Anda di halaman 1dari 36

Afrika Ktasnn Dnya Politikasnda Artan nemi ve Trkiye-Afrika likileri

Ar. Gr. Elem Eyrice TEPECKLOLU


Yaar niversitesi Uluslararas likiler Blm

1. Giri
On altnc yzylda Avrupa tarafndan kle ticaretiyle smrlmeye balam olan Afrika ktasnn, 1884-1885 yllar arasnda sren Berlin Konferans ile yine dnemin byk Avrupal devletlerince kat zerinde paylam tamamlanmtr. kinci Dnya Savan takiben smrgeci ynetimden kurtulup bamszlklarn kazanmaya balayan bu lkelerle Trkiyenin ilikisi ise, inili kl bir seyir izlemitir. Osmanl Devleti dneminde zellikle ktann kuzeyindeki lkelerle ilikilerde, blgede var olan Osmanl hakimiyeti nedeniyle bir sreklilik bulunmaktayd. Ancak bamsz Trkiye Cumhuriyetinin, kurulduu andan 1990l yllarn sonuna kadar, ktadaki lkelerle ilikileri minimum dzeyde seyretti. Bu dnemde Trkiyenin ne tutarl bir Afrika politikas ne de Afrikaya alma gibi bir niyeti bulunmaktayd. Aslnda bu durum sadece Trkiyeye zg deildir. Sahra-alt blgesi bata olmak zere Afrika ktas, uzun yllar uluslararas sistemde marjinal ve incelenmeye deer grlmeyen bir blge olarak kald. Afrikann, Souk Sava dneminin Dou-Bat kamplamas ekseninde

elem.eyrice@gmail.com

60

Ankara niversitesi Afrika almalar Dergisi Cilt 1 Say 2 Bahar 2012

tad ikincil nem ve zellikle siyasal ve gvenlik odakl sebeplerle iki kutup asndan da olduka az nem tamas durumu, ktaya ynelik akademik ilginin azlnn da en nemli nedenidir. Ancak 1990l yllarn banda Souk Savan rn iki kutuplu sistemin sonunun gelii, tm dnyada olduu gibi, Trkiyede de d politikann gzden geirilmesi zorunluluunu dourdu. Bu tarihten sonra, byk glerin rekabet alanlarn Afrikaya yneltmeye balamasyla kta, Berlin Konferans esnasnda olduu gibi kat zerinde olmasa da, giderek yeni bir paylamn1 eiine geldi. Bugn Avrupa Birlii (AB), in ve Amerika Birleik Devletleri (ABD) bata olmak zere, Japonya, Hindistan, Brezilya ve Rusya gibi byk gler, ktadan en byk pay kapmak amacyla birbirleriyle yarmaktalar. Bu gelimeler gz nnde bulundurulduunda, Gney Afrika eski Devlet Bakan Thabo Mbekinin Afrika Rnesansndan bahsederek, yirmi birinci yzyln Afrika yzyl olduunu iddia ettii nl konumas daha da anlam kazanmaktadr.2 Afrikadaki mevcut konumumuzu daha iyi deerlendirebilmek ve ktada byk gler arasnda yaanan yeni hegemonya yarnda lkemizin durumunu ortaya koymak iin, ncelikle gnmzn byk glerinin Afrika lkeleriyle ilikilerini deerlendirmek faydal olacaktr. stelik, bu glerin Afrikadaki konumlar ve ktadaki lkelerle ilikileri, Trkiyenin Afrikaya olan ilgisini artrmada dsal bir faktr olarak yer almaktadr. Blgesel g olma yolunda ilerleme iddiasndaki Trkiye iin artk Afrikay gz ard etme lks bulunmamaktadr. Ancak Trkiye, en azndan imdilik, Afrika sz konusu olduunda ktadaki faaliyetlerine ksaca deineceimiz bu byk glerle yarabilecek durumda deildir.

2. Ykselen Afrika
in Halk Cumhuriyeti, Afrikaya en ok ilgi gsteren lkelerin banda gelmekte ve in-Afrika ilikilerinin tarihi yarm asr am bulunmaktadr. Afrika ilikilerini Bandung Konferansnn hemen ertesinde, 1956 ylnda Msr ile balatan inin, bu dnemdeki asl niyeti diplomatikti.
1

Burada, Berlin Konferans ile ilgili olarak literatrde kullanlan Scramble for Africa (Afrikann paylalmas) terimine gnderme yaplmaktadr. Bu konumann ayrtlar iin bkz. International Relations & Cooperation, Republic of South Africa, The African Renaissance Statement of Deputy President, Thabo Mbeki, SABC, Gallagher Estate, 13 August 1998, http://www.dfa.gov.za/docs/speeches/1998/ mbek0813.htm, (eriim tarihi: 01.05.2012).

Elem Eyrice Tepecikliolu Afrika Ktasnn Dnya Politikasnda Artan nemi ve Trkiye-Afrika likileri

61

Tayvann uluslararas alanda tannmasn engellemek amacyla Afrikal devletlerin desteine ihtiya duyan in, uzun yllar altyap almalar iin kta lkelerine olduka nemli miktarlarda yardmda bulunmasna ramen, bu almalarn ou iktisadi kalknma temelli deildi. Ktayla ilk iliki kurmaya balad dnemde Afrika lkelerinin bamszlk mcadelelerine destek veren, hatta eitli lkelerdeki kurtulu rgtlerinin eitilmesinde yardmc olan in, 1966da geirdii Kltr Devriminde kta ile ilikisini bir sreliine askya alsa da, 1970li yllarn sonunda Maonun lmyle Afrikada tekrar aktif olmaya almtr. Ne var ki, 1980li yllarda lke, Batl glerin yardm programlaryla boy lecek gte deildi. 1990l yllar ise, in-Afrika ilikilerinde nemli bir dnm noktasna iaret etmektedir. Bu tarihten itibaren Tayvann tannmasyla ilgili korkusu kalmayan inin, ayn zamanda, kta ile yapt ticaret hacmi ok byk bir art gsterdi. u anda ktadaki 53 lkenin 48iyle diplomatik ilikileri olan in Halk Cumhuriyeti Dileri Bakannn her sene ilk yurtd ziyareti Afrika ktasna gerekletirilmekte.3 in-Afrika ilikilerinin resmi olarak kurulmaya balandndan bu yana yaklak 50 senede deien esas etken, lkenin dnya politikasnda hzla ykselen bir g olarak ortaya kmas ve ekonomisindeki gelimeye paralel olarak petrol bata olmak zere Afrikadan salayabilecei doal kaynaklara duyduu ihtiyacn giderek artmasdr. inin Afrikann kaynaklarna duyduu ihtiyacn bir sonucu olarak, 2002den 2003e kadar in-Afrika ticaret hacmi iki katna karak 18.5 milyar dolara ulat. 2005 ylnda tekrar iki katna ulaarak 32.17 milyar dolar olan bu ticaret hacmini, 2006 ylnda in-Afrika ilikilerinin ellinci ylna denk gelen in-Afrika birlii Forumu Beijing Zirvesinde iki katndan fazla bir orana karma sz veren in, 2010 ylnda ktayla 100 milyar dolarlk bir ticaret hacmine ulamay hedeflemekteydi. Getiimiz yl iinde bu amacna ulaan inin, AB ve ABDnin ardndan ktann nc ticaret partneri olmasna ramen, ksa sre iinde bu lkeleri geerek birinci
3

Li Anshan, Chinas New Policy toward Africa, China into Africa: Trade, Aid and Influence, der., Robert I. Rotberg, Washington D.C., Brookings Institution Press, 2008 s. 21-25, David H. Shinn, Military and Security Relations: China, Africa, and the Rest of the World, China into Africa..., s.155-156, Kerry Brown ve Zhang Chun, China in Africa Preparing for the Next Forum for China Africa Cooperation, Asia Programme Briefing Note: ASP 2009/02, Chatham House, s.3, http://www.chathamhouse.org.uk/files/ 14269_0609ch_af.pdf, (eriim tarihi 10.05.2010), Princeton N. Lyman, China's Rising Role in Africa, Presentation to the U.S-China Commission 21.07.2005, http://www.cfr. org/publication/8436/chinas_rising_role_in_africa.html, (eriim tarihi 20.06.2010) ve Ian Taylor, China and Africa: Engagement and Compromise, London and New York, Routledge, 2006, s.17-21.

62

Ankara niversitesi Afrika almalar Dergisi Cilt 1 Say 2 Bahar 2012

sraya ulaaca ngrlyor.4 in tarafndan izlenen Afrika politikasnn en nemli zellii, yardmda bulunulacak ya da ticari ilikiler ierisine girilecek lkelerin iilerine karmama ilkesi sonucu, bu lkelere insan haklar ve demokrasi gibi belli artlarn dayatlmamasdr. Bu politikayla ilgili olarak getirilen eletirilere, Dileri Bakan Vekili Zhou Wenzhong, i ile siyaseti birbirinden ayrmaya altklar cevabn vermitir.5 in-Afrika ilikilerindeki art, sadece lkenin enerji ihtiyac ile ilgili olmayp, inin blgesel bir g olmaktan karak sper g olma istei ve ktann in iin tad stratejik nemle de balantldr. Bu adan nemli petrol rezervlerine sahip Nijeryann, 2005 ylnda btn petrol arama, karma ve iletme haklarn ine devretmesi byk nem tamaktadr.6 in rnlerinin Nijerya pazarlarna sokulmasnn, lkenin en byk ihracat orta ve ikinci byk ithalat orta olan ABD iin ne kadar byk bir tehlike arz ettii gzden karlmamaldr. ABD Bakan George W. Bush, in Halk Cumhuriyeti Devlet Bakan Hu Jintaonun 2007 ylnda sekiz Afrika lkesini kapsayan gezisinden yaklak bir sene sonra, 16-21 ubat gnleri arasnda, Benin, Tanzanya, Gana, Ruanda ve Liberya olmak zere be Afrika lkesini kapsayan bir Afrika turuna kt. ABD mttefiki olarak bilinen bu lkelerle yaplan grmelerin ardndaki sebep, bu lkelerin zellikle AIDS ve stma gibi salk sorunlarn zme konusunda yardm anlamalar imzalamak gibi gzkmekteydi ancak asl ama, ABDnin Afrikada kurmay planlad askeri gle; Birleik Devletler Afrika Gc (AFRICOM: United States Africa Command) ile ilgiliydi. Her ne kadar Vaington tarafndan bu kuvvetin, sadece gvenlikle ilgili olmad, ayn zamanda ktada kalknmay, ekonomik gelimeyi ve demokrasiyi salayaca sylense de, Afrika lkeleri bu konudan dolay olduka endieliler ve bata Nijerya ile Gney Afrika olmak zere, AFRICOMa kar olduka sert bir tutum sergiliyorlar.7
4

Eshter Pan, Q&A: China, Africa, and Oil, 18.01.2006, Council on Foreign Relations, http://www.cfr.org/publication/9557/china_africa_and_oil.html, (eriim tarihi 21.06.2010) ve Jennifer G. Cooke, Chinas Soft Power in Africa, Chinese Soft Power and Its Implications for the United States: Competition and Cooperation in the Developing World, der., Carola McGiffert, A Report of the CSIS Smart Power Initiative, 2009, s.29-30. Howard French, China in Africa: All Trade and No Political Baggage, New York Times, 08.05.2004, http://www.nytimes.com/2004/08/08/international/asia/08china.html? pagewanted =1?pagewan ted=1, (eriim tarihi 22.06.2010). Michal Meidan, Chinas Africa Policy: Business Now, Politics Later, Asian Perspective, No. 30-4(2006), s. 81 ve Anshan, s.37. BBC, Bush begins Africa trip in Benin, 16.02.2008, http://news.bbc.co.uk/ 2/hi/7247370.stm, (eriim tarihi 01.03.2011) ve Elem Eyrice, Bushs Prestige Tour on Africa, The Journal of Turkish Weekly, http://www.turkishweekly.net/news/52598/bushs-prestige-tour-on-africa.html, (eriim tarihi 03.03.2011).

Elem Eyrice Tepecikliolu Afrika Ktasnn Dnya Politikasnda Artan nemi ve Trkiye-Afrika likileri

63

Aslnda, inin aksine Birleik Devletler, Afrika lkeleri ile ilikilerini gelitirmekte olduka ge kalm, hatta kta, uzun yllar boyunca ABD d politikasnda en az neme sahip blgelerin banda gelmitir. Ancak, 1990lardan itibaren, Vaingtonn Afrika politikasnda da radikal bir deiiklik gzlemlenmeye balanmtr. ABDnin, Afrika lkeleri ile ilikilerini gelitirme isteinin ardnda temel saik bulunmaktadr: Bunlar arasnda en nemlisi, yani AFRICOMun kurulmasnn ardndaki neden, Afrikann doal kaynaklarna zellikle de petrol rezervlerine eriimin gvence altna alnmas isteidir. ABDnin ktadaki petrol kaynaklarna giderek daha da baml olaca bizzat Amerikal uzmanlar tarafndan sklkla dile getirilmektedir (Her ne kadar Afrikann dnya petrol rezervleri iindeki pay, zellikle Ortadouya oranla nemsiz olsa da, ktada kefedilmemi petrol kaynaklarnn olduu iddias, Byk Gler arasnda Afrika zerinde artan yarn ana nedenlerindendir). ABDnin Afrika politikasnn ikinci hedefi, inin ktada etkinliini artrma yolundaki giriimlerini durdurmann ve bylelikle ktadaki hegemonya yarnda geri kalmama isteinin bir yansmasdr. Hatta ABDnin Afrika Komutanln, ktada artan in etkisine kar oluturmaya alt da sylentiler arasnda yer almaktadr.8 ABDnin 1990l yllarla birlikle deimeye balayan Afrika politikasnn bir dier sebebi olarak, 11 Eyll sonras girilen terrizmle savata, ktann bir s olarak kullanlmas istei gsterilmektedir.9 Ancak sebep ne olursa olsun sonu ksa sre iinde deiecee benzemiyor. Afrika, nmzdeki yllarda, dier byk glerin de ktada etkinliklerini artrma giriimlerine ramen, iki lke arasnda yeni bir hegemonya yarnn yaanaca bir yer olmaktan kurtulamayacak gibi grnmektedir. ngiltere ve Fransa bata olmak zere Avrupa Birliinin (AB) temel aktrleri, bilindii zere smrgeci gemilerinden tr in ve ABDden ok nceleri Afrika ktasndaki lkelerle iliki kurmaya balamlard. Bu lkeler, Afrikayla daha derin ilikilere sahiptirler; ancak in ve ABDnin kta lkeleriyle iktisadi, ticari ve siyasi ilikilerini bu hzla gelitirmeye devam etmesi durumunda ABnin, ktada her geen gn iddetlenen hegemonya yarnda geri kalmas muhtemel grnyor. Avrupa Birliinin kta lkeleriyle ekonomik, siyasi ve kltrel ilikilerini gelitirme giriimi,
8

Jahi Issa ve Salim Faraji, The Obama Administration: Revisiting and Reconsidering AFRICOM, The Journal of Pan African Studies, No. 2-9(2009), s. 261. Ayrntl bilgi iin bkz. Elem Eyrice ve alar Dlek, AFRICOM as the Manifestation of U.S Policy Shift towards Africa, 26.02.2008, The Journal of Turkish Weekly, http://USAkyayinlari.com/comments.php?id=2847, (eriim tarihi 03.04.2010).

