Anda di halaman 1dari 114

~O~BK

NO~MASMIMAM JA~ALU~IN

Dewan Bahasa dan Pustaka Kuala Lumpur 1998

Cetakan Pertama 1998 Nor Hashimah Jalaluddin 1998

Hak Cipta Terpelihara. Tidak dibenarkan mengeluar ulang mana-mana bahagian artikel, ilustrasi, dan isi kandungan buku mi dalam apa juga bentuk dan dengan cara apa jua sama ada secara elektronik, fotokopi, mekanik, rakaman, atau cara lain sebelum mendapat izin bertulis daripada Ketua Pengarah, Dewan Bahasa dan Pustaka, Peti Surat 10803, 50926 Kuala Lumpur, Malaysia. Perundingan tertakiuk kepada perkiraan royalti atau honorarium.

Perpustakaan Negara Malaysia

Data Pengkatalogan-dalam-Penerbitan

Nor Hashimah Jalaluddin Asas fonetik / Nor HashimahJalaluddin Bibliografi: Nm. 99 Mengandungi indeks ISBN 983-62-5751-9 1. MalaylanguagePhonetic. I. Judul. 499.2315

Dicetak oleh Percetakan Dewan Bahasa dan Pustaka Lot 1037, Mukim Perindustrian PKNS Ampang/Hulu Kelang Selangor Darul hsan

Untuk puteri-puteriku: Amira Amalina Liyana dan Farhain

KANDUNGAN

Kata Pengantar Bab 1 Pengenalan Bab 2 Organ-Organ Utama dalam Penghasilan Bunyi-Bunyi Bahasa Bab 3 Vokal dan Konsonan Bab 4 Koartikulasi dan Artikulasi Sekunder Bab 5 BunyiBunyi Bukan Pulmonik Bab 6 Transkripsi Fonetik Bab 7 Fonetik Akustik Bab 8 Fonetik Auditori vu

ix 1

16

29

49 56

65 71

83

KANDUNGAN

Bab9 Perbezaan Peringkat Analisis Fonetik dan Fonologi Bab 10 Fitur Distingtif Bibliografi Indeks

88

94 99 101

viii

KATA PENGANTAR

Buku mi ditulis pertamanya dengan hasrat ingin menambahkan bahan bacaan ilmiah yang berbahasa Melayu agar segala pendapat dan pandangan tentang fonetik dapat dikongsi bersama-sama dengan jelas. Keduanya, bagi membantu pelatih-pelatih maktab perguruan dan mahasiswa tahun pertama mengenal ilmu fonetik dengan lebih mudah. Buku mi mengandungi huraian ringkas bagi setiap bab tentang apa itu fonetik artikulasi, akustik dan auditori berserta sedikit catatan ringkas tentang apa itu fonologi. Tumpuan khusus lebih diberikan kepada fonetik artikulasi memandangkan ilmu mi yang lebih ditekankan di negara mi buat masa mi. Atas dasar itulah maka hanya bab-bab fonetik artikulasi disediakan dengan latihan di setiap penghujung bab. Latihan khusus ditumpukan terutamanya dalam Bab 3 kerana pada pendapat penulis Bab 3 inilah yang menjadi nadi bagi keseluruhan buku mi. Semoga catatan asas dalam buku mi dapat dimanfaatkan bersama-sama. Penulis berharap akan muncul lebih banyak lagi buku bahasa Melayu berkenaan dengan fonetik khususnya fonetik akustik dan fonetik auditori demi memantapkan lagi pemahaman kita tentang ilmu fonetik secara keseluruhannya.

ix

BAB1
PENGENALAN

1.0 Pendahuluan Semua manusia dianugerahkan keupayaan bertutur kecuali bagi golongan istimewa seperti orang bisu dan pekak. Kebolehan bertutur bagi manusia sebenarnya mengalami proses peringkat denii peringkat, iaitu daripada bayi kepada kanak-kanak dan seterusnya hingga menjadi dewasa. Kebolehan seseorang bayi memperoleh bunyi akan berbeza antara satu sama lain. Interaksi dengan orang di Sekelilingnya akan mempengaruhi pemerolehan bunyi bahasanya. Lebih banyak interaksi yang dilakukan lebih cepat pemerolehan bahasa seseorang bayi itu. Salah satu kecenderungan yang menyalahi hukum bahasa ialah apabila ibu bapa dan orang di sekeliling bayi itu menggunakan perkataan yang pelat sebagai tanda manja dan sayang pada bayi tersebut. Contdhnya perkataan sayang dibunyikan sebagai cayang, perkataan sedap dibunyikan cedap dan sebagainya. Tabiat Seumpama mi akan mempengaruhi penerimaan bayi tersebut dan berakhir dengan penghasilan perkataan dengan cara pelat. Perlu diingat ibu bapa harus memperkenalkan perkataan yang tepat bunyinya. Kegagalan bayi membunyikan perkataan dengan betul adalah perkara yang normal kerana mi ada kena-mengena dengan sistem tutumya. Sistem tutur
1

ASAS FONETIK

akan menjadi lebih mudah apabila anak-anak menjangkau umur yang lebih dewasa. Contohnya bunyi Is! lebih sukar dibunyikan berbanding dengan bunyi /m/. Tetapi lama-kelamaan anak mi akan mampu menuturkannya dengan tepat.1 Pemerolehan bunyi bahasa mi boleh dikaji secara saintifik. Bagaimana bunyi bahasa dihasilkan ada penjelasan yang melatarinya. Ilmu khusus yang mengkaji penghasilan bunyi-bunyi bahasa mi dikenali sebagai ilmu fonetik. Ilmu fonetik termasuk dalam bidang ilmu linguistik. Jika diikut urutan kajian dalam ilmu linguistik, ilmu fonetik akan menjadi ilmu pertama dikaji diikuti oleh fonologi (sistem bunyi), morfologi (sistem kata), sintaksis (sistem ayat) dan semantik (sistem makna). Fonetik ialah ilmu yang mengkaji bagaimana bunyi bahasa dihasilkan. Ilmu mi juga memperlihatkan bagaimana organ manusia seperti paruparu, larings, farings, rongga mulut dan hidung turut membantu menghasilkan bunyi bahasa.2 Ada tiga bidang kajian ilmu fonetik, iaitu fonetik artikulasi, fonetik akustik dan fonetik auditori. Fonetik artikulasi akan membincangkan bagaimana bunyi bahasa dihasilkan dengan bantuan organ dalaman, fonetik akustik pula mengkaji gelombang udara dan bagaimana bunyi dibawa ke pendengaran pendengar, dan fonetik auditori menghuraikan pula bagaimana gelombang bunyi tadi diproses oleh telinga dan seterusnya dihantar ke otak untuk diproses menjadi bunyi-bunyi yang bermakna.3 Beberapa orang ahli fonetik telah menghuraikan dengan jelas apakah itu ilmu fonetik. Antaranya termasuklah Bertil Malmberg, J.D. OConnor dan Abercrombie. 1.1 Bertil Malmberg Bertil Malmberg (1968) seorang ahli fonetik Perancis telah mendefinisikan fonetik sebagai pengkajian bunyi-bunyi bahasa. Bagi Malmberg, fonetik ialah pengkajian yang lebih memberatkan pelahiran bahasa bukan kandungannya. 2

mi

PENGENALAN

Maknanya apa yang dipentingkan ialah bunyi-bunyi bahasa yang dihasilkan dan bukannya makna yang cuba disampaikan. Unit-unit yang digunakan dalam bahasa tuturan ialah bunyi-bunyi dan kumpulan-kumpulan bunyi yang boleh dibezakan oleh telinga manusia tanpa berasa raguragu. Telinga akan menyaring bunyi-bunyi yang biasa didengar mi untuk diproses seterusnya. Kemudian otak pula berperanan mengenal pasti dan menterjemah semua perbezaan bunyi yang dihasilkan oleh alat tutur manusia. Menurut Bertil Malmberg lagi, ilmu fonetik boleh dibahagi kepada empat cabang: (a) Ilmu fonetik am pengkajian terhadap penghasilan bunyi-bunyi dan fungsi mekanisme ucapan. Apa yang dikaji ialah bagaimana bunyi dihasilkan dan apakah organ yang terlibat dalam penghasilan bunyi bahasa.

(b)

Ilmu fonetik deskriptif pengkajian terhadap kelainan bagi sesuatu bahasa tertentu atau ringkasnya dialek. Apa yang dikaji ialah bagaimana perbezaan bunyi antara bahasa yang sama dapat melahirkan dialek yang berbeza. Contohnya perbezaan bunyi pada dialek Kelantan daripada bahasa standard telah menghasilkan satu kelompok dialek yang menarik untuk dikaji.

(c)

Ilmu fonetik sejarah pengkajian terhadap perubahan fonetik bagi sesuatu bahasa berdasarkan sejarah bahasa tersebut. Apa yang dikaji ialah mencari kekerabatan atau kekeluargaan bahasa bagi bahasa yang dikaji. Turut dikaji ialah perubahan yang berlaku akibat daripada perkembangan masa.

(d)

ilmu fonetik normatif pengkajian terhadap set rumus yang menentukan pengucapan yang betul bagi sesuatu bahasa. Mengandaikan bahawa wujudnya norma atau pengucapan standard yang sahih dalam kumpulan

ASAS FONETIK

linguistik, negara, wilayah, unit budaya ataupun kumpulan sosial. Lazimnya pengucapan standard mi yang akan menjadi bahasa yang formal bagi masyarakat tersebut. 1.2 J.D. OConnor Mengikut OConnor (1973) pula, fonetik ialah ilmu yang bersangkutan dengan bunyi-bunyi bising yang dihasilkan oleh manusia. Bunyi-bunyi yang dapat didengar mi kemudiannya diberi bentuk yang biasa terdapat dalam bahasa masyarakat itu sendiri. Bunyi itu tadi seterusnya disesuaikan dengan sifat semula jadi bunyi bising itu. Bunyi-bunyi mi pula seterusnya digabung dan dilihat fungsinya serta dihubungkan dengan mesej yang hendak disampaikan. Contohnya jika dalam bunyi bising itu pendengar terdengar perkataan buku, pendengar boleh memberi bentuk pada bunyi-bunyi fbi, lul, 1k! dan lul. Bunyi-bunyi mi kemudiannya digabungkan menjadi perkataan buku, dilihat fungsi serta dihubungkan dengan mesej yang hendak disampaikan. Barulah bunyi yang bising tadi akan dapat difahami dan dimanfaatkan. Mengikut OConnor seterusnya, tingkah laku untuk berkomunikasi bermula dalam otak penutur dan pada peringkat mi kita boleh menganggap otak penutur mempunyai dua fungsi yang berbeza. Kedua-dua fungsi itu ialah: (a) (b) Fungsi kreatif/berkarya. Fungsi saluran (forwarding function).

1.2.1 Fungsi Berkarya

mi

adalah fungsi terpenting dan melaluinya mesej-mesej diterima dan dibentuk. Pengetahuan yang disimpan dalam otak terlalu banyak: antaranya bagaimana bahasa beroperasi, hukum-hukum permainan dan pengetahuan mengenai apa sahaja. Tetapi liii tidak bermakna setiap orang 4

PENGENALAN

daripada kita mampu untuk menyahkod semua makiumat yang tersimpan mi. Contohnya bagi pembentukan nahu, terserah kepada ahli nahu, bukannya terbentuk dalam kepala setiap individu. Apa yang mampu kita lakukan setakat menggunakan rumus-rumus yang telah sedia terbentuk oleh ahli nahu. Kemampuan untuk kita menyimpan makiumat berbeza-beza antara individu. Seseorang boleh mempunyai maklumat yang banyak ataupun sedikit. Buktinya ada orang boleh mempunyai daya ingatan yang baik seperti mengingati nombor atau peristiwa sementara orang lain tidak begitu. Walau bagaimanapun, apabila kita ingin berkomunikasi dengan baik, kita perlu ada maklumat yang secukupnya bagi bahan yang hendak diperbincangkan. Di sinilah fungsi karya akan memainkan peranannya. Ada tiga fasa yang berbeza dalam fungsi berkarya: (a) Perlu menghidupkan komunikasi: Ia mungkmn berkaitan dengan tindak balas kita terhadap kejadian dunia nyata yang menyebabkan kita ingin berkomunikasi. Ataupun apa yang terlintas dalam fikiran yang ingin kita luahkan. Contohnya: Si isteri sedang minum petang bersama-sama si suami. Air yang diminum oleh si suami telah habis. Si isteri boleh sama ada terus menuangkan teh lagi atau menghidupkan komunikasi dengan suammnya. Jika dia berhasrat untuk menyampaikan mesej, si isteri mestilah memilih salah satu daripada cara yang terkandung dalam fasa kedua: (b) Alat perantaraan: melalui ucapan, tulisan, bahasa isyarat. Memastikan apakah rupa bentuk mesej itu. Adakah berbentuk ayat perintah (berikan saya cawan abang!), atau ayat tanya (Abang nak teh 5

(c)

ASAS FONETIK

lagi?). Kita membuat keputusan bagm bentukbentuk mi dengan kadar yang begitu cepat dan ia tidak mengizinkan kita berfikir langsung. Segalanya berlaku secara spontan. Dalam kes mi fungsi menyampaikan mesej di dalam otak telah pun bermula. 1.2.2 Fungsi Saluran Fungsi saluran mi lebih bersifat teknikal. Fungsi saluran akan melibatkan perbincangan mengenai peranan otak, iaitu organ utama yang terlibat dalam penghasilan bunyi bahasa dan tiga peringkat bagi proses pemahaman bunyi yang dihasilkan. Bahagian otak yang berhubung dengan pengawalan pergerakan otot menyalurkan arahan-arahan yang berpola dalam bentuk impuls saraf (nervous impulses) di sepanjang lorong deria yang menghubungkan otak dengan otot-otot organ yang bertanggungjawab bagi menghasilkan bunyibunyi bahasa iaitu paru-paru, larmngs, lidah dan sebagainya. Arahan terhadap otot-otot yang terlibat mempunyaf kombinasi yang halus dan lembut. Otot-otot mempunyai pergerakan yang berurutan yang mesti menghasilkan bunyi-bunyi yang betul dan dikeluarkan dalam urutan yang betul. Proses seterusnya yang berlaku adalah seperti yang berikut: Paru-paru ditekan, udara keluar dan menggetarkan pita suara, menggerakkan lidah serta rahang ditambah dengan pergerakan bibir sehingga terhasilnya bunyi. Keseluruhan proses mi dikenali sebagai transformasi pertama yang boleh juga dikenali sebagai fonetik artikulasi. Perubahan seterusnya berlaku daripada pergerakan otot kepada pergerakan udara. Perubahan pergerakan mi dikenali sebagai transformasi kedua. Pergerakan dan gelombang udara akan merebak ke setiap ruang, menjadi semakin lemah apabila jarak bertambah jauh dan tenaga aslinya terserap. Pergerakan udara mi akan menyentuh 6

PENGENALAN

pendengaran pendengar jika pendengar berada dalam jarak yang dekat dengan gelombang tersebut. Pengkajian mengenai gelombang udara dan hubungannya dengan bunyi dikenali sebagai fonetik akustik. Daripada smni muncul pula proses transformasi ketiga. Transformasi ketiga mi melibatkan fonetik auditori. Gegendang telinga cukup sensitif dengan tekanan gelombang udara bagi membolehkan gegendang itu bergerak dalam dan luar selari dengan pergerakan udara. Di bahagian dalam telinga, pergerakan organik kembali kepada aktiviti neuro1ogi.~Ta melibatkan impuls saraf kemudian disalurkan kembali ke lorong deria yang menghubungkan telinga dengan otak pendengar. Di sini kita dapat lihat dua fungsi otak pendengar. Kali mi fungsi mendengar dan fungsi berkarya. (Lihat Rajah 1). Deria yang datang dan telinga diterima sebagai urutan bunyi yang mampu untuk berubah kualiti seperti ciri-ciri kepanjangan, kenyaringan serta kelantangannya. Contohnya bunyi vokal nyata lebih lantang jika dibandingkan dengan bunyi konsonan.~ Fungsi saluran tidak terhenti di situ sahaja. Setelah dikenal pasti bunyi yang dihasilkan, tiba masanya bagi pendengar memprosesnya agar menjadi urutan bunyi yang bermakna dan akhirnya ditanggap mesej sebenar apa yang cuba disampaikan oleh penutur. Pendengar mendengar sesuatu mesej tetapi masih belum memahaminya. Untuk memahami mesej, si pendengar mesti menterjemah bunyi-bunyi yang didengarinya dengan bantuan maklumat yang tersimpan di dalam otak: pendengar tidak sahaja mendengar bunyi-bunyi tersebut tetapi mengenali dan memadankan buriyi-bunyi dengan apa yang mungkmn munasabah dalam bahasa tersebut dalam beberapa peringkat dan akhirnya memilih makna yang paling tepat dengan persekitaran. Proses pemadanan bunyi dengan bahasa bermula daripada bunyi sendiri. Jika pendengar mendengar sesuatu bunyi atau kombinasi bunyi, dan apabila dipadankan 7

.2 .2

cI~
a)

H
Li~ 7

Ca
Ca

a)

.5 bD a)
~
~CJ~) Ca ~

Ca

.5
;-~

a)

bCb~bO

Ca

I-~o
I I I I

Ca

~cj~~O

PENGENALAN

dengan makiumat yang tersimpan di otak, bunyi itu atau kombinasi bunyi tidak selari, contohnya, bunyi itu tidak wujud dalam bahasa pendengar, maka data itu akan ditolak dan pendengar akan cuba mencari-cari bunyi lain yang hampir serupa dan diizinkan dalam bahasa pendengar. Contoh: (1) Nama Felda itu Felda Klah. Pendengar terpaksa menolak /1/ selepas bunyi /k/ kerana dalam bahasa Melayu sukar untuk menerima dua urutan konsonan bagi sesuatu perkataan. Dua urutan konsonan yang dimaksudkan dalam contoh di atas ialah /kl/. Mungkin vokal Ia! harus disisipkan agar urutan bunyi itu boleh diterima. Ataupun pendengar akan meminta penutur mengulang semula bunyi perkataan itu untuk kepastian. Bunyi bahasa mestilah sesuai pada banyak peringkat. Bukan setakat pada peringkat bunyi bahasa dalam masyarakat itu, tetapi juga pada peringkat nahu dan pragmatik. Contoh: kita tidak seharusnya berkata: (2) Semua pelajar-pelajar UKM.

