Anda di halaman 1dari 228

libri

Arkivi i blogut 2009

Enigma e gjuhs shqipe


Libri

Arkivi i blogut 2009

Ky e-book i prket blogut: Enigma e gjuhs shqipe (http://www.eltonvarfishqip.blogspot.com).


Prkthimet nga gjuha italiane jan kryer nga Elton Varfi. Artikujt : sht me origjin ilire guna antike sardenjase!,

Origjina Ilirike e Oristanos, Buburreci i Sardenjs me ngjyrime Ballkanike, Kur n Oliena flitej shqip, Nj gjarpr me t vrtet ilirik n qendr t Sardenjs, jan prkthyer
nga Brunilda Ternova.

-2010-Enigma e gjuhs shqipe


3

Ktu tragjedia e nj populli q i ka dhn elementt m t mir t tij, ushtar, filosof, burrat e shtetit , t shenjtt, t gjith pushtueseve t tij, sllav e latin, grek dhe turq, dhe q m n fund thrret bijt e tij, t varfr e t keqtrajtuar pr ti edukuar n gjirin e tij ; q mundohet t rindrtoj me vshtirsi t mbdha nj koshenc kombtare. Dhe kjo dshir kolektive ka pasur pr nj koh t gjat nj sintom t vetm por t fuqishme: ruajtjen dhe unitetin e gjuhs kombtare. Eugenio Vaina De Pava ,"Albania che Nasce", Catania , 1914

Shqiptart flasin nj nga m t vjetrat e m t bukurat gjuh t dheut. Gjuhrat q kan qn shoqet dhe motrat e shqipes, kan mijra vjet q kan humbur e s'fliten n nonj vnt t dheut. Shqipja sht shoqe e ngusht me greqishten e vjetr, me Llatinishten, me Sanskrishten, gjuhn e Indis s vjetr,me Zendishten, gjuhn Persis s vjetr, me Keltishten me Teutonishten. Kto quhen gjuhra t vdekura, e shqipja, gjuha jon, q'sht m' e vjetr nga ato, sht'e gjall e flitet edhe sot si n kohn e Pelasgvet. Sami Frashri "Shqipria 'ka qn, 'sht e 'do t bhet" Bukuresht 1899

Besa
Nga Adele Pellitteri

Kur flasim me dik q nuk e njohim mir dgjojm me vmndje at q thot, por fjalt e tij nuk na mjaftojn. Kshtu q pak nga pak fillojm t studiojm lvizjet e muskujve t fytyrs duke krkuar t kuptojm se sa sht e vrtet ajo q po na thot e n qoft se ja vlen q t kemi besim tek ai njeri. N kto raste sht interesante si fjala nuk sht e mjaftueshme pr t vendosur q t besojm. N qoft se mundohet t zbrthehet kuptimi i fjal gjenden shprehje q e bjn t vshtir mundsin e nj konkluzioni prfundimtar. Pr shmbull shprehja krkohen fakte jo fjal sugjeron nj fjal q sht n kontrast me t vrtetn, me at, q mund t bhet. Fjala bhet nj barrikad dhe nuk vrteton absolutisht
5

vrtetsin e asaj q them. Domethnia e fjal n fjalorin De Mauro e konfermon kt aspekt, n veanti pika 3 n t ciln lexohet sidomos n numrin shumsajo q thuhet n kundrshtim me at q bhet. Por duke reflektuar edhe pak m shum t vjen n mndje shprehja t jap fjaln q prdoret pr t vrtetsuar q ajo q them i korrespondon t vrtets. Kjo shprehje duket komplet ndryshe nga shprehja e par sepse kjo sht nj fjal q garanton, confermo dhe tutelon. Por nuk sht aspak kshtu. Fjala nuk sht e vrtet ose false n vetvete, por sht neutrale. Gjithshka varet se si e prdor. Asgj nuk garanton vrtetsin e asaj q them prve faktit q jam un q e them. Edhe sepse me an t fjalve ne japim kuptimin e shum gjrave, n gjuhn italiane nuk ka nj term q t vrtetoj q nj fjal sht padyshim e vrtet. N gjuhn shqipe egziston

nj fjal q vrteton pa kurr far dyshimi q ajo q po themi sht absolutisht e vrtet: besa. Besa sht parimi themelor i Kanunit. Ky i fundit sht nj bashksi ligjesh i trasmetuar gojarisht n Shqiprin e veriut. N Kanun besa sht autoriteti m i rndsishm, dhe sht i lidhur ngusht me konceptin e nderit. Besa n veanti, dhe Kanuni, m n prgjithsi, jan produkt i historis s Shqipris. N t gjejm parimet themeluese t fituara prmes kontaktit me realitetin specifiko- kulturor dhe historik. Megjithat n kto parime shikohet nj prpjekje pr t prcaktuar identitetin e shqiptarve. Kshtu, ndrsa disa nga parimet baz t Kishs Katolike sht e leht q ti gjesh n mes t ideve t Kanunit, nga ana tjetr nprmjet ktij kodi Shqipria krkon krijimin e identitetit t saj pr t prballuar sulmet q po prgatiteshin ndaj saj. Kjo shtje sht trajtuar me mjeshtri n librin e shklqyer t shkrimtarit t madh
7

shqiptar Ismail Kadare Kush e solli Doruntinn. Doruntina mbas martess s saj sht e detyruar t trasferohet n nj qytet t Europs qndrore, larg nga nna dhe vllezrit. Nna e Doruntins nuk sht dakord me martesn aq larg t bijs s saj, pranon vetn mbas bess q i biri Kostantini i jep duke i thn q do ta sjelli n shtpi Doruntinn sa here q ajo ta dshiroj. Pr fat t keq Kostantini vdes nga nj epidemic. Megjithat mbas tre vjetsh Doruntina arrin t kthehet n shtpi e shoqruar nga nj kalors misterioz. Kapiteni Stres sht prgjegjs pr hetimin e shtjes. Konkluzionet finale t tija mbi kt shtje jan shum t paprshtatshme pr shumicn, por sugjestive dhe trheqse per t tjer.
un them dhe e prsris q Doruntinn nuk e solln njrz t tjer por vllai i saj Kostantini n virtyt t fjals s dhn, bess. Ai udhtim nuk sht shpjeguar,

dhe as nuk mund t shpjegohet ndryshe. Nuk sht aspak e rndsishm nse Kostantini doli apo jo nga varri pr t kryer misionin e tij, nuk ka rndsi q t dime se kush ishte kalorsi q u nis at nat t errt, dhe cilin kal shaloi, cilat duar mbajtn frert, cilat kmb u mbshtetn mbi yzengjit, t kujt ishin flokt e mbuluar nga pluhuri i rrugs. Secili nga ne ka pjesn e tij n kt udhtim, sepse besa e Kostantinit, ai i cili solli Doruntinn, ka lulzuar ktu mes nesh. Dhe pr t qn akoma m preiz mund t thuhet q jemi t gjith ne, ju, un, t vdekurit tan q prehen n varrezat pran kishs q sollm

Doruntinn () Zotrinj t nderuar ende nuk kam mbaruar s foluri. Doja q tju thoshja sidomos t ftuarve nga vndet e

largta se far sht kjo force sublime n grad q t sfidoj ligjet e vdekjes () do popull, prpara rreziqeve mpreh shpatn pr tu mbrojtur. Vetm po t jemi drit shkurtr nuk mund t kuptojm q Shqipria ndodhet prpara nj drame t madhe. Pra bhet pyetja: n kto kushte t reja t prkeqsimit te prgjithshm t bots mbar, n kt epok sfidash, dhe krimesh t urryeshme, kush do t jet fytyra e Shqipris? Do t pajtohet me t keqen apo do ta kundrshtoj?me pak fjal do t ndryshoj fytyrn pr tu prshtatur maskave t epoks, pr t siguruar mbijetesn e saj, apo do t mbaj fytyrn e saj pa e ndryshuar aspak duke trhequr zemrimin e kohes mbi t? Pr Shqiprin po afrohet ora e s vtets. Dhe nse populli shqiptar

10

ka filluar t zhvilloj brnda tij nj organizn kaq sublim si sht besa, kjo do t thot q Shqipria sht gati pr t br zgjedhjen e saj. Dhe pikrisht pr t sjell kt mesazh Shqipris dhe bots mbar q Kostantini doli nga varri .

Kapiteni n fjalimin e fundit t tij, i bn thirrje t gjith shqiptarve q t njihen si aktor kryesor n ngjarjet q kan prfshir familjen fisnike t Vranajve. Bhet fjal pr nj impegnim q do t krkoj sakrifica t rnda brezave t ardhshm por ky sht angazhimi i nj kombi q njihet n nj koncept priz, n t cilin besa bhet elementi kryesor. Besa nuk sht nj premtim, sht shum m tepr sht garanci se ajo q un them sht e vrtet. Kjo msht nj prpjekj e jashtzakonshme pr t shptuar paqartsin e gjuhs. Nprmjet gjuhs mund t komunikojm gjithshka, nuk
11

ka rndsi nse sht e vrtet apo jo. Nprmjet bess them vetm t vrtetn, dika q duhet q ta oj n fund me do kusht, gjall apo vdekur.

12

Ururi dhe Arbresht: rndsia e dialogut multikulturor


Nga Adele Pellitteri

Studimi mbi historin e popullit n t cilin bn pjes, mbi traditat dhe gjuhn q flet, sht shum stimulues por shum pak i praktikuar. Deri sa nj individ ndodhet brnda comunitetit dhe kulturs s tij, nuk arrin t perceptoj kuptimin e thell t identitetit etnik t tij. do pikpamje ndryshon mbas nj fenomeni migrazioni. Zbulimi i nj shoqrie t ndryshme, ku e ndryshme sht historia, traditat dhe kultura, bhet katalizator i zbulimit t rrnjve dhe orgjins s dikujt; sht pikrisht n kt moment q ndjenja e indentitetit forcohet dhe zbulohet nj energji e re q na shtyn n nj dshir t shfrenuar pr tu zbuluar pjestar t

13

nj komuniteti q ka si qllim kryesor identitetin hisorikokulturor.

Brnda ktij kuadri kaq sugjestiv zbulimi dhe eksplorimi, bjn pjes nismat e institutit teknik Gravino t Ururit n provincn e Kampobasos, kto nisma jan t lidhura me dshirn e mir pr t vlersuar dhe zhvilluar gjuhn dhe kulturn e komunitetit arbresh. Ururi sht nj fshat me origjin shqiptare, dhe komuniteti i ktij vndi ka krkuar gjithmon q t ruaj t pa prekur indentitetin etnik t tij; por sht i vetdijshm pr rreziqet q ky pasazh n brezat e rinj bhet gojarisht. Emigrimi drejt Italis i shum shqiptarve, ka br q t rritet nevoja pr projekte k kan si qllim ndrgjegjsimin e identitetit t tyre. Pra sht br e nevojshme nj reflektim mbi temn e indentitetit arbresh. N veanti nj nga aktivitetet e projektit
14

sht ndar n dy faza; e para sht e projektuar mbi historin dhe m saktsisht mbi kulturn historike, ndrsa faza e dyt sht e prqndruar mbi gjuhn.

Vlen t kujtohet q arbresht jan shqiptar t detyruar t shprngulen nga atdheu i tyre sepse vendosn q t mos i nnshtroheshin pushtimit turk. Pjesa m e madhe ishin t pasur q nuk donin t ndrronin fen e tyre kristiane. Emri i tyre rrjedh nga fakti q prpara se ata t largoheshin, vndi i tyre quhej Arbria, dhe vetm mbas pushtimit turk vndi mori emrin Shqipri. Projekti i shkolls s Ururit sht i rndsishm jo vetm pr faktin q respekton nj komunitet me identitet kompleks, por sepse realizohet nprmjet kontaktit me traditn. Disa nga nxnsve q marrin pjes n projekt, i sht krkuar t bjn intervista me njrz t moshuar, t dgjojn historit e tyre,dhe
15

t fotografojn objekte tipike t s shkuars. N kt mnyr kjo shkoll i inkurajon nxnsit e saj q t hetojn mbi t kaluarn e tyre dhe t shokve t tyre duke br kshtu dy hapa pozivitve: n rradh t par i lejon fmijs arbresh q t krijoj nj identitet etnik t dyfisht dhe t punoj mbi prkatsin e t dyja kulturave (italiane dhe arbreshe) ; dhe n rradh t dyt i lejon fmijs italian t vlersoj privilegjin e dialogut multikulturor si gjenerues njrzish t gatshm t kuptojn vlern e diversitetit.

16

Dy emra bimsh q na lidhin me Shqiptart1


Nga Alberto Areddu

N fushn e agrikulturs dhe sidomos nga terminologia e emrave t bimve mund t hasim n surpriza pr sa i prket orgjins ilire t qytetrimit n Sardenj. Megjithat sht nj
1

Ky artikull sht shkruar nga profesor Alberto Areddu posarisht pr blogun enigma e gjuhs shqipe

17

gj e natyrshme, sepse megjithse ka nj mori emrash q shpjegohen me an t latinishtes, shum emra t tjer nuk kan t bjn aspak me latinishten dhe kjo e fundit nuk arrin q ti shpjegoj. Studimi i regjistrave leksikor dhe studimi i emrave t bimve, na japin emrat e dy luleve pr t cilat q n kohn e Wagner sht dyshuar pr substraktin e tyre. Duke shkruar ktu pr kto dy lule m jepet rasti pr t rishikuar etimologjin e tyre e cila sht trajtuar m par nga un n librin tim dhe nga t tjer studiues. Bimt jan rethi/retti/rettiu dredh (clematis vitalba) dhe carcuri/craccuri/curcuri/curcuriu kallam

(ampelodesma mauritanica) (q t dyja kto bim prdoren m s shumti pr t br lidhse dhe litar) Sipas studiuesit Paulis, q n fillimin e viteve 90 ka prgatitur nj fjalor etimologjik pr shumllojshmrin e emrave t bimve t Sardenjs, n nj rast ka t bj me nj form t shkurtuar t latinishtes RETIOLUm rrjet e vogl dhe n nj rast t dyt
18

me foljen latine CALCARE shtyp q ka ndrhyr nuk dihet mir se si dhe n far mnyre mbi ndonj form prelatine. Si e tham m pare t dyja kto bim (krcelli dhe gjethet) shrbejn pr t lidhur, mbledhur dhe rrethuar objekte t prdorimit t prditshm; bazamente karrigesh, kpuc, kapana, dhe si e kemi thn edhe n nj tjetr studim, n at pr gjarprin e ujit, gjuha shqipe ka prapashtesat - i thi e cila ndan prapashtesn zvogluese mashkullore. Kto prapashtesa jan karakteristik e komuniteteve italo shqiptare, q jan m s shumti me origjin toske dhe q kan ruajtur nj trjajt arakaike t shqipes mesjetare. Kshtu un gjej n fjalorin e Giordano format rripthi e rrypi dredh dhe rrjedhin nga emri rip, dhe ky nga folja rrjep. Kjo folje vjen (citoj pr t gjith Oriel) nga nj proto shqipe *repa, q lidhet me rrnjn ie *rep- rrjep, nga rrjedhin n greqisht ereptomai gris, n latinisht
19

e cila rapere

rrmbim dhe lit. ap-repti fassen, ergreifen, begreifen. sht evidente q forma q kemi n gjuhn sarde rrjedh nga ilirishtja *rep-thi lidhse e vogl (dredh) n t cilin lidhja pt- n kalimin nga latinishtja e gjuhn Sardenjs sht asimiluar n -tt- (sette < SEPTEm; rettulia < REPTILEm) me ruajtjen e grms -th- n zonat qndrore (si sht barabaino thiu xhaxha n gjoksin e logudorezit tiu, nga greco-latino THIUm), dhe asimilimin e -tt- n zonn logudoreze. Kjo hiptez e prejardhjes ilire t *repthi dredh sht m e prshtatshme nga hipoteza q un kam shkruar n librin tim mbi ndikimin e emrit rethi mbi rip-thi.

20

Dhe tani le t vim n nj tjetr emr bime: cacuri pr t cilin un jam shprehur q ka lidhje me fjaln shqipe krcuri , por n realitet ka disa probleme si nga ana fonetike si nga ana kuptimore. Tani mendoj q me fjaln qark mund t gjehet nj zgjidhje e pranueshme. Kt emr studiues t ndryshm e lidhin me latinishten CIRCUm si huazim, edhe pse n fakt Orel pranon q fonetika
21

nuk sht e qart (nga CIRCUm mund t arrijm n *kirke, ose *kjrke). N fakt mund t jet nj emr i zons q ka lidhje me gjuhn greke arkus hark, rreth me shumllojshmri

interpretimesh (Pokorny e vendos mbi dy baza t ndryshme *ar- e *arqu), duke i shtuar parashtesn -k- ky t gjuhs shqipe, shum produktive n formimin e elementve leksikal dhe mbiemrave (i referohem Camaj edhe pr qiellzoren K fillestare pr shmbull kem, qem n nj *ke anem; por mund t ipotizohet nj metatez ti- n rrokje t par nga *karki-os, dhe m qiellzor t mvonshm; ose akoma: duke par emrin e popullit Ilir t Japidve na paraqitet me formn alternative Apudi/Apuli, mund t mendojm q kishte nj tendenc q n koht antike, q si n gjuht sllave t qiellzoet zanorja fillestare, nga kjo mund t dyshojm nj form *k jarkos origjinale). E gjith kjo mund t ket ndikuar n origjin q t thoshin ky rreth, ky hark. Mund t themi n kt rast se
22

forma sarde

carcuri

, me -a- t saj fillestare justifikon

pranin e fjals shqipe qark , ndrsa mbaresa sarde -uri- q nuk sht aspak latine gjen shpjegim n gjuhn shqipe ku mundsisht ka vlejtur si mbiemr pr t cilin ai i rrethit, ai q rrethon, ai q rrotullohet sht br n gjuhn e fshatarve saracchio (q sht nj bim tipike e tokave t thata). N prfundim mund t shtojm nj tjetr vzhgim: disa bim t tjera t Sardenjs q prfundojn n -i- paraqesin edhe formn me -u- t shtuar: kshtu kemi eni/eniu; retti/rettiu;

carcuri/curcuriu. Sipas meje sht i njjti fenomen q n shqip dallon njeri dhe njeri-u , dhe pr kt fenomen kam shkruar n librin tim. Biblografia e prdorur Areddu A.G., Le origini albanesi della civilt in Sardegna, Napoli 2007 Camaj M., Albanische Wortbildung, Wiesbaden 1964
23

Giordano E., Fjalor e arbreshvet t'Italise, Bari 1965 Landi A., Gli elementi latini nella lingua albanese, Napoli 1989 Orel V., Albanian etymological dictionary, Leiden-BostonKln, 1998 Paulis G., I nomi popolari delle piante in Sardegna, Sassari 1992 Pokorny J., Indogermanisches etymologisches Wrterbuch, Heidelberg 1959 Wagner M.L., Dizionario etimologico sardo, iii volumi 196062

24

Origjina Ilirike e Oristanos


Nga Alberto Areddu

Poleonimi 1 i Oristanit paraqitej n antikitet (Aristianis limne, sipas gjeografit bizantin Giorgio Ciprio), n t njjtn form q ka edhe sot n dialektin e zakonshm: Aristanis; deformimi n formn Oristano ka ndodhur m pas (duke nisur me gjeograft e toskans t shek. t XII) Interpretimi q i esht br si nj toponim afrikanizues nga an (TERRACINI), ashtu si ai q tenton ta nxjerr si nj emr jo t demostrueshm t nj pronesie q z fill nga Aristius (DE

25

FELICE; PITTAU) jan pa baza; prapashtesa anis rishfaqet n substrat (krahaso psh. Lesanis). Shpirti i vendit (Spiritus loci 2 ) duhet t na dftoj ose t na jap nj rrnj t prshtatshme me karakteristikat, mjaft t veanta, t territorit. Oristani ndodhet pak km. nga bregdeti n brendsi t t njjtit gji q maban t njjtin emr, n afrsi t knets S. Giusta, por emrtimi portu (port) n mesjet t l t mendosh se ishte me pamje nga bregdeti. Interpretimi yn i par mund t na shtyj t shohim n format e risjella nga gjeograft toskan Arestagno, Aristanno nj gjurm t nj vazhdimsi t qndrueshme nga latinishtja stagnum (krahaso SPANO mbi prcaktimin e stagno). Por nse interpretimi shte i prligjur topografikisht, nuk sht i prligjur n aspektin gjuhsor: nga latinishtja stagnum do t kemi n gjuhn sarde *stannu, dhe duke mos par ndonj
26

arsye pr humbjen e dyzimit akoma m pak kuptohet nj Arifillestar letrar. Ndrsa elsi ilirik i zbrthimit na ofron m shum prgjigje; edhe ktu ashtu si n gjuhn Kelte egziston nj parashtes arpran (Kelte are-, ari- pran; krahaso n gjuhn Umbre ar- pr ad-) e cila pr m tepr gjendet n toponime t tjera sarde; pra, pran kujt? Prgjigja m e prshtatshme sht nj hyrje/gryk: krahaso gjuhn antike indiane usthabuz, goj, po kshtu kemi n gjuhn avestane (perse antike) aota-, aotra- (<*us), latinisht stium hyrje, gryk e lumit (= sllavisht *ustje); sllavishte antike usta hyrjet/gojt; sllavisht *ustje hyrje/gryk; sllavishte antike ustna,

sllovenisht stna buz (nga e njjta baz mund t krahasoni qytetet thrake t Ostaphos, Ostudizos).

27

I njjti diskutim solidal besoj duhet kryer edhe pr zonn turistike Olbieze t Porto stana (i quajtur kshtu n shek. XIV, nga Portus Istani Stationem, PANEDDA).

Edhe ktu sipas gjasave gjejm nj *usta hyrje/gryk, q fillimisht duhet t jet paraqitur e izoluar si *Ust-ana vnd i hyrjes/gryks -> port, i riprsritur tautologjikisht3 me prcaktimin Port.

28

Sipas studjuesit SPANO, nj tjetr Aristani/Aristanno sht gjetur n zonn e Olbias (ndofta Astaina perceptohet si Aristana q esht tashm shum mir i dokumentuar). Pra, ashtu si Oristano q ndodhet pran nje porti edhe Porto Istana dshmojn q forma *stana dfton portin e madh n gjuhn nuragike (krahaso n letonishten uosts m., usta f. port). Shqiptimi i<u ndrthuret me prshtatshmrit fonetike t u ekzotike, sipas gjasave [], t latinitetit me huazime, dhe ndrthuret edhe n kalimin e mvonshm t segmentit fillestar us- q sht pak i prdorshm n gjuhn Logudoreze is- (: istare, i-schire).

29

N lidhje me -is, q shfaqet n pamje t par si form latine, specifikoj se paraqet toponime sigurisht pre-latine si psh. Kalaris/Karalis, Lesanis, Etis, Seunis, Sipontis pr t cilat kam gjetur ndrlidhje t forta ilirike.