64

Ankara niversitesi Afrika almalar Dergisi Cilt 1 Say 2 Bahar 2012

ABD ve ine nazaran ok daha nce balasa da, bu iki lke gibi AB lkelerinin de ktaya olan ilgisi, 1990larn sonu ve 2000li yllarn banda nemli lde artmtr. rnein, 2000 ylnda Kahirede ilk AB-Afrika Zirvesi yaplm ve 2001 ylnda Afrikann Kalknmas iin Yeni Ortaklk (NEPAD; The New Partnership for Africas Development) oluturulmutur. 2005 yl Ekim aynda ise, Avrupa Komisyonu tarafndan ABnin Afrika Stratejisi konulu bir bildiri yaynlanmtr. Sz konusu stratejinin hedefi tm AB aktrleri iin tek bir ereve oluturmak ve Afrikann kalknmasnn ABnin nde gelen siyasi ncelikleri arasnda yer almasn salamaktr. 2006 ve 2007 yllar boyunca AB, Afrika Stratejisinde yer alan politika ve faaliyetlerin hayata geirilmesine ynelik almalarda bulunmutur. Bu dorultuda, AB-Afrika Altyap Ortakl ve AB Ynetim nisiyatifi balatlm, Afrika Birliinin (AfB) nclk ettii bara destek faaliyetleri iin daha fazla kaynak ayrlmtr.10 2007 ylnn sonunda Portekizin bakenti Lizbonda yaplan Avrupa Birlii-Afrika Zirvesi, iki kta arasndaki ilikilerin gelimesi ynnde yeni bir sayfa amay amalamaktayd. Zirve, 2005 ylnda kendi Afrika Stratejisini11 belirleyen AB yesi lkelerin ortak bir Afrika politikas oluturma ynndeki kararllklarnn bir ifadesi olmas asndan ayrca nemlidir. Zirve sonrasnda kabul edilen ortak bildiride, AB ile Afrika arasnda eitlik ilkesine dayanan ilikilere vurgu yaplyor ve bar ile gvenliin yan sra, blgesel ibirlii, kalknma, refah, insan haklar ve yatrm gibi konularda ilerlemenin salanmas iin ortak almalarn nemi vurgulanyordu.12 Lizbon Zirvesi, ABnin Afrika Stratejisinin, ktadaki lkelerin de katlmyla gl temeller zerine inas amacn tamaktadr. Avrupa Birlii, Afrikann daha yakn bir orta haline gelmeye almakta ve Afrikaya ilgi duyan dier nemli glerin yansra, ktadaki etkisini artrma amacyla hareket etmektedir. AB u anda Afrikann en nemli ekonomik partneri konumundadr. AB sadece 2006 ylnda ktaya 93 milyar dolarlk mal ihra etmi ve petrol ile doalgaz bata olmak zere, 126 milyar

10

11

12

Kahireden Lizbona AB-Afrika Stratejik Ortakl Hakknda zel Not, s. 1-2, T.C. Babakanlk D Ticaret Mstearl AB Genel Mdrl, www.dtm.gov.tr/dtmadmin/upload/AB/.../afrika%20strateji.doc -, (eriim tarihi 12.03.1011). ABnin Afrika Stratejisi iin bkz. http://europa.eu/legislation_summaries/development/ african_caribbean_pacific_states/r12540_en.htm Lisbon Declaration - EU Africa Summit, Presidency of the European Union; Portugal 2007, http://www.eu2007.pt/NR/rdonlyres/BAC34848-05CC-45E9-8F1D8E2663079609 /0/20071208LISBON Declaration_EN.pdf (eriim tarihi 08.03.2011).

Elem Eyrice Tepecikliolu Afrika Ktasnn Dnya Politikasnda Artan nemi ve Trkiye-Afrika likileri

65

dolarlk ithalat gerekletirmitir.13 2006 ylnda Afrikayla toplamda 200 milyar dolar aan ticaret hacmiyle AB, ayn yl 71 milyar dolarlk ticaret hacmine sahip ABDyi (12,1 milyar dolarlk ihracat ve 59,1 milyar dolarlk ithalat)14 ve 2005te 32 milyar dolarlk ticaret hacmine ulaabilen ini geride brakmtr. AB, in ve ABDnin yan sra, Rusya, Japonya, Brezilya ve Hindistan gibi pek ok byk g, Afrika ktasnda etkinliklerini artrmak iin zellikle son yllarda nemli giriimlerde bulunmulardr. Ancak bunlardan zellikle in ve AB lkelerinin ktayla ilikisi, getiimiz on ylda art gstermesine ramen, bu lkelerin bamszlklarn kazandklar andan itibaren genel olarak olumlu seyir gstermitir. Kurulduu andan itibaren yllarca Batl devletler topluluunun bir paras olduunu kantlamaya alan Trkiye ise, uzun yllar, Afrikann ou az gelimi lkeleriyle ilikilerini gelitirmeyi d politika ncelikleri arasnda kabul etmedi. Ancak gnmzn nemli byk glerinin hepsinin Afrika keleriyle ilikilerini gelitirme yolunda attklar admlar, Trkiyede ktaya ynelik gerek siyasi gerekse akademik alanda artan ilgide nemli lde etkili olmutur. Blgesel g olma gibi bir ama tayan Trkiye, makalenin drdnc blmnde ayrntlaryla deinilecei zere, ktadaki etkinliini artrma yolunda son zamanlarda pek ok adm atmtr ancak Trkiye-Afrika ilikilerinin her zaman olumlu seyirde ilerledii sylenemez. Bu nedenle, bir sonraki blmde, Afrikaya Alm politikas benimsenmeden nce Trkiyenin Afrika lkeleri ile mevcut ilikileri irdelenecek ve bu alandaki belli bal olaylara odaklanlarak, bu politikann kablnden nce Afrikayla ilikilerimizin seyri, tarihi bir erevede ele alnacaktr.

3. 2000 ncesi Trkiye-Afrika likileri


Son yllarda Trkiyede Afrikaya olan ilgi, ktann uluslararas sistemdeki nemine paralel olarak gerek akademik camiada, gerekse siyasi alanda artmtr.15 Zengin kaynaklara sahip oluunun yan sra, ktada var
13

14

15

EU-Africa trade in facts and figures, MEMO/08/130, Brussels, Europafrica.net, 28.02.2008, http://europafrica.files.wordpress.com/2008/06/02-08-ec-memo-on-eu-andafrica-trade-figures.pdf, (eriim tarihi 15.03.2011). U.S.-African Trade Profile, African Growth and Opportunity Act, http://www.agoa.gov/ resources/US-African%20Trade%20Profile%202007%20-%20Final.pdf (eriim tarihi 14.03.2011). Trkiyede blge/alan almalarnn gemii ok yeni olmakla birlikte, Afrika ktas, bu almalar iinde en ok ihmal edilen blge olagelmitir. Aslnda, Afrika ile ilgili almalarn tarihesi, bu lkelerle yrttmz siyasi ve ekonomik ilikilerimizle

66

Ankara niversitesi Afrika almalar Dergisi Cilt 1 Say 2 Bahar 2012

olduuna inanlan ve henz kefedilmemi petrol yataklarnn bu ilgideki artn balca sebeplerinden olduu ortadadr. Ancak Trkiyenin, d politikasnn en nemli ilkelerinden olan Batllama politikas erevesinde uzun yllar Afrika lkelerini ihmal ettii bir gerektir. Bugn Afrika lkeleri ile olan ilikiler balamnda gelinen nokta, gemiin ihmalkarln ve tek ynl politika anlayn sona erdirmek amacn tamas asndan son derece umut verici gzkmektedir. Bu yaz balamnda Trkiyenin, zellikle getiimiz on ylda uluslararas politikann en nemli gleri arasnda adeta bir yar haline gelen Afrika lkeleriyle ilikilerin gelitirilmesi konusunda ne eit giriimlerde bulunduu irdelenmeye allacaktr. Kurulduu andan itibaren yzn Batya dnmeyi ve Batl lkelerle ilikilerini gelitirmeyi ilk planda tutan Trkiye Cumhuriyeti iin, kinci Dnya Sava sonras bamszlklarn henz kazanm Afrika lkeleriyle ilikilerini gelitirmek ok elzem grlmyordu. Bu dnemde, ileri Bat uygarlnn bir yesi olarak kabul edilme yolunda aba gsteren bir lkenin yolunun, ilerleme srecinde henz emeklemekte olan bu lkelerinkiyle akmas ok zordu. Avrupay ykma srkleyen bu sava sonrasnda Truman Doktrini ve Marshall Plan erevesinde ABDden yardm alan, NATOya (North Atlantic Treaty Organization) ye olan ve ABDnin tevikiyle SSCBnin (Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birlii) Ortadouda nfuz kurmasn engellemeye ynelik olarak, Birleik Krallk, ran, Irak ve Pakistan ile Badat Pakt ad altnda bir gvenlik ve savunma rgt kuran Trkiye, bylelikle 1950ler boyunca Demokrat Parti (DP) hkmeti dneminde de Bat dnyasyla yaknlarken, srarla Afrika lkelerini grmezden gelmeye devam etmitir. O dnemde, gvenliini salamak iin Bat ittifak sisteminde yer almak, Trk yetkililer iin ok daha byk nem tamaktayd.

paralellik gstermitir. Trkiye, Afrika lkelerinin bamszlklarn en son tanyan lkelerden biri olmu ve ktadaki pek ok lkeyle uzun yllar diplomatik iliki kurmamtr. Siyasi iktidarlarn ilgisizlii, ktaya kar akademik ilgisizlii de beraberinde getirmitir. Trkiyede Afrika ile ilgili olarak yazlan belli bal eserler de kinci Dnya Sava sonras ktada yaanan bamszlk dalgas dnemine denk gelmekte ve bu dnemim heyecan ile merak sona erdikten sonra ise uzun yllar Afrikayla ilgili zaten snrl olan bu eserlere ek olarak ok fazla yeni alma yaplmad grlmektedir. Trkiyede Avrupa, Ortadou, Balkanlar, Kafkasya gibi blge almalarna ynelik ilginin tarihi nispeten daha eskiye dayanrken ya da bu alanlarla ilgili olarak yksek lisans ve doktora programlar mevcutken, Afrika ktasnn tarihine, gncel meselelerine ve kltrne ynelik ilginin ve de Afrika zerine alan uzman saysnn azl dndrcdr.

Elem Eyrice Tepecikliolu Afrika Ktasnn Dnya Politikasnda Artan nemi ve Trkiye-Afrika likileri

67

Bu amala, Afrika lkeleriyle olan ilikiler ou zaman ikinci planda yer ald. Trkiyenin 1950li, 1960l ve 1970li yllar boyunca ktadaki lkelere kar izledii resmi tutumu gstermesi asndan nemli bir kaynak niteliinde olan Afrika ve Biz adl makalesinde Atav, bu tutumu u ekilde zetlemektedir: 1951 ve 1953 yllarnda, Birlemi Milletler (BM) Genel Kurulunda Fasn bamszl konusu gndeme geldiinde, bu konunun ertelenmesi ynnde oy kullanan Trkiye; 1952de Tunusun bamszl sz konusu edildiinde ise -ilerleyen yllarda Cezayirin bamszl sz konusu olduunda tekrarlanaca gibi- sorunun Fransa ile Tunus arasnda bir i sorun olduunu belirtmitir. Atavn de aktard zere, gerek Ruanda ve Urundide BMnin nezaretinde zgr bir seim yaplmas konusunda, gerekse Moritanyann bamszl oylanrken Trkiye ekimser kalm, Trk yetkililere Angola konusunda NATO mttefikleri ile birlikte hareket edilmesi talimat verilmitir. Trkiye ayrca, lke snrlar iinde izledii rk politikadan dolay Gney Afrika Cumhuriyetinin Uluslararas alma rgtnden karlmasna ilikin neriyi desteklememitir. Gney Afrika ile ilgili BMde yaplan rk aznlk basksn knama karar oylamasnda Trkiye, genel havann bu ekilde olmasndan dolay lehte oy vermitir ancak, BMdeki Trkiye daimi temsilcisi yine de, Gney Afrikaya bamszlk ve milli egemenlik hakknn verilmesi ile lkede serbest seimler yaplmas hkmlerinin Trk tarafnca ar bulunduunu belirtmitir. nl Gney Afrikal politikac Nelson Mandelann zgrlne kavuturulmasna ilikin olarak BM Genel Sekreterine sunulan mektubu imzalamaktan bile ekinen Trkiye, ancak 1967de Gney Afrikada rk ayrmn knayan BM kararnda 89 lkenin arasna katlabilmitir.16 1950li ve 1960l yllar boyunca Ortadou ve Afrika lkelerinde Trkiyeyi temsil etmi, Trkiyenin nemli bykelilerinden Mahmut Dikerdem, Trk yetkililerin kinci Dnya Sava sonrasnda Asya ve Afrikada cereyan eden bamszlk hareketlerinden haberdar olmadn, hatta hkmet yetkililerinin, deien tek eyin bu smrgelerin egemenliinin Batl devletler arasnda el deitirmesi olduunu dndklerini aktarmaktadr. Dikerdemin belirttiine gre, bu dnemde Trk Dilerine verilen talimat, Birlemi Milletlerde bu lkelerin gelecei ile ilgili olarak yaplan oturumlarda ABD gibi oy kullanmak, Cezayir meselesi gndeme geldiinde Fransann, Kbrs konusunda da ngilterenin yannda yer almakt. Trkiye, bu politikalarn bedelini ilerleyen yllarda,
16

Trkkaya Atav, Afrika ve Biz, Vatan, 21.03.1976.

68

Ankara niversitesi Afrika almalar Dergisi Cilt 1 Say 2 Bahar 2012

zellikle Kbrs konusu uluslararas gndeme tandnda ok ar bir ekilde deyecekti ama imdilik, tek yaplmas gereken Batl mttefiklerle beraber hareket etmekti. Dikerdem, Menderes hkmetinin d yardma bylesine baml olduu bir dnemde aksinin dnlemeyecei grnn st dzey yetkililer arasnda hakim olduunu belirtmekte.17 Bu dnemde Msr Devlet Bakan Cemal Abdl Nasrn Svey Kanaln milliletirme abas sonucunda ortaya kan krizde, yine mttefiklerimiz ngiltere ve Fransa yannda yer almakta gecikmedik. Trkiyenin bu gibi d politika eylemleri birok Afrika lkesi ile ilikilerini gerginletirmi, bunun sonucunda ktadaki lkelerle ilikileri uzun yllar dzelmemitir. Afrika lkeleri ile ilikilerin iyi ynde gelimemesinde, bu lkelere bamszlk mcadeleleri dneminde verilen destein yan sra, tarihi Bandung Konferansnda taknlan resmi tutum da nemli bir paya sahiptir. Ancak Bandunga gelene kadar ve hatta bu konferans sonrasnda da Trkiyenin Afrika ktasndaki lkelerle ilikilerini gelitirme ynnde ok fazla adm att sylenemez. Bandung Konferansnn nemi, Trkiyenin, bamszlklarn yeni kazanm ya da kazanmak zere olan Asya-Afrika lkelerine kar kendi tarihi ile eliir ynde bir tavr taknmasdr. Konferansa NATO yesi tek lke olarak katlan Trkiyenin taknd resmi tavr, Trkiyeyi temsil eden Bavekil Yardmcs ve dnemin Dileri Bakan Fatin Rt Zorlunun, konferansn dzenlenmesinden yaklak bir sene sonra, 2 ubat 1956da yapt bir konumada aklad konferansa katl nedeni gz nnde bulundurulduunda artc gelmemelidir. Evet mttefiklerimiz ok arzu ettiler, aman gidin dediler, siz gitmediiniz takdirde fena olacak dediler.18 18-24 Nisan 1955te Endonezyann Bandung kentinde toplanan bu tarihi Asya-Afrika konferansnn temel amalarndan biri de, henz bamszln kazanamam lkelerin bu emellerine destek vermekti. Dnya zerinde her trl smrgecilie ve bir halk topluluunun dierini hakimiyeti altnda bulundurmasna kar kma karar alan bu konferans yoluyla, sz konusu lkelerin bu kez de kinci Dnya Sava sonrasnn iki yeni gc olan ABD ve SSCB gibi lkelerin etkisi altna girmelerinin nlenmesi amalanyordu.19
17

18

19

Mahmut Dikerdem, Ortadouda Devrim Yllar (Bir Bykelinin Anlar), stanbul, stanbul Matbaas, 1977, s.65-69. Aktaran, Emel Emre, Trkiyenin Bandung Konferansnda Asya-Afrika lkelerine haneti, zgr niversite Forumu, No. 29(2005), s.87. Bandung Konferans, u anda 115 yesi olan Balantszlk Hareketinin ortaya knda olduka nemli bir yere sahiptir. Konuyla ilgili ayrntl bilgiye, Balantszlk Hareketinin resmi sayfasndan (http://www.nam.gov.za/) ulalabilir.

