,jane: - material pr pun praktike,energjia pr pun praktike, - organi I punes - dora (organi i njeriut pr praktik sht dora), - veglat per pune. b) Struktura e puns praktike ka t bj me nj numr operacionesh punuese. Mes puns praktike dhe operacionit praktik egziston raporti sikurse mes trsis e pjess. c) Operacionet praktike,si: sharrimi,modelimi,larja,montimi,lidhja,bashkimi etj. Kerkesat: njohja e puns n trsi,br n tersi e analizs s puns,njohja e rendit t operacionit t puns prej fillimit e gjer n fund. ) Prmbajtja e puns praktike: - punt praktike t dors, - punt e dors t femrave, - amvisnia. Operacioni intelektual i puns praktike: - analiza e puns pr njohjen e elementeve t saj, - ndarja, - veimi i disa operacioneve,krahasime me operacione t njjt, - indifikimi i elementeve t prbashkta, - cilsimi i ndryshimeve t atyre elementeve, - parashtrimi i drejt i qndrimeve, - sistematizimi i fazave t puns , - sintetizim i veant n trsin, - vlersimi i ndryshimeve t ndryshme.

METODA ILUSTRATIVE Kjo metod msimore siguron kontaktin e drejtprdrejt me objekte e modele t tjera msimore. Ka keto varianta, si: 1) Ilustrimi i objekteve dhe i modeleve - kur kemi ilustrim t drejtprdrejt t objektit dhe modelit mund t vij n konsiderat edhe m tepr : t vrejturit,krahasimi,zgjerimi i kufijve t vmendjes,vlersimi e cilsimi i nxnsve. Ilustrimi i tyre lipset t bazohet edhe n kto momente,si: t ilustrimit me nj tempo spontane,pra as shum ngadal e as shum shpejt. 2) Ilustrimi i fotografive artistike - ktu vjen n shprehje moment motiv e estetik n ilustrimin e objekteve artistike. N procesin msimor,- vlera e tij,pothuaj sht e pazvendsueshme sepse tek nxnsit zgjon e zhvillon interesin,kureshtjen pr pun - msim. Kjo vjen ngase vet ana estetike e objektit e ofron nxnsin pr njohjen e tij t plot. Bie fjala:kur n lndn e biologjis per kl. VIII fillore nxnsve u flasim pr temn Organet e qarkullimit t gjakut. 7

Veorit estetike i japin objektit mundsine q nxnsi jo vetm t shpreh interesim pr to,por at do ta kuptoj e prvetsoj m bukur e m drejt si dhe m shpejt. 3) Ilustrimi i fotografive luan rol te madh n konkretizimin n mesimin bashkkohs. Posarisht kjo vrehet kur fotografia ka mungesat: bardh e zi ose fotografi me ngjyra. Po ashtu,ilustrimi i fotografis si metod e puns msimore mund t praktikohet n shum lend msimore,por nnkuptohet diku m shume,varsisht prej natyrs,karakterit,qllimit t detyrave t lnds,lmis apo tems msimore. Kur e bjm ilustrimin e fotografive lipset pasur kujdes dhe n formimin e tyre duke ua prshtatur krkesave t asaj teme msimore. Formatet mund t jen me dimensione t mdha, t mesme e t vogla. 4) Ilustrimi I vizatimeve aplikohet shum n praktikn shkollore n procesin msimor edukativ. Shkaku kryesor I aplikimit t tij kaq t madh sht edhe adaptimi didaktik I nxnsit ndaj procesit msimor. Kso ilustrime mund t bj vet nxnsi, vet arsimtari si dhe vet nj profesionist tjer. Kto mund t jen t prpunuara fabrikuara (artificial) dhe t punuara nga vet dora e nxnsit, arsimtarit apo e profesionistit. 5) Ilustrimi I skicave, skemave, diagrameve, grafikoneve, simboleve: vetia e prgjithshm: - zvoglon elementet konkrete e zmadhon elementet abstrakte. METODA E SHKRIMIT Sipas kuptimit t gjer shkrimi - letra sht zhvilluar prej letrs figurative kah piktogramet e ideogramet e gjer te letra me z letra fonetike. Letra fonetike nnkuptohet sipas kuptimit t ngusht sht bashkim i elemnteve t zrit dhe t t folurit ton. Kto na japin shkronjn germn. Pra, oprej nj disa elementeve fitojme: rrokejn, fjaln, tkstin etj. Teknika e shkrimit n vete paraqet nj problem esencial. Andaj, ksaj I kushtohet vmendje qysh n klasn e I-r fillore e tutje. Teknika e shkrimit vjen n shprehje n fletore shkrimi, n tabela etj. Pr nga qllimi mund t kemi shkrim t ngusht tekst I vogl dhe shkrim t t gjer tekst i gjr. Llojet e shkrimeve Sipas shkalls s pavarsis, shkrimet I ndajme: 1) n punime me shkrim t lidhura, 2) n punime me shkrim gjysm t lidhura, 3) n punime e shkrim t lidhura. Punimet me shkrim t lidhura - apo punime me shkrim reproduktiv t nxnsit bn pjes deskripcioni (kopjimi apo prshkrimi). I quajm t lidhura ngase drejtprdrejt sht i lidhur me tekst. Nxnsit kopjojn tekstin nga libri apo nga tabela e klass. Prshkruajn kur kan nevoj, kur kan nevoj, kur u shtrohet krkesa nga msuesi I klass apo kur ka dshir n kopjimin e nj teksti qoft nga libri apo nga tabela. Punimet me shkrim gjysm t lidhura - Veohen pr kto qllime se nxnsve m par u prcaktojm prmbajtjen nga nj burim I diturive duke ln nxnsit t lir q ta shprehin at prmbajtje. Ktu bjn pjes: - diktimet: kur diktojm pjest e nj prmbajtjeje plotsimi e zgjerimi i tekstit: shnimet e puns s nxnsve, - prgjigjja me shkrim n pyetjen e br; tekstet, fletzat msimore, shnime gjat ligjrimit: pjest kryesore t tems, - konceptimi (kuptimi) i nxnsve n msim, si: - konceptimi fjal pr fjal citatet, - konceptimi fjal pr fjal me komentim e zgjerim t citateve, - konceptimi i lir apo parafrazimi ose ritregimi i lir, - konceptimi i prmbledhur, - margjina shkrimi i tekstit n hapsirn e lir t tekstit. 8

