Anda di halaman 1dari 8

Xchawojkol: Chajpanbil kopetik ta batsil kop Segunda Captulos

parte:

escritos en lenguas mayas

Sbabial chajpanbil kop Skoplal batsil winik Mariano Estrada Aguilar


Te cholbil kop banti ya kil jba

in ora ayinon, ta lajuneb xchawinik jabil; te jbalumilal nojel ta yaxal kinal, chambalametik, jamaletik, mutetik sok teetik. Spisil me ine ja sjoytayejon kolel, janix yuun la jkuxubta, ma la jkutsinlan; jaxan chulteslambil ta kolilkotik te bin util la yalbon kai te jme jtat ta chol bil kope. Jun te cholbil kop ja yuun te Switsul tat Juan, te jich ya yal:
Te snan te tat Juan ja jtul tut achix te lajuneb o chalajuneb yawilal kalal te abot swol yal yuun Ajaw, yajwal te witsetik, te jaetik. Te tut achix bajt sok snan ta tam puy ta ja, tey a lub te tut achixe, la sjilan sba ta lum, tey och swayel ta yetal te lejch ton; jaxan te snan nokol ta stamel puy. Tey abot swol yal yuun te Ajaw, jaxan maba la sna. Ta xchebal u te tut achixe jajch ta wokol, jaxan ma la snaik bin yuun. La yikikbael ta jtam alal ants yuun ya xbiyulambot te schujt banti te kux a yai. Albotik yuun te jtam alal ants te tut achix swoloj yal. Te sme stat ma la snaik bin util la swol yal te tut achixe, jaxan mayuk bin ora ya xlok ta na. Te tut achix jichnix euk ma la sna bin util kot ta pasel. Ta sbalunebal u te tut achix ayin te yal te la sbiilin Juan; jaxan wokol ya xbajt sojluk yuun kajkal te alal, ma xchab ta okel. Te schuchu mamal cha bajt yilik te jtam alal ants te ma la

sna bin util ya slekubtes te alale. Te schuchu bajt xcha ilxan te prinsipaletik yuun slumal. Albotik yuun te aka spasik kin, jaxan ma la stabeik slekubel. Ta swayich snan te alal la yai te kop banti albot te yuun ya stajbe slekubel, aka yikbael banti wolot, aka stijbeyik yai te tsuyajtik lawux tonetik. Jich la spasik, jich lekub te alal. Bin ora mamalixa te tat Juan, namal chikan ta ilel yuun te yuel. Jun kajkal chiknaj te skoel soldadoetik te tal ta utsinwanej; chajp skoplal te ya yabey sbaik sok. Ja nailij te tat Juan ta yolil te ipal winiketik, ayto skan jtebxan maba ya staik banti te ya yabey sbaike, la sjokobey ta jujutul te swinikab te aka yakik ta ilel te bin ya snaik spasel. Spisil lek la yaiyik te nail la yak ta ilel te slab jtul kerem te slabinej chuch; tunot yuun yan te ja slab te xkuj, tal te yan ja te choj, te tumin chij, jich ta jich. Jilemxan jtul kerem te maba ya skan ya yak ta ilel te bin ya snae, jato kalal la yutsil koptayik la yal: Tey ya xtal abi, skebuk ya jlokesbeyex atseejik. Wil jajchel ta ban jukul kalal banti yakal xchiknajtesbel sbaik, jun limlim ton banti tsopajtik yok te slab smololab te stipatiyeje. Te kopojel xchi, kalal wil jajchel te kerem tsapal koel te stsantsewalul, jaw ko ta lum, jaw och ta chulchan. Te tat Juan nopijbael tey ta tsantsewal, la snikulan ta yilel teme tulan, laj yal: Ja ini kerem lek ay, jtebnax kuxiyel ya skan ya xboon sok ta milaw; te jaexe ya xjilex. Mato