Elem Eyrice Tepecikliolu Afrika Ktasnn Dnya Politikasnda Artan nemi ve Trkiye-Afrika likileri

69

Ancak Trkiye konferansta, uluslararas sistemde kendi balarna var olabileceklerini kantlamak isteyen Asya-Afrika lkelerinin karsna tam anlamyla kart tezlerle km ve bu lkeleri hayal krklna uratmtr. Konferansta, ikiye blnm dnyada, bu iki bloun dnda tarafsz kalacan ilan eden Asya-Afrika lkelerine, Trk tarafnca bir seim yapmalarnn zorunlu olduu srarla dikte edilmeye allmtr. Bu lkeler, Fatin Rt Zorlunun tm nc Dnya liderlerine ABDyle ibirliini gelitirmeyi nermesi ve onlar ABD yanls bir tutum almaya ikna etmeye almas karsnda aknla dmlerdi. Zorlu, konferansta, tarafszln iinde bulunulan koullarda baar salamasnn mmkn olmadn vurgulayarak, katlmc lkeleri, bar korumak iin NATO gibi kolektif mdafaa rgtlerine yeliin daha mantkl olaca hususunda iknaya almtr. Trkiye, balantszlar hareketi iin bir dnm noktas olan konferansn temel amalarndan biri olan bar iinde bir arada yaama konusunu da gereklemesi pek mmkn olmayan bir gaye olarak nitelendirmitir. Konumasnda srekli olarak komnist tehlikesine vurgu yapan ve byle bir tehlike karsnda tarafsz kalmann olas sonularna dikkat ekmeye alan Zorlu, bitaraflk siyasetinin sonularna rnek olarak, iyi niyetli fakat yanl yola srklenen ekoslovakya devletinin kibetini gstermi ve konferans delegelerinden byle bir yolun ortas siyasetinin douraca tehlikeler hakknda hkmetlerini ikaz etmelerini istemitir. Bylelikle in ya da Sovyetler Birlii adn hi zikretmemesine ramen, hakim olmak ihtiraslar, blge btnln tehdit ve bakalarnn dahili ilerine zorla mdahale veya nfuz ve baz yerlerde de silhl tecavzden dolay dnyann iki ksma ayrldn syledii zaman kimi kastettiini aka belirtmitir. Zorluya gre, Dou Avrupa memleketleri, topraklarna kurtarc sfatyla giren lkelerin mdahalesi sonucu hrriyetlerini yeniden kaybetmilerdir. Bu ynyle, tarafszlk gibi bir politika, konferansa katlan Asya-Afrika lkeleri iin sadece kt son anlamna gelebilirdi.20

20

Zorlunun konumasndan aka, NATOnun, barsever devletler tarafndan kinci Dnya Savann neden olduu zararlar ortadan kaldrmak amacyla kurulduu gibi bir sonu kyordu. Ancak onun deyimiyle, bir kurtarc olarak giren bir memleketin, milletleraras taahhtleri ihlal ederek Dou Avrupa memleketlerini nfuzu altna almas ile bu mitler ksa bir zamanda krlmtr. Bu gibi szlerle Asya-Afrika lkelerini tehlikenin bykl karsnda uyaran Zorlu, bu blnm dnyada kendisinin Bat tarafnda yer aldn belirtmi ve konferansa katlan lkelerin de tarafszlk yerine bu iki taraftan birini semelerinin en dorusu olduunu ekoslavakya rneinden yola karak aklamaya almtr. (Ayn Tarihi, Nisan 1955: http://www.byegm.gov.tr/ayintarihidetay. aspx?Id=432&Yil =1955&Ay=4, eriim tarihi 27.10.2010). Bu tarihi Asya-Afrika

70

Ankara niversitesi Afrika almalar Dergisi Cilt 1 Say 2 Bahar 2012

Konferansta, Trkiyenin Badat Pakt dolaysyla mttefiklerinden olan ran ve Pakistan, Trk taraf ile birlikte, Asya-Afrika lkelerini, Sovyet tehdidini ne srerek Bat Blouna katlmaya iknaya alrken; balantszlk terimini ilk olarak ortaya koyan lke olan Hindistan ile Msr ve in gibi lkelerin ba ektii ounluu oluturan grup, tarafszl yani iki bloa da eit uzaklkta kalnmas gerektiini savunuyordu. Zaten, bilindii zere Balantszlk, bu konferans sonrasnda nemli bir hareket olarak ortaya km ve sonradan Birlemi Milletler iinde etkili bir blok olarak belirecek gelimekte olan lkelerin oluturduu G-77nin ortaya kmasna vesile olmutur. Konferansta Asya-Afrika lkelerinin yeni d politika sylemleri olarak belirledikleri tarafszlk ilkesini baarsz olmaya mahkum ve hatta tehlikeli olarak nitelendiren balantl bir lke olan Trkiye ise, konferans srasnda aka kendisinin hangi kutupta yer aldn belirterek, dier Asya-Afrika lkelerine teki kutup olan SSCBnin yannda yer alrlarsa, bunun yeni bir boyunduruk altna girmekten baka bir anlam olmayaca grn srarla kabul ettirmeye almtr. kinci Dnya Sava sonras ortam, Trkiyeye gre, tarafsz kalma gibi bir lks ortadan kaldrdndan bu lkelere tek bir seim hakk kald Zorlu tarafndan her frsatta tekrarlanyordu. Zorlunun olduka ak bir ekilde ortaya koyduu bu Bat yanls tutumun konferansa katlan lkelerde ne kadar byk bir hayal krkl yaratt ortadadr. Nitekim Trkiye, izleyen dnemlerde de Afrika lkelerine kar olan ilgisizliini devam ettirmi ve bu hayal krklnn giderek bymesine bizzat sebep olmutur. Dikerdem, Msrda bulunduu srada gzlemledii konferansa, Trk heyetinin ABDnin szcln yapmak ve bu lkeleri uluslararas komnizmin oyununa gelmemeleri konusunda uyarmak iin gittiini, ABDnin Trk hkmetinden aka bu rol oynamasn istediini belirtmektedir. Dikerdemin ifade ettii gibi, bu zorlu grev Trkiyeye
Konferansnn bitiinin ertesi gn Ulus gazetesinde kan bir yazda Zorlunun komnizmi eletiren konumas byk vg buluyor ve konferansta komnistliin layn bulduu belirtiliyordu (Nisan 1955 tarihli Ayn Tarihinden alnt: Ulus, 25.04.1955). Cumhuriyet gazetesinde kan 27 Nisan tarihli bir makalede ise, Boleviklerin tehlikeli bir ekilde istismar edebilecekleri bir tarafszlk havasnn yaratlmasnn, Trkiyenin abalar sayesinde byk oranda nlendii belirtilmekteydi. Ancak Trkiyenin konferans srasndaki bu tutumu, dnemin nemli Hint lideri Nehrunun iddetli itirazna yol am ve Nehruyu, komniste komnist demek, bolevizrnin baka bir ad altnda dpedz emperyalizm olduunu belirtmek hatadr ve Bat-Dou gerginliini arttrmaktan baka bir ie de yaramamaktadr eklindeki aklamalarla kendi lkesini savunmak zorunda brakmtr. Nisan 1955 tarihli Ayn Tarihinden alnt: . S. Coar, Bandungta Trkiye, Cumhuriyet, 27.04.1955.

Elem Eyrice Tepecikliolu Afrika Ktasnn Dnya Politikasnda Artan nemi ve Trkiye-Afrika likileri

71

Amerikan uydusu damgas vurulmasna neden olacakt.21 Trkiye, bamszlna yeni kavumu ve uluslararas siyasette kendini ispat etmeye alan bu lkelere kar Bandungda taknd tutumu, daha sonraki d politika kararlarnda da aynen srdrmeye devam etmitir. Afrika ktas ile ilikilerin olumsuz ynde seyretmesinde, 1956 ylnda Svey Krizi patlak verdiinde Msrdaki hkmete kar taknlan tutum da nemli rol oynamtr. Kriz, bilindii zere, Svey Kanalnn Msr hkmeti tarafndan milliletirilmesi zerine patlak vermiti. ngilterenin olduka nemli ulusal karlarnn olduu bylesi bir durumda, Trkiyenin politikas yine Batyla egdm gstermitir. Ancak, burada nemli olan, Trkiyenin ngiltereyi desteklerken taknd ar tutum ve kriz srasnda izledii Bat yanls d politikann Arap lkelerinde yaratt yeni hayal krkldr. Bu dnemde Trkiye, Svey Kanaln en fazla kullanan dier 21 lke ile birlikte 1956 ylnda Londrada dzenlenen konferansa katlrken, Yunanistan, tm Balantszlar Hareketi lkelerinde olduka byk bir sempatiyle karlanan bir tutum sergileyerek, konferansa katlmay reddetmitir22 (Takip eden paragraflarda da deinilecei zere, Yunanistann Arap ve Afrika lkelerinin bamszl ya da egemenlik haklar sz konusu olduu bu ve benzeri pek ok olaydaki duruu, ilerleyen yllarda Kbrs sorunu uluslararas gndeme tandnda kendisine byk avantaj salayacakt). Msr Devlet Bakan Nasr, Trkiyeyi, Msrn ulusal karlarn gzard eden bir tutum sergileyerek Svey Kanalnn uluslararas denetim altnda tutulmas taraftar olmas ve Kanaln stats konusunda Batl lkelerle birlikte hareket etmesi nedeniyle Bat emperyalizminin polisi olmakla suluyordu.23 Btn bu olaylar cereyan ederken dnemin Kahire Bykelisi Hulusi Fuat Tugayn Devrim Konseyinin tm yelerini davet ettii bir akam yemeinde Konsey yelerine aka ngilizlerle uzlamay nermesi, iki lke arasndaki ilikileri kopma noktasna getirmitir. Bu olaylarn ardndan Tugay, Msrda, persona non grata (istenmeyen kii) ilan edilmi ve Msr hkmetinin resmi organ El Cumhuriyyede yaynlanan bir makalede Trkiye, emperyalistleri destekleyen ve Msr bir bloa balamaya alan, srail ile diplomatik ve ticari iliki kuran politika izlemekle itham edilmitir. Zaten Menderes hkmeti, Trkiye-Msr ilikilerinin uzun yllar onarlamaz biimde bozulmasna neden olan ard ardna yaanan bu tatsz olaylarn
21 22

23

Dikerdem, Ortadouda Devrim Yllar..., s.117-118. Hseyin Bac, Demokrat Partinin Ortadou Politikas, Trk D Politikasnn Analizi, der., Faruk Snmezolu, stanbul, Der Yaynlar, 2001, 2. Bask, s.120. Ibid., s.120-121.

72

Ankara niversitesi Afrika almalar Dergisi Cilt 1 Say 2 Bahar 2012

sonrasnda, bu kez Irak ile dostluk kurma giriimlerine balamtr.24 Badat Paktnn hayata geirilecei bir zamanda, Ortadou ya da Afrikada gvenilir bir mttefikin varl olduka gerekliydi ve Msrn ikna edilemedii bir durumda devreye Irak girdi. Nasrn Arap dnyasnn liderliini Trkiyeye kaptrmama amac ile Pakta katlmaktan zellikle kand da mevcut grler arasndadr. Ancak, SSCBnin Ortadouda bir nfuz alan kurmasn engellemek amacyla ABD tevikiyle kurulan bu ittifak sistemine, tm giriimlere ramen dier Arap lkelerinin katlm salanamamtr. Paktn 1955 ylnda imzaland haberi, bata Msr olmak zere tm Arap lkeleri tarafndan olduka byk bir tepkiyle karlanmt. Msrda zellikle Svey Krizi sonrasnda ortaya kan Trkiye aleyhtar hava, bu srele de yakndan alakaldr. Trkiyenin Cezayirin bamszl konusunda taknd tutum, Afrika lkeleri ile ilikilerin seyrinde ayrca nemlidir. Cezayir bamszlk mcadelesi devam ettii srada, kendisi de bir kurtulu sava vermi olmas nedeniyle Trkiye, Cezayirli milliyetiler iin bir umut kaps idi. Ancak, Cezayir halkna duyulan tm sempatiye ramen, Cezayirin Fransaya kar bamszlk mcadelesi verdii dnemde Fransa desteklenmi ve Dileri Bakanlndan yaplan aklamalarda Fransz sav aynen tekrarlanarak Cezayir sorununun Fransann i meselesi olarak grld belirtilmitir. Bu dnemde Bat ittifak iinde kalmak d politikasnn en temel yaptalarndan biri olduu iin Trkiye, mttefiki Fransay karsna almaktan ekinmitir. Trkiye, Cezayirin bamszlk mcadelesiyle ilgili olarak BM Genel Kurulunda yaplan toplantlarda 30 lke ile birlikte ekimser oy kullanm, hatta Cezayir konusu ile ilgili olarak BMde yaplan oylamalarda Fransann ekimser kald durumlarda bile Cezayir aleyhinde oy kullanlmtr. Gereke olarak da, NATO yesi olunmas sebebiyle Fransayla ilikilerin zarar grmemesinin amaland ifade edilmitir.25
24

25

Dikerdem, op. cit., s.68-71, 87-88, 119. Kahire Bykelisi Fuat Tugayn geri ekilmesinin ardndan yaklak bir buuk sene maslahatgzar olarak Msrda Trkiyeyi temsil eden Dikerdemin aktardklar, olaylara bizzat tanklk etmesi nedeniyle ayrca nemlidir. Dikerdem, ayn zamanda, Demokrat Parti dneminde giriilen ekonomik kalknma admlar iin byk oranda Amerikan yardmna bel balandn ve o dnemde, Sovyetler Birliinin Ortadouda yaylmasn nleme potansiyeli olan bir pakta n ayak olunmas durumunda, ABD yardmlarnn artacann dnlmekte olduundan bahsetmektedir. Ibid., s.163. Numan Hazar, Kreselleme Srecinde Afrika ve Trkiye-Afrika likileri, Ankara, Yeni Trkiye Yaynlar, 2003, s.112-113 ve Dikerdem, op. cit., s.103-104. Atav, Trkiyenin Cezayirdeki bamszlk mcadelesini resmen destekleyen en son devletlerden birisi olmasna ramen, Cezayire askeri yardmda bulunan Arap olmayan ilk Mslman devlet olduunu belirtmektedir. Trk kamuoyunda ok fazla bilinmeyen bu yardm, Atavn

Elem Eyrice Tepecikliolu Afrika Ktasnn Dnya Politikasnda Artan nemi ve Trkiye-Afrika likileri

