Anda di halaman 1dari 245

dr. ASLLAN HAMITI mr. ISMAIL HAMITI

GJUHË SHQIPE

PËR KLASËN VI

TË ARSIMIT FILLOR TETËVJEÇAR

VJETËRSIA E GJUHËS SHQIPE Gjuha shqipe bën pjesë në familjen e gjuhëve indoevropiane. Ajo for- mon

VJETËRSIA E GJUHËS SHQIPE

Gjuha shqipe bën pjesë në familjen e gjuhëve indoevropiane. Ajo for- mon një degë të veçantë në këtë familje gjuhësore. Ka disa mendime për prejardhjen e gjuhës shqipe, por është vërtetuar që gjuha shqipe rrjedh nga dialekti jugor i ilirishtes, ndërsa shqiptarët janë pasardhës të ilirëve.

VJETËRSIA E GJUHËS SHQIPE Gjuha shqipe bën pjesë në familjen e gjuhëve indoevropiane. Ajo for- mon

DETYRË Shikojeni pemën gjuhësore indoevropiane. Çfarë vëreni në të?

Shqipja shqipe "Unte 4
Shqipja
shqipe "Unte
4

është një nga gjuhët e lashta të Ballkanit, por e dokumentuar

me shkrim mjaft vonë, në shekullin XV.

Dokumenti i parë i shkruar në gjuhën shqipe, është ai që quhet

"Formula e pagëzimit", e vitit 1462. Është një fjali e shkurtër në gjuhën

"Unte paghesont premenit Atit et birit et spertit senit" , që gjendet

paghesont premenit Atit et birit et spertit senit"

në një qarkore të shkruar në latinisht nga Kryepeshkopi i Durrësit Pal

Engjëlli, bashkëpunëtor i ngushtë i Skënderbeut.

Shqipja shqipe "Unte 4 është një nga gjuhët e lashta të Ballkanit, por e dokumentuar me

Pal Engjëlli, gjatë një vizite në Mat, vuri re çrregullime në punë të

ushtrimit të fesë dhe me këtë rast, ai la me shkrim disa porosi dhe udhëzime

për klerin katolik, ndër të cilat edhe formulën e mësipërme, të cilën mund ta

përdornin prindërit për të pagëzuar fëmijët e tyre, në rastet kur nuk kishin

mundësi t'i dërgonin në kishë, ose kur nuk kishte prift. Formula është shkru-

ar me alfabetin latin dhe në dialektin e veriut (gegërisht).

Dokumenti i dytë, i shkruar në gjuhën shqipe është Fjalorthi i Arnold

von Harfit, i vitit 1496. Udhëtari gjerman Arnold von Harf, nga fshati i Këlnit,

në vjeshtë të vitit 1496, ndërmori një udhëtim pelegrinazhi për në "vendet e

shenjta". I fundit të shekullit XV ose i fillimit të shekullit XVI është "Ungjilli i

Pashkëve". Këto dokumente paraqesin interes për historinë e gjuhës së

shkruar shqipe.

Libri i parë i shkruar në gjuhën shqipe, që njohim deri më sot, është

"Meshari" i Gjon Buzukut, i vitit 1555, i cili shënon edhe fillimin e letërsisë

së vjetër shqiptare. Kjo vepër dëshmon për ekzistencën e një tradite të

mëparshme të të shkruarit të shqipes.

re. Në këtë në vija të 5
re. Në këtë
vija
5

shekullin XVI i

ka

fillimet edhe letërsia në

gjuhën

shqipe te

arbëreshët e Italisë. Vepra e parë e letërsisë arbëreshe në gjuhën

shqipe dhe

vepra e dytë për nga vjetërsia, pas asaj të Buzukut, është ajo e priftit arbëresh

Lekë Matrënga "E mbësuame e krishterë….", e botuar në vitin

1592. Një

zhvillim më të madh njohu lëvrimi i gjuhës shqipe në shekullin XVII, nën

penën e një vargu autorësh, si Pjetër Budi, Frang Bardhi dhe Pjetër Bogdani.

Gjatë Rilindjes Kombëtare, në shekullin XIX, në kushte të reja his-

torike, lëvrimi dhe përparimi i gjuhës shqipe hyri në një etapë të

periudhë u bënë përpjekje të vetëdijshme për të ndërtuar një gjuhë letrare

kombëtare, standardizimi i së cilës u arrit në shekullin XX.

Gjuha shqipe ka dy dialekte, dialektin e veriut ose gegërishten dhe

dialektin e jugut ose toskërishten. Kufiri natyror që i ndan

përgjithshme këto dialekte, është lumi i Shkumbinit. Në anën e djathtë të

Shkumbinit shtrihet dialekti verior (gegërishtja), në anën e majtë të tij,

dialekti jugor (toskërishtja).

Dallimet midis dialekteve të shqipes nuk janë të mëdha, folësit e tyre

kuptohen pa vështirësi njeri me tjetrin.

re. Në këtë në vija të 5 Në shekullin XVI i ka fillimet edhe letërsia në
3. Nga rrjedh DETYRË mujtunë e i zgiedhunitë e të dërejtënë e pëlqyem. Ndë 6
3. Nga rrjedh
DETYRË
mujtunë
e
i
zgiedhunitë e
të dërejtënë e
pëlqyem. Ndë
6

PËRGJIGJUNI PYETJEVE

1. Në cilën familje gjuhësh bën pjesë gjuha shqipe?

  • 2. A është e vjetër gjuha shqipe?

gjuha shqipe?

  • 4. Cili është dokumenti i parë i gjuhës shqipe?

  • 5. Kur është shkruar ai?

  • 6. Kush e ka shkruar dhe përse?

  • 7. Cili është dokumenti i dytë i gjuhës shqipe?

  • 8. Cili është libri i parë i shkruar në gjuhën shqipe?

  • 9. Cilës periudhë të letërsisë shqipe i takojnë Lekë Matrënga, Pjetër Budi,

Frang Bardhi dhe Pjetër Bogdani?

  • 10. Sa dialekte ka gjuha shqipe?

  • 11. Cili lumë i ndan dy dialektet e shqipes?

  • 12. Cilit dialekt i takon e folmja jote?

  • 13. Në qoftë se do të gjenit ndonjë shkrim të vjetër të shqipes, çfarë do të

bënit me të?

Lexojeni fragmentin e mëposhtëm të "Mesharit" të Gjon Buzukut.

U Doni Gjoni, biri i Bdek Buzukut, tue u kujtuom shumë herë se gluha

jonë nukë kish gja të ndigluom n së Shkruomit shenjtë, n së dashunit së

botësë sanë desha me u fëdigunë, për sa mujta me ditunë, me zdritunë pak

mendetë e atyne qi të ndiglonjinë, përse ata të mundë mernë sa i naltë e i

përmishëriershim ashtë Zotynë atyne qi ta duonë m gjithë

zemërë. U lus mbas sodi ma shpesh të vini m klishë, përse ju kini me

gjegjunë ordhëninë e Tinëzot. E atë në mbarofshi, Zotynë të ketë mishërier

mbi ju. E ata qi u monduonë djerie tash, ma mos u mondonjënë. E ju t'ini të

Tinëzot. E përherë Zotynë ka me klenë me ju, ju tue ndjekunë

tue lanë të shtrembënënë. E këta ju tue bam, Zotynë ka me

shtuom ndër ju, se të korëtë taj të nglatetë djerie n së vjelash, e të vjelëtë

djerie n së mbjellash. E u ma duo të mbaronj vepërënë teme, Tinëzot tue

vjetët M.D.L.IV. njëzet dit ndë mars zuna nfill, e mbarova ndë

vjetët një M.D.L.V. ndë kallënduor V dit. E se për fat në keshë kun mbë ndon-

jë vend fejyem, u duo tuk të jetë fajtë, aj qi të jetë ma i ditëshim se u, ata faj

e lus ta trajtonjë nde e mir. Përse nukë çuditem se në paça fëjyem, këjo tue

klenë ma e para vepërë e fort e fështirë për të vepëruom mbë gluhët tanë.

