Anda di halaman 1dari 114

~O~BK

NO~MASMIMAMJA~ALU~IN Dewan Bahasa dan Pustaka Kuala Lumpur 1998

NO~MASMIMAMJA~ALU~IN

Dewan Bahasa dan Pustaka Kuala Lumpur

1998

Cetakan Pertama 1998

© Nor Hashimah Jalaluddin 1998

Hak Cipta Terpelihara. Tidak dibenarkan mengeluar ulang mana-mana bahagian artikel, ilustrasi, dan isi kandungan buku mi dalam apa juga bentuk dan dengan cara apa jua sama ada secara elektronik, fotokopi, mekanik, rakaman, atau cara lain sebelum mendapat izin bertulis daripada Ketua Pengarah, Dewan Bahasa dan Pustaka, Peti Surat 10803, 50926 Kuala Lumpur, Malaysia. Perundingan tertakiuk kepada perkiraan royalti atau honorarium.

Perpustakaan Negara Malaysia

Data Pengkatalogan-dalam-Penerbitan

Nor Hashimah Jalaluddin

Asas fonetik / Nor HashimahJalaluddin Bibliografi: Nm. 99 Mengandungi indeks ISBN 983-62-5751-9 1. Malaylanguage—Phonetic. I. Judul.

499.2315

Dicetak oleh Percetakan Dewan Bahasa dan Pustaka Lot 1037, Mukim Perindustrian PKNS Ampang/Hulu Kelang Selangor Darul £hsan

Untuk puteri-puteriku:

Amira

Amalina

Liyana dan

Farhain

KANDUNGAN

Kata Pengantar

 

ix

Bab

1

Pengenalan

1

Bab 2 Organ-Organ Utama dalam Penghasilan Bunyi-Bunyi Bahasa

16

Bab 3 Vokal dan Konsonan

 

29

Bab 4 Koartikulasi

dan Artikulasi

Sekunder

49

Bab 5 Bunyi—Bunyi Bukan Pulmonik

56

Bab 6 Transkripsi Fonetik

65

Bab 7 Fonetik Akustik

71

Bab 8 Fonetik Auditori

83

vu

Bab9

KANDUNGAN

Perbezaan Peringkat Analisis Fonetik dan Fonologi

Bab 10 Fitur Distingtif

Bibliografi

Indeks

88

94

99

101

viii

KATA PENGANTAR

Buku mi ditulis pertamanya dengan hasrat ingin me - nambahkan bahan bacaan ilmiah yang berbahasa Melayu agar segala pendapat dan pandangan tentang fonetik dapat dikongsi bersama-sama dengan jelas. Keduanya, bagi mem- bantu pelatih-pelatih maktab perguruan dan mahasiswa tahun pertama mengenal ilmu fonetik dengan lebih mudah. Buku mi mengandungi huraian ringkas bagi setiap

bab tentang apa itu fonetik artikulasi, akustik dan auditori berserta sedikit catatan ringkas tentang apa itu fonologi. Tumpuan khusus lebih diberikan kepada fonetik artikulasi memandangkan ilmu mi yang lebih ditekankan di negara mi buat masa mi. Atas dasar itulah maka hanya bab-bab fonetik artikulasi disediakan dengan latihan di setiap penghujung bab. Latihan khusus ditumpukan terutamanya dalam Bab 3 kerana pada pendapat penulis Bab 3 inilah yang menjadi nadi bagi keseluruhan buku mi.

Semoga catatan asas dalam buku

mi dapat diman -

faatkan bersama-sama. Penulis berharap akan muncul lebih banyak lagi buku bahasa Melayu berkenaan dengan fonetik khususnya fonetik akustik dan fonetik auditori demi memantapkan lagi pemahaman kita tentang ilmu fonetik secara keseluruhannya.

ix

BAB1

PENGENALAN

1.0

Pendahuluan

Semua manusia dianugerahkan keupayaan bertutur kecuali bagi golongan istimewa seperti orang bisu dan pekak. Kebolehan bertutur bagi manusia sebenarnya mengalami proses peringkat denii peringkat, iaitu daripada bayi kepada kanak-kanak dan seterusnya hingga menjadi dewasa. Kebolehan seseorang bayi memperoleh bunyi akan berbeza

antara satu

sama lain. Interaksi

dengan

orang

di

Se-

kelilingnya

akan mempengaruhi

pemerolehan

bunyi

bahasanya. Lebih banyak interaksi yang dilakukan lebih cepat pemerolehan bahasa seseorang bayi itu.

Salah satu kecenderungan yang menyalahi hukum bahasa ialah apabila ibu bapa dan orang di sekeliling bayi itu menggunakan perkataan yang pelat sebagai tanda ‘manja’ dan ‘sayang’ pada bayi tersebut. Contdhnya perkataan ‘sayang’ dibunyikan sebagai ‘cayang’, perkataan

‘sedap’ dibunyikan

‘cedap’ dan sebagainya.

Tabiat Se-

umpama mi akan mempengaruhi penerimaan bayi tersebut dan berakhir dengan penghasilan perkataan dengan cara pelat. Perlu diingat ibu bapa harus memperkenalkan per- kataan yang tepat bunyinya. Kegagalan bayi membunyikan perkataan dengan betul adalah perkara yang normal kerana mi ada kena-mengena dengan sistem tutumya. Sistem tutur

1

ASAS FONETIK

mi akan menjadi lebih mudah apabila anak-anak men -

jangkau umur yang lebih dewasa. Contohnya bunyi Is! lebih sukar dibunyikan berbanding dengan bunyi /m/. Tetapi lama-kelamaan anak mi akan mampu menutur -

kannya Pemerolehan dengan tepat. bunyi bahasa mi boleh dikaji secara

saintifik. Bagaimana bunyi bahasa dihasilkan ada penjelasan yang melatarinya. Ilmu khusus yang mengkaji penghasilan bunyi-bunyi bahasa mi dikenali sebagai ilmu fonetik. Ilmu fonetik termasuk dalam bidang ilmu linguistik.

Jika diikut urutan kajian dalam ilmu linguistik, ilmu fonetik akan menjadi ilmu pertama dikaji diikuti oleh fonologi (sistem bunyi), morfologi (sistem kata), sintaksis (sistem ayat) dan semantik (sistem makna). Fonetik ialah ilmu yang mengkaji bagaimana bunyi bahasa dihasilkan. Ilmu mi juga memperlihatkan bagaimana organ manusia seperti paru-

paru,

membantu menghasilkan bunyi bahasa.2 Ada tiga bidang kajian ilmu fonetik, iaitu fonetik

artikulasi, fonetik akustik dan fonetik auditori. Fonetik artikulasi akan membincangkan bagaimana bunyi bahasa dihasilkan dengan bantuan organ dalaman, fonetik akustik

pula mengkaji gelombang udara

dibawa ke pendengaran pendengar, dan fonetik auditori

menghuraikan pula bagaimana gelombang bunyi tadi

diproses oleh telinga dan seterusnya dihantar ke otak untuk diproses menjadi bunyi-bunyi yang bermakna.3

1

larings, farings, rongga mulut dan hidung turut

dan bagaimana bunyi

Beberapa orang

ahli

fonetik telah

menghuraikan

dengan jelas apakah itu ilmu fonetik. Antaranya ter- masuklah Bertil Malmberg, J.D. O’Connor dan Abercrombie.

1.1

Bertil

Malmberg

Bertil Malmberg (1968) seorang ahli fonetik Perancis telah mendefinisikan fonetik sebagai pengkajian bunyi-bunyi bahasa. Bagi Malmberg, fonetik ialah pengkajian yang lebih memberatkan pelahiran bahasa bukan kandungannya.

2

PENGENALAN

Maknanya apa yang dipentingkan ialah bunyi-bunyi bahasa yang dihasilkan dan bukannya makna yang cuba di- sampaikan. Unit-unit yang digunakan dalam bahasa tuturan ialah bunyi-bunyi dan kumpulan-kumpulan bunyi yang boleh dibezakan oleh telinga manusia tanpa berasa ragu- ragu. Telinga akan menyaring bunyi-bunyi yang biasa didengar mi untuk diproses seterusnya. Kemudian otak pula berperanan mengenal pasti dan menterjemah semua perbezaan bunyi yang dihasilkan oleh alat tutur manusia. Menurut Bertil Malmberg lagi, ilmu fonetik boleh dibahagi kepada empat cabang:

(a)

Ilmu fonetik am pengkajian terhadap penghasilan bunyi-bunyi dan fungsi mekanisme ucapan. Apa yang dikaji ialah bagaimana bunyi dihasilkan dan apakah organ yang terlibat dalam penghasilan bunyi bahasa.

(b)

Ilmu fonetik deskriptif pengkajian terhadap kelainan bagi sesuatu bahasa tertentu atau ringkasnya dialek. Apa yang dikaji ialah bagaimana perbezaan bunyi antara bahasa yang sama dapat melahirkan dialek yang berbeza. Contohnya perbezaan bunyi pada dialek Kelantan daripada bahasa standard telah meng- hasilkan satu kelompok dialek yang menarik untuk dikaji.

(c)

Ilmu fonetik sejarah pengkajian terhadap perubahan fonetik bagi sesuatu bahasa berdasarkan sejarah bahasa tersebut. Apa yang dikaji ialah mencari kekerabatan atau kekeluargaan bahasa bagi bahasa yang dikaji. Turut dikaji ialah perubahan yang berlaku akibat daripada perkembangan masa.