73

Trkiyenin Cezayirin bamszlk mcadelesi konusunda taknd bu tavr ve Birlemi Milletlerde yaplan grmelerde izledii politika, iki lke arasnda uzun yllar dzelmeyecek ciddi bir buruklua yol amtr. Afrikann bamszln yeni kazanan uluslarna destek veren lkelerin banda gelmesi gereken Trkiye, bu lkeleri uzun yllar ihmal etmi, hatta Batl mttefiklerini kzdrmak endiesiyle, ktadaki lkelerle diplomatik ilikiye girmek iin bile ncelikle mttefiklerinin adm atmasn beklemitir. Ancak uzun yllar grmezden gelmeye alt Afrika lkelerine, 1960larda Kbrs sorunuyla ilgili olarak uluslararas alanda destek salamas gerektiinde ihtiya duymaya balamtr. zellikle 1960l yllardan itibaren hzla bamszlklarn kazanmaya balayan bu lkelerin o dnemde Kbrs sorunuyla ilgili olarak lehte verecekleri oylar, BMde nemli bir say oluturmalar nedeniyle byk nem arz eder hale gelmiti. Afrika lkelerine bamszlklarn kazanmalar dneminde verilen destek, Kbrs sorunu konusunda Birlemi Milletler gibi uluslararas rgtler apnda yaplan giriimlerde ve ikna turlarnda elbette ki Ankarann karsna kacakt. Bu lkeler artk BM Genel Kurulunda Asya lkeleri ile birlikte ounluu ellerinde bulundurduklarndan birdenbire olduka deerli hale gelmilerdi. Afrika lkelerinin Kbrs sorununda izledikleri politika, Trkiyenin, Balantsz lkelerin bamszlklar sz konusu olduunda taknd tutumun yan sra, Trk tezinin kabul edilmesinin ve Kbrsn blnmesinin bu lkelerdeki aznlklara rnek olabilecei korkusuyla da ilgilidir.26 Trkiyenin balantsz lkeler sz konusu olduunda izledii politikaya karn Yunanistann hemen her koulda bu lkelerin yannda olmas nedeniyle, Balantszlk Hareketinin iindeki lkeler balangtan itibaren Yunan tezine destek vermi ve Kbrs ile ilgili BMdeki oylamalarda Yunanistann yannda oy kullanmlardr. Hatta 1964 ylnda toplanan kinci Balantszlar Konferansnda yaynlanan kararlarda Kbrsn toprak btnlne sayg gsterilmesi gereklilii vurgulanmaktayd. Trkiye, her ne kadar Kbrs deneyiminden ders alarak, 1964 ylndaki Kbrs
aktardna gre, 1957 ylnn sonlarnda, Libyaya askeri yardm grnts altnda Cezayirli milliyetilere Tripoli limanna silah braklmas eklinde gereklemitir. Yazar, Cezayire ikinci yardmn ise bu olaydan iki sene sonra BM Genel Kurulunda Cezayirle ilgili bir oturumda ekimser oy verilmesinin ardndan gerekletirildiini ve bu kez Tunusa askeri yardm yaplyormu gibi silah yollandn aktarnaktadr. Trkkaya Atav, Afrika Ulusal Kurtulu Mcadeleleri, Ankara, ASBF, 1977, s.133-134, 3 nolu dipnot. Melek Frat, Yunanistanla likiler, Trk D Politikas: Kurtulu Savandan Bugne Olgular, Belgeler, Yorumlar, Birinci Cilt, der., Baskn Oran, stanbul, letiim Yaynlar, 2002, 6. Bask, s.731.

26

74

Ankara niversitesi Afrika almalar Dergisi Cilt 1 Say 2 Bahar 2012

bunalmndan sonra eitli Asya ve Afrika lkelerine iyiniyet heyetleri gndermeye balasa da, bu tarz giriimlerin ksa vadede sonu dourmas mmkn olmamtr.27 1960l yllarn banda 27 Mays iktidar, bamszlklarn kazanma yolunda ilerleyen eski smrgelere kar Demokrat Parti iktidar dneminde izlenen politikadan duyduu rahatszlk nedeniyle, bu lkelerle ilikilerini gelitirme yolunda yeni admlar atma isteindeydi. Ancak Cezayir rnei gibi baz durumlarda bu lkelere duyulan sempati ve ilikileri gelitirme arzusu, ulusal karlarla atabiliyordu. Bu dnemde her ne kadar Milli Birlik Komitesi yeleri Cezayirli milliyetileri desteklemekten yana olsa da, Dileri Bakanl, NATO mttefiki Fransayla kar karya gelme taraftar deildi. Bu nedenle Cezayir konusunda szl destek vermekle yetinildi.28 1965 seimlerinden sonra iktidara gelen Adalet Partisi (AP) ise DP hkmeti tarafndan Arap devletlerine kar izlenen politikann Trkiyeyi yalnzlatrmas nedeniyle, bu lkelerle daha salam temellere dayal ok ynl bir d politika izleme yolunda yeni bir dnem balatma arzusu tamaktayd. Bu dnemde Trkiye, bu lkeler nezdindeki olumsuz imajn silmek ve Asya-Afrika lkeleriyle ilikilerini gelitirmek amacyla birtakm somut admlar att. Bunlar arasnda Dileri Bakanl Genel Sekreteri Haluk Baylkenin 1966 ylnda gerekletirdii Msr ziyareti srasnda iki lke arasnda imzalanan ticaret anlamas ve ayn yl Cumhurbakan Cevdet Sunayn Tunusu ziyareti yer almaktadr.29 Ancak az saydaki bu birka giriim, 1960l yllarda Afrika lkelerine ilikin tutarl bir Afrika politikasnn mevcut olduunu, hatta gerek Dilerinin gerekse st dzey devlet yneticilerinin bu ynde bir arzusu bulunduunu iddia etmek iin yetersizdir. Trkiyenin kta lkelerine kar bu ilgisizlii, Dilerinde bu lkeler hakknda bir bilgisizlii de beraberinde getiriyordu.30 Bu dnemde ayrca, bamszlklar tannan baz lkelerle diplomatik ilikilerin balamas olduka uzun sre sonra olmutur. Atavn aktard zere Trkiye, 1960da tand Zaire ile sekiz yl, Nijer
27 28

29 30

Ibid,., s.731-732. Melek Frat ve mer Krkolu, Ortadouyla likiler, Trk D Politikas, s.785786. Ibid., s.788-789. Dikerdem, 1960l yllarda Dilerindeki Kara Afrika dosyasnn bombo olduunu belirterek, Ganaya bykeli olarak atanmas neticesinde Cumhurbakan Cemal Grsel tarafndan kabulnde yaanan ilgin bir anektodu aktarmakta: Dikerdemin aktard zere, bu grme srasnda Grsel kendisine, tropik bir lke olan Ganaya hal ihrac olanaklarn aratrmasn salk vermitir. Mahmut Dikerdem, nc Dnyadan (Bir Bykelinin Anlar), stanbul, Cem Yaynevi, 1977, s.43-45.

Elem Eyrice Tepecikliolu Afrika Ktasnn Dnya Politikasnda Artan nemi ve Trkiye-Afrika likileri

75

ve Togo ile yedi yl, Somali, Kamerun ve Malagazi Cumhuriyeti ile tam alt yl sonra diplomatik iliki kurmu ve Gine Bissauyu 89 lkenin ardndan tanmtr. 1962de BM Genel Kurulunda, temel siyasal haklarn btn Rodezyallara tannmasn art koan bir seim yaplmas yararna karar alndnda, Trkiye ekimser kalm, Afrikadaki smrgelerini brakmak konusunda en isteksiz lke olan ve 1970li yllarn ortalarna kadar ktadaki smrgelerinin kendi kaderini tayin hakkn tanmamakta direnen Portekiz ile olan ilikilerini bozmamak amacyla uzun yllar Portekizi knamaktan kanm, hatta bu devletin BM ihtisas kurulularndan karlmasna ve eitli ambargolar uygulanmasna ilikin kararlara ekince koymaya uramtr. Bu nedenlerle, 1970lere gelindiinde Afrikadaki lkelerle olan ilikiler pek de parlak deildi, hatta bu tarihte diplomatik ilikilerin kurulmad birok Afrika lkesi bulunmaktayd.31 1960l yllar boyunca Afrika lkeleriyle yaknlama amacyla atlan admlar, gerek bu alanda tutarllk sergilenememesi gerekse Dileri Bakanlnn bu d politika hamlelerinin yararna inanmamas gibi sebeplerle istenilen yenilii salayamamtr. Ancak Oran, 1978-1979 yllar arasnda Dileri Bakan Gndz kn zamannda bu lkelerle ilikileri gelitirmek iin ok aba harcandn ve Namibyann durumunu grmek amacyla kurulan Birlemi Milletler Namibya Konseyinin bakan olarak Trkiyenin buraya nemli mali katklarda bulunduunu belirtmektedir.32 Ayn dnemde Afrika ktasndaki bamszlk hareketlerine silah yardm yapp Rodezyadaki gerilla kuvvetlerine mali yardmda bulunulmutur. Afrikadaki smrgelerine en son bamszlk tanyan glerden olan Portekizin isminin anlmad bildiriler bu lkenin Afrikadaki en nemli iki smrgesinden biri olan Mozambik lehine imzalanm ve Eritrenin bamszlk mcadelesi desteklenmitir. Ancak, Orann da dikkat ektii gibi, 1970lerde bu lkelere yaplan yardmlarn miktar, ok fazla lkeye datld iin anlamsz kalm, ou Afrika lkesiyle bamszlklarn kazanmalarnn ardndan ciddi bir iliki kurulamam ve Eritreye yaplan yardm bu sefer baka bir Afrika lkesi olan Etiyopyay yabanclatrmtr.33 Buraya kadar zetlemeye altmz Trkiyenin Afrika lkelerine kar izledii d politika anlay sonucu, 1970li yllardan 1990l yllarn sonuna hatta 2000li yllarn bana gelinceye kadar, Trkiyenin kta lkeleriyle ilikileri asgari dzeyde kalmtr. Ancak Trkiyenin Afrikaya duyduu ilgisizlik ve ktadaki lkelerle ilikilerinin
31 32 33

Atav, Afrika ve Biz, Vatan, 21.03.1976. Baskn Oran, 1960-1980: Greli zerklik-3, Trk D Politikas..., s.677 Ibid., s.677.

76

Ankara niversitesi Afrika almalar Dergisi Cilt 1 Say 2 Bahar 2012

izledii inili kl seyir, 1990l yllarn sonu ve 2000li yllarla beraber nemli lde deiim gstermi ve zellikle 1998 ylnda Afrikaya Alm politikas erevesinde ktadaki lkelerle ilikiler yeni bir boyut kazanmaya balamtr.

4. Afrikaya Alm Eylem Plan ve Sonras


Trkiyenin Afrikaya Almnn ksa dnemli bir eilim olmad, aksine zamanla daha da geliecei ve derinleecei dnlmektedir. zkan ve Akgnn de belirttii gibi, bundan on sene nce Trkiyenin ktaya olan ilgisinin bu derece artaca ve Dileri Bakannn yeni d politika anlaynn bir gerei olarak Afrikaya bu kadar nem verecei dnlemezdi. zkan ve Akgn, bu d politika anlaynn, Trk D Politikasnda Afrikaya ynelik derin bir bak fark olumas, Avrupa Birliine ye olma srecinde yaanan hayal krkl ve Afrikann iktisadi alanda sahip olduu potansiyel gibi pek ok farkl faktrle alakal olduunu yazmaktadrlar.34 Gnmzde bizzat dilerinin st dzey grevlileri tarafndan, Afrika ktasndaki lkelerle ilikilerin gelitirilmesinin d politikamzdaki ok boyutluluun bir gerei olduu belirtilmektedir. Ancak uzun yllar ihmal ettiimiz bu lkelerle sadece siyasi ve ekonomik alanda deil, ayn zamanda kltrel ve askeri alanda da ilikilerimizi gelitirme yolunda ani denilebilecek bu admlarn atlmaya balamasnn ardnda daha baka sebepler de olduu ortadadr. Trkiyenin ktaya ve kta lkelerine ynelik ilgisinin altnda; ksa, orta ve de uzun vadeli olmak zere temel gd olduu iddia edilebilir. Bunlardan ksa vadeli Birlemi Milletler Gvenlik Konseyi (BMGK) geici yelii hedefine, youn ve sistematik abalar sonucu ulalm olmakla birlikte, orta vadede kta lkeleriyle ticari ve ekonomik ilikilerin gelitirilmesi ile uzun vadede blgesel g olma istei yolunda nemli admlar atlm olmasna karn, bu hedeflere ulalmasnda tam olarak baar saland sylenemez. Bu hedeflerin ilk ikisinin, blgesel g olma hedefiyle yakndan alakal olduu hatta bu hedefi gerekletirmede yardmc olmasnn ngrld gz nnde bulundurulmaldr. 4. 1. Birlemi Milletler Gvenlik Konseyi Adayl Trkiye, Birlemi Milletler Gvenlik Konseyi geici yelik adayln 21 Temmuz 2003 tarihinde aklam ve 17 Ekim 2008 tarihinde
34

Mehmet zkan ve Birol Akgn, Turkeys opening to Africa, Journal of Modern African Studies, No. 48-4(2010), s.526.