Pr momentin nuk kam gjetur akoma gjurm t *usta n zonn ilirike, por nuk sht e thn se mund te ket; fonetikisht i prshtatet zons s Shtan (forma antike Stana), e regjistruar n hartat shqiptare, por q nuk sht nj zon detare. Toponomastika e sotme shqiptare ka psuar ndryshime t shumta nga ajo sllave (n t kaluarn shqiptart ishin barinj q migronin vazhdimisht npr Ballkan), dhe t shumta jan sot diskutimet mbi aspektet e huazuara dhe origjinale t saj
30

1) Poleonim: emri i nj qndre t banuar. 2) Spiritus loci: fjale Latine e prdorur n traditat antike pagane dhe q nnkupton nj qnie shpirtrore q banon n nj zon t caktuar gjeografike. Disa shkrimtar/studjues

bashkkohor e interpretojn si vndi ku shpirti manifeston vet-veten i cili njihet ndryshe n latinisht si locus spiritus. 3) Tautologjikisht: q ka lidhje me tautologjin; riprsritje e nj koncepti me fjal t tjera.

Bibliografia e Prdorur: De Felice E., Le coste della Sardegna, Cagliari 1964 Panedda D., I toponimi dell'agro olbiese, Sassari 1991 Pittau M., I nomi di paesi citt regioni monti fiumi della Sardegna. Significato e origine, Cagliari 1997 Spano G., Vocabolario sardo geografico patronimico ed etimologico, Cagliari 1872
31

Terracini B., Pagine e appunti di linguistica storica, Firenze 1957 prkthimi dhe shnimet nga Brunilda Ternova

32

Kur n Oliena flitej shqip


Nga Alberto Areddu

Vzhgoni periferin e Sardenjs qndrore q shihni ktu t fotografuar, e famshme pr vern e saj, pr djathrat e saj, pr eskursionet malore, pr aktivitetet e saja kulturore dhe pr faktin e t qnit vndlindja e futbollistit sardenjas m t njohur n bot. Besoj e keni kuptuar edhe vet (sepse e thot edhe vet titulli), n t kundrt ua them un: kjo qeliz e vogl sardenjase sht Oliena, ose ashtu si shqiprohet n ditt e sotme

33

Ulana. Ashtu gati si t gjitha qndrat e Sardenjs, mban nj emr i cili i shpton hetimeve t kryera shkencrisht, e dikush mendon se ka t bje me vajin meqnse zona sht e mbushur me pem ullinjsh (por ato i kan sjell Pizanezt kur emri Olian egzistonte prej kohsh). Po n zonat e Sardenjs ku nuk egzistojn? T tjerve u ka ardhur n mend Iliens-t (bijt e Ilio, nga ku thon se rrjedhin nj pjes e sardenjasve

Nuragic). Hetimi im, q nis pikrisht ktu prpiqet t vj n dukje se si prapashtesa ena, -ana sht shum e dendur n toponimet e substratit pre-romak; dhe pikrisht ktu shkolla mediterraneiste ka kundrshtuar: pun afrikansh, ndrkoh hipoteza orientalizuese, e mbrojtur n Sardenj vetm nga Pittau prgjigjet : pun etrusksh. Por le t shohim temn (pjesn e fillimit), e cila sht Oli- dhe pr momentin le t ndalemi ktu. Duket sikur parardhsit tan t largt, kan

dashur t na ln qllimisht aty ktu ndonj gjurm t kalimit


34

t tyre mbi tok, pasi duke grmuar n nntokn e Oliens n mesin e tetqinds (shek. 19-t) arkeologu Giovanni Spano nxori n drit nj statujz t epoks romake, e cila pas

ribashkimit t pjesve t thyera, u prcaktua n fillim se i prkiste Belzeb-s, mbretit t mizave t tradits semite (meqnse dukej i mbuluar nga mizat). Pastaj u prcaktua se i prkiste nj figure, pr t ciln deri n at moment dyshohej nprmjet burimeve greke, se i prkiste Sardenjs prehistorike: asaj t Aristeo-s, prurs mitik i teknikave t reja n bujqsi, n vreshtari dhe sidomos n bletari, i ardhur, kushedi se kur nga Tebe n Boeci (klasikja drit e lindjes ex oriente lux 1). Blett e skalitura mbi gjoks tregojn se bhej fjal pr nj statujz kushtuar ktij shpiksi lindor; Jo vetm kaq, por edhe vndi ku u gjet statujza fliste qart: lokaliteti Su medde (ose sa 'idda de su Medde), sht nj variant lokal i gjuhs sarde su mele (mjalti) (dysor i latinishtes Mel(l)e). Por ajo pr t
35

ciln askush nuk u thellua n studime ishte fakti se statujza ishte grmuar brenda n nj fush (salto 2) e njohur ndryshe: Dule (edhe sot njihet kshtu). Kjo fjal nuk ka asnj zbrthim t prshtatshm n latinisht, ndrsa lexuesi shqipfols e di q ajo bashktingllon n mnyr perfekte me shqipen: dyll (q eshte fjal origjinale shqiptare dhe nuk shte huazim as latin, as turk dhe as sllav). Ather, kjo mund t jet nje rastsi, bota shte e mbushur me ngjashmri t rastsishme: ngjashmria e famshme anglosaksone me at persiane e fjals bad q ka t njjtin kuptim i keq , por q origjinn etimologjike e ka t ndryshme. Pra mund edhe t jet rastsi. Por n librin tim gjnden edhe rrethana t tjera rastsore si kto. Madje, nse nga nj gjurm e vogl duhet patjetr t nxirret nj element deduktiv prfundimtar, un rikthehem srisht n Oliena pr t br nj pyetje retorike: Nj territor i cili na sjell q nga periudha e lashtesis nj statujz kushtuar hyjnis s bletaris,
36

a mund t ket n thelb ndonj arsye pr tu prcaktuar si vend i huallive t mjaltit? Prgjigja ime sht po, pasi lexuesi shqiptar e njeh mir, sidomos e njeh mir edhe ai Arbresh

(shqiptart e Italis), t cilt kan ruajtur nj variant akoma m t pastr t fjals huall q n gjuhn e tyre tingllon: hol-i !!! Edhe kjo fjal (ashtu si mendojn studjuesit Meyer, abej, Demiraj dhe Orel) sht indoeuropjane, e prafrt me

latinishten alveus, me greqishten aulos, e mbi t gjitha me sllavishten ulj dhe lituanishten aulys q nnkuptojn huall bletsh. Un e di q n kt pik lexuesit skeptik do shtrembrojn fytyrn, pasi natyrisht sht e vshtir t

bindesh; dhe kan t drejt duhet m tepr: toponomastika ka qn gjithmon nj argument i squllt me t ciln rezikon t rrshqassh dhe t mos ngrihesh m n kmb. Dakord o mosbesues, ja ku e keni t servirur. Ather, n territorin e dftuar (Oliena, Orgosolo dhe Ogliastra), ekziston nj fjal q
37

prej dhjetra vjetsh ka mendur n fillim Wagner (kontrollo t famshmen DES n faqe 489), dhe m pas t gjith gjuhtart: eni, enis ose eniu. Me kt fjal misterioze n kt krahin t Sardenjs dftohet pema e Brshenjs (klasifikuar, dhe shte e rastit ta themi, me emrin taxus bacchata). Dikush mendonte se kishte lidhje me gjuhn Baske, e dikush tjetr ka thn: nuk e di. sht e kot q ta them un, shqipja e njeh tashm: pasi pr t njjtn bim prdor emrtimin enj (q

tingllon si emri i nj kngtareje irlandeze), e cila sht nj fjal misterioze edhe pr shqipen, dhe n librin tim kam krkuar ta interpretoj (me an t zbrthimit indoeuropjan). I dashur lexues, nse deri ktu nuk kam mundur t t bind ather vijo t m ndjeksh: kjo shte vetm kopertina, faqe t tjera do vijn, e kush e di, ndofta prgjat rrugs pr n Damastion 3 do konvertohesh edhe ti n ilirizm!!!

38

1) ex oriente lux, sht nj fraz q prdoret pr t treguar se kultura njerzore e ka patur origjinn e saj n lindje. 2) salto, shte nj term sardo-latin me t cilin nnkuptohej

nj territor jasht territorit qytetar. 3) Damastion, ishte nj qytet antik n rrethinat e liqenit Ohr i banuar nga iliro-dardant n t cilin mbreteronte n shek. e 4-t para ers son mbreti ilir Bardhyli.

Bibliografia e prdorur:

Angiolillo S., Aristeo in Sardegna in Bollettino di Archeologia 5/61(1990), 1-9 CASTIA S., "Aristeo il protos euretes" in La Sardegna e i miti classici, Olbia 1996, 19-22 abej E., Studime etimologjike n fush t shqipes, Tiran 1982
39

Demiraj B., Albanische Etymologien, Amsterdam-Atlanta 1997 Meyer G., Etymologisches Wrterbuch der Albanesischen Sprache, Strassburg 1891 Orel V., Albanian Etymological Dictionary, Leiden-BostonKln 1998 Pianu G., Il mito di Aristeo in Sardegna in Zucca 2004, 9698 Pittau M., I nomi di paesi citt regioni monti fiumi della Sardegna significato origine, Cagliari 1997 Sanna S., La figura di Aristeo in Sardegna, in Zucca 2004, 99-111 Spano G., Statuetta dAristeo in bronzo in Bullettino Archeologico Sardo I (1855) 65-71 [testo in

http://www.comune.oliena.nu.it/conosci_secondo.php?mpos=5 0&id=20&bar=arch]
40

Spiggia S., Le api nella tradizione popolare della Sardegna, Sassari, 1997 Wolf H. J, Toponomastica barbaricina, Nuoro (1998) La toponomastica preromana in Sardegna, in Max

Leopold Wagner. Lingua e cultura sarda, Atti Conv. Int. di ling. sarda (a cura di D. Turchi), Oliena 23-3 2003, 49-58 (2004) Zucca R, (a cura di) LOGOS PERI THS SARDOUS. Le fonti classiche e la Sardegna, Roma 2004.

41

sht me origjin ilire guna antike sardenjase!


Nga Alberto Areddu

Guna antike sardanjase

Kryem nj krkim t gjat n internet pr t gjetur nj imazh t kohve t fundit q t mbshteste esktraktin q po paraqesim
42

ktu, por gjetm shum pak imazhe burrash me kostumin e vjetr popullor, i cili, kushtzuar ndofta nga nj ndienj turpi, prdoret n raste t ndryshme maskaradash dhe karnevalesh. Guna/ Struga1 ose ndryshe mastruga sipas fjals antike q nuk sht shum popullore koht e fundit, esht kthyer nga Sardt pr komoditet n sinonimin best'e pedde veshje lkure, q sht nj veshje tipike n nj shoqri barinjsh t cilt jetojn n pjesn m t madhe t vitit npr male, dhe ashtu si veshjet moderne n mikrofibr sht e prdorshme dimr e ver. Kjo veshje iu duk Rromakve si nj trajt specifike prbrese e nj shoqrie t prapambetur, edhe pse, n kohn e Ptolemeut shiheshin Sardenjas me pelie (Sardi Pelliti 2) edhe n qytetin Cornus (q nuk ishte nj qytet malor). Por le t merremi me fjaln, ku t dhnat e sarditetit n kt drejtim na duken t sakta. Prandaj pikrisht le t shohim

43

burimet, duke e anashkaluar si dika t njohur tashm, q thon se Sardenjasit visheshin prgjithsisht me guna/strug: Nse nuk e joshi e purpurta mbretrore, ndofta ishte guna (mastruca) e sardve q e transformoi? (Cicerone, Pro Scauro xxi) Ciceroni, n aktin talls (kundr Sardenjasve), prdori fjaln mastruca. (Quintiliano, I, 5-8). Kemi gjithmon srisht Ciceronin i cili u drejtohej mastrucatis latrunculis (hajdutve t veshur me lkur) t Sardenjs n De prov.cons.15. Mastruca quhet zhguni priftror (saio) n gjuhen Sardenjase; megalie quhen shtpit n gjuhen e Afri; cateia quhet rrufeja n gjuhn Persiane (P. Mauro, 284) Cilitdo komb i prket nj lloj veshje q reflekton nj karakteristik t veant t tyren; Sardenjasve u prket guna (mastruche) (Isidori i Seviljes, XIX, 23-1)
44

Guna (Mastruca) shte nj veshje gjermanike e krijuar nga lkura t vogla kafshsh: kte e lexojm ndryshimeve (Codice Bernese, 83) Deri tani n lidhje me origjinn e fjals - q ashtu si e prmendm m lart n gjuhn e sotme sarde edhe pse e n librin e

regjistruar n fjalor, nuk sht nj fjal shum popullore ishin krijuar shum hipoteza. Dikush ishte i prirur ta konsideronte si nj fjal autentike dhe autoktone sarde (Terracini e Bertoldi), bazuar tek prapashtesa UCA e gjykuar nga pikpamja e shkolls mediterraneiste si afrikanizuese. Dikush tjetr e konsideronte si nj fjal me origjin semite (fjalori i njohur latin i Ernout e del Meillet); e dikush tjetr anonte nga origjina Galeze ose Gjermanike (Dottin). Fjala konsiderohet srisht nj semitizm i mundshm meqnse shfaqja e saj e par mastruga, n komedin

Poenulus e Titus Maccius Plautus shoqrohet me nj tjetr


45

fjal semite q i drejtohet si fyerje kartagjenasit Annon, sipas studjuesit MARTINO (i cili nuk parashtron asnj lloj forme mbi t cilat t diskutohet). Por krkimi im vazhdon edhe n vnde t tjera. Ne fakt, vura re se n Shqipri dhe Mal t Zi egziston nj veshje q n formn dialektale t shqipes quhet strug/a mbules prej leshi q

prdoret si pelerin; pelerin prej leshi t bardh e mbajtur nga barinjt n zonat e Shqipris s Veriut; kemi gjithashtu strok xhaket n arbrishte. Por nuk arrita t gjej fjaln e prmendur n fjalort etimologjik q kisha n dispozicion. MEYER, sjell vetm fjaln struk maskoj/ fsheh/ struk, q

tingellon i dyshimt nese nuk shte me italishten stuccarsi (strukoj); OREL prmnd shkarazi nj lloj shtros lkur

dhie e prdorur si jastk/shilte q rrjedh nga folja shtroj. sht interesante dhe pr tu konsideruar fakti se n gjuht gjermanike gjejm mbiemrin strga (nga islandezja antike)
46

leshator, i krleshur , dhe sot kemi n gjuhn hollandeze struik i krleshur, t lidhura ngusht me anglishten to

struggle t luftosh (sipas t mirnjohurit Pokorny). Pr pjesn fillestare t fjals nuk mund t mos trheqim vmendjen mbi bazn indoeuropjane: *moiso-s/maiso-s dele, lkur, shakull lkure deleje, thes/trast nga ku rrjedhin

bullgarja antike mch shakull, rusishtja mch lkur, shakull, trast. Guna jon sipas gjasave ka nj sintagm t qart emrore indoeuropjane: *maisa struga lkur e krleshur, pelie e krleshur . Por a mund t ket qne me t vrtet nj fjal autoktone sarde? Mund t ket qen nj gjermanizm t cilin autort latin e kan prdorur edhe pr sardt e veshur me pelie? Ksaj

hipoteze i kundrvihen dy fakte: n epokn e Plautos, gjermant nuk ishin akoma dhe aq t mirnjohur, ashtu si do t
47

ndodhte m pas (psh. gjate epoks s Marios); dhe nga ana tjetr riferimet e Plautos n lidhje me Punikt jan t qarta, shenj e qart kjo q nga rrugt e Sardenjs - ndofta pr nj penetrim t fjals n punikun lokal - fjala duhet t jet prhapur edhe n gjuhn latine. Duke krkuar ndr gjuht gjermanike nuk kam gjetur asgj mbi nj substantivim t fjals struga. Del si prfundim dhe ka t ngjar q fjala n form mbiemri, t ket hyr e huazuar nga proto-gjermanishtja (far lkurash prdornin gjermant pr tu mbuluar) n ilirishte, por q m pas u emrzua, duke u krijuar n nj rrjedhz dhe sintagm me *masio, me nj origjinale *masa struga lkur/ pelie e krleshur (< maisa struga, me -ai- > a t ilirishtes kundrejt lituanishtes mias, mie) pr aplologji3: *mas() struga

mbrriti n Egje dhe nga ktu n Sardenj duke i dhn emrin veshjes s prdorur nga indigjent e shpellave, t cilt ua lan
48

n trashgimi Ilirve (duke pare edhe efektet mirbrse: e freskt n ver dhe e ngroht n dimr), si nemezis4 historike ose ndofta pr t qn t sakte prehistorike. sht pr tu theksuar se elitat ushtarake t prfiguruara n statujzat nuragice nuk mbajn kurr t veshur n trup kte lloj veshje, por mbajn vetm nj pelerin.

1) Strug: n Malsin e Veriut mbules e lesht q mbartin barinjt n vend t xhakets ose pelerins.

2) Sardi Pelliti: sardenjas t veshur me rroba t prodhuara me lkur kafshsh. Fraza sht prdorur nga Tito Livio pr t dftuar nj grup t caktuar sardsh. 3) Aplologji: n gjuhsi sht fenomeni i modifikimit t nj

fjale egzistuese ose t krijimit t nj fjale t re me an t zhdukjes s nj rrokje gjat proesit t shprngjashmimit, q
49

ndodh midis dy rrokjeve t ngashme dhe t prafrta, pr shkak t kakofonis ose t veshtirsis n shiptitm. 4) Nemezis: fjala ka kuptimin e drejtsis kompensuese ose drejtsis hynoresi nj akt i drejtsis s dhn nga fati.

Bibliografia e Prdorur: GIORDANO E., Fjalor i arbreshvet tItalis, Bari 1963 LEKA F.-SIMONI Z., Dizionario albanese italiano. Fjalor

shqip italisht, Tiran 1996-1998 DOTTIN G., La langue gauloise. Grammaire, textes et glossaire, Paris 1918 ERNOUT A. - A. MEILLET, Dictionnaire tymologique de la langue latine, Paris 1967 BERTOLDI V. Sardo-punica in La Parola del Passato ii (1947)

50

MEYER G., Etymologisches Wrterbuch der Albanesischen Sprache, Strassburg 1891 PERRA M., 1997 MARTINO P., Il problema dei semitismi antichi nel latino in LItalia e il mondo antico. Atti del Conv. della SIG (a cura di A. Landi) Pisa 1995 NEWMARK L., Albanian English Dictionary, Oxford 1999 OREL V., Albanian Etymological Dictionary, Leiden-BostonKln, 1998 POKORNY J., Indogermanisches Etymologisches Wrterbuch, 1959 HUBSCHMID J., Schluche und Fasser, Bern 1955 (RH, vol. 54) GAMKRELIDZE TH. V. - IVANOV Vj- V., Indo-European and the Indo-Europeans, Berlin- New York 1995, II voll.
51

Sardinia Sardegna, III voll.

Oristano

Buburreci i Sardenjs me ngjyrime Ballkanike


Nga Alberto Areddu

Ndoshta ju ka qlluar rasti t shkelni npr shtpi, n guzhin ose n kantin ndonj buburrec, mir pra (keq, pajisuni menjher me DDT), sht mse e sigurt se duke e shkelur keni ndier nj far knaqsie t ngazllyer kur keni dgjuar zhumn posht kmbes suaj dhe kushedi sa her keni lshuar thirrmn e parespektueshme n drejtim t insektit t ngordhur: "creba, malaitta sasaja" (ngordh buburrec i mallkuar), (ose n baz t zons ku ndodheni: sisaja, sesaja, babbasaja, mashkullore babbusau).

52

Dijeni se duke vepruar n kt mnyr pr gjenerata me radh pr t vrar at kafsh t neveritshme, kemi shptuar nj fjale antike (fal zotit q buburrecat nuk u shfarrosn, edhe sepse sot nuk do ta kishim t ruajtur kt fjal). Nse egzaminojm Enciklopedin Rubattu do t shohim se kemi shum mnyra pr t emruar buburrecin: scarafaggio(it) buburrec (sh) blapo (gigante) nj.m. zool. nj.m. zool. (Blatta orientalis) (Blaps mortisaga) [bug, blatte, [cockroach, blatte, blata, Schabe] sasja f., sasgia

cucaracha, Schabe] carrabusu f., sesgia f., sesaja f., sisgia f., (lat. CARRUM + piem. bsa), sisaja f., sisaza f. (prerom.), babbasau, babbajotzedda f., babbasau, cadalana f., cadelana babbasaju, babborottu, caddalanu, babbasaja, f., cagalanu, grglia f., melaghe cadalanu, (L), sisaja f., sasaja f., pretta f. cadalana f., (sp. prieto), brattedda f.,

53

cadelana carraffazu,

f.,

cadenale, sulafigu,

candulittu

(N),

catalana

f., babbaiotzedda f., babballotti,

iscortone, paulina f., terriolu, brabetta f., cadelanu, curri-curri, pabasale, Frantziscu babbarrottu, noeddu mannu de msulu, perta f., perta pdiga f., (L), pettedda f., prattedda f., pretta f., f., sulafigu (C),

babbarrotzu, prettedda

bobborrottu, sisaja f., bisasa f., caddarana f., sasia f. (S), babbaluccu, scarraffone, carraffone, babbasiu, mangoi (G). iscrapione,

scarfone, garrappiu (N), pretta f., prettedda f., scarfajoni, scraffioni, scarafcciu,

scraffajoni, scraffaioi,

carrabusu (C), caddarana f., sasia f. (S), babbasiu,

54

carrabusu, mangoni (G) // tintirriolu (L) nj specie

buburreci me krah

sht interesante t theksohet fakti i prdorimit t fjals cadalana pr t nxjerr n pah se parardhsit tan nuk kishin dhe aq simpati pr Katalant (pr arrogancn dhe fisnikrine fallse t shpirtit t tyre), dhe se si prkufizuan buburrecin me emrimin paulina kafshz e llumit t knetave N mes t gjith ksaj kemi emrimin sasaja, sisaja, sesaja, origjina e t cilit ka ngelur n mnyr misterioze akoma e

55

pazbuluar (n fakt Wagner ne DES thot se: ndofta prelatine). Midis formave t ndryshme t risjella gjejm edhe formn Logudoreze melaghe, e cila sht elsi pr t kuptuar fjaln sasaja. Fjala melaghe rrjedh nga greqishtja melas q do te

thote e zez . N lidhje me prezencn e ktij gjreqizmi (gjetur n Oschiri) n gjuhn sarde, egzistojn opinoione t ndryshme: - sipas studjuesve Wagner dhe Pittau fjala sht nj huazim antik nga greqishtja (bhet fjale pr greket e Focea t cilt ndofta kan kaluar n Gallura n shekujt VI-V para ers son); - ndrsa sipas mendimit tim kemi t bjm me nj fjal me origjin greko-italike e sjell nga ushtit romake t
56

cilat ishin t prbra n pjesn m t madhe nga ushtar italik; sipas studjuesit fetar Paulis ka mbrritur me an t mistikve fetar bizantin (t cilt n Condaghes ndanin midis tyre skllevrit, po aq katolik sa edhe ata , pr tu punuar tokn). Ather, kjo fjal na ofron elsin semantik, pasi nse kemi nj form sarde q frymzohet nga ngjyra e zez (sht e zaknshme pr buburrecin bumball, pasi ka edhe buburreca t tjer n ngjyr kafe ose jeshile), mund t hipotizojm se kan lindur edhe emrtime t tjera t frymzuara nga kjo trajt. Pra misteri mund t zgjidhet: shqipja prdor pr t treguar ngjyrn e zez fjaln zi , q n femrore bn zeza/zez (lexo: sesa, Z e shqipes sht si S- jon sarde e "caso" (rast), ose

57

"kasu"; shkronja sht si e e napoletanve quann quando kur). Fjala sht antike: n onomastikn e emrave thrak gjenden shum Sis, Zis q studjuesi Georgiev i cili shquhet n kt fush, i interpretonte si tregues t t zezs. Prapashtesa -aja n gjuhn ilire haset shum shpesh, ndrsa tek ne shfaqet vetm n pak fjal (e kam fjaln pr gjuhn sarde n prgjithsi, pasi n Logudoro esht edhe refleks i shqiptimit t nj tingulli qiellzor t latinishtes -ACULA), q jan n pjesn m t madhe misterioze. N shqip ja dfton formn femrore t specifikuar (pr prapavendosje, tipike n gjuhn shqipe dhe rumene): zeza ja (pra e zezja) e kundrvn fjals zeza/zez.