(d)

ilmu fonetik normatif pengkajian terhadap set rumus yang menentukan pengucapan yang betul bagi sesuatu bahasa. Mengandaikan bahawa wujudnya norma atau pengucapan standard yang sahih dalam kumpulan

3

ASAS FONETIK

linguistik, negara, wilayah, unit budaya ataupun

kumpulan sosial. Lazimnya pengucapan standard mi

bagi

yang

masyarakat tersebut.

akan

menjadi

bahasa

yang

formal

1.2

J.D. O’Connor

Mengikut O’Connor (1973) pula, fonetik ialah ilmu yang

bersangkutan dengan bunyi-bunyi bising yang dihasilkan oleh manusia. Bunyi-bunyi yang dapat didengar mi

kemudiannya

bahasa masyarakat itu sendiri. Bunyi itu tadi seterusnya

disesuaikan dengan sifat semula jadi bunyi bising itu. Bunyi-bunyi mi pula seterusnya digabung dan dilihat fungsinya serta dihubungkan dengan mesej yang hendak

itu

pendengar terdengar perkataan buku, pendengar boleh memberi bentuk pada bunyi-bunyi fbi, lul, 1k! dan lul. Bunyi-bunyi mi kemudiannya digabungkan menjadi perkataan buku, dilihat fungsi serta dihubungkan dengan mesej yang hendak disampaikan. Barulah bunyi yang bising tadi akan dapat difahami dan dimanfaatkan. Mengikut O’Connor seterusnya, tingkah laku untuk berkomunikasi bermula dalam otak penutur dan pada peringkat mi kita boleh menganggap otak penutur mem - punyai dua fungsi yang berbeza. Kedua-dua fungsi itu ialah:

disampaikan.

diberi bentuk yang biasa terdapat dalam

Contohnya jika dalam bunyi

bising

(a)

Fungsi kreatif/berkarya.

(b)

Fungsi saluran (forwarding function).

1.2.1 Fungsi Berkarya

mi adalah fungsi terpenting dan melaluinya mesej-mesej diterima dan dibentuk. Pengetahuan yang disimpan dalam otak terlalu banyak: antaranya bagaimana bahasa ber- operasi, hukum-hukum permainan dan pengetahuan mengenai apa sahaja. Tetapi liii tidak bermakna setiap orang

4

PENGENALAN

daripada kita mampu untuk menyahkod semua makiumat

yang tersimpan mi. Contohnya bagi pembentukan nahu, terserah kepada ahli nahu, bukannya terbentuk dalam kepala setiap individu. Apa yang mampu kita lakukan setakat menggunakan rumus-rumus yang telah sedia terbentuk oleh ahli nahu. Kemampuan untuk kita

menyimpan

makiumat

berbeza-beza

antara individu.

Seseorang boleh

ataupun sedikit. Buktinya ada orang boleh mempunyai daya ingatan yang baik seperti mengingati nombor atau peristiwa sementara orang lain tidak begitu. Walau bagai- manapun, apabila kita ingin berkomunikasi dengan baik, kita perlu ada maklumat yang secukupnya bagi bahan yang hendak diperbincangkan. Di sinilah fungsi karya akan memainkan peranannya. Ada tiga fasa yang berbeza dalam fungsi berkarya:

mempunyai

maklumat

yang banyak

(a)

Perlu menghidupkan

komunikasi: Ia mungkmn

berkaitan dengan tindak balas kita

terhadap

kejadian dunia nyata yang menyebabkan kita ingin berkomunikasi. Ataupun apa yang terlintas dalam fikiran yang ingin kita luahkan.

Contohnya: Si isteri sedang minum petang ber- sama-sama si suami. Air yang diminum oleh si suami telah habis. Si isteri boleh sama ada terus menuangkan teh lagi atau menghidupkan komunikasi dengan suammnya. Jika dia berhasrat

untuk menyampaikan

mesej, si isteri

mestilah

memilih

salah satu daripada

cara

yang ter-

kandung dalam fasa kedua:

(b)

Alat perantaraan: melalui ucapan, tulisan, bahasa isyarat.

(c)

Memastikan apakah rupa bentuk mesej itu. Adakah berbentuk ayat perintah (berikan saya cawan abang!), atau ayat tanya (Abang nak teh

5

ASAS FONETIK

lagi?). Kita membuat keputusan bagm bentuk- bentuk mi dengan kadar yang begitu cepat dan ia tidak mengizinkan kita berfikir langsung. Segalanya berlaku secara spontan. Dalam kes mi fungsi menyampaikan mesej di dalam otak telah pun bermula.

1.2.2 Fungsi Saluran

Fungsi saluran mi lebih bersifat teknikal. Fungsi saluran akan melibatkan perbincangan mengenai peranan otak, iaitu organ utama yang terlibat dalam penghasilan bunyi bahasa dan tiga peringkat bagi proses pemahaman bunyi yang dihasilkan.

Bahagian otak yang berhubung dengan pengawalan pergerakan otot menyalurkan arahan-arahan yang berpola dalam bentuk impuls saraf (nervous impulses) di sepanjang lorong deria yang menghubungkan otak dengan otot-otot organ yang bertanggungjawab bagi menghasilkan bunyi- bunyi bahasa iaitu paru-paru, larmngs, lidah dan sebagainya. Arahan terhadap otot-otot yang terlibat mempunyaf kombinasi yang halus dan lembut. Otot-otot mempunyai

pergerakan

bunyi-bunyi yang betul dan dikeluarkan dalam urutan yang betul. Proses seterusnya yang berlaku adalah seperti yang berikut: Paru-paru ditekan, udara keluar dan menggetar- kan pita suara, menggerakkan lidah serta rahang ditambah dengan pergerakan bibir sehingga terhasilnya bunyi. Keseluruhan proses mi dikenali sebagai transformasi pertama yang boleh juga dikenali sebagai fonetik artikulasi. Perubahan seterusnya berlaku daripada pergerakan otot kepada pergerakan udara. Perubahan pergerakan mi dikenali sebagai transformasi kedua. Pergerakan dan

gelombang udara akan merebak ke setiap ruang, menjadi semakin lemah apabila jarak bertambah jauh dan tenaga aslinya terserap. Pergerakan udara mi akan menyentuh

yang berurutan

yang

mesti menghasilkan

6

PENGENALAN

pendengaran pendengar jika pendengar berada dalam jarak yang dekat dengan gelombang tersebut. Pengkajian

dengan

bunyi dikenali sebagai fonetik

Daripada smni muncul pula proses transformasi ketiga. Transformasi ketiga mi melibatkan fonetik auditori.

mengenai gelombang udara dan hubungannya

akustik.

Gegendang telinga cukup sensitif dengan tekanan gelom-

bang udara bagi membolehkan

dalam dan luar selari dengan pergerakan udara. Di bahagian dalam telinga, pergerakan organik kembali kepada aktiviti neuro1ogi.~Ta melibatkan impuls saraf kemudian disalurkan kembali ke lorong deria yang menghubungkan telinga dengan otak pendengar. Di sini kita dapat lihat dua fungsi otak pendengar. Kali mi fungsi mendengar dan fungsi berkarya. (Lihat Rajah 1). Deria yang datang dan telinga diterima sebagai urutan bunyi yang mampu untuk berubah kualiti seperti ciri-ciri kepanjangan, kenyaringan serta kelantangannya. Contoh- nya bunyi vokal nyata lebih lantang jika dibandingkan dengan bunyi konsonan.~ Fungsi saluran tidak terhenti di situ sahaja. Setelah dikenal pasti bunyi yang dihasilkan, tiba masanya bagi pen- dengar memprosesnya agar menjadi urutan bunyi yang

bermakna dan akhirnya ditanggap mesej sebenar apa yang cuba disampaikan oleh penutur.

gegendang itu bergerak

Pendengar

mendengar

sesuatu mesej tetapi masih

belum memahaminya. Untuk memahami mesej, si pen- dengar mesti menterjemah bunyi-bunyi yang didengarinya dengan bantuan maklumat yang tersimpan di dalam otak:

pendengar tidak sahaja mendengar bunyi-bunyi tersebut

tetapi mengenali dan memadankan buriyi-bunyi dengan apa yang mungkmn munasabah dalam bahasa tersebut dalam beberapa peringkat dan akhirnya memilih makna yang paling tepat dengan persekitaran.

bunyi dengan bahasa bermula

daripada bunyi sendiri. Jika pendengar mendengar sesuatu

bunyi atau kombinasi bunyi, dan apabila dipadankan

Proses pemadanan

7

h

H 0
H
0
h H 0 C C U b .2 .2 H I Li~7 Ca cI~ a) S

C

C

U

b

.2

.2

H I Li~7 Ca
H
I
Li~7
Ca

cI~

a)

S

Ca

Ca

a)

.5bD

a)

.5

~

~CJ~)

Ca

~

bCb~bO 0

;-~

a)

Ca

 

Ca

I-~o

I

I

I

I

~cj~~O

PENGENALAN

dengan makiumat yang tersimpan di otak, bunyi itu atau kombinasi bunyi tidak selari, contohnya, bunyi itu tidak

wujud dalam bahasa pendengar, maka data itu akan ditolak dan pendengar akan cuba mencari-cari bunyi lain yang

hampir

Contoh: (1) Nama Felda itu Felda Klah.

serupa dan diizinkan dalam bahasa pendengar.