Elem Eyrice Tepecikliolu Afrika Ktasnn Dnya Politikasnda Artan nemi ve Trkiye-Afrika likileri

77

2009-2010 dnemi iin yaplan seimlerde, Genel Kurulda kullanlan oylarn yzde seksenini alarak Konseyin geici yesi olma hakkn kazanmtr. Dnemin Dileri Bakan Ali Babacan, oylamann hemen ardndan yapt basn aklamasnda, tm Dileri Bakanl mensuplarnn son be yldr Trkiyenin BMGK adaylna adeta kilitlendiini belirterek, Bugn Trkiye iin, Trk hariciyesi iin gzel bir gn, tarihi bir gn eklinde konumutur. Seim sonucunun, Trkiyenin son yllarda dnyadaki grnrlnn, etkinliinin ve alglanmasnn olumluya doru seyrettiinin nemli gstergesi olduunu ifade eden Babacana gre, zellikle Afrika ile alakal almalarn son yllarda younlatrlm olmas Trkiyeye nemli avantajlar kazandracaktr. Trkiyenin BMGK seimleri vesilesiyle imdiye kadar ok irtibatta olmad saysz lkeyle temasa getiini ve diplomatik ilikilere baladn belirten Babacan szlerine u ekilde devam etmitir: Afrikay daha iyi anlamaya balayan bir lke olarak oturacaz orada. (Afrikada) on be tane yeni bykelilik ama karar almtk, o sre devam ediyor Bu sre bize ok nemli zellikler kazandrd... Trkiyenin d politika ufku ok daha genilemi oldu. Kukusuz tm bu temaslar, balantlar BMGK grevi sresince bize byk kazanmlar salayacak. Babakan Recep Tayyip Erdoan, BM Gvenlik Konseyi yeliinin, Trkiyenin uluslararas politikada gelien arlnn ve uluslararas toplumun Trkiyeye duyduu gvenin bir yansmas olduunu belirtmitir. Cumhurbakan Abdullah Gl ise, yapt yazl aklamada, Gvenlik Konseyi geici yelii sresince ve takip eden dnemde, diplomasimizin tm yeteneklerini dnya milletlerinin gvenlii, huzuru, esenlii ve refah iin seferber edeceiz ifadelerini kullanmtr.35 Bu seim, Gvenlik Konseyinde 48 yldr grev yapmayan Trkiye iin36 bir dnm noktas olmutur. Daha nce de belirtildii zere, Kbrs
35

36

NTVMSNBC, Trkiye BM Gvenlik Konseyi yesi oldu, 20.10.2008, http://arsiv.ntvmsnbc.com/news/462831.asp, (eriim tarihi 07.04.2011), Hrriyet Daily News, Turkish officials hail Turkey's United Nations Security Council seat, http://www.hurriyet.com.tr/english/world/10150122.asp, (eriim tarihi 07.04.2011) ve CNN Trk, Trkiye BM'de geici yelie seildi, 18.10.2008, http://www.cnnturk.com/2008/dunya/10/17/turkiye.bmde.gecici.uyelige.secildi/497124.0/i ndex.html, (eriim tarihi 07.04.2011). Dileri Bakanl Resmi Sitesi, Birlemi Milletler Gvenlik Konseyi Adaylmz, http://www.mfa.gov.tr/birlesmis-milletler-guvenlik-konseyi-adayligimiz.tr.mfa, (eriim tarihi 02.05.2012). Be daimi ve on geici yeden oluan Konseyin daimi yeleri; in Halk Cumhuriyeti, Fransa, Rusya Federasyonu, Birleik Krallk ve Amerika Birleik Devletleridir. Geici yeler ise BM Genel Kurulu tarafndan iki yllk bir sre iin blgesel grup esasna gre; ikisi Latin Amerika grubu, ikisi Bat Avrupa ve dierleri, biri Dou Avrupa ve bei Afrika ve Asya grubundan seilmektedirler. Trkiyenin de dahil olduu seimlerde Asya grubunda ran ve Japonya, Bat Avrupa ve dierleri grubunda da

78

Ankara niversitesi Afrika almalar Dergisi Cilt 1 Say 2 Bahar 2012

sorunu 1955ten beri uluslararas gndeme tandnda, Trkiyenin o zaman Balantszlar Hareketindeki lkelere kar izledii politikann bir sonucu olarak, Asya-Afrika lkelerinin hemen hepsi Yunanistann yannda yer almt. Trkiyenin 2009-2010 dneminde Birlemi Milletler Gvenlik Konseyine geici ye olarak adayl gndeme geldiinde, ayn hata tekrarlanmayacaktr. Adaylk kampanyas erevesinde Trkiye, bu lkelerin oyunu elde etmek iin youn bir ekilde lobi almas yapmtr. BM Gvenlik Konseyi yelii iin adayln ilan ettii 2003 ylndan seimlerin yapld 2008e kadarki be yllk sre iinde hummal bir alma yrten Trkiye, kampanya dneminde ok ynl diplomatik giriimlerde bulunmu ve bu alanda ncelikle daha kk lkelere ynelmitir. Bu amala hazrlanan Adaylk Sreci Eylem Plan erevesinde, yelik almalar iin ayrlan 50 milyon dolarlk btenin 20 milyon dolarlk blmyle BM'ye aidat borcu olduu iin oy kullanma haklarn yitiren yoksul yelerin aidat borlar denmi37 ve bylelikle bu lkelerin Genel Kurulda oy kullanmalarnn n almtr. Trkiye, bu dnemde yrtt kampanya almalarn, blgesel konumu, uluslararas politikadaki yeri, gereklilii ve vazgeilmezlii tezi zerinden yrtm ve adaylk dneminde Afrika ile Latin Amerika ve Karayipler olmak zere iki blgeye daha ok nem vermitir. BMGKda sahip olduu oylar sayca olduka nemli olan ve daha nce ileri dzeyde ok fazla diplomatik iliki kurmam olduumuz bu blgelerden Afrika, konumuz asndan kilit noktadadr. Afrika ktasndaki lkelerin desteini salamak amacyla Afrika Birlii, Arap Ligi ve slam Konferans rgt gibi lke gruplar ile kurulular nezdinde temaslarda bulunan Trkiye, kampanya dnemi boyunca tm Afrika ktasyla ilgilenmi ve diplomatik temaslar kurarak Afrika Grubunun desteini salamaya almtr. 38
Trkiye, zlanda ve Avusturya geici yelik iin yart. Afrika grubundan Uganda ve Latin Amerika grubundan Meksika ise tek aday olarak seime girdi. Afrika ve Latin Amerika gruplarnda Uganda ve Meksika geici yelie hak kazanrken, Asya grubunda seimi ran' geride brakan Japonya kazand. Trkiye'nin bulunduu Bat Avrupa grubundan seilen ikinci lke ise Avusturya oldu. Bu grupta yaran nc lke olan zlanda ise 87 oyda kalmtr. BMGK geici yeliine grubunda en fazla oyu alarak seilen Trkiye, 192 lkenin oy kulland seimlerde gerekli olan te iki ounluun (128 oy) ok zerinde oy alarak, 151 oyla Birlemi Milletler Gvenlik Konseyi geici yesi oldu. Radikal, Oy peindeyiz ayptr sylemesi, 17.04.2008, http://www.radikal.com.tr/ Radikal.aspx?aType=RadikalDetayV3&ArticleID=500302, (eriim tarihi 11/04/2011). Dileri Bakan Ali Babacan, Trkiye adamlar ve Sanayiciler Konfederasyonu (TUSKON) tarafndan dzenlenen 3.Trkiye-Afrika D Ticaret Kprs program erevesinde yaplan bir etkinlikte yapt konumada, Trkiyenin BM Gvenlik Konseyi

37

38

Elem Eyrice Tepecikliolu Afrika Ktasnn Dnya Politikasnda Artan nemi ve Trkiye-Afrika likileri

79

Trkiyenin, bu yelik sayesinde savunduu d politika ilkelerini iki yl boyunca tm dnyaya anlatma imkan kazanacan, bu durumun, blgesel bir g olma iddiasnda olan Trkiye iin, kendi blgesindeki gelimeleri etkileyebilen bir aktr haline gelme yolunda kat edilen nemli bir adm olarak grlmektedir.39 Ancak, Trkiyenin Birlemi Milletler Gvenlik Konseyi yeliinin ok fazla abartlmamas gerektii de savunulabilir. Zira, Konseyin be daimi yesinin sahip olduu veto hakk, geici yelerin oylarn geersiz klabilmektedir. stelik geici yelik iin seimler blge esasna gre yapldndan, stratejik adan daha az neme sahip lkeler de Konseye ye olabilmektedirler. Ancak ncelikli grevi, global dzeyde bar ve gvenliin salanmas olan ve bu anlamda gerekli olduunda balayc kararlar almaya, hatta bar ve gvenliin tehdidi durumlarnda kuvvet kullanmaya yetkili olan Gvenlik Konseyi40, BMnin en etkili organ konumundadr ve bu kuruma yelik ayn zamanda bir lke iin nemli bir prestij kaynadr. Trkiye bu yeliin kendisine salad frsatla, uluslararas alanda kendi d politikasn ve bu alanda ald kararlar anlatma olana bulacaktr. Bu yolda, 53 yeli Afrika Grubunun destei, byk nem tamaktadr. Afrika lkeleriyle ticari ve ekonomik ilikilerin gelitirilmesi istei, Trkiyenin ktaya ynelik artan ilgisinin nedenlerinden bir dierini oluturmaktadr. Bu hedef, ayn zamanda nc ve uzun vadeli hedef olarak belirttiimiz blgesel/kresel g/aktr olma arzusu ile de balantldr ve ksa saylabilecek bir sre iinde bu konuda nemli admlar atlmaya balanmtr.

39

40

yelii konusunda Afrika lkelerinden destek beklediini belirtirken, Trkiyenin BM Gvenlik Konseyine seilmesi durumunda lkemiz uluslararas alandaki mevcut sorunlarna ek olarak Afrika ktasnn sorunlarna da dikkat ekmek zm retmek iin elinden geleni yapacaktr aklamasnda bulunmutur. Trkiyenin Afrikadaki bar ve istikrarn salanmas konusuna byk nem verdiini ifade eden Babacan szlerine u ekilde devam etmitir: Trkiye, uluslararas camiann sorumlu bir yesi olarak, zellikle skntl artlarda yaayan Afrikal kardelerimizin skntlarn azaltmak ve ktann dertlerine are olabilmek iin, bu programlarna mmkn olan tm olanaklarn seferber ederek devam edecektir. TUSKON, Babacan, Trkiye'nin BM Gvenlik Konseyi Adayl iin Afrika lkelerinden Destek stedi, 15.05.2008, http://www.tuskon.org/icerik/haber_detay.php?id=519, (eriim tarihi 10.04.2011). Birol Akgn, Trkiyenin Birlemi Milletler Gvenlik Konseyi yelii: Ama, Sre ve Beklentiler, Seluk niversitesi, Stratejik Aratrmalar Merkezi Aratrma Makalesi Serisi, No. 1(2009), s.10-11. Birlemi Milletler Resmi Sitesi, UN Security Council Functions and Powers, http://www.un.org/Docs/sc/unsc_functions.html, (eriim tarihi: 02.05.2012).

80

Ankara niversitesi Afrika almalar Dergisi Cilt 1 Say 2 Bahar 2012

4.2. Afrika lkeleriyle Ticari ve ktisadi Alanda likilerin Gelitirilmesi stei Gemite, ktann kuzeyi istisna olmak zere, Afrika lkeleriyle ticaret fikri ne hkmetin ne de iadamlarnn ok fazla ilgisini ekmemekteydi. Ancak Ucheharann da belirttii gibi imdi, pek ok Trk firmas Afrikayla ticaret yapp nemli kazanmlar elde etmekte. Uchehara, Trkiye ve Afrikadaki zel iletmeler arasnda ticari temaslarn 1980li yllarn sonunda baladn ve bu alandaki ilikilerin gnmzde nemli oranda arttn belirtmektedir. Ucheharann da dikkat ektii zere, bir lkenin baka bir lke zerindeki iktisadi nfuzu, onun siyasi nfuzunu da etkilemektedir. Bu durum, iktisadi alanda gelimeye son derece nem veren ve bu alandaki giriimlere ncelik tanyan Afrika lkeleri iin daha da geerlidir. Trkiye, bu lkelerle ekonomik ilikilerini gelitirdike, bu durumun siyasi ve diplomatik alanda da yansmalar olacaktr.41 Trkiyenin Afrika lkeleriyle iktisadi ilikileri ve ticaret hacmi, Afrikaya Alm politikasyla yakndan balantl olarak nemli gelime gstermitir. Ancak, daha nce de belirtildii zere, ou bir zamanlar Osmanl egemenlii altna girmi olan ktann kuzeyindeki Arap lkeleriyle tarihsel olarak ktann geri kalanna oranla hep daha youn iliki iinde kalnd. Sahra-alt Afrika olarak bilinen blge, ya da daha baka bir ifadeyle Kara Afrika ise, uzun yllar deyim yerindeyse ihmal edildi. Bu nedenle Trkiye statistik Kurumu (TK) ve D Ticaret Mstearl (DTM) gibi resmi kurumlarn sitelerinde, kta ile olan ticaret hacmine ilikin ithalat ve ihracat verilerinde Afrika ktasnn, Kuzey Afrika ve Dier Afrika eklinde ikiye ayrldn grmekteyiz. zellikle, 2003 ylnda DTM tarafndan hazrlanan Afrika lkeleriyle Ekonomik likilerin Gelitirilmesi Stratejisinin ardndan, ktadaki lkelerle olan ticari ilikilerde bir gelime yaanmaya balamtr. Bu kapsamda 2003 ve 2004 yllarnda pek ok Sahraalt Afrika lkesiyle ticaret anlamalar imzalanm ve baz Afrika lkelerinde ticaret mavirlikleri almtr.42 Altan, Afrika lkeleri ile ekonomik ve ticari ilikilerimizi gelitirmek amacyla, son yllarda bu ilikilerin altyapsn oluturacak eitli anlamalar imzalandn ve yeni anlamalarn imzalanmas iin almalarn srdrldn belirtmektedir. Altann
41

42

Kieran E. Uchehara, Continuity and Change in Turkish Foreign Policy Toward Africa, Gazi Akademik Bak Dergisi, No. 2-3(2008), s.56-57. Can Altan, Afrika lkeleriyle Ekonomik ve Ticari likilerimiz, Ekonomik Sorunlar Dergisi, No. 17, s. 8-9, http://www.mfa.gov.tr/data/Kutuphane/yayinlar/EkonomikSorunlar Dergisi/Sayi17/XVII_CanAltan.pdf, (eriim tarihi 16.03.2011).

Elem Eyrice Tepecikliolu Afrika Ktasnn Dnya Politikasnda Artan nemi ve Trkiye-Afrika likileri

81

aktard zere pek ok Afrika lkesiyle, Ticaret, ifte Vergilendirmenin nlenmesi ve Yatrmlarn Karlkl Teviki ve Korunmas Anlamalar imzalanmtr. Bunun yan sra, Afrika lkelerinde Trk rnleri ile ilgili fuarlar dzenlenmeye balanm, Ticaret ve Sanayi Odalar arasnda birlii Anlamalar imzalanm ve ticari heyetler arasnda karlkl geziler yaplmtr.43 Temel amalarndan biri Afrika lkeleriyle ticaret hacmini artrmak olan ve Mays 2006da dzenlenen Birinci Trkiye-Afrika Zirvesine 500 civarnda iadam gelmitir. Ancak ikinci zirvenin sonular, katlmc oran da gz nnde bulundurulduunda birincisinden daha nemlidir. Birinci zirveye 500 civarnda iadam gelirken, ikinci zirvede katlmc says, brokrat ve gazeteciler de dahil olmak zere 1200e yaklamtr. TUSKON resmi sitesinde belirtildii zere, Dnemin Sanayi ve Ticaret Bakan Krat Tzmen, Mays 2007de gerekleen kinci Trkiye-Afrika Zirvesinin alnda, Amacmz, Afrikadaki kardelerimizle ticareti gelitirerek bu rakam daha yukarlara karmak eklinde konumu ve kta ile ticaret yapan Batl lkeleri eletirerek, Afrika lkeleri ile ticari ilikilerde kazankazan politikasnn gerekliliine vurgu yapmtr. Zirvede, Trkiye adamlar ve Sanayiciler Konfederasyonu Bakan Rzanur Meral, Trk i dnyasnn Afrika ktasna almakta ge kaldna dikkat ekerek Afrika, mkemmel bir partner. Kk sanayiciler iin byk frsatlar var eklinde konumutur. Meral ayn zamanda, Trkiye iin da almann giderek daha ok nem kazanmaya baladn belirtmi, ancak bunu yaparken Avrupa dndaki blgelere ynelik ihracatn artrlmasnn gerekliliini vurgulamtr. Afrikann artan kapasitesinin Trk i dnyas iin byk bir potansiyel olacan ekleyen Meral, ktann zellikle orta lekli iletmelere mkemmel frsatlar sunduunu kaydemitir.44 Dileri Bakanlnn resmi sitesinde belirtildii zere, Sahrann gneyindeki Afrika lkeleriyle ekonomik ve ticari ilikiler yllarda nemli art gstermitir. Sahra-alt Afrika lkeleriyle 2000 ylnda 742 milyon dolar olan ticaret hacmi, 2005 ylnda drt kat artarak 3 milyar dolara ykselmi, 2008 ylnda da 5,7 milyar dolara ulamtr. 2009 ylnda ise kresel ekonomik krizin etkisiyle ticaret hacmi 4,88 milyar dolarda kalmtr.45 TK verilerine gre, 2010 ylnda Kuzey Afrika lkeleri ile
43 44

45

Altan, op. cit., s. 3-8. TUSKON, 2. Trkiye-Afrika Zirvesi'nden 24 Maddeli stanbul Bildirisi kt, http://www.tuskon.org/icerik/haber_detay.php?id=276, (eriim tarihi 13.03.2011). Dileri Bakanl Resmi Sitesi, Trkiye-Afrika likileri, http://www.mfa.gov.tr/ turkiye-afrika-iliskileri.tr.mfa, (eriim tarihi 01.03.2011).