Përse ata qi shtamponjinë kishnë të madhe fëdigë, e aqë nukë mundë qëllon-

jinë se faj të mos banjinë, përse përherë ndaj ta nuk mundë jeshë; u tue mba-

jtunë një klishë, mbë të dy anët më duhe me sherbyem. E tash u jam nfalë

ÇABEJ (1968), 387.

gjithëve, e lutëni Tënëzonë ende për muo.

 

të nglatëtë - të zgjatet

 

në keshë - në paça

fëjyem - gabuam

fajtë - aty ku të jetë faji

nde e mirë - në të

mirë

tue klenë - duke qenë

ndaj ta - ndaj tyre

Në kolonën e parë janë dhënë disa fjalë e grupe fjalësh nga teksti i

mësipërm. Në kolonën e dytë shënoni formën e fjalës të të folmes tënde

dhe në kolonën e tretë formën e gjuhës letrare.

 

Gjuha e Buzukut

E folmja ime

Gjuha standarde

   

tue u kujtuom

     

.......................................

.......................................

gluha

.......................................

.......................................

me ditunë

.......................................

.......................................

me zdritunë

.......................................

.......................................

mendetë

.......................................

.......................................

atyne

.......................................

.......................................

qi të ndiglonjinë

.......................................

.......................................

ta duonë

.......................................

.......................................

kini me gjegjunë

.......................................

.......................................

ka me klenë me ju

.......................................

.......................................

tue ndjekunë

.......................................

.......................................

tue bam

.......................................

.......................................

vepërënë teme

.......................................

.......................................

ndë kallënduor

.......................................

.......................................

mbë gluhët tanë

.......................................

.......................................

   

7

FJALOR

të ndigluom - të kuptueshme

n së dashunit - prej dashurisë

u fëdigunë - me u lodhë, me u munduar

atyne - për ata

klishë - kishë

të korëtë - të korrat

DETYRË

 

KLASAT E FJALËVE

FJALËT E NDRYSHUESHME DHE TË PANDRYSHUESHME

DETYRË

Lexoni me

kujdes

fjalët

e

mëposhtme të grupit të parë dhe të dytë.

Tregoni çfarë dallimi vëreni?

II

libër libër

  • libri, librin, librit, libra, librat, librave, librash.

i i

mirë

mirë

  • e mirë, mirë, mira

imim

  • ime, time, sime

mësoj

mësoj

  • mëson, mësojmë, mësoni, mësonim, mësova

trtree

  • tri

IIII

mirë, keq, herët, vonë, ngadalë, shpejt

mbi, nën, te, prej, nga, nëpër, përtej

se, sesa, prandaj, kurse, ndërsa, sepse

jo, po, nuk, s’, mos

obobo, oh, uh, of, ububu, mor

Disa fjalë gjatë përdorimit në fjali marrin forma të ndryshme (siç janë

fjalët e grupit

të parë), ndërsa të tjerat (ato të grupit të dytë) kanë një formë

të vetme. Në bazë të kësaj, pjesët e ligjëratës ndahen në:

1. pjesë

pjesë ndryshueshme,

ndryshueshme dhe në

2. pjesë

pjesë pandryshueshme.

pandryshueshme

Pjesë të ndryshueshme janë fjalët që pësojnë ndryshime gjatë për-

dorimit (lakimit dhe zgjedhimit). Ato janë:

  • a) emri

  • b) mbiemri

  • c) përemri

ç) folja

  • d) numërori

Pjesë të pandryshueshme të ligjëratës janë fjalët që kanë vetëm një

formë (as nuk lakohen, as nuk zgjedhohen). Të pandryshueshme janë:

  • a) ndajfolja

  • b) parafjala

  • c) lidhëza

ç) pjesëza, dhe

  • d) pasthirrma.

8

DETYRË: Shkruani në skemën e mëposhtme fjalët e ndryshueshme dhe të pandryshueshme. fjalë të pandryshueshme
DETYRË:
Shkruani në skemën e mëposhtme fjalët e ndryshueshme dhe të
pandryshueshme.
fjalë
të pandryshueshme
të ndryshueshme
DETYRË:
Rishkruani fjalët në dy kolona, duke i ndarë në fjalë të ndryshueshme
dhe në fjalë të pandryshueshme.
nxënës
nxënës,, nxënësi,
nxënësi, nxënësit,
nxënësit, nxënësin
nxënësin
mbi
mbi
lele
atje
atje
lart
lart
unë
unë , ti, ai, ajo, ne, ju, ata, ato
, ti, ai, ajo, ne, ju, ata, ato
laps
laps,, lapsi,
lapsi, lapsin,
lapsin, lapsa,
lapsa, lapsat
lapsat
por
por
për
për
pesë
pesë,, pesa,
pesa, pesës,
pesës, pesën,
pesën, pesat
pesat
ii mirë
mirë , e mirë, të mirë, të mira
, e mirë, të mirë, të mira
mësoj
mësoj,, mëson,
mëson, mësojnë,
mësojnë, kam
kam mësuar
mësuar
mos
mos
kam
kam,, ke,
ke, ka,
ka, kemi,
kemi, keni,
keni, kanë
kanë
imim , yt, jonë, juaj, i tij, i saj, e tyre
, yt, jonë, juaj, i tij, i saj, e tyre
pra
pra
jamjam,, je,
je, është,
është, jemi,
jemi, jeni,
jeni, janë
janë
ee
nuk nuk
njësh
njësh,, njëshi,
njëshi, njëshin,
njëshin, njëshat
njëshat
fjalë
fjalë tëtë ndryshueshme
ndryshueshme
tëtë pandryshueshme
pandryshueshme
1.
............................................................................
1.
............................
2.
............................................................................
2.
............................
3.
............................................................................
3.
............................
4.
............................................................................
4.
............................
5.
............................................................................
5.
............................
6.
............................................................................
6.
............................
7.
............................................................................
7.
............................
8.
............................................................................
8.
............................
9.
............................................................................
9.
............................
10.
..........................................................................
10.
..........................
9

PYETJE:

 

1. Si i dallojmë fjalët e ndryshueshme nga fjalët e pandryshueshme?

  • 2. Cilat

janë fjalë të ndryshueshme?

 
  • 3. Cilat

janë fjalë të pandryshueshme?

  • 4. A e ndryshojnë lëngjet formën sipas enës? Pse?

 
  • 5. A e ndryshojnë formën trupat e ngurtë?

  • 6. Si mendoni, a është mirë që në natyrë dhe në gjuhë të kishte vetëm

gjëra

të ndryshueshme ose vetëm gjëra të pandryshueshme?

  • 7. Cilat

fjalë të ndryshueshme kanë më shumë forma?

 

DETYRË

 

Shënoni shenjën plus nëse janë të ndryshueshme, ndërsa shenjën

minus nëse janë të pandryshueshme.

 
 

i ndryshueshëm

i pandryshueshëm

 

guri

   

ajri

uji

hekuri

vaji

DETYRË

 

Lexoni fjalitë e mëposhtme. Fjalët e fjalive të dhëna ndani në fjalë të

ndryshueshme dhe të pandryshueshme. Shkruani në fletore, duke i ndarë në

dy kolona.

  • - Gjuha shqipe bën pjesë në familjen e gjuhëve indoevropiane.

 
  • - Shqipja është një nga gjuhët e lashta të Ballkanit, por e dokumentuar me

shkrim mjaft vonë.

  • - Gjuha shqipe rrjedh nga ilirishtja, ndërsa shqiptarët janë pasardhës të

Ilirëve.

10

DETYRË:

EMRI

Lexojeni këtë fabul dhe thoni çfarë janë fjalët e shënuara me

shkronja të hijesuara?