Ataupun (3) Sila jumpa saya pukul 9.00 pagi

mi.

Sedangkan waktu sekarang telah pun pukul 10.00 pagi. Mesej yang dituturkan melibatkan bukan sahaja aktiviti pengeluaran tetapi penyaluran dan penerimaan. Bunyi-bunyi yang dihasilkan bukan mesej. Bunyi-bunyi itu perlu diberi bentuk agar bermakna untuk digunakan dalam komunikasi lisan/tutur. Apa yang dimaksudkan dengan bentuk ialah bentuk bunyi untuk membolehkan kita mengenalmnya. Sama juga dengan kita mempunyai bentuk huruf bagi sistem tulisan. 9

ASAS FONETIK

Perkataan ayam apabila diujarkan mestilah mempunyai bentuk-bentuk bunyi yang dikenali. Bunyi a mestilah di awal, diikuti dengan y, a dan diakhiri dengan m. Jika kita menggunakan bunyi yang berlainan di mana-mana slot dalam perkataan ayam mi, perkataan mi akan kehilangan bentuk dan tidak dapat dikenali. Contoh: (4) a digantikan dengan i. Bunyi dan makna akan berubah daripada ayam kepada iyim. Atau (5) y digantikan dengan t. Bunyi dan makna juga akan berubah daripada ayam kepada atam.
-

Yang pentingnya dalam membunyikan sesuatu perkataan, kita haruslah ada: (a) Bunyi yang betul bentuknya. (b) Atur rumus yang sistematik. (c) Tekanan terutama bagi sempadan bunyi. (d) Nada seperti intonasi. 1.3 David Abercrombie Tokoh ketiga yang banyak membincangkan ilmu fonetik ialah Abercrombie. Abercrombie (1971) berpendapat ilmu fonetik ialah ilmu yang bersifat teknikal. Dalam ilmu mi sesuatu bahasa akan dilihat secara analitis, iaitu tidak sahaja mendengar percakapan tetapi mengmnsafi gerakan jasmani yang melatarinya. Pada masa kita bernafas, udara tidak dikeluarkan secara terus-menerus. Aliran udara tidak berlanjutan. Otot pernafasan tegang dan kendur berulang 10

PENGENALAN

kali dalam satu pernafasan yang panjang. Pukul rata gerakan tegang kendur otot pernafasan ialah lima kali dalam satu saat atau 300 kali dalam satu minit. Udara dikeluarkan dan paru-paru dalam urutan hembusan.6 Ternyata setiap ketegangan dan hembusan yang dihasilkan merupakan suku kata. Satu suku kata akan berdasarkan satu gerakan tegang dan kendur mi. Satu suku kata bersamaan dengan satu gerakan ujaran. Nada nafas/ dada begitu teratur, sistematik hingga boleh kita sebut sebagai nada. Satu saat mengandungi lima suku kata. Kenyataan mi merupakan landasan bagi semua bunyi bahasa. Abercrombie seterusnya berpendapat lakuan ujaran sangat rencam kerana selain gerakan paru-paru ada pula gerakan lidah, gigi, lelangit lembut dan keras berturut-turut tidak berhenti-henti. Kita mengusahakan pemecahan ujaran supaya dapat menganalisis bunyi bahasa tersebut. Ujaran mi dijadikan unsur-unsur asasi segmen. Usaha mi sukar kerana: (a) Gerakan binyi bahasa sangat rencam. Banyak gerakgeri terlibat sekali gus serentak.

(b) Gerakan bunyi bahasa sangat laju. Lidah bergerak 720 kali dalam satu mmnit. Tni bermakna 12 kali bagi Setiap saat. (c) Gerakan bahasa sangat halus. Contohnya pemindahan lidah 2 atau 3 mm akan ditanggapi sebagai bunyi lain oleh penutur bahasa.

(d) Gerakan bahasa selalu berterusan. Gerakan demi gerakan terus-menerus. Hentian antara satu gerakan kepada gerakan lain tidak lama. Setelah kita lihat sepintas lalu pendapat ahli-ahli fonetik tentang apa itu linguistik, kini kita lihat pula akan skop tugas ahli fonetik. 11

ASAS FONETIK

1.4 Skop, Tugas dan Tanggungjawab Ahli Fonetik Ahli fonetik lebih berminat untuk melihat bagaimana pergerakan udara digandingkan dengan pergerakan organorgan pertuturan dan juga koordinasi semua pergerakan mi sehingga terhasil bunyi. Minat ahli fonetik berbeza dengan ahli kaji bina tubuh (anatomi) dan fisiologi. Apa yang diperhatikan oleh ahli fonetik termasuklah pergerakan lidah, rahang, bibir, dan sebagamnya. Ahli fonetik menggunakan x-ray untuk melihat pergerakan mi. Mereka cuba merakamkan posisi dan pergerakan lidah, lelangit lembut dan pita suara. Pemerhatian dan/atau mengambil gambar melalui cermin contohnya bagi melihat pergerakan pita suara akan menggunakan alat laryngoscopic. Alat electromyography pula digunakan untuk mengesan dan mengukur bilangan kecil potensm elektrik yang digabungkan dengan penekanan otot pada tahap yang relevan dalam terusan ujaran (sila lihat rajah pada halaman sebelah). Kesemua bidang mi termasuk dalam bidang fonetik artikulasi. Ahli fonetik juga berminat melihat bagaimana arus udara bergetar antara mulut penutur ke telinga si pendengar. Dalam hal mi, bidang fonetik lebih rapat dengan bidang ilmu fizik yang mengkaji mengenai akustik. Alatalat yang digunakan ialah alat-alat yang membolehkan ahli fonetik mengukur dan menganalisis pergerakan udara sebagaimana yang dilakukan oleh ahli fizik. Alat tersebut dikenali sebagai spektrogram.7 Tujuan umum alat spektrogram adalah untuk melihat kekerapan/frekuensi dan luas getaran bunyi dalam jangka masa tertentu. Pengkajian mi dikenali sebagai pengkajian fonetik akustik. Skop ahli fonetik juga melibatkan minat dalam proses pendengaran. Sebenarnya ilmu mi tidak ada hubungan langsung dengan peranan fisiologi telinga atau aktiviti deria antara telinga dengan otak tetapi lebih pada kepekaan mendengar. Kepekaan mendengar merupakan salah satu daripada aktiviti otak. Ahli fonetik memberi lebih tumpuan kepada kepekaan terhadap nada, kelantangan, kepanjangan 12

mi ialah

contoh aiat yang digunakan untuk melihat pergerakan pita suara. Alat mi dimasukkan ke dalam rongga mulut hingga ke larings bagi melihat pergerakan pita suara. Ia dikenali sebagai laryngeal fiberscope. (Dipetik daripada Cohn Painter: An Introduction to Instrumental Phonetics, 1979:208)

,,

0,

..~*_,

Alat mi dikenali sebagai electromyograph. Ia digunakan untuk mengesan dan mengukur bilangan kecil potensi elektrik apabila berlaku penekanan otot semasa menghasilkan bunyi bahasa. (Dipetik daripada Cohn Painter: An Introduction to Instrumental Phonetics, 1979:198)

ASAS FONETIK

dan kuahiti bunyi. Kaedah yang digunakan dalam pengkajian mi lebih mirip kepada percubaan-percubaan psikologi. Minat ahli fonetik yang nyata, lebih kepada tindak balas pendengar untuk mengetahui rangsangan fizikal yang didengarmnya. Pengkajian mi disebut pengkajian fonetik auditori. 1.5 Kesimpulan

Pengkajian ilmu fonetik tidak sahaja mengkaji bunyi bahasa secara mutlak tetapi juga melibatkan proses-proses lain seperti gelombang bunyi dan penangkapan serta pemprosesan bunyi. Fonetik artikulasi sangat berkait rapat dengan ilmu fonetik akustik dan fonetik auditori. Pada hemat saya pemahaman terhadap ilmu fonetik amat penting dan menjadi asas untuk memahami ilmu linguistik yang lain terutamanya ilmu fonologi. Pemahaman terhadap ilmu fonetik sebagai asas bahasa akan dapat membantu kita memahami bahasa dengan lebih berkesan lagi.

Nota Bab
1 Anak-anak akan mula menuturkan bunyi yang mudah seperti bunyi bibir /m/, /p/ dan bertambah baik apabila meningkat dewasa. Lebih dewasa anak itu lebth banyak bunyi yang akan dapat dihasilkan. 2 Sila lihat Bab 2 dan Bab 3 bagi huraian lanjut mengenai peranan organ-organ ini dalam menghasilkan bunyi bahasa.

3 Buku mi akan menumpukan perhatian kepada fonetik artikulasi. Fonetik akustik dan auditori akan disentuh sambil lalu. Bahan tambahan bagi fonetik akustik dan auditori boleh didapati daripada buku fonetik khusus yang membincangkan kedua-dua ilmu fonetik mi.
4 Istilah neurologi berkaitan dengan peranan otak dalam memproses bunyi-bunyi bahasa sehirigga mendapat makna bagi

14

PENGENALAN

apa yang cuba diujarkan. 5 Ciri-ciri kualiti bunyi boleh dilihat dalam bab yang membincangkan fonetik akustik dan auditori. 6 Saya banyak memmjam istilah Dr. J.T. Collins. Beliau pernah mengajarkan ilmu fonetik di Universiti Kebangsaan Malaysia. 7 Sila lihat bab tentang fonetik akustik bagi gambar rajah yang disebutkan.

LATIHAN 1 1.
2. 3.

Huraikan transformasi-transformasi yang terlibat


dalam penghasilan bunyi-bunyi bahasa. Nyatakan tiga orang tokoh fonetik yang terkenal. Senaraikan alat-alat yang terlibat dengan pengkajian fonetik berserta dengan fungsinya sekali. Bezakan ilmu fonetik am dan normatif dengan ringkas. Ada tiga jenis ilmu fonetik. Sila huraikan ketiga-tiga ilmu berserta fungsinya sekali.

4. 5.

mi

15

BAB2
ORGAN-ORGAN UTAMA DALAM PENGHASILAN BUNYI-BUNYI BAHASA

2.0 Pendahuluan Bab mi akan membincangkan bagaimana bunyi-bunyi bahasa dihasilkan. Bunyi yang dihasilkan akan melibatkan organ-organ seperti paru-paru, larings, farings, rongga mulut dan hidung. Alat tutur dalam mulut seperti lidah, rahang, gigi dan sebagainya juga terlibat sama. Pergerakan awal bermula dan paru-paru apabila udara ditekan keluar. Udara mi akan keluar melalui tenggorok (trachea) menuju ke arah larings yang seterusnya melalui farings. Di larings terdapat pita suara. Udara akan melalui pita suara dan dapat menghasilkan pelbagai jenis bunyi. Jika pita suara itu renggang, udara akan melepasmya dengan mudah dan terus menuju ke rongga mulut ataupun rongga hidung. Kadang-kadang, pita suara boleh berada dalam keadaan yang rapat. Apabila udara melepasi pita suara yang rapat mi, pita suara akan bergetar dan akan menghasilkan bunyibunyi bersuara. Kedudukan pita suara akan menentukan sama ada bunyi-bunyi bahasa yang dihasilkan itu bersuara ataupun tidak. Udara yang melepasi kawasan mi akan seterusnya melalui bahagian atas farings. Bahagian atas farings mi dikenali sebagai terusan ujaran. Antara rongga yang terlibat di dalam terusan ujaran ialah farings, rongga mulut dan rongga hidung. 16

ORGAN-ORGAN UTAMA DALAM PENGHASILAN BUNYI-BUNYI BAHASA

Farings mempunyai dua saluran iaitu satu saluran akan menyalur ke rongga mulut dan satu saluran lagi ke rongga hidung. Bunyi akan dikeluarkan sama ada melalui rongga mulut ataupun rongga hidung. Bunyi yang dikeluarkan dan rongga mulut dikenali sebagai bunyi oral sementara bunyi yang keluar dan rongga hidung dikenali sebagai bunyi nasal. Sila lihat rajah organ-organ yang terlibat dalam penghasilan bunyi bahasa sebagaimana terlampir bagi gambaran yang lebih jelas. Seterusnya jika dilihat dengan teliti, dalam terusan ujaran mi terdapat alat-alat penting yang digunakan bagi menghasilkan bunyi bahasa. Antaranya lidah, lelangit dan gusi. Alat-alat yang digunakan untuk membentuk bunyibunyi dikenali sebagai artikulator. Artikulator yang dianggap berada di bahagian bawah (seperti rahang bawah, gigi bawah, lidah) terusan ujaran selalunya akan bergerak menuju ke bahagian atas (seperti rahang atas, gigi atas, lelangit) terusan ujaran. Cuba anda sebut perkataan perlu dua bibir akan tertutup rapat diikuti dengan pergerakan lidah menuju ke bumbung mulut. Ternyata semua bahagian bawah terusan ujaran lebih aktif dibandingkan dengan bahagian atas terusan ujaran. Mengikut J.D. OConnor, sebenarnya organ vokal atau organ tuturan seperti paru-paru, pita suara, lidah, bibir dan sebagainya bukan berfungsi semata-mata sebagai alat tuturan. Fungsi utama organ-organ yang tersebut di atas adalah untuk memastikan badan kita dapat terus hidup. Paru-paru umpamanya berfungsi untuk memindahkan oksigen ke dalam darah dan otot-otot selain memproses udara. Pita suara pula mempunyai fungsi untuk menghalang apa sahaja bentuk selain udara daripada memasuki paru-paru. Pita suara akan cuba membantu individu mengeluarkan makanan yang memasuki paru-paru (dengan cara tersedak) dan juga berkahak. Ringkasnya, apa sahaja bahan yang tidak diperlukan oleh paru-paru akan dibatukkan keluar. Fungsi utama lidah adalah untuk menolak dan mengawal makanan dalam mulut agar dapat dikunyah

17

ASAS FONETIK

dan seterusnya membantu agar makanan dapat ditelan. Namun demikian, dengan organ-organ yang sama jugalah kita dapat menghasilkan rantaian bunyi-bunyi bahasa yang tepat dan halus untuk berkomunikasi. Justeru itu, kita seharusnya tahu fungsi organ yang terlibat dalam penghasilan bunyi-bunyi bahasa. 2.1 Organ-Organ Tuturan

Antara organ-organ yang terlibat dalam penghasilan bunyibunyi bahasa ialah paru-paru, larings, farings, rongga mulut/hidung. 2.1.1 Paru-Paru Kebanyakan bunyi dalam semua bahasa dihasilkan dengan udara dihembus keluar dan paru-paru. Paru-paru dilindungi oleh tulang rangka dan diampu di bahagian bawahnya oleh diafragma (diaphragm). Pergerakan di antara tulang rangka dengan diafragmalah yang menyebabkan udara keluar masuk ke paru-paru. Semasa menghembus udara keluar, paru-paru ditekan dan mengecut. Dan apabila udara disedut masuk, paru-paru pula akan menjadi kembang. Dalam ujaran, penyedutan udara dipercepatkan dan penghembusan boleh pula diperlahankan. Penghembusan udara boleh bertahan selama lapan atau sembilan kali lebih lama panjangnya dibandingkan dengan penyedutan. Manusia tidak akan menyedut banyak udara ketika bercakap tetapi berlainan pula dengan pernafasan biasa. Dalam pernafasan biasa lebih udara akan disedut bagi membantu kita bernafas. Bagi ujaran yang kuat, udara ditolak keluar dengan lebih cepat dengan tenaga yang kuat tetapi sekali lagi penyedutan udara tidak semestinya dalam/panjang dibandingkan dengan pengujaran biasa. Udara yang keluar mempunyai tekanan, sama ada tekanan yang kuat ataupun lemah. mi berdasarkan suku kata yang dihasilkan. Tekanan akan menjadi lebih kuat jika 18

ORGAN-ORGAN UTAMA DALAM PENGHASILAN BUNYI-BUNYI BAHASA

suku kata itu berada di tengah-tengah perkataan (praakhir) dibandingkan dengan di akhir kata. Contohnya bagi perkataan makanan, suku kata kan lebih lantang bunyinya jika dibandingkan dengan suku kata ma atau an. 2.1.2 Larings Larings ialah kotak yang teguh. Larings terbentuk daripada tulang-tulang rawan. Larings terletak di bahagian atas tenggorok (trachea) dan bersambungan dengan paru-paru agar semua udara yang masuk/keluar dari/ke paru-paru akan melaluinya. Di dalam larings terdapat pita suara. Pita suara mempunyai dua keping otot dan tisu penyambung yang terbentang bertentangan antara satu sama lain di bahagian atas tenggorok. Pita suara melekat pada tulang-tulang rawan aritenoid. Rajah di bawah dapat menggambarkan rupa bentuk pita suara.

aritenojd Otot-otot di bahagian aritenoid boleh direnggang dan dirapatkan. Secara tidak langsung pergerakan mi akan mempengaruhi pita suara untuk sama ada menjadi renggang ataupun rapat. Kedudukan renggang dan rapatnya pita suara pula akan mempengaruhi bunyi-bunyi bersuara, tak bersuara, bisik, serak dan bunyi hentian glotis.1 19

ASAS FONETIK

2.1.3 Farings Farings berbentuk seperti tiub yang kemudian bercabang kepada dua iaitu: (a) Ke rongga hidung. (b) Ke rongga mulut. Farings bermula dan bahagian atas larings hingga ke bahagian akhir rongga hidung. Farings bertindak sebagai bekas untuk menampung udara yang mampu menghasilkan getaran berdasarkan getaran yang berlaku di pita suara. Getaran bersambung dan pita suara dan terusmenerus hingga ke bahagian atas farings. Bentuk farings boleh berubah dengan dua cara: (a) Dengan menaikkan larings. mi akan menyebabkan ukuran tiub farings menjadi pendek. Bunyi-bunyi yang terhasil daripada pemendekan tiub farings akan menjadi tidak begitu padu dan padat. mi berlaku pada bunyi-bunyi bukan~pulmonik.2 Dengan menaikkan lelangit lembut. mi juga akan memendekkan ukuran flub tersebut tetapi kali mi pemendekan tiub berlaku dan bahagian atas. Pergerakan mi akan menyebabkan udara tidak akan dapat melalui rongga hidung. Keadaan mi memang kerap dilakukan semasa menghasilkan bunyi. Bunyi yang dihasilkan ialah bunyi oral.