82

Ankara niversitesi Afrika almalar Dergisi Cilt 1 Say 2 Bahar 2012

toplam ihracat 7 milyar dolar iken, dier Afrika ile bu oran 2,2 milyar dolardr Ayn yl, Kuzey Afrika lkeleriyle toplam ithalat 4,3 milyar dolar iken, dier Afrika lkeleriyle bu orann yaklak olarak yarsna denk gelen 2,1 milyar dolardr.46 Kuzey Afrikada sadece 5, TK sitesinde dier Afrika olarak etiketlenen Sahra-alt Afrikada ise 48 lke olduu gz nnde bulundurulduunda, bu oran daha da dikkat ekici hale gelmektedir. Altann belirttii zere, Sahrann Gneyindeki Afrika (SAGA) lkelerinin, Trkiyenin Afrika ile ticaretindeki paylarnn bu kadar dk olmasnn nedenlerinin banda, Kuzey Afrika lkelerinin Trkiyenin geleneksel pazarlar arasnda bulunmas ve bu lkelerle olan tarihi-kltrel balar gelmektedir. Corafi uzakln da etkisiyle ktadaki i ve ticaret imkanlarnn Trk firmalarnca yeterince bilinmemesi ve bu lkelerdeki ekonomik-politik istikrarszlklar nedenleriyle, ktadaki ekonomik faaliyetlerin yrtlmesinde zorluklarla karlalmaktadr.47 Ancak, Afrika lkeleri ile ticari ilikileri gelitirme ve ktada i imkanlar yaratma konusunda Trk firmalar giderek tecrbe kazanmakta, daha nce de bahsi getii zere, Trk firmalar ile Afrikal firmalar ve ticaret odalar arasndaki ilikiler her sene artmaktadr. Tm bu olumlu gelimelere ramen, youn ticari iliki ierisinde bulunulan Afrika lkesi says, zellikle Sahra-alt blgesinde snrldr. Altan, 2004 ylnda, 53 Afrika lkesi arasnda, toplam ticaretin 100 milyon dolarn zerinde gerekletii lke saysnn sekiz olduunu belirtmektedir (Cezayir, Libya, Gney Afrika Cumhuriyeti, Msr, Fas, Tunus, Nijerya ve Gana).48 Trkiyenin Afrika lkeleri ile ticaret hacmi, zellikle Afrikaya Alm Eylem Plan ve Afrika lkeleriyle Ekonomik likilerin Gelitirilmesi Stratejisinin hazrlanmasnn ardndan nemli oranda art gsterse de, bu oran, ticari ilikiler iinde bulunulan pek ok blgenin henz gerisindedir. rnein 2010 ylnda 27 lkenin bulunduu AB lkeleriyle ihracat 52,6 milyar dolarken, Afrika lkeleriyle 9,2 milyar dolardr (toplam d ticaret hacmi 113,8 milyar dolardr). Ayn yl AB lkeleriyle ithalat 72,2 milyar dolar iken, Afrikadaki lkelerle 6,4 milyar dolarda kalmtr (toplamda 185,4 milyar dolar).49 Kuzeyi hari, pek ouyla her alanda daha yeni ilikilerimizi gelitirmeye baladmz Afrika lkeleriyle olan ticaret hacmimizi, uzun yllar ticari ve iktisadi ilikiler iinde bulunduumuz
46

47 48 49

Trkiye statistik Kurumu Resmi Sitesi, http://www.tuik.gov.tr/VeriBilgi.do?tb_id=12 &ust_id=4 Altan, op. cit., s. 1, 10 Ibid., s. 1-10, 18. http://www.tuik.gov.tr/VeriBilgi.do?tb_id=12&ust_id=4

Elem Eyrice Tepecikliolu Afrika Ktasnn Dnya Politikasnda Artan nemi ve Trkiye-Afrika likileri

83

Avrupa lkeleri ile karlatrmaktaki ama, her ne kadar srekli ilerleme gsterse de, Afrikadaki lkelerle ticari ilikilerimizi in ve ABD gibi nemli glerin seviyesine ykseltmek istiyorsak, nmzde daha nemli bir yol olduu gereine dikkat ekmektir. inin 2010 ylnda kta ile ticari hacmini 100 milyar dolara kard dnldnde, bu oran daha da gze arpmaktadr. Trkiyenin Afrikaya yneliminin ve ktadaki lkelerle sadece ticari ve iktisadi alanda deil, siyasi ve kltrel alanda da ilikilerini gelitirmeye almasnn nc ve nihai nedeni, blgesel g olma istei ile yakndan ilgilidir. 4.3. Trkiyenin Blgesel G Olma Arzusu Byk glerin Afrika ktasna kar izledii politikalarda, 1990l yllarn sonu ve 2000li yllarn bayla birlikte yeni bir dneme girmi bulunmaktayz. Trkiye de son yllarda izlemeye alt ok ynl d politikann bir gerei olarak bu yeni trendde geride kalmamak iin nemli giriimlerde bulunmaktadr. Trkiyenin zellikle son on ylda giderek ivme kazanan bir ekilde Afrika lkeleriyle her alanda ilikilerini gelitirme abasna girimesi, kendi blgesindeki gelimelere yn verebilen bir blgesel g/aktr olma isteinin bir rndr. Blgesel g en genel ve basit anlamyla, blge siyasetini belirleme ve etkileme yeteneine sahip, iinde yaad corafyada etkin olan lke olarak tanmlanabilir. Beck, blgesel g olmann sekiz temel koulunu yle sralamakta: (1) sahip olduu kimlik ile tanmlanabilir bir blgenin paras olmak, (2) blgesel g imajna sahip olmak, (3) blgenin corafi boyutunda ve kendi ideolojik yaplanmasnda belirleyici etkisini ortaya koymak, (4) greceli olarak yksek askeri, iktisadi, demografik, siyasi ve ideolojik gce sahip olmak, (5) blge ile btnlemi olmak, (6) gvenlikle ilgili gndemi nemli lde belirleyebilmek, (7) blgedeki dier gler tarafndan ve bunun da tesinde, dier blgesel gler tarafndan, blgesel g olarak kabul edilmek, (8) blgesel ve kresel tartmalarla alakadar olmak.50 Trkiyenin u anda bu sekiz unsurdan kana sahip olduu ya da Beckin blgesel g olmak iin gerekli olduunu ne srd bu kriterlerin
50

Martin Beck, The Concept of Regional Power: The Middle East as a Deviant Case?, Conference Paper Regional Powers in Asia, Africa, Latin America, the Near and Middle East , 11-12 December, 2006, GIGA German Institute of Global and Area Studies, Hamburg, http://www.gigahamburg.de/content/forumregional/pdf/giga_conference_RegionalPowers 0612/giga_RegPowers0612_paper_beck.pdf, (eriim tarihi 10.04.2011).

84

Ankara niversitesi Afrika almalar Dergisi Cilt 1 Say 2 Bahar 2012

hepsini karlayp karlamad farkl uzmanlar tarafndan farkl ekillerde deerlendirilebilir ancak burada asl gz nnde bulundurulmas gereken, blgesel g olmann birden fazla faktrle balantl olduu gereidir. Getiimiz Aralk ay sonunda gazetecilere 2010 yln deerlendiren Dileri Bakan Davutolu da bu geree dikkat ekerek, seksen bir d lke ziyareti yaplan getiimiz yl ierisinde, kresel grnrl olan etkin bir Trkiye olma, Souk Sava dneminden devralnan kurumsal ilikileri glendirme, evre lkelerle ilikileri tahkim etme ve derinletirme ile yeni alanlara alma yolunda atlan admlara deinmitir.51 Trkiyenin blgesel g olma alannda tad potansiyel, sadece ulusal camiada deil, uluslararas medya ve akademik camiada da sklkla tartlan bir konu haline gelmitir. Aslnda Trkiyenin blgesel g olma potansiyelinin, ilk olarak 1990l yllarn banda dnemin Cumhurbakan Turgut zal tarafndan dile getirildii bilinmektedir. zal, bu dnemde, zellikle Sovyetler Birliinin dalmasnn ardndan Kafkasya ve Orta Asyada kurulan Trki cumhuriyetlere ynelmitir. Bu srete bamszlklarn birbiri ardna ilan eden bu yeni devletleri ilk tanyan lkelerden biri olan Trkiye, bu lkelerle var olan tarihi ve kltrel balarna gvenmitir. Bu dnemde ayrca, yine zaln nclnde, 1992 ylnda, Karadenize kys olan lkeler arasnda pek ok alanda ibirliini gelitirme amacyla Karadeniz Ekonomik birlii rgt kurulmu, kurucu yelerinden olduu bu rgt ile Trkiye, Karadeniz havzasnda gcn artrma arayna girmitir. Ancak zaln 1993 ylnda vefatn, iktisadi krizler bata olmak zere lkede istikrarszla yol aan pek ok gelime izlemi ve bu dnemde i sorunlarla bouan Trkiye, blgesel alanda etkinliini artrma giriimlerini bir sre rafa kaldrmak zorunda kalmtr. Trkiyenin blgesel g olma iddiasn ortaya att 1990l yllar boyunca Afrika ktas, henz bu alanda iliki kurmaya deer bir blge olarak grlmyordu. Ancak var olan reel politik, zellikle 2000li yllarn bandan itibaren, Afrika gibi, daha nce ihmal edilen blgelerle de yaknlama gereini dourdu. Bu tarihten sonra, izlenmesi hedeflenen ok boyutlu ve ilkeli d politika anlaynn bir sonucu olarak, sadece Kafkasya ve Orta Asya ile deil, Ortadou, Balkanlar, Afrika, hatta Latin Amerika gibi eitli blgelerle gerek hkmetler aras gerekse uluslararas rgtler araclyla ilikileri gelitirme yolunda nemli admlar atlmaya baland.
51

Davutolunun bu deerlendirmesinin ayrntlar iin bkz. KANAL TRK, Davutolu: Azmdan o laf kmad, http://www.kanalturk.com.tr/haber-detay/38186-turkiye-yeosmanli-tuzagi-haberi.aspx, (eriim tarihi 10.04.2011).

Elem Eyrice Tepecikliolu Afrika Ktasnn Dnya Politikasnda Artan nemi ve Trkiye-Afrika likileri

85

Bu alanda, evremizde meydana gelen eitli anlamazlklarda arabuluculuk rol stlenme giriimlerinde bulunulmu ve yesi olunan eitli blgesel ve uluslararas rgtler araclyla blgedeki anlamazlklarn zmnde yumuak g olarak hareket edilmeye balanmtr. zellikle BMGK yelii, d politika objektiflerini uluslararas arenada aklama ve bu alanda izlenen politikalara destek salamada nemli bir adm olarak grlmtr. inde bulunduumuz kresel ortamda izlenen d politika anlay, dnyada ve zellikle yakn evresinde barn kurulmas ve korunmas ile istikrar ve refahn artrlmas dorultusunda, ok boyutlu, hedef odakl, pragmatik, saduyulu ve insancl olarak tanmlanmaktadr.52 Dileri Bakan Ahmet Davutolunun komularla sfr problem politikas, bu anlayn bir rndr. Babakan Tayyip Erdoann d politika ba danman ve sonrasnda mevcut hkmetin Dileri Bakan olan Ahmet Davutolu, 2001 ylnda yaynlanan Staretejik Derinlik adl kitabnda, Trkiyenin jeostratejik konumu ve tarihi derinliine vurgu yaparak, bu alandaki tezini d politikada uygulamaya koymaya balamtr. Konumuz asndan asl nemli olan, Trkiyenin 2000li yllardan itibaren, zellikle blgesel g olma hedefinin gerei olarak Afrika ktasndaki lkelerle ilikilerini artrma ynnde yapt giriimlerdir. Eski Bykeli Oba, 2004 ylnda Kongo Demokratik Cumhuriyetine bykeli olarak atanmas zerine dnemin Dileri Bakan Abdullah Gle yapt veda ziyareti srasnda Gln kendisine, hkmetin Afrikaya zel bir nem vereceini sylediini aktarmtr. Gl Kongo Demokratik Cumhuriyetinin yan sra, Obann akredite olduu Kongo Cumhuriyeti, Orta Afrika Cumhuriyeti, Angola, Gabon ve Burundi ile de ilikilerin gelitirilmesi iin gerekli destei vermeye hazr olduunu bildirmitir. Oba, Babakan Tayyip Erdoann da Aralk 2003de yeni atanan Bykelileri kabul ederken, Afrika ile ilikilerin gelitirilmesinin nemi zerinde durduunu szlerine eklemektedir.53 Gl ve Erdoann da nemle zerinde durduu Afrikadaki lkelerle mevcut siyasi, askeri, kltrel ve ekonomik ilikilere bir ivme kazandrmak amacyla 1998 ylnda oluturulan Afrika'ya Alm Eylem Plann, 2003 yl banda D Ticaret Mstearlnca (DTM) hazrlanan Afrika lkeleriyle Ekonomik likilerin Gelitirilmesi Stratejisi izlemitir.

52

53

Dileri Bakanl Resmi Sitesi, D Politika: Genel Grnm, http://www.mfa.gov.tr/ genel-gorunum.tr.mfa, (eriim tarihi 09.03.2011). Ali Engin Oba, Trk Diplomasisi ve Afrika, http://www.tasam.org/tr/icerik/151/turkdiplomasisi-ve-afrika.html (eriim tarihi 10.04.2011).