41

lokem baela te ipal winiketik la skambeyik yuun aka yak sba ta ilel sok bintiwan ya sna spasel euk. Lek ay, teme jich yak amulanike. La stsak snajbate, la stsap ta lum, la slokes te spixjol, la skajan ta sni snajbate. Ta patil moa te bin util stseunaj ya spas te spixjol, jichnix ya spas euk te balumilal. Sok ja ini paselil, te winiketik xchabluj bael. Te tat Juan bajt ta milaw sok te stsajbil kerem. Xchebal a ochik ta yut lum Bachajon, moik ta sba sniil te chul na yuun pamal ta sit kinal teya, jich ya xju yuun te milaw. Te tat Juan la skambey te kerem yuun aka stsa banti lek ya yak sba sok maba aka sut sit teme kanabujul te tujk, sok teme ay bin jchajp stsototet ta spate. Jich ya x-abot yuel yuun te tat Juan sok jich ya xbawitsaj te yatel. Te tat Juan la sutpin ta tujk te snajbatee sok jajch ta aw yuun jich ya x-ilot yuun te skontrae. Ta yoralelnixa ilot yuun te soldadoetik te bin yak spasbel te tat Juan, jajch ta tujkayel, jaxan stukel sok te spixjol la stejkanlan te sbak tujketik, jato kalal a laj te sbak te tujke. Jaxan te kerem kalal bin ora la sut sit chay te yuel akbil yuun te tat Juane. Skaj yuun te la skases kop te kerem cham, jaxan te tat Juan la stsob te bak tujk yuun ya sut te sjakojbil. Jich la yipal milbel te soldadoetik te tat Juan, jich ju yuun. Kalal bin ora la sut sit te tat Juan la yil te kerem ta tan busul jilel; ko tey ta banti ay, jaxan te ta yut lum milot yuun jtul jyakubel winik. Te ta xchamen baketal te tat Juan lok te schulel sutbij bin util stat.

Ta Bachajon kalal ta San Manuel Te San Manuel ay ta jun slomlej, olintaybil ta witsetik sok jaetik. Te mukul ja nabil sba ta sbiil Chacamax, aywan ta lajun winik metro te ta na banti kalal ora nainemonkotik, banti ayinon; jaxan mayuk stukel te jtat sok te jchuchu mamal. Te jchuchu mamal ja sbiil Mariano Estrada, stukel ayinem ta tut lumalil ta stseel yut lum Bachajon. Te sbankilab te jtat ya yal te jchuchu mamal joy ora ay yatel ta slumal; te wen snaojik ja la yatelin te kapitanil te ja ya swentain spisil te bin ya yich tuunel ta kinetik yuun te slumale. Te jchuchu mamal j-atel ta jamal winik, jich euknix te jtat; jaxan te jtat la yijkitay te slumal (Bachajon) ban ayin ta skaj yuun cham te stat ta swaxakebal kajkal yayinel. Jaxan ta xchebal jabil cham euk te snan. Te sbankil te jtat la spas ta yotan sbeyomal sok euk ta tejklum Palenque (tut meba obol lumalilto, ja te sjoytayej te snaik ta kukub) ban atej bin util swinik jkulej kaxlan. Te jtat aywan yuun chaneb jabil kalal kot ta yan kinal. Tut-toa te jtat atej ta sna te jkaxlanetik, ta spokel sets, stijel jamalmut sok te smutil na, kalalto bin ora ju stsakbel te jkemlum takin, jich winikinot bin util te sbankil. Ayix skolela, te jtate sok te sbankil kalal la xchol yilik banti ya x-och ta kan kinal, banti ya xweik. Jich jun kajkal te jtate, bajt ta paxial ta San Manuel; bajt yulatay jtul swix te tey nujpunem ae. Jaxan ta skaj ya sna kaxlan kop te jtate, melel la sjokin ta nainel te jkaxlan, ikot yuun te j-ateletik yuun San Manuel yuun ya xkoltaywan ta skasesel kop, jich te j-ateletik jchajpanwanejetik yuun kinal te ja ora lijk ta pistiklambeyel te skinalik. Teya me ine, ta yutsil yotan te j-ateletik yuun jchajpanej kinal ikot ochel ta komonal. Jich la snabey sba te jnan te ayinemto tal ta yan lumalil, jaxan julem tal sok te sme stat te ta San Manuele. Ja yuun te chatul kijtsin winik, joeb yantsilel sok joon ayinemonkotik tey ta lumalil; jaxan maba tey ta yotik tejklum Palenque.