Ujku Ujku u afrua ta hajë kalin. kalin Kali Kali i thotë ujkut: ujkut Po të
Ujku
Ujku u afrua ta hajë kalin.
kalin
Kali
Kali i
thotë ujkut: ujkut
Po të lutem, më bëj nder
nder e
hiqma një thumb
thumb prej këmbe
këmbe se nall
nall--
bani, bani
duke më mbathur, më ka prerë
thundrën
thundrën e pasi të ma heqësh thumbin,
thumbin
atëherë e ke hak të më hash.
Ujku
Ujku u pajtua, e i thotë kalit:
kalit
- Çoje këmbën këmbën të ta shoh.
Kali, Kali duke çuar këmbën, këmbën i ra
shqelm
shqelm ballit
ballit dhe e hodhi ujkun
ujkun tutje.
Ujku
Ujku thotë me vete: Unë duke qenë kasap,
kasap pse u bëra nallban
nallban pa
nevojë?
MBANI
MBANI MEND
MEND
Emër është fjala që emërton ndonjë send konkret ose një gjë abstrakte.

Shpjegim:

Në tekstin e sipërshënuar, fjalët: ujk, kalë, thumb, këmbë, nallban

etj. që janë shënuar me shkronja të hijesuara janë emra.

Ushtrimi 1:

  • 1. Shkruani disa emra të shokëve e të shoqeve të klasës:

________________________________________________________________________

________________________________________________________________________

  • 2. Shënoni emrat e disa kafshëve dhe shpendëve:

________________________________________________________________________

________________________________________________________________________

  • 3. Emërtoni disa gjëra ushqimore:

________________________________________________________________________

________________________________________________________________________

  • 4. Shkruani emrat e disa sendeve në klasë:

________________________________________________________________________

________________________________________________________________________

Ushtrimi 2:

Emrat e mëposhtëm ndani në dy grupe: në emra të qenieve të gjalla

dhe në emra të sendeve dhe objekteve.

nënë

gërshërë

gjysh

orë

baba

pulë

dardhë

mace

mollë

pjatë

vizore

sapun

gotë

dritare

lule

fletore

lopë

laps

shkollë

trëndafil

qenie të gjalla

................................

................................

................................

................................

................................

................................

................................

................................

................................

................................

Ushtrimi 3:

Formoni fjali me emrat e dhënë:

sende dhe objekte

...............................

...............................

...............................

...............................

...............................

...............................

...............................

...............................

...............................

...............................

1. Astriti __________________________________________________

  • 2. Vardari _________________________________________________

  • 3. Klasa ___________________________________________________

  • 4. Kopshti _________________________________________________

  • 5. Molla ___________________________________________________

  • 6. Macja ___________________________________________________

  • 7. Dallëndyshja ____________________________________________

  • 8. Pranvera ________________________________________________

  • 9. Nxënësit ________________________________________________

10. Mjeku _________________________________________________

KATEGORITË GRAMATIKORE TË EMRIT

Mendoni dhe

Mendoni

dhe përgjigjuni:

përgjigjuni:

1. Çfarë dini për emrin?

2. Thoni në cilën trajtë, gjini, numër dhe rasë është përdorur emri

shkollë në fjalinë: Shkolla jonë është e re.

shkollë

Emrat në gjuhën shqipe ndryshojnë jo vetëm në numër, por edhe në

gjini, rasë dhe trajtë. Pra, emri në gjuhën shqipe ka kategorinë gramatiko-

re tëshquarsisë

shquarsisë e tëpashquarsisë

pashquarsisë (trajtës), tëgjinisë,

gjinisë numrit

numrit dhe

rasës. rasës

PASHQUARSIA DHE SHQUARSIA E EMRIT

Trajta themelore e emrit është rasa emërore e pashquar. Nga trajta

themelore ose parësore i fitojmë format e tjera gramatikore të emrit (traj-

tat). Emrat, si në njëjës ashtu edhe në shumës, përdoren në dy trajta:

  • a) trajtë pashquar

në trajtë

pashquar dhe

  • b) trajtë shquar.

në trajtë

shquar

Emri në trajtën e pashquar tregon qenie, sende ose dukuri në

përgjithësi, në mënyrë të papërcaktuar. P.sh.: një nxënës, një punëtor, një

mendim, një mace, një laps etj.

Emri në trajtën e shquar tregon qenie, sende ose dukuri të tjera, të

veçuara nga gjërat e tjera të llojit të vet. P.sh.: nxënësi, punëtori, mendimi,

macja, lapsi etj.

Formë përfaqësuese (bazë) e emrit është trajta e pashquar, numri

njëjës, rasa emërore: djalë, vajzë, shkollë, lule, letër, njeri, kompjuter, lepur,

qen, piano etj.

Trajta e shquar e emrit formohet duke i pasvendosur formës përfaqë-

suese nyjën shquese, përkatësisht mbaresën:

  • a) për emrat e gjinisë mashkullore -i ose -u dhe

  • b) për emrat e gjinisë femërore -a ose -ja.

GJINIA E EMRIT

Emrat në gjuhën shqipe ndahen në tri gjini: në gjininë mashkullore,

femërore dhe gjininë asnjanëse. Gjinia asnjanëse përfshin një numër të

kufizuar emrash, kryesisht ata me nyjë të përparme. Për çdo shqiptar nuk

është i vështirë dallimi i gjinisë së emrave. Problem përbëjnë disa emra

gjinish të ndryshme që kanë të njëjtën formë, si dhe disa emra që ndërro-

jnë gjininë në shumës.

Trajta e shquar e numrit njëjës është treguesi më i mirë i gjinisë gra-

matikore të emrit.

Emrat që në trajtën e shquar njëjës marrin mbaresën -i ose -u janë

të gjinisë mashkullore. P.sh.: mal-i, laps-i, nxënës-i, artist-i, shitës-i; ujk-

u, zog-u, krah-u, ari-u etj.

Emrat që në trajtën e shquar njëjës marrin mbaresën -a ose -ja janë

të gjinisë femërore. P.sh.: vajzë - vajza, shkollë - shkolla, motër - motra;

lule - lulja, nuse -

nusja etj.

Mënyra e formimit të trajtës së shquar nga trajta e pashquar mund

të paraqitet edhe në mënyrë tabelore:

 

gg jj ii nn ii aa mm aa ss hh kk uu ll ll oo rr ee

 
 

TTrraajjttaa ee ppaasshhqquuaarr

mmbbaarreessaa

TTrraajjttaa ee sshhqquuaarr

1.

   

top + i = topi

emrat që mbarojnë me bashkëtingëllore

++ ii

libër + i = libri

laps + i = lapsi

2.

emrat që mbarojnë me bashkëtingëlloret:

 

ujk + u = ujku

-k, -g, -h

++ uu

zog + u = zogu

3.

emrat që mbarojnë me zanoren e theksuar

 

njerí + u = njeriu

++ uu

shi + u = shiu

 

gg jj ii nn ii aa ff ee mm ëë rr oo rr ee

TTrraajjttaa ee ppaasshhqquuaarr

mmbbaarreessaa

TTrraajjttaa ee sshhqquuaarr

 
  • 1. ++ aa

 

nënë + a = nëna

 
  • 2. ++ jjaa

-e

 

lule + ja = lulja

 
  • 3. ++ aa

 

shtëpí + a = shtëpia

 
  • 4. ++ jjaa

-o, -á, -é, -ý

 

vazo+ ja = vazoja/kalá+ja, re+ja

Ushtrimi 4:

Thoni trajtën e shquar të këtyre emrave:

dhëmb, dhomë, dhuratë, adhurim, dardhë, udhë, gjak, gjemb, gjeth, gjoks,

gjuhë, lule, lis, lojë, lakuriq, pulë, llambë, llullë, mollë, pyll, njeri, zonjë,

rreth, rrugë, rreze, rrezik, shaka, shok, shekull, thanë, thatësi, thelb,

thikë, thirrje, xhezve, xhep, ylber, yndyrë, zhurmë.

Ushtrimi 5:

Formoni trajtën e pashquar të këtyre emrave:

televizori, Arbeni, libri, topi, Teuta, plaku, ora, qershia, radioja, nëna, tigri,

luga, natyra, fustani, mësuesja, dardha, zjarri, dielli, miu, shtëpia,

këmisha, mali, peshku, gjuha, bregu.