(b)

2.1.4 Epiglotis3 Epiglotis ialah sekeping tisu yang berhampiran dengan akar lidah. Epiglotis akan menutup bahagian atas larings Semasa menelan dan menurunkan makanan ke saluran makanan. Epiglotis tidak mempunyai sebarang fungsi dalam mengujarkan bunyi-bunyi bahasa. 20

ORGAN-ORGAN UTAMA DALAM PENGHASILAN BUMYI-BUNYI BAHASA

2.1.5 Rongga Hidung Bentuk rongga hidung telah ditetapkan dan sumbangannya pada pengujaran hanyalah terhad kepada menghasilkan bunyi-bunyi sengau. Apabila pita suara bergetar, velum diturunkan supaya farings, rongga hidung dan mulut dapat berhubung antara satu sama lain. Udara yang bergetar akan menghasilkan bunyi-bunyi nasal/sengau. Bunym sengau akan terhasil apabila pada waktu yang sama udara yang hendak keluar dan rongga mulut tersekat, maka udara yang hendak keluar, akan keluar melalui rongga hidung. Ada ketika apabila tidak berlaku sebarang sekatan di rongga mulut dan velum masih belum diturunkan, maka bunyibunyi yang akan dihasilkan adalah bunyi-bunyi yang dinasalkan. Dalam hal mi udara akan keluar melalui keduadua mulut dan hidung. Contohnya bunyi-bunyi dalam dialek Kelantan. 2.1.6 Rongga Mulut Rongga mi dianggap bahagian/organ terpenting dibandingkan dengan rongga hidung dan farings. Rongga mi boleh dipelbagaikan dimensi dan bentuknya. mnm disebabkan oleh sebahagian besar darjah pergerakan rahang bawah, sebahagian besar darjah pergerakan bibir dan yang paling penting sekali, lidah memainkan peranan dalam penghasilan bunyi-bunyi bahasa. Lidah boleh diibaratkan sinonim atau sama ertinya dengan bahasa. Rongga mulut dibumbungi oleh lelangit. Rongga mulut berbentuk seolah-olah seperti gua. Struktur rongga mulut adalah seperti yang berikut: (a) Di bahagian hadapan bertulang keras dan melekat serta tidak boleh bergerak. Bahagian hadapan mi dikenali sebagai lelangit keras. Di bahagian belakang dikenali sebagai lelangit lembut.4 21

(b)

ASAS FONETIK

Lelangit lembut boleh bergerak-gerak. Fungsinya adalah untuk menyekat udara dan keluar melalui rongga hidung. Lelangit boleh dibahagi kepada lelangit lembut (bahagian yang lembut dan bersempadan dengan anak tekak), lelangit keras (bahagian yang tinggi dan melengkung) dan bahagian gigi-gusi (batas alveolus/alveolar-ridge). Fungsi lelangit dalam pengujaran adalah sebagai pelmndung (foil) kepada lidah dalam pergerakan artikulasi. Di dalam rongga mulut juga terdapat anak tekak. Anak tekak ialah daging lembut yang terletak di hujung lelangit lembut dan peranarinya perlu diasingkan daripada lelangit lembut. Pergerakan rongga mulut turut dibantu oleh rahang. Rahang bawah boleh bergerak ke atas dan ke bawah. Rahang dapat membantu mengurangkan dan menambah saiz rongga, dan sangat berpengaruh dalam memberikan kualiti bagi bunyi-bunyi yang dihasilkan. Alat yang paling penting dalam rongga mulut ialah lidah. Lidah mengandungi seberkas otot yang kompleks yang boleh bergerak dengan hebat sekali. Lidah boleh dibahagi kepada tiga bahagian besar berdasarkan hubungarinya dengan bahagian lelangit. Apabila kedudukan lidah di tempat yang asal, bahagian yang bertentangan dengan gigi-gusi dikenali sebagai daun lidah (blade), yang bertentangan dengan lelangit keras dikenali sebagai depan lidah (front) sementara yang bertentangan dengan lelangit lembut dikenali sebagai belakang lidah (back). Dua bahagian yang tidak bertentangan dengan lelangit ialah hujung lidah dan akar lidah. Hujung lidah terletak pada daun lidah, iaitu di bahagian yang paling depan. Hujung lidah boleh dikeluarkan melepasi bibir dan juga boleh menjejak lelangit sejauh sempadan lelangit keras dan lembut. Hujung lidah boleh dilenturkan dengan mudah hingga mampu digetar-getarkan mengenai gigi-gusi. Contohnya bunyi /r/. 22

ORGAN-ORGAN UTAMA DALAM PENGHASILAN BUNYI-BUNYI BAHASA

Fungsi depan dan belakang lidah tidak sepenting hujung lidah. Namun begitu bahagian-bahagian mi terlibat dalam menghasilkan bunyi-bunyi vokal depan tinggi dan vokal belakang tinggi. Contohnya: (a) aku

/a/5

/ku/ (b) api /a/ /pi/

lidah berkedudukan rendah. belakang lidah naik hampir dengan lelangit lembut. lidah berkedudukan rendah. depan lidah naik tinggi hampir mencecah lelangit keras.

Sisi lidah juga boleh memaink~n peranan. Hujung lidah disentuhkan dan direhatkan (diartikulasikan) pada gigi-gusi. Udara akan melepasi sisi lidah. Contohnya /1/. Lidah boleh juga berartikulasi dengan gigi depan atau gigi kacip. Bahagian gigi lain tidak berfungsi. Tetapi kehilangan gigi boleh menyebabkan kesukaran untuk menghasilkan bunyi-bunyi bahasa. Bibir memainkan peranan yang sama penting dengan pergerakan lidah. Bibir boleh bertaut ketat apabila menghasilkan bunyi-bunyi /p/ atau /m/. Bibir juga boleh bersentuh dengan gigi atas bagi menghasilkan bunyi-bunyi bibir-gigi (labio-dental). Kedua-dua ulas bibir boleh dibentuk berdasarkan bunyi-bunyi. ma boleh berbentuk bundar tertutup, contohnya buku. Ta boleh juga berbentuk bundar terbuka, contohnya adoi. Bibir boleh juga berbentuk leper seperti bunyi mi. Bibir juga boleh berkeadaan neutral seperti dalam perkataan bawa. Bentuk-bentuk yang berbeza mempunyai pengaruh yang kuat pada kualiti bunyi. Tetapi hubungan antara bibir dengan lidah bukanlah hubungan yang mesti. Hubungan yang mesti bermaksud tidak semestinya bunyi vokal depan tinggi sempit, contohnya lu disebut dengan bibir yang hampar. Boleh juga dihasilkan dengan bibir yang bundar. Begitu juga dengan 23

ASAS FONETIK

bunyi /u/. Tidak semestinya dihasilkan dengan bibir yang bundar tetapi boleh menggunakan bibir yang hampar.6 Banyak bahasa di dunia yang menaikkan depan lidah bagi bunyi-bunyi vokal tinggi dengan menggunakan bibir yang sama ada bundar atau hampar. mi berlaku terutama semasa menghasilkan bunyi-bunyi vokal sekunder.7 Contohnya bahasa Perancis, Jerman, Swedish, Danish, Norwegian dan sebagainya. Dalam menghasilkan bunyi-bunyi bahasa, ada beberapa ciri penting yang patut diambil kira. Ciri-ciri mi dapat membantu kita mengeluarkan bunyi-bunyi bahasa dengan lebih baik. 2.2 Ciri-Ciri Penting Penghasilan Bunyi-Bunyi

Bahasa
Bunyi-bunyi yang berbeza akan dihasilkan dengan aksi yang berbeza bagi bahagian-bahagian organ tutur yang boleh bergerak. Untuk menentukan perbezaan-perbezaan dan aspek penghasilan bunyi, kita mestilah menentukan organ-organ mana yang terlibat dalam waktu-waktu yang relevan. Contohnya bunyi /s/, kita seharusnya dapat menyatakan: (a) Udara yang keluar dan paru-paru adalah cepat dibandingkan dengan bunyi /Z/.8 Di samping itu juga tekanan udaranya jauh lebih dalam/panjang. (b) (c) (d) (e) Pita suara tidak bergetar. Velum dinaikkan bagi menutup udara daripada keluar melalui rongga hidung. Daun lidah diletakkan hampir dengan gigi-gusi (alveolus) agar berlaku pergeseran. Sisi lidah rapat dengan lelangit agar udara hanya boleh melepasi bahagian tengah lidah. 24

ORGAN-ORGAN UTAMA DALAM PENGHASILAN BUNYT-BUNY! BAHASA

(0
(g)

Jarak antara hujung lidah dengan gigi adalah sempit. Lidah dalam keadaan neutral.

Kita juga seharusnya dapat menentukan sama ada udara yang keluar udara jenis egresif ataupun udara jenis ingresif. Udara Egresif Udara Ingresif

udara yang dihembus keluar semasa menghasilkan bunyi-bunyi bahasa. udara yang disedut semasa menghasilkan bunyi bahasa contohnya bagi menghasilkan bunyi-bunyi bukan-pulmonik.

Kita seharusnya melihat juga bagaimana tekanan udara yang keluar sama ada kuat atau perlahan. Bunyi-bunyi yang menggunakan tekanan udara yang kuat akan menghasilkan bunyi-bunyi fortis, contohnya /s/, sementara bunyibunyi lenis pula dihasilkan dengan tekanan udara yang perlahan, contohnya /z/. Selamn tekanan udara, kedudukan pita suara dan velum juga harus diambil kira. Bunyi bahasa akan ditentukan berdasarkan kedudukan pita suara sementara bunyi oral atau bunyi nasal pula akan ditentukan oleh kedudukan velum. Perbincangan lebih lanjut tentang penghasulan bunyi-bunyi bahasa akan dibincangkan dalam bab yang berikutnya.

25

ASAS FONETIX

LELANGIT -

ORGAN UTAMA YANG TERLIBAT DALAM PENGHASILAN BUNYI-BUNYT BAHASA:


(1)

(2) (3)

Paru-paru Larings Farmgs

(4) (5)

Rongga Hidung Rongga Mulut

26

ORGAN-ORGAN UTAMA DALAM PENGHASILAN BUNYI-BUNYI BAHASA

Nota Bab
1 Sila lihat Bab 5 bagi rajah kedudukan pita suara dan jenis bunyi yang dihasilkan. 2 Sila lihat Bab 5. 3 Epiglotis bukan merupakan organ tutur dan ma tidak terlibat dalam penghasilan bunyi bahasa. 4 Hanya sebahagian kecil lelangit lembut yang boleh turun dan naik bagi menentukan bunyi oral atau bunyi nasal. Bahagian itu terletak di bahagian paling belakang lelangit lembut dan dikenali sebagam velum. 5 Saya berpendapat /a/ dalam bahasa Melayu lebih tepat sebagai /a/ yang mempunyai fitur belakang dan rendah. Tetapi fitur belakang mi harus ditambah dengan diakritik [<] dan atas V]. mi dibuktikan dengan ujian fonetik yang saya lakukan di London. Jadi, saya berpendapat /a/ lebih sesuai jika dibandingkan dengan /a/. Tetapi mi tidak bermakna penggunaan /a/ salab seratus peratus. Ia bergantung pada pentafsiran ahli fonetik masing-masing untuk menentukannya. 6 Sila lihat Bab 3 bagi rupa bentuk bibir yang hampar dan bundar. 7 Sila lihat Bab 3. 8 /s/ dan /z/ dibezakan dengan hanya ciri bersuara. Cara penghasilannya adalab serupa. Sila lihat Bab 3.

LATIHAN 2 1. 2. Apakah organ-organ yang termasuk dalam terusan


ujaran?

Lukiskan rajah pita suara. Di manakah letaknya pita


suara

mi?
27

ASAS FONETIK

3.

Apakah perbezaan antara fortis dengan lenis dan berikan contohnya. Huraikan fungsi utama organ-organ yang terlibat dalam penghasilan bunyi bahasa. Apakah fungsi epiglotis dan apakah peranannya dalam penghasilan bunyi bahasa.

4.

5.

28

BAB3
VOKAL DAN KONSONAN

3.0 Pendahuluan Setelah diteliti organ-organ yang terlibat dalam penghasilan bunyi bahasa, kini kita teliti pula dengan mendalam bagaimana bahasa dihasilkan. Dalam menghasilkan bunyibunyi bahasa, titik artikulasi dan artikulator1 merupakan nadi utama. Bunyi-bunyi bahasa dikeluarkan secara sistematik dan bakal melibatkan banyak proses. Selain organ seperti paru-paru, larings dan sebagainya, penghasilan bunyi-bunyi bahasa akan melibatkan titik dan cara artikulasi. 3.1 Titik Artikulasi Terdapat dua belas titik artikulasi yang terlibat bagi menghasilkan bunyi-bunyi bahasa (konsonan).2 Titik artikulasi itu ialah: Dua bibir Bibir-gigi Gigi (dental) Gigi-gusi (alveolus) Gelungan (retroflex) Lelangit keras gigi gusi Gigi gusi lelangit keras

29

ASAS FONETIK

Lelangit keras Lelangit lembut Anak tekak Rongga tekak Pita suara Bunyi-bunyi ujaran boleh dibahagi kepada konsonan dan vokal. Faktor utama yang terlibat dalam kiasifikasi bunyi-bunyi konsonan ialah titik artikulasi dan cara artikulasi. Di samping itu faktor bersuara dan tak bersuara serta juga kedudukan velum (bagi menentukan bunyi oral atau sengau) memainkan peranan yang penting dalam menghasilkan bunyi-bunyi konsonan. Sementara faktor utama dalam kiasifikasi bunyi vokal pula ialah kedudukan bibir dan darjah turun naik lidah dalam rongga mulut. Kita lihat dahulu aspek konsonan. Titik artikulasi yang terlibat semasa menghasilkan bunyi konsonan mempunyai huraian seperti yang berikut:3 3.1.1 Dua Bibir Dua bibir merupakan artikulator yang utama. Kedua-dua bibir mi terlibat semasa penghasilan bunyi letupan, sengau, frikatif dan malaran tak bergeser. Contohnya /p, b, m, /3, w, 1~/.
~,

3.1.2 Bibir-gigi Titik artikulasi mi terlibat apabila bibir bawah berartikulasi dengan gigi atas. Contohnya dalam menghasilkan bunyi sengau, frikatif dan malaran tak bergeser.Contohnya /nj, f, v, v/. 3.1.3 Gigi (Dental) Gigi melibatkan antara4 gigi dan belakang gigi. Hujung lidah berartikulasi dengan gigi bagi menghasilkan bunyibunyi dental. Bunyi dental melibatkan bunyi frikatif. Contohnya /0, ~J/. 30

VOKAL DAN KONSONAN

3.1.4 Gigi-Gusi Gigi-gusi terletak di antara gusi dengan lelangit keras. Ia melibatkan bunyi-bunyi letupan, sengau. sisian bergeser, sisian tak bergeser, getaran, tamparan, geseran dan malaran tak bergeser. Contohnya /t, d, n, t, 1, r, r, s, z, i/.
~,

3.1.5 Gelungan (Retroflex) Gelungan kadang-kadang mencetuskan konflik sama ada harus ditempatkan di bahagian titik artikulasi atau cara penghasilan bunyi. Gelungan dihasilkan dengan membalikkan atau menggelungkan lidah ke arah lelangit keras yang bersempadan dengan gigi-gusi. mi melibatkan bunyibunyi letupan, sengau, sisian tak bergeser, tamparan dan geseran. Contohnya /t. ci, ii., 1., t, ~, ~/. 3.1.6 Lelangit Keras Gigi-Gusi Bahagian mi juga merupakan titik artikulasi. Kawasannya meliputi dua sempadan iaitu di antara gigi-gusi dengan lelangit keras. Kedudukan depan lidah lebih ke arah gigigusi. Bunyi yang terlibat ialah bunyi-bunyi geseran dan afrikat. Contohnya / G, z~ , ~, ~ 7. 3.1.7 Gigi-Gusi Lelangit Keras Perbezaannya dengan yang di atas (3.1.6) hanyalah pada kedudukan iidah. Depan lidah lebih menyentuh lelangit keras dibandingkan dengan gigi-gusi. Bunyi yang terlibat bunyi geseran. Contohnya /1, ~/. 3.1.8 Lelangit Keras Lelangit keras ialah kawasan yang paling melengkung di dalam rongga mulut. Ia bertentangan dengan depan lidah. Lelangit keras bersempadan dengan gigi-gusi dan lelangit 31