86

Ankara niversitesi Afrika almalar Dergisi Cilt 1 Say 2 Bahar 2012

Dileri Bakanlnn resmi sitesinde, 2005 ylnn Afrika Yl ilan edilmesini takiben Afrika lkeleri ile ilikileri gelitirmek amacyla atlan admlardan bazlar u ekilde zetlenmektedir: Ktadaki lkeler ile karlkl st dzey ziyaretler gerekletirilmi ve yeni ekonomik ve ticari anlamalar imzalanmtr. Bu alandaki en nemli gelimelerden biri de, ayn yl Trkiyenin Afrika Birliinde gzlemci lke statsn kazanmas ve 2008 yl banda AfBnin stratejik ortaklarndan biri olarak teyit edilmesi olmutur. 2008 ylnda ayrca, Afrika Kalknma Bankas ve Afrika Kalknma Fonu yelii iin yaplan bavurular birka ay iinde kabul edilmitir. Ayrca, Trk Hava Yollarnn (THY) Afrika lkelerine ynelik sefer saylarnda art yaanm ve Afrikal rencilere yksek renim bursu salanmaya balamtr. Afrika lkeleri ile ilikilerin gelitirilmesinde, 1992 ylnda Dileri Bakanlna bal bir tekilat olarak kurulan TKA olduka nemli bir yere sahip bulunmaktadr. Afrikada Etiyopya, Senegal ve Sudanda koordinasyon ofisleri bulunan kurulu, ofis bulunmayan Afrika lkelerine ise teknik heyetler gndererek, zellikle retim sektrlerinin ve ekonomik altyaplarnn iyiletirilmesi ve insani yardmlar konularnda proje ve almalar yapmaktadr. TKA, otuz yedi Afrika lkesinde projeler gerekletirmitir.54 Btn bunlarn yan sra, Babakan Erdoann 2005 yl iinde Gney Afrika ve Etiyopyaya yapt ziyaret, Sahra-alt Afrikaya ilk defa babakan dzeyinde bir ziyaret gerekletirilmesi nedeniyle, Afrika Alm erevesinde atlan en nemli admlardan birini oluturmaktadr. Erdoan bu ziyaretin ardndan Tunus ve Fas da ziyaret etmitir. 18-21 Austos 2008 tarihlerinde stanbulda Birinci Trkiye-Afrika birlii Zirvesi dzenlenmi ve bu zirvede Afrika lkeleriyle ilikilerin deerlendirilmesi ve bu ilikileri gelitirecek yeni admlar belirlenmesi amacyla Trkiye-Afrika birlii stanbul Deklarasyonu: Ortak Bir Gelecek in birlii ve Dayanma ile Trkiye-Afrika Ortakl in birlii erevesi balkl belgeler imzalanmtr. Bu belgelerde: Trkiye-Afrika Ortaklnn her dzeyde ve alanda pekitirilerek daha ileriye gtrlmesine ve Trkiye ile Afrika lkeleri arasnda eitlik ve karlkl yarar zerine kurulu, uzun vadeli ve istikrarl bir ortaklk kurulmasna duyulan ihtiya vurgulanm ve iki taraf arasndaki ortakln gelitirilmesi yolunda; ticaret, yatrm, salk, bar, gvenlik, altyap, enerji, ulatrma, kltr, turizm, eitim, medya, enformasyon ve iletiim teknolojisi gibi pek ok alanda ibirliine gitmenin gerekliliinin alt izilmitir.55
54 55

http://www.mfa.gov.tr/turkiye-afrika-iliskileri.tr.mfa Ayrntl bilgi iin bkz. Trkiye-Afrika birlii stanbul Deklarasyonu: Ortak Bir Gelecek in birlii ve Dayanma (http://africa.mfa.gov.tr/istanbul-declaration-on-

Elem Eyrice Tepecikliolu Afrika Ktasnn Dnya Politikasnda Artan nemi ve Trkiye-Afrika likileri

87

2008 yl ayrca, Afrika lkelerindeki mevcut temsilciliklerin saysnda grlen art bakmndan da olduka nemli bir yldr. Ktada alan bykelilik ve bakonsolosluk saysna yenilerinin eklenmesine ilikin alnan Bakanlar Kurulu kararlar erevesinde, Trkiyenin u anda Afrikada yirmi drt ve Sahraalt Afrikada ise on dokuz bykelilii bulunmaktadr. Ankarada bykelilikleri bulunan sekiz Sahraalt Afrika lkesine ilaveten (Etiyopya, Gambiya, Gney Afrika Cumhuriyeti, Moritanya, Nijerya, Senegal, Somali ve Sudan), on Sahraalt Afrika lkesinin ise (Angola, Gana, Gabon, Gine, Kamerun, Kenya, Kongo Demokratik Cumhuriyeti, Madagaskar, Uganda, Zambiya,) Ankarada Bykelilik ama karar aldklar bilinmektedir.56 Bir lkede bykeilik amak o lkeyle zellikle siyasi, iktisadi ve ticari alanda ilikilerin artmasna yardmc olmaktadr. Ancak, Afrika lkeleriyle ilikilerimizi gelitirmek amacyla alan bykelilik saysn artrmak olduka nemli bir adm olsa da, bu alandaki en nemli gelime deildir. stelik pek ok durumda, Afrikaya gidecek bykeliler, bykeliliin kurulaca binay bulmak zere yanlarnda baka bir idari grevli olmadan tek balarna bu lkelere gnderilmektedir. Bu konuda yaanan kadro ve bykelilik binas gibi baz sorunlar bizzat Dileri Bakan Ahmet Davutolu tarafndan 2011 ylnn Ocak aynn banda yaplan nc Bykeliler Konferansnn alnda yapt konumada vurgulanm ve Davutolu bu konuda yaanan skntlar nedeniyle, gittikleri lkelerde bykelilere yardmc olmalar amacyla
turkey-africa-partnership.tr.mfa adresinden eriilebilir) ve Trkiye-Afrika Ortakl in birlii erevesi (http://africa.mfa.gov.tr/framework-of-cooperation-for-africa-turkeypartnership.tr.mfa adresinden eriilebilir). Bu ibirlii alanlaryla da ilgili olarak zkan, Afrika lkeleri ve Trkiye arasnda renci ve akademisyen deiiminin yaygnlatrlmasnn ve Afrikal ve Trk dnce kurulularnn ibirliininde bulunmasnn karlkl ilikileri gelitirme yolunda olduka faydal olacan dnmektedir (Mehmet zkan, What drives Turkeys Involvement in Africa?, Review of African Political Economy, No. 37-126(2010), s.538-539). zkann sayd bu neriler olduka yerinde olmakla birlikte, bu konuda baz admlar atlmaya balanmtr. Snrl sayda da olsa Trkiyeye gelen Afrikal rencilere Trk hkmeti tarafndan renim bursu verildii belirtilmiti. Bu saynn daha da artmas ve deiim program anlamalar yaplarak Trkiyeden de eitli Afrika niversitelerine renci gnderilmeye balanmas Afrika ile ilikilerin gelitirmesi asndan nemlidir. Ayrca, Trk Asya Stratejik Aratrmalar Merkezi (TASAM) tarafndan 2005 ylndan itibaren her yl uluslararas Trk-Afrika kongreleri dzenlenmekte ve bu kongrelere pek ok Afrikal bykeli, dnce kuruluu temsilcileri ve Afrikal akademisyenler itirak etmektedir. Ancak bu admlarn yeterli olmad ortadadr. zkann sunduu neriler arasnda zellikle, Trkiyedeki niversitelerde Afrika krsleri ama fikri, ktaya olan akademik ilgiyi artrmada olduka faydal olacaktr. http://www.mfa.gov.tr/turkiye-afrika-iliskileri.tr.mfa (eriim tarihi 30.04.2012).

56

88

Ankara niversitesi Afrika almalar Dergisi Cilt 1 Say 2 Bahar 2012

yanlarna bir idari memur vermeye baladklarn belitmitir. Ayn konumada, Afrika lkelerinde bykelilik ama kararn siyasi iradenin verdii gl bir karar olarak deerlendiren Davutolu, ayn zamanda Afrika lkelerinde alan bu bykeliliklerle Trkiyenin gelecek yzyla yatrm yaptn sklkla belirtmitir.57 Bu yatrmn karlnn tam olarak alnp alnmayacan zaman gsterecek ancak ktadaki lkelerle ilikilerini kazan-kazan anlayyla yrtmeye alan Trkiyenin bu alandaki potansiyeli ve blgesel g olma ideali, sonu blmnde daha ayrntl bir ekilde deinilecei zere, getiimiz sene Tunusta balayan ve hzla Ortadou ile dier Kuzey Afrika lkelerine yaylan halk ayaklanmalar sz konusu olduunda taknlan tutumla yakndan alakaldr. Afrikadaki lkelerle siyasi, iktisadi ve ticari alanda artan ilikilerimiz, akademik alanda ayn paralellikte devam etmemitir. Afrika malesef, Trkiyede akademik anlamda en ok ihmal edilen uzmanlk alanlarnn banda gelmekttedir. Oysa Kavasn da belirttii gibi, gemite olduu kadar gnmzde de dnya gndeminde nemli yer tutan bu kta hakknda bata Avrupada olmak zere dnyann her yerinde, niversiteler ile zel ve resmi aratrma enstitleri Afrika aratrmalarna ynelik faaliyet gstermektedir.58 Bu alanda, 2008 yl sonunda kurulan Ankara niversitesi Afrika almalar Aratrma ve Uygulama Merkezi (AAUM) ve TASAM bnyesinde kurulan Afrika Enstits nemli bir yere sahiptir. Ayrca, son zamanlarda Trkiyedeki dnce kurulularnn hemen hepsi, Afrika ile ilgili nemli deerlendirme ve yorum yazlar hazrlamaktadr. Ancak, Trkiyede Afrika zerine alan uzman says hala olduka azdr ve Afrika zerine yazlm eser says ya da Afrikayla ilgili yazlan eserlerin Trke tercmeleri kstldr. Wheeler, Trkiyede Afrika ile Trkiye ilikileri zerine yazlm makalelere genel olarak bakldnda, hkmetin ve Dileri Bakanlnn Afrikaya ulamak zere gerekletirmi olduu ilk giriimlerden ya da 2005 ylnn Trkiye tarafndan Afrika Yl olarak ilan edilmesinden bu yana, son on yl iinde ok fazla eyin deimediini ve bu alanda olduka az adm atldn belirtmektedir. Wheelern da dikkat ektii gibi, bu alandaki almalar olduka kstldr ve Dileri Bakan Davutolu tarafndan desteklenen Trkiyenin yeni ok boyutlu d
57

58

Konuma metninin tamam iin bkz. Dileri Bakan Sayn Ahmet Davutolu'nun 3. Bykeliler Konferans'nn Alnda Yapt Konuma, 03 Ocak 2011, (http://www.mfa.gov.tr/disisleri-bakani-sayin-ahmet-davutoglu_nun-3_-buyukelcilerkonferansi_nin-acilisinda-yaptigi-konusma_-03-ocak-2011.tr.mfa sayfasndan eriilebilir). Ahmet Kavas, Osmanl-Afrika likileri, stanbul, Tasam Yaynlar, 2006, s.11.

Elem Eyrice Tepecikliolu Afrika Ktasnn Dnya Politikasnda Artan nemi ve Trkiye-Afrika likileri

89

politikasn ele alan makalelerin birounda Afrikaya deinilmemektedir.59 Afrika lkeleri ile ilikilerin gelitirilmesinde, bu lkelerle akademik anlamda da bir ibirliine gitmek, blgede daha da aktif olmak asndan elzemdir. Makalenin ilk blmnde, gnmzn byk glerinin hemen hepsinin Afrikayla ilikilerini gelitirme yolunda nemli admlar attklarndan bahsedilmiti. Afrikann dnya politikasndaki nemi, zellikle getiimiz son on ylda byk lde artt. Ktann sahip olduu potansiyelin farknda olan ve blgedeki gelimeleri dikkatle takip eden byk gler, gemie oranla kta lkeleriyle daha kapsaml ve st dzey ilikilere sahip olmaya ynelik politikalar izlemeye balad. Bu gelimede, Afrikann siyasi bir aktr olarak kendisini gstermeye balamasnn yan sra, ktann zengin doal kaynaklarna ulama abas ve tad dinamik pazar potansiyeli etkili olmutur. Byk glerin Afrikayla ilikilerini gelitirme yolunda attklar admlar Trkiyenin ktadaki lkelere kar izledii d politika anlayn gzden geirmesinin nedenlerinin birini oluturmaktadr. Afrika ktas, yirmi birinci yzyln en nemli rekabet alanlarndan biri haline gelmitir ve bu durum en azndan yakn gelecekte deiecee benzememektedir. Trkiye, ktadaki lkelerle ilikilerini gelitirme yolunda ilk blmde zikredilen lkelerden geri kalmasna ramen, son on ylda bu yolda nemli mesafe kat edilmitir. Zaten, iinde bulunduumuz ada Trkiye gibi blgesel g olmak isteyen bir lke iin tek ynl bir d politika izlemek yerine, farkl blge ve lke gruplaryla ilikilerini gelitirmek nemli bir gerekliliktir. Afrika ktasndaki lkelerle ilikilerini gelitirmeyi d politika ncelikleri arasnda kabul eden bu lkeler gibi, Trkiyenin de zellikle son on ylda eitlendirdii d politika anlayyla, blgesel g olma yolunda hzl admlarla ilerledii sylenebilir.

5. Sonu
Afrika ktasndaki lkelerle ilikileri gelitirmek, uzun yllar boyunca Trkiyenin d politika ncelikleri arasnda yer almamtr. Trkiye, Bandung Konferansnda Balantszlar Hareketine ve onun temsilcilerine kar taknd tutumla, bu lkeleri karsna alm ve bu dnemde izlenen d politika, ktadaki lkelerle ilikilerinde uzun yllar unutulmayacak bir dnm noktas olmutur. Takip eden yllarda, zellikle Svey Krizi
59

Tom Wheeler, Sivil Toplum Kurulular Afrika ile Trkiye Arasndaki likileri Nasl Glendirebilirler: Afrika Perspektifi, http://www.tasamafrika.org/pdf/afk5/15-ThomasWHEELER_TR.pdf, (eriim tarihi 10.04.2011).

90

Ankara niversitesi Afrika almalar Dergisi Cilt 1 Say 2 Bahar 2012

srasnda ve Afrika lkelerinin bamszl sz konusu olduunda izlenilen politika bu lkelerle ilikileri iyice bozmu, bu dnemde alnan d politika kararlarnn yanll, Kbrs sorunu uluslararas gndeme tandnda daha iyi anlalmtr. 1960l ve 1970li yllar boyunca Asya-Afrika lkelerine eitli yardmlar yaplarak bozulan ilikiler dzeltilmeye allsa da, bu konuda gerekli kararllk ve tutarllk gsterilememesi sonucu atlan admlar istenilen baary getirmemi, 1980li yllarn daha ok i sorunlarla geirilmesinin ardndan Souk Savan sona ermesinin de etkisiyle, farkl blgelerde daha aktif bir d politika izlenmesi karar alnmtr. Uzun yllar Batl milletler topluluunun bir ferdi olma arzusuyla hareket eden Trkiye, bu amala ihmal ettii nc Dnya lkeleri ile olan ilikilerinde, bu dnemde radikal bir deiiklie gitme ihtiyac hissetmitir. Bu deiikliin balca sebepleri arasnda, 2003 ylnda resmi olarak ilan edilen Birlemi Milletler Gvenlik Konseyi adayl, ktadaki lkelerle ticari ve iktisadi alanlarda ilikilerin gelitirilmesi arzusu ve en nemlisi, blgesel g olma hedefi yer almaktadr. Trkiyenin ktada etkinliini artrmak ve kta lkeleriyle siyasi, iktisadi, ticari ve kltrel alanda ilikilerini gelitirmek ynnde yapt giriimlerin, imdilik yeterli deilse de balang noktas olarak olduka nemli admlar olduu gzden karlmamaldr. zellikle Sahra lnn gneyinde yer alan ve dnyann en fakir lkeleri olarak bilinen lkeler; srekli olarak ard arkas kesilmeyen i savalar, etnik atmalar, askeri darbeler, yoksulluk ve kt ynetim gibi pek ok sorunla kar karya bulunmaktadr. Yaplacak en ufak bir yardmn bile onlar iin elzem olduu bu dnem, Trkiye iin tarihi bir nem tamaktadr. Daha nce de belirtildii gibi, Birlemi Milletlerde 53 lkeyle temsil edilmesi, Afrikann nemini daha da artryor. Trkiye, ktadaki lkelerle ilikilerini gelitirme yolunda tutarl politikalar izlemesi durumunda, bu lkelerle smrgecilie dayanan olumsuz bir gemii olmamas avantajn kendi lehine evirebilir. Ancak Trkiyenin Sudana kar izledii tutum dier Afrika lkeleri nezdinde olumlu karlanmamaktadr. Darfura yardm etmesine ramen, Uluslararas Ceza Mahkemesinin hakknda tutuklama karar kard Sudan Cumhurbakan mer El Beir ile iyi ilikiler iinde bulunan Trkiye, bu konudaki tavr ile de kendi d politika sylemiyle eliir niteliktedir. Trkiyenin Darfurla ilgili konularda, getiimiz yllarda birka kere lkemizi ziyaret eden El Beirin yannda yer almas eletiriye aktr. Bahreyn ve zellikle Libya sz konusu olduunda ilk balarda taknlan tutum ise, tutarl bir d politika izlendii izlenimini uyandrmamaktadr. Pek ok Ortadou ve Kuzey Afrika lkesi gibi,