GJINIA ASNJANËSE

Disa emra dalin në një gjini të tretë që nuk është as mashkullore, as

femërore, e që quhet gjini asnjanëse.

Në gjuhën shqipe ka pak emra të gjinisë asnjanëse: të kuqtë,

të bardhët, të ftohtët, të nxehtët, të menduarit, të mësuarit etj.

Emrat që marrin mbaresën -t (-ose -it) janë të gjinisë asnjanëse.

Janë

Janë

gjininë

gjininë asnjanëse:

asnjanëse:

  • a) disa emra të prejardhur nga folje. Këta quhen emra prejfoljorë ose prejpjesorë.

  • b) disa emra të prejardhur nga mbiemra, që quhen emra prejmbiemrorë.

folje - emër i gjinisë asnjanëse

mbiemër - emër i gj. asnjanëse

mësoj

këndoj

-

të mësuarit

 
  • i të zitë

zi

-

-

të kënduarit

  • i të kuqtë

kuq

-

eci

-

të ecurit

  • i të verdhët

verdhë

-

lexoj

-

të lexuarit

  • i të ftohtët

ftohtë

-

flas

-

të folurit

  • i të bardhët

bardhë

-

P.sh.:

harroj - .................................

shikoj - ................................

ftoj - ...................................

lexoj - ..................................

i bardhë - ................................

i mirë - ...................................

vallëzoj - ...............................

i shkruaj - ..............................

dëgjoj - ..................................

gjykoj - ....................................

Ushtrimi 6:

Formoni emra të gjinisë asnjanëse nga foljet dhe mbiemrat e dhënë:

  • - (mësoj)

...............................

është i domosdoshëm.

  • - U ngri nga

(i ftohtë).

  • - nuk është aspak i lehtë.

(këndoj)

  • - (i zi) e ullirit.

Hoqi

  • - është i dobishëm për shëndetin.

(eci)

  • - para gjumit ndihmon për gjumë të rehatshëm.

(lexoj)

  • - (i bardhë) nga

Ndaj

(i verdhë) e vezës.

  • - është i dobishëm.

(fle)

Ushtrimi 7:

Nga foljet dhe mbiemrat e dhënë, formoni emra të gjinisë asnjanëse:

GAZMORE

GAZMORE

RREZIKU

Goni i vogël kthehet në shtëpi nga shkolla dhe i thotë s’ëmës:

  • - Mami, sot nuk do t'i shkruaj detyrat e shtëpisë. Po përtoj t'i

shkruaj çdo ditë!

  • - Mos përto, shpirt i mamit. Deri sot askush s'ka vdekur nga detyrat

e shtëpisë.

  • - E pse të rrezikoj unë të bëhem i pari?! - ia ktheu shpejt Goni.

NUMRI I EMRAVE

Mendoni dhe

Mendoni

dhe përgjigjuni:

përgjigjuni:

1. Çfarë tregojmë kur themi: një shok, një klasë, një plak, një zog?

2. Çfarë tregojmë kur themi: dy shokë, dy klasa, dy pleq, disa zogj?

Emrat kanë dy numra: njëjësin dhe shumësin.

Emri në numër njëjës tregon një send të vetëm, një qenie ose

dukuri të vetme. P.sh.: (një) njeri - njeriu, zog - zogu, fletore - fletorja,

mendim - mendimi etj.

Emri në numër shumës tregon shumë sende, qenie ose dukuri.

P.sh.: (shumë, disa, ca) njerëz - njerëzit, zogj - zogjtë, fletore - fletoret,

mendime - mendimet etj.

DETYRË

Krahasoni çiftet e emrave të dhënë në numrin njëjës dhe në numrin

shumës. Çfarë vëreni?

Siç shihet edhe nga shembujt e dhënë, emrat kanë trajtë

pashquar dhe të shquar, si në numrin njëjës, ashtu edhe në numrin

shumës.

Si formohet shumësi i emrave?

Mjetet për formimin e trajtës së shumësit të emrave në gjuhën shqipe

janë të llojllojshme. Emrat e gjinisë mashkullore kanë një shumës më të

larmishëm në krahasim me emrat e gjinisë femërore.

Nga pikëpamja e ndërtimit të trajtave të numrit shumës, emrat e

gjuhës shqipe ndahen në dy grupe:

I. në në emra emra që që kanë kanë vetëm vetëm një një formë formë (si
I. në
në emra
emra që
që kanë
kanë vetëm
vetëm një
një formë
formë (si në njëjës ashtu edhe në
shumës);
II. në
në emra
emra me
me formë
formë tëtë veçantë
veçantë në
në shumës.
shumës

I. EMRAT QË KANË VETËM NJË FORMË SI NË NJËJËS ASHTU EDHE NË SHUMËS

Në këtë grup bëjnë pjesë:

a) Emrat e gjinisë femërore që në trajtën e pashquar mbarojnë me -e

ose -o të patheksuar, si dhe me zanore të theksuar (si: -i, -e, -a, -u, -o).

P.sh.: anije, dele, faqe, lagje, lutje, mace, nuse, shoqe, zile etj.; kusi, lajthi,

parti, qeveri, shtëpi, ushtri, fotografi; re, ve; bakllava, kala, para, shaka;

depo, pako, pallto, radio, triko, byro etj.

b)

Gjithë emrat mashkullorë të formuar me prapashtesën -(ë)s, -ues,

-yes dhe -as: blerës, gjykatës, kalorës, mbledhës, nëpunës, nxënës,

rrobaqepës, shitës, vendës (por çelësa); lexues, mësues, dëgjues, pastrues,

ndërtues; përkthyes, maqedonas etj.

c)

Një pjesë e emrave femërorë që mbarojnë me të patheksuar: kaf-

shë, lopë, shtazë, brinjë, ditë, enë, këmbë, këngë, lugë, mollë, plagë, rrënjë,

rrugë, shkallë, udhë etj.

II. EMRAT QË KANË FORMË TË VEÇANTË PËR SHUMËSIN

 

Shumica e emrave shumësin e formojnë në dy mënyra:

1. me

me prapashtesa

prapashtesa dhe

2. me

me ndërrime

ndërrime fonemash

fonemash (tingujsh).

1. Formimi

Formimi ii shumësit

shumësit me

me prapashtesa

prapashtesa

Prapashtesat e shumësit janë: -e, -a, -ë, -nj, -ër, -enj, -inj, -ra.

a)

Disa emra shumësin e bëjnë me prapashtesën -e: gabim-e, qëllim-

e, vendim-e; aksion-e, stacion-e, album-e, dyqan-e, organ-e, plan-e; aparat-

e, kat-e, argument-e, dokument-e, element-e, instrument-e; festival-e, hidro-

central-e, kanal-e, ideal-e, mal-e, hotel-e, tunel-e, themel-e, zakon-e etj.

b)

Një grup emrash të gjinisë mashkullore dhe femërore, shumësin

e bëjnë me prapashtesën -a: fusha, pula, tufa, vajza, dëftesa, doreza; çuna,

gjela, plepa, speca, tela, topa, xhepa, bilbila, qilima, telefona, trëndafila;

petulla, vetulla, flutura; emra, litra, metra, numra, kodra, letra, motra etj.

c)

Disa emra mashkullorë shumësin e bëjnë me prapashtesën .

P.sh.: detarë, anëtarë, arsimtarë, artistë, sportistë, dasmorë, drejtorë,

fjalorë, lakrorë, punëtorë, berberë, shoferë, kamerierë, traktorë; fotografë,

mjekë, atletë, agronomë, majmunë, policë, dhëmbë, shokë; brirë, drerë,

drurë, frerë etj.

ç) Një numër emrash mashkullorë shumësin e bëjnë me prapasht-

esën -nj: hunj, kallinj, barinj, florinj, kushërinj, arinj, mullinj, penj, shalqinj,

zanatçinj, ftonj, thonj etj.

d)

Një numër i vogël emrash në shumës marrin prapashtesën -enj; -

inj; -ër; -ra: lumenj, përrenj; drapërinj, shkëmbinj, zotërinj; mbretër, nipër,

princër, etër, kunetër, shtretër, vëllezër; barëra, erëra, bulmetra, plehra,

fshatra, mallra, shira, gjëra, lojëra, kohëra etj.