Punimet e lira me shkrim - produktive, krijuese, kreative domethn kur nxnsi lirisht bn zgjedhjen e prmbajtjes apo tematikn dhe shprehet lirisht pr t. Krkesat q japin trajtn e drejt t nj punimi t lir me shkrim jan: - ana e prmbajtjes s tems, - ana leksiko semantike e tems, - ana ortografike e tems, ana shprehse stilistike e tems, - ana kompozicionale e tems, - ana grafike e tems. Sipas prdorimit praktik, punimet me shkrim mund t ken dimensione t llojllojshme, si: - lajmrimi, lutja, letra, ditari, procesi, raporti, skica, plani, projekti, teza, detyra, - reportazhi, dshmia, cmimi, referati, elaborati, shqyrtimi kritik, - punimet letrare, - studimet e punimet shkencore. METODA E LEXIMIT DHE PUNS ME TEKST a) - puna me tekst - puna me libr - metoda e puns me tekst si dhe me materialin tjetr. Llojet e teksteve: - librat, shnmet, doracakt, raportet, enciklopedit, fletzat msimore, referatet, artikujt, veprat letrare, detyrat me shkrim, tekstet e programuara, fjalort, leksikonet, monografit shkencore. Rregulla: edhe arsimtari edhe nxnsi lipset duhet grumbulluar dhe evidentuar tekstet pr lexim. Llojet e leximit - sipas perimetrit: lexim fragmentar, lexim i gjer. Lexim fragmentar leximi i rregullave, prfundimeve, fragmenteve, kurse leximi i gjer lexim i tekstit, vjershave, veprave letrare. -sipas mnyrs s shprehjes verbale: lexim me z, lexim n heshtje. Lexim sipas tempos: lexim i ngadalshm, lexim i shpejt (lexim zgjedhs). Specificitetet: Leximi varet nga kto krkesa, si: - nga lloji i tekstit, - nga shkalla e paranjohuris, - nga karakteri i tekstit si burim i dutirive, - nga shkalla e shkollimit, si dhe- nga leximi me kuptim. b) Puna n tekst. Puna n tekst tregohet prmes ktij shkallzimi, si: 1. Leximi (L) - sht shkalla m e ult. Lexon tekstin e njohur me prmbajtjen e elementeve t tekstit t lexuar. 2. Leximi e kativiteti i t menduarit (L + AM) ktiviteti i t menduarit vecohet: - n t menduar intesiv, - n analizn e tekstit, - n ndarjen, vecimin e argumenteve e gjeneralizimeve t tekstit, n krahasimin e tyre. - n sintetizimin e tyre si dhe - n vlersimin e prmbajtjes s tekstit t lexuar. 3. Leximi - t menduarit -shprehja (L + AM + SH). S pari nxnsit shprehen gojarisht - me goj, m von me shkrim n form konceptimi, - n form vizatimi dhe - me lvizje: gjestikulacione. 4. Leximi t menduarit shprehja t vrejturit (L + AM + SH + TV). Prfshin llojlloj aktivitetesh t t vrejturit. 5. Leximi- t menduarit shprehja t vrejturit puna praktike: (L+ AM + SH + TV + PP). 9