Pendengar terpaksa menolak /1/ selepas bunyi /k/ kerana dalam bahasa Melayu sukar untuk menerima dua urutan konsonan bagi sesuatu perkataan. Dua urutan

konsonan yang dimaksudkan dalam contoh di atas ialah /kl/. Mungkin vokal Ia! harus disisipkan agar urutan bunyi itu boleh diterima. Ataupun pendengar akan meminta penutur mengulang semula bunyi perkataan itu untuk kepastian. Bunyi bahasa mestilah sesuai pada banyak peringkat.

dalam

Bukan setakat

pada

peringkat

bunyi

bahasa

masyarakat

itu, tetapi juga pada peringkat

nahu

dan

pragmatik.

Contoh: kita tidak seharusnya berkata:

(2)

Semua pelajar-pelajar UKM.

Ataupun

(3) Sila jumpa saya pukul 9.00 pagi mi.

Sedangkan waktu sekarang telah pun pukul 10.00 pagi.

Mesej yang dituturkan melibatkan bukan sahaja aktiviti pengeluaran tetapi penyaluran dan penerimaan. Bunyi-bunyi yang dihasilkan bukan mesej. Bunyi-bunyi itu perlu diberi bentuk agar bermakna untuk digunakan dalam komunikasi lisan/tutur. Apa yang dimaksudkan dengan bentuk ialah bentuk bunyi untuk membolehkan kita mengenalmnya. Sama juga dengan kita mempunyai bentuk huruf bagi sistem tulisan.

9

ASAS FONETIK

Perkataan ‘ayam’ apabila diujarkan mestilah mempunyai bentuk-bentuk bunyi yang dikenali. Bunyi ‘a’ mestilah di awal, diikuti dengan ‘y’, ‘a’ dan diakhiri dengan ‘m’. Jika kita menggunakan bunyi yang berlainan di mana-mana slot dalam perkataan ‘ayam’ mi, perkataan mi akan kehilangan bentuk dan tidak dapat dikenali.

Contoh:

(4)

‘a’

digantikan dengan ‘i’.

Bunyi

kepada

dan makna akan berubah

daripada

‘ayam’

‘iyim’.

 

Atau

(5)

‘y’ digantikan dengan ‘t’. Bunyi dan makna juga akan berubah daripada ‘ayam’ kepada ‘atam’.

-

Yang pentingnya dalam membunyikan sesuatu perkataan, kita haruslah ada:

(a)

Bunyi yang betul bentuknya.

(b)

Atur rumus yang sistematik.

(c)

Tekanan terutama bagi sempadan bunyi.

(d)

Nada seperti intonasi.

1.3

David Abercrombie

Tokoh ketiga yang banyak membincangkan ilmu fonetik ialah Abercrombie. Abercrombie (1971) berpendapat ilmu fonetik ialah ilmu yang bersifat teknikal. Dalam ilmu mi sesuatu bahasa akan dilihat secara analitis, iaitu tidak sahaja mendengar percakapan tetapi mengmnsafi gerakan jasmani yang melatarinya. Pada masa kita bernafas, udara tidak dikeluarkan secara terus-menerus. Aliran udara tidak berlanjutan. Otot pernafasan tegang dan kendur berulang

10

PENGENALAN

kali dalam

ialah lima kali

dalam satu saat atau 300 kali dalam satu minit. Udara

dikeluarkan dan Ternyata

gerakan tegang kendur otot pernafasan

rata

satu pernafasan yang

panjang. Pukul

paru-paru dalam urutan

hembusan.6

yang

dihasilkan merupakan suku kata. Satu suku kata akan berdasarkan satu gerakan tegang dan kendur mi. Satu suku kata bersamaan dengan satu gerakan ujaran. Nada nafas/ dada begitu teratur, sistematik hingga boleh kita sebut sebagai nada. Satu saat mengandungi lima suku kata.

mi merupakan landasan bagi semua bunyi

bahasa. Abercrombie seterusnya berpendapat lakuan ujaran sangat rencam kerana selain gerakan paru-paru ada pula gerakan lidah, gigi, lelangit lembut dan keras berturut-turut tidak berhenti-henti. Kita mengusahakan pemecahan ujaran supaya dapat menganalisis bunyi bahasa tersebut. Ujaran mi dijadikan unsur-unsur asasi segmen. Usaha mi sukar kerana:

setiap ketegangan

dan hembusan

Kenyataan

(a)

Gerakan b’inyi bahasa sangat rencam. Banyak gerak- geri terlibat sekali gus serentak.

(b)

Gerakan bunyi bahasa sangat laju. Lidah bergerak 720 kali dalam satu mmnit. Tni bermakna 12 kali bagi Se- tiap saat.

(c)

Gerakan bahasa sangat halus. Contohnya pemindahan lidah 2 atau 3 mm akan ditanggapi sebagai bunyi lain oleh penutur bahasa.

(d)

Gerakan bahasa selalu berterusan. Gerakan demi gerakan terus-menerus. Hentian antara satu gerakan kepada gerakan lain tidak lama.

Setelah kita lihat sepintas lalu pendapat ahli-ahli fonetik tentang apa itu linguistik, kini kita lihat pula akan skop tugas ahli fonetik.

11

1.4

ASAS FONETIK

Skop, Tugas dan Tanggungjawab Ahli Fonetik

Ahli fonetik lebih berminat untuk melihat bagaimana

pergerakan udara digandingkan dengan pergerakan organ- organ pertuturan dan juga koordinasi semua pergerakan

sehingga terhasil bunyi. Minat ahli fonetik berbeza

mi

dengan ahli kaji bina tubuh (anatomi) dan fisiologi. Apa yang diperhatikan oleh ahli fonetik termasuklah pergerakan lidah, rahang, bibir, dan sebagamnya. Ahli fonetik meng- gunakan x-ray untuk melihat pergerakan mi. Mereka cuba merakamkan posisi dan pergerakan lidah, lelangit lembut dan pita suara. Pemerhatian dan/atau mengambil gambar melalui cermin contohnya bagi melihat pergerakan pita suara akan menggunakan alat “laryngoscopic”. Alat “electromyography” pula digunakan untuk mengesan dan mengukur bilangan kecil potensm elektrik yang digabungkan dengan penekanan otot pada tahap yang relevan dalam terusan ujaran (sila lihat rajah pada halaman sebelah). Ke- semua bidang mi termasuk dalam bidang fonetik artikulasi.

Ahli fonetik juga berminat melihat bagaimana arus udara bergetar antara mulut penutur ke telinga si pen- dengar. Dalam hal mi, bidang fonetik lebih rapat dengan bidang ilmu fizik yang mengkaji mengenai akustik. Alat- alat yang digunakan ialah alat-alat yang membolehkan ahli fonetik mengukur dan menganalisis pergerakan udara sebagaimana yang dilakukan oleh ahli fizik. Alat tersebut

dikenali sebagai spektrogram. trogram adalah untuk melihat kekerapan/frekuensi dan

luas getaran bunyi dalam jangka masa tertentu. Pengkajian

7 Tujuan umum

alat spek-

mi

dikenali sebagai pengkajian fonetik akustik.

Skop ahli fonetik juga melibatkan minat dalam proses pendengaran. Sebenarnya ilmu mi tidak ada hubungan langsung dengan peranan fisiologi telinga atau aktiviti deria antara telinga dengan otak tetapi lebih pada kepekaan mendengar. Kepekaan mendengar merupakan salah satu daripada aktiviti otak. Ahli fonetik memberi lebih tumpuan kepada kepekaan terhadap nada, kelantangan, kepanjangan

12

mi ialah contoh aiat yang digunakan untuk melihat pergerakan pita suara. Alat mi dimasukkan ke

mi ialah contoh aiat yang digunakan untuk melihat pergerakan pita suara. Alat mi dimasukkan ke dalam rongga mulut hingga ke larings bagi melihat pergerakan pita suara. Ia dikenali sebagai laryngeal fiberscope. (Dipetik daripada Cohn Painter: An Introduc- tion to Instrumental Phonetics, 1979:208)

,•, 0ó, ~*_,
,•,
0ó,
~*_,

Alat mi dikenali sebagai electromyograph. Ia digunakan untuk mengesan dan mengukur bilangan kecil potensi elektrik apabila berlaku penekanan otot semasa menghasilkan bunyi bahasa.

(Dipetik daripada Cohn Painter: An Introduction to Instrumental Phonetics, 1979:198)

ASAS FONETIK

dan kuahiti bunyi. Kaedah yang digunakan dalam peng- kajian mi lebih mirip kepada percubaan-percubaan psikologi. Minat ahli fonetik yang nyata, lebih kepada tindak balas pendengar untuk mengetahui rangsangan fizikal yang didengarmnya. Pengkajian mi disebut peng - kajian fonetik auditori.

1.5 Kesimpulan

Pengkajian ilmu fonetik tidak sahaja mengkaji bunyi bahasa secara mutlak tetapi juga melibatkan proses-proses lain

serta pem-

prosesan bunyi. Fonetik artikulasi sangat berkait rapat

dengan ilmu fonetik akustik dan fonetik auditori. Pada hemat saya pemahaman terhadap ilmu fonetik amat penting dan menjadi asas untuk memahami ilmu linguistik yang lain terutamanya ilmu fonologi. Pema- haman terhadap ilmu fonetik sebagai asas bahasa akan

seperti gelombang bunyi dan penangkapan

dapat membantu kita memahami bahasa dengan

berkesan

lagi.

lebih

Nota Bab

1 Anak-anak akan mula menuturkan bunyi yang mudah seperti

bunyi bibir /m/, /p/ dan bertambah baik apabila meningkat

dewasa. Lebih dewasa anak itu lebth banyak bunyi yang akan

dapat dihasilkan.