Ta ora ini te tat Juan nainem ta wits te janix sbiilinej, aywan jun lewa ta San Manuel, municipio yuun Palenque, Chiapas, te banti ayinon ta waxakeb yuun noviembre ta lajchayeb balunlajuneb winik yobajk.

42

Te kochel ta tsoblej yuun jamal winiketik Joon la jnop jun yuun primaria ta jlumal, jaxan te snopel ta secundaria lokon ta xcholel, jich kot jun kajkal te jtat la yikon tal ta tejklum Palenque, tey la yakon jilel ta kanantayel yuun jtul jkaxlan ants yajwal te jchon weelil. Te katel ja te mes na sok spokel sets, jaxan bin ma la jmulan ja te ta yorail weel spisil te yalatak te ants jukajtik ta weel; jaxan te joon nokolon ta sluptiklambeyel sweelik, jaxan ma chikan bin ora ya xweon. Tey la jnop ta kotan te joon yan kristianoon ta yolilik, jich ora la jnop jsujtel sok jme jtat; lokonbael ta slokibal jtejklum yuun ya jtsak te nail karo te la yikonbael ta San Manuele. Te bin ora koon, te jme jtat yakik ta yalel ta sjojkolambey sbahik binwan kilel te ta jtejklume; toj chayel yotanik yuun kalal ochon ta yutna. Ja jba lokel sok slajibal yuun snopel jun ta snaul secundaria, kaxto bayel jawila, la jlajin yilel ta juerail. Ta 1986 sok 1987, ochon ta jun tsoblej te syomoj bayel lumalil te ta spamlej Santo Domingo, switsil sok yol jamal yuun norte ta Chiapas. Ja ini tsoblej yakal skambel te ya xchapambot te swokolik yuun kinal sok te yutsil slumalik bin util te be, ja, kajk, snaul poxtayel sok snaul te nopjun ta jujun lumalil. Ta yan kajkalil, atejon bin util jnopteswanej ta Patricio, municipio yuun Playas de Catazaj; tey jach kich ta muk skoplal te kajkal ta sojlel, jaxan ma xtaawan kuun ta stsakaytesel te katel bin util te jnopteswanej sok yanxan tsakaytesel te katel bin util te jyomwanej ta tsoblej banti ochemone. Jaxan wen la jmulan te atel bin util te jnopteswanej, melel ya x-atejon sok te biktal alal; jaxan te stalel te mukul yok skab te nojptesel ma la smulan, jaxan kax bayel te utsinel sok ay jtul ajwalil te ja ya yil bin util ya xkax te kajkal kuun. Ja yuun la jnop ta kotan te ya xlokon sok la jchol yan katel banti ya xtaawan kuun yilel te tsoblej. Jich te ochon ta atel ta snaul xchonel pak te ta jtejklum Palenque, jajchon ta smesel te yutna, jaxan lokon ta yajwalinel te snaul xchonel pak; jaxan ta patil chalokon ta skajnix bin util te lokon ta yan atelile. Ta patil ochon ta chombajel mokojel, yuun joonix ya kajwalin jba, jich mayuk macha ya