ASAS FONETIK

lembut. Letupan, sengau, sisian tak bergeser dan malaran tak bergeser mempunyai bunyi-bunyi yang bertitikartikulasikan lelangit keras.Contohnya bunyi /c,~3-, n~ ~ j, 1/. 3.1.9 Lelangit Lembut Apabila belakang lidah menyentuh satu daerah di belakang lelangit keras, bunyi-bunyi lelangit lembut dihasilkan. Bunyi-bunyi letupan, sengau, geseran dan malaran tak bergeser melibatkan titik artikulasi lelangit lembut. Contohnya 7k, g, ij, x, y, w/. 3.1.10 Anak Tekak Anak tekak ialah sekeping otot yang terdapat di belakang lelangit lembut. Anak tekak melibatkan bunyi /q, C, N, R, R, X, K, ~/ dengan cara penghasilan letupan, sengau, getaran, tamparan, geseran dan malaran tak bergeser. 3.1.11 Rongga Tekak Bunyi-bunyi /h, Q/ adalah bunyi-bunyi rongga tekak. Cara menghasilkannya adalah dengan melakukan geseran. 3.1.12 Pita Suara/Glotal Udara yang keluar melalui pita suara disekat terus daripada keluar. Bunyi yang dihasilkan ialah bunyi-bunyi /1, h, Iii melalui cara letupan dan geseran. Untuk keterangan lanjut sila lihat rajah titik artikulasi, carta fonetik Melayu dan carta fonetik antarabangsa. Setelah melihat kedua-dua belas titik artikulasi yang terlibat dalam penghasilan bunyi-bunyi bahasa, sekarang kita lihat pula cara-cara menghasilkan bunyi bahasa. Titik artikulasi tidak akan dapat dilihat fungsinya jika kita tidak cuba menghasilkan bunyinya. 32

VOKAL DAN KONSONAN

3.2 Cara Penghasilan Bunyi Bahasa Ada sembilan cara untuk kita menghasilkan bunyi-bunyi bahasa. Cara-cara tersebut ialah letupan, sengau, sisian bergeser, sisian tak bergeser, getaran, tamparan, geseran, letusan dan malaran tak bergeser.5

TITIK ARTIKULASI 1. 2. 3. 4. 5.
6.

Bibir Bibir-Gigi Dental/Gigi Gigi-Gusi Gelungan


Lelangit Keras

Gigi Gusi 33

7. 8. 9. 10. 11. 12.

Gigi Gusi Lelangit Keras Lelangit Keras Lelangit Lembut AnakTekak Rongga Tekak Pita Suara

ASAS FONETIK

RAJAH KONSONAN BAHASA MELAYU


Daerah sebutan
~

1 Bibir

2 Gusi

3 Gusi-Le-

Cara sebutai~~
Letupan tak bersuara p t

langit keras

LeLePita langit langit suara keras lembut

k g

bersuara
Letusa n tak bersuara bersuara Sengauan Geseran tak bersuara bersuara Getaran Sisian Separuh vokal

J
m n p rj

f
v r I w

s z

(Abdullah Hassan, 1980:61)

34

ASAS FONETIK

3~2.1 Letupan Letupan juga dikenali sebagai plosif. Letupan hadir dalam banyak bahasa. Cara menghasilkan letupan adalah dengan melepaskan udara yang disekat dengan serta-merta. Udara dan paru-paru akan disekat di salah satu titik artikulasi sama ada di bibir, gigi-gusi dan sebagainya oleh artikulator kemudian dilepaskan sehingga terdengar bunyi pop. Contohnya /p, b, t, d, t, ci, c, ~1, k, g, q~/ C, 2/. 3.2.2 Sengau/Nasal Sengau dikategorikan di bawah bunyi-bunyi letupan. Yang berbezanya ialah bunyi sengau dihasilkan dengan menurunkan velum agar udara dapat melalui rongga hidung dan rongga mulut. Udara yang melalui rongga mulut akan disekat di titik-titik artikulasi yang tertentu dengan artikulator. Contohnya /m, nj, n, ~ p , rj, N/. 3.2.3 Sisian Bunyi sisian boleh dibahagikan kepada dua iaitu sisian bergeser dan sisian tak bergeser. Bunyi sisian dihasilkan dengan menaikkan hujung lidah ke arah bahagian belakang gigi dan udara akan keluar melalui sisi lidah. Udara yang keluar akan digeserkan di pita suara bagi menghasilkan bunyi geseran. Contoh bunyi sisian bergeser ialah /~,~ /. Sementara bagi sisian tak bergeser pula, udara yang melepasi pita suara akan keluar tanpa menyentuh pita suara dan bunyi tak bersuara yang akan dihasilkan. Cara sisian tak bergeser dihasilkan adalah sama dengan sisian bergeser iaitu dengan menaikkan hujung lidah he arah bahagian belakang gigi dan udara akan keluar melalui sisi lidah. Contohnya ialah bunyi /1,1~c /. 3.2.4 Getaran Getaran dihasilkan dengan menggetarkan hujung lidah beberapa kali ke lelangit keras. Hujung Iidah menjadi 36

VOKAL DAN KONSONAN

artikulator yang aktif sementara lelangit keras menjadi titik artikulasi yang pasif. Contohnya /r/. Sementara bagi contoh /R/ belakang lidah digetarkan pada anak tekak. Belakang lidah ialah artikulaton dan anak tekak ialah titik antikulasi. 3.2.5 Tamparan Tamparan mempunyai pensamaan dengan getanan kecuali hujung lidah tidak digetarkan. Hujung lidah ditamparkan sekali sahaja bagi menghasilkan bunyi tampanan. Titik artikulasi dan artikulaton yang terlibat boleh dilihat pada carta fonetik yang dilampirkan. Contoh ft. t, R/. 3.2.6 Geseran/Frikatif Bunyi geseran boleh dihasilkan dengan menyempitkan ruang di antara titik artikulasi dengan artikulator. Udana yang keluan dan paru-paru akan keluar di ruang yang sempit bagi menghasilkan bunyi-bunyi geseran. Contoh /~,~3, f, ~, 0, O/.~ 3.2.7 Letusan Letusan mempunyai kedua-dua cmi letupan dan geseran. Udara yang keluar dan paru-paru disekat di titik artikulasi. Kemudian udana akan dilepaskan secana perlahan-lahan di celah-celah ruang yang terbuka. Contohnya /e, j/. 3.2.8 Malaran Tak Bergeser Bunyi malanan tak bergeser dikenali juga sebagai bunyi separuh vokal. Bunyi mi mempunyai ciri vokal kenana tiada berlaku apa-apa pengesenan atau sekatan dalam rongga mulut di antara titik artikulasi dengan artikulator semasa menghasilkan bunyi mi. Ia pula dianggap sebagai konsonan kerana melibatkan pelbagai titik artikulasi dan titik artikulasi mi tidak serupa dengan titik artikulasi vokal. 37

ASAS FONETIK

Contoh 1w, q,

1.),

j,

1,

~/.

Konsonan dalam bahasa Melayu secara ningkasnya boleh dibahagi kepada konsonan utama (primary) dan pingginan (secondary). Konsonan utama digunakan dengan tetap serta seragam pula bagi cana penghasilan dan titik antikulasinya. Sementana konsonan pinggiran pula mempunyai jumlah yang kecil dan baru meresap dalam sistem ejaan Melayu. Konsonan pingginan hadir dalam kata pinjaman dan penyebutannya boleh berbeza-beza antana penutur dalam cana penghasilan dan titik artikulasinya (Abdullah Hassan, 1980)7 3.3 Vokal Setelah meneliti bunyi konsonan, man kita lihat pula bagaimana vokal dihasilkan. Bunyi-bunyi vokal melibatkan udara egnesif sahaja iaitu udana yang dihembus keluar semasa menghasilkan bunyi in Semasa menghasilkan bunyi-bunyi vokal, tiada sekatan dan penyempitan benlaku di antara titik artikulasi dengan artikulaton. Inilah perbezaan utama antara vokal dengan konsonan. Pengelasan vokal yang tenbaik adalah berdasankan vokal sistem kandinal yang dihasilkan oleh Daniel Jones (1956). Rajah vokal kandinal adalah sepenti yang benikut: Apabila menghasilkan bunyi-bunyi vokal, lidah dan bibir dianggap mempunyai penanan terpenting. Lelangit lembut (tenutama velum) pula akan menentukan sama ada bunyi vokal itu bunyi oral atau bunyi sengau.
Depan Tinggie
Rendahr\
/3

Tengah
0

Belakang

Rendaha\

Ia
38

VOKAL DAN KONSONAN

Lidah boleh membenikan berbagai-bagai bentuk dan rupa bagi menghasilkan bunyi-bunyi vokal yang berbeza. Lokasi dan kedudukan lidah berasaskan kepada dua paksi iaitu yang mendatan dan yang menegak. Bahagian mendatar ialah dan depan ke belakang mulut sementara yang menegak pula ialah dan lantai mulut hingga ke bumbung mulut. Ada empat bahagian bagi paksi menegak. Ta bermula dan lantai lidah hingga ke atas iaitu ke bahagian lelangit. Bahagian menegak yang dibahagi empat adalah seperti yang benikut: (a) (b) (c) (d) Bahagian Bahagian Bahagian Bahagian sempit/tinggi. sepanuh sempit/tinggi. sepanuh luas/rendah. luas/rendah.

Tinggi atau sempit merujuk kepada kedudukan lidah yang hampir dengan bumbung mulut. Contohnya /i/ dan /u/. Sementana kedudukan rendah pula ialah apabila lidah berada jauh dan bumbung mulut. Contohnya /a/ dan /a/. /e/, /0/, /~/,/~/ adalah di kedudukan separuh sempit dan sepanuh luas. Kita menujuk kepada kedudukan mendatar pula. Tiga titik mendatan itu sebenarnya ialah kedudukan depan, tengah dan belakang Iidah. Depan lidah merujuk kepada bahagian yang bententangan dengan lelangit kenas, belakang lidah adalah yang bententangan dengan lelangit lembut sementana tengah adalah sempadan di antana lelangit kenas dengan lelangit lembut. Contohnya lu adalah bunyi depan, /u/ adalah bunyi belakang dan /~/adalah bunyi tengah. Selain lidah, bibin juga memainkan peranan yang penting dalam menghasilkan bunyi vokal. Bibin mempunyai bentuk tersendini. Bentuk bibin boleh dibahagikan kepada bentuk bundan dan hampan. Bibin akan menjadi bundar apabila menghasilkan bunyi-bunyi vokal belakang sementara bibin akan menjadi hampan apabila menghasilkan 39

ASAS FONETIK

bunyi-bunyi vokal depan. Lihat rajah bibir di bawah.

bibir bundar

bibir hampar

Selain vokal-vokal kardinal, Daniel Jones juga turut menghasilkan vokal sekunden. Kebanyakan bahasa di Eropah mempunyai bunyi-bunyi vokal sekunden. Rajah di bawah dapat menunjukkan vokal sekunden.
Depan
Tinggiy\ Tinggi~\
1/2

Tengah
i\
/W

Belakang

Rendah

_______________

Rendah

________________

Cara menghasilkan vokal sekunden adalah bententangan dengan vokal kandinal. Maknanya, jika dalam vokal kandinal, bagi menghasilkan bunyi depan, kita mestilah menghampankan bibir. Begitu juga dengan vokal kardinal di bahagian belakang, bibir sehanusnya dibundarkan. Tetapi hal mi tidak benlaku pada vokal sekunden. Bagi menghasilkan vokal sekunden depan, kita sehanusnya membundarkan bibir. Manakala bagm vokal sekunden belakang bibir hanya perlu dihamparkan sahaja. Jelas ada pententangan bentuk bibir bagi menghasilkan bunyi vokal sekunder. Perlu diingat, kesemua bunyi vokal adalah bersuana. Vokal boleh disengaukan dengan cana menurunkan velum bagi membolehkan udara keluar melalui nongga hidung. 40

VOKAL DAN KONSONAN

Udara juga bebas keluar melalui nongga mulut tanpa sekatan. Bunyi yang dihasilkan ialah vokal yang disengaukan/ dinasalisasikan. Vokal tengah l~/,I u, dan lcil turut dibincangkan. Vokal l~/ selalu digunakan dalam bahasa Melayu. l~l dikenali sebagai l~/ pepet sementara leI pula dikenali sebagai leI taling. Tidak ada bahasa yang tidak mempunyai vokal kenana vokal ialah nadi bunyi dalam urutan suku kata. 3.4 Diftong Bunyi diftong melibatkan dua denetan vokal yang hadir senentak. Bunyi diftong tenhasil apabila bunyi vokal yang hadin selepas bunyi vokal yang satu lagi menggeluncun ke arah vokal yang mula-mula hadin tanpa menunjukkan sebanang puncak kelantangan. Ketiadaan puncak kelantangan semasa penghasilan bunyi diftong menjadikan bunyi tensebut sebagai satu suku kata sahaja. Ada tiga jenis diftong dalam bahasa Melayu iaitu /ail, loil dan laul. Bunyi hI akan menggeluncun ke bunyi Ia! dan bunyi hI akan hulang puncak kelantangannya. Begitu juga bib pada diftong boi/ dan hub pada diftong haul. Lambang [A] boleh juga digunakan untuk menggambankan diftong. Contoh diftong bail pakai gemalai hairan

Contoh diftong bib amboi sekoi sepoi


Diftong haul 41

ASAS FONETIK
-

kerbau taulan pulau

3.5 Contoh-Contoh Rajah Berikut ialah najah contoh kedudukan nongga mulut semasa penghasilan bagi letupan, sengau, geseran dan vokal.

Letupan Dua Bibir /p/

Geseran Gigi-Gusi /s/ 42

Vokal I3elakang Separuh Rendah ID /

VOKAL DAN KONSONAN

Benikut pula ialah rupa bentuk titik artikulasi semasa menghasilkan bunyi. Contoh-contoh yang dibenikan antaranya ialah titik artikulasi dua bibir, bibir-gigi, antara gigi, gigi-gusi, lelangit kenas dan lelangit lembut.

Dua Bibir/b/

Bibir-Gigi /f/

Antara Gigi /0/ 43

Gigi-Gusi /s/

ASAS FONETIK

Lelangit Keras /j/

Lelangit Lembut /k/

Sementana bagi vokal dipentununkan contoh bagi kedudukan lidah iaitu depan lidah, tengah dan belakang semasa menghasilkan bunyi vokal.

Vokal Depan /a/ 44

Vokal Tengah /a/

VOKAL DAN KONSONAN

Vokal Belakang

lab

3.6 Kesimpulan
Kesemua bunyi konsonan, vokal dan diftong digunakan silih berganti dalam bahasa Melayu bagi membentuk penkataan yang seterusnya menjadi nadi dalam bunyi
bahasa Melayu.

Nota Bab
1 Titik artikulasi ialah alat tutur manusia yang tidak boleh bergerak. Ia bersifat statik. Artikulator pula ialah alat-alat tutur yang boleh bergerak seperti lidah, rahang, lelangit lembut (velum) dan bibir. Ada kekecualian pada bibir. Bibir juga termasuk dalam titik artikulasi di samping artikulator. Pada hemat saya, bibir atas boleh dianggap sebagai titik artikulasi sementara bibir bawah boleh dianggap artikulator. mi di~ dasarkan pada ciri boleh bergerak yang membezakan antara titik artikulasi dengan artikulator. 2 Penulis akan membincangkan bunyi konsonan dahulu. Titik artikulasi bagi vokal tidak melibatkan banyak titik artikulasi.

Tambahan pula bunyi vokal lebih mudah dihasilkan. 45

ASAS FONETIK

3 Sila lihat carta fonetik antarabangsa bagi pengelasan bunyi. 4

mi ialah

terjemahan

daripada bahasa mnggeris

interdental.

5 Gelungan (retrofiex) juga termasuk di bawah kategori penghasilan bunyi bahasa. Sila lihat 3.1.5. 6 Contoh-contoh yang diberikan tidak meliputi kesemua bunyi yang tersenarai dalam carta konsonan. Umpamanya bagi bunyI frikatif, pembaca boleh menyemak carta yang disediakan. 7 Sila lihat carta fonetik bahasa Melayu yang disenaraikan oleh Abdullah Hassan. Konsonan pinjaman ialah apa sahaja konsonan dalam carta antarabangsa yang tidak terdapat dalam carta bahasa Melayu.

LATIHAN 3
1. Lukiskan najah yang melibatkan titik artikulasi konsonan dua bibir, bibir-gigi, gigi-gusi, lelangit keras dan lelangit lembut. Lukiskan najah kedudukan lidah semasa menghasilkan bunyi vokal beb, /~/, dan ho!. Nyatakan bunyi apakah yang dihasilkan berdasarkan najah yang benikut:

2. 3.

46

VOKAL DAN KONSONAN

4. 5.

Hunaikan pembahagian lidah dengan jelas. Bulatkan penkataan yang mengandungi diftong dalam senarai di bawah: baiki tauladan sentai pertanian pakai binaan graduan rangkaian petai serai temuan saat

6.