2. Formimi

Formimi ii shumësit

shumësit me

me ndërrime

ndërrime fonemash

fonemash

Një numër i caktuar emrash shumësin e formojnë me ndërrime fone-

mash, pa ose me prapashtesa.

P.sh.:

a)

a) me me ndërrimin

ndërrimin ee /k/-së

/k/

në /q/(+

/q/

e):: plak > pleq, armik > armiq,

bujk > bujq, fik > fiq, mik > miq, peshk > peshq, turk > turq, ujk > ujq; bark

- barqe, bllok > blloqe, park > parqe, hark > harqe, shkak > shkaqe etj.

b)

b) me me ndërrimin

ndërrimin ee /g/-së

/g/

në /gj/

/gj/ + e:

e: zog > zogj; lëng > lëngje, treg

> tregje, varg > vargje; breg > brigje, shteg > shtigje etj.

c)

c) me me ndërrimin

ndërrimin ee /ll/

/ll/-së ose të /r/-së

/r/

në /j/:

/j/

akull > akuj, avull

> avuj, buall > buaj, grumbull - grumbuj, ishull - ishuj, popull > popuj, por-

tokall > portokaj, shembull > shembuj, bir > bij, lepur - lepuj; mashkull >

meshkuj, yll > yje etj.

ç) ç) me me ndërrime ndërrime zanoresh zanoresh ose me ndërrime zanoresh e bashkët-

ingëlloresh njëherazi:: cjap > cjep, dash > desh, natë > net, rreth > rrathë,

thes > thasë, vit > vjet, ka > qe, djalë > djem, grua > gra, kalë > kuaj, derë >

dyer, njeri > njerëz, vëlla > vëllezër etj.

Shënim: Shënim:

Në gjuhën shqipe, si rregull, emrin e gjinisë mashkullore e përcakton

mbiemri dhe fjalët e tjera përcaktuese (përemri) në gjininë mashkullore. Për emrin

e gjinisë femërore mbiemri dhe fjalët e tjera përcaktuese duhet të jenë në gjininë

femërore.

Përjashtim bëhet tek emrat e gjinisë mashkullore që shumësin e bëjnë me

prapashtesën -ee ose -ra, ra

sepse përcaktori në numrin shumës është i gjinisë

femërore. Emrat e tillë quhen të dygjinishëm (ambigjenë). P.sh.:

njëjës

shumës

mur ii bardhë

mal ii lartë

një mur

bardhë

një mal

lartë

- shumë male male larta, larta

mure bardha,

- shumë mure

bardha

kyky qytet qytet - këto këto qytete, qytete

ujëra ftohta

ujë ii ftohtë

ftohta etj.

- ujëra

ftohtë

ujë

DETYRË

Emrat: nxënës, numër, shokë, orë, shqiptarë, kuti, flori, libra, shkëmbinj,

klasa, lumë, lexues, natë, derë, lule shkruani në vendet përkatëse.

njëjës njëjës dhe shumës shumës
njëjës
njëjës dhe shumës
shumës
DETYRË Emrat: nxënës, numër, shokë, orë, shqiptarë, kuti, flori, libra, shkëmbinj, klasa, lumë, lexues, natë, derë,

DETYRË

Thoni njëjësin dhe shumësin e emrave që i shihni në fotografi.

TRAJTA E SHQUAR E EMRAVE NË SHUMËS

DETYRË

1. Formoni shumësin e emrave të gjërave që i keni në klasë.

2. A kanë numër shumës emrat tuaj vetjakë. Pse?

Vlen të ritheksojmë se trajta e shquar e emrave në shumës formohet

duke i prapavendosur emrit në shumës prapashtesën -t, -të ose -it. P.sh.:

shokët, vajzat, çelësat, dritaret, gomat, nënat, bankat, amerikanët, mjekët,

profesorët, gjermanët, shkollat, topat; armiq, djem, gra, zotërinj,

lumenj, thonj, qen, sy, zogj, parti, shami, kuti, fotografi;

nxënësit, mësuesit, maqedonasit, vëllezërit, mbretërit, nipërit etj.

Ushtrimi 8: Me emrat: shtëpi, libër, gomë çantë, qen, mace, kompjuter

ushtroni sipas shembullit më poshtë.

Unë kam një laps, ti ke dy lapsa.

Ai ka një fletore, ajo ka dy fletore.

Ushtrim 9: Shkruani shumësin e pashquar të këtyre emrave.

dritare - _____________

mal - _______________

shtëpi - ______________

student -

_____________

klasë - _______________

stilolaps - _____________

punëtor -

______________

libër - ________________

dyqan - ______________

rrugë - _______________

mjek - ______________

aeroplan - ___________

pallto - _____________

çantë - _____________

bankë - _____________

Ushtrimi 10: Këta emra nga numri shumës, ktheni në numrin njëjës.

male - mal

mollë - ................

pleq - ..................

popuj - .................

arinj - ...................

dele - ..................

kuti - ...................

lexues - ................

sheshe - ................

maqedonas - ...................

lumenj - ..................

mjekë - ...................

vajza - ....................

fshatra - ..................

shitës - ...................

Ushtrimi 11: Plotësoni fjalitë me emrat e dhënë në kllapa në numrin

shumës.

Shkolla jonë ka pesë (mësues)

____________

dhe 150 (nxënës) ___________.

Sonte kemi disa (mik)

__________

të largët. Pylli ishte plot me (zog)

 

Në klasën tonë kemi tri (dritare)

dhe disa

(fotografi)

Në hotel fjetëm dy (natë)

Linda ka tre

(vëlla)

dhe tri (motër)

_________.

Në klasë janë 16 (djalë)

dhe 12 (vajzë)

Në bibliotekë ka shumë (libër)

Në kopsht ka shumë (trëndafil)

Në lagjen tonë

ka shumë (shtëpi)

Gjyshi në fshat ka 6 (pulë)

dhe

10 (dele)

.

Ushtrimi 12: Plotësojeni tekstin me emra në numrin shumës.

Shkupi është kryeqyteti i Maqedonisë. Ai ka shumë

(lagje)

me ______________

(pallat)

të larta

e

me shumë

___________

(kat).

Nëpër

_____________

(rrugë)

qarkullojnë

vazhdimisht

___________

(makinë),

_______________

(autobus)

dhe __________________

(automjet)

të ndryshme.

Në Shkup ka edhe shumë _______________

(fakultet),

______________

(teatër),

_______________

(muze)

e ______________________

(institucion)

të ndryshme.

Në _________________

(fakultet)

e ________________

(shkollë)

mësojnë shumë

__________________

(student)

dhe ________________

(nxënës).

 
Ushtrimi 11: Plotësoni fjalitë me emrat e dhënë në kllapa në numrin shumës. Shkolla jonë
RASAT RASAT DETYRË Lexojeni këtë anekdotë. Gjeni dhe nënvizoni emrat. Një ditë një nga miqtë e
RASAT
RASAT
DETYRË
Lexojeni këtë anekdotë. Gjeni dhe nënvizoni emrat.
Një ditë një nga miqtë e Nasradinit shkoi në shtëpi të këtij për t'i
kërkuar të holla hua. Hoxha ishte shtrirë në kanape dhe po pinte duhan.
Si ndenjën pak, miku i thotë Hoxhës:
-
Të kam pasur mik dhe do të kem për jetë. Si mik të ngushtë që të
kam, të lutem të më japësh ca para për një afat të shkurtër.
-
Hoxha menjëherë i tha:
-
Para nuk mund të të jap, por meqë je miku im, afat të jap sa të
duash.
Shpjegim Shpjegim:
Emri në fjali mund të përdoret si kryefjalë, si pjesë plotësuese e krye-
fjalës ose e kallëzuesit, kundrinë e drejtë ose e zhdrejtë, përcaktor,
rrethanor, ndajshtim etj. Në varësi nga kjo ndryshon edhe forma e tij. Në
këtë anekdotë, emri Nasradin është përdorur:
1. Si kryefjalë
(kush?, cili?) Nasradini.
2. Si pjesë plotësuese e kryefjalës
Miku (i kujt?, i cilit?) i Nasradinit.
3. Si pjesë plotësuese e kallëzuesit Miku e takoi (kë?, cilin?) Nasradinin.
Format e ndryshme që merr emri, duke u lidhur me fjalë të tjera në fjali,
quhen rasa. Ndryshimi i emrit nëpër rasa quhet lakim.
23
 

Gjuha standarde shqipe ka pesë rasa:

Gjuha standarde shqipe ka pesë rasa:

1. emërore

2.

gjinore

3.

dhanore

4.

kallëzore

5.

rrjedhore

Mendoni dhe përgjigjuni:

  • - Çfarë do të ndodhte po të mos kishte rasa në gjuhën shqipe?