METODA E BISEDS

Terma: bashkbisedime, dialogje, erotematike (nga fjala greke erotema = pyetja) shprehet n form bisede, dialogu mes nxnsve me arsimtarin apo anasjelltas. Struktura e biseds - sipas sktrukturs globale, biseda prbhet prej dy pjesve, si: - pyetja e prgjigja. Pyetja e prgjegjja: jan pjes integrale e biseds mes nxnsve e arsimtarit apo anasjelltas. Llojet e pyetjeve q aplikohen n msim jan kto: - pyetja prgjegjja perceptive kur bashkbiseduesi (nxnsi apo arsimtari) jep sqarime t prmbatjes q sht e lidhur ngushtsisht me prmbajtjen e ndrdijes son, konkretisht: pyetje rreth profesionit. - pyetja prgjegjja alternative apo dialektike zgjedhje mes dy mundsive. Kshu jep dy prgjigje, kurse vetm njra prej tyre duhet t jet e sakt, reale. - pyetja prgjegjja trthorazi aplikohet gjat bashkbisedimit. - pyetja prgjegjja e thjesht sht m e prcaktuar pr nga prmbatja. Sipas trajts jan pyetje m t drejta, p.sh. Sa sht i lart Trigllavi? - pyetje prgjegjja kontraverze ose mashtruese ka pr qllim q nxnsve tu bhen pyetje t gabuara me qllim q ai t vrej, konstatoj, jetoj se sht e drejt apo jo ajo q pyetet dhe pr cka pyetet. - pyetja prgjegjja koncentruese q n prmbajtjen msimor t zhvillohet ( tem, njsi, lnd msimore, lmi). - pyetja prgjegjja kategorike ose urdhruese shprehet me fjalt: ku, kur, si, cka, qysh, kush, pr cka etj. - pyetja prgjegjja zhvilluese (lineare, dialektike) vjen n shprehje m tepr kur prpunojm (nj) prmbajtje msimore. Kjo prmban shum pyetje dhe nnpyetje t tjera. - pyetja prgjegjja retorike - kur arsimtari vet e shtrin pyetjen para nxnsve dhe veti prgjigjet asaj pyetje. - pyetja prgjegjja e shkurtr kur nga nxnsi krkojm q menjher t prgjigjet n pyetjen e br rreth msimit. - pyetja- prgjegjja sugjestive kur m par sugjerohet pyetja. Nxnsve sguxojm tju bjm kso pyetjesh. - pyetja prgjegjja e gjithanshme kshtu mund t jet: dy apo tri sosh.

VARIANTET E METODS S BISEDS 1. Varianti katehetik i biseds, 2. Varianti sokratik i biseds, 3. Varianti heurisitik i biseds, 4. Varianti i lir i biseds, 5. Varianti i diskutimit (polemik, shqyrtimi, debati).

10

VARIANTI KATEHETIK I BISEDS Specificitetet: - ka filluar t praktikohet n shkollar mesjetare, katekizam = mnyra e t msuarit t prmbajtjes s tekstit prmendsh, verbalisht (fjal pr fjal). Tani vjen n shprehje kur bjm reproduktimitim e prmabtjes s tekstit ose kur kultivojm t dhna ekzakte. Pedagogu GANDIGT e quan pyetje me karakter despotizmi, sundimi. Kt e shfrytezojm kur bjm reprodukimin e prmbajtjes msimore si dhe kur kontrollojm faktet e gjrsive t prmbajtjes msimore.

VARIANTI SOKRATIK I BISEDS Ka marr emrin sipas filozofit t vjetr grek Sokratit. Sokrati ka ndrtuar form specifike t biseds me nxnsit e tij (Platoni, Euklidi). Duke u nisur nga qndrimi se e vrteta gjenbdet te njeriu, pyetjet jan t llojit alternativ apo deskriptive cka do t thot se n vete prmban dy alternativa. Kshtu ai q prgjigjet n pyetje duhet t vendoset pr njrn pyetje alternative ose njrn ose tjetrn. N praktikn shkollore vjen n shprehje n t gjitha etapat e procesit msimor me qllim t caktuar. Konkretisht: kur perforcojm, kur japim njohuri t reja nga prmbajtja msimore. Kur shfrytzojm kso pyetje lipset dhn edhe arsyetimin plotsues nse dshirojm t kemi sukses.