swalaksutilanon; jaxan te bin ora kot kulatay te jlumal banti ayinemon toj chayel kotan te stukel kot jta te jme jtate, te swaxakebal yal snichan la lokemik ta slumal ta skaj yuun te lokik ta nopjun te chaoxtul, te yantik yuun la nujpunik sok te ay yan chaoxtul ta skaj te atel bin util te joon. Sok te jmolol la jchajpamkotik yuun ya sujtonkotik ta nainel ta San Manuel, ta skanantayel te jme jtat, sjokinel sok jich lek ya xkax kajkal yuun te kal jnichankotik. Ta wen lek chapbil kop sujtonkotik ta ora ta San Manuel, tey nainonkotik ta sna jme jtate. Jukeb jabil ta patil, te jtat sok joon jach jtejkankotik te tsakubil ton jna banti nainemon sok te oxtul kal jnichan, te jmolol sok joon. Jokol ya yal te jich kot ta nael ta ora ini, ya xu ya jpas te atel ta tsoblej te banti kateline te soltesel kop sok tijwanej yuun te Comit de Defensa de la Libertad Indgena (CDLI); tsoblej te chiknaj te la snik sba ta yolil tal te chanwinik jabil. Ta 1992 sok te babeyal nojptesel yuun te slokesel nojketalil Te tijwanej yuun te CDLI te xchapoj sbaik te jujutul j-atel yuun jujun lumalil te la snik sba ta 1986. Wakeb jawil ta patil, kax bayel la snik sbaik, ay te beel, te xchiknajtesel sbaik, te slaman sbaik, te chukel, te milel sok bayel majel utsinel yuun ajwalil ta stojol te jamal winiketik te yakal snikbel sbaik ta banti ochemon euke. Jich nokol spasbelik bin ora te CDLI la sta ikel yuun aka kotikuk ta snopel snikel te slokesel nojketalil nikbil yuun te yotik chayemix Instituto Nacional Indgenista. Te tijwanejetik yuun CDLI la xchajpanik stikonel chatul kerem tijwanej, jich yuun te Diego sok joon koonkotik ta Oajaka ta enero ta 1992. Mayuk jtebuk ya jnakotik spasel te slokesel nojketalil, yanxan ma jnakotik bin yuun te ikotonkotik. Janax ya jnakotik te ay bayel te bin tulan skoplal ta jlumalkotike; te joonkotik, bin util te keremonkotik ta chapbil kop, te tijwanejetik, jich te boonkotik ta Oajaka ta nojptesel. Kalal bin ora ayonkotik ta nojptesel, te lumaliletik nokolik ta lamlej yakal skambelik sok yantik kanelil, te skoltayel te bayel chukeletik smololabik

43

te tsakotik yuun ajwalil ta yan kajkalil la snik sbaike. Te chukel sok utsinel yuun ajwalil jachtiklambot slab yotanik te lumaliletike, ja yuun bayel la koj tal te winiketik ta jol municipio ta Palenque, yawil banti tal ta juel te beel sok te lamlej. Te xchukel jmololabtik yuun te lumaliletik te la snik sbaike, ta ajkabal yuun diciembre ta 1991, kot ta chapel te ta CDLI sok yan cheb tsoblejetik te beel kalal ta mukulum Mejiko. Te slokel te beel la sta sba sok julelkotik ta nojptesel te ta slajibal u febrero o sjajchibal marzo yuun 1992. Ban kalal ya jnakotik, te sjajchibal te slokesel nojketalil ja yatel te ajwalil. Ja te yotik chayem INI ay ta yotan slokesel nojketalil, te stsumbal skin jme jtatik; ja yuun la yabey ta slumal te jamal winiketik ta spamal Mejiko (sokonkotik euk) te atejibaletik te ya slokes te nojketalil yuun aka yich lokeslanel te bin wen tujbil ay ta pasel ta lumalil. Jich jajch ta tsobel bintik muk skoplal ta stsumbal jme jtatik. Te bin paselil chikan ta ilel te ya xbojawan ta sit sok ta spat, jaxan jnaojtik te ajwalil ya smulanotik ta nojketaltik sok ta pasbil ton yuun museo; jaxan ma smulanotik bin util kuxul chichbaketotik. Ya skanotik bin util tujbil ya yil te sakil winiketik, jaxan ma bin util batsil kuxul ants winiketik; jaxan ya skan ya yich alel te nojptesel lek la xchajpanonkotik ta snikel binti ma jnabeykotik sba, ta patil sutpij ta muk skoplal yuun te nokol snikbel sba te lumalil. Maba nabil teme muk skoplal, patilto la kilkotik. Ta skaj te la jnopkotik snikel te atejibal ya slokes te nojketalil sok te atejibal banti ya xchajpanote, la spas la jlokeskotik te snojketal te beel ta swaxakebal kajkal sjajchel, ja kot jtajkotik. Te katelkotik ma jauknax te slokesel snojketal te beel, jaxan la jkatelinkotik skojtesel kopojel ta jujun lumalil banti tikonlambil lokel te jbeeletike. Kalal la yilik te nojketalil te lumalil, la smulanik te kax lom tsakal la snaik bin util ta lokelbaele, jel ta tsajalik ta yolil te binti yakal ta koel ta pasele; ma spaj te jtebnax ya x-abot yilik ta niwak j-atel televisione. Te ta kaxel solel te kajkal bayelxan bin la jnopkotik, la jnakotik te muk skoplal te bin yak jpasbelkotike.