2 Sila lihat Bab 2 dan Bab 3 bagi huraian lanjut mengenai peranan organ-organ ini dalam menghasilkan bunyi bahasa.

3 Buku mi akan menumpukan perhatian kepada fonetik artikulasi. Fonetik akustik dan auditori akan disentuh sambil lalu. Bahan tambahan bagi fonetik akustik dan auditori boleh didapati daripada buku fonetik khusus yang membincang- kan kedua-dua ilmu fonetik mi.

4 Istilah neurologi berkaitan dengan peranan otak dalam mem -

proses bunyi-bunyi bahasa sehirigga mendapat makna bagi

14

PENGENALAN

apa yang cuba diujarkan.

5 Ciri-ciri kualiti bunyi boleh dilihat dalam bab yang mem- bincangkan fonetik akustik dan auditori.

6 Saya banyak memmjam istilah Dr. J.T. Collins. Beliau pernah mengajarkan ilmu fonetik di Universiti Kebangsaan Malaysia.

7 Sila lihat bab tentang fonetik akustik bagi gambar rajah yang disebutkan.

LATIHAN 1

1. Huraikan transformasi-transformasi

yang terlibat

dalam

penghasilan

bunyi-bunyi

bahasa.

2.

Nyatakan

tiga

orang tokoh

fonetik yang

terkenal.

3. Senaraikan alat-alat yang terlibat dengan pengkajian

fonetik berserta

dengan

fungsinya

sekali.

4. Bezakan ilmu fonetik am dan normatif dengan ringkas.

5. Ada

tiga jenis ilmu fonetik. Sila huraikan ketiga-tiga

ilmu mi berserta

fungsinya

sekali.

15

BAB2

ORGAN-ORGAN

UTAMA DALAM

PENGHASILAN

BUNYI-BUNYI

BAHASA

2.0

Pendahuluan

Bab mi akan membincangkan bagaimana bunyi-bunyi bahasa dihasilkan. Bunyi yang dihasilkan akan melibat-

kan organ-organ seperti paru-paru, larings, farings, rongga mulut dan hidung. Alat tutur dalam mulut seperti lidah, rahang, gigi dan sebagainya juga terlibat sama. Pergerakan awal bermula dan paru-paru apabila udara ditekan keluar. Udara mi akan keluar melalui tenggorok (trachea) menuju

ke arah larings yang seterusnya melalui farings. Di larings

terdapat pita suara. Udara akan melalui pita suara dan

dapat menghasilkan pelbagai jenis bunyi. Jika pita suara

itu renggang, udara akan melepasmya dengan mudah dan

terus menuju ke rongga mulut ataupun rongga hidung. Kadang-kadang, pita suara boleh berada dalam keadaan yang rapat. Apabila udara melepasi pita suara yang rapat mi, pita suara akan bergetar dan akan menghasilkan bunyi- bunyi bersuara. Kedudukan pita suara akan menentukan sama ada bunyi-bunyi bahasa yang dihasilkan itu bersuara ataupun tidak. Udara yang melepasi kawasan mi akan seterusnya melalui bahagian atas farings. Bahagian atas farings mi

dikenali sebagai terusan ujaran. Antara rongga yang terlibat

di dalam terusan ujaran ialah farings, rongga mulut dan

rongga hidung.

16

ORGAN-ORGAN UTAMA DALAM PENGHASILAN BUNYI-BUNYI BAHASA

Farings mempunyai dua saluran iaitu satu saluran akan menyalur ke rongga mulut dan satu saluran lagi ke rongga hidung. Bunyi akan dikeluarkan sama ada melalui rongga mulut ataupun rongga hidung. Bunyi yang di-

keluarkan dan rongga mulut dikenali sebagai bunyi oral sementara bunyi yang keluar dan rongga hidung dikenali

sebagai bunyi

nasal. Sila lihat rajah organ-organ yang

terlibat dalam penghasilan bunyi

bahasa sebagaimana

terlampir bagi gambaran yang lebih jelas. Seterusnya jika dilihat dengan teliti, dalam terusan ujaran mi terdapat alat-alat penting yang digunakan bagi menghasilkan bunyi bahasa. Antaranya lidah, lelangit dan gusi. Alat-alat yang digunakan untuk membentuk bunyi- bunyi dikenali sebagai artikulator. Artikulator yang dianggap berada di bahagian bawah (seperti rahang bawah, gigi bawah, lidah) terusan ujaran selalunya akan bergerak menuju ke bahagian atas (seperti rahang atas, gigi atas, lelangit) terusan ujaran. Cuba anda sebut perkataan ‘perlu’

dua bibir akan tertutup rapat diikuti dengan pergerakan lidah menuju ke bumbung mulut. Ternyata semua bahagian bawah terusan ujaran lebih aktif dibandingkan dengan bahagian atas terusan ujaran. Mengikut J.D. O’Connor, sebenarnya organ vokal atau organ tuturan seperti paru-paru, pita suara, lidah, bibir dan sebagainya bukan berfungsi semata-mata sebagai alat tuturan. Fungsi utama organ-organ yang tersebut di atas adalah untuk memastikan badan kita dapat terus hidup. Paru-paru umpamanya berfungsi untuk memindahkan oksigen ke dalam darah dan otot-otot selain memproses udara. Pita suara pula mempunyai fungsi untuk meng- halang apa sahaja bentuk selain udara daripada memasuki paru-paru. Pita suara akan cuba membantu individu mengeluarkan makanan yang memasuki paru-paru (dengan cara tersedak) dan juga berkahak. Ringkasnya, apa sahaja bahan yang tidak diperlukan oleh paru-paru akan di- batukkan keluar. Fungsi utama lidah adalah untuk menolak dan mengawal makanan dalam mulut agar dapat dikunyah

17

ASAS FONETIK

dan seterusnya membantu agar makanan dapat ditelan.

dengan organ-organ yang sama

jugalah kita dapat menghasilkan rantaian bunyi-bunyi bahasa yang tepat dan halus untuk berkomunikasi. Justeru itu, kita seharusnya tahu fungsi organ yang terlibat dalam penghasilan bunyi-bunyi bahasa.

Namun demikian,

2.1

Antara organ-organ yang terlibat dalam penghasilan bunyi-

Organ-Organ

Tuturan

bunyi bahasa

ialah paru-paru,

larings, farings, rongga

mulut/hidung.

2.1.1 Paru-Paru

Kebanyakan bunyi dalam semua bahasa dihasilkan dengan udara dihembus keluar dan paru-paru. Paru-paru dilin- dungi oleh tulang rangka dan diampu di bahagian bawah- nya oleh diafragma (diaphragm). Pergerakan di antara tulang rangka dengan diafragmalah yang menyebabkan udara keluar masuk ke paru-paru. Semasa menghembus udara keluar, paru-paru ditekan dan mengecut. Dan apabila udara disedut masuk, paru-paru pula akan menjadi kembang. Dalam ujaran, penyedutan udara dipercepatkan dan penghembusan boleh pula diperlahankan. Penghembusan udara boleh bertahan selama lapan atau sembilan kali lebih lama panjangnya dibandingkan dengan penyedutan. Manusia tidak akan menyedut banyak udara ketika ber- cakap tetapi berlainan pula dengan pernafasan biasa. Dalam pernafasan biasa lebih udara akan disedut bagi membantu kita bernafas. Bagi ujaran yang kuat, udara ditolak keluar dengan lebih cepat dengan tenaga yang kuat tetapi sekali lagi penyedutan udara tidak semestinya dalam/panjang dibandingkan dengan pengujaran biasa. Udara yang keluar mempunyai tekanan, sama ada tekanan yang kuat ataupun lemah. mi berdasarkan suku kata yang dihasilkan. Tekanan akan menjadi lebih kuat jika

18

ORGAN-ORGAN

UTAMA DALAM PENGHASILAN BUNYI-BUNYI BAHASA

suku kata itu berada di tengah-tengah perkataan (praakhir) dibandingkan dengan di akhir kata. Contohnya bagi per- kataan makanan, suku kata kan lebih lantang bunyinya

jika dibandingkan

dengan suku kata ma atau an.

2.1.2 Larings

Larings ialah kotak yang teguh. Larings terbentuk daripada tulang-tulang rawan. Larings terletak di bahagian atas tenggorok (trachea) dan bersambungan dengan paru-paru agar semua udara yang masuk/keluar dari/ke paru-paru akan melaluinya. Di dalam larings terdapat pita suara. Pita suara mempunyai dua keping otot dan tisu penyambung yang terbentang bertentangan antara satu sama lain di bahagian atas tenggorok. Pita suara melekat pada tulang-tulang rawan aritenoid. Rajah di bawah dapat menggambarkan rupa bentuk pita suara.

aritenojd
aritenojd

Otot-otot di bahagian aritenoid boleh direnggang dan

mi akan

dirapatkan.

Secara tidak langsung pergerakan

mempengaruhi pita suara untuk sama ada menjadi reng- gang ataupun rapat. Kedudukan renggang dan rapatnya pita suara pula akan mempengaruhi bunyi-bunyi bersuara,

tak bersuara, bisik, serak dan bunyi hentian glotis. 1

19

ASAS FONETIK

2.1.3 Farings

Farings berbentuk seperti tiub yang kemudian bercabang kepada dua iaitu:

(a)

Ke rongga hidung.

(b)

Ke rongga mulut.