  • - Cila

gjuhë nuk ka rasa?

RASA EMËRORE

Siç dihet, rasa emërore, trajta e pashquar, numri njëjës është tema

bazë e emrit. Format e kësaj rase i kemi mësuar kur kemi bërë fjalë për

gjininë dhe

shquarsinë e emrave.

Rasa

emërore zakonisht përdoret pa parafjalë, por shpesh mund të

shoqërohet

edhe me parafjalët nga, te, tek.

Kjo rasë gjithnjë gjendet me përemrat pyetës: kush?; cili?; cila? për

njëjës dhe cilët?, cilat? për numrin shumës.

Rasat nuk mund të përvetësohen në mënyrë të shkëputur nga kon-

teksti që kanë në fjali. Rasën duhet ta vështrojmë nga forma e saj dhe nga

funksioni që kryen në fjali. Secila rasë ka dy e më shumë funksione. Pra,

duhet ta ndërlidhim formën e fjalës me funksionin që e kryen në fjali. P.sh.:

Mësuesi ia dha librin nxënësit.

1

23

  • 1 - emër në rasën emërore - kryefjalë e fjalisë,

  • 2 - emër në rasën kallëzore - kundrinë e drejtë,

  • 3 - emër në rasën dhanore - kundrinë e zhdrejtë.

24

Emri në rasën emërore përdoret kur është:

 
  • a) kryefjalë kryefjalë ee fjalisë

fjalisë (në trajtë të shquar dhe të pashquar). P.sh.:

Bekimi u

gëzua për lajmin e mirë. Maqedonia është në zemër të

Ballkanit.

b) plotësues

plotësues ii foljes

foljes "jam", pjesë përbërëse e kallëzuesit emëror (në tra-

jtë të pashquar ose të shquar), si:

Ai është mjek. Ai është mjeku më i mirë i spitalit. Puna është nder. Ai

ishte Fisniku. Ishte dimër i ftohtë.

  • c) plotësues plotësues ii dy

dy fjalëve

fjalëve njëherazi

njëherazi (trajta e pashquar). P.sh:

S'bëhet ujku shok me delen. Iu bë zemra mal.

ç) përcaktues

përcaktues ii një

një emri,

emri përkatësisht ndajshtim, për të treguar profe-

sion, pozitë, detyrë, gradë etj. (trajta e pashquar), si:

Inxhinier Iliri filloi punën në Gostivar. Mësuese Dritën e

dekoruan.

Ishte djali më i vogël i princ Gjon Kastriotit.

d) emërtim

emërtim ii një

një personi

personi a sendi të cilit i drejtohet ligjërimi, përkatë-

sisht thirror (zakonisht në trajtë të pashquar). P.sh.:

Doktor, më vizito edhe mua. Si e ke emrin, bir? Si të quajnë, biri im?

dh) plotësues

plotësues ii një

një foljeje

foljeje ose ii një

një fjale

fjale tjetër

tjetër me parafjalët nga dhe

te(k):

Doli nga shtëpia në mëngjes. Nga ferra e vogël del lepuri i madh. Bora

shkrin nga shiu. Do të kthehem nga dreka. Ura u ndërtua nga fshatarët. E

njoha nga të ecurit. Ajo është e mirë nga pamja. Dy nga çiklistët e

ndërprenë

garën. Më shkon mendja tek atdheu, te nëna, te shokët.

Detyrë:

Pasi t’i keni lexuar me vëmendje funksionet e emrit në fjali, jepni një

konstatim të përgjithshëm, duke e zgjidhur funksionin më të shpeshtë që

e kryen ai në fjali, përkatësisht a, b, c, ç, d ose dh. Do të fitoni

gjykimin:

- Emri në rasën emërore është ........................................................

25

   

RASA GJINORE

Rasa

gjinore çdo herë është e njëjtë me dhanoren, e nganjëherë edhe

me rrjedhoren; por dallohet ngase kurdoherë gjinores i paraprin një nyjë e

përparme: i, e, të, së. Rasa gjinore çdo herë është e varur.

Emri

në këtë rasë gjendet me pyetjet i, e kujt?; i, e cilit?; i, e cilës?;

i, e cilëve?; i, e cilave? dhe gjithnjë përdoret pa parafjalë.

Funksioni i rasës gjinore

Emri

në rasën gjinore përdoret kur është përcaktues i një emri për

të treguar:

1. a) përkatësi: rrugët e qytetit; pyjet e Maqedonisë; orari i punës; libri i

nxënësit; vjershat e poetit; biblioteka e shkollës; dritaret e shtëpisë; biçikle-

ta e babait;

 

lisat e pyllit.

b) lloj, lëndë, cilësi: këngët e dasmës; çaji i malit; këmisha e mëndaf-

shit; ditët e

verës; buka e grunjtë; lëngu i pjeshkës; unaza e floririt; liria e

mendimit; ura e gurit; poezia e dashurisë.

c) vepruesin: kthimi i refugjatëve; lindja e diellit; oshëtima e sirenave;

tingëllima e

zileve; zhurma e makinave; gumëzhima e bletëve.

ç) sendin mbi të cilin bie veprimi: ndërtimi i hidrocentralit; vjelja e

rrushit; thyerja e gotës; mbrojtja e të drejtave; shkelja e ligjit; pirja e

duhanit; korrja e grurit.

d) tërësinë nga ndahet një pjesë: gjysma e bukës; shumica e njerëzve;

dy të tretat

e materialeve; më i miri i shokëve; më i urti i klasës; pjesa e

detyrës; çereku i orës.

dh) emërtimin e një vendi a sendi: lumi i Vardarit; qyteti i Shkupit;

Kanali i Otrantos; Republika e Maqedonisë; Ujëvara e Nijagarës; Arusha e

Madhe; Bregu i Fildishtë.

2. a) plotësues i një foljeje ose i një fjale tjetër me parafjalët: me

me anë,

anë, nga

nga

ana, për shkak, në drejtim, për arsye, në mes, në bazë, në vend, për

ana, për shkak, në drejtim, për arsye, në mes, në bazë, në vend, për

hir hir etj. P.sh.:

26

 

Njeriu i vetmuar po largohej në drejtim të postës. Shtëpia humbi në

   

mes të flakës. Rronte në mes të egërsirave. Nuk erdhën për shkak të kohës

së keqe. Vendimi u mor në bazë të ligjit.

 

DETYRË

 
 

Pasi t’i keni lexuar me vëmendje funksionet e emrit në

fjali, jepni

mendimin tuaj përfundimtar:

 

-

Emri në rasën gjinore është ........................................................

Ushtrimi 13: Thurni fjali sipas shembullit të mëposhtëm.

 

Ky është shoku i Mirit. Kjo është dera e klasës.

 

vëlla - Fatos

klasë - Denis

nënë - Luljetë

orë - dorë

gotë - qelq

ombrellë - Meritë urë - hekur

veturë - baba

qen - Besnik

shoqe - Artan

motër - Besa

celular -

Blerinë

Ushtrimi 14: Plotësoni fjalitë me emra në rasën gjinore.