Te snojketal batsil winik bin util batsil kop Kax-xan bayel kajkal te bin ora la jnop ta kotankotik te nojketal bin util kuunkotik, la jchapkotik te ya yich tuunel ta leka, chikan bin util ya xtukin kuunkotik; la jchapkotik te spisil binti ya yich lokesel ya yich chiknajtesel, jaxan te yuun ta lumalil bayel bin tulan te yakalix ta koel ta pasele. Ma jauknax ya jkankotik ya awilik te kinetik, lekwan te spisil te binti yakal ta koel ta pasele, bin util ya xwokolijonkotik, bin util ya xkax kuunkotik winal, bin util ya jtsobjbakotik, bin util ya jkoltayjbakotik ta stojol te jkulejetike (binutil te macha ay swakax sok te polosia), ja te macha ya smilonkotik bin util te bol chambalam. Ja aka yilik te ta nojketalil kuuntik bin util ya yilonkotik te macha maba pajalonkotik soke! Ja aka yilik bin util ya xkax kuunkotik kajkal ta sleel te jkuxlejalkotike! Jich jajch te yan yachil tuunel nojketalil batsil winik: ta yalel, ta xchiknajtesel te batsil kope. Yalel ta yutil kalal ta yan lum, ta yan lum kalal ta yutil jlumaltik, kalalxan ta yutil kotantik. Yalel yuun ya yich yip te atelil ta tsobleje, yanxan yuun jich tey ayotik ta bin ta laj soletal ta snikel sba spisil te tsoblejetik yuun te jamal winiketike. Ta jawilto yuun 1992 kalal ora, ja katelinej te yalel kop te ta tsoblej, jpasoj lajuneb xchawinik nojketalil, banti joeb xchawinik ja nojketal, te yan joebe ja te xchiknajtesel kopojele. Spisil me ine ja yuun lumalil. Te kopojel te bin ya yich tael ta alel ta swenta nojketalil ya yich ilel bin atelil tulan skoplal te ta tsobleje. Ja katelinej skojtesel ta nojketalil te bin muk skoplal te ta tsobleje. Nail ya yich tsakel ta jun, patil ya yich jojkolanel sok ya jchajpan bin util ya jpas te nojketalile. Tey ya yich chajpanel sok te lumaliletike, yuun ya yich jojkolambeyel, sok skopojel bin xchiyik yuun te bin ya yich tael ta alel te ta nojketalile; yanxan ya kochintaykotik te yantike sok ya yich cholel ta junetik yuun lek ya xlok te atelile. Maba jauknax ya jlokes te nojketalile, jaxan joonix ya jchajpan sok joonix ya kaktiklan ta ilel ta jujun lumalil te atelile. Ta slajibal te yakel ta