VARIANTI HEURISTIK I BISEDS Fjala heuristike vjen nga fjala greke Heureka apo Heurisko=e gjej,gjetur,shkohem,bashkohem. Themelues i saj sht matematicieni grek Arkimedi. Specificitetet;-se nxnsit arrijn gjer te diturit e reja prmes saj,kur aplikojm prsritjen produktive ne procesin msimor;-se nxnsit i nxit,i fut q t mendojn e t aktivizohen n zbulimin e diturive te reja (termave,definicioneve) n msim,se nxnsit i orienton t marrin pjes ne shtjellimin e gjeneralizimeve . N kt variant bisede vjen n shprehje aplikimi i llojeve t pyetjeve,si:zhvilluese,dialektike ose lineare.Strukturn e variantit t biseds heuristike e prbjn: 1) pyetja, 2) prgjigjja dhe 3) konstatimi Forma heuristike e biseds sht tipike me mnyrn e metodds induktive n msim (prej t prgjithshmes shembullit kah e veanta rregulla). Emrtimet e ketij varianti t biseds jan: -sht si heureza zbulon didaktikn (Burger), -sht moment frytdhns n msim (Copei), -sht rezonanc intelektuale (Dilthey), -sht interiorizacion (Piaget).

11

VARIANTI I BISEDS S LIR Zhvillohet n familje,n rrug,n uzin,n fabrik,n msim etj. Zhvillohet rreth nj teme pa prcaktime e orientim te pparshm.Dialog i lir. Format e variantit t biseds s lir jan: 1) diskutimi, 2) konsultimi, 3) polemika, 4) debati, 5) shqyrtimi, 6) analizimi dhe konstatimi. Mesin e variantit heuristike dhe t variantit t biseds s lir disa didakcien e quajn =varianti zhvillues i biseds. Varianti i biseds s lir n form diskutimi,konsultimi,polemike,debati,shqyrtimi,analizimi dhe konstatimi sipas disa didakticientve sht nj form e dialogut,prkatsisht biseds q karakterizohet me sistemin demikratik social q do t thot:n shkoll,n msim futet sistemi demokratik i jeta dhe puns n shkoll. Kjo sht njra ndr format m intenzive e kualitative te biseds n msim. Kjo form e biseds shfrytzohet;-n kurse,-n seminare,-n TV,-shkoll,-n radio shkoll.

METODA E SHPJEGIMIT Metoda monologe ;metoda e interpretimit me goj dhe metoda e komentimit me goj. sht nj mnyr e puns n msim kur arsimtari ose nxnsi bn shpjegimin,interpretimin apo komentimin e nj pjese t prmbajtje msimore. sht njra ndr metodat msimore m t vjetra,e cila sht shfrytzuar pothuaj n t gjitha sistemet shkollore pasi akoma t folurit mbetet mnyra m elementare e shprehjes se njeriut. S p e c i f i c i t e t e t e t - se shprehim e gjeneralizimet,se shprehim dshirat e interesat,-se shprehim dshirn pr t tanishmen e t ardhmen. sht njra ndr metodat msimore m t vecanta e t rndsishme. Variantet e metods s shpjegimit jan: - varianti i rrfimit,tregimit,kallximit, - varianti i prshkrimit,parafrazs, - varianti i arsyetimit, - varianti i sqarimit, - varianti i gjykimit,shqyrtimit,arsyetimit etj.