Farings bermula dan bahagian atas larings hingga ke bahagian akhir rongga hidung. Farings bertindak sebagai bekas untuk menampung udara yang mampu meng-

hasilkan getaran berdasarkan getaran yang berlaku di pita

pita suara dan terus-

menerus hingga ke bahagian atas farings.

suara. Getaran bersambung dan

Bentuk farings boleh berubah dengan dua cara:

(a)

Dengan menaikkan larings. mi akan menyebabkan ukuran tiub farings menjadi pendek. Bunyi-bunyi yang terhasil daripada pemendekan tiub farings akan menjadi tidak begitu padu dan padat. mi berlaku pada bunyi-bunyi bukan~pulmonik.2

(b)

Dengan menaikkan

lelangit lembut. mi juga akan

memendekkan

pemendekan tiub berlaku dan bahagian atas. Per- gerakan mi akan menyebabkan udara tidak akan dapat melalui rongga hidung. Keadaan mi memang kerap

dilakukan

dihasilkan ialah bunyi oral.

ukuran flub tersebut tetapi kali mi

semasa menghasilkan bunyi. Bunyi yang

2.1.4 Epiglotis 3

Epiglotis ialah sekeping tisu yang berhampiran dengan akar lidah. Epiglotis akan menutup bahagian atas larings Se-

masa menelan

makanan.

dan

menurunkan makanan

ke saluran

fungsi

Epiglotis tidak

mempunyai sebarang

dalam mengujarkan bunyi-bunyi bahasa.

20

ORGAN-ORGAN UTAMA DALAM PENGHASILAN BUMYI-BUNYI BAHASA

2.1.5 Rongga Hidung

Bentuk rongga hidung telah ditetapkan dan sumbangan- nya pada pengujaran hanyalah terhad kepada menghasilkan bunyi-bunyi sengau. Apabila pita suara bergetar, velum diturunkan supaya farings, rongga hidung dan mulut dapat

berhubung antara satu sama lain. Udara yang bergetar akan menghasilkan bunyi-bunyi nasal/sengau. Bunym sengau akan terhasil apabila pada waktu yang sama udara yang hendak keluar dan rongga mulut tersekat, maka udara yang hendak keluar, akan keluar melalui rongga hidung. Ada ketika apabila tidak berlaku sebarang sekatan di rongga mulut dan velum masih belum diturunkan, maka bunyi- bunyi yang akan dihasilkan adalah bunyi-bunyi yang

hal mi udara akan keluar melalui kedua -

dua mulut dan hidung. Contohnya bunyi-bunyi dalam

dinasalkan. Dalam

dialek Kelantan.

2.1.6 Rongga Mulut

Rongga mi dianggap bahagian/organ terpenting diban - dingkan dengan rongga hidung dan farings. Rongga mi boleh dipelbagaikan dimensi dan bentuknya. mnm disebab- kan oleh sebahagian besar darjah pergerakan rahang bawah, sebahagian besar darjah pergerakan bibir dan yang paling penting sekali, lidah memainkan peranan dalam peng- hasilan bunyi-bunyi bahasa. Lidah boleh diibaratkan sinonim atau sama ertinya dengan bahasa.

Rongga mulut dibumbungi oleh lelangit. Rongga mulut berbentuk seolah-olah seperti gua. Struktur rongga mulut adalah seperti yang berikut:

(a)

Di bahagian hadapan bertulang keras dan melekat serta tidak boleh bergerak. Bahagian hadapan mi dikenali sebagai lelangit keras.

(b)

Di bahagian belakang dikenali sebagai lelangit lembut. 4

21

ASAS FONETIK

Lelangit lembut boleh bergerak-gerak. Fungsinya adalah untuk menyekat udara dan keluar melalui rongga hidung. Lelangit boleh dibahagi kepada lelangit lembut (bahagian yang lembut dan bersempadan dengan anak tekak), lelangit keras (bahagian yang tinggi dan melengkung) dan bahagian gigi-gusi (batas alveolus/alveolar-ridge). Fungsi lelangit dalam pengujaran adalah sebagai pelmndung (foil) kepada lidah dalam pergerakan artikulasi.

Di dalam rongga mulut juga terdapat anak tekak. Anak tekak ialah daging lembut yang terletak di hujung lelangit lembut dan peranarinya perlu diasingkan daripada lelangit lembut. Pergerakan rongga mulut turut dibantu oleh rahang. Rahang bawah boleh bergerak ke atas dan ke bawah. Rahang dapat membantu mengurangkan dan menambah saiz rongga, dan sangat berpengaruh dalam memberikan kualiti bagi bunyi-bunyi yang dihasilkan.

Alat yang paling penting dalam rongga mulut ialah lidah. Lidah mengandungi seberkas otot yang kompleks yang boleh bergerak dengan hebat sekali. Lidah boleh dibahagi kepada tiga bahagian besar berdasarkan hu- bungarinya dengan bahagian lelangit.

Apabila kedudukan lidah di tempat yang asal, baha- gian yang bertentangan dengan gigi-gusi dikenali sebagai daun lidah (blade), yang bertentangan dengan lelangit keras dikenali sebagai depan lidah (front) sementara yang ber- tentangan dengan lelangit lembut dikenali sebagai belakang lidah (back). Dua bahagian yang tidak bertentangan dengan lelangit ialah hujung lidah dan akar lidah. Hujung lidah terletak pada daun lidah, iaitu di bahagian yang paling depan. Hujung lidah boleh dikeluarkan melepasi bibir dan juga boleh menjejak lelangit sejauh sempadan lelangit keras dan lembut. Hujung lidah boleh dilenturkan dengan mudah hingga mampu digetar-getarkan mengenai gigi-gusi. Contohnya bunyi /r/.

22

ORGAN-ORGAN UTAMA DALAM

PENGHASILAN BUNYI-BUNYI BAHASA

Fungsi depan

dan belakang lidah

tidak

sepenting

hujung lidah. Namun begitu bahagian-bahagian mi terlibat dalam menghasilkan bunyi-bunyi vokal depan tinggi dan vokal belakang tinggi.

Contohnya:

(a)

aku

/a/5

lidah berkedudukan

rendah.

 

/ku/

belakang lidah naik hampir dengan lelangit lembut.

(b)

api

/a/

lidah berkedudukan rendah.

 

/pi/

depan lidah naik tinggi hampir

mencecah lelangit

keras.

Sisi lidah juga boleh memaink~n peranan.

Hujung

lidah disentuhkan dan direhatkan

(diartikulasikan) pada

gigi-gusi. Udara akan melepasi sisi lidah. Contohnya /1/. Lidah boleh juga berartikulasi dengan gigi depan atau gigi kacip. Bahagian gigi lain tidak berfungsi. Tetapi kehilangan gigi boleh menyebabkan kesukaran untuk menghasilkan bunyi-bunyi bahasa. Bibir memainkan peranan yang sama penting dengan pergerakan lidah. Bibir boleh bertaut ketat apabila meng- hasilkan bunyi-bunyi /p/ atau /m/. Bibir juga boleh ber- sentuh dengan gigi atas bagi menghasilkan bunyi-bunyi bibir-gigi (labio-dental). Kedua-dua ulas bibir boleh dibentuk berdasarkan bunyi-bunyi. ma boleh berbentuk bundar tertutup, contohnya buku. Ta boleh juga berbentuk bundar terbuka, contohnya adoi. Bibir boleh juga berbentuk leper seperti bunyi mi. Bibir juga boleh berkeadaan neutral seperti dalam perkataan bawa. Bentuk-bentuk yang berbeza mem- punyai pengaruh yang kuat pada kualiti bunyi. Tetapi hubungan antara bibir dengan lidah bukanlah hubungan yang mesti. Hubungan yang mesti bermaksud tidak semestinya bunyi vokal depan tinggi sempit, contoh- nya lu disebut dengan bibir yang hampar. Boleh juga dihasilkan dengan bibir yang bundar. Begitu juga dengan

23

ASAS FONETIK

bunyi /u/. Tidak semestinya dihasilkan dengan bibir yang

bundar tetapi boleh menggunakan bibir yang hampar. Banyak bahasa di dunia yang menaikkan depan lidah bagi bunyi-bunyi vokal tinggi dengan menggunakan bibir yang sama ada bundar atau hampar. mi berlaku terutama

sekunder.7

Danish,

semasa menghasilkan

Contohnya bahasa Perancis,

Norwegian dan sebagainya.

6

bunyi-bunyi

vokal

Jerman, Swedish,

Dalam

menghasilkan bunyi-bunyi bahasa, ada be-

berapa ciri penting yang patut diambil kira. Ciri-ciri mi dapat membantu kita mengeluarkan bunyi-bunyi bahasa dengan lebih baik.

2.2

Ciri-Ciri

Bahasa

Penting

Penghasilan

Bunyi-Bunyi

Bunyi-bunyi yang berbeza akan dihasilkan dengan aksi yang berbeza bagi bahagian-bahagian organ tutur yang

boleh bergerak. Untuk menentukan perbezaan-perbezaan

dan

organ-organ mana yang terlibat dalam waktu-waktu yang relevan. Contohnya bunyi /s/, kita seharusnya dapat me- nyatakan:

aspek penghasilan bunyi, kita mestilah menentukan

(a)

Udara yang keluar dan paru-paru adalah cepat di-

bandingkan dengan bunyi /Z/.8

Di samping itu juga

tekanan udaranya jauh lebih dalam/panjang.

(b)

Pita suara tidak bergetar.

(c)

Velum dinaikkan bagi menutup udara daripada keluar melalui rongga hidung.