 

në numrin njëjës

 

në numrin shumës

-

Ngjyrat

trëndafili

.......

- Ngjyrat

trëndafila ........

-

Gjethet

lule

........

- Gjethet

lule

........

-

Librat

nxënësi

.......

- Librat

nxënës

.......

-

Ditët

javë

........

- Këngët

zogj

........

-

Gishtat

dorë

........

- Gishtat

duar

........

-

Ditët

festë

..........

- Ditët

festa

.........

-

Pantallonat

çuni

......

- Pantallonat

çuna ........

-

Topat

fëmijë

........

- Topat

fëmijë

........

 

27

RASA DHANORE Emri në rasën dhanore përdoret kur është kundrinë e zhdrejtë e një foljeje dhe
RASA DHANORE
Emri në rasën dhanore përdoret kur është kundrinë e zhdrejtë e një
foljeje dhe shoqërohet me një trajtë të shkurtër. Foljet më të shpeshta që
hasen me këtë rasë janë: jap, fal, pëlqej, bie, tregoj, them, dhemb etj. Kjo
rasë gjendet me pyetjet: kujt?, cilit?, cilës?, cilëve? cilave?
Për nga forma, rasa dhanore është plotësisht e njëjtë me emrin në
rasën gjinore me përjashtim të nyjes së parme (i, e, të, së). D.m.th. trajtat
e emrave që i mësuam më parë plotësisht përputhen me rasën dhanore,
por pa nyjet e përparme. Gjithashtu duhet të dimë se kjo rasë nuk
shoqërohet me parafjalë.
Zakonisht rasa dhanore shoqërohet me një trajtë të shkurtër, që
vendoset diku para emrit, e më shpesh para foljes. Edhe pse trajtat e
shkurtra më hollësisht do të trajtohet te përemrat vetorë, megjithatë po i
japim në formë tabelore:
Unë
(Mua) mmëë
Ne
(Neve) nnaa
Ti
(Ty)
ttëë
Ju
pëlqen
deti
(Juve) jjuu
pëlqen
deti
Ai
(Atij,
Ata
ii
(Atyre) uu
Ajo
Asaj)
Ato
Funksioni i rasës dhanore
Rasa dhanore përdoret për të treguar:
a)
personin a sendin të cilit i drejtohet veprimi. P.sh.: I dhashë Teutës
një libër. Shkruaji nënës, mos përto! I blenë fëmijës një biçikletë. I thashë
Benit të vijë në teatër.
b)
personin që përjeton një gjendje, si: Shpresës nuk i rrihej, nuk i hahej,
nuk i flihej. Babait nuk i zihej vendi vend. Gonit i erdhi keq, ndërsa Besës i
erdhi mirë.
c) personin a sendin, të cilit i përket diçka: Antigonës i erdhi vëllai (Erdhi
vëllai i Antigonës). Librit iu shqye kapaku. Nënës nuk i shuhet kurrë
dashuria për fëmijët. Drurëve u bien gjethet në vjeshtë.
28
   

Me anë të trajtave të shkurtra të përemrave vetorë i, u në shembujt

   

e dhënë bëhet përsëritja e kundrinës. Kjo është një dukuri e përbashkët e

gjuhëve ballkanike.

DETYRË

 

Pasi t’i keni lexuar me vëmendje funksionet e emrit në fjali, jepni një

përmbyllje:

- Emri në rasën dhanore në sintaksë është .....................................

Ushtrimi 15: Emrat në kllapa vini në rasën dhanore.

 

(Mira)

i dhemb koka. Nëna i telefonoi

(mjeku).

Dritani u tregoi __________________

(shokët)

shumë fotografi. Babai i solli

______________

(vajza)

një dhuratë të bukur. (Iliri)

______________

i dhemb

këmba. Toni i telefonoi _______________

(Delina).

Dentisti

ia mjekoi

________________

(Beni)

dhëmballën. Edhe ______________

(Nora)

i dhemb

dhëmballa. (Zana)

_____________

i sollën shumë dhurata për

ditëlindje.

Nëna i bleu ______________

(mbesa)

një këmishë.

 

Ushtrimi 16: Emrat e nënvizuar vini në rasën dhanore sipas

shembullit

të dhënë.

Arbnori ia dha një libër Besa. / Arbnori ia dha një libër Besës.

  • - Zana ia jep një lule Bekimi. / .................................................................

  • - Bekimi ia jep një lule Zana. / .................................................................

  • - Miranda i uroi ditëlindjen shoku. / ........................................................

  • - Shoku i uroi ditëlindjen Mirandë. / ........................................................

  • - Drini i telefonoi Agroni. / .......................................................................

  • - Agroni i telefonoi Drini. / ........................................................................

  • - Teuta i solli nënë një dhuratë. / .............................................................

  • - Nëna i solli Teutë një dhuratë. / .............................................................

29

RASA KALLËZORE Rasa sendin të cilin e përfshin veprimi i foljes. mbi, nën, me, pa, për
RASA KALLËZORE
Rasa
sendin të cilin e përfshin veprimi i foljes.
mbi, nën, me, pa, për etj.
Kjo rasë gjendet me pyetjet: kë?, cilin?, cilën?, cilët?, cilat?
Rasa
shkurtra të
do të bëhet
mjaft e dobishme që këto trajtat e shkurtra t’i japim në formë tabelore:
mua
shokun.
Agimi
shokët.
tëtë
pyeti
ty
për
(Teuta)
mësimin.
ee
atë
mësimet.
na
na
ne
shokun.
shokët.
Agimi
juju
pyeti
ju
për
(Teuta)
ata
mësimin.
ii
ato
mësimet.
Funksioni i rasës kallëzore
Emri në rasën kallëzore përdoret kur është:
tet. I ftova shokët për drekë. Ata hanë bukë rregullisht në orën 12.
së bashku.
peshon ngarkesa?
30

kallëzore ka dy forma: pa parafjalë dhe me parafjalë. Funksioni

kryesor i rasës kallëzore pa parafjalë është për të treguar frymorin ose

Në sintaksë kjo gjymtyrë e fjalisë quhet kundrinë e drejtë. Format me

parafjalë përdoren jo për të treguar objektin themelor të fjalisë, por për të

plotësuar një gjymtyrë të saj. Kallëzorja e shqipes i merr këto parafjalë: ,

kallëzore shumë shpesh përdoret në bashkëvajtje me trajtat e

përemrave vetorë të rasës kallëzore. Prandaj edhe pse për këtë

fjalë më vonë kur do të mësojmë për përemrat vetorë, është

a) kundrinë e drejtë e një foljeje për të treguar sendin mbi të cilin bie

drejtpërdrejt veprimi. P.sh.: Pas tërmetit rindërtuam kryeqytetin tonë,

Shkupin. Shkrova një letër për nënën. Bëri kërkesë për t'u pranuar në fakul-

b) plotësues i një foljeje për të treguar: kohë, sasi etj.: Verën e kaluam

Gjithë natën ra shi. Këtë libër e kam blerë 200 denarë. Sa ton

  • c) plotësues i një foljeje (rrethanor, kundrinor), duke u paraprirë nga: në,

 

nën, mbi, përmbi, nëpër, me, pa, për, për në, deri në, në lidhje me,

shtim me, në bashkëpunim me, në krahasim me etj. P.sh.: Po shkoj në shkol-

. U fsheh nën krevat. Shumë toka janë futur nën ujë. Vuri mbi tryezë librin

e gjuhës. I hodhi krahun mbi sup. Mos shkelni mbi bar. Udhëtoi çdo ditë me

tren. S'bëhet vreshta me urata, po me shata e lopata. Vajti në

teatër me

shokët. Nëpër qytet kaloi një burrë. Fëmija pa nënë si nata pa

hënë. Ora

është 12 pa një çerek. Erdhën për vizitë. Foli për jetën e veprën e Naimit.

Hoteli do të ndërtohet në bashkëpunim me një firmë të huaj.

DETYRË

 

Sintetizojeni këtë në një konstatim përgjithësues:

  • - Emri në rasën kallëzore në sintaksë është ....................................