12

VARIANTI I SHPJEGIM KALLXIMIT sht nj form e shpjegimit gojor mbi ngjarjet objektive e ndodhit subjektive,respektivisht shpjegim i nj fabule: -e vrtet, -e paramendimeve n saje t vmendjes, -si:tregim,perralla,anektoda etj. Kallximi mund t jet: i gjr (kallximet epike,kallximet dramatike,kallximet lirike). VARIANTI I SHPJEGIMIT PRSHKRUES sht nj variant i shpjegimit,n t cilin bjm shpjegimin prshkrues ose deskriptiv t objekteve,dukurive apo bjm fotografimin verbal ose fotografimin e realitetit. Kshtu bjm prshkrimin e objekteve, fotografive, modeleve, bimve, kafshve, njerzve, vendeve, dukurive natyrore e shoqrore. Ky prshkrim mund t jet global dhe parcial (i pjesrishm). Sipas kualitetit pershkrimi mund t jet: - prshkrim i diturive - prmban kto veti,si: realitetin,trsin,detalizimin e objekteve, dukurin e fenomenve te prshkruaj. - prshkrimi artistik ose subjektiv,emocional,eksplikativ etj,ku bht ndarja e atyre pjesve t rndsishme q prshkruhen. Ktu vijn n shprehje:figurat stilistike si: kompozicioni, metafora, epiteti, hiperbola, onomatopeja, gradacioni, personifikimi etj. Ka vler e rndsi psikologjike n prshkrimin e objektit,fenomenit,individit-nxnsit. Prshkrimi mund t jet : - vizuel ( topi,shtpia,karriga,Aliu,syri), - akustik (melodia e kngs,zri i bilbilit), - statik (i objektit t palevizshm), - dinamik (i objekteve,fenomeneve q jan n lvizje t prhershme), - realistik (objekteve fantastike q ln zhurm nga aspekti i romantiks).

VARIANTI I SHPJEGIMIT ARSYETUES

sht variant i shpjegimit q jep arsyetim t prcaktuar si dhe njihemi detalisht me konstatimin e prcaktuara mbi numrin e dukurive e realitetit objektiv - natyror e shoqror. Kshtu nxssi duke lexuar vjen deri te nj ose disa konstatime pr at q ka lexuar. T dhnat lipset arsyetuar me argumente ,gjykime,parimeve,rregullave,shembuj,zgjedhjeve t drejta.

13

VARIANTI I SHPJEGIMIT SQARUES

Esht njri ndr variantet e shpjegimit m t vshtir e m t lart q e shfrytzojm pr shpjegimin e abstraksioneve [ rregullat,hipotezat,antitezat,teorit,mendimet,idet,relacionet,numrat etj.]. Argumentet nuk sqarohen ngase ato jan evidente. T kuptuarit sht nj fenomen intelektual i lidhur me trurin e njeriut si dhe rezultatet e puns s trurit t njeriut. VARIANTET E SHPJEGIMIT GJYKUES

Shqyrtimi sht prsritje,meditim me z apo operim me z . Praktikohet n shkall t shkollimit m t lart. S p e c i f i c i t e t e t: - analizon problemin (mediton problemin), - shtrohet hipoteza rreth problemit, - projektohet rruga e zgjedhjes s problemit, - renditet prvoja e kaluar identike pr problemin q do zgjidhje etj.

LITERATURA
Prof. Besim Dyla : Didaktika - Botim i dyt i prpunuar Gjakov, 1995.

14

PRMBAJTJA
1. HYRJE (BALLINA) .............................................................................................................. 1 2. METODAT MSIMORE ...................................................................................................... 2 3. NOCIONI I METODS MSIMORE ................................................................................... 2 4. ROLI DHE RRUGA EVOLUTIVE E METODAVE MSIMORE....................................... 2 5. KORELACIONI MES METODAVE 3................................................................................... 3 6. KLASIFIKIMI I METODAVE MSIMORE.......................................................................... 4 7. METODA E DEMONSTRIMIT.............................................................................................. 5 8. METODA E PUNS PRAKTIKE........................................................................................... 7 9. METODA ILUSTRATIVE...................................................................................................... 7 10. METODA E SHKRIMIT......................................................................................................... 8 11. METODA E LEXIMIT DHE PUNS ME TEKST................................................................. 9 12. METODA E BISEDS............................................................................................................ 10 13. VARIANTET E METODS S BISEDS............................................................................. 10 14. VARIANTI KATEHETIK I BISEDS.................................................................................... 11 15. VARIANTI SOKRATIK I BISEDS....................................................................................... 11 16. VARIANTI HEURISTIK I BISEDS...................................................................................... 11 17. VARIANTI I BISEDS S LIR.............................................................................................12 18. METODA E SHPJEGIMIT.......................................................................................................12 19. VARIANTI I SHPJEGIM KALLXIMIT...................................................................................13 20. VARIANTI I SHPJEGIMIT PRSHKRUES............................................................................13 21.VARIANTI I SHPJEGIMIT ARSYETUES...............................................................................13 22. VARIANTI I SHPJEGIMIT SQARUES...................................................................................14 23. VARIANTET E SHPJEGIMIT GJYKUES...............................................................................14

15