58

Pra nj mbiemr kaq tipik shqiptar, duhet t jet antik edhe tek ne, por nuk e dim sesa. Duke u bazar tek fakti se n Sardenj bashk me Italikt erdhn edhe Mesapt (q i bie t jen Salentint e sotm), t cilt ishin pasardhs antik t Ilirve t ardhur n gadishullin Italik n Mijvjearin e par, n studimin tim kam prezantuar iden se fjala mund t ket mbrritur n epokn romake fal rrjedhjes gjuhsore t fjalve t tyre n latinishten krahinore t Pulias. Por mund t jet me t vrtet antike, q n rrethana t tjera do na lidhte ngusht me kt popull t jashtzakonshm q banon n Ballkan dhe q quhen Shqiptar (i vjen apo jo mir dikujt). Pikrisht pr kt arsye fjala sasaja nuk sht gj tjetr vese "zezakja, zezakja e pist, e mallkuara". prkthimi nga Brunilda Ternova

59

Nj gjarpr me t vrtet ilirik n qendr t Sardenjs


Nga Alberto Areddu

Sidomos n Qendr t Sardenjs (Barbagia dhe Ogliastra) jan ruajtur nga vjetrimi i kohs, disa emrtime q shpesh e kan zanafilln n epoka shum t largta; dhe jo vetm n disa shprehi latine dukshmrisht t qarta, por edhe n disa q i kan paraprir ushtrive romake. Kto fjal, ndryshe nga ato t toponimeve q jan t heshtura e si rjedhoj lehtsisht t
60

nnshtruara arbitrimt t lir dhe interpretimit personal, mund t na thon nse mund t hidhet nj hipotez n mbshtetje t iliricitetit origjinal te Sardve Nuragici. Nj trashgimi sigurisht jo-latine sht shprehja pr t dftuar bolln e ujit ose gjarprin e ujit (tropinodotus natrix), nj zvarranik i dimensioneve t vogla, jo helmues (si t gjith ata q gjenden n Sardenj) dhe q ka si mjedis natyral flukset e ujrave t ngadalshm dhe t pasur me bim, terrenet pyjore ose ant e rrugve. Athere, n fshatin Gavoi thuhet: lircis, n Nuoro: lirtzis, n Ollolai: lortzis, n Olzai me sa duket ka nj kuptim t dyfisht: lurzi dhe sulurtzi, n disa vnde barbaricine: thulurtzis ndrsa n fund n fshatin Ottana kemi: silurtzis (t dhna nga Pittau). Kush shte marr me kto toponime sht shprehur kshtu: - pr Wagner (q risjell n DES vetm versionin lircis) fjala sht misterioze;
61

- pr studjuesin katalan E. Blasco i Ferrer sht nj form greko-bizantine nga nj sintagm emrore: Thiu Leoutis xha Leuzzi (kam kaluar nj nat t tr pa gjum duke pyetur vetveten se kush ishte ky Leuzzi); - per sardin M. Pittau: ai nuk e di nga mund t vij por atij i kujton toponimet iberike si psh. Ilurci, kshtu sa pr t thn nj shembull trheqs. Pra si shihet, ashtu si do shpreheshin edhe hetuesit, jemi duke ecur n nj terr t dendur. E megjithate uji n t cilin gjarpri noton nuk sht kaq i turbullt sa duket. Rikthehemi pr nj moment tek titulli: nj gjarpr vrtet iliriketj. etj. Ilirik: ishte ndofta sugjestionues stili kursiv pr kt fjal? Shum persona ndofta nuk e dine, prandaj po ua themi ne, se shpesh popujt primitive marrin nj emrtim ethnosi me funksionin e sakt q t trembin fqinjt dhe armiqt

62

e tyre ose pr tju kushtuar ndonj kafshe t shenjt brenda fisit t tyre; e gjitha kjo quhet : totemizm.

Pient antik kishin si kafsh t shenjt qukapikun, laraskn: picus n gjuhn latine, nga ku kemi emrtimin: Pien, Hirpint kishin ujkun, nga hirpus lupo(ujk). Ilirt sht e mundur q n fillim t jetonin afr ndonj lumi ose liqeni, ashtu si edhe fisi ilir i Enkeleive ngjalat (nga ), q sipas nj hipoteze t arsyeshme t prpiluar nga i madhi Anton Mayer e merrnin emrin (ajo q gjuhtart quajn eponim), nga nj parardhs-gjarpr t quajtur Illuris gjarpr (i biri i Kadmit t famshm). Shume shpejt pr Ilirt, sidomos pr ata t jugut, gjarpri do te bhej kafsha e nndheshme personifikuese, e lidhur ngusht me kultin e t parve dhe me kompleksin magjik fetar t pjelloris s toks dhe t gruas, duke u shfaqur shpesh i

63

prfiguruar n basoreliev, bizhuteri dhe skulpturat e basheve t anijeve.

Besimet e forta n gjarperinj dhe dragonj me sa duket kan qne shkas i pengimit te prhapjes s krishtrimit, ashtu si del edhe nga jeta e Shn Ilarionit e shkruar nga iliri shn Jeronimi; Ilarionit ju desh t eliminonte t tmerrshmin Boas q shkatrronte Epidauron duke prlar kafsh dhe njerz , pr t bindur pagant q t konvertoheshin. Pas gjith ksaj q tham deri tani, le t vzhgojm formn gjuhsore.
64

Rrnja *il (nga indo-europiania el) q e gjejm edhe n gjuh t tjera indo-europiane si greqishtja ku kemi prdredh, mbshtjell, shtrydh: ills i vngr, dhe nuk sht nevoja q tua them un pasi sht tipike e gjarprit q t lviz n at mnyr.' Rrnjs *il- iu shtua prapashtesa -ur, q n zonn ilirike (si shte n librin tim edhe n at paleosarde) shte goxha e prhapur; do t kemi kshtu: ilur-, dhe deri ktu gjerat qartsohen n sasi t konsiderueshme. Mungon pjesa finale ci, -tzi: q pr ta shpjeguar kam prdorur gjuhn shqipe e cila na ofron nj prapashtes - i thi pr t na treguar prapashtesn zvogluese. Zgjidhja q un ofroj sidoqoft sht nj form e mundshme: * ilurci dfton gjarprushin dhe si i till ka hyr n latinishten popullore t Sardenjs, e ndryshuar shpesh her nga takimi me nyjen letrare il, lo (me an t mekanizmit t bashkngjitjes/ ndarjes ashtu si ndodh n rastet e tjera t
65

treguara hollsisht nga Wagner n librin Historische Lautlehre des Sardischen) Pra gjarpri i ujit t Sardenjes ka si n thelb ashtu dhe formalisht nj rrnj ilire. Bibliografia e prdorur: M.L. Wagner, Fjalori Etimologjik i Sardenjs, Heidelberg 1960-64 (M.L. Wagner, Dizionario Etimologico Sardo, Heidelberg 1960-64) M. Alinei, Nga toteizmi n krishtrimin popullor, Alessandria 1984 (M. Alinei, Dal totemismo al Cristianesimo popolare, Alessandria 1984) M. Pittau, Fjalori i gjuhs Sarde I-II, Cagliari 2000-2002 (M. Pittau, Dizionario della lingua Sarda I-II, Cagliari 2000-2002) A. Mayer, Die Sprache der alten Illyrier, Wien 1959

66

A.Stipcevic, Simbolizmi ilir dhe simbolizmi shqiptar n Iliria 5, 1976 (A.Stipcevic, "Simbolismo illirico e simbolismo albanese" in Iliria 5, 1976) M. Camaj, Albanische Wortbildung, Wiesbaden 1966 J. Pokorny, Indogermanisches Etymologisches Wrterbuch, D. Srejovic, Iliret dhe Thrakt, Milano 1996 (D. Srejovic, Illiri e Traci, Milano 1996) J. Wilkes, Ilirt midis identitetit dhe integrimit, Genova 1994 (J. Wilkes, Gli Illiri tra identit e integrazione, Genova 1994) E. Blasco i Ferrer, Etimologjia dhe etnogjuha: emra zoologjik t perafrt dhe totemizm n Sardenj n Fletore t Semantiks xxii, 2001 (E. Blasco i Ferrer,Etimologia ed etnolinguistica: zoonimi parentelari e totemismo in Sardegna in Quaderni di Semantica xxii, 2001)

prkthimi sht kryer nga Brunilda Ternova


67

Etimologjia Pellazg

emrit

kombtar

Nga Aristidh Kola

Do t prmend versionet kryesore pr prejardhjen e emrit kombtar Pellazg. Sipas nj varianti, fjala Pellazg, vjen nga fjala Plasin dhe Pelago. Mitropoliti bizantin Evstathio, quan banort e Azis s Vogl si pellazg, dhe nxjerr emrin nga Pelas Jis q do t thot Tok e afrt, dhe si t till mendon Azin e Vogl. Por dhe sikur ky version t ishte i sakt , prse Evstathio sheh si tok t afrt Azin e Vogl , dhe jo Italin dhe akoma m pran Ilirin? Gjeografi i madh i lashtsis Straboni, nxjerr fjaln Pellazg nga pelarg, por q sht emri i dyt i tyre q u kan dhn helent dhe m sakt athinejt.

68

Myler e nxjerr prejardhjen nga fjala Pelin dhe Argo ku fjala argo sht pellazge dhe do t thot fush dhe i gjith togfjalshi ka kuptimin e atij q jeton npr fusha. Homeri e quan Tesalin argo pellazg q do t thot fush pellazge. N Greqi ekziston fusha (Argo) e Thesprotis e Peloponezit, etj. Shqipja ruan rrnjn e fjals argo (ar - ) dhe e prdor si ar q do t thot fush mbjellur. Profesor Saqelariu e gjykon etimologjin e fjals nga rrnjt indoeuropiane Bhel el dhe Osqho deg, bisk. sht nj version q u formua n vitin 1958, dhe me ndryshime a me modifikime t grmave nxjerr prfundimin se pellazg do t thot deg e elur. Sigurisht q nuk ka se ku mbshtet, por autori e arsyeton me faktin se pellazgt lidhen me prhapjen e ushqimit ne tok. Por un nuk shoh ndonj lidhje t degs s elur me pellazgt. Kush sht versioni m i sakt etimologjik?
69

Personalisht mendoj se shpjegimi i Strabon Myler sht m i sakt, sepse mbulon si nga ana gjuhsore, ashtu dhe nga ana kuptimore fjaln Pellazg. D.m.th. Straboni dhe Myleri kan t njjtn ide me at t athinejve t lasht. Ata e nxjerrin prejardhjen e pellazgut nga pelargu q n shqip do t thot lejlek. Fjala pelarg del nga pelin dhe arg, dhe mund t themi q me t vrtet lejlekut i plqejn zonat fushore. Lejleku ka dhe ngjashmri t tjera me pellazgt. Jeton n toka fushore dhe moalore.Nj veori tjetr e ngjashme midis pellazgve dhe lejlekve sht emigrimi. Aristofani n nj komedi thot se pellazgt emigrojn ashtu si dhe lejlekt. Nj veti tjetr sht dhe mbrojtja deri n sakrific e prindrve t tyre. Aristoteli na tregon (historia e kafshve 2,9,13.) se lejlekt e rinj i marrin m t moshuarit n shpatulla me qllim q t emigrojn. Kjo dashuri, detyrim madje dhe respekt i dekretuar ndaj prindrve t tyre sht nj nga elementt baz te
70

pellazgve t lasht. E theksoj se n Greqi dashuria dhe respekti pr prindrit ishte i caktuar me ligje q quheshin ligjet e lejlekut (ligjet pelarge). Pra ekzistojn shum fakte mbi etimologjin e fjals pellazg nga fjalt pelin dhe argo nga t cilat formohet pelargu. Fakti q helent i quanin pellazgt pelarge e vrteton kt fakt.

P.S. N kt blog sht diskutuar shtja e etimologjis s emrit pellazg me nj tem t autorit Robert dAngely

71

Origjina e interesant

fjalve:

nj

krahasim

Nga Aristidh Kola

Mjafton t shikojm nj list t vogl fjalsh shqipe, greke dhe helene t lashta dhe nga krahasimi i tyre i drejtprdrejt vrtetohet se shqipja sht krejtsisht e njjt me greqishten homerike, gj q nuk ndodh me greqishten e re, d.m.th. vrtetohet nj lidhje m e madhe e shqipes me dialektin homerik sesa me at t greqishtes s re, dhe megjithse kjo duket e uditshme dhe e pabesueshme, sht e vrtet. N fjalt shqip jan marr parasysh jo vetm fjalt e gjuhs letrare por edhe disa dialektore dhe arbreshe. T mbahet parasysh se n gqeqisht mungon tingulli y q kthehet n i, sh q kthehet n s . gjithashtu d shqipe n greqishten e lasht homerike ka kaluar n dh.
72

SHQIPE

HOMERIKE

NEOGREKE

dor , dor - a lesh mi, miu heq, trheq) marr (mar) edhe, dhe ar, ara qas, kias pun (puna) kal, kali krye (krie) re, ret (hekl

ekedeka dor - o lasios mis = elko

mti qheri mal pondqi

mar - pto idhe, te arura qio, kio ponos kelis - tos kridhen

perno Qe horfi simono dhuli logo qefali

rea (perndia e reve) sinefo

73

vesh, vishem anda (nda) lepur qen, qeni

ves this - vesnimi andha - no leporis qion

foro efkharistisi lags sqilos Zo, akmazo filso fevgo adhinatos piretos piretos dherno, htip emis kathome edhafos, topos medhome

rronj (rroj, jetoj) ronio, ronimi ruaj, rojtar iki, ike lig ethe (kam ethe) rrah mjeshtr ne (neve) rri (qndroj) vend (ved) mend, mendoj rio, ritor iko lig ios, lig - s ethir, eth rahso, raso mistor noi e ri - dhome ved os, vedh - os mendohem

74

errt (errsir) thrres thrras) para (prpara) pr ty ai q nm

ere - vos

sokotos fonazo

(thrres, threo, throos

paros par ti

mbrost Ja sena

neme sis, neme - katara sao

van (shkuan) hedh dhe, dheu (tok) nuk udh, udha ver vers) shkop (stina

van heo jea, dhor, dha ni uk udhos e vear

pigan rihno, tinazo, sio Ji dhen dhromos kaloqeri

skipon, skiptro

ravdhi

75

torr korr mri

tornoo kiro (mni, minis

jiro thiro thimos

dialekti verior) marr (i marr) nisem flas lehem (lind) fryma margos nisome flio, fliar leho, lohia trels kseqin milao, omil jenieme fisima

(frima, frimao

dialekt i jugut) shkel deti krua, kroi dru lutem skel - os theti - s krunos dris, drimos, driti litome patao thalasa vrisi ksilo parakal

76

muse ter (thaj) vesa - versa dera kall (djeg) zien mjet tata, ati, i jati

nisos, nios ter - so versi thira kileo zei mitos tata, ata, jetas

nifi stegnno dhrosos porta qeo vrazi nima hondr pateras

Pr fjalt homerike q parashtrohen ktu shiko Iliada (A 35, 105, 189. 115, 67, 570). Tek Odisea (A 409, E 152, 457 etj).

77

Olimpi froni i Zeusit


Nga Aristidh Kola

A e keni pyetur ndonjher veten prse konkretisht n Olimp t vendoset froni i Zeusit dhe banesa e perndive? Vazhdimin llogjik t shtjes son e shpjegojn priftrinjt e majave t Ballkanit veriperndimor, e m konkretisht rrethinat e Dodonit, prej nga ku ata vshtronin t lindte dielli i adhuruar Diaw; nuk nevojitet t ngjitemi n majat e ktyre maleve q t konstatojm nj gj t till. Nj vshtrim i thjesht n hart do t na bind se kta priftrinj t lasht e shikonin Diaw Dia Diell t lind nga majat e Olimpit! Gjeologt do t na vrtetojn se Olimpi n nj koh t shkuar ka psuar nj vithisje t fort, dhe nga nj maj shum e lart, arriti t krijoj dy majat kryerore q ne njohim sot. Nj dit syt e uditur t priftrinjve t Epirit dalluan fenomenin e
78

vithisjes s tmerrshme dhe do t ken thn me mijra her n kallzimet e tyre far tjetr? se ky mal u ul, u b m i shkurtr. Dhe kjo gj n gjuhn e tyre thuhet; Ulj u b d.m.th. shqiptohej Uljumb plus mbaresa e mvonshme os i dha formn prfundimtare Uljubes > Ulimbos > Olimbos. Nga ana tjetr sigurisht q nuk ka nevoj qe ndonj gjeolog t na vrtetoj vidhisjen q prmndm. Kush ngjitet n kt mal t shkelur nga perndit, q nga fshati Lihotor do ta kuptoj menjher dhe do t mendohet thell se sa t vrteta fshehin ktu prleshjet midis gjigandve dh titanve q prshkruan Hesiodi. Po gjithsesi, gjeologt na duhen pr t vrtetuar epokn kur sht br ky ndryshim gjeologjik n Olimp, n mnyr q t shohim sa larg shkon historia e popullit ton dhe gjuha e perndive, ajo gjuh arvanitase q disa jan prpjekur aq shum q ta zhdukin nga hapsira greke, edhe ather kur

79

ishte aq i freskt dhe qe pikrisht gjuha e heronjve kombtar t 1821 it.

80

Faraoni Pasamitikos dha fjala bek


Nga Aristidh Kola

Faraoni Egjyptian Pasamitikos duke dashur t konkludonte se kush ishte populli m i vjetr n tok veproi si m posht: Mori rastsisht dy fmij t porsalindur dhe ia dha nj obani ti rriste me porosi q t mos thoshte asnj fjal n prani t tyre. Pas dy vjetsh, kur obani u oi ushqim, dgjoi fmijt t thoshin fjaln bekos. Athere faraoni pyeti njerz t ditur dhe mori vesh se bekos i thon buks n gjuhn frigjane, gj q tregonte se Frigasit ishin m t vjetr nga Egjyptiant. HEREDOTI , Historit II, 1. Kjo gj nuk mund t merret si kotsi e Egjyptianve, q influencoi madje gjer n nj pik edhe Herodotin. Pamvarsisht nse mnyra e faraonit ishte ideale apo jo ne, kemi nj t dhn se n gjuhn frigjane buka quhej bekos
81

Dhe nga kjo rrjedhin disa gjra interesante: Fjalor, bekos shqiptohet bek. Mbaresa os vjen nga gegzimi i fjals frigjane bek. Shohim pra se kjo fjal ka kuptimin dhe tingllimin e njjt me fjaln shqipe buk.

82

Amazonat
Nga Aristidh Kola

Miti i amazonave thot se ekzistonte nj popull luftarak, me lidhje direkte fqinjsore me akejt, midis t cilve luftonin edhe grat njsoj si burrat (si thot edhe Homeri). Nuk do t analizojm kombsin e amazonave, megjithse kan shum gjra t prbashkta me grat shqiptare q luftonin pran burrave (Bubulia, Xhavelena, shkodranet etj). Grekt e lasht e nxirrnin etimologjin e fjals nga Mazos gjiri sepse thon q digjnin njrin gji q t hynte harku, Louis Benloew kapet pas nj fjale hebraike Amah dhe kaldaike Azen , q t dyja kto fjal prkthehen arm ose po nga hebraikja Az do t thot i fuqishm. Karolidhi e formon fjaln nga armenishtja Amaduni q do t thot i huaj, apo nga persishtja Amadem etj.

83

Askush prej tyre nuk e nxjer prejardhjen e fjals nga gjuha e popullit pellazg. Pra le t prpiqemi ta shpjegojm kt fjal sigurisht me t gjith rezervat, pamvarsisht se mund t kemi ndonj gabim. N shqip ekziston fjala zonj e cila sht edhe n form titulli. Zonja pra, e para e shtpis, e jets, dhe e ekzistencs s burrit. Dhe kshtu arrijm n prdorimin e shprehjes Zonja ime ose Ime zonj q n greqishten e lasht ime bn emi dhe si rrjedhim kemi Emizonj Amazon.

84

Influenca e sanskritishte

shqipes
Nga Elena Kocaqi

tek

gjuha

Ka shum fjal q sanskritishtja ndan me shqipen, dhe q n shqip ato prdoren edhe sot. Madje fjal q shkojn deri n Himalaje ku nj popullsi atje i thot numrat si n shqip, p.sh shtats i thot shtat. Po paraqesim nj list t fjalve n sanskritisht, t cilat jan t njjta me ato n shqip.

SANSKRITISHT

SHQIP

name

emri (nga nami q e ka edhe shqipja)

nata
85

nata

lath da varga viesa bahra giri arita vartitum peja ulka pa trapa krimi arja krija

lith (pra lshoj) dha varg vi barra guri arrita vrtita pija yllka pa trup krimbi ari kryeja

86

ka lipsu lap ratha prer paka vrana vali trut tiras tila vasu val vas klea

k lips llap reth prer, prej pjek e vrame val tret thrras thela vash vall vesh kleka

87

suni nusa ramja vasa supa fal man gata tata gatita bhuta pura anu

uni nusja i ram vise supa fal mand, mendoj gota tata gatita bota para (pra q sht prpara) an

88

Pr gjetjen e shqipes n kt gjuh ka dy shpjegime t arsyeshme. S pari kto fjal jan futur n kt gjuh nga popullsia pellazgo ilire q sundoi kto territore pr mijra vjet. Nga prdorimi q i bri klasa e lart, kto fjal mbetn n gjuhn e shkruar si ishte sansktitishtja, pasi shkrimi ishte privilegj i klass sunduese dhe t diturve. S dyti teoria q po z vnd koht e fundit nga gjuhtart sht fakti se gjuha shqipe mund t jet nna e gjuhve indoeuropiane. Megjithat nuk ka rrac indo-europiane dhe as gjuh indoeuropiane. Gabimisht fjalt shqipe q gjenden tek sanskritishtja i kan edhe shum gjuh indo-europiane, dhe sht kjo aryeja q thuhet se ka nj gjuh t prbashkt indo-europiane. Nse studiuesit e gjuhve do t njihnin m mir shqipen nuk do ta bnin nj gabim t till.
89

Nj popull pellazgo ilir: trojant


Nga Elena Kocaqi

Troja dardane ka nj emr shqip pa i hequr asnj grm, q do t thot Troj, vnd ku ndrtohen shtpi banimi, ndrtesa t do lloji. Ky emr kshtu prdoret edhe sot. Kur krkon t ndrtosh t duhen troje q t ngresh ndrtesa mbi t. Kt emr Troja e ka pasur sepse ajo ishte nj vnd i ngritur, q ka shrbyer pr ndrtimin e banesave. Nj fakt interesant sht se trojant kan pasur si simbol t tyre shqiponjn, e cila ka qn simbol i Aleksandrit t Madh, i Pirros, i perandorve ilir t Roms, Ptolemenjve, Sknderbeut. Sot populli shqiptar sht i vetmi q shqiponjn e ka n flamurin e kombit dhe veten e quan shqiptar.