Ushtrimi 17: Emrat në kllapa vini në rasën kallëzore, në trajtën e

shquar (njëjës ose shumës).

 
 
  • - Diana po vizaton (zog)

në fletore.

  • - Ai po shikon (film)

në televizor.

  • - Mira po flet me (shoqe)

e klasës.

  • - Ato po dëgjojnë (mësim)

e ri.

  • - Kush po flet me (Sokol) ..................................

Ushtrimi 18: Shkruani fjali sipas shembullit të dhënë më poshtë. P.sh.:

  • - Besa e takoi Artani në bibliotekë.

a) Basa e takoi Artanin në bibliotekë.

 

b) Besën e takoi Artani në bibliotekë.

........................................................................... a)

  • - Macja e pa zogu në degë.

........................................................................... b)

........................................................................... a)

  • - Shitësi e falënderoi blerësi.

........................................................................... b)

........................................................................... a)

  • - Nëna e lajmëroi mjeku.

........................................................................... b)

Ushtrimi 19: Shkruani përgjigjet e pyetjeve.

 
 
  • - Me kë është Diana?

- Me

(Sokoli).

  • - Me kë është Sokoli?

- Me

(Diana).

  • - Me kë është Luani?

- Me

(Ermira).

  • - Me kë janë Zana dhe Teuta? - Me

(Petrit).

Rasa it. zërit. Emri a) a) b) b) pas, para orësh; pas P.sh.: Prej 32
Rasa
it.
zërit.
Emri
a)
a)
b)
b)
pas, para
orësh; pas
P.sh.:
Prej
32

RASA RRJEDHORE

rrjedhore kryen funksione të ndryshme. Zakonisht tregon fry-

morin ose sendin prej të cilit rrjedh, largohet ose ndahet diçka. Ajo veç

kësaj, mund të tregojë edhe shkakun, mjetin, vendin ose kohën e veprim-

Rrjedhorja përdoret me parafjalë dhe pa parafjalë.

Siç dihet, rasa rrjedhore ngërthen në vete një numër të madh paraf-

jalësh, si: prej, ndaj, kundër, majë, rreth, buzë, rrëzë, midis; afër, larg, drejt,

krahas; përveç, sipas etj. P.sh.: Erdhën prej fshatit . Delegacioni i

Maqedonisë sot kthehet prej Bullgarisë. Treni niset prej Selanikut në ora tetë.

Prej Zagrebit deri në Beograd ka 400 km. Disa prej shokëve do të bëhen

mjekë. U zgjua prej gjumit. Kjo shtëpi është bërë prej gurësh. E dallova prej

Kjo rasë gjendet me pyetjet: prej kujt?, prej cilit?, prej cilës?, prej

cilëve?, prej cilave?

Për nga forma, rrjedhorja është shumë e përafërt me rasën gjinore e

dhanore. Dallimi i vetëm është te numri shumës, trajta e pashquar, ku të

gjithë emrat marrin mbaresën -sh.

në rasën rrjedhore përdoret kur është:

përcaktues i një emri të pashquar, për të treguar:

përcaktues i një emri të pashquar, për të treguar:

  • - përkatësi: rrugë fshati; dallgë deti; cicërimë zogjsh.

  • - cilësi, lloj: erë luleje; dyqan këpucësh; derë druri; bukë gruri; rreze

drite; gotë uji; lëng mishi; gur kufiri; grup minatorësh; tufë zogjsh.

  • - tërësinë nga ndahet një pjesë: gjysmë buke; gjysmë metri stof; ne

qëndruam pa folur një çerek ore.

  • - lëndë: ora prej bronzi; pllaka prej guri e mermeri.

plotësues i një foljeje, duke u paraprirë nga parafjalët: prej,

plotësues i një foljeje, duke u paraprirë nga parafjalët:

si: prej vitesh; pas disa minutash; pas disa ditësh; para disa

dy orësh. (me emra në shumës që tregojnë fragmente kohe).

vitesh në Kërçovë banonte Agroni. Do të nisem pas dy orësh.

Para disa ditësh isha te Zana. Pas një viti do të kthehet në Shkup.

Nuk e njoha pas disa muajsh.

33
33

DETYRË

Jepni një vlerësim përgjithësues:

  • - Emri në rasën rrjedhore në sintaksë është ....................................

Ushtrimi 19: Në fjalitë e poshtëshënuara gjeni dhe nënvizoni emrat e

rasës rrjedhore.

  • - Ai punonte prej mëngjesit deri në mbrëmje.

  • - Kashta u dogj prej vapës.

  • - E kam kujtim prej nënës.

  • - Treni udhëtonte me shpejtësi prej 80 km në orë.

  • - Mori letër prej motrës.

  • - Gjoni ka qëndrim korrekt ndaj punës.

  • - Të parët tanë luftuan kundër armikut.

  • - Sipas projektit janë paraparë 8 dhoma.

  • - Ajo flet sipas dëshirës.

  • - Buzë detit u ndërtua një hotel.

  • - Ai erdhi afër dritares.

  • - Ata i ngritën çadrat pranë lumit.

  • - Viçi rrinte larg lopës.

Ushtrimi 20: Emrat në kllapa vini në rasën rrjedhore në trajtën e duhur.

  • - Gjatë (rrugë)

....................

ne takuam shoqen time.

  • - Dyqani është i hapur prej (orë)

..........

8 deri në orën 12.

  • - Ajo qëndron përpara (pasqyrë)

.......................

dhe provon pallton e re.

  • - Dua të blej një këmishë (mëndafsh) .........................

  • - Ajo bleu një fanellë (pambuk) .........................

  • - Unë marr letra vazhdimisht prej (shoqe) .........................

  • - Në repartin e rrobave kishte kostume (burra)

.............

  • - Ai ishte afruar pranë (banak) ..........................

dhe (gra) ..............

 

USHTRIME PËRMBLEDHËSE PËR PËRDORIMIN E DREJTË TË TË

GJITHA RASAVE

Ushtrimi 21: Plotësojeni këtë tregim, duke i vënë emrat e dhënë në klla-

pa në rasën e duhur.

Një

(ditë) të nxehtë vere,

(bletë) shkoi në

(lumë) të pinte

(ujë), por ra brenda dhe s'mundi të dilte.

______________

(Pëllumb)

që fluturonte atypari, e pa

____________

(bletë)

që ishte në rrezik. "Duhet ta ndihmoj", - tha me vete.

"Do të marr këtë

(gjeth) dhe do ta hedh në

(ujë),

(bletë) mund të ngjitet mbi të. Do të jetë si në ___________

 

(barkë) të vogël". Kështu

(pëllumb) hodhi _______________

 

(gjeth) në

(ujë),

(bletë) u ngjit mbi të.

"Faleminderit, zoti

(pëllumb)!- thirri ajo. Edhe unë do të të

ndihmoj një ditë". Shumë shpejt pas kësaj, një

(burrë) kaloi

aty pranë me një

(hark) dhe

(shigjeta). Ai e pa

(pëllumb) në ____________

(pemë)

dhe u mat ta qëllojë.

 

Pikërisht atëherë,

(bletë) e pickoi

(burrë) në dorë. Ai

kërceu dhe

(shigjetë) fluturoi në

(qiell). Kështu

(pëllumb) i shpëtoi

(rrezik).

Ushtrimi 22: Plotësojeni tregimin me rasën e duhur të emrave në klla-

pa.

Një herë

(dhelpër) e ftoi ___________

(lejlek)

për ___________

(drekë). Ajo

kishte zier _________________

(qumësht)

dhe e kishte zbrazur në

një

(pjatë) të gjerë. Ha ______________

(lejlek)!

Ha,

i dashur

(mik),

se për ty e zjeva _____________

(qumësht).

Çuk aty e çuk

këtu, i gjori ____________

(lejlek)

nuk mundi të

pijë

as

një pikë, kurse

(dhelpër)

llup,

llup,

e

përlau

me

_________

(gjuhë)

tërë

_____________

(qumësht).

___________