(d)

Daun lidah diletakkan hampir dengan gigi-gusi (al- veolus) agar berlaku pergeseran.

(e)

Sisi lidah rapat dengan lelangit agar udara hanya boleh melepasi bahagian tengah lidah.

24

ORGAN-ORGAN UTAMA DALAM PENGHASILAN BUNYT-BUNY! BAHASA

(0

(g)

Jarak antara hujung lidah dengan gigi adalah sempit.

Lidah dalam keadaan neutral.

Kita juga seharusnya dapat menentukan sama ada udara yang keluar udara jenis egresif ataupun udara jenis ingresif.

Udara Egresif

udara yang dihembus keluar semasa menghasilkan bunyi-bunyi bahasa.

Udara Ingresif udara yang disedut semasa menghasil- kan bunyi bahasa contohnya bagi meng- hasilkan bunyi-bunyi bukan-pulmonik.

Kita seharusnya melihat juga bagaimana tekanan udara yang keluar sama ada kuat atau perlahan. Bunyi-bunyi yang menggunakan tekanan udara yang kuat akan menghasil- kan bunyi-bunyi fortis, contohnya /s/, sementara bunyi- bunyi lenis pula dihasilkan dengan tekanan udara yang perlahan, contohnya /z/. Selamn tekanan udara, kedudukan pita suara dan velum juga harus diambil kira. Bunyi bahasa akan ditentukan berdasarkan kedudukan pita suara sementara bunyi oral atau bunyi nasal pula akan ditentukan oleh kedudukan velum. Perbincangan lebih lanjut tentang penghasulan bunyi-bunyi bahasa akan dibincangkan dalam bab yang berikutnya.

25

ASAS FONETIX

ASAS FONETIX LELANGIT - ORGAN UTAMA YANG TERLIBAT DALAM PENGHASILAN BUNYI-BUNYT BAHASA: (1) Paru-paru (4)

LELANGIT -

ORGAN UTAMA YANG TERLIBAT DALAM PENGHASILAN BUNYI-BUNYT BAHASA:

(1)

Paru-paru

(4)

Rongga Hidung

(2)

Larings

(5)

Rongga Mulut

(3)

Farmgs

26

ORGAN-ORGAN

UTAMA DALAM PENGHASILAN BUNYI-BUNYI BAHASA

Nota Bab

1 Sila lihat Bab 5 bagi rajah kedudukan pita bunyi yang dihasilkan.

2 Sila lihat Bab 5.

suara dan jenis

3 Epiglotis bukan merupakan organ tutur dan ma tidak terlibat dalam penghasilan bunyi bahasa.

4 Hanya sebahagian kecil lelangit lembut yang boleh turun dan naik bagi menentukan bunyi oral atau bunyi nasal. Bahagian itu terletak di bahagian paling belakang lelangit lembut dan dikenali sebagam velum.

5 Saya berpendapat /a/ dalam bahasa Melayu lebih tepat sebagai /a/ yang mempunyai fitur belakang dan rendah.

Tetapi fitur belakang mi harus ditambah dengan diakritik [<] dan atas V’]. mi dibuktikan dengan ujian fonetik yang saya

lebih sesuai

lakukan di London. Jadi, saya berpendapat /a/

jika dibandingkan penggunaan /a/

dengan /a/.

Tetapi mi tidak bermakna

salab seratus peratus. Ia bergantung pada

untuk menentukan-

pentafsiran ahli fonetik masing-masing

nya.

6 Sila lihat Bab 3 bagi rupa bentuk bibir yang hampar dan bundar.

7 Sila lihat Bab 3.

8 /s/

dan /z/

dibezakan dengan hanya ciri bersuara. Cara

penghasilannya adalab serupa. Sila lihat Bab 3.

LATIHAN

1. Apakah organ-organ yang termasuk

2

ujaran?

dalam terusan

2. Lukiskan rajah pita suara. Di manakah letaknya pita

suara

mi?

27

ASAS FONETIK

3. Apakah perbezaan antara fortis dengan lenis dan berikan contohnya.

4. Huraikan fungsi utama organ-organ dalam penghasilan bunyi bahasa.

yang terlibat

5. Apakah fungsi epiglotis dan apakah peranannya dalam penghasilan bunyi bahasa.

28

BAB3

VOKAL DAN

KONSONAN

3.0 Pendahuluan

Setelah diteliti organ-organ yang terlibat dalam penghasilan bunyi bahasa, kini kita teliti pula dengan mendalam bagaimana bahasa dihasilkan. Dalam menghasilkan bunyi- 1 merupakan

bunyi bahasa, titik artikulasi dan artikulator

secara

sistematik dan bakal melibatkan banyak proses. Selain organ

nadi utama.

Bunyi-bunyi

bahasa dikeluarkan

seperti paru-paru,

larings dan sebagainya, penghasilan

bunyi-bunyi bahasa akan melibatkan titik dan cara arti-

kulasi.

3.1 Titik Artikulasi

Terdapat dua belas titik artikulasi yang terlibat bagi meng- hasilkan bunyi-bunyi bahasa (konsonan).2 Titik artikulasi itu ialah:

Dua bibir Bibir-gigi Gigi (dental) Gigi-gusi (alveolus)

Gelungan (retroflex)

Lelangit keras

Gigi gusi lelangit keras

gigi gusi

29

ASAS FONETIK

Lelangit keras

Lelangit lembut

Anak tekak

Rongga tekak

Pita suara

Bunyi-bunyi ujaran boleh dibahagi kepada konsonan

dan vokal. Faktor utama yang terlibat dalam kiasifikasi

cara

artikulasi. Di samping itu faktor bersuara dan tak bersuara serta juga kedudukan velum (bagi menentukan bunyi oral atau sengau) memainkan peranan yang penting dalam menghasilkan bunyi-bunyi konsonan. Sementara faktor utama dalam kiasifikasi bunyi vokal pula ialah kedudukan bibir dan darjah turun naik lidah dalam rongga mulut. Kita lihat dahulu aspek konsonan. Titik artikulasi yang terlibat semasa menghasilkan bunyi konsonan mempunyai

bunyi-bunyi

konsonan

ialah

titik artikulasi

dan

huraian seperti yang berikut:

3.1.1 Dua Bibir

Dua bibir merupakan artikulator yang utama. Kedua-dua bibir mi terlibat semasa penghasilan bunyi letupan, sengau, frikatif dan malaran tak bergeser. Contohnya /p, b, m, ~, /3, w, 1~/.

3

3.1.2 Bibir-gigi

Titik artikulasi mi terlibat apabila bibir bawah berartikulasi dengan gigi atas. Contohnya dalam menghasilkan bunyi sengau, frikatif dan malaran tak bergeser.Contohnya /nj, f, v, v/.

3.1.3 Gigi (Dental)

Gigi melibatkan antara4 gigi dan belakang gigi.

lidah berartikulasi dengan gigi bagi menghasilkan bunyi-

bunyi dental. Bunyi dental melibatkan bunyi frikatif. Contohnya /0, ~J/.

Hujung

30

3.1.4 Gigi-Gusi

VOKAL DAN

KONSONAN

Gigi-gusi terletak di antara gusi dengan lelangit keras. Ia melibatkan bunyi-bunyi letupan, sengau. sisian bergeser, sisian tak bergeser, getaran, tamparan, geseran dan malaran tak bergeser. Contohnya /t, d, n, t, ~, 1, r, r, s, z, i/.

3.1.5 Gelungan (Retroflex)

Gelungan kadang-kadang mencetuskan konflik sama ada harus ditempatkan di bahagian titik artikulasi atau cara penghasilan bunyi. Gelungan dihasilkan dengan mem- balikkan atau menggelungkan lidah ke arah lelangit keras yang bersempadan dengan gigi-gusi. mi melibatkan bunyi - bunyi letupan, sengau, sisian tak bergeser, tamparan dan geseran. Contohnya /t. ci, ii., 1., t, ~, ~/.

3.1.6 Lelangit Keras Gigi-Gusi

Bahagian mi juga merupakan titik artikulasi. Kawasannya meliputi dua sempadan iaitu di antara gigi-gusi dengan lelangit keras. Kedudukan depan lidah lebih ke arah gigi- gusi. Bunyi yang terlibat ialah bunyi-bunyi geseran dan afrikat. Contohnya / G, z~, ~, ~ 7.

3.1.7 Gigi-Gusi Lelangit Keras

Perbezaannya dengan yang di atas (3.1.6) hanyalah pada kedudukan iidah. Depan lidah lebih menyentuh lelangit keras dibandingkan dengan gigi-gusi. Bunyi yang terlibat bunyi geseran. Contohnya /1, ~/.

3.1.8 Lelangit Keras

Lelangit keras ialah kawasan yang paling melengkung di dalam rongga mulut. Ia bertentangan dengan depan lidah. Lelangit keras bersempadan dengan gigi-gusi dan lelangit

31

ASAS FONETIK

lembut. Letupan, sengau, sisian tak bergeser dan malaran tak bergeser mempunyai bunyi-bunyi yang bertitik- artikulasikan lelangit keras.Contohnya bunyi /c,~3-,n~£~j,

‘1/.

3.1.9

Lelangit Lembut

Apabila belakang lidah menyentuh satu daerah di belakang lelangit keras, bunyi-bunyi lelangit lembut dihasilkan. Bunyi-bunyi letupan, sengau, geseran dan malaran tak bergeser melibatkan titik artikulasi lelangit lembut. Contohnya 7k, g, ij, x, y, w/.