90

Nj tjetr fakt i rndsishm q tregon etnicitetin alban t Trojanve dhe aleatve t tyre, sht vet Iliada. Homeri jep emrat e vndeve, njerzve dhe perndive t asaj kohe. Emra q jan shqip. Kto emrtime nuk kan nevoj pr shpjegim, sepse vijn n nj variant t pastr t shqipes s sotme. Festi, ishte nj lufttar i zoti nga Lidia q i prgjigjet fjals n shqip fest. Arna Menesti, nga Beocia, quhej kshtu se luftonte me vegla t vjetra q i prgjigjen fjals shqip arna gj e vjets dhe e arnuar. Alkatos, emr trojan q sht prdorur edhe n Epir, prdoret edhe sot tek vajzat dhe djemt.

91

Kliti, emr trojan q sht prdorur edhe n Iliri e Maqedoni. Kt emr e ka pasur edhe mbreti ilir q luftoi me Aleksandrin e Madh n Pelion. Ky emr i bukur prdoret edhe sot. Perifati, sht n shqip shum pastr, pra perri fati, pra fat t mir, t bukur si perri. Edhe sot tek ne prdoret n disa krahina, dhe nuk thuhet mir por bukur, p.sh. bukur mir q ka kuptimin shum mir, por bukur sht e njjta gj si perri, poe kjo e fundit sht nj shkall m e lart se e bukur. Aise, perndi q sheh veprimet e njriut gjat gjith dits, q n shqip do t thot Ai-se, pra Ai-she. Sheh se far bn njriu gjith ditn. Aretyre, vend i zhvilluar q n shqip i prgjigjet fjals aretyre q do t thot ar-tyre, pra ara e tyre.

92

Erinjet, sht perndi q mbron jetn, q i prgjigjet shqip funksionit t saj. Ajo do t thot erinjet q sht e-rin-jet, pra e rin, e prtrin jetn. Hypokanti, q sht nga Thaka, n shqip hy-po-kan-ti pra q je si hy i bukur. Hypodon, sht emr trojan q n shqip do t thot hy-po-don pra t jesh si hy. Jadet, quhej perndesha e shirave q sht shqipja ja-det pra q sht det me uj. Menti, nga Qipro q n shqip mendi ose menti pra nj person i menur, q ka mend. Gjithashtu ka emr trojan t till si Mentor ka mend, i ditur.

93

Pra si shihet kto emra dhe pothuaj se t gjiitha emrtimet q jepen n Iliad jan shqip. Pra popullsia q ka banuar n Azin e Vogl ka qn e njjta popullsi nga etniciteti me at q ka banuar n Iliri, pr aq koh sa fiset trojane quhen trojane dhe ilire n t njjtn koh.

94

Krishti u ngjall
Nga Elton Varfi

Disa koh m par m ra n dor nj kopje e nj reviste pr promovimin e turismit n Siili. Kjo revist quhet ciao Sicilia whats on Kjo kopje sht e muajit prill t vitit 1987. Duke shfletuar kt revist ndesha n nj poezi n gjuhn arbresh. Poezia titullohet Stosanesi q sht nj shtembrim i fjals greke Christs Ansti, dhe do t thot Krishti u ngjall. sht nj poezi e shkruar nga Strollaku q sht pseudonimi i Antonino Cuccia me origjin nga Contessa Entellina. Kjo poezi sht shkruar plot 92 vjet m par, dhe sht shkruar pr t kujtuar vizitn e Kishs greko ortodokse, Kishs Latine me rastin e Pashkve. Strollaku sht nj shtrmbrim i fjals astrologu. Ktu posht po ju jap kt poezi si n gjuhn arbresh si n gjuhn e sotme shqipe, duke para thn q
95

prkthimi n gjuhn shqipe sht aprosimativ. Do t ishte me interes t madh q ndonj studiues i gjuhs arbreshe te lexonte kt poezi pr t kuptuar nse gjuha arbreshe ka evoluar n kta gati 100 vjett e fundit apo jo. Arbresh Me paqe e me har te kj bukurdit ka klnelur sa ke isht jet, qi i madh gzim vjen nj her n vit: kush rron e sheh pamet; kush vdes mbllin syt, kundet vete jep te jetra Jet, se In Zot, vdekur rrijti tre dit, me kaq har na u ngjall si sot. Luftart e rruajn me gjak te syt Kur tundej dheu e luajn ajo bot, se si vdiqi In Zot ng u pa m drit (drit) luftart u llavtin me at tirrimot, rran te dheu e zbllijtin syt: njohtin se a vran ish e vrteta In Zot, Shn Mria Virgjr rrij vn m lip, klajti t birin tre dit me sot, u kallaritin engjulit e erdhi ajo drit ane ti than Shn Mris se u ngjall In Zot.
96

Shn Mria Virgjr rriodhi, fshijti vate barcarti tIn Zot e pa se te gjiri kish nj firit: at helm i madh ndiejt Shn Mria kur vdiqIn Zot. Mbi dyzet ditat te Parraisi u hip, me flamn te dora u ngjall In Zot. Priftria na i mbson kt i madh shrbes Se pr tre dit hipet me at Stosanes E Litirit vete tja thot kini har se u ngjall In Zot. Kt rrim e bri Strollaku e u jame ju i thom sot: me kaq har u ngjall In Zot. Antonino Cuccia detto STROLLAKU.

Shqip Me paqe dhe gzim te kjo dit e bukur Q sht festuar q kur bota sht krijuar Ky gzim i madh vjen nj her n vit Kush rron e sheh gjithmon Kush vdes syt i mbyll Dhe n botn e prtejme hesapet i lan Se Zoti Yn, i vdekur ndnji tre dit Ma kaq hare u ngjall ai sot Ushtart me sy t prgjakur e ruajn Ndrsa dheu dridhej e toka tundej Sepse kur Zoti Yn vdiq
97

M drit nuk kishte Ushtart u tmerruan nga trmeti Ran n gjunj dhe ju hapn syt Kuptuan q ai q vran ishte me t vrtet Zoti Shn Mria e Virgjr po lutej Qau t birin tre dit deri me sot Erdhn ngjjt Dhe erdhi drita Dhe i than Shn Mris Se u ngjall Zoti Shn Mria e Virgjr vrapoi dhe syt i fshihu Dhe prqafoi Zotin Dhe pa se n gji kish ai nj plag Shum dhimbje provoi Shn Mria e Virgjr Kur Zoti Yn vdiq Mbas dyzet ditsh n parajs u ngjit Me flamur n dor Zoti u ngjall Kisha na e mson kt gj t mbrekullueshme Dhe pr tre dit ngjitet me Stosanesi Dhe kishs Latine vet ja thot Gzohuni se u ngjall Zoti Yn Kt rim e bri Strollaku Dhe ju thot sot Ma kaq gzim u ngjall Zoti Yn.

98

Mozaiku i Mesaplikut i shekullit t VI sht n gjuhn shqipe


Nga Elton Varfi

N Muzeun Historik Kombtar sht ekspozuar nj mozaik i uditshm dhe mjeshtror, i marr nga nj bazilik e Antikitetit t Von nga fshati Mesaplik i rrethit t Vlors. Mozaiku q daton rreth shekullit V-VI mbas Krishtit, ka qen dyshemor dhe ka prmasat 230 cm x 349 cm. Nga pozicioni horizontal i dikurshm tani sht fiksuar n vertikalitetin e murit t Muzeut. Ky mozaik sht botuar disa her i riprodhuar nga fotografi t ndryshme. Ka thequr vmendjen e studjuesve, shqiptar dhe t huaj q kan shkruar pr historin e Pellazgve dhe Ilirve. por nuk sht shpjeguar. N Mozaik tregohet fytyra profile e nj mashkulli me nj kapele n kok q ka nj maj dhe dy kordhele nga mbrapa. N kohrat e lashta kt lloj kapele e
99

mbanin profesort dhe filozoft e mdhenj. Prreth figurs s ktij burri gjenden pjata t mbushura me fruta dhe peshq. Ndrsa shikimi i ktij njeriu sht i drejtuar tek nj fjali e shkruar me shkronja t mdha ,A PAK KE TA.Kto

shkronja jan t alfabetit latin prve shkronjs s dyt q sht P e alfabetit grek. Shum studiues kan mendime t ndryshme pr kuptimin e ksaj fjalie. Ndr ta do t prmendim dr. Moikom Zeqon i cili shkruan pr fjalin n gazetn Koha Jon 29/06/2001. Kshtu nj mozaik polikrom i shekullit V me origjin nga Mesapliku i Vlors paraqet kokn n profil t nj burri t ri me ikonografin e nj hermesi, me kapele n koke dhe me nj mbishkrim "Aparkeas", emr i kouptuar i hyjnis Abrakas, i hyut monoteist t sektit heretik t baziliteve, q ka konkuruar krishtrimin n cakun kohor. Mozaiku me figurn gnostike t Aparkeas Abrakasit sht i rrall n rrafsh evropian. Ky
100

mozaik mbyll kshtu nj epoke t historis s Ilirve pr t hapur epokn e historis s shqiptareve. Natyrisht profesor Zeqo mendon q shkrimi i mozaikut sht n gjuhn greke.

(nj riprodhim i mozaikut t Mesaplikut)

Por t tjer studjues t gjuhs shqipe jan t mendimit q shkrimi i ktij mozaiku sht shqip. N qoft se ky zbulim do t vrtetohet me prova shkencore ather historia e shqipes s shkruar do t zhvendosej nga shekulli i XV n shekullin e V
101

ose t VI mbas Kristit. Pra do t ishte nj zbulim sensacional. Studiuesi Arben Llalla e lexon kshtu frazn e mozaikut A R C (A PAR KE AC), dhe jep disa konkluzione t cilat jan 1- Arbresht e Italis kan nj fjal t urt popullore ,Ha pr drek, po l pr dark, po kshtu nj fjal t ktij kuptimi e kan edhe n qytetin e Skraparit n Shqipri q thon ,Ha sot, po mejto edhe pr nesr, edhe n Jug t Shqipris prdorin nj fjal popullore ,Ha pr drek, por lr dhe pr dark. Kto thnie popullore i gjejm n librin FJAL T URTA SHQIPE, botim i dyt I rilindjes, Prishtin 1987 faqe 193. Prandaj nuk sht e rastsishme q Jugu i Shqipris, zon ku sht gjetur Mozaiku i Mesaplikut t prdorin fjaln e urt Ha pak, q t kesh. Si duket kjo fjal e urt popullore ka po t njjtin kuptim me fjalin q gjendet e shkruar n Mozaikun e

102

Mesaplikut dhe sht e logjikshme duke marr parasysh evolimin e gjuhs shqipe t ket psuar ndryshim. 2- Shkronjat e fjalis n Mozaik nuk jan t gjitha t alfabetit grek, por jan t alfabetit latin. Vetm shkronja e par e rreshtit t dyt sht P, por me shkronja t alfabetit grek. Ndrsa shkronja e tret, rreshti i dyt sht RR e alfabetit Pellazgjik(shqip) sipas studiuesit gjerman J.G. Von Hahn n librin e tij Shnime prmbi shkrimin e vjetr Pellazgjik. 3- Mendimi i prof. Moikom Zeqos nuk prputhet me shkronjs e fundit t rreshtit t fundit q n t vrtet sht C dhe jo S si pretendon prof. Zeqo. Shkronja S n greqisht sht dhe shkronja n greqisht shqiptohet C. 4- Forma e shkrimit sht nj form e veant e shkruar nga lart posht duke ruajtur t gjitha rregullat e drejtshkrimit q bhet fjal jo pr nj fjal t vetme, por pr katr fjal sa dhe rreshta jan shkruar.
103

5- N Mozaik tregohet fytyra profile e nj mashkulli me nj kapele n kok q ka nj maj dhe dy kordhele nga mbrapa. Prreth figurs s ktij burri gjenden pjata t mbushura me fruta dhe peshq. Ndrsa shikimi i ktij njeriu sht i drejtuar tek nj fjali e shkruar me shkronja t mdha A R C (A PAR KE AC). Logjika e thjesht na shpie n mendimin se bhet fjal pr dika q ka lidhje me ushqimin dhe njeriun. Ndoshta ka t bj me fjaln e urt HA PAK KE T HASH. Studiuesi grek me origjin shqiptare Niko Stylos s bashku me zotin Ilir Mati nuk kan dyshime se fjalia sht n gjuhn shqipe n kuptimin ,A PAK KE TA (Ha pak, ke t hash). Pra ata nuk kan asnj dyshim q mozaiku i shekullit t VI flet shqip. Kta dy studiues japin sipas mendimit tim fakte bindse dhe t pakundrshtueshme. Ilir Mati kundrshton Tezn e dr. Moikom Zeqos , dhe pikn e dyt t profesor Llalls q grmn e tret t rrjeshtit t dyt e lexojn R, ndrsa pr Matin sht K.
104

Pr t vrtetuar kt teori Ilir Mati mbshtetet n nj vazo antike greke ku jan t rafiguruar Patrokli, Akili dhe nna e tij Theti. Pikrisht n grmn e gjasht t emrit e Patroklos

gjendet e njjta grm e rrjeshtit t dyt dhe sht grma K.

(shiko fotografin ktu posht)

Nj tjetr fakt interesant sht ngjashmria e kapeles q mban n kok burri i mozaikut me qeleshen.
105

(shiko fotografin ktu posht)

Tani na takon vetm ne shqiptarve q t bindemi q gjuha jon ka nj histori shum m t lasht se sa historia krkon t na e tregoj. N kt mnyr krkimet n kt fush do t bhen m me entuziazm dhe nga nj dshir e fort pr te krkuar t vtetn.

106

Stela e Lemnosit
Nga Elton Varfi

Mbishkrimi sht gjetur m 1886 n fshatin e Kaminias t ishullit Lemnos, nga dy antar t shkolls Arkeologjike Franceze t Athins, dhe u botua po at vit n buletinin e ksaj shkolle (G. Cousin dhe F. Durrbach, Bas-relief de Lemnos avec inscriptions. Bull . d. corr. Helln. 1886, 1). Q nga kjo dat sht shkruar shum pr deshifrimin dhe gjuhn e ktij mbishkrimi. Studiues t ndryshm kan mendimin q ky sht shkrim etrusk. Stela sht gur varri mbi t cilin kan vizatuar profilin e koks t nj lufttari me usht. Rreth e qark figurs s lufttarit si
107

edhe anash pllaks sht shkruar me alfabet, t cilin dijetart e kan prcaktuar si t shekullit t VII p. K.

Stela e Lemnosit

Ka disa dhjetvjear q dijetart merren me deshifrimin e ktij shkrimi. Ata i jan afruar epigramit bazuar n gjuht e lashta si latinishtja dhe greqishtja e vjetr, por pa ndonj rezultat binds. N kt shkrim ne do t marrim n analiz disa studiues q jan
108

prpjekur t deshifrojn mbishkrimin e stels s Lemnos me an t gjuhs shqipe. Studiuesi francez Zaharia Majani , n librin e tij Fundi i misterit etrusk, Tiran 1973 shkrimin mbi stel e lexon n kt mnyr: 1. holaiez naphoth, 2. maras mav, 3. sialXveiz, aviz, 4. evisth zeronaith, 5. zivai, 6. aker tavarzio, 7.vanalasial zeronai morinaial. Holaiez, nip i Ziazi, ka qn maru gjat 39 vjetve. Gjat tr jets s tij pran Zerona t ktij lokaliteti, ka qn kryeprift i tempullit t Zerons t Mirians. Holaiez thot autori sht emri i heroit. Zerona sht perndesh q adhurohej n Lemnos, kurse Miriana sht emr qyteti. Nermin Vlora Falaschi, n librin e saj Letrusco lingua viva, Roma 1989 shkrimin mbi steln e Lemnos e lexon kshtu (
109

me shkronja t mdha sht transkiptimi i epigrams, kurse n kllapa korrespondimi n shqip sipar autores): ZI A ZI (zi a zi), MARAZ (maraz), MAF (maf = vello e zez), ZI APKH (zi ape), FEIS A FEIS (fisve a fis), E FIS TH, H (e fis, th, h), ZER O NAI TH (zer, oh nai,th, zer = me kap), SI FAI? (si faj?), AKER (acr = grop) , TAF (taft = fron), AR (ar), ZI, TH( zi, th), FAMA (fama), PA (pa), ZI AP (zi u hap), ZER,O (kap sht), NAI (pr ne), MORI (mori), NA IP (na hip), HOPAIE (hopthi), ZI MATH H, TH (zi math, h, th), SI FAI? (si faj?). Zonja Falaschi n librin e saj vetm i rrjeshton fjalt q ka lexuar mbi stel, duke vn pr bri fjalt korresponduese shqipe me prkthimin italisht dhe anglisht pa dhn shpjegimin prfundimtar, se me far kuptimi del sipas saj n trsi shkrimi.

110

Robert DAngely n librin e pest Sekreti i epitafeve t veprs s tij Enigma, Tiran 1998 , mbishkrimin e stels e cilson si mbishkrim pellazg. Ky studiues e lexon kshtu epigramin:

Epigrami i traskiptuar nga studiuesi Robert dAngely

I 1) O LLAJ Q NJEF ZIT E TUA, 2) MARAS MAJ; 3) SIALLI KU Q AVIS 4) VISET E TU: SHRON AITH 5) SIVA 6) LA MALA SIELL, SHRON AI MORINASIT 7) AHERE O TAVARAZ.
111

II 1) O LLAUZ (KUR) SI PHOKJA SOLI (U SUL): SHPTONTE AITH VISTHIN E TI 2) DHE T NDERONTE, RRO ME, O HARALI, SIFAJ (rro) 3) EPTE ZI, U ARRATIS PHOKJA, SIVAJ; 4) AVIS, U SUL KY Q, MARAZI IM, AVIS; AH, UMBI AU.

N mbishkrimin e par thot autori i vdekuri TAVARZI HARALI nga MYRNIA, qytet i ishullit t Lemnosit,

lavdrohet sepse ka shptuar atdheun nga pushtimi i fqinjve q banonin n gadishullin e Traks. N mbishkrimin e dyt thuhet se heroi ka shptuar atdheun nga pushtimi i foceasve, ndonse u vra para se t mbaronte beteja. Dhe gdhndsi e njofton t vrarin se fitorja u arrit nga bashkatdhetart e tij.
112

Megjithat fatkeqsia nuk u shmang, sepse armiku i par, fqinji i Traks, arriti prsri ta fuste atdheun n skllavri. Kshtu heroit i bhet thirrje, q t ringjallet, dhe t dal srisht pr t shptuar atdheun. Studiuesi Ilir Mati n librin e tij Nj shqiptar n botn e etruskve, Tiran 2000 e lexon kshtu shkrimin mbi steln e Lemnos: HOPIAE : S : NA FOTH SIASI MARAS : MAF SIAPYFEIS . AVIS E FIST: SERONAITHSIVAI VAN APA SIAP : SERON AI MO RINAIP AKER: TAVARSITH

Fjalt e theksuara me viz posht autorit i ngjajn me fjalt shqipe :

113

HOP AI E, NA, ZI, A(SHT), MARAZ, SE RON AI ZIVAI, TU VAR ZITH. Kuptimi do t ishte kshtu: Hop ai e z na thot zia sht zi. Hidhrim t madh si jap n fis, nga fisi n fis se ron ai zivaj. Van ? si jap se ron ai megjithse ri ai pak te varri i zi. Sipas studiuesit Ilir Mati ky interpretim del m i thjesht se shum t tjer t br nga studiuesit q ne prmendm m sipr. Megjithat shkrimi i stels s Lemnosit ka mbetur ende nj enigm. N qoft se nj dit kt enigm do t mund ta zgjidhim me an t gjuhs shqipe, ather do t kemi edhe provn e pakundrshteshme q gjuha pellazgo shqipe sht shkruar q n shekullin e VII p. K. dhe mbi t gjitha n nj territor q t gjith e quajn grek.

114

Theti, nna e Akilit pellazg


Nga Elton Varfi

Sapo t lexojn titullin e ktij artikulli do t jen plot ata q do t rrudhin buzt. Sidomos grekrit, sepse pr ta do gj q n lashtsi ishte legjendare ishte me doemos greke. Ishin grek heronjt e lufts s Trojs, edhe pse Homeri asnjher nuk e quan greke ose helene ushtrin q luftonte kundr Trojs. Homeri i quan akej. Robert dAngely etimologjin e fjals akej e gjen n gjuhn shqipe aq i bukur, aq i hijshm, q u plqen t gjithve. Nj tjetr grek i famshm? Aleksandri i madh. T mos uditet aspak lexuesi kur t lexoj q grekt e sotm edhe Aleksandrin e madh e bjn grek. Por le t shohim s bashku se sa ishte grek Aleksandri i madh. Filipi i II-t i Maqedonis u martua pr here t dyt me Olimbin (emri i vrtet ishte Poliksen) dhe duke qn se ishte e bija e mbretit t Mollosve,
115

ishte pasardhse e Akilit. Ishte e bija e Neotolemit dhe Andromaks pra mbesa e Akilit. Kjo formoi edhe pretendimin e Aleksandrit t madh q e quante veten si Akilin i ri. Sipas ktyre fakteve nna e Aleksandrit t madh ishte epiriote d.m.th. shqiptare. Tani n qoft se do ti besojm Georgiu Fineley (un personalisht i besoj) kur shkruan tek Historia e revolucionit grek q Aleksandri i madh kur fliste me gjeneralt e tij fliste n gjuhn e nns, ather ne bjme pyetjen , n far gjuhe fliste Leka i madh? Dhe a ishte gjuh greke? Prse historiant antik q kan shkruar pr Filipin e II t Maqedonis kan thn q ai ishte barbar domethn jo grek? Nj tjetr fakt i rndsishm. Heroi kombtar i shqipris, i ashtquajturi ushtar i Krishtit Gjergj Kastrioti u quajt nga turqit Skndrbe q do t thot princi Aleksandr. Mos vall turqit e quajtn kshtu pr nder t strgjyshit t tij shqiptar Aleksandrit t madh?
116

Por un jam i bindur q m shum se grekt ata q do t rrudhin buzt do t jen shqiptart. Sepse jemi ne kombi shqiptar q vuajm nga nj kompleks inferioriteti i pa justifikuar ndaj gjithkaje q ka t bj me t shkuarn ton. Por kjo sht nj histori e vjetr dhe ne nuk do ta trajtojm n ket shkrim. Le t vim tani tek tema kryesore e shkrimit ton. Ninfa Theti ishte m e bukura midis pesdhjet ninfave q ishin vajazat e Nereut dhe Dorids. Poseidoni dhe Zeusi donin q t martoheshin me kt ninf por meq ishte profetizuar q djali q do t linde nga Theti do t bhej m i famshm se i ati, ather Zeusi urdhroi Thetin q t martohej me Peleun. Ky i fundit nuk e pati t leht q t merrte nuse Thetin por m n fund ia arriti qllimit. Mbas martese Theti krkoi q t bnte t pavdekshm t gjasht fmijt e saj q pati nga martesa me Peleun duke vn tupin e tyre n zjarr, por Peleu arriti q t
117

hiqte nga zjarri djalin e fundit q ishte Akili. Edhe pse Peleu arriti q ta hiqte nga zjarri, Akilit i ishte djegur thembra. Kshtu Peleu i krkoi ndihm entaurit Kiron q ishte mjek q t shronte thembrn e Akilit. Le t ndalemi nj ast tek emri i entaurit. Si shkruajtm m lart ai quhej Kiron dhe ishte mjek. Mjeku shron pacientt e tij. N shqip kemi fjaln shron. Emri i entaurit Kiron me fjaln shqip shron ngjajn n nj mnyr t habitshme. Pra si tham mbasi Peleu i krkoi ndihm Kironit ky i fundit zvndsoi thembrn e dmtuar t Akilit me thembrn e gjigantit Damas i cili kur ishte gjall asnj kurr nuk e kishte mundur n vrapim. Kjo shpjegon pse Akili ishte i njohur edhe si vrapues i shklqyer. N greqisht emri i Akilit shkruhet A (Achilleus). Robert dAngely etimologjin e ktij emri e shpjegon me an t gjuhs shqipe; Aq-i-lehti.
118

Nj tjetr legjend na thot q Theti zhyti Akilin n lumin Stirg dhe jo n zjarr. Ajo mbante t birin nga thembra dhe pr kt arsye i mbeti e that domethn ishte pika e dobt e tij. Mbas lufts s Trojs dhe vdekjes s Akilit, Theti shkoi n vendi ku ishte takuar pr her t par me Peleun dhe i krkoi atij q t shkonin n thellsi ku aty do t arrinte q ta bnte t pavdekshm. Por Peleu e braktisi dhe shkoi n krkim t djalit t Akilit, Neotolemit q kishte shkuar n tokn e Mollosve, duke humbur pr gjithmon mundsin pr tu br i pavdekshm. Thetin e gjejm edhe n disa legjenda t mvonshme. Ndimoi Argonautt me anijen e tyre Argo, ndihmoi Dionisin duke e fshehur n shpelln e saj nnujore, ndimoi edhe Teseun q ishte hedhur n det pr t gjetur unazn q vrtetonte q ishte djali i Poseidonit. N fund ndihmoi edhe vet Zeusin.