Elem Eyrice Tepecikliolu Afrika Ktasnn Dnya Politikasnda Artan nemi ve Trkiye-Afrika likileri

91

Libyada da halk, demokrasi ve halk ynetimi talepleriyle ayakland ancak Kaddafinin mevcut rejimin deimesi ynnde protesto gsterisinde bulunan kendi halkna verdii tepki, Tunusta balayp hzla komu lkelere yaylan bu halk hareketleri arasnda grlmemi nitelikteydi. Trkiye ise, bu gelimelerin banda ounlukla suskun kald gerekesiyle eletirilirken, halk hareketleri hzla blge lkelerine yaylmaya baladnda, blgede artk bir deiim aamasna girildiinin farkna varp, bu hareketleri destekleyen ve uzun yllardan beri iktidarda bulunan diktatrlerin artk ekilmesi gerektiini savunan bir slup benimsemitir. Ancak Msr sz konusu olduunda olas bir iktidar deiiminin gerekliliini vurgulayan Trkiyeye Msr Dileri Bakanl Szcs Hsam Zeki, Msrdaki olaylara burnunu sokmamas uyarsnda bulunmutur.60 Kaddafinin kendi halkna kar taknd saldrgan tutumun ardndan, Tayyip Erdoann 2010 yl sonunda ald Kaddafi nsan Haklar dln geri verip vermeyecei ok tartld. stelik, Arap Birliinin ald bir kararla BMden Libyada uua yasak blge ilan karlmasn istemesi, Libya sz konusu olduunda lkeye ynelik olas bir mdahaleye kar kan Adalet ve Kalknma Partisi (AKP) iktidarn zor durumda brakt. Bu alanda bir BM karar, zellikle Rusya ve inin veto hakkn kullanmas beklendiinden, pek olas gzkmyordu ancak BMGK, bu iki gcn ekimser kalmas sonucu, Libya hava sahasnn uua yasak blge ilan edilmesi kararn onaylad. Bu karardan sonra atekes ilan eden Kaddafinin Trkiyeden atekesin gzetimi ve uygulanmasna yardmc olmasn istemesi dikkate deerdir. Bu dnemde Libyaya yaplan mdahaleyle ilgili olarak srarla lkenin bamszl ve toprak btnlnn korunmasnn gerekliliine vurgu yapan Ankarann Libya hususunda hazrlksz yakaland ve BM operasyonuna kadar olaylarn bu noktaya geleceini tahmin etmediini grmekteyiz. Bu nedenle Trkiye, hem Libya konusunda izledii tutum, hem de etkin olmaya alt blgede bu derece bir kararszlkla hareket etmesi nedenleriyle, aktif rol oynayabilecei ve kendisine byk bir diplomatik baar olarak dnecek bir frsat karm oldu. Getiimiz son birka ay iindeki gelimeler, yirmi birinci yzyln en hareketli blgelerinin Ortadou ve Kuzey Afrika olacan bize gstermi oldu. Ancak Trkiye, blgede bar ve istikrarn salanmasnn gerekliliine vurgu yaparken, blge lkeleri konusunda izledii seici d politika, byk
60

NTVMSNBC, Mbarek'in szcs: Trkiye burnunu sokmasn, http://www.ntvmsnbc.com/id/25178419/, (eriim tarihi 10.04.2011)

03.02.2011,

92

Ankara niversitesi Afrika almalar Dergisi Cilt 1 Say 2 Bahar 2012

g olma idealiyle hareket eden bir devlet iin risk tamaktadr. Bir yandan Darfura ekonomik yardm yaplrken, dier yandan El Beirle olan samimiyetin devam etmesi, Ortadou ve Kuzey Afrikadaki pek ok halk hareketine szl destek verilirken, zellikle Libya konusunda, lkede halk ayaklanmasnn ilk zamanlarnda farkl bir tutum izlenmesi, ktaya ynelik tarafsz bir d politika izlenmedii grlerinin giderek artmasna neden olmutur. BMnin Libyaya mdahale kararnn ardndan, Babakanlk tarafndan bu kararn olumlu bir ekilde karland belirtilmitir. Trkiye ayrca, 23 Ekim 2011de Libyann kurtuluunun resmen ilanndan ve lkedeki halk hareketinin sona ermesinin nce, 25 Austos 2011 tarihinde, Ulusal Gei Konseyini Libya Devletinin ve halknn tek temsilcisi olarak tanm ve Trablusa bykeli gnderen ilk lke olmutur.61Ancak Libya politikasnda yaanan tm bu gelimelere ramen, ayaklanmann ilk gnlerinde taknlan tutumun, Trkiye hakknda Afrika lkeleri nezdinde ortaya kmaya balayan olumlu havann zedelenmesine neden olduu sylenebilir. Bu nedenle, gerek Afrika ktasndaki lkelerle ilikilerini gelitirilmesi yolunda, gerekse blgesel g olma idealinin hayata geirilmesinde, Libyadaki halk ayaklanmas konusunda taknlan tutumun tekrarlanmamas olduka yerinde olacaktr.

Kaynaka
African Growth and Opportunity Act Resmi Sayfas, http://www.agoa.gov/ Akgn, Birol, Trkiyenin Birlemi Milletler Gvenlik Konseyi yelii: Ama, Sre ve Beklentiler, Seluk niversitesi, Stratejik Aratrmalar Merkezi Aratrma Makalesi Serisi, No. 1, (2009), s.9-18. Altan, Can, Afrika lkeleriyle Ekonomik ve Ticari likilerimiz, Ekonomik Sorunlar Dergisi, No. 17, s.1-10,18, http://www.mfa.gov.tr/data/Kutuphane/yayinlar/ EkonomikSorunlarDergisi/Sayi17/XVII_CanAltan.pdf, (eriim tarihi 16.03.2011). Anshan, Li, Chinas New Policy toward Africa, China into Africa: Trade, Aid and Influence, der., Robert I. Rotberg, Washington D.C., Brookings Institution Press, 2008, s.21-25. Atav, Trkkaya, Afrika ve Biz, Vatan, 21.03.1976. Atav, Trkkaya, Afrika Ulusal Kurtulu Mcadeleleri, Ankara, ASBF, 1977. Ayn Tarihi nternet Sitesi, www.byegm.gov.tr/ayintarihi.aspx Bac, Hseyin, Demokrat Partinin Ortadou Politikas, Trk D Politikasnn Analizi, der., Faruk Snmezolu, stanbul, Der Yaynlar, 2001, 2. Bask, s.120-121. Balantszlk Hareketi Resmi Sitesi, http://www.nam.gov.za/ BBC, Bush begins Africa trip in Benin, 16.02.2008, http://news.bbc.co.uk/2/hi/7247370.stm, (eriim tarihi 01.03.2011).
61

Dileri Bakanl Resmi Sitesi, Trkiye-Libya Siyasi likileri, http://www.mfa.gov.tr/turkiye-libya_siyasi-iliskileri.tr.mfa, (eriim tarihi: 03.05.2012).

Elem Eyrice Tepecikliolu Afrika Ktasnn Dnya Politikasnda Artan nemi ve Trkiye-Afrika likileri

93

Beck, Martin, The Concept of Regional Power: The Middle East as a Deviant Case?, Conference Paper Regional Powers in Asia, Africa, Latin America, the Near and Middle East , 11-12 December, 2006, GIGA German Institute of Global and Area Studies, Hamburg, http://www.gigahamburg.de/content/forumregional/pdf/giga_ conference_RegionalPowers_0612/giga_RegPowers0612_paper_beck.pdf, (eriim tarihi 10.04.2011). Birlemi Milletler Resmi Sitesi, http://www.un.org/ CNN Trk, Trkiye BM'de geici yelie seildi, 18.10.2008, http://www.cnnturk.com/2008/dunya/10/17/turkiye.bmde.gecici.uyelige.secildi/49712 4.0/index.html, (eriim tarihi 07.04.2011). Cooke, Jennifer G., Chinas Soft Power in Africa, Chinese Soft Power and Its Implications for the United States: Competition and Cooperation in the Developing World, der., Carola McGiffert, A Report of the CSIS Smart Power Initiative, 2009, s.29-30. D Ticaret Mstearl Resmi Sitesi, www.dtm.gov.tr/ Dileri Bakanl Resmi Sitesi, www.mfa.gov.tr/ Dikerdem, Mahmut, Ortadouda Devrim Yllar (Bir Bykelinin Anlar), stanbul, stanbul Matbaas, 1977. Dikerdem, Mahmut, nc Dnyadan (Bir Bykelinin Anlar), stanbul, Cem Yaynevi, 1977. Emre, Emel, Trkiyenin Bandung Konferansnda Asya-Afrika lkelerine haneti, zgr niversite Forumu, No. 29(2005), s.87. Eyrice, Elem ve Dlek, alar, AFRICOM as the Manifestation of U.S Policy Shift towards Africa, 26.02.2008, The Journal of Turkish Weekly, http://USAkyayinlari.com/comments.php?id=2847, (eriim tarihi 03.04.2010). Eyrice, Elem, Bushs Prestige Tour on Africa, The Journal of Turkish Weekly, http://www.turkishweekly.net/news/52598/bush-s-prestige-tour-on-africa.html, (eriim tarihi 03.03.2011). Frat, Melek ve Krkolu, mer, Ortadouyla likiler, Trk D Politikas: Kurtulu Savandan Bugne Olgular, Belgeler, Yorumlar, Birinci Cilt, der., Baskn Oran, stanbul, letiim Yaynlar, 2002, 6. Bask, s.785-789. Frat, Melek, Yunanistanla likiler, Trk D Politikas: Kurtulu Savandan Bugne Olgular, Belgeler, Yorumlar, Birinci Cilt, der., Baskn Oran, stanbul, letiim Yaynlar, 2002, 6. Bask, s.731-732. French, Howard, China in Africa: All Trade and No Political Baggage, New York Times, 08.05.2004, http://www.nytimes.com/2004/08/08/international/asia/08china.html? pagewanted=1?pagewan ted=1, (eriim tarihi 22.06.2010). Gkmen, Ouz, Bir Zamanlar Hariciye: Eski Bir Diplomatn Anlar 1, stanbul, 1999. Hazar, Numan, Kreselleme Srecinde Afrika ve Trkiye-Afrika likileri, Ankara, Yeni Trkiye Yaynlar, 2003. Hrriyet Daily News, Turkish officials hail Turkey's United Nations Security Council seat, http://www.hurriyet.com.tr/english/world/10150122.asp, (eriim tarihi 07.04.2011). International Relations & Cooperation, Republic of South Africa, The African Renaissance Statement of Deputy President, Thabo Mbeki, SABC, Gallagher Estate, 13 August 1998, http://www.dfa.gov.za/docs/speeches/1998/mbek0813.htm, (eriim tarihi: 01.05.2012). Issa, Jahi ve Faraji, Salim, The Obama Administration: Revisiting and Reconsidering AFRICOM, The Journal of Pan African Studies, No. 2-9(2009), s.260-263. KANAL TRK, Davutolu: Azmdan o laf kmad, http://www.kanalturk.com.tr/haberdetay/38186-turkiye-ye-osmanli-tuzagi-haberi.aspx, (eriim tarihi 10.04.2011).

94

Ankara niversitesi Afrika almalar Dergisi Cilt 1 Say 2 Bahar 2012

Kavas, Ahmet, Osmanl-Afrika likileri, stanbul, Tasam Yaynlar, 2006. Kerry Brown ve Chun, Zhang, China in Africa Preparing for the Next Forum for China Africa Cooperation, Asia Programme Briefing Note: ASP 2009/02, Chatham House, http://www.chathamhouse.org.uk/files/14269_0609ch_af.pdf, (eriim tarihi: 10.05.2010). Lyman, Princeton N., China's Rising Role in Africa, Presentation to the U.S-China Commission 21.07.2005, http://www.cfr.org/publication/8436/chinas_rising_role_in_ africa.html, (eriim tarihi: 20.06.2010). Michal Meidan, Chinas Africa Policy: Business Now, Politics Later, Asian Perspective, No. 30-4(2006), s.69-93. NTVMSNBC, Mbarek'in szcs: Trkiye burnunu sokmasn, 03.02.2011, http://www.ntvmsnbc.com/id/25178419/, (eriim tarihi 10.04.2011). NTVMSNBC, Trkiye BM Gvenlik Konseyi yesi oldu, 20.10.2008, http://arsiv.ntvmsnbc.com/news/462831.asp, (eriim tarihi 07.04.2011). Oba, Ali Engin, Trk Diplomasisi ve Afrika, http://www.tasam.org/tr/icerik/151/turkdiplomasisi-ve-afrika.html (eriim tarihi 10.04.2011). Oran, Baskn, 1960-1980: Greli zerklik-3, Trk D Politikas: Kurtulu Savandan Bugne Olgular, Belgeler, Yorumlar, Birinci Cilt, der., Baskn Oran, stanbul, letiim Yaynlar, 2002, 6. Bask, s.677. . S. Coar, Bandungta Trkiye, Cumhuriyet, 27.04.1955 (Ayn Tarihinden alnt) zkan, Mehmet ve Akgn, Birol, Turkeys opening to Africa, Journal of Modern African Studies, No. 48-4(2010), s.525-546. zkan, Mehmet, What drives Turkeys Involvement in Africa?, Review of African Political Economy, No. 37-126(2010), s.533-540. Pan, Eshter, Q&A: China, Africa, and Oil, 18. 01.2006, Council on Foreign Relations, http://www.cfr.org/publication/9557/china_africa_and_oil.html, (eriim tarihi 21.06.2010). Presidency of the European Union; Portugal 2007 nternet Sitesi, http://www.eu2007.pt Radikal, Oy peindeyiz ayptr sylemesi, 17.04.2008, http://www.radikal.com.tr/ Radikal.aspx?aType=RadikalDetayV3&ArticleID=500302, (eriim tarihi 11/04/2011). Shinn, David H., Military and Security Relations: China, Africa, and the Rest of the World, China into Africa: Trade, Aid and Influence, der., Robert I. Rotberg, Washington D.C., Brookings Institution Press, 2008, s.155-156. Taylor, Ian, China and Africa: Engagement and Compromise, London and New York, Routledge, 2006. TUSKON, 2. Trkiye-Afrika Zirvesi'nden 24 Maddeli stanbul Bildirisi kt, http://www.tuskon.org/icerik/haber_detay.php?id=276, (eriim tarihi 13.03.2011). TUSKON, Babacan, Trkiye'nin BM Gvenlik Konseyi Adayl iin Afrika lkelerinden Destek stedi, 15.05.2008, http://www.tuskon.org/icerik/ haberdetay.php?id=519, (eriim tarihi 10.04.2011). Trk birlii ve Kalknma daresi Bakanl Resmi Sitesi, www.tika.gov.tr/ Trkiye statistik Kurumu Resmi Sitesi, http://www.tuik.gov.tr/ Uchehara, Kieran E., Continuity and Change in Turkish Foreign Policy Toward Africa, Gazi Akademik Bak Dergisi, No. 2-3(2008), s.43-64. www.europafrica.net/ Wheeler, Tom, Sivil Toplum Kurulular Afrika ile Trkiye Arasndaki likileri Nasl Glendirebilirler: Afrika Perspektifi, http://www.tasamafrika.org/pdf/afk5/15Thomas-WHEELER_TR.pdf, (eriim tarihi 10.04.2011).