Hunaikan bunyi-bunyi yang berikut mengikut cara dan

titik antikulasi yang tenlibat:

bpb
/gb

/s/

If!
Im!

7.

Berikan lambang bagi hunaian bunyi di bawah: (a) (b) (c) Bunyi sengau gigi-gusi. Bunyi vokal depan sepanuh sempit. Bunyi vokal belakang sempit hampar.
47

ASAS I()NET1K

(d) (e) 8.

Bunyi sisian bergeser gigi-gusi tak bersuara. Bunyi geseran dua hibir bersuara.

Bezakan bunyi-bunyi mi berdasarkan ciri-cirinya sama ada dan segi titik artikulasi, kedudukan pita suara atau cara penghasilan bunyinya: (a) (b) (c) (d) (e) /t/ dan /d/ /s/ dan /z/ /w/ dan /j/ /i/ dan /u/ /b/ dan /m/

9.

Berikan enam contoh bagi perkataan yang mengandungi unsur diftong /au/, /oi/ dan /ai/. Bulatkan vokal depan yang hadir dalam senarai perkataan di bawah: /ikot/ /Iambe2/ /otot/ /unto?/ /kudes/ /~ma?/ /ena?/ /oleh/ /intim/ /talor/ /saja/ /makE/ /pileh/ /ckor/ /ite?/

10.

48

BAB4
KOARTIKULASI DAN ARTIKULASI SEKUNDER

4.0 Koartikulasi Dalam bab yang lepas kita telah melihat bunyi konsonan dan vokal dihasilkan. Pada hakikatnya tidak semua bunyi bahasa dihasilkan dengan semudah itu. Antara masalah utama dalam membicarakan bunyi-bunyi dalam ujaran ialah dengan adanya penglibatan koartikulasi. Apa yang dimaksudkan dengan koartikulasi ialah penindanan artikulasi-artikulasi yang berhampiran semasa menghasilkan bunyi. Hal mi jelas pada bunyi-bunyi konsonan kerana bunyi-bunyi konsonan mempunyai berbagai-bagai titik artikulasi dan titik-titik artikulasi mi akan mempengaruhi bunyi-bunyi yang mengikutinya. Contoh hadirnya koartikulasi adalah seperti dalam bahasa Inggeris: It, d/ adalah bunyi-bunyi gigi-gusi. Bunyi It, d/ akan berubah menjadi bunyi dental It, d/ apabila hadir sebelum bunyi geseran antara gigi /0, o/. Contoh: eighth width
-

[eijO] [wi~]

Bunyi /t/ dan /d! dalam dua contoh di atas akan mempunyai titik artikulasi di antara gigi kerana terpengaruh dengan bunyi /9/ dan /O/. Titik artikulasi asal 49

ASAS FONETIK

/t/ dan /d/ di gigi gusi telah berubah kerana pengaruh koartikulasi. Perubahan yang nyata bagi titik-titik artikulasi juga terdapat pada bunyi-bunyi letupan lelangit lembut /k, g/ yang wujud sebelum bunyi-bunyi vokal depan. Contohnya bagi perkataan:

kini gigi

/kini/ /gigi/

yang dibandingkan dengan vokal belakang, contohnya perkataan: kuku gunung


-

/kuku/ /gunorj/

Kesemua bunyi /k! dan /g/ dipengaruhi oleh bunyibunyi vokal. Bunyi /k/ dan /g/ adalah bunyi belakang iaitu titik artikulasinya di lelangit lembut dan artikulatornya adalah belakang lidah. Contohnya kini, keseluruh badan lidah ditarik ke atas dan ke depan bagi vokal hI. Segalanya bermula dengan pembentukan bunyi letupan /k/. Bunyi /k/ yang diikuti oleh bunyi vokal depan /i/ akan menyebabkan lidah ditarik ke depan ke arah bunyi vokal lu. Kita dapat rasa belakang lidah lebih hampir dengan lelangit keras. Jadi di sini bunyi /k/ yang sepatutnya mempunyai ciri belakang telah berubah titik artikulasinya. Kali mi berubah ke lelangit keras kerana adanya pengaruh daripada vokal /i/ yang bertitik artikulasi di lelangit keras. Bandingkan pula dengan perkataan kuku. Bagi menyebut perkataan mi pula, lidah ditarik ke bahagian belakang lelangit lembut apabila bunyi /u/ dihasilkan. Di sini tiada masalah perubahan titik artikulasi bagi bunyi /k/ dan IgI. Contoh kini dan gigi lebih nyata bagi contoh koartikulasi kerana proses mi melibatkan dua daerah yang berlainan iaitu lelangit lembut dan lelangit keras. Jadi penindanan titik artikulasi di smni adalah di antara lelangit lembut dengan lelangit keras. 50

KOARTIKULASI DAN ARTIKULASI SEKUNDER

4.1

Artikulasi Antisipasi Depan

Satu lagi jenis penindanan yang berlaku dikenali sebagai artikulasi antisipasi depan. Artikulasi antisipasi depan berlaku apabila urutan dua bunyi letupan hadir bersamasama, inaka bunyi letupan yang Iebih awal tidak dapat diletupkan. Contohnya dalam perkataan act [~ktJ dan apt [~pt]. Kedua-dua bunyi letupan /k, p/ dalam contohcontoh di atas tidak dapat diletupkan. Letupan bagi bunyi /k/ tidak dapat diletupkan kerana wujudnya satu lagi bunyi letupan 7th. Jadi bunyi /t/ lebih jelas letupannya berbanding dengan bunyi /k/. Begitu juga dengan bunyi /p/ dalam apt. Bunyi /p/ tidak diletupkan kerana pengaruh letupan 7th. /t/ akan diletupkan terlebih dahulu sebelum /p/ sempat diletupkan. Jadi penyebutan perkataan-perkataan di atas akan menjadi [~ktJ dan [~potI.1 mi boleh dianggap sebagai kes apabila artikulasi bagi konsonan yang akhir telah diantisipasikan semasa penyekatan udara berlaku bagi konsonan sebelumnya. Bunyi /k/ dalam perkataan act tidak diletupkan kerana penyekatan udara bagi 7th telah wujud sebelum bibir menjadi rapat. Fenomena mi juga dikenali sebagai koartikulasi antisipasi. 4.2 Artikulasi Sekunder Satu lagi aspek penghasilan bunyi ialah artikulasi sekunder. Artikulasi sekunder boleh didefinisikan sebagai darjah penyekatan yang hadir bersama atau serentak dengan artikulasi utama. Ada empat jenis artikulasi sekunder. 4.2.1 Palatalisasi

Pelelangit-kerasan (Palatalisation)

Palatalisasi adalah penambahan posisi lidah depan tinggi seperti bunyi hi! kepada satu lagi artikulasi. Bahasa Rusia dan bahasa-bahasa Slavic yang lain mempunyai sin konsonan yang berpalatalisasi yang boleh dikontraskan 51

ASAS FONETIK

maknanya pula dengan bunyi-bunyi yang tak berpalatalisasi. Contoh: brat abang mengambil brat1 Bagi bahasa Melayu, pengaruh lelangit keras sering juga berlaku pada bunyi-bunyi sebelum bunyi letusan /j/ dan /~/. Palatalisasi diberikan lambang [II.

Contohnya: [bal ~aj baca [man] Tal manja (Abdullah Hassan, 1980).

Istilah palatalisasi dan dipalatalisasikan digunakan dengan cara yang berbeza. Bagi bunyi-bunyi yang dipalatalisasikan, ia akan melibatkan proses apabila artikulasi utama ditukar supaya berbunyi lebih palatal. Bunyi-bunyi dikatakan telah dipalatalisasikan apabila titik artikulasi bergerak menuju ke daerah lelangit keras dalam keadaan tertentu. Contohnya /k/ dalam perkataan kini, /k/ di sini telah dipalatalisasikan kerana bunyi itu sepatutnya bunyi lelangit lembut tetapi badan lidah telah ditarik ke depan akibat pengaruh bunyi vokal /i/. Bunyi-bunyi yang dipalatalisasikan bolehlah disamakan dengan koartikulasi. Tetapi bunyi palatalisasi adalah jauh berbeza daripada bunyi-bunyi koartikulasi. 4.2.2 Velarisasi (Pelelangit-lembutan) Velarisasi melibatkan belakang lidah. Ta dianggap sebagai penambahan posisi lidah belakang seperti menghasilkan bunyi /u/. Tetapi ia tidak melibatkan bibir yang bundar. Kebanyakan bunyi bahasa Arab dan bahasa Inggeris melibatkan velarisasi. 52

KOART!KUIASI DAN ARTIKUIASI SEKUNDER

Contohnya: [a I
I

ah]

[bDtPv]

Lambang velarisasi telah ditukar daripada lambang [1 kepada lambang [~].


4.2.3

Faringalisasi (Perengkungan)

Faringalisasi dilakukan dengan menyempitkan rongga faring. Ta mirip kepada penghasilan vokal kardinal /u/. Lambang yang digunakan bagi menunjukkan faringalisasi ialah [al. Dahulunya lambang bagi faringalisasi ialah [~}. Pengaruh faringalisasi jelas terdapat pada bahasa Arab. 4.2.4 Labialisasi

(Pembibiran)

Labialisasi dilakukan dengan rnenambah pembundaran bibir. Labialisasi berbeza daripada ketiga-tiga artikulasi sekunder di atas. Palatalisasi, velarisasi dan faringalisasi melibatkan bentuk iidah yang berbeza. Berlainan pula dengan proses labialisasi. Dalam labialisasi hanya bentuk bibir yang terlibat. Hampir semua konsonan boleh menambah pembundaran bibir dalam menghasilkan bunyi jika bunyi tersebut melibatkan vokal belakang utama. Walaupun /p, b, m/ adalah bunyi-bunyi bibir, bunyi-bunyi itu juga masih boleh dilabialisasikan. Lambang [v~~] digunakan bagi menunjukkan pembibiran. Contoh: [pwula~jJ Epwoket]
4.3

[Foket] [k~udoij]

Lambang-Lambang Diakritik

Selain koartikulasi dan artikulasi sekunder bunyi-bunyi bahasa boleh juga ditambah dengan ciri-ciri diakritik Sebagaimana yang tersenarai di bawah. Ada banyak lagi
53

ASAS EONFTTK

lambang diakritik yang boleb membantu penutur memperincikan penghasilan bunyi bahasa. Penggunaan diakritik akan jelas apabila kita melakukan transkripsi fonetik secara sempit. Antaranya adalah seperti yang berikut: Tak bersuara Aspirasi Dental Nasalisasi Panjang Suku kata Serak Nota Bab
1

Sila lihat artikulasi sekunder bagi lambang-lambang diakritik.

2 Sila lihat Bab 6. LATIHAN 4 1. 2. 3. Bezakan antara palatalisasi clengan dipalatalisasikan. Huraikan proses antisipasi koartikulasi. Nyatakan jenis artikulasi sekunder yang terlihat bagi perkataan-perkataan di bawah: (a) [phhin] (b) (c) (d) (e) [bi:t] [m~ikan] [p~uco?] [mAtn]
54

KOARTIKULASI DAN ARTIKULASI SEKUNDER

4. 5.

Bezakan labialisasi daripada velarisasi. Berikan lambang bagi koartikulasi berikut: (a) (c) (e) palatalisasi penyahsuaraan faringalisasi (b) sengau (d) serak (f) suku kata

55

BAB5
BUNYI-BUNYI BUKAN PULMONIK

5.0 Pendahuluan Dalam bab yang awal, kita telah melihat bahawa terdapat dua jenis udara yang boleh digunakan bagi menghasilkan bunyi-bunyi bahasa. Dua jenis udara itu ialah udara egresif dan udara ingresif. Udara egresif ialah udara yang dihembuskan keluar semasa menghasilkan bunyi bahasa sementara udara ingresif ialah udara yang disedut ke dalam semasa menghasilkan bunyi bahasa. Mekanisme udara dihembus keluar dan paru-paru, dikenali sebagai mekanisme aliran udara pulmonik. Bunyi-bunyi yang dihasilkan adalah seperti bunyi-bunyi konsonan dan bunyi-bunyi vokal. Contohnya bunyi-bunyi letupan, geseran, sengau dan sebagainya. Ada juga kes apabila udara dan paru-paru tidak dikeluarkan tetapi ditahan di pita suara. Mekanisme udara mi dikenali sebagai mekanisme aliran udara glotis. 5.1 Mekanisme Aliran Udara Glotis Kita lihat dahulu mekanisme aliran udara glotis. Apabila kita membuathentian glotis/glotal/pita suara, udara dan paruparu akan tersekat di situ. Udara yang di dalam terusan ujaran akan terbentuk dan bergerak di ruang tersebut. Pergerakan ke atas dalam keadaan glotis tertutup akan menyebabkan udara keluar melalui mulut. Sementara per56

BUNYI-BUNYI BUKAN PULMONIK

gerakan ke bawah dalam keadaan glotis tertutup akan menyebabkan udara disedut ke dalam mulut. Kedua-dua cara penghasilan bunyi mi akan menggunakan arus udara glotis. Ada beberapa jenis bunyi yangmelibatkan mekanisme aliran udara glotis. Bunyi-bunyi itu ialah bunyi ejektif, implosif dan velar. 5.1.1 Bunyi Ejektif Apabila menghasilkan udara i, penyekatan udara di lelangit lembut (atau dua bibir atau gigi-gusi)2 dan glotis dibentuk pada waktu yang sama. Pita suara ditutup rapat. Larings ditarik ke atas lebih kurang 1 cm. Ia bertindak seperti piston dan menekan udara ke farings. Udara yang ditekan akan dikeluarkan dengan merendahkan belakang lidah sementara hentian di glotis kekal seperti biasa. Di sini udara ditahan di di~a titik artikulasi. Satu di pita suara dan satu lagi di salah satu titik artikulasi di dalam rongga mulut. Udara di dalam rongga mulut dilepaskan dahulu kemudian baru diikuti oleh udara di pita suara. Bunyi-bunyi mi dikenali sebagai bunyi ejektif. Bunyi-bunyi mi terdapat dalam bahasa Hausa. Contohnya /p, t, k /. Rajah di bawah dapat menunjukkan

5 57

ASAS FONETIK

dengan lebih jelas kedudukan titik artikulasi semasa menghasilkan bunyi ejektif /k/. Proses menghasilkan bunyi ejektif secara teratur adalah seperti yang berikut: (1) Belakang lidah dinaikkan untuk menyekat udara di lelangit lembut dan pada masa yang sama berlaku hentian glotis. (2) Larings dinaikkan. (3) Udara di farings ditekan. (4) Belakang lidah diturunkan, melepaskan udara yang tertekan di farings. (5) Hentian glotis dilepaskan. 5.1.2 Bunyi Implosif Dengan kedudukan glotis yang sama seperti di atas, kitajuga boleh menghasilkan bunyi-bunyi implosif. Pergerakan terusanujaran adalahkebawah. Kali mi udara tidak dihembus keluar tetapi disedut ke dalam. Hentian dibentuk dengan menggunakan mekanisme aliran udara glotis ingresif. Berbeza dengan bunyi ejektif : bunyi-bunyi tersebutdihasilkan dengan mekanisme aliran udara glotis egresif. Pergerakan larings ke bawah menyebabkan penyekatan di pita suara bukan lagi bersifat total. Udara dan paru-paru dapat dihembus keluar menyebabkan pita itu terus bergetar dan menghasilkan bunyi-bunyi bersuara. Kita lihat cara bunyi implosif dua bibir dihasilkan. Mulamula bibir ditutup rapat diikuti dengan pergerakan glotis. Larings menyerupai piston boleh mengurangkan tekanan udara di dalam rongga mulut. Namun demikian ada juga udara yang melepasi glotis. Udara dan paru-paru dapat keluar melalui pita suara yang terbuka sedikit semasa udara disedut ke dalam. Oleh sebab glotis itu sempit maka udara yangkeluar dapat menggetarkan pita suara lalu menghasilkan bunyi implosif bersuara. 58

BUNYI-BUNYI BUKAN PULMONIK

Dalam menghasilkan bunyi-bunyi implosif, udara yang digunakan adalah udara ingresif. Apabila udara disedut ke dalam mulut, tekanan udara di dalam rongga mulut tidak dapat memberikan kesan yangbegitu besar. Hasilnya, bunyi yang keluar lebih merupakan bunyi-bunyi yang kurang padu. Contoh bunyi implosif adalah seperti / b, 6,. ~/. Bunyibunyi implosif mi hadir dalam bahasa Vietnam dan Sudan Selatan. Untuk keterangan sila rujuk rajah di bawah. Penghasilan Bunyi Implosif [fi]

3 4 .2

(1) (2)

(3) (4)

Bibir ditutup rapat. Pergerakan ke bawah melalui sedutan udara ke dalam menggetarkan pita suara. Udara di paruparu terus mengalir keluar melalui glotis. Perubahan kecil bagi tekanan udara dalam rongga mulut. Dua bibir dilepaskan.