3.1.10 Anak Tekak

Anak tekak ialah sekeping otot yang terdapat di belakang lelangit lembut. Anak tekak melibatkan bunyi /q, C, N, R, R, X, K, ~/ dengan cara penghasilan letupan, sengau, getaran, tamparan, geseran dan malaran tak bergeser.

3.1.11 Rongga Tekak

Bunyi-bunyi /h, Q/ adalah bunyi-bunyi rongga tekak. Cara menghasilkannya adalah dengan melakukan geseran.

3.1.12 Pita Suara/Glotal

Udara yang keluar melalui pita suara disekat terus daripada keluar. Bunyi yang dihasilkan ialah bunyi-bunyi /1, h, Iii melalui cara letupan dan geseran. Untuk keterangan lanjut sila lihat rajah titik artikulasi, carta fonetik Melayu dan carta fonetik antarabangsa. Setelah melihat kedua-dua belas titik artikulasi yang terlibat dalam penghasilan bunyi-bunyi bahasa, sekarang kita lihat pula cara-cara menghasilkan bunyi bahasa. Titik artikulasi tidak akan dapat dilihat fungsinya jika kita tidak cuba menghasilkan bunyinya.

32

VOKAL DAN KONSONAN

3.2

Ada sembilan cara untuk kita menghasilkan bunyi-bunyi bahasa. Cara-cara tersebut ialah letupan, sengau, sisian

bergeser, sisian tak bergeser, getaran, tamparan, geseran,

letusan dan malaran tak bergeser.

Cara Penghasilan

Bunyi Bahasa

5

dan malaran tak bergeser. Cara Penghasilan Bunyi Bahasa 5 TITIK ARTIKULASI 1. Bibir 2. Bibir-Gigi 3.

TITIKARTIKULASI

1. Bibir

2. Bibir-Gigi

3. Dental/Gigi

4. Gigi-Gusi

5. Gelungan

6. Lelangit Keras Gigi Gusi

33

7.

Gigi Gusi Lelangit Keras

8.

Lelangit Keras

9.

Lelangit Lembut

10.

AnakTekak

11.

Rongga Tekak

12.

Pita Suara

ASAS FONETIK

RAJAH KONSONAN BAHASA MELAYU

Daerah sebutan

1

2

3

4

5

6

Bibir

Gusi

Gusi-Le-

Le-

Le-

Pita

~

langit

langit

langit

suara

Cara sebutai~~—

 

keras

keras

lembut

Letupan

tak bersuara

p

t

k

?

bersuara

b

d

g

Letusa n

tak bersuara

bersuara

J

Sengauan

m

n

p

rj

Geseran

tak bersuara

f

s

x

h

bersuara

v

z

X

Getaran

r

Sisian

I

Separuh vokal

w

y

(Abdullah Hassan, 1980:61)

34

ASAS FONETIK

3~2.1 Letupan

Letupan juga dikenali sebagai plosif. Letupan hadir dalam banyak bahasa. Cara menghasilkan letupan adalah dengan melepaskan udara yang disekat dengan serta-merta. Udara dan paru-paru akan disekat di salah satu titik artikulasi sama ada di bibir, gigi-gusi dan sebagainya oleh artikulator kemudian dilepaskan sehingga terdengar bunyi ‘pop’. Contohnya /p, b, t, d, t, ci, c, ~1, k, g, q~/ C, 2/.

3.2.2 Sengau/Nasal

Sengau dikategorikan di bawah bunyi-bunyi letupan. Yang berbezanya ialah bunyi sengau dihasilkan dengan menurunkan velum agar udara dapat melalui rongga hidung dan rongga mulut. Udara yang melalui rongga mulut akan disekat di titik-titik artikulasi yang tertentu dengan artikulator. Contohnya /m, nj, n, ~ p , rj, N/.

3.2.3 Sisian

Bunyi sisian boleh dibahagikan kepada dua iaitu sisian bergeser dan sisian tak bergeser. Bunyi sisian dihasilkan dengan menaikkan hujung lidah ke arah bahagian belakang gigi dan udara akan keluar melalui sisi lidah. Udara yang keluar akan digeserkan di pita suara bagi menghasilkan bunyi geseran. Contoh bunyi sisian bergeser ialah /~,~ /. Sementara bagi sisian tak bergeser pula, udara yang melepasi pita suara akan keluar tanpa menyentuh pita suara dan bunyi tak bersuara yang akan dihasilkan. Cara sisian tak bergeser dihasilkan adalah sama dengan sisian bergeser iaitu dengan menaikkan hujung lidah he arah bahagian belakang gigi dan udara akan keluar melalui sisi lidah. Contohnya ialah bunyi /1,1~c/.

3.2.4 Getaran

lidah

beberapa kali ke lelangit keras. Hujung Iidah menjadi

Getaran dihasilkan

dengan menggetarkan hujung

36

VOKAL DAN

KONSONAN

artikulator yang aktif sementara lelangit keras menjadi titik artikulasi yang pasif. Contohnya /r/. Sementara bagi contoh /R/ belakang lidah digetarkan pada anak tekak. Belakang lidah ialah artikulaton dan anak tekak ialah titik antikulasi.

3.2.5 Tamparan

Tamparan mempunyai pensamaan dengan getanan kecuali hujung lidah tidak digetarkan. Hujung lidah ditamparkan sekali sahaja bagi menghasilkan bunyi tampanan. Titik artikulasi dan artikulaton yang terlibat boleh dilihat pada carta fonetik yang dilampirkan. Contoh ft. t, R/.

3.2.6 Geseran/Frikatif

Bunyi geseran boleh dihasilkan dengan menyempitkan ruang di antara titik artikulasi dengan artikulator. Udana yang keluan dan paru-paru akan keluar di ruang yang sempit bagi menghasilkan bunyi-bunyi geseran. Contoh /~,~3,f, ~, 0, O/.~

3.2.7 Letusan

Letusan mempunyai kedua-dua cmi letupan dan geseran. Udara yang keluar dan paru-paru disekat di titik artikulasi. Kemudian udana akan dilepaskan secana perlahan-lahan di celah-celah ruang yang terbuka. Contohnya /e, j/.

3.2.8 Malaran Tak Bergeser

Bunyi malanan tak bergeser dikenali juga sebagai bunyi separuh vokal. Bunyi mi mempunyai ciri vokal kenana tiada berlaku apa-apa pengesenan atau sekatan dalam rongga mulut di antara titik artikulasi dengan artikulator semasa menghasilkan bunyi mi. Ia pula dianggap sebagai konsonan kerana melibatkan pelbagai titik artikulasi dan titik artikulasi mi tidak serupa dengan titik artikulasi vokal.

37

Contoh 1w, q,

1.),

j,

ASAS FONETIK

1,

~/.

Konsonan dalam bahasa Melayu secara ningkasnya

boleh dibahagi kepada konsonan

pingginan (secondary). Konsonan utama digunakan dengan tetap serta seragam pula bagi cana penghasilan dan titik antikulasinya. Sementana konsonan pinggiran pula mem- punyai jumlah yang kecil dan baru meresap dalam sistem ejaan Melayu. Konsonan pingginan hadir dalam kata pinjaman dan penyebutannya boleh berbeza-beza antana

penutur

utama (primary) dan

dalam cana penghasilan dan titik artikulasinya

(Abdullah Hassan, 1980)7

3.3

Setelah meneliti bunyi konsonan, man kita lihat pula bagaimana vokal dihasilkan. Bunyi-bunyi vokal melibatkan udara egnesif sahaja iaitu udana yang dihembus keluar semasa menghasilkan bunyi in Semasa menghasilkan bunyi-bunyi vokal, tiada sekatan dan penyempitan benlaku di antara titik artikulasi dengan artikulaton. Inilah per- bezaan utama antara vokal dengan konsonan. Pengelasan vokal yang tenbaik adalah berdasankan vokal sistem kandinal yang dihasilkan oleh Daniel Jones

Vokal

(1956).

Rajah vokal kandinal adalah sepenti yang benikut:

Apabila menghasilkan bunyi-bunyi vokal, lidah dan bibir dianggap mempunyai penanan terpenting. Lelangit lembut (tenutama velum) pula akan menentukan sama ada bunyi vokal itu bunyi oral atau bunyi sengau.

Depan

Tengah

Belakang

½Tinggie

0

½Rendahr\

Rendaha\

38

/3

Ia

VOKAL DAN KONSONAN

Lidah boleh membenikan berbagai-bagai bentuk dan rupa bagi menghasilkan bunyi-bunyi vokal yang berbeza. Lokasi dan kedudukan lidah berasaskan kepada dua paksi iaitu yang mendatan dan yang menegak. Bahagian men- datar ialah dan depan ke belakang mulut sementara yang menegak pula ialah dan lantai mulut hingga ke bumbung mulut. Ada empat bahagian bagi paksi menegak. Ta ber - mula dan lantai lidah hingga ke atas iaitu ke bahagian lelangit. Bahagian menegak yang dibahagi empat adalah seperti yang benikut:

(a)

Bahagian sempit/tinggi.

(b)

Bahagian sepanuh sempit/tinggi.

(c)

Bahagian sepanuh luas/rendah.

(d)

Bahagian luas/rendah.