119

Mbasi treguam n mnyr t shkurtr historin e ninfs Theti le t vijm tek etimologia e emrit t saj. N greqisht Thtis , n latinisht Thetis , ose Thelis , Thetidis Nga krkimet q kemi bre nuk kemi gjetur asnj shpjegim pr emrin e saj, po t prjashojm shpjegimin q jep Brkert pr emrin e titanes Teti ose Tetide (greqisht ) q sht gruaja e Oqeanit dhe gjyshja Thetit nns s Akilit. Brkert thot q ky emr sht nj transformim i akadikes tiamtu o tmtu q do t thot det. Por Brkert po t njihte gjuhn shqipe nuk do t kishte nevoj q t shkonte shum larg pr t shpjeguar kt emr. Fjala shqipe deti sht shum e ngjashme me emrin e titanes Teti. Por n qoft se ky shpjegim shkon mir pr emrin e titanes, sipas mendimit ton nuk shkon pr emrin e Thetit. Theti ishte nj ninf, dhe ninfat e kalojn m t shumtn e kohs nn uj domethn n thellsi. Ne mendojm se pikrisht emri i ninfs Theti shjegohet me fjaln shqipe Thell.
120

Tani grek e shqiptar do t thrrasin q sht nj skandal, nj budallalk me brir, por ne me durim dhe kurajo jemi ktu pr t pritur do lloj kritike.

121

Fjal n mbishkrimet etruske


Nga Ilir Mati

Zemla N nj pasqyr etruske kemi t vizatuar nj sken dashurie n t ciln si personazhe kemi perndin Apollon, q sht duke vshtruar puthjen e perndis etruske t qejfit Fuflun me nj femr t re me emr t shnuar pran saj: Zemla. Pyetje: mos fjala Zemla ka mbrritur deri m sot me an t shqipes n formn Zemr? Shnim: Nse prqasja e fjals Zemla me Zemr sht e vrtet, ashtu si edhe shum fjal t tjera etruske, mendoj se ato jan dshmi t sigurta jo vetm pr raportet q gjuha shqipe q flasim, ka pasur dikur me kulturn etruske, por edhe t mbrritjes s ktyre dshmive n koht moderne.

122

(n foto pasqyra etruske ku sht shkruar fjala zemla)

Tin, Ita Perndia m e lart e etruskve ishte Tin ose Tinia, t ciln romakt e quajtn Giove. N nj vazo t gjetur n Dodon, e cila ruhet n muzeun e Luvrit shkruhet: THEOZOTO. Theo n greqisht sht Zot, pra kemi: Zot Zoto.
123

Te Buzuku kemi: Tin Zot. Te etruskt kemi: Tin, Tinia. N etruskologji perndia Tin mban n dor tri rrufe, me t parn lajmron (bubullin), me t dytn shfaqet (vettin) dhe me t tretn qllon (shkreptin). N fjalt shqip: Vet-tin, Shkrep-tin, Bubull-in mos vall kemi edhe emrin e perndis Tin simbol i t cilit ishte rrufeja? Perndi tjetr e etruskve sht edhe Ita. Vendin n t cilin kjo perndi ka ler shqiptart e thrrasin Tale ose edhe Itale. N necropolin e Durrsit sht gjetur emri EITALIA, datuar n shekullin IV III p.K. Cutu : Kutu N revistn italiane Atlante, prill 1984, etruskologt italian dhan lajmin se kishin gjetur dhe zbritur n varrin e familjes Cutu. Kt emrtim etruskologt e dhan sepse n shum varre prej guri dhe n urnat e varrit t prgjithshm gjetn t
124

gdhendur fjaln Cutu. Fjalt e gdhendura n gur, sipas italianve, ishin kuptime t zakonshme t emrave t t vdekurve (emrin personal, emrin e familjes, emrin e babait dhe emrin e nns n rastin e fjalive me katr fjal). N baz t ktyre shkrimeve n Atlante, jepet lajmi se etruskologt kan ndrtuar dhe pemn familjare (gjeanologjike), q lidhte t vdekurit. Shnimi mbi varr sht:

ARNO (ARTH

CAIS KAIS

CUTU FELUSA KUTU FELUSA)

N nj tjetr varr sht shnuar:

AU CUTU FIPIAL

125

N kt rast, sipas studiesve italian, kemi heqjen e fjals CAI, pr t mos treguar orgjinn prej shrbtori q shpreh kjo fjal, duke ln vetm mbiemrin CUTU t familjes CAI = KAI, n shqip kuptohet edhe si Qaj. Sigurisht shqyrtimi m me kujdes i gjith materialit epigrafik, mund t dshmoj nse CUTU sht mbiemri i familjes, ose sht fjala CUTU , fjal e zakonshme q vendoset n varr me kuptimin KTU si i thon amt KUTU. Haron N fjalorin e gjuhs etruske t DAversa thuhet: Harun, Karon-ni i cili n ikonografin etruske nuk sht ai q prcjell t vdekurit n botn tjetr, por sht dshmitari dhe ekzekutuesi i vdekjes N baz t ktij shpjegimi q japin vet autort antik mund t themi se: Harun, Haron mund t jet Ha Ron,
126

Ron, Rnoj n shqip ka kuptimin Jetoj Ron, Rnon ka kuptimin Jet Ha n shqip ka kuptimin e foljes Ha N mitologji kemi edhe Hades, bota e nndheshme, vendi i t vdekurve. Pra del si rastsi interesante: 1- Haron = Ha Ron = Ha Jet 2- Hades = Havdes = Ha t vdekurit Fjala RNO mund t na oj n nj A RNO me kuptimin asht jet. Shkrimi Arno me format e tjera Arnth, Arnthi, Arnthial haset shum shpesh n epigrafin etruske.

127

Varri Golini I
Nga Ilir Mati

M 1865 n Umbria zbulohen dy varre etruske t pikturuara. Kto varre njihen me emrin e atij q i zbuloi: Golini. M 1951shum t dmtuara pikturat u vendosn n muzeun arkeologjik t Firences. N magazinat e ktij muzeu ndodhet nj kopje me madhsi natyrore e pikturave t varrit Golini I. Ky varr ka form katrore me prmasa 5,35 x 5,20m. Sipas studiuesve italian, pikturat n varrin Golini I, paraqesin pamje t nj banketi mortor, q kryhet n botn e prtej varrit pr nder t zotave dhe t nj banori t ri t sapoardhur. Pikturat ndahen n tri pjes. Pjesa e prgatitjes s fests, ku punt duket se i bjn skllevrit, pjesa e personave t shquar pr t cilt shtrohet banketi, dhe pjesa e mbrritjes s t sapoardhurit. do personazh i pjess s par ka t shnuar pran me ngjyr t zez dy fjal. Etruskologu Paolino sugjeron se kto shkrime
128

tregojn m tepr detyrat ose funksionet e skllevrve, sesa emrat e tyre t prvem, por pa kuptuar se pr far detyre ose funksioni bhet fjal. Ajo q m bri prshtypje t madhe, sapo pash kto vizatime, ishte skena e par, aty paraqitet prgatitja e mishit pr banketin. Mbi nj tra kasapi duken t varur nj ka i therur, nj dhi, nj lepur dhe disa shpend. Pran tyre vihet re kasapi q me hanxhar n dor, ngritur mbi kok qllon mbi nj trung mishi.

129

Mbi figurn e kasapit sht shkruhet: THAR..:KAO. Tek t dy fjalt mungon ndonj shkronj, por edhe kaq sa jan t bjn t kuptosh : THER KAUN (mund t ishte p.sh. THARNA KAON) Mbas kasapit sht figura e nj femre shrbyese, e cila duket se del nga vendi ku theret mishi. Ajo mban me kujdes n dorn e majt nj got t mbushur, ndrsa n dorn e djatht mban dika tjetr. Pran ksaj figure sht shkruar : THARMA ML.RUNS, ku n fjaln e dyt mungon shkronja e tret. Mua m duket se vajza mban n dorn e majt tharmin e banketit t mbledhur n got. Ky tharm mund t jet gjaku i kaut t therur. N dorn e djatht vajza mban shenjn e sakrifices t br, p.sh. mlin e kaut t therur. Pra : THARMA ML.RUNS mund t ket kuptimin : THARMA MBLEDHUN.

130

M tej dy figura q paraqiten duke punuar dhe rregulluar tavolinat e banketit dhe pas ktyre vjen nj figur q sht duke i rn nj cyle dyjare. Kta personazhe shoqrohen me shkrime q un nuk i kuptoj. Figura e gjasht sipas radhs (nga kasapi) sht nj djal q po bluan nj havan t veant. Djali nuk bluan me t goditur, por duke thrrmuar me t shtypur. Vizatimi shoqrohet me kt shnim: PAZU MULUANE.

PAZU MULUANE

131

Mua m duket se ktu kemi formn pa zu bukn, pa zu kosin, pa zu djathin pra pa zu mbluan. Po t ishte shkruar paza muluane do ti shkonte m shum tipit t havanit q djali po bluan, pa zhurm, pa z. M tej faqeve t mureve ka edhe shum shkrime t tjera n mes t t cilave un dallova fjal t cilat m lan t kuptoj se n banketin e pikturuar kishte do gj q duhet: pjestart e ceremonis, shrbyes, muzikant, qnie mitologjike, nj i sapo ardhur i lart, nj lajmtar madje edhe qnie t mposhtura t bots s prtejme si KRANKRU, i cili jep iden se mund t jet nj kafsh q bren, kruan krenat, kafkat. Kemi edhe nj qnie tjetr mitologjike KURPU , I cili mund t jetpersonifikimi i KURP s. T dyja kto qnie jan nn divan, pra t mposhtura nga banort e varrit t prbashkt.

132

Secili prej banorve t varrit t prbashkt bn lutjen e tij. Secili I drejtohet t lart it (larth), i luten ti fali (felinies, felth) sepse me fis (me fis) ose me fmi (me fmi) klajn (klan) duke krkuar shum falje (felusum). Ceremonia e lutjeve sht e prjetshme. Ajo sht e njjt pr do banor t varrit, pavarsisht nga koha kur ka mbrritur aty. Ata q e ndrtuan banesn e prbashkt, zgjodhn pikturimin me tem t prjetshme t mureve, sesa pikturimin do here t tyre, t kushtzuar nga ardhja e nj banori t ri.

133

Akili
Nga Mathieu Aref

Emri Eperios, Epeiros, shpjegohet nga shqipja: Epri do t thot dika q sht sipr, lart, prtej (Greqis). Homeri njihte vetm emrin Thesproti, emr q zvndsoi at t Pellazgjis (Heredoti II 56). N t vrtet sipas disa autorve t lasht, Epiri bashk me Pelasgiotidn ishte Argosi pellazg i Homerit (Thesalia) dhe Arkadia, nj nga zotrimet m t rndsishme t pellazgve. Pikrisht n Dodon t

Thesprotis, kta t fundit zotronin vendin e shenjt dhe t famshm t tyre kushtuar Zeusit dodonas dhe pellazg. Ja lutja q Akili i drejton Zeusit (Iliada XVI, 236 237): Zeus mbret dodonas, perndi e kahershme, Pellazge q mbretron n Dodon, n kt vnd t ashpr t Sellve, profett e tu me kmb t palara kurr, t cilt flejn prdhe!
134

Ti nuk ke refuzuar t mi prmbushsh dshirat e mia dhe ti drrmosh Akent pr t m nderuar. Ky paragraf, nj nga m t rndsishmit dhe m t qartt e poemave homerike (paragraf i kaluar pa u vn re, apo n heshtje nga pjesa e madhe e autorve) sht dyfish domethns. Para s gjithash Homeri vetvetiu e njihte zanafilln pellazge t Akilit, t cilin Zeusi perndi e Pellazgve e mbron kundr Akenve. Pastaj Homeri shpreh qart zanafilln Pellazge t fes, e cila me disa prjashtime do t behet e grekve. Edhe emri i vet Akilit shpjegohet fal shqipes s sotme. Shpjegimi i emrit epiriot t Akilit shpjegohet me fjaln Aspeitos , fjal q rrjedh nga rrnja Ashpeit q do t thot i shpejti n gjuhn e Pellazgve dhe ksisoj n gjuhn shqipe. Grekt e shpjegojn emrin e tij me i paprshkrueshmi i madh (cf Plutarku Pyrrhos I, 3 Aristoteli fr 566 R) . Ky interpretim grek nuk prkon aspak me epitetet e prdorura nga Homeri pr t cilsuar
135

Akilin. E njjta gj sht edhe pr nj emr tjetr grek t Akilit Akileus ka kuptimin si pa buz n greqisht. Ky emr shpjegohet gjithashtu n shqip Aq i leht. Sido q t rrotullohet problemi, gjuha shqipe sht e pagabueshme. Gjithashtu fal gjuhs shqipe shpjegohet edhe emri Uliksi (Odhisseus) q do t thot udhtari n gjuhn shqipe (Udhsi) . Si rrjedhoj emrat e dy heronjve m t shquar t poemave homerike, Akili pr Iliadn dhe Uliksi pr Odisen, shpjegohen fal gjuhs shqipe. N dy poemat e Homerit (Iliada dhe Odisea) kam zbuluar 58 citime prsa i takon Akilit, ndr t cilat 18 kan lidhje me nocionin e shpejtsis (Akil i shpejti , Akili me kmb t lehta, t palodhura apo t shkathta), nocioni i hyjnorit gjithsej 11 her, pastaj 25 prsa i prket fisit t tij (Easidi, Peleidi, bir i Peleut) dhe m n fund 4 citime pr epitete t tjera t ndryshme. sht e qart se Easidi sht jo vetm i shpejt por
136

edhe hyjnor. Kjo vrteton krejt zanafilln e tij pellazge: emri i tij, feja e tij dhe vendi n hierarkin e hyjnore ( bir i perndeshs Tetis, emri i s cils, gjithashtu emr pellazg do t thot det, oqean). Megjithat ja far na thot Plutarku (jeta e Pirros 1/3): Prej aty [vendi i shenjt i Dodons n viset e Molosve, mbretria e birit t tij Neoptoleme] Akili u prit me ndere hyjnore n Epir , ku ai quhej n gjuhn e vendit, Aspetos. Plutarku e dinte mir se banort e vendit t Molosve apo t Thersprotve apo ksisoj banor t Dodons flisnin nj gjuh ndryshe nga greqishtja, flisnin gjuhn e vendit na thot ai.

137

Pirro II
Nga Mathieu Aref

Pirro II (319 272 para Krishtit) mbretroi n Epir nga 295 deri m 272 para Krishtit. Ky mbret epiriot (me zanafill thrako-ilire, ashtu si Aleksandri i Madh) donte t riprtrinte bmat e Aleksandrit t Madh. Ai fillimisht sulmoi romakt, t cilt i mundi n Herakle n vitin 280 para Krishtit dhe n Asculum n vitin 279 para Krishtit. Fitorja e fundit u arrit me shum vshtirsi dhe sht zanafilla e shprehjes fitore si e Pirros. Pas shpartallimit t tij nga romakt n Benevento N vitin 275 para Krishtit, ai u sul pr pushtimin e Greqis. Gjat nj prej ekspeditave t tij ai gjeti vdekjen, si na thot legjenda nga nj tull q i ra mbi kok. Shnojm kalimthi se prkrenarja e famshme kelte me brir (cjapi apo dashi) q mbante Pirro II ishte e ngjashme me at t
138

Aleksandrit t Madh. T njjtn prkrenare mbante heroi kombtar shqiptar Gjergj Kastrioti i mbiquajtur Skndrbeu (1405 1468). Kjo emblem mbretrore u b edhe emblema e mbretit Zog I i Shqipris (1895 1961). Aleksandri i Madh sht cituar shum her n Kuran me emrtimin Aleksandri me dy brir (Al Iskandar Zul Karnain). Kjo vrteton m s miri zanafilln e prkrenares me brir q mbahej nga sovrant, n veanti nga ata me zanafill thako-ilire. Ja disa shembuj t tjer q vrtetojn prkatsin e epiriotve dhe n veanti t Mollosve me etnin pellazge. Para s gjithash dhe s pari, emri Mollos n shqip do t thot malsor . N t vrtet fjala malsor, malsi apo mals rrjedh nga rrnja parahelene dhe aq m tepr pellazge Mal, e cila kuptohet mjaft mir n gjuhn shqipe. Shnojm se malsort me zanafill thako-ilire ishin shtatlart (ashtu si n

139

koht e sotme shqiptart e veriut) n raport me grekt t cilt ishin m trupvegjl. M tej dhe s dyti, emri Pirro (Pirrohs) q do t thot burri n gjuhn shqipe, rrjeth nga pellazgo-shqipja burr, q do t thot trim i mir dhe burr kreshnik. Nse fjals burr i shtohet prapashtesa greke os kjo na jep burros (burr-os) e shndruar nga grekt n Pirrohs. A nuk sht kjo nj nga cilsit e Akilit? Pr ti mbushur me lavdi elitat, fisnikria apo njrzit e shquar t Epirit, shpesh ata i quanin fmijt e tyre Pirrohs apo Neoptoleme. S fundmi si kemi vrejtur m sipr, nj nga mbretrit e fundit t Epirit quhej Pirro II. Lufttart e ktij t fundit e quanin at Shqiponj. Si rrjedhoj ata do t bhen fmijt e shqiponjs. Qysh nga kjo epok shqiptart vazhdojn t quhen bijt e shqipes, d.m.th. n gjuhn e tyre Shqiptar. Sot jan t huajt q i quajn ata Albanias, Albanian, Albani, Albanese.
140

Ja disa shembuj kuptimplot ( list jo e plot ) e disa futjeve t panevojshme dhe jo t prshtatshme n fjalorin shqip
Nga Mathieu Aref

arrestoj; arrestim Ndrkoh q n gjuhn shqipe ekziston fjala shqip kap q duket se sht endur npr Europ sepse ne e gjejm n latinisht ( capere), n anglisht ( keep) ose n frngjisht ( capturer) marshim, marshoj, marshon Nuk kuptoj prse sht krijuar ky neologjizm ndrkoh q gjuha shqipe ka fjalt e saj ecje, eci, ecim, ecn. Mund t prdorej, n fund t
141

fundit, kjo fjal pr t emruer n lmin muzikor, nj marsh ushtarak ( marshim ushtarak) shprehje e shpikur nga t huajt. sukses Gjithashtu shqipja zotron shum fjal ndr t cilat mbarvajtje, mbarsi, mbrodhsi, ose arritje. audience Shqipja ka gjithashtu fjalt: vmendje, pritje, mbledhje aplikim, aplikacion Fjal t shumta n shqip: vendosje, vnie, zbatim, prdorim.

142

tendenc Shqipja ka fjaln e saj: prirje. procedim Edhe pr kt shqipja sht e pasur: mnyr veprimi, sjellje, mnyr e sjelljes protestoj N shqip ekziston nj fjale perditshm: kundrshtoj abuzim Gjithashtu shqipes nuk i mungojn fjalt: shprdorim, teprim, tepri, egzistoj n prdorim t

143

Edhe pr kt, pr nj fjal parsore dhe kaq t rndsishme shkohet dhe krkohet n nj gjuh romane relativisht t von frngjisht! ndrkoh q gjuha shqipe zotron nj nga fjalt m zanafillore dhe m t lashtat: jetoj n kuptimin q egzistoj dhe n rastet pavetore ka sbashku me kuptimin vazhdon, vazhdon ende ( ose hala) ose dhe jam gjall. injorant Shqipja zotron i pa ditur, i paditun, nuk di gj, ose nuk di gja . indipendence Ekziston nj fjal shqipe e shklqyer : pavarsi, mvetsi.
144

inteligjent Edhe pr kt fjal kaq t rndesishme gjendet mnyra pr t prdorur nj fjal t huaj nderkoh q gjuha shqipe ka shum sinonime: i zgjuar, i menm, i ditur civilizua,civilizuar N shqip ekziston nj fjal e lasht qytetrua, qytetruar ( q rrjedh nga qytet), fjal e trashguar nga latint ( nprmjet Etruskve) nn formn e civica (qytet), e cila ka krijuar fjaln italisht citta (qytet) dhe at franceze cit (qytet). sht kulmi q shqiptart prdorin nj fjl t t parve t tyre t shtrembruar nga latinishja dhe t riformuar nga frngjishtja.