5.2 Bunyi Velar Selain mekanisme aliran udara glotis kita juga boleh menghasilkan bunyi bahasa dengan menggunakan mekanisme aliran udara velar. Kali mi penyekatan total 59

ASAS FONETIK

bukan di pita suara tetapi di lelangit lembut. Bunyi yang dihasilkan dikenali sebagai bunyi klik. Klik ialah bunyi letupan yang dibentuk dengan menggunakan mekanisme aliran udara velar ingresif. Udara disaring oleh pergerakan belakang dan ke bawah oleh lidah. Contoh bunyi klik [0, j, ?j, C]. Bahasa-bahasa Zulu, Xhosa dan Hottentot adalah contoh bahasa yang mempunyai bunyi klik. Rajah yang berikut menunjukkan bagaimana bunyi klik dihasilkan: Contoh bunyi klik dental [3]

lb

Ia

(la) (ib) (2) (3) (4)

Hujung lidah membentuk sekatan di gigi-gusi. Belakang lidah diangkat untuk membuat sekatan lelangit lembut. Daun lidah direndahkan dengan mengekalkan sekatan di lelangit lembut. Tekanan udara di bahagian mi dalam rongga mulut dikurangkan. Hujung lidah diturunkan agar udara dapat masuk ke dalam mulut.
60

BUNYI-BUNYI BUKAN PULMONIK

Kesimpulannya jelas dilihat bahawa ada berbagai-bagai cara bunyi bahasa dihasilkan. Memandangkan bunyi-bunyi bukan pulmonik mi tidak wujud dalam bahasa Melayu, sudah tentu penutur mendapati sukar sedikit bagi menghasilkan bunyi-bunyi tersebut. Tetapi yang nyatanya bunyi-bunyi bukan pulmonik memang ada dan digunakan dalam bahasa-bahasa di Afrika khususnya. 5.3 Kedudukan Glotis Semasa Menghasilkan Bunyi

Bahasa
Ada lima cara bagaimana glotis berfungsi untuk menghasilkan bunyi-bunyi bersuara, tak bersuara, hentian glotis, serak dan bisik. 5.3.1 Bunyi Bersuara Kedudukan glotis adalah rapat tetapi masih ada udara yang boleh melepasinya. Udara yang terlepas itu telah menggetarkan pita suara bagi menghasilkan bunyi-bunyi bersuara. Lihat rajah di bawah:

5.3.2 Bunyi-Bunyi Tak Bersuara Kedudukan glotis terbuka luas hingga udara boleh melepasinya dengan mudah. Oleh sebab ruang glotis terlalu 61

ASAS FONET~K

luas, pita suara telah tidak tersentuh. Jadi tiada sebarang getaran yang berlaku, lalu terhasillah bunyi-bunyi tak bersuara. Lihat rajah di bawah:

5.3.3 Bunyi Hentian Glotis Apabila glotis tertutup rapat iaitu 100% maka tiada udara langsung yang boleh keluar melepasinya. Udara tersekat di pita suara. Ia akan menghasilkan bunyi hentian pita suara/ glotis. Rajahnya adalah seperti di bawah:

62

BUNYI-BUNYI BUXAN PULMONIK

5.3.4 Bunyi Bisik Rupa bentuk glotis hampir sama dengan rupa bentuk glotis semasa menghasilkan bunyi-bunyi tak bersuara. Di bahagian bawah glotis terbuka sementara di bahagian atasnya tertutup. Contohnya bunyi [1~ I dalam bahasa Inggeris. Rajahnya seperti di bawah:

5.3.5 Bunyi Serak Tulang rawan aritenoid dalam kedudukan yang ketat. Bahagian atas glotis terbuka sementara bahagian bawahnya tertutup. Jadi, pita suara hanya boleh bergetar di bahagian atas glotis sahaja. Bunyi serak mempunyai nada yang rendah terutama di akhir kata. Bunyi serak juga dikenali sebagai bunyi-bunyi laringalisasi. Lihat rajah yang berikut:

63

ASAS FONETIK

Nota Bab
1 Istilah-istilah

mi

merupakan variasi bebas yang mempunyai

persamaan makna. 2 mi adalah antara titik artikulasi yang terlibat.

LATIHAN 5
1. Lukiskan rajah bagi bunyi ejektif dua bibir /p/. 2. Lukiskan rajah bagi bunyi implosif gigi-gusi 3. Huraikan bunyi-bunyi di bawah (a) /k/ (b) /07
(c) /0/

/5/.

mi:

(d) (e)

RI
/d/

4. Berikan lambang bagi huraian bunyi yang berikut: (a) Bunyi ejektif dua bibir tak bersuara. (b) Bunyi velar sisian bersuara. (c) Bunyi implosif gigi-gusi bersuara. (d) Bunyi velar gigi-gusi bersuara. (e) Bunyi ejektif lelangit lembut tak bersuara.
5.

Lukiskan rajah pita suara semasa menghasilkan bunyi /p/,


/h/, /a/ dan

I?!.

64

BAB6
TRANSKRIPSI FONETIK

6.0 Pendahuluan Transkripsi fonetik ialah alat yang paling berguna bagi ahliahli fonetik untuk menerangkan ujaran. Ahli fonetik akan mengambil perhatian ke atas bunyi-bunyi ujaran yang dituturkan. Kemudian ahli fonetik akan menilai/ menganalisis bagaimana bunyi-bunyi yang dihasilkan boleh memberikan perbezaan bunyi. Menurut Daniel Jones, transkripsi fonetik ialah sistem yang tidak taksa (ambiguoiis) dalam menghasilkan penyebutan bagi membantu penulisan. Ia adalah cara yang mudah dan senang bagi menunjukkan susunan bunyi mengikut grafik. Persembahan grafik bagi susunan bunyi hadir di memori visual/penglihatan dan kemudiannya membantu memori auditori /pendengaran. Sebelum mengetahui apa itu transkripsi fonetik, kita harus terlebih dahulu mengetahui prinsip-prinsip asas fonologi. Fonologi ialah penerangan berkenaan sistem dan pola bunyi yang wujud dalam bahasa. Fonologi melibatkan pengkajian bahasa bagi menentukan bunyi-bunyi yang berbeza langsung membina set rumus yang dapat menerangkan mengenai perubahan set. Segmen yang terkecil bagi bunyi yang boleh dikontraskan antara dua perkataan boleh dianggap sebagai fonem. Fonem ialah unit yang abstrak. Fonem boleh 65

ASAS FONETIK

dijadikan asas untuk sistem tulisan (syaratnya tulisan abjad) secara sistematik dan tidak taksa. Selalunya, kita hanya merekodkan kesemua variasi antara bunyi-bunyi yang mempunyai perbezaan. 6.1 Mengapa Perlunya Transkripsi Fonetik?

Persembahan segmentasi dan autografik berkait rapat. Malah penciptaan abjad bergantung pada analisis terawal ujaran-ujaran bagi sesuatu bahasa ke dalam bentuk sin bunyi-bunyi ujaran yang dikenali. Perbezaan sistem tulisan bergantung pada bagaimana keakuran sesuatu masyarakat menghubungkaitkan rantaian bunyi sebenar bagi setiap perkataan yang digunakan. Contoh: Bahasa Inggeris British : Bahasa Inggeris Amerika : night, colour. nite, color.

Bahasa Inggeris selalu menghadapi masalah dengan penyebutan. Contoh: -ough mempunyai ejaan yang hampir sama tetapi penyebutan yang berbeza seperti dalam cough, tough, dough dan kadangkala pula ejaan yang tidak seragam tetapi mempunyai bunyi yang sama.
-

Contoh: whey, neigh, gay Masalah juga timbul dengan penyebutan seperti the yang boleh disebut /Oa/ atau /i /. Begitu juga dengan perkataan for yang boleh disebut /f~/atau /fD/, to yang disebut dengan /a/ atau /tu:/, sangat sukar ditentukan ejaannya. Haruskah ditulisfer atau ter dan sebagainya yang kelihatan seolah-olah ejaan bagi orang-orang yang tidak berpelajaran tetapi sebaliknya bunyi mi adalah normal. Malah penyebutan mi merupakan bahagian terpenting 66

TRANSKRIPSI FONETIK

dalam dialek atau cara penyebutan dalam bahasa Inggeris. Masalah kedua ialah ciri-ciri bunyi seperti tekanan dan nada yang turut menjadi sebahagian daripada ujaran yang juga merupakan cara yang penting bagi pengucapan/ penyebutan bunyi yang betul, kerapnya tidak dapat dipersembahkan. 6.2

Cara-Cara Mengatasi Masalah

Untuk mengatasi masalah mi, ahli fonetik telah mencipta sistem transkripsi, menggunakan lambang yang tujuannya adalah untuk menunjukkan secara tepat bunyi atau ciriciri bunyi yang terdapat dalam ujaran yang telah dianalisis. Abjad fonetik atau Carta Fonetik Antarabangsa boleh memberikan cara penulisan bagm ujaran yang tepat dan sejagat. Bunyi-bunyi itu dihasilkan tanpa merujuk kepada persembahan autografik, status nahu atau makna. mi ialah bahagian terpenting dalam pengkajian fonetik bagi bunyibunyi bahasa. Dengan adanya transkripsi fonetik, sedikit sebanyak dapat membantu orang asmng menyebut perkataan dengan bunyi yang betul. Juga dapat membantu pelajar membebaskan din daripada ikatan ejaan dan dapat menumpukan perhatian pada kebenaran fonetik. Penulisan gaya fonetik dapat membantu membentuk/mencipta harmoni yang setepat mungkin antara teks dengan bunyi. Terdapat dua jenis transkripsi fonetik yang boleh digunakan. Dua jenis transkripsi yang berbeza itu ialah transkripsi tanggap an (impressionistic) dan transkripsi sistematik. 6.2.1 Transkripsi Tanggapan

Transkripsi tanggapan dihasilkan berdasarkan kategori bunyi-bunyi yang dihasilkan oleh manusia secara umum. Nampak sukar untuk dilakukan. Transkripsi mi dilakukan kadang-kadang kerana terpaksa dan kadang-kadang 67

ASAS FONETIK

menjadi pilihan. Ta diperlukan dalam dua keadaan seperti yang berikut: (a) Apabila bahasa yang hendak ditranskripsi itu tidak diketahui asal usulnya. Bahasa itu tidak mempunyai pola dan struktur yang sistematik. Katakan saudara dikehendaki membuat kajian terhadap bahasa yang tidak pernah dikaji sebelum mi, saudara terpaksa mentranskripsi apa sahaja bunyi yang dihasilkan oleh informan saudara. Daripada data yang diperoleh sahajalah baru boleh dicipta transkripsi yang lebih sistematik.

(b) Seseorang yang terpaksa mentranskripsi bentukbentuk ujaran yang tidak teratur sehmngga terlalu sukar baginya untuk mencari ketentuan struktur dan sistem bagi bahasa tersebut. Umpamanya seseorang itu terpaksa mengkaji pengucapan bunyi bagi budak kecil (babbling period), pesakit afasia, orang pekak, orang mabuk dan sebagamnya. Kesemua ujaran daripada golongan manusma mi terpaksa ditranskripsi berdasarkan transkripsi tanggapan. Kadang-kadang transkripsi tanggapan sengaja dipilih kerana seseorang itu sengaja ingin menghindarkan struktur dan sistem sesuatu bahasa meskipun struktur dan sistem itu telah pun diketahui. Ahli dialek yang membuat kaji lapangan ingin menggunakan pendekatan baharu dengan bahasa yang dia telah biasa tetapi sengaja tidak mahu membuat andaian tentang fonologi dialek tersebut bagi mengelakkan sebarang kesilapan. 6.2.2 Transkripsi Sistematik

Lambang-lambang yang digunakan tidak melambangkan kebolehan manusia umum menghasilkan bunyi-bunyi ucapan. Ia lebih merujuk kepada bahasa dan bentuk ujaran 68

TRANSKRIFSI FONETIK

tertentu sahaja. Lambang-lambang yang digunakan lebih bersifat ekonomi dan penjenisan bunyi yang digunakan telah pun dikenali. Transkripsi sistematik menggunakan dasar analisis fonemik yang lebih kompleks. Transkripsi sistematik digunakan dengan meluas dibandingkan dengan transkripsi tanggapan. Transkripsi sistematik mempunyai peranan yang penting terutama dalam mengajarkan penyebutan kepada penutur asing atau dalam mempelajari bahasa asing. Transkripsi sistematik digunakan dengan meluas dalam pengkajian nahu secara deskriptif dan juga diperlukan dalam kamus. Transkripsi sistematik boleh dibahagi kepada dua jenis iaitu transkripsi luas dan sempit. 6.2.2.1 Transkripsi Luas

Transkripsi luas menggunakan lambang dan tanda diakritik yang sedikit. Tujuannya adalah untuk menghasilkan persembahan yang tidak taksa dalam bentuk penyebutan. Transkripsi luas boleh digunakan sebagai asas bagi semua bahasa. Jelasnya, jumlah bagi lambang-lambang yang digunakan adalah sedikit, cukup sekadar penanda tidak taksa bagi penyebutan bunyi. Lambang kurungan / / digunakan dalam transkripsi luas. 6.2.2.2 Transkripsi Sempit Transkripsi sempit menggunakan lambang-lambang yang lebih khusus bagi tiap-tiap segmen dan ciri bunyi. Transkripsi sempit boleh digunakan dalam apa jua bahasa ataupun digunakan bagi sin bunyi ujaran yang sengaja dibentuk bagi latihan pendengaran fonetik. Penyebutan serta pengenalan lambang bunyi termasuk lambanglambang diakritik digunakan. Transkripsi sempit menggunakan kurungan [ ] pada setiap permulaan dan pengakhiran ujaran. 69

ASAS FONETIK

Yang pentingnya dalam mentranskripsi bahasa, tidak kira luas atau sempit, prinsip asasnya ialah memastikan yang transkripsi fonetik itu boleh dibaca dan berguna dalam pengkajian bunyi bahasa.

LATIHAN 6
1. 2. 3. Apakah perbezaan fungsi kurungan / / dan [ 1. Bezakan antara transkripsi tanggapan dengan transkripsi sistematik. Jelaskan bilakah kita harus menggunakan transkripsi tanggapan. Transkripsikan perkataan-perkataan di bawah dengan menggunakan transkripsi luas sistematik: (a) (c) (e) (g) (i) 5. khabar politik menyanyi aksi jarum (b) (d) (f) (h) (j) masyarakat pujaan mengongkong kucing cawan

4.

Berikut ialah transkripsi luas bagi beberapa perkataan. Apakah perkataan-pei~kataanitu? (a) (c) (e) (g) /ajijeij/ /kawan/ /omas/ /pamo?/ /ombon/ (b) (d) (f) (h) (j) /kaka?/ /pulaij/ /unto?/ /k~bajikan/ /xames/

(m)

70

BAB7
FONETIK AKUSTIK1

7.0 Pendahuluan
Ilmu fonetik akustik melibatkan pengkajian gelombang udara yang membawa bunyi ke telinga. Fonetik akustik merupakan aspek kedua yang dikaji selepas fonetik artikulasi. Fonetik akustik melibatkan ciri fizikal ucapan bahasa. Ketiga-tiga ciri tersebut ialah nada, kelantangan dan kepanjangan. Kesemua ciri mi boleh diterangkan dengan inenggunakan spektrogram. 7.1
7.1.1

Ciri-Ciri Fizikal Bahasa


Nada

Nada bunyi bergantung pada frekuensi (kekerapan) getaran pita suara. Ada beberapa jenis nada yang mempunyai kualiti yang berbeza. Selalunya nada bagi bunyi-bunyi vokal dan bunyi-bunyi bersuara lebih ketara didengari berbanding dengan nada bagi bunyi-bunyi tak bersuara dan bunyi-bunyi bisikan. Bunyi vokal mempunyai nada yang berlainan. Umunmya vokal dibezakan dengan dua ciri nada. Vokal depan contohnya [i, e,~1 mempunyai nada yang tinggi dibandingkan dengan vokal belakang seperti [u, o, a Suara perempuan mempunyai nada jauh lebih tinggi
~,

71

ASAS FONETIK

jika dibandingkan dengan suara lelaki. Suara perempuan mempunyai 240 pusingan bagi setiap saat. Sementara suara lelaki pula 150 pusingan bagi setiap saat. Paras nada suara berbeza antara individu dan antara bunyi yang diucapkan oleh seseorang penutur. 7.1.2 Kelantangan

Suatu bunyi suku kata boleh jadi lebih lantang dibandingkan dengan suku kata yang lain. Satu bunyi dikira lantang disebabkan oleh perubahan nada yang hadir bersama-sama kelantangan. mi dapat dikesan daripada ciri bunyinya yang lebih panjang daripada bunyi yang mendampinginya. Kelantangan boleh juga dikaitkan dengan kepadatan semasa penghasilan bunyi. Selain itu, kelantangan juga ada kena-mengena dengan saiz dan amplitud getaran serta perasaan pendengar semasa memberikan penekanan bunyi. Penambahan/peningkatan tekanan udara dan paru-paru mempunyai pengaruh dalam menghasilkan bunyi yang lebih lantang. Bunyi yang lantang akan menghasilkan getaran dan kesan daripada itu amplitud yang luas tercipta. Atau dengan kata yang lain, apabila bunyi atau suku kata ditekan, tekanan udara bertambah dan kesannya lebih luas amplitud getaran dapat dihasilkan. Namun demikian kita hanya boleh mendengar dan mentafsir secara kasar perbezaan kelantangan sesuatu bunyi. Contohnya [s] dan mempunyai kepadatan dan sebagai hasilnya pola forman yang lebih hitam dapat dikesan jika dibandingkan dengan bunyi [f] dan [vi. Getaran dalam satu tempoh masa tidak mengambil kira amplitud. Satu pusingan boleh disempurnakan dalam jangka waktu yang pendek ataupun panjang berdasarkan masa dan kepanjangan masa. Jumlah pusingan bagi setiap 1 saat frekuensi bagi getaran. Rajah (a) akan menunjukkan apa itu satu pusingan sementara rajah (b) pula apa itu amplitud.