44

ilel te ta lumalile, ya yich jojkoyel bin xchiyik yuun te bin taot ta alel ta nojketalile. Jujun u ya yich ulatayel te lumalil banti ya yich ilel te yachil o skaal nojketalile. Janix te lumalil ya skanik te ya yich akel ta ilel te nojketalile, ya skanik bin tujbil sok bin muk skoplal ya skan ilel. Jaxan te joon ya kichbael yantik nojketalil yuun ya xkoltaywan ta yichbeyel sbelal te kopojel ya xtaot ta ilele. Te nail nojketalil lek pasbil ja te Beel Xanich, juem ta jawil 1992. Jich jajch te ipal nojketalil binutil Woje, yotik sok sbajtelkinal te ju ta 1998, te ya xchol kiltik sbeel te tsoblej Xanich kalal bin ora jajch talel. Ja ini biilil ja Xanich ta chol sok ja sbiil te tsoblej kuunkotik te syomoj lumalil choletik, tseltaletik, sokeetik. Te yan nojketalil ja te Loil kin, te juem ta 1999. Ja ini ja jun tsumbalil ta Bachajon. Te Comit de Defensa de la Libertad Indgena (CDLI) la yich ta muk skoplal te kine, melel mayukix ya spasot te ta jlumalkotik tseltal te li ta ajlan kinale. Jel ta chay ta ilel bin ora lokik tal ta Bachajon kalal lii ta ajlan kinal yuun Palenque, Chiapas. Te yan nojketalil te sbiil Yantsul batsil winik, ju ta jawil 2003, te ban ya skan ya xchiknajtesbey yil te winik ta swenta te muk skoplal te antsetike. Te yan nojketalil te ju jpasbelkotik ta 2005, ja sbiil Yelaw te sbeel batsil winik, ja jun atelil wen tujbil ya kil, melel stsoboj spisil te sbeel sok snikel sba te batsil winiketik ta slajun xchawinik jabil te laj ju li ta norte yuun te Chiapae. Ya xjajch yal yuun te sba tsoblej yuun batsil winik ta 1974, sok ay snojketal te tsoblej te la jta ta kejbil jun ta Centro de Derechos Humanos Fray Bartolom de Las Casas. Ta slajibal te nojketalil ja ya xtaot ta ilel te skintayel te puyetik yuun sapatistaetik ta u yuun agosto ta 2003. Te yan nojketalil ju ta 2006, ja sbiil Xchamel swayich te meiltatil, banti ya kiltik bin util laj chayix kuuntik spisil te binti ay kuuntik: ta jtsumbaltike, te jamaltik, te jkopojeltik, te jweib kucheltike. Te nojketalil ya yalkaiytik bin util te jtsumbaltike jajch stsak sba sok te yan tsumbalile, bin util batsil winik jajch kiltik te sjelonel te la sutpijotik ta meba obol yuun, beyomal sok te mayuk jkoplaltik yuune.

Te yan nojketalil te muk skoplal juem ja te sbiil Viejo Velasco, ta banti ya stsob kiltik bin util te la swokolinik xchajpanel kinal te ta jamal Lacandona sok ya yak kiltik machatik te bin la spasik, jich bin util ajwalil sok lumalil. Ta ini chajpanel lok ta milel te jun lumalil meba obol sbiil Viejo Velasco, municipio yuun Ocosingo, Chiapas, ta oxlajuneb yuun noviembre ta 2006. Te slajibal nojketalil ju ta 2008, ja sbiil Yan ilel. Ja ini ya yal yuun kinetik, yomlej atel sok swokol te oxeb lumalil batsil winik ta Mejiko, norte sok sur yuun Veracruz sok ta jamal yuun te Chiapae. Te nojketalil ya yak kiltik ja te namajtik yiloj sba lumalil jun pajal te swokolik, te meba obol ayik, te mayuk te snaul te nopjun, jaxan junax yotanik ta komon atel sok slekilal te lumaliletike. Ya spas ya kalkotik te nojketalil sojlix bin util jkasesej kop kuunkotik. Te jlumalkotik kaj sok, jich mukub skoplal yuun te ya xtukin ta naulanel bin util ayotkotik ta ora ini; jich ya xju ya jta te jkoleltike. Te jun wen chikan skoplal te snojketal batsil winik ja te ya x-och ta komaw ban ay wokol ta lumalil yuun mayuk bin tulan ya xkot ta pasela, jich bin util te ta nojketalil, ya tsobawan ta kopojel, jich te maba ya xlokik ta wokol te lumalile. Sok maba jauknax, yanxan ya xkoltaywan ta stsobel kiptik sok ta stsobel lumalil. Jnaojkotik te ayto ya skan te atel sok chikan te ban yakal kilbeltikbael.