145

plazh Edhe pr kt, pr tu br modern apo pr t folur si njerz t qytetruar, n kt rast si francez, sht perdorur fjala plazh ndrkoh q ekzistojn fjal tepr t vjetra: ranisht, e cila rrjedh nga fjala ran (dialekti geg) dhe rr (dialekti toske) si dhe buz deti; por dhe m t vjetra q kan kuptimin e njjtsi ran dhe kum, e cila sht zanafilla e emrave cumes, cumae, qytet bregdetar i Italis jugore ( Kampania, provinc etruske n kt periudh) dhe ishte qyteti i par i marr etruskve dhe i pushtuar nga Helent e par q mbrritn n Itali

146

Thot / Hermes Trismegisti


Nga Mathieu Aref

Folja them, n shqip do t thot edhe tregoj, mendoj, gjykoj. Thot pra nnkupton ai q tregon, mendon, gjykon.Nse i studiojm m nga afr atributet e perndis egjiptiane Thot, vrejm nj ngjashmri turbulluese me fjaln shqipe thot. N t vrtet perndia Thot ishte perndia e dijenis dhe e t shkruajturit. Ajo paraqitej me nj kok t Ibis-it dhe shpesh shoqrohej nga Anubis (perndia me kok akalli q drgonte t vdekurit n botn tjetr). T dy prpara Osiris-it duhet t shyrtonin drejtsin prpara peshores (peshimi i zemrs s t vdekurit, t cilit sapo vdiste, kopja e tij krahasohej prpara Osirisit q ndihmphej nga dyzet e dy gjykats). Thot n epokn greko-romake krahasohej me Hermesin Trismegisti (Mrkuri i
147

Romakve). uditrisht kjo perndia e fundit, n mitologjin e ashtuquajtur greke, shpiegohet fal gjuhs shqipe ( shiko kt emr te prputhje gjuhsore). Me pak fjal Hermes shpjegohet nga Err mes, n dialektin geg t Shqipris s Veriut, q do t thot Un vras terrin apo ai q vret ose sfidon terrin. Nj nga funksionet zanafillore prpara mbrritjes s Grekve ishe ai i drejtuesit t shpirti t t vdekurve drejt baness s fundit t tyre, d.m.th. bota e prtejme (terri). Fjala Trismegiste shpiegohet gjithashtu fal gjuhs shqipe. Kjo fjal, t ciln Grekt e shpjegojn nga ana fonetike nprmjet tri her m i madh, shpesh shoqrohej me Hermesin. Gjiithsesi legjenda tregon se Hermesi e krijoi lirn fal zhguallit t breshks, t ciln e prdorin si kuti rezonance dhe zorrt si tela e saj. Pellazgt e asaj kohe e cilsonin at me Err mys- Kris me gishta d.m.th. ermesi q i bie me gishtat e tij. Ky instrument, si pasoj e nj kmbimi u b lira e
148

Apollonit. Kjo sht kuptimplot! Prsa i takon perndis egjyptiane Thot t prdorur n titullin e librit Thot fliste shqip t Xhuzepe Katapanos ( botuar n Rom n vitin 1984) dhe analiza q ai bn n onomatikn pellazgo-shqip

149

Muzeu arkeologjik i Viterbos


Nga Nermin Vlora Falaschi

Edhe muzeu arkeologjik i Viterbos sht i pasur me reperte me vlera t mbdha, dhe me mesazhe epigrafike me prmbajtje filozofike t konsiderueshme. N hyrje, n murin e djatht duket nj sarkofag shum origjinal, me nj figur njeriu t shtrir mbi kapak. N korrespondenc ku gjenden kmbt, vrejm nj mbishkrim t shkurtr:

Ky epigraf shum koniz, krkon nj shpjegim t thell, sepse mbyll n vetvete nj koncept t rndsishm: CAE-I mund t ket kuptimin Kij mshir pr t o Zot

150

N t vrtet CAE n gjuhn shqipe do t thot thjesht qaje , por kuptimi m i thell sht shum m i rndsishm. Jo lot dhe vajtim i krkojn Zotit, por dhmshuri, mshir, mirsi. Kt e kuptojm nga Ija e vetmuar q ndjek fjaln CAE, dhe do t thot Zot. N Komedin Hyjnore (Parajsa, XXVI, 133 134) Dante na konfirmon mendimin ton.

Pria chio scendessi allinfernale ambascia, I sappellava in terra il Sommo Bene

Q do t thot prpara q un t bja kt udhtim, Zoti quhej I. Jacopo della Lana nj letrar bolonjez i shekullit t XIV, ishte i pari q komentoi Komedin Hyjnore, shkruan;

151

o in soa vita Deo sappellava I. Il primo nome per lo quale Adamo nomin Iddio fu I.

Domethn, Zoti quhej I. Emri i par q Adami prdori pr t quajtur Zotin ishte I sht interesante q n gjuhn turke, dhe si n at japonese e koreane, dhe ndoshta n t tjera gjuh orientale I do t thot e mir. N gjuhn turke i adam prkthehet njri i mir. Prandaj sht mir q t krkojm q t analizojm epigrafet duke inkuadruar kuptimin q i jepnin fjalve n epokn q jan prdorur, dhe t evitojm t ndalemi n kuptimin q ne i japin sot, ose m keq akoma t bjm gabime si sht br me kt mbishkrim duke i dhn kuptimin e emrit t prvem romak Caius.

152

Varret Vend-Kahrun t Tarquinis


Nga Nermin Vlora Falaschi

N Tarkuini midis gjelbrimit t livadheve dhe kodrave q bhen edhe m shum sugjestive nga pemt e ullinjve shekullor dhe luleve shum ngjyrshe, gjenden shum varre etruske. Thuhet i heshtur si nj varr. Por ato varre flasin shum , dhe jo vetm aty ku mendimi sht i fiksuar me nj koment epigrafik, por edhe n ato varre ku nj emblem zvendson fjalt. Nj lule, nj vizatim gjeometrik, nj qiell me yje, nj kafsh, shprehin nj simbol q prezanton iden dhe stimulon mendimin. Nj nga varret m interesante t Tarkuinis, pr sa i prket paleografis s pasur t saj, por edhe pr nj bashksi emblemash floreale , sht varri VANTH (n shqip vend quhet atdheu).
153

Pr t filluar, lexojm dhe prpiqemi t interpretojm kt mbishkrim interesant:

Pellazgo-Ertusk

Shqip

FEL ANI NAS FE LUS CLAN AI


154

Fal Ana Nash (neve) Me fe Lus Klaneve (familjarve) Ai

I AFRS IU RU XXII

I afrt Iu ru (u ruajt) 22? (vje?)

Dy karakteristika dallojn kt prkushtim t dashurit t tyre t vdekur. (ME) RU n gjuhn shqipe do t thot pr t ruajtur. RUNE jan gjra t ruajtura mir , dhe sht e ditur q rune jan mbishkrime t gdhendura n dru kryesisht n Gjermani,

Norvegji, Island, Suedi, Skoci, Danimark, Rumani, Bosnje dhe vende t tjera me karaktere t ngjashme me ato t Etruskve. Pak kopje kan mbetur pr shkas t prishjes s drurit si material. Pr rune ka shkruar edhe historiani romak Publio Cornelio Tacito n veprn e tij Germania. Nj tipar i veant i ktij varri t jashtzakonshm sht se pran perndeshs me krah Vend (VANTH) e cila kishte nj
155

rndsi t madhe tek etruskt pr misionin e saj si shoqruese e t vdekurve q meritonin parajsn e heronjve, gjejm edhe perndin me krah Kahrun (KHARUN) Q shpjegohet kah = i drejtuar nga, run = ruan, q do t thot, i drejtuar drejt pafundsis, prjetsis. Gjithashtu n varrin Vend-Kahrun, prball hyrjes ka nj mbishkrim prmbi mur zbukuruar me nj zbukurim t dyfisht, ku dafina ndrthuret me nj shirit t kuqe t errt: bashksia e ksaj pikture materializohet n numrin 8 horizontal. N fillim 8-ta sht i madh, pastaj shkon duke u zvogluar pr t prfunduar me nj deg q shkon lart. Si dihet, numri 8 ka qn gjithmon simboli i infinitit, dhe kjo piktur mund t simbolizoj rrugn q i vdekuri duhet q t ndjek, pr arritur nga infinite t vegjl e deri n fundin e Gjith Universit.

156

Pelasgo-Etrusco

Albanese

ANI NAS ARNO CE LUS THANKHEI

Ana Nash (neve) Arno q Lus Thanje (gojore)

LUS ATI

Lus Ati

157

A LA FILS XXXIX

(q ka) La (ln) Fisin 39? (vje?)

N kt mbishkrim fjala ARNO meriton nj analiz t veant. N t shkuarn ARNO do t thoshte KRIJUES dhe ndoshta pr kt arsye i ka dhn emrin lumit rreth t cilit jan krijuar qytetrime t mbdhaja si sht Firence. ARNO n gjuhn shqipe ka humbur kuptimin fillestar t saj dhe sot do t thot thjesht restauroj.

158

Disa hyjni e hyjnesha te Olimpit


Nga Robert dAngely

Zeusi: N shkallen e pare te hyjnive pellazget vinin Zeusin, te cilin latinet e quanin Jupiter. per ta shpjeguar etimologjine e termit (Zeus) do te kujtojme se te lashtet e cilesonin hyjnine bubullues, sepse midis te tjerash ai ishte perendia e gjemimit. Kuptimi bubullues jepet plotesisht nga pellazgjishtja : Z s, ne greqishten (phneis) dhe qe ka epersine se i pergjigjet plotesisht = Zs. Pra nuk ka asnje dyshim qe: (Zeus) eshte nje shtremberim i vogel ose me mire nje evoluim i pellazgjishtes : Zs : gjemues. Per shpjegimin e termit latin : Jupiter ai po ashtu jepet nga gjuha e pellazgeve , tirreneve ose etruskeve. Jupiteri do te thoshte ati yne: ju(ni) piter, ashtu si Junon shenohet nga:
159

ju(na)nn: nana jone ashtu si (Ioni on pelagos) ka kuptimin e famshem: mare nostrum = deti yne latin i cili ne te vertete eshte pellazg ose etrusk, sepse keta te fundit e kane quajtur deti jone = mare nostrum = deti yne = (ionion pelagos). Se fundi (Io es) qe do te thote jonet = tanet. Kulti i Zeusit ose i Jupiterit, qe nga solemniteti ia kalonte kultit te do perendie tjeter, ishte i perhapur ne te gjithe Azine e vogel, ne Greqi, Itali dhe ne gjithe shtrirjen e pafund te botes pellazge. I kushtohej dushku . Atribute te tije ishin skeptri, shqiponja dhe rrufeja. Demetra ose Ceres: Demetra eshte nje nga hyjneshat me te medha te Olimpit. Emri i saje (ne dorishten (Damatr) , sipas nje etimologjie qe atehere shume te lashte, vjen jo nga greqishtja (g) =
160

toke por nga pellazgjishtja dhe = (d) = (da) = tok ; dhe po ashtu motr = mater = (mtr) = nn. Kuptimi qe i jepnin pellazget e lashte fjales motr nuk eshte aspak ai i nns por pikerish ai qe i japin ende sot shqipetaret myslimane bektashij te Shqiperise se Jugut, kryesisht te Permetit, kur i drejtohen me respektin me te madh, do femre, jo doemos te re por edhe jo fare plake. Pak a shume i pergjigjet por ne rastin tone mungon ideja e memesise fjales frange: ma soeur kur u drejtohemi fetareve. Kjo ide e veante, qe ne ia atribuojme fjales soeur ne rastin e cituar me siper, na shpjegon evoluimin qe ka pesuar kuptimi i fjales motr ne shqipen, e cila nga kuptimi nn qe kishte ashtu si (mtr) dhe mater ka ndryshuar ne ate te soeur. Ne te dy rastet ne fjale evoluimi ka qene pra i kundert. Fakti qe Demetra e kishte prejardhjen e kultit te vet nga popullesite primitive te Thesalise, shume kohe perpara se te
161

behej shperngulja e fiseve greke ne Greqi, tregon se ky kult shkon prapa te besimet natyraliste te pellazgeve te lashte. Natyra e dukshme pellazge e ketij kulti provohet nga legjenda e Lykosit i biri i mbretit Pandion te Athines, qe emigroi ne vendin e trameleve, te cileve u dha emrin Likias pasi kishte hedhur qe me pare ne Meseni nje shkelqim te ri mbi misteret e Andanise. Apolloni ose Febusi : Forma me e lashte e emrit Apollon eshte forma pellazge A (Apelln), prej nga rrjedhin A (Apoloun) dhe A (Apln) po ashtu pellazge. Formes se prejardhur te pare A (Aploun) i afrohet emri etrusk : Aplu ose Apulu dhe forma A (Apelln), eshte me e afert e formes oske Apellun me gjithe emrat e vjeter greke : A (Apellas), A (Appells), A (Apellis), A

(Apellikos) etj. Duke u mbeshtetur ne format etruske Aplu dhe


162

Apulu e ne oskishten Apellun ne muntemi nga ana jone qe me ndimen e shqipeste japim etimologi shume te pranueshme , se ato te dhena nga Platoni ne Kratilin e tij e deri te t dhenat e ndryshme te shumta te dijetareve te sotem, qe duket se nuk kane bashkuar gjithe mendimet e paaneshme. Etimologjite qe ne propozojme, pra mbi bazen a Aplu, Apulu, Apellun dhe A (Apelln), kane kuptimin : q bn t lind ylli , pa dyshim qe eshte fjala per yllin e mirefillte, Diellin; q bn t agoj ylli, ose me mire akoma; ap udhn = q hap rrugn ose dielli paraardhs. Per kete arsye pa dyshim greket e shenonin Delosin ku ishte tempulli m me emer i Apollonit si ishulli i diellit linds. Fakti qe ishte hyjnia Diell, hyjnia i drites, i sillte atij ne fakt kete cilesi si Paraardhes ose (Prodromos), sepse ne te vertete dhe praktikishte ai qe sjell driten dhe me m shume arsye, ai qe e krijon vete eshte ndrion , ai qe u hap rrugen, gjithe te tjereve, ne te gjitha
163

degezimet e veprimtarise njerezore, artet, letrat, muzika etj. Qe ketej fare mire mund te paraqitet hipoteza se Apullen per Apudhn do te thote etimologjikisht pikerisht: udhndriues: ai q hap rrugn, paraardhesi, bartes i drites. Per me teper a nuk paraqitet ai duke drejtuar nje koi katershe, me rreze drite mbi koke dhe me Auroren perpara, bijen e tij?

164

= Pellazgt e ditur
Nga Robert dAngely

Gjat periudhs midis fundosjes s Atlantids dhe epoks s Ekspedits I t pellazgeve ose ARG-ve drejt Indis, prve kontaktit me atlantt q mbetn prfundimisht n Europ, ata patn kontakte t ndryshme q u bn si pasoj e shprguljeve t shumta t popullsive, q u prkisnin grupeve pak a shum t rndsishme t po asaj race pellazgjike, t bardh. Kto kontakte solln edhe nj her q t njtrajtsohet gjuha

pellazge e folur dhe ndoshta e shkruar n at koh. Ne madje jemi t sigurt q n saj t fams botrore q pellazgt ose ARG-t duhej t kishin fituar nga fitoret e tyre mbi Atlantt, ata patn mundsin t prhapnin me urtsin e tyre legjendare , prdorimin e gjuhs s tyre n dialektin q ata vet flisnin n qendr t Greqis, kryesisht n Athin dhe n Itali. Ne e nnvizuam mbiemrin ton legjendar i cili cilson
165

emrin urtsi , pr t vn n dukje rastin q na jep q t ndreqet nj gabim tjetr mijravjear, konkretisht ai q vazhdimisht e prkthen fjaln: (dioi), q cilson (Pelasgoi) si hyjnore sikur kjo (dioi) t kishte ndonj lidhje fardo me mbiemrin (theios) , i cili vet vjen prej emrit (theos) q do t thot Perndi dhe prej nga vjen mbiemri (theios) i cili prgjigjet hyjnor. N fakt fjala (dioi) q sht ngatrruar nga padija n kt mnyr, nuk sht gje tjeter vese mbiemri prejfoljor i shqipes ose i pellazgjishtes : di-s , q vjen nga folja di , me kuptimin: kam dije. (dios): athere sht e njjta fjal me pellasgjishten di-s q do t thot, i ditur, ai q di ; dhe prkthimi i vrtet i: (dioi pelasgoi) si rrjedhim do t ishte : Pellazgt e ditur ose Pellazgt e urt, dhe jo Pellazgt hyjnore , si e kan prkthyer gjithnj gabimisht ose nga padituria.

166

Para nisjes s ekspedits drejt Indise termi Pelarg ose Piellarg, q shnonte gjith popullesit e racs s bardh sht

thjeshtsuar , duke hequr gjymtyrn e par Pel ose Piell q do t thot lind dhe ruajti vetm gjymtyrn e dyt , q sht ARG ose n greqishten (arg) dhe q ka kuptimin i bardh. Ky term i dyt , i cili ka patur fat t madh , nse mund t shprehemi kshtu, dhe sht n origjin t fjals mesopotamase: ARYA dhe t fjals greke: (argeios) mjaft t shpesht n kt gjuh t fundit, ky term pra zuri vendin e fjals: (pelargos) ose (pelasgos), megjithat pa arritur q ta zhduk trsisht. Sido q t jet, ajo q duhet shmangur , si e kemi vn re tashm, sht ngatrrimi me termin grek: (argeios) , i cili shkruhet saktsisht n t njjtn mnyr , por q e ka theksin n rrokjen para parafundores, dhe q do t thot banor ose qytetar i qytetit t Argosit
167

Etimologjia e sakt e YTI dhe (barbar os)


Nga Robert dAngely

Fjala q ka m shum rndsi pr pikpamjen ton nga Odisea , sht emri q Uliksi i dha Polifemit, q u prdor pr t thirrur at, pra : (outis) . Q n vshtrimin e par, ne e kemi par se ashtu si shte shkruar (outis) , ose si kan dashur ta shkruajn m von, nuk shte nj fjale greke, sepse do t duhej t ishte : (oudeis) q mund t kishte kuptimin askushi . (ou tis) q gjithashtu do t thote askush shkruhet n dy fjal te veanta si e gjejme kudo tek Iliada dhe Odisea. (outis) nuk ka qn konsideruar si nj fjal q shnon askushin pr m tepr si transkriptim i YTI : yti pellazgjike. Nse n fillim kjo YTI = yti shqiptohej n mnyr te prshtateshme, sipas pellazgjishtes dhe kuptohej fare mir nga i gjith auditori, shum m von kur n epokn e
168

Pisistratit rapsodite u prkthyen n greqisht, YTI nuk u prkthye por thjesht u transkriptua me (outi). N fillimet e transkriptimit te ksaj fjale n greqishten megjithate shqiptohej me saktesi: YTI dhe auditori vijonte

automatikisht ti jepte domethnien e vrtete: YTI. Por m von kur tekstet krahasuese pellazge nisn te bheshin gjithnj e m te rradha dhe prfunduan m pas duke u zhdukur fare, u harrua shqiptimi i vrtete dhe humbi gjithashtu kuptimi i sakte: (outis) q nuk ishte prkthyer dhe i dhan kuptimin Askushi. Kjo YTI pellazge, shum e prdorur edhe sot, pikrisht po me ate kuptim q e ka prdorur Odisea, pa dyshim i bri tua mbathnin te gjith ciklopt njri pas tjetrit, q vinin para shpells s Polifemit pr ndihm, pr arsyen e thjsht se n pellazgjishten ose shqipen YTI gjithnj do te thote: yti (yt+i) dhe jepet si prgjigje pr pyetje te tilla si:
169

Kush ta qit syn i pari ? }YTI Kush te shtyn i pari te biesh n rrip ? }YTI Kush ta ben te lign m te madhe ? }YTI Kush te vjedh m mir ? }YTI etj., etj. YTI shte kudo me kuptimin: farefisi yt m i afrt, miku, shrbtori, i punsuari ose do prson q shte i lidhur ose pran jush dhe q prgjigjet ose i prgjigjet pyetjes q i bhet. Pr te shpjeguar rastin e ciklopve q iu drejtuan Polifemit gjrat do te ken ndodhur kshtu: Ciklopi i par, pa dyshim ai m afr ka rendur tek ai dhe e ka pyetur: cili bari t ka goditur? Sapo Polifemi i sht prgjigjur yti, tjetri pa pritur fjalt e tjera sht kthyer pr te
170

t vett dhe sht ndalur pr t shmangur ngaterresa t tjera, sidomos me ciclopt e tjer. Ciklopi i par sht nisur te t vetet dhe atehere menjhere ka rendur ciklopi i dyt dhe dialogu ka filluar pak a shum: Cili bari t ka goditur? ose cili t ka plagosur? Polifemi prsri i sht prgjigjur: yti . Edhe ky ciklop i dyt po njsoj pr t shmangur do diskutim me ciklopt e tjer sht kthyer po me aq shpejtsi dhe ka ndalur te t vett. E po kshtu i treti, i katrti, i pesti dhe gjith ciklopt e tjer, deri tek i fundit; pr shkak t ksaj fjale magjike ;Yti ose me kuptimin pellazg q Uliksi e ka vn n gojn e Polifemit, ata t gjith ua mbathn pa krkuar shpjegime, duke besuar se kshtu nuk do t ngatrroheshin n nj histori, q e kishte shkaktuar bariu i tyre me Polifemin. Duke i dhn (outis) jo m kuptimin grek askushi q nuk mund t kishte nga vet forma por kuptimin pellazg yti q i
171

prshtatet shum m mir, gjith vargjet greke prkatese bien vetvetiu sepse duket q jane futur duke prdorur dhun dhe nuk prbejn nj trup me tekstin q e rndojn Nj fjal tjetr, e cila provon se gjuha pellazge ka qn gjuh e vatres pr gjithe antikitetin dhe q me kt ciliesi jo vetm ka ndikuar mbi greqishten, por i ka shrbyer pr ti dhn ose siguruar lnd, sht fjala: (barbar os) . Grekt n lashtsi duke respektuar kuptimin etimologjik t ksaj fjale nuk e prdornin prvese kur dshironin t cilsonin nj gjuh tjetr t ndryshme nga greqishtja, dhe asnjhere kur flisnin pr racn, kombin , pr qytetrimin , ose pr nj tem tjetr analoge. Vetm m von dhe sidomos nga latint fjala: barbari u prdor pr t cilsuar popujt e paqytetruar dhe n veanti ata q pushtuan perandorin deri n shkatrrimin e saj prfundimtar, dhe pastaj i mbeti ky kuptim. Sa pr grekt q e huazuan kt fjal nga gjuha pellazge, i dhan kuptimin q
172

kishte n kt gjuhe, domethne : q flet belbr ; ose q flet si femij n menyr t pashkoqitur. N fakt duke u mbshttur mbi gjuhn pellazgjike aktuale, domethne shqipen , mund t jepen dy shpjegime etimologjike t prsosura ksaj fjale: i pari sht ideja ose domethnia e llafazanrise, t flasesh mbar e mbrapsht ose t flassh vazhdimisht q jepen n shqip: flet brbr, si byth e turtullit; dhe shpjegimi i dyte sht t shtrembrosh kuptimin e fjalve ose ti hash rrokjet, duke i shqiptuar ndryshe nga mnyra e drejt e prgjithshme, si pr shembull thuthuqi, q jepet shqip flet belbr si foshnjat domethne belbzon. N t dyja rastet, si flet brbr si flet belbr gjuha shtrembrohet aq shum sa bhet e

pakuptueshme edhe pr nj shqiptar. Kjo ka qn e njjta gj me grekt e lasht, t cilt flisnin t gjith gjuhn pellazge, si ata q e flasin ende sot shqipen, kur ne mardhniet me t huajt, krijuan gjuhn greke, liturgjike, diplomatike, zyrtare dhe
173

ndrkombtare (pr tu marr vesh me jo pellazgt) nga fjala e tyre br br onomatope, po ashtu si n shqipen e sotme brbr ose belbr krijuan fjaln: (barbar os). Dhe ky cilsor u prdor nga t lashtt si pr ata q flisnin nj gjuh t ndryshme nga grekt dhe q ishin si rrjedhim t huaj, edhe pr ata q ishin helen , por q shqiptonin keq gjuhn greke, duke shtrembruar dhe duke br t pakuptueshme, apo e flisnin shpejt dhe me gabime, duke e br njsoj t pakuptueshme Prfundimisht cilsori (barbaros) prdorej nga helent vetm pr menyrn pr t folur dhe aspak pr racen e dikujt; gj q i bnte pellazgt me prjashtim t atyre q e dinin e flisnin dhe e shkruanin greqishten t konsideroheshin si barbar, po ashtu si t huajt pr racn pellazge, me prjashtim t atyre q dinin mir greqishten dhe njsoj konsideroheshin se ishin helen. Pr t saktsuar kuptimin q mori m pas fjala (barbaros) do t citojm ktu nj
174

far aksiome q ata t cilt quheshin helen e kan krijuar pr tu shrbyer si kriter i leht q t dallonin helent dhe jo helent: (pas m Elln barbaros) domethne Ti jo helen (je) barbar, thoshin ata; duke e prdorur kt fraz si baz pr nj silogjizm, Demosteni ka then, po e citojm: do jo helen sht barbar; tani, Filipi babai i Aleksandrit t madh nuk sht helen (athere mund t pyesim, prse helenet e sotm predendojn pr Filipin, Aleksandrin, maqedonasit, epiriotet etj se jane helen?), ateher Filipi sht barbar . Pr ta prforcuar kt silogjizm mund t vrehet se helent i trajtonin helent e tjer si barbar vetm e vetm sepse nuk kuptonin dallimet dialektore t greqishtes q flisnin.