[5]

72

ION ETIK AKUSTIK

(a)

~Jk
Masa
X-

-x

Satu pusingan

Satu pusingan ialah dan tempat permulaan ke arah titik amplitud yang maksimum dalam satu arah dan dan situ kembali ke titik yang satu lagi. (b) f~3 amplitud

Masa
7.1.3 Kepanjangan

Tidak mustahil bagi kita untuk mengukur sempadan bagi sesuatu bunyi atau suku kata. Caranya adalah dengan menggunakan osilogram atau spektrogram. Tempoh kepanjangan bagi bunyi atau suku kata bergantung pada kelajuan sesuatu ujaran. Pukul rata 620 fonem atau segmen dihasilkan dalam 21 saat. 7.2

Bunyi Periodik dan Aperiodik

Dalam fonetik akustik kita boleh mempunyai dua jenis bunyi iaitu bunyi periodik dan bunyi aperiodik. 73

ASAS FONET[K

7.2.1

Bunyi Periodik

Bunyi periodik terhasil apabila jarak antara pusingan adalah sama. Bunyi periodik memberi sensasi nada yang jelas. Ketinggian nada boleh dikaitkan dengan frekuensi getaran. Semakin tinggi frekuensi semakin tinggi nada. Bunyi-bunyi periodik mempunyai bentuk sinusoid. Contoh:

Tetapi ada juga bunyi periodik yang kompleks. Contohnya:

L1\J~
Lebih kompleks sesuatu bunyi periodik semakin banyak komponen sinusoid yang perlu dibina. Contoh: 74

FONETIK AKUSTIK

Komponen sinusoid yang mempunyai bunyi periodik yang kompleks dikenali sebagai harmoni. Ketinggian harmoni boleh didapati dengan mendarab harmoni yang terendah yang dikenali sebagai frekuensi dasar atau mudahnya dasar dengan frekuensi yang mempunyai 100 pusingan bagi setiap saat. Rajah di bawah ialah alat yang digunakan untuk mengukur frekuensi dasar.

_6~~_~__~J~

(Sumber: Cohn Painter 1979. An Introduction to Instrumental Phonetics.)

75

ASAS FONETIK

7.2.2

Bunyi Aperiodik

Bagi bunyi aperiodik, ia tidak mempunyai harmoni dasar. Bunyi bising yang dihasilkan wujud di setiap ruang frekuensi menyebabkan kita tidak dapat mendengar nada bunyi sejelas nada bunyi periodik. Contoh frekuensi bagi bunyi aperiodik:

Rajah di sebelah menunjukkan contoh gambaran bunyi yang dihasilkan dengan alat bantuan spektrogram. 7.3

Alat-Alat Mengukur Fonetik Akustik

Ciri-ciri fizikal bunyi sebagaimana yang dibincangkan bagi bunyi-bunyi tuturan yang berbeza boleh diterangkan dengan menggunakan spektrogram dan osilograms. 7.3.1

Spektrogram

Spektrogram ialah alat yang menterjemah bunyi ke representasi visual dalam bentuk komunikasi frekuensi. Kita boleh mengesan kepadatan komunikasi frekuensi berdasarkan tanda yang gelap. Bimyi vokal selalunya boleh dilihat dengan jelas dalam spektrogram dan lebih luas jika dibandingkan dengan bunyi-bunyi konsonan.
76

N. N.

ASAS FONETIK

Gambar di bawah menunjukkan rupa bentuk spektrogram dan gambaran berskema bagaimana spektrogram itu bekerja.

Gambar rajah di sebelah menunjukkan bagaimana alat spektrogram berfungsi. Bunyi-bunyi akan dirakam di bulatan pita bermagnet dan dianalisis apabila diulang sebut. Penganahisis akan membentuk daerah gelap dan terang pada kertas yang disediakan.

78

(Sumber: Cohn Painter 1979. Phonetics.)

An Introduction to Instrumentel

(Sumber: Cohn Painter 1979. An Introduction to Instrumenial Phonetics.)

ASAS FONETIK

Salah satu kegunaan spektrogram adalah untuk mengajar orang pekak bertutur. Orang yang normal pendengaran mereka mampu behajar bercakap dengan menggunakan sepenuhnya faedah daripada mendengar berdasarkan kesan-kesan akustik yang dihasilkan oheh pergerakan pita suara. Tetapi lain pula halnya dengan orang yang cacat pendengaran. Mereka hanya boleh melihat pola spektrografi yang terbentuk ketika mereka bercakap. 7.3.2 Sinar Katod

Sehain spektrogram, kita boleh menggunakan sinar katod sama ada sinar katod osiloskop atau sinar katod osilorn ink. Sinar katod osihoskop memaparkan bentuk gelombang di muka tiub serupa sebagaimana yang terpancar di televisyen. Ia amat berguna sekahi terutama apabiha menguji bahagianbahagian terkecil ujaran. Rajah pada halaman 79 iahah ahat
osiloskop.

Osihomink ialah penuhisan dakwat osilograf. Kehemahan ahat mi ialah ia tidak dapat mencatat semua bunyi kerana pen yang digunakan tidak selaju bunyi bahasa yang keluar. Rajah pada halaman 81 menunjukkan catatan osihomink bagi frasa apples, lemons dan cherries. Cans atas ialah bentuk gelombangnya, garis kedua iahah frekuensi dasarnya (ditunjukkan dengan nada), garis ketiga iahah kepadatannya (ditunjukkan dengan kehantangan), garis keempat ialah kepadatan dengan frekuensi yang tinggi dan, garis terakhir ialah penanda masanya. 7.4 7.4.1

Kebaikan dan Keburukan Spektrogram


Kebaikan

7.4.1.1 Ukuran yang boleh dipercayai untuk mengukur kepanjangan sesuatu bunyi. Lebih baik jika dibandingkan dengan bentuk gelombang. Perbezaan antara bunyi vokah, 80

FONETIK AKUSTIK

gelombang

zco

lEmon

s~ntf~

ri

zJ

I,

~Odb-

kepadatan frekuensi tinggi

masa (selang 1 saat)

_______________________________________________

_____________________

(Sumber: Cohn Painter 1979. An Introduction to Instrumental Phonetics.)

nasal dan sisian boleh dilihat pada spektrogram. 7.4.1.2 Penunjuk yang boleh dipercayai untuk melihat kualiti vokal. Jarak serta forman pertama dan kedua tergambar berdasarkan darjah belakang sesuatu vokal. 7.4.1.3 Boleh menerangkan cara artikulasi daripada spektrogram. Kita boleh melihat sama ada bunyi letupan lebih terang formannya dibandingkan dengan bunyi frikatif atau geluncuran dan sebagainya. Kita boleh asingkan bunyi getaran dan tamparan, bunyi bersuara dan bunyi tak bersuara. 81

ASAS FONETIK

7.4.2

Keburukan

7.4.2.1 Kita tidak boleh mengukur darjah kesengauan sesuatu bunyi atau mehihat titik artikuhasi. Misahnya, adakah sengau bibir mempunyai darjah kesengauan yang berbeza dengan sengau lehangit keras ataupun sengau lelangit lembut. Kita juga tidak dapat menentukan titik artikulasi dengan berpandukan spektrogram. mi kerana fungsi spektrogram lebih kepada mengukur sesuatu yang abstrak seperti nada dan kelantangan, danipada mengukur sesuatu yang konkrit seperti bibir atau gigi.

Nota Bab
1

Ihmu fonetik akustik tidak akan dibincangkan secara mendaham di sini. Penulis merasakan cukup sekadar memperkenahkan
konsep-konsep asas apa itu fonetik akustik.

82

BAB8
FONETIK AUDITOR!1

8.0 Pendahuluan Fonetik auditori adalah berkenaan pendengaran dan proses yang wujud apabila kita menerima bunyi dan bagaimana bunyi itu dirasai. Fonetik auditori melibatkan otak dan telinga. Gelombang bunyi yang sampai ke telinga sebenarnya adalah getaran mekanikal bagi partikel-partikel udara. Bunyi yang boleh didengar dan dirasa mestilah mempunyai jurang frekuensi dan kepadatan tertentu. 8.1 Fungsi Telinga dan Otak Sebenarnya, penerimaan tuturan tidak boleh bergantung semata-mata pada analisis akustik. Ia adalah bentuk pengenalan pola dengan input akustik menyediakan isyarat bagi identifikasi bunyi dan perkataan tetapi tidak mencukupi untuk mengenalinya. Penerimaan tuturan dipengaruhi oleh sistem fonologi dan merupakan hasil daripada proses pembelajaran bahasa. Manusia yang mempunyai bahasa ibunda yang berbeza akan belajar sistem fonologi yang berbeza dan membentuk pola kepekaan bagi ciri akustik berdasarkan bahasa masingmasing. Proses penerimaan bahasa terutamanya merupakan satu bentuk yang kompleks dalam mengenal pola-pola bunyi bahasa. 83

ASAS FONETIK

Faktor utama dalam pengenalan bunyi bahasa bergantung pada operasi bagaimana telinga dan otak bertindak terhadap gelombang bunyi yang sampai. Tidak ada sebab mengapa kita harus meragui kesanggupan otak kita untuk mengumpulkan kesemua kategori bunyi walaupun secara fizikalnya berbeza. Walaupun otak boleh digunakan untuk mengukur gelombang bunyi tanpa bantuan telinga, kita tidak akan mampu untuk menyatakan apa-apa tentang bunyi bahasa. Jumlah makiumat yang diterima begitu banyak dan luas dan dengan bantuan telinga menapisnya sahaja, kita boleh mengasingkan sesuatu yang relevan, yang tidak relevan, yang penting atau berguna. 8.2 Struktur serta Tugas Telinga dan Otak Bagaimana caranya tuturan diterima dan dimengerti oleh manusia? Bunyi dibawa oleh angin dan kita menerimanya menggunakan telinga. Telinga mempunyai tiga fungsi utama iaitu: (a) Memungut rangsangan (b) Memindahkan rangsangan (c) Kadang-kadang menganalisis rangsangan Gelombang bunyi disalurkan melalui satu terusan yang boleh menyebabkan gegendang telinga kita bergetar. Bahagian tengah telinga mengandungi tiga tulang kecil yang disambungkan ke gegendang telinga dan ke bahagian dalam telinga. Bahagian tengah telinga merupakan satu rongga kecil yang dipenuhi oleh udara. Bahagian tengah telinga disambungkan ke hidung dan boleh digunakan untuk menyeimbangkan tekanan udara dan luar dan di dalam telinga. Bahagian tengah telinga juga memanjangkan getaran sebelum menyalurkan gelombang-gelombang bunyi ke bahagian dalam telinga. Di bahagian dalam telinga terdapat koklea yang 84

FONETIK AUDITORI

mempunyai dua jendela iaitu jendela bujur dan jendela bulat. Jendela bujur boleh bergetar dan menyalurkan gelombang bunyi kepada cecair yang terkandung di dalam koklea. Sementara jendela bulat menentukan perubahan tekanan dalam cecair tersebut. Apabila melalui cecair tersebut, getaran mi akan menyebabkan pembahagi membran turut bergetar akhirnya makiumat akan disalurkan ke otak melalui nadi auditori. ~ jendela bujur tengah telinga jendela bulat Rajah 1 Koklea. Proses yang berlaku dalam otak merupakan proses yang berterusan. Sama ada kita yang bercakap atau kita yang mendengar, aktiviti otak tetap berterusan. Telinga akan tetap menerima gelombang bunyi yang dihasilkan daripada ujaran penutur. Tetapi mi masih belum dapat menjamin kejayaan kita menyahkod kesemua mesej. Jika mesej yang disampaikan dalam bahasa asing yang tidak diketahui oleh pendengar, sudah tentu si pendengar tidak akan terus menyahkod mesej yang disampaikan. Gelombang dan makiumat yang mampu dipilih oleh otak akan diproses dan kemudian diberikan garis kasar pada mesej tersebut supaya dapat diterima oleh akal. Kemudian pendengar akan merangka atau merangka semula ayat yang berasal dan otak si penutur. Pendengar mampu untuk merangka semula kerana pengetahuan yang lebih awal mengenai bahasa telah pun disimpan dalam otak pendengar. Pengetahuan mi digunakan terutama sekali di peringkat awal menyahkod mesej. Ia ada kena-mengena dengan makiumat akustik yang dibekalkan oleh gelombang bunyi. 85

ASAS FONETIK

8.3 Ciri-Ciri Fizikal Bunyi Penerimaan bunyi dalam fonetik auditori berasaskan tiga perkara iaitu nada, kelantangan dan kualiti bunyi. 8.3.1 Nada

Apabila kemampuan telinga terbukti, kita dapat mendengar perbezaan nada antara dua bunyi seminimum tiga pusingan bagi satu saat jaraknya. Di sini kita dapat mengesan perbezaan-perbezaan penerimaan nada dan hubungannya dengan getaran pita suara atau frekuensi dasar bagi bunyi periodik dan getaran aperiodik bagi bunyi lain. 8.3.2 Kelantangan

Kelantangan dikaitkan dengan kepadatan bunyi. Bahagian tengah telinga memainkan peranan penting dalam menangkap nada yang mempunyai kepadatan bunyi yang rendah. Nada yang paling tinggi dan rendah frekuensinya memerlukan faktor kepadatan bagi kita merasai perbezaannya. Bunyi hanya boleh didengar jika kepadatannya melebihi 4000 pusingan bagi setiap saat. Ski! fon bagi tahap kelantangan digunakan dan ukuran skilnya dikenali sebagai ski! intensif. Alat mi membo!ehkan kita mengukur sensasi mengikut susunan atau mengukur sensasi berdasarkan peningkatan magnitud. Sementara skil berangka dicipta dan memilth son bagi unit kelantangannya. 8.3.3 Kualiti

Bagi kualiti bunyi pula ia dapat dihubungkan dengan pola spektra dan gerakan pita suara yang menghasilkan spektra tersebut. Perbezaan dan segi saiz dan rupa bagi rongga vokal setiap individu, struktur pita suara, pengawalan pada getaran dan ciri pengaliran udara semuanya memberi kesan pada kualiti bunyi. 86

FONETIK AUDITORI

8.4

Kesimpulan

Banyak lagi uji kaji yang perlu dilakukan bagi pengkajian auditori dan sudah tentu pengkajian terbaik adalah berdasarkan bahasa sendiri.

Nota Bab
1 Bab mi juga akan disentuh secara ringkas sebagaimana yang dilakukan dalam Bab 7.

87

BAB9
PERBEZAAN PERINGKAT ANALISIS FONETIK DAN FONOLOGI

9.0 Pendahuluan Fonetik ialah pengkajian dan analisis bunyi berasaskan proses artikulatori termasuk juga pemmndahan dan penerimaan bunyi tanpa merujuk kepada apa-apa bahasa di dunia atau fungsi satu-satu bahasa di dunia secara khusus. Sementara fonologi lebih berkenaan dengan pengkajian dan analisis eksploitasi perbezaan-perbezaan bunyi tuturan daripada berbagai-bagai bahasa yang berbeza dan sistem bagi ciri-ciri bunyi yang berkontras yang dibekalkan oleh bahasa tersebut. Fonologi juga dikenali sebagai fonetik fungsian. 9.1 Perbezaan Analisis Fonetik dan Fonologi Dalam ilmu fonetik selain proses artikulasi, fonetik juga bersangkutan dengan ciri-ciri akustik dan auditori. Dalam pengkajian fonetik sesuatu bahasa, penciptaan bunyi-bunyi diberikan. Sebahagian daripada pengkajian fonetik akan melibatkan kenyataan seperti bunyi [~] ada wujud dalam setengah-setengah bahasa tetapi tidak bunyi [1~]. Sementara bagi bahasa Inggeris, [X]tidak wujud tetapi bunyi [0] wujud. Ahli fonetik menyatakan sungguhpun tuturan dicirikan dengan penyaliran terus bunyi, pendengar akan memenggal bunyi-bunyi mi kepada unit yang terpisah. Pengkajian fonetik sesuatu bahasa membekalkan penciptaan dan 88

PERBEZAAN PERJNGKAT ANALISIS FONETIK DAN FONOLOGI

penerangan tentang segmen fonetik yang wujud. Jika fonetik lebih berkenaan dengan bunyi tuturan, maka menjadi tugas ilmu fonologi untuk mengkaji perbezaan bunyi yang ada hubungannya dengan makna bagi sesuatu bahasa. Caranya adalah dengan mendiskriminasikan elemen-elemen yang berhubungan antara. satu sama lain dan rumus berdasarkan kombinasi bunyi bagi membentuk perkataan-perkataan dan seterusnya ayatayat. Daripada pengkajian yang pernah dilakukan, dua bahasa boleh mempunyai dua inventori segmen fonetik yang sama tetapi mempunyai sistem fonologi yang berbeza. Di samping mengkaji struktur segmen fonetik dalam bahasa, fonologi juga bersangkutan dengan fungsi segmen. mi termasuk menentukan sama ada bunyi yang dikenal pasti ada digunakan dalam perkataan seharian atau hanya terhad kepada stilistik ucapan seperti ucapan puitis, lama (archaic) dan sebagainya. Kita lihat pula peranan fonologi. Fonologi berperanan untuk menganalisis pasangan minimal antara perkataan, untuk mengetahui kekangan urutan fonologi, untuk menemukan kesejagatan fonologi, mengkaji perubahan bunyi dan pemerolehan bahasa. 9.1.1 Pasangan Minimal

Dua fonem yang berkontras dalam dua perkataan boleh mempunyai makna yang berbeza. Contoh:
[phaa]

[paa] Bunyi aspirasi dalam bahasa Thai boleh memberi makna yang berbeza. Daripada contoh di atas perbezaannya hanya daripada satu bunyi iaitu yang beraspirasi [ph]dengan yang tidak beraspirasi [p]. Tetapi dalam bahasa Inggeris bunyibunyi aspirasi tidak akan memberi perbezaan makna. dan Ispin]. Pasangan minimal juga wujud Contohnya [p1mn] 89