Te pasbilkotik ta namal kinal Te nojketalil ya jpaskotik ya xtukin yuun ya yich yip te komon atel kuunkotike, maba yuunuk ya kabeytik smulan te sakil winik o museo; teme museo ya skan jun atelil yuun tujbil ya yil, lek ay ya kabeytik, sok ya xboonkotik ta mukul kin. Jaxan te ta mukul kin internacional yuun te snojketal batsil winik ya jchiknajteskotik, ya yich pukel, te pajalotkotik sok yan lumetik ta balumilal. Jich bin util te nojketalil Xchamel swayich te meiltatil, te ya stsobe skop te oxtul mamal batsil winik, jun guarany

45

ta Paraguay, jun huichol yuun Jalisco, Mejiko, sok jun quechua ta Bolivia. Ta slajibal, pajal ya xlaj kopojik ta yoxtulul, jun pajal ya snop ta yotanik. Jich bin util ya sna te guarany jich ya sna te quechua. Pajal muk skoplal yuunik te lum sok te chul lumetike. Yuun joonkotik te mukul kin ja yawil banti te atelil maba jauknax ya xtukin yuun te jlumaltike, jaxan sok te ajlan lumetik, yolil sok yajkol Amerika. Ta internacional banti koemonkotik ya kakkotik ta ilel te batsil jlumaltik ta ora ini. Jich kot ta pasel te ta sjukebal mukul kin ta spamal balumilal yuun Cine y Comunicacin yuun jlumaltik te ju ta pasel ta jtejklum Wallmapu, Santiago de Chile, ta 2004. Maba jauknax koon te ta mukul kin, koonbael ta ajlan kinal ta Tira, ta stseel Islas Magallanes, te banti la jtajba sok te batsil winiketik mapuche. Stukel la smulanik snopel spisil te komon atel yakal ta juel ta jlumalkotik, ta skaj yuun te la jpuk-kotik ta ilel te nojketalil sok la jpajkotik te atelil, toj chayel yotanik yuun te pajal jwokolkotik ta utsinel sok te skoplal te batsil winike.

Ya jpajyotik bin kilel sok te ayix chanlajuneb o jolajuneb jawil, ma spaj sok. Te name yan yilel ja, jujutul bajajtik ta slumal, ta yol jamal; jaxan mayuk macha ya sna teme ta atel, mayuk macha ya sna teme ay bin spasojix. Jaxan bin ora ay te ban ya jtajbatik sok ta internacional, ya jnabeyjbatik sok te yantike, ya xjajch jtaulanjbatik, jich kunkun ya xjajch ta mukubel te mukul yombleje. Yotik ini ay mukul yomblej yuun te alkop batsil winik ta spamal Amerika Latina, kax lek ya kil te nokolon ta koel tey ta Coordinadora Latinoamericana de Cine y Comunicacin de los Pueblos Indgenas (CLACPI). Teya me ine ya jtajbakotik sok te alkop te ay ta Brasil, Amazonas, Bolivia, Canad, Uruguay, Paraguay, Argentina, Guatemala, Colombia, Estados Unidos de Amrica, Ecuador, Per, Chile sok yantik slumalik te batsil winik ta Mejiko. CLACPI ya jna, maba ya xba lajuk, maba jnatik bin util ya xkot ta lokel. Ta jamal ya kal, te joonkotik maba pajalix te bin util ya jkaseskotik te kop te bin util te nameye.

46