175

(dourios ipp os) = Hipje druri, O (Odusseia) = Udhe sshu


Nga Robert dAngely

Dihet se gjuhet njerrokeshe jane me te lashta se gjuhet e zhvilluara, domethene ato kane po ato rrenje, por me te zgjatura. Keshtu sipas kesaj menyre arsyetimi, cila eshte me e lashte: kjaj, klaj apo (klai ) qe do te thote une qaj? Hepem apo (epom ai) qe do te thote: perkulem, ndjek dike apo eci ne drejtim te tije : jam apo (eimi) = une jam (e tashme deftore, veta e pare e foljes me qene), kam apo (ech) = une kam, miel apo (melg-) qe do te thote miel, bretkues apo (batra chos) = bretkose, dru apo (dru - s) dru dhe pyll, nje trup apo (an thrp os) qe do te thote: nje

176

trup, nje individ: der- apo (thur a) = porte: dhalle apo (gala) qe do te thote qumesht etj., etj. Cia eshte me e lashte (ipp os) ne greqisht per kalin ose hipjen ne kale apo hip = shaloj ne shqip? Dhe perse jo (zulin os) = prej druri por (dourios) = druri ne poemat homerike? Se pari sepse (zulin os) me siguri nuk ishte formuar ne greqishten ne epoken e luftes se Trojes dhe perdornin fjalen - (douri - os) = njesoj prej druri nga pellazgjishtja dru ri = dru = (dour) = (dourios), me pas, sepse si pas kesaj lufte dhe shume shekuj me vone e kane kenduar subjektin ose lenden e poemave homerike shqip dhe kane thene hipje druri qe e kane perkthyer greqisht me: (dourios ipp os). Cila eshte me e lashte: (Pnelop) orgjina e se ciles nuk shkon me pertej se 700 para Krishtit, apo perifrasa pellazge qe ka lindur pene lypi qe sherbeu qe sherbeu si emer
177

i perveem. Le te citojme edhe kete absurditet, qe te nesermen e marrjes se Trojes, zgjatja e kthimit te Uliksit ne atdhe i dha shkas krijimit te poemes epike, se ciles iu dha emri O (Odusseia), nga nofka qe iu dha protagonistit ne gjuhen pellazge. Ne fakt titulli i poemes O (Odusseia) nuk eshte nje fjale e prejardhur nga emri i vertete i protagonistit, por nje llagap qe iu dha pas endjeve te tij gjate dhjete vjeteve neper Mesdhe para se te kthehej ne atdhe ne ishullin e Itakes. Ne nuk e njohim e emrin e tije te vertete, po keshtu ndodh me pjesen me te madhe te krereve te tjere te ekspedites kunder Trojes, ne nga ana tjeter jemi perpjekur te rindertojme domethenien e llagapit qe iu eshte dhene. Sa per ate te Uliksit i vetmi qe i pershtatat me mire ne gjuhes pellazge, sepse kjo eshte e vetmja gjuhe qe i perkthen me mire keto nofka, eshte ai i Udhe sshu qe eshte transkiptuar mjaft shekuj me pas ne greqishten O (Odusseus) pa u perpjekur per ta
178

perkthyer si eshte bere per te tjeret. Domethenia e Udhe sshu u pergjigjet me mire ndodhive qe e karakterizuan

Uliksin ne kete rast dhe perkthehet me : qe nuk e shihte rrugen e vet. Uliksi ka pasur gjithashtu edhe nje nofke tjeter pellazge , por kete ne nuk e njohim aspak , sepse ne vend qe te transkriprohej si O (Odusseus) eshte perkthyer (Plumchan os) mendjeholle qe na ben te mos mund ta gjejme termin pellazg, perkthimi i te cilit ka dhene: (Plumchanos). Pas gjithe ketyre

shpjegimeve, do te themi tani ku eshte absurditeti i Fjalori Homerik i Pandazides (ed i Athines) te fjala O (Odusseus) thote se ai eshte quajtur ashtu nga folja oo (odussenomai) qe do te thote zemerohem(?) . Kurse ne themi se O (Odusseus) eshte transkriptimi i nofkes se tije ne gjuhes pellazge. Neve nuk na mungojne konfirmimet per kete, eshte njesoj sikur ne te themi qe e kane
179

quajtur Galipaux sepse bente "galipete" Mac Adam nga "macadam", Pasteur nga "pasteuriser" etj.

180

Etimologjia e emrit Athina


Nga Robert dAngely

Etimologjia e emrit te saj ka mbetur deri me sot mjaft e dyshimte. Sipas Max Mller, qe ne kundershtim me pohimet dhe figurine e gjithe autoreve te lashtesise, ka pretenduar se pellazget nuk kane ekzistuar asnjehere, pretendon kete radhe qe (Athina) eshte nje fjale greke (?), nje evoluim i sanskritishtes: ahna , qe do te thote : qe flakeron, qe digjet , por ai nuk jep asnje shpjegim qe te vendose nje raport faredo ndermjet (Athina) dhe ahna. Sipas Schwartz dhe gjuhetareve te tjere Athina eshte hyjnesha e vetetimes qe perseri vjen nga sanskritishtja. Se fundi, sipas nje grupi te trete , Athina vjen nga rrenja: (aith), prej nga vjen gjithashtu (aithr) = eter ose me mire rrenja (ath) prej nga vjen fjala (anthos) ose (athr) = lule. Nga ana tjeter ka gjuhetare qe e marrin tipin A (athnaia) ose A
181

(athnai) jo si emer por si nje epitet te (pallas) dhe e perkthejne shprehjen e Homerit: (pallas athnai) me: Pallas Athinase. Megjithate ne do te shohim me poshte qe ky mendim eshte i gabuar dhe se A (athnaia), pamvaresisht nga mbaresa e saj qe mund ta beje te merret kjo fjale si mbiemer, duke u mbeshtetur ne pellazgjishten ose shqipen ajo perseri klasifikohet me emrat si: beteja, kalaja (fjale shqipe ose pellazge dhe aspak turke ose arabe. Nga pellazgjishtja kjo fjale ashtu si shume te tjera ka hyre ne perdorim ne gjuhen arabe dhe me pas ne turqishten dhe ne te gjitha gjuhet e tjera te Europes juglindore) murtaja, Athinaja etj. Sido qofshin te gjitha keto shpjegime e prekin fjalen Athna vetem shume larg, dhe nuk japin asnje shpjegim emitologjik te pershtateshem te termit. Megjithate keto jane vetem fjale qe jane kerkuar me mundim, me qellim qe ata te cilet i kane krijuar, te mund te thone dika
182

pamvaresisht nga fakti qe ajo ka thone vlen apo nuk vlen dika, kenaq apo nuk kenaq nje mendim. Nga ana jone ne do te japim shpjegimet e meposhteme etimologjike, duke u mbeshtetur si zakonisht ne pellazgjishten ose shqipen. Do te themi qe ne fillim se nga dialektet shume te lashta greke ne kemi forma te ndryshme te emrit Athna: sipas Homerit kemi Athni, Athnaia dhe ne jonishten Athnai, sipas poeteve epike dhe ne dialektin jon, jane po ato forma si te Homeri me siper. Ne te gjitha mbishkrimet atikase pas Euklidit forma Athna(i)a = Athnaa ka dhene formen e shkurtuar dhe perfundimetare Athna, qe mbizoteroi nder te gjithe atikasit dhe ne greqishten e perbashket qe quhet (koin). Pikerishte kjo forme e fundit e (athna) ose (athnas) u be emri i zakoneshem i hyjneshes ne Athine, qyteti qe ishte nen mbrojtjen e veante te saj: po ashtu eshte forma e pare e pashkurtuar (athna) domethene ()
183

(athna (i) a) = Athinaja qe eshte ne perdorim ne gjuhen e sotme shqipe : sot ne Shiperi thuhet Athinaja ose fare shkurt Thina. Me tej ne kemi ne dialektin dor dhe ne dialektin eol formen (Athinaa) (Alc. 9; Teokr. 28. 1) ne dorishten (Athnaia) (Tekor. 15,80) dhe se fundi (Athana) te atikasit . I kemi cituar gjithe ato forma me lart, - por ka edhe te tjera per te dale me mire ngjashmeria ose me mire identiteti ndermjet emrit te hyjneshes Athina ne dialektet greke dhe

perkthimi i saje ne pellazgjishten ose shqipen: E THNA ; duke ditur se e ose pellazge i pergjigjen ne greqishten dhe latinishten tre zanoreve te ndryshme : e dhe = ; e dhe = e ose dhe e dhe = , eshte bere evoluimi nga E THNA te ATHNA, ANA, etj, ne menyren qe (Athana) do te thote si edhe E THNA: ajo qe duhet ose eshte e paracaktuar te linde, te behet, te prodhohet sipas fatit, ose e
184

destinuar. Dhe ky perkthim na on pa gabim te nje tjeter, jo me pak i goditur, qe i permbys te gjithe ata qe kane dashur te gjejne nje shpjegim te vlefshem, cilido qofte ai, dhe qe nuk e kane arritur dot. Ne fakt njihen mire gjithe perrallat, legjendat ose gjithe mitet perkatese lidhur me lindjen e Athines. Ato jane shume ne numur por me e lashta prej tyre, e cila madje ka sjelle lindjen e gjithe te tjerave dhe qe na njoftojne Hesiodi (theog, 886), Stesihori, Pindari (OL . 235), Homeri (te Himni per Athinen; XXVIII, 4 dhe 55) dhe mjaft autore te mevonshem eshte kjo qe vijon: Zeusi perpiu gruan e tij te pare qe ishte personifikimi i urtesise, qe ishte shtatezane. I pari i hyjnive e mori kete mase te rende sepse mori vesh qe pas vajzes e cila do te linde nga kjo barre e pare do te bente nje djale, me te forte e me te fuqishem se i ati, domethene se vet Zeusi, qe do ta rrezonte nga froni dhe do ta bente ta pranonte ne vend te tij si kryetar te
185

qiellit . Kur erdhi koha per lindjen normale te femijes se zene nga , Zeusi ndjeu ne koken e tije dhimbje aq te

padurueshme sa Vullkani ose H duke marre nje sopate e goditi kaq fort ne koke Zeusin sa doli Athina krejt e veshur dhe e armatosur duke leshuar britma te forta gezimi dhe ja perse eshte thene gjithmone se kjo hyjneshe ka lindur nga koka e Jupiterit. Homeri , ne Himnin per Athinen na e paraqet kete mit me mjeshteri te persosur dhe na e pershkruan me imtesi pershtypjen qe u beri te pavdekshemeve te Olimpit. Ne tekstin origjinal ne greqisht ka nje epitet te shpeshte per Athinen: (tritogens). Per kuptimin e saje kane marre per (trito) si pjese e pare te fjales se perbere ate te (tritn) ose te (trit). Mirepo del se asnjeri nga shpjegimet e dhena per keto dy fjale nuk e kenaq me saktesi perkthimin e dy epiteteve te Athines. Keshtu fjalori i M. A. BAILLY me te drejte shkruan: ka te ngjare e lindur nga
186

deti, ose sipas te lashteve e lindur prane liqenit. Mirepo ky shpjegim i fundit, i te lashteve nuk duhet te lidhet aspak, si e thote fjalori i mesiperm me Athinen, sepse te lashtet nuk e benin kete gabim pasi ata e dinin gjuhes pellazge, - me perjashtim te disa te huajve, domethene jo greke, te cilet te arsimuar dhe te rritur me greqishten, e kane shkruar dhe e kane botuar ne kete gjuhe. Mirepo T (trito) e T (tritogens) dhe (tritogeneia) nuk ka asnje lidhje me: (tritn), tritnis) etj., sepse kjo eshte fjala pellazge: trute , qe do te thote truri dhe prandaj kompozita (tritogens) do te perkthehet si: e lindur nga truri nje shprehje kjo qe perputhet me kuptimin e deshiruar. Sa per fjalen (Pallas ados) edhe ajo gjithashtu vjen nga pellazgjishtja : pall s = shpikes, me imagjinate, qe koncepton, qe ka ide e prejardhur nga folja pall konceptoj. Ende sot ne shqipen ndeshet shprehja e
187

zakonshme : te palli tani? = e kuptove? te ra ndermend tani? Asnje nofke tjeter nuk i shkon me mire Athinase. Louis Benloew jep nje konfirmim te paster per etimologjine tone te (Pallas), kur thote (La Grce avant les Grecs, bot. i Maisonneuve, Paris 1877, f. 177-78) , [] greket kane nderthurur dhe shkrire ne nje vend tipare kaq te ndryshme per Athinen dhe traditat, te hazuara nga raca te huaja qe lidhen me te dhe kane perfituar tipin e adhuruar te qendrueshmerise, kurajes, te aftesise shpikese e prodhuese dhe te pastertise virgjine, per te cilat hyjnesha e Athines eshte shprehja e gjalle ose simbol[].

188

Domethenia e vertete etimologjike e termit (pelargos) ose (pelasgos) ose Argo ose Arya
Nga Robert dAngely

Perpara se te flasim si duhet per etrusket, per te cilet eshte bere kaq fjale kohet e fundit, per shkak te veshtiresise qe ndesh deshifrimi ose me teper perkthimi i gjuhes se tyre, eshte e nevojshme te flitet se pari per prejardhjen e gjuhes dhe te qyteterimit te Pellazgeve; pasi termat : pellazge, arias, etruske, arbereshe etj., jane sinonime dhe shenojne ne fakt po ate element rrenje me cilesime te ndryshme. Ne te vertete nuk eshte puna per nje popull ose nje komb, por per nje grup te madh popujsh, qe vijne po nga ajo race, e gjere primitive e cila qe nga prejardhja e vete njeriut mbi toke e deri ne kohet historike zinte dhe ze deri me sot, me gjithe Europen, nje pjese gjithashtu te Perendimit aziatik dhe te Veriut te Afrikes. Me

189

gjithe kete shtrirje dhe rendesi te madhe te pellazgeve ne lashtesi, si del vete nga shkrimet e te lashteve, dijetaret tane te sotem , ngaqe gjithmone kane injoruar deri dhe domethenien e perpikte etimologjike te fjales pellazge, nuk u kane dhene atyre as rendesine, as shtrirjen qe u kane dhene njerezit e antikitetit. Dijetari i njohur Max Mller madje ka e shtyre eshtjen teper larg sepse ka guxuar te shprehe mendimin fantastik se: egsistenca e Pellazgeve ka qene nje mit i antikitetit . Per te qene kaq i prere dhe kategorik Max Mller pretendon se ka dashur te shohe me qarte atje ku te lashtet , te gjithe te lashtet paperjashtim, sipas tij kane gabuar, kur kane shkruar se gjithe popujt e njohur qe ne antikitetit dhe qe ishin te races se bardhe kane qene pellazge. Por te lashtet duke e njohur vete shume mire kete kuptim etimologjik, nuk kane bere te njejtin gabim dhe i kane konsideruar, e quajtur se ishin pellazge te gjithe rrenjesit e Europes, qofshin te njohur si banoret rreth mesdheut,
190

qofshin te panjohur si banoret ne thellesi te veriut te kontinentit ose (peiros) po njesoj te races te bardhe. Keshtu Pellazg, (pelargos) ose (pelasgos), ne kundershtim me te gjitha shpjegimet etimologjike qe kane dashur ti japin deri me sot, duke u mbeshtetur mbi Spelunca = shkemb, dhe ne shqipen banoret e shkembit, mbi (pelagos) = det i brendeshem, mbi (pel) dhe (agos) etj shpjegohet vetem me ane te gjuhes shqipe dhe do te thote i lindur i bardheose nga race e bardhe. Nuk ka asnje hije dyshimi se (pelargos) eshte nje term i perbere pellazgjik ose shqip, i greqizuar ose i helenizuar shume me vone. Duke e zberthyer vijme me lehtesi te forma e tije primitive originale, mjafton qe te ndjekim nje etapa: nga (pelargos) ne fillim heqim mbaresen greke . Ajo qe mbetet: (pelarg), eshte transkriptimi grek i
191

metode me

pellazgjishtes ose i shqipes Piellarg primitive qe, ne gjuhes e evoluar ose ne shqipen e sotme na jep :piell(b)ardh(), duke qene b nje epenteme; nje mbarese toske , qe ne gegerishten mund te bjere dhe g = dh e anasjelltas dh = g ose = (g = d) duke patur gjithnje domethenien: i lindur i bardhe ose pinjoll i bardhe. Eshte si rregull qe IE dhe JE pellazge ose shqipe te beheshin ne greqishten E dhe ne latinishten E; per shembull: PJEPER ose PJEPUR = (pepon) po me ate kuptim PIERTH = (perd), po me ate kuptim; MIEL = (melg), une mjel; DHJES = (chez) po me ate kuptim; PJEK = (pek) po me ate kuptim; PJERGULLE A : PERGOLA: etj dhe PIELL = (pel), une pjell, nxjerr ne drite, prodhoj (fryte) duke folur per pemet frutore; dielh = ( delos) dhe (adelios), (agelios) ose (lios) = diell.
192

Forma primitive pellazgjike ose shqipe: PIELLARG ka evoluar dhe ka dhene (kur greqishtja nisi te formohej mbi bazen e fondit pellazg ose shqip, te plotesuar me ane te shtesave te tjera te huaja) fjalen greke: (pelargos) e cila me vone u be: (pelasgos) duke ndryshuar (r) ne (s) , ashtu si te (tharros) = kuraje, guxim; (arrn) = mashkull , (turrnos) = tirrenas ; (purros) = i zjarrit etj qe jane bere: (tharsos) e (thrasos) ; (arsn) (tursnos) (pursos) etj

193

Gjuha pellazge, nj gjuh universale e gjith racs s bardh


Nga Robert dAngely

Duhet mbajtur parasysh se gjuha qe flitej ne antikitet, zakonisht kudo ne boten e njohur ishte gjuha pellazge nje gjuhe universale e gjithe races se bardhe. Kur themi kudo ne boten e njohur kemi parasysh nga Kostandinopoli ne Kerson, nga Greqia, deri ne brigjet e Frances, nga Shqiperia ne Egjipt, nga Danubi ne Rome dhe deri ne Sicili, e nga kolonat e Herkulit (ngushtica e Gjiblartarit) deri ne Kaukaz. Te gjitha keto perbejne nje te kaluar te madhe. Gjithe bota pertej saj perdorte pellazgjishten ne mardheniet publike. Klasa sunduese, elita dhe gjithe te shkolluarit ose me thjesht ata qe dinin te lexonin e te shkruanin ishin dygjuhesh; ata dilin te flisnin pellazgjishten dhe te lexonin e te shkruanin greqisht, popullesite me prejardhje te vertete pellazge dhe te huajt e asimiluar, qe nuk
194

dinin shkrim ose pa arsim, dinin vetem pellazgjishten, si per te folur, si per te shkruar, dhe shume kohe para se te formohej greqishtja, mbasi te lashtet na bejne te njohur , se para shkronjave kadmeje kishte qe prej shume kohesh (Pelasgika grammata) shkronja pellazgjike; dhe se fundi te huajt e vertete ata qe nuk ishin me prejardhje pellazge dhe qe nuk kishin shume kohe ne Azine e Vogel, ne Greqi dhe ne Itali, ishin dygjuhesh e madje trigjuhesh, nese nuk ishin te asimiliuar e te perthithur nga masa pellazge; sipas kombesise se tyre, ne familje, ne vatrat e tyre ata flisnin egjiptishten, arabishten, aramaishten, persishten, armenishten, sanskritishten hindustani ose prakrite, etj. Me vone aramaishtja e dialektit siriak ishte gjithashtu gjuha e ifuteve te Palestines, te cilet pas kthimit te tyre nga roberia ne Babiloni e kishin zevendesuar per hebraishten, gjuha e tyre e vertete kombetare, te cilen po e ringjallin sot ne Izrael. Te gjithe keta te huaj ishin te detyruar
195

te dinin gjithashtu ne te njejten kohe bashke me gjuhen e vet kombetare perkatese edhe pellazgjishten per te cilen kishin nevose per mardheniet e perditeshme publike; dhe sa per ata qe donin te arsimoheshin, ata mesonin atehere greqishten si gjuhe te trete. Po te mos kishte rene zjarri ne epoken e kalifit Omar qe dogji bibloteken e famshme te Aleksandrise me sasine e pamate te veprave te shkruara ne shume gjuhe, kryesisht ne pellazgjishten, po te mos kishte ndodhur fshirja sistematike ( gjate shekujve VI, VII, VIII, IX, X dhe XI te eres sone, periudhe e veante e krizes se mprehte te papairusit) nga te gjitha anet e shkrimeve pellazge ose etruske dhe shume te tjerave greqisht, latinisht, sepse keshtu siguronin fletet qe u nevojiteshin dhe u mungonin autorete te rinj, eshte e sigurte qe sot nuk do te na mungonin dokumente te te gjitha llojeve ne gjuhes pellazge ose etruske dhe nuk do te kishte vend per ekzistencen e enigmave gjuhesore qe na shtrohen sot perpara.
196

Sido qe te kete qene ne perseri mund te quhemi me fat sepse, me gjithe mungesen e ketyre dokumenteve te shkruara, kemi te pakten kenaqesine qe mund te studiojme kete gjuhe shume te lashte universale, ne trajten me te gjalle qe na eshte transmetuar e perpikte dhe e plote ne formen e gjuhes se sotme shqipe. Bota e sotme e diturise, ashtu si kane bere paraardhesit dhe si do te bejne pa dyshim pasardhesit, ka adhuruar me te drejte gjuhen greke per gjithka qe lidhet me morfologjine e formimin e tipave te saj, te fjaleve te prejardhura e te pabera. Ne do te benim gabim ta kundershtonim e aq me keq ta luftonim nje ndjenje te tille spontane, te shkaktuar pa dyshim nga nje mendim i perligjur lidhur me cilesite e greqishtes se lashte. Megjithate rrethanat nuk na lene qe ta humbim rastin e pershtateshem, qe na paraqitet per te cituar me te drejte proverbin ose thenien greke :
197

! qe ne do ta perkthejme ne menyre te lire per lexuesit; Por zoteri i dashur, ai qe ha fasule, fasule flet ! domethene te gjithe dijetaret, qe deri me sot kane pasur perpara vetem greqishten dhe cilesite e saj. Por do te shtonim ne, po te kishin ditur shqipen po aq mire atehere, ata do te kishin mundur te krahasonin kopjen, domethene

greqishten, me shqipen qe eshte origjinali ose modeli. Dhe gjithe bota e di se ne parim modeli e kapercen kopjen. Qe ketej del se rregullsia gramatikore : eufonia, renia, kontraktimi, ndryshimi i bashketingelloreve, zevedesimi, aferezat ose sinkopat, lakimet dy gjinite reale ne vend te tri, mashkullore e femerore njejes, asnjanes ne shumes, rrokjet ift e tek, nje larmi e perligjur e sintakses se emrit me mbiemrin, ngjashmeria e zgjedhimit pellazg me te greqishtes, perdorimi i se shkuares se caktuar dhe te pacaktuar jo njesoj (si ne anglishten), ekzistenca e (euktik) dhe e koheve te paparashikuara,
198

mungesa e foljeve me drejtim ose me kundrine te drejte ne gjinore qe eshte me logjike etj., etj, prejardhja pellazge eshte kopjuar nga greqishtja. Sa per fjalet e perbera pellazge, ato i lene pas kompozitat e ngjashme greke, jane me te shumta ne numer dhe formimi i tyre eshte me i goditur.