ASAS FONETIK

dalam bahasa Melayu. Contoh: pa~i pagi bagi ba~i ta~i ta~i

Perbezaan yang wujud hanya melibatkan satu fonem sahaja tetapi perbezaan mi akan tetap memberikan perbezaan makna. Dalam fonologi dua konsep seperti distingtif dan lewah harus diberi perhatian. Unit bunyi distingtif ialah bunyibunyi yang boleh dibezakan maknanya yang juga dikenali sebagai fonem. Unit bunyi lewah pula boleh diramal daripada persekitarannya dan dikenali sebagai alafon. 9.1.2 Kekangan Urutan Fonologi

Ada had tertentu bagaimana segmen boleh digabungkan menurut urutan. mi bermakna sesuatu perkataan atau suku kata boleh bermula dengan segmen tertentu dan segmen itu pula mesti diikuti oleh segmen yang tertentu sahaja dan tidak boleh bagi segmen-segmen itu bertukar tempat iaitu sama ada mendahului atau mengakhiri antara satu segmen. Contohnya dalam bahasa Inggeris kalau urutan tiga konsonan: ## urutannya harus
C C C

p
t

1 r y w

Jika perkataan (# #) mempunyai tiga urutan konsonan, konsonan pertama mesti s, konsonan kedua mesti sama ada p, t, k dan ketiga mesti sama ada 1, r, y, w. Fonem selain daripada mi tidak dapat diterima. Contohnya terhasillah urutan konsonan spl, spr, sti, dan sebagainya. 90

PERBEZAAN PERINGKAT ANALISIS FONETIK DAN FONOLOGI

Bagi segmen CCy dan CCw ada kekangan tersendiri sebagai tambahan. Apabila y di tempat ketiga, vokal yang mengikut mestilah U seperti spew [spyuj, skew [skyu]. Apabila w di tempat ketiga, konsonan kedua mesti k seperti square [skwerl. 9.1.3 Kesejagatan Fonologi

Jika sesuatu bunyi itu wujud dalam semua bahasa di dunia, kita katakan bunyi itu bersifat sejagat. /i/ wujud dalam semua bahasa dan dianggap sebagai kesejagatan fonologi. Segmen fonologi /s/ lebih kerap wujud dalam bahasa dunia dibandingkan dengan /8/. Juga diperhatikan bahawa kehadiran segmen tertentu juga akan memperlihatkan kehadiran segmen lain. Contohnya apabila ada /0/, kita boleh andaikan ada bunyi Is!. Tetapi tidak sebaliknya. mi dikenali sebagai keimplikasian kesejagatan. 9.1.4 Pemerolehan Bahasa

Pemerolehan bahasa turut dikaji dalam fonologi. Beberapa kajian tentang bahasa kanak-kanak menunjukkan yang bunyi-bunyi lelangit lembut telah digantikan dengan bunyi konsonan dental/alveolar. Stample (1969) melaporkan kanak-kanak akan menyebut [ta] bukan [kar] dan [t~t] bukan Lk~t]. Pengkajian perubahan bunyi ada kaitan dengan keimplikasian kesejagatan dan pemerolehan bahasa. Contohnya pengguguran bunyi di tempat terakhir sesuatu perkataan adalah lebih biasa dilakukan dibandingkan di bahagian awal kata. Contohnya dalam bahasa Melayu: bakar
~

baka

4 di akhir kata tetapi /b/ tidak gugur kerana hadir di awal kata
91

ASAS FONLTJK

Telah dibuktikan yang konsonan adalah lebih stabil di kedudukan awal kata jika dibandingkan dengan di akhir kata. Daripada pengkajian bunyi-bunyi bahasa kita boleb mencari alafon bagi setiap fonem. Alafon ialah kes apabila bunyi-bunyi dapat dikumpulkan dalam satu kelas yang tunggal atau dalam satu fonem. Alafon mempunyai persamaan fonetik dan mempunyai ciri penyebaran saling melengkapi. Contob: atap
pin [p ] dan [ph] adalah alafon kepada /p/.
-T

9.1.5

Suprasegmental

Tekanan, nada dan intonasi dikenali sebagai fonem suprasegmental. Contohnya kepanjangan sesuatu segmen mempunyai kepentingan fonologi dan sudut pandangan struktur suku kata. Kita boleh membezakan perkataan yang mempunyai sama bunym seperti: bit beat

[bit] [bi:t]

: :

vokal pendek vokal panjang

berdasarkan kualiti. Pengkajian fonologi juga bersangkutan dengan pembentukan kata. Kombinasi konsonan dan vokal contohnya v, kv, vk, kvk dan sebagainya. 9.2 Kesimpulan

Sebenarnya pengkajian peranan fonologi amat penting kerana ia sebahagian daripada pengkajian bahasa. mimu 92

PERBEZAAN PERINGKAT ANALISIS FONETIK DAN FONOLOGI

fonetik tidak akan dapat dimanfaatkan sepenuhnya tanpa ilmu fonologi. Malah, boleh dikatakan bahawa kedua-dua ilmu mi saling bergandingan bagi menjadikan pengkajian sesuatu bahasa itu lebih bermakna dan menarik untuk dikaji dengan lebih terperinci.

93

BAB 10
FITUR DISTINGTIF

Mengikut Christiane A.M. Baltaxe (1978), golongan Prague School telah memulakan pengkajian fonem dengan mendalam. Mereka kemudiannya menghasilkan satu definisi fonem dengan menyamakan fonem sebagai segugus fitur distingtif. Konsep fitur distingtif kemudiannya diperhalusi oleh Trubetzkoy dan Jakobson dengan memperkenalkan konsep dedua, yang kemudiannya diikuti pula oleh Chomsky dan Halle dalam The Sound Pattern of English. Apa yang jelas berlaku ialah perubahan pada konsep fitur distingtif itu sendiri kerana definisi yang diberikan oleh ketiga-tiga golongan mi ternyata tidak sama. Chomsky dan Halle tidak membuat perbezaan antara fitur yang relevan dengan tidak relevan secara fonologi. Trubetzkoy dan Prague menekankan tentang ciri perbezaan makna sahaja. Jadi, fitur distingtif telah hilang makna asalnya. Chomsky dan Halle telah membuat perbezaan berasaskan kiasifikasi dan fungsi fonetik bagi fitur distingtif mereka. Mereka juga telah memperkenalkan simbol abjad. Seterusnya, mereka menambah dengan membahagikan fitur kompleks atau unit dengan lebih lanjut. Mereka juga menambah lambang (+) dan () untuk menunjukkan sesuatu itu mengandungi fitur yang dibincangkan ataupun tidak. Begitulah seterusnya perkembangan fitur distingtif hingga ke tahun 1960-an. 94

FITUR DISTINGTIF

Berikut ialah senari sistem fitur distingtif yang dicadangkan oleh Halle dan Clements (1983), Lass (1984) dan lain-lain. 1. Silabik/tak silabik [+ sill Segmen silabik adalah segmen yang mempunyai puncak suku kata. Sementara yang tak silabik adalah yang sebaliknya. Segmen silabik Iebih lantang dibandingkan dengan bunyi tak silabik. (Vokal, konsonan silabik adalah [+ sill sementara bunyibunyi geluncuran dan konsonan tak silabik adalah [ sil]. 2. Konsonan/tak konsonan [ konsi Segmen konsonan dihasilkan dengan adanya penyekatan atau penyempitan rongga mulut semasa menghasilkan bunyi-bunyi bahasa. Bunyi tak konsonan tidak sedemikian rupa. (Obstruens, nasal dan likuida adalah [+ konsi sementara bunyi-bunyi vokal dan geluncuran adalah [kons]). 3. Sonoran/Obstruen [+ soni Segmen sonoran dihasilkan dengan rongga mulut dibuka luas agar tekanan udara di dalam dan di luar mulut seimbang. Sementara segmen obstruen dihasilkan dengan perubahan bentuk pada rongga mulut yang menyebabkan tekanan udara di dalam mulut meningkat lebih daripada tekanan udara di luar mulut. (Vokal, geluncuran, likuida, nasal adalah [+son] sementara letupan dan frikatif adalah [son]). 4. Koronal/tak koronal [+ korl Segmen koronal dihasilkan dengan menaikkan badan lidah ke arah antara gigi dengan lelangit keras. Sementara bunyi tak koronal tidak dihasilkan sedemikian rupa. 95

ASAS FONETIK

(Dental, gigi-gusi, lelangit keras-gigi-gusi dan lelangit keras adalah [+ kor] sementara bunyi bibir, lelangit lembut, anak tekak dan rongga tekak adalah [ kor]). 5. Anterior/posterior [+ ant] Segmen anterior dihasilkan dengan bunyi-bunyi di depan gigi-gusi sementara bunyi posterior dihasilkan dengan titik artikulasi yang di belakang gigi-gusi. (Bunyi bibir, dental dan gigi-gusi adalah [+ ant] sementara lelangit keras, lelangit lembut, anak tekak dan rongga tekak adalah [ ant]). 6. Labial/tak labial [+ lab] Segmen labial dihasilkan di bibir sementara segmen bunyi tak labial tidak dihasilkan di situ. (Kons bibir dan vokal bundar adalah [+ lab]). 7. Tinggi/tidak tinggi E+ tinggii Segmen tinggi dihasilkan dengan menaikkan badan lidah ke arah lelangit keras sementara bunyi tidak tinggi tidak dilakukan sedemikian rupa. (Lelangit keras, lelangit keras-gigi-gusi, konsonan yang dipalatalisasikan dan divelarisasikan, lelangit lembut, vokal tinggi dan geluncuran adalah [+ tinggi] sementara bunyi-bunyi selain mi [ tinggi]). 8. Belakang/tak belakang Ebell Segmen belakang dihasilkan dengan bunyi lidah ditarik ke belakang. (Lelangit lembut, anak tekak, rongga tekak, konsonan yang divelarisasikan dan difaringealisasikan, vokal tengah, geluncuran, vokal belakang adalah [+ bell sementara yang lainnya [ bel]). 96

FITUR DISTINGTIF

9.

Rendah/tak rendah [+ ren] Segmen rendah dihasilkan dengan menarik lidah jauh ke bawah dan bumbung mulut. (Faringeal dan konsonan yang difaringealisasikan, vokal rendah adalah [+ ren], sementara segmen lain [ ren].

10. Bundar/tak bundar [bun] Segmen bundar dihasilkan dengan membundarkan bibir sementara segmen tak bundar dihasilkan tanpa membundarkan bibir. (Konsonan dan vokal bundar adalah [+ bun] sementara konsonan dan vokal tak bundar adalah [ bun]). 11. Kontinuan/hentian [= kont.] Kontinuan terbentuk dengan membolehkan udara mengalir di dalam rongga mulut tanpa sekatan. Sementara bunyi hentian adalah sebaliknya. (Vokal, geluncuran, bunyi R dan frikatif adalah [+ kont] dan bunyi-bunyi nasal dan letupan oral adalah [ kont]). 12. Nasal/oral [+ nas] Segmen nasal dihasilkan dengan merendahkan lelangit lembut supaya udara keluar melalui rongga hidung sementara bunyi oral adalah sebaliknya. Bunyi hentian sengau dan segmen yang disengaukan adalah [+ nas]). Nota: Tanda (+) menunjukkari bunyi tersebut mempunyai ciri yang dinyatakan sementara () adalah sebaliknya.

97

BIBLIOGRAFI

Abdullah Hassan, 1980. Linguistik Am Untuk Guru Bahasa Melayu.

Kuala Lumpur: Fajar Bakti. Abercrombie, D., 1971. Elements of General Phonetics. Antherton Chicago/New York: Aldine. Christiane AM. Baltaxe, 1978. Foundations of Distinctive Feature Theory. Baltimore: University Park Press. Cohn Painter, 1979. An Introduction to Instrumental Phonetics. Baltimore: University Park Press. Fry, D.B., 1979. The Physics of Speech. London: Cambridge
University Press.

Gimson, A.C., 1980. An Introduction to the Pronunciation of English. London: Edward Arnold. Halle, M. dan G.N. Clements, 1984. Problem Book in Phonology: A Workbookfor Introductory Courses in Linguistics and in Modern Phonology. Massachusetts: The M.I.T. Press. Hyman, Larry M., 1975. Phonology: Theory and Analysis. New York: Holt, Rinehart and Winston. Jones, D., 1957. An Outline of English Phonetics. Cambridge, Mass.: Heffer, London. Ladefoged, P., 1973. Preliminaries to Linguistic Phonetics. University of Chicago Press.

Ladefoged, P., 1983. A Course in Phonetics. London: Harcourt Brace Jovanovich Publishers. Lehiste, I., 1~967.Readings in Acoustics Phonetics. Massachusetts: The r~I.T. Pr~ss. LiebermarU P., 197?. Speech, Physiology and Acoustics Phonetics. New ~
-~

99

ASAS FONETIK

M. Yunus Mans, 1980. The Malay Sound System. Kuala Lumpur: Fajar Bakti. Malmberg, B., 1963. Phonetics. London: Constable. Malmberg, B., 1968. Manual of Phonetics. North Holland: Amsterdam. OConnor, J.D., 1984. Phonetics. England: Penguin Book. Pike, K.L., 1946. Phonetics: A Critical Ana1~jsisof Phonetic Theory and a Technique for the Practical Description of Sounds. University of Michigan Press. Sheila Graves et al., 1979. Language Files: Materials for an Introduction to Language. Ohio: Advocate Publishing Group.

100

INDEKS

afrikat 31, 35 akar lidah 22 aktiviti neurologi 7 alafon 90, 92 aliran udara egresif 58 aliran udara ingresif 58 amplitud 72 anak tekak 32 anterior 96 aritenoid 19 artikulasi antisipasi depan 51 artikulasi sekunder 51 artikulator 17, 29 belakang 96 belakang lidah 22 bentuk sinusoid 74 bibir 23 bibir bundar 23, 39, 97 bibir-gigi 30 bibir hampar 23, 39 bisik 19, 63 bunyi aperiodik 73 bunyi bersuara 16, 61 bunyi dental 30 bunyi distmgtif 90 bunyi ejektif 57 bunyi frikatif 30 bunyi implosif 58 bunyi konsonan 7, 30, 95 burryi letupan 30, 36 bunyi lewah 90 bunyi malaran tak bergeser 30, 37 bunyi nasal 17, 21, 36, 97

bunyi bunyi bunyi bunyi

oral 17, 20, 97 periodik 73 tak bersuara 16, 61 vokal 7, 30

cara artikulasi 30 dalam telinga 84 daun lidah 22 depan lidah 22 diakritik 53 diftong 41 dipalatalisasikan 52 dua bibir 30 ejektif 58 electromyography 12 epiglotis 20 faringalisasi 53 farings 2, 16, 18, 20 fitur distingtif 94 fonem 90 fonetik 2 fonetik am 3 fonetik akustik 2, 7, 12, 71 fonetik artikulasi 2, 6, 12 fonetik auditori 2, 7, 14, 83 fonetik deskriptif 3 fonetik normatif 3 fonetik sejarah 3 fonologi 65, 88 fortis 25 frekuensi 71 fungsi kreatif/karya 4-5

101

ASAS lONETIK

Inngsi salnran 4, 6 gegendang telinga 84 gelungan 31 geseran 31 getaran 36 gigi/dental 30 gigi-gusi 22, 31 gigi-gusi lelangit keras 31 bentian 97 hentian glut/s 19, 62 hujung lidah 22 implosif 57 impuls saraf 6-7 jendela bujur 85 jendela hulat 85
keimplikasian kesejagatan 91

mekanisme a/iran udara velar 59 mendatar 39 menegak 39 nada 11, 71, 86


obstruen 95

palatalisasi 51 paru-paru 2, 6, 16, 18 pasangan minimal 89 pemerolehan bahasa 91 pita suara 16, 19 posterior 96 rahang rahang rendah roogga rongga atas 17 bawah 17, 21-22 97 bidung 16, 18, 20-21 mu/ut 2, 16, 18, 20-21

kekangan urutan fonologi 90 kelantangan 7, 72, 86 kenyaringan 7 kepanjangan 7, 72 kesejagatan fonologi 91 klik 59 koartikulasi 49 koklea 84-85 kensonan pinggiran 38 konsonan utama 38 kontinuan 97 koronal 95 labial 96 labialisasi 53 larings 2, 6, 16, 1819 laryngoscopic 12 lelangit 21 lelangit lernbut 21-22, 32 lelangit keras 21-22, 31 lelangit keras gigi-gusi 31 lenis 25 lidah 21-22 lorong deria 7 luas/rendah 39 nc/can gnu a/iran ndara g/etzs 56 nnkangnu a/iran udara pulmenik 56

separuh luas 39 separuh sempit 39 serak 19, 63 silabik 95 Sinar katod esijoin ink 81) sinar katud esi/eskep 80 sisian 36 sisi lidah 23 skil herangka 86 skil fun 86 skil intensif 86
son 86

sonoran 95 spektrngram 12, 76 suprasegmental 92 tamparan 37 tengah telinga 84 terusan ujaran 16-17 tinggi 96 tingg//sempit 39 titik artikulasi 29 transkripsi fonetik 65 transkripsi luas 69 transkripsi sernpit 69 transkripsi sistematik 68 transkripsi tanggapan 67 udara egresif 25, 38, 56

102

INDEKS udara ingresif 25, 56 velarisasi 52 velum 21, 30, 36 vokal kardinal 38, 40 vokal sekunder 40

103