Tinggi atau sempit merujuk kepada kedudukan lidah yang hampir dengan bumbung mulut. Contohnya /i/ dan /u/. Sementana kedudukan rendah pula ialah apabila lidah berada jauh dan bumbung mulut. Contohnya /a/ dan /a/. /e/, /0/, / ~/,/~/ adalah di kedudukan separuh sempit dan sepanuh luas. Kita menujuk kepada kedudukan mendatar pula. Tiga titik mendatan itu sebenarnya ialah kedudukan depan, tengah dan belakang Iidah. Depan lidah merujuk kepada bahagian yang bententangan dengan lelangit kenas, belakang lidah adalah yang bententangan dengan lelangit lembut sementana tengah adalah sempadan di antana lelangit kenas dengan lelangit lembut. Contohnya lu adalah bunyi depan, /u/ adalah bunyi belakang dan /~/adalah bunyi tengah. Selain lidah, bibin juga memainkan peranan yang penting dalam menghasilkan bunyi vokal. Bibin mempunyai bentuk tersendini. Bentuk bibin boleh dibahagikan kepada bentuk bundan dan hampan. Bibin akan menjadi bundar apabila menghasilkan bunyi-bunyi vokal belakang semen- tara bibin akan menjadi hampan apabila menghasilkan

39

ASAS FONETIK

bunyi-bunyi vokal depan. Lihat rajah bibir di bawah.

FONETIK bunyi-bunyi vokal depan. Lihat rajah bibir di bawah. bibir bundar bibir hampar Selain vokal-vokal kardinal,

bibir bundar

bibir hampar

Selain vokal-vokal kardinal, Daniel Jones juga turut menghasilkan vokal sekunden. Kebanyakan bahasa di Eropah mempunyai bunyi-bunyi vokal sekunden. Rajah di bawah dapat menunjukkan vokal sekunden.

Depan

Tinggiy\

i\

½Tinggi~\

1/2 Rendah

Rendah

Cara menghasilkan

/

Tengah

/W

vokal sekunden

Belakang

adalah ben-

tentangan dengan vokal kandinal. Maknanya, jika dalam vokal kandinal, bagi menghasilkan bunyi depan, kita mestilah menghampankan bibir. Begitu juga dengan vokal kardinal di bahagian belakang, bibir sehanusnya di- bundarkan. Tetapi hal mi tidak benlaku pada vokal sekunden. Bagi menghasilkan vokal sekunden depan, kita sehanusnya membundarkan bibir. Manakala bagm vokal sekunden belakang bibir hanya perlu dihamparkan sahaja. Jelas ada pententangan bentuk bibir bagi menghasilkan bunyi vokal sekunder. Perlu diingat, kesemua bunyi vokal adalah bersuana. Vokal boleh disengaukan dengan cana menurunkan velum bagi membolehkan udara keluar melalui nongga hidung.

40

VOKAL DAN KONSONAN

Udara juga bebas keluar melalui nongga mulut tanpa

sekatan. Bunyi yang

sengaukan/ dinasalisasikan.

dihasilkan

ialah vokal yang

di-

Vokal tengah l~/,I u,

dan l’cil turut dibincangkan.

Vokal l~/ selalu digunakan dalam bahasa Melayu. l~l

pula dikenali

sebagai leI taling. Tidak ada bahasayang tidak mempunyai

vokal kenana vokal ialah nadi bunyi dalam urutan suku kata.

dikenali sebagai l~/ pepet sementara leI

3.4

Bunyi diftong melibatkan dua denetan vokal yang hadir

senentak. Bunyi diftong tenhasil apabila bunyi vokal yang hadin selepas bunyi vokal yang satu lagi menggeluncun ke arah vokal yang mula-mula hadin tanpa menunjukkan sebanang puncak kelantangan. Ketiadaan puncak kelan- tangan semasa penghasilan bunyi diftong menjadikan bunyi tensebut sebagai satu suku kata sahaja. Ada tiga jenis diftong dalam bahasa Melayu iaitu

/ail,

bunyi Ia! dan bunyi hI akan hulang puncak kelantangannya. Begitu juga bib pada diftong boi/ dan hub pada diftong haul. Lambang [A] boleh juga digunakan untuk menggambankan diftong.

Diftong

loil

dan laul.

Bunyi hI

akan menggeluncun ke

Contoh diftong

- pakai

gemalai

hairan

bail

Contoh diftong bib

amboi

sekoi

sepoi

Diftong haul

41

kerbau

taulan

-

pulau

ASASFONETIK

3.5 Contoh-Contoh Rajah

Berikut ialah najah contoh kedudukan nongga mulut semasa penghasilan bagi letupan, sengau, geseran dan vokal.

semasa penghasilan bagi letupan, sengau, geseran dan vokal. Letupan Dua Bibir /p/ Geseran Gigi-Gusi /s/ Vokal
semasa penghasilan bagi letupan, sengau, geseran dan vokal. Letupan Dua Bibir /p/ Geseran Gigi-Gusi /s/ Vokal
semasa penghasilan bagi letupan, sengau, geseran dan vokal. Letupan Dua Bibir /p/ Geseran Gigi-Gusi /s/ Vokal

Letupan Dua Bibir /p/

letupan, sengau, geseran dan vokal. Letupan Dua Bibir /p/ Geseran Gigi-Gusi /s/ Vokal I3elakang Separuh Rendah
letupan, sengau, geseran dan vokal. Letupan Dua Bibir /p/ Geseran Gigi-Gusi /s/ Vokal I3elakang Separuh Rendah

Geseran Gigi-Gusi /s/

Vokal I3elakang

Separuh Rendah ID /

42

VOKAL DAN

KONSONAN

Benikut pula ialah rupa bentuk titik artikulasi semasa menghasilkan bunyi. Contoh-contoh yang dibenikan antaranya ialah titik artikulasi dua bibir, bibir-gigi, antara gigi, gigi-gusi, lelangit kenas dan lelangit lembut.

antara gigi, gigi-gusi, lelangit kenas dan lelangit lembut. Dua Bibir/b/ Antara Gigi /0/ Bibir-Gigi /f/ 43

Dua Bibir/b/

antara gigi, gigi-gusi, lelangit kenas dan lelangit lembut. Dua Bibir/b/ Antara Gigi /0/ Bibir-Gigi /f/ 43

Antara Gigi /0/

antara gigi, gigi-gusi, lelangit kenas dan lelangit lembut. Dua Bibir/b/ Antara Gigi /0/ Bibir-Gigi /f/ 43

Bibir-Gigi /f/

antara gigi, gigi-gusi, lelangit kenas dan lelangit lembut. Dua Bibir/b/ Antara Gigi /0/ Bibir-Gigi /f/ 43

43

Gigi-Gusi /s/

ASAS FONETIK

ASAS FONETIK Lelangit Keras /j/ Lelangit Lembut /k/ Sementana bagi vokal dipentununkan contoh bagi ke- dudukan

Lelangit Keras /j/

ASAS FONETIK Lelangit Keras /j/ Lelangit Lembut /k/ Sementana bagi vokal dipentununkan contoh bagi ke- dudukan

Lelangit Lembut /k/

Sementana bagi vokal dipentununkan contoh bagi ke-

dudukan lidah iaitu depan

lidah, tengah dan belakang

semasa menghasilkan bunyi vokal.

dudukan lidah iaitu depan lidah, tengah dan belakang semasa menghasilkan bunyi vokal. Vokal Depan /a/ Vokal

Vokal Depan /a/

Vokal Tengah /a/

44

VOKAL DAN

KONSONAN

VOKAL DAN KONSONAN 3.6 Kesimpulan Vokal Belakang lab Kesemua bunyi konsonan, vokal dan diftong digunakan silih

3.6

Kesimpulan

Vokal Belakang

lab

Kesemua bunyi konsonan, vokal dan diftong digunakan

silih berganti

dalam bahasa Melayu bagi membentuk

penkataan yang seterusnya menjadi nadi dalam bunyi bahasa Melayu.

Nota Bab

1 Titik artikulasi ialah alat tutur manusia yang tidak boleh

bergerak. Ia bersifat statik. Artikulator pula ialah alat-alat tutur yang boleh bergerak seperti lidah, rahang, lelangit lembut (velum) dan bibir. Ada kekecualian pada bibir. Bibir juga termasuk dalam titik artikulasi di samping artikulator. Pada hemat saya, bibir atas boleh dianggap sebagai titik artikulasi sementara bibir bawah boleh dianggap artikulator. mi di~ dasarkan pada ciri boleh bergerak yang membezakan antara titik artikulasi dengan artikulator.

2 Penulis akan membincangkan bunyi konsonan dahulu. Titik artikulasi bagi vokal tidak melibatkan banyak titik artikulasi.

Tambahan pula bunyi vokal lebih mudah dihasilkan.

45

ASAS FONETIK

3

Sila lihat carta fonetik antarabangsa bagi pengelasan bunyi.

4

mi ialah terjemahan daripada bahasa mnggeris interdental.

5

Gelungan (retrofiex) juga termasuk di bawah kategori peng-

hasilan bunyi bahasa. Sila lihat 3.1.5.

6

Contoh-contoh yang diberikan tidak meliputi kesemua bunyi yang tersenarai dalam cartakonsonan. Umpamanya bagi bunyI frikatif, pembaca boleh menyemak carta yang disediakan.

7

Sila lihat carta fonetik bahasa Melayu yang disenaraikan oleh Abdullah Hassan. Konsonan pinjaman ialah apa sahaja konsonan dalam carta antarabangsa yang tidak terdapat dalam carta bahasa Melayu.

LATIHAN 3

1. Lukiskan najah yang melibatkan titik artikulasi konsonan dua bibir, bibir-gigi, gigi-gusi, lelangit keras dan lelangit lembut.

2. Lukiskan najah kedudukan lidah semasa menghasil- kan bunyi vokal beb, /