199

Albanologt austriak zbulojn nj libr shqip para Buzukut


Profesort Stefan Schumacher dhe Joachim Matzinger nga Akademia e Shkencave Austriake kan arritur t zbulojn nj dokument q mendohet t'i prkas shekullit t XIV, ku shkruhet nj shqipe me grma latine. Dy profesort n studimin e tyre kan arritur n prfundimin se nj pjes e gjuhve si latinisht, gjermanisht dhe thuajse pjesa m e madhe e gjuhve t Ballkanit, kan element t rndsishm t gjuhs shqipe. Jan prsri ata, austriakt, t dashuruarit e prjetshm me shqipen, q kt radh na befasojn me nj tjetr zbulim. Bhet fjal pr nj dokument q mund t hedh drit pr shkrimin m t hershm t gjuhs shqipe. Profesort Stefan Schumacher dhe Joachim Matzinger nga Akademia e Shkencave Austriake kan arritur t zbulojn nj dokument q mendohet t'i prkas shekullit t XIV, ku shkruhet nj shqipe me grma
200

latine.Studimi ka si qllim zbulimin e ndikimit t gjuhs shqipe n t gjith gjuht e rajonit, por edhe n gjuht e vdekura. Dy profesort n studimin e tyre kan arritur n prfundimin se nj pjes e gjuhve si latinisht, gjermanisht dhe thuajse pjesa m e madhe e gjuhve t Ballkanit, kan element t rndsishm t gjuhs shqipe. Fakti se nj pjes e foljeve kryesore t shqipes gjenden n kto gjuh, e vrteton m s miri kt gj. Dy profesort kan paraqitur fletn e nj libri t Bibls q dokumenton gjuhn shqipe t shkruar n fillim t shekullit t XVI. Nse do t vrtetohet origjinaliteti i ktij dokumenti, ather kemi t bjm me nj libr m t hershm se "Meshari" i cili daton n mes t shekullit t XVI. Zbulimi Nuk dihet nse kemi t bjm me nj zbulim t mirfillt shkencor apo jo. Dokumenti q publikohet n web-in zyrtar t Akademis s Shkencave t Austris pretendon se bhet fjal
201

pr shqipe t shkruar rreth shekullit XIV. Prcaktimi m i sakt i dats do t shrbente pr t vrtetuar nse "Meshari" i Gjon Buzukut sht i pari libr i shkuar n shqip apo m n fund gjuhsia ka arritur t gjej dokumente t tjer q e vrtetojn kt gj. N foto jepet fleta e nj libri fetar, i shkruar n italisht dhe n shqip. "Scala I. Ligierata VI. Si e krijoi 3ot$ne Adamne et Evene. T paret tan print", q kuptohet. "Ligjrta e VI. Si e krijoi Zoti Adamin dhe Evn, prindrit tan t par". N gjurmt e Joklit Dy profesort austriak kan prdorur materialet dhe dokumentet e themeluesit t shkencs s Albanologjis, Norber Jokl. Jokl ka lindur n 25 shkurt 1887 dhe sht vrar nga nazistt n maj 1942. Edhe pse me nj formim juridik, Jokl iu prkushtua gjuhsis dhe kryesisht studioi gjuht indoevropiane, gjuht sllave dhe gjuht romane. Nj vmendje t
202

veant i ka kushtuar gjuhs shqipe. N moshn 30-vjeare msoi gjuhn shqipe. sht autor i librave "Studime mbi etimologjin dhe fjalformimin e shqipes" dhe "Krkime gjuhsore - kulturore historike nga fusha e shqipes". Dokumentet e hershme t shqipes Deri m sot tre cilsohen si dokumentet m t hershme t shqipes. Edhe pse gjith gjuhtart pranojn se shqipja duhet t jet shkruar shum koh m par, dokumenti i par q e dshmon kt sht "Formula e pagzimit", e shkruar nga kryepeshkopi i Durrsit, Pal ngjelli, gjat nj vizite n dioqezn e Matit n 8 nntor 1462. Dokumenti i dyt sht fjalori i Von Harfit, i vitit 1497. Dokumenti q prmban nj numr fjalsh dhe shprehjesh q i duheshin udhtarit gjerman gjat kalimit t tij n Shqipri n Durrs dhe n Ulqin. T s njjts rndsi, gjuhtart rendisin dhe "Perikopeja e Ungjillit t Pashks". Nj dokument i shkruar n greqisht, q mendohet
203

se i prket shekullit XV ose fillimit t shekullit XVI. Ky dokument prbhet nga 2 pjes t vogla Bible n gjuhn shqipe, q u gjetn n nj dorshkrim greqisht t shekullit XIV. Por si dokumenti m i rndsishm deri m sot mbahet "Meshari" i Gjon Buzukut, i pari libr n gjuhn shqipe. "Meshari" i prket vitit 1555. Por t gjith studiuesit jan t nj mendimi kur flasin pr dokumentet m t hershme. Kt e dshmon dhe Arqipeshkvi francez i Tivarit me emrin Brokard, q ka udhtuar n Shqipri. N nj relacion latinisht t vitit 1332, ai shkruan: "Sado q shqiptart kan nj gjuh fare t ndryshme nga gjuha latine, prap ata kan n prdorim edhe n tr librat e tyre shkronjn latine". Nj gj mund t thuhet me siguri: Nse dokumentet shqipe ekzistojn, zbulimin e tyre mbetet ta presim gjithmon nga t huajt. Formula e Pagzimit 1462

204

Dokumenti i par i vrtetuar i shqipes i prket dats 8 nntor 1462. sht shkruar nga Kryepeshkopi i Durrsit, Pal ngjelli, gjat nj vizite n dioqezn e Matit. Duke par mangsit n ushtrimin e fes, Pal ngjelli lshon nj qarkore latinisht, ku lejon q n koh lufte fmijt t pagzoheshin n shqip. Formula sht: "Un t pagzonj pr'emen't Atit e t'birit e t'shpirtit shenjt" shqip . Fjalori i Arnold Fon Harfit (1497) Jan 26 fjal shqip, 8 shprehje dhe numrat nga 1 deri 10 dhe 100 e 1000. Fjalori modest i udhtarit Arnold Fon Harfit ka nj rndsi t madhe pr gjuhn shqipe, duke qen sht i pari dokument i shprehjeve dhe numrave. Fjalori sht zbuluar n vitin 1860, Fon Harvi udhtoi n Durrs dhe n Ulqin. "Meshari" i Buzukut 1555 sht i pari libr i gjuhs shqipe q sht gjendur deri m sot. "Meshari" prbhej nga 110 flet ose 220 faqe. Origjinali i
205

librit q ka arritur t gjendet prbhet nga 94 flet. Libri sht kishtar dhe sht shkruar n gjuhn latine, ka 154 000 fjal. sht n dialekt verior dhe origjinali gjendet n Arkivat e Vatikanit. Marr nga Gazeta Tirana Observer

206

Fjala shqipe Gur dokumentohet n tekstet biblike n nj lashtsi marramndse, prpara 29 shekujve
Nga Moikom Zeqo

Filologt dhe studjuesit e ndryshm kan treguar se n tekstet m t vjetra t njerzimit mund t gjesh thrrmija filologjike prej ari t gjuhs shqipe. Nj tronditje e madhe n botn shkencore qe zbrthimi i shkrimit linear B t Krets nga M. Ventris, n disa tabela bronxi t para 37 shekujve ku gjndeshin dhe emra ilir q korespondonin me antroponimin ilire si emra t till Dasi, Gent etj. Kto emra ilir jan ngjallur m von por shpesh etimologia e tyre ka mbetur e pazbrthyer. N veprat madhshtore t Homerit sidomos tek Odiseja (vargjet 500, 501, 507), prmndet edhe nj dyfjalsh si: Gyraien Petren, q zbrthehet si Gurin e gurt. N eposin e Homerit tregohet se si heroi Ajaks mbas rnies s Trojs udhtonte n det dhe arriti tek nj ishull i
207

quajtur Guras Petras. Aty Ajaksin , hyu i detrave Poseidoni e goditi me trifurk, nj pjes e ishullit u zhyt nga goditja, duke marr me vete n thellsi edhe udhtarin e kobshm. N fakt ky subjekt lidhet me nj ishull t kultizuar mes detit me emrin Guras Petras,q do t thot Guri gur sht nj emrtim i dyfisht . Sipas filologut patriarkut Spiro Konds, emri i mparshm i ishullit ka qn Gur, nj emr prpara grekrve t vjetr, kshtu m pas detart grek t vjetr e kan quajtur ishullin Guras Petras duke br kshtu nj tautologji dhe ky emrtim i strlasht helenik ruan prjetsisht emrin shum m t strvjetr ilir Gur,q sht shum prpara epeve t Homerit si emrtim. N se pranojm q Homeri ka ekzistuar n shekullin e VII para ers son athere duhet t themi se fjala Gur prdorur nga pellazgt, nga ilirt dhe q sht akoma edhe sot nj fjal esenciale e gjuhs shqipe, dokumentohet si fjala m e hershme e gjuhs son n nj monumnt letrar
208

madhshtor t njrzimit si sht krijimtaria homerike. Edhe m von autor t tjer si poeti i madh grek Arkiloku prmndet dyfjalshi tautologjik iliro-grek n formn Gurai petras. N 1920 n grmimet arkeologjike t bra n Dodon u zbulua dhe nj tabel bronxi me emr njriu Guras. Ky emr ilir gjendet si toponim edhe n Kret, n Kylkad dhe Tesali. Historiani antik Arriani, n librin e tij kushtuar Aleksandrit t madh (4,23) thot se:Aleksandri marshoi nprmjet nj vndi t quajtur Guraioi, ku kishte dhe nj lum me t njjtin emr, gjat fushats s Aleksandrit t madh n Indi. Duke studiuar me kujdes Bibln e Shenjt, kemi gjetur papritur nj dshmi unike gati dy shekuj m t vjetr se sa tekstet e Homerit ku prmendet fjala ilire shqipe Gur. Vendndodhja e ksaj dshmie sht n:Libri i dyt i Mbretrve (9,27). Aty tregohet episodi sesi Jehu bri kryengritje dhe vrau

Akzarin, duke u br vet mbret i Judes dhe Izraelit. Un


209

konsultova disa tekste t botimeve t Bibls s Shenjt n gjuhn shqipe. N Bibln e Shenjt (Diodadi i ri) prkthim i vitit 1991, 1994 shtypur n Brindisi n vitin 1995 n faqen 424 thuhet: Dhe e gjuajtn (Akazian) n t prpjetn e Gurit q sht afr Iblehamit. N versionin e Bibls s Shenjt shtypur n Jongloed, viti 1993 n faqen 398, prkthimi shqip sht : pran vndit ku rruga sht drejt Gurit e kthen pr n drejtim t Jiblamit. N versionin e Bibls s Shenjt n shqip botuar nga nga The Albanian Bible Society Firence 1995 faqe 722 thuhet: E gjuajtn n t prpjetn e Gurit q sht afr Iblemit. T trheq vmndjen se ndrsa pr toponimin Ibleam shqiproht edhe n formn Jiblam, os Iblami, n t gjitha rastet e msiperme, toponimi i vndit i quajtur Guri jepet korrekt. Pr ta konkretizuar vrtetsin e toponimit Gur pash variantt e Biblave n greqisht dhe latinisht, kur n t dy rastet ky toponim sht n formn
210

Gur. N Holy Bible, n International version, botuar nga International Bible Society, n 1984 n faqen 267

pasazhi on the way up to Gur near Ibleam N La Bible, Nouvelle edition revue Paris, (prkthim nga origjinali hebraisht dhe greqisht)n faqn 440 thuhet : la monte de Gour prs Yivleim. Pra del qart se n variantet e dy

gjuhve kryesore t njrzimit t Biblave t autorizuara n anglisht dhe frngjisht toponinimi quhet konkretisht Gur. Vrtetohet kshtu q fjala shqipe gur sht prcjell si toponom dhe ka mbtur e fiksuar n :Librin e dyt t mbretrve q dihet sht shkruar n shekullin e IX prpara Krishtit. Madje saktsia e prmendjes s toponimit Gur mund t arrihet deri n kronologjin e vitit kur ka ndodhur ngjarja e rebelimit t Jehut, i cili vrau Akazin. Kjo ngjarje ka ndodhur n vitin 841 prpara Krishtit. Mbas ksaj vrasje Jehu u b mbret i Judes dhe Izraelit n vitet 841- 814 prpara Krishtit. Duke par
211

prkthimin madhshtor n gjuhn shqipe Beslidhja e vjetr dhe Beslidhja e re nga Dom Simon Filipaj, botuar m 1994, n Ferizaj q sht kryevepr filologjike e shqiprimeve shqipe n t gjitha kohrat, n faqn 448 n postshnimin nr 27 jepet nj shpjegim gjeografik i vndit ku Jehu vrau Akazian. Kshtu Ibleami quhet sot Tel Belame dhe sht n jug t Jeninit, gati dhjet km n jug t Jezrahelit n rrugn drejt Jeruzalemit. Kjo do t thot q edhe vndi i quajtur Gur nuk sht shum larg Qytetit t shenjt Jeruzalem. Do t ishte nj krkim i frytshm pr t par nse ka mbijetuar toponimi Gur apo sht ndryshuar. Ajo q sht esencialisht e rndsishme pr ne shqiptart sht se fjala shqipe Gur dokumentohet n tekstet biblike n nj lashtsi marramendse, prpara 29 shekujv pra perpara 2900 vjetve. Kjo sht dshmia m e vjetr e nj fjale n gjuhn shqipe deri m sot. Nuk sht aspak nj zbulim i thjesht dhe pr t nuk mund t kt m asnj lloj
212

skepticismi. Miku im Petro Zheji n librin e tij Shqipja Dhe Sanskritishtja botuar m 1996 flet gjersisht pr fjaln Gur dhe e quan nj nga fjalt m t lashta t njrzimit, nj fjal operatore q ka ndikuar n shum gjuh t bots, q gjendt n sanskrishten n formn Giri apo n latinishtn Gravis (i rnd) n sllavisht Gora (mal) Granica (kufi),apo n gjermanishten Gral (guri i shenjt), n greqishten Aguridhe (rrush i pabr, i fort si gur). Madje Petro Zheji krijon ekuacione etimologjike q kan n thelb fjaln Gur, edhe tek emri i Gorgons (shikimi i t cils kthn gjithka n gur), madje ka zbuluar se varri i Timurlenit n Samarkand quhet Gur i - mir. Sipas Zhejit fjala Gur shtrihet q nga India e vjetr dhe e largt deri n skajet m verior t europs. Kjo sht nj fjal q e kan patur pellazgt q e kan trashguar ilirt dhe q sht akoma nj fjal e gjall vetm tek nj popull n bot, vetm tek ne
213

shqiptart. Madje fjala Gur, fjal njrrokshe hyn tek fjalt e para t njrzimit dhe me konceptin e gurit lidhet dhe subjekti kozmogonik apo miti i Deuklaonit dhe t gruas s tij Pyrras q mbijetuan mbas nj katastrofe dhe pr t krijuar njrzimin hodhn pas shpine eshtrat e toks, q jan gurt. Nga gurt q hodhi burri lindn burra, dhe nga gurt q hodhi gruaja lindn gra. Ky koncept q jeta del nga guri ka mbijetuar tek miti i hyjnis Mithra , q gjoja ka dal nga brndsia e nj shkmbi (Petra Genetri). Interesante sht q n kryeveprn poetike t poetit t madh romak Lukani (shek.I-r pas Krishtit) t quajtur Farsala libri i VI po tregohet beteja historike n qytetin e Durrsit midis Cesarit dhe Pompeut, prmendet n nj varg edhe emri i shkmbit t madh i quajtur sot shkmbi i Kavajs . Lukani thot shprehimisht q banori taulant e quan Petra. N fakt Petra sht greqzimi i toponimit Gur. Kaq e vrtet
214

sht kjo sa q n dokumentet mesjetare prmendet kisha e Shn Kollit (Nikolls) e Gurit q m von n gojn e shqiptarve ka vn emrin e fshatit Shkallnur (Shn Kolli i gurit = Shkallnur). Kjo do t thot q emri Gur i ktij shkmbi n jug t qytetit t strlasht t Durrsit ka mbijetuar n t gjitha kohrat pamvarsisht nga kronikant latin apo grek q kan prdorur fjal t ndryshme ose emra t tjer pr kt shkmb t madh, sht trashguar emri fillestar nga thellsit e kohrave. Madje edhe emri i ishullit t Sazanit pran Karaburunit lidhet me latinishtn vulgare Saso , q do t thot Gur. Kjo do t thot q n hershmri ishulli i Sazanit sht quajtur ishulli Gur. Ky fakt ndrlidh ishullin e Shqipris me at subjektin homerik t Guras Petras, q kemi folur m sipr. sht e njejta llogjik emrtimi ku pr parsi ka emri i strvjetr Gur . Si u shpreha m sipr fjala

215

shqipe Gur sht emblema m e vjetr gjuhsore e gjuhs shqipe n t gjitha kohrat.

216

Idealet kombtare dhe rindrtimi i gjuhs shqipe

linguistika:

Nj rast interesant sht relacioni q lidh studimet gjuhsore t autorve italo shqiptar dhe formimeve t idealeve kombtare. N veanti ngjashmria e gjuhs s pellazgve t lasht me gjuhn greke dhe latine sht prdorur nga autort arbresh pr t vrtetuar autonomin dhe lashtsin e gjuhs shqipe. Midis autorve kryesor q bn skemn interpretuese t historis s gjuhsis dhe kulturs s shqiptarve dhe frymzoi intelektualt e rilindjes kombtare sht Nicol Chetta (1741-1803) q n librin e tij: Tesoro di notizie su d macedoni rindrton historin e indentitetit t shqiptarve nprmjet krahasimit midis dokeve dhe zakoneve dhe gjuhs s shqiptarve me popullsi t tjera (maqedonasit) dhe i konsideronte si paraardhsit e ktyre popujve. Pr sa i prket gjuhs provat dhe elementt q egzaminohen, synojn t
217

rindrtojn origjinn e gjuhs shqipe si nj gjuh komplet e ndar nga gjuha greke dhe latine. Implikime t forta

ideologjike dalin edhe nga shkrimet e studiozve italo shqiptar t shekullit XIX, n t cilt idealet kombtare influencojn n mnyr deizive trajtimin dhe interpretimin e fakteve gjuhsore. N fakt kta autor synojn t japin nj identitet historik dhe gjuhsor shqipes dhe t demonstrojn

indipendencn dhe rndesin fillestare dhe t vrtetojn npmjet provave gjuhsore veantin dhe lashtsin e gjuhs dhe si rrjedhoj t popullit shqiptar. Edhe nj shtje praktike si sht ajo e shkrimit (grafis) sht br n funksion t nevojave t nj politike gjuhsore kombtare. Autort arbresh vazhduan t prdornin mnyra analizimi t teorive q i prkasin tradits iluministe, si sht raporti midis gjenis dhe gjuhs, dhe sidomos gjenis kombtare. Pr shembull Vincenzo Dorsa (1823 1855) i referohet jo vetm leteraturs
218

shkencore pr gjuhn shqipe ( jan cituar Hahn, Bopp, Fallemayer, Stier etj) por edhe trazhgimis s Giambattista Vico (1668 -1744) si dhe autorve t tjer t shekullit t XVIII. [] t vihet n qndr t vmndjes lashtsia para Homerike e gjuhs shqipe duke e krahasuar me gjuhn greke dhe latine. Autoritetet m n z t ksaj fushe sidomos Malte-Brun, Court de Gbelin, Mazocchi, do t jen nj ndihm pr ne pr t ndjekur n disa pika ngjashmrin me gjuh e tjera indoeuropjane e semite q rrjedhin n origjin nga nj gjuh e prbashkt. Do t ndjekim zhvillimin e fjalve t udhhequr nga t njjtata ligje nga t cilat zhvillohen idet duke i br thirrje msimeve t mjeshtrit Vico[] doshta kemi rastin t bjm historin ideale t gjuhs shqipe. [] (faqe.8-10) Duke marr n analiz teorin q gjuha shqipe sht vazhdimi i gjuh s pellazgve t lasht, Dorsa krkon t provoj nj lidhje

219

gjeanologjike t veant

t gjuhs shqipe me greqishten e

vjetr dhe gjuht e italis. Edhe autor t tjer italo shqiptar e mbshtetn kt lidhje, n veanti Jeronim De Rada. Ideja q gjuha pellazge ishte nj gjuh q kishte influencuar gjuht antike t Greqis dhe kishte nj lidhje me gjuhn persiane e ndeshim edhe tek veprat Carlo Cattaneo. I njjti kuadr karakterizon Saggio di grammatologia comparata sulla lingua albanese i autorit Demetrio Camarda. Tek Camarda aseti i krahasimit konfermohet nga njohja e letteraturs gjermane mbi kt shtje (Bopp, Shleicher, Curtius) e cila krkon t demonstroj nj mardhnie ngjashmrie midis greqishtes s vjetr dhe shqipes qoft me krahasimin gramatikal qoft me rikostruimin etimologjik t fjalve.

220

Fjal q rrjedhin nga pellazgjiko shqipja.


N vitin 1975 instituti i gjuhve t Suedis botoi librin Webster's New Twentieth Century Dictionary, Unabridged Second Edition, De Luxe Color, William Collins and World Publishing Co., Inc. N kt libr sht paraqitur pema e gjuhve indo-europiane. Sipas ksaj peme gjuha shqipe sht gjuha m e vjetr. N vijim po japim disa fjal t cilat rrjedhin nga gjuha pellasgjiko shqipe.

221

Gjuha pellazge

Shqip

Afrdita Agora

Afr dita Asht gur

222

Athina

A thina / thena

Bylis Dea

Pylli Dhea (Dheja, Dheu)

Demetr Efesi Eskili Hera Itaka Cassandra Lisus

Dhe motr sht veshi E shkeli Era I thaka Qes andrr Lis

223

Mallakastra

Mal kashtr

Menelau Mikena Pegas Penelope Persefoni Perseu Pirro Poseidon Priam

Me ne leu Mik kena Pe gja (gj) pene lypi Prse von Prse Pi rro(j) Po, se i don Prij jam / I

224

par jam Salamis Detis Thesalia Tirant Sa lam Deti Thesa li-ni T rndt

225

226

Arkivi i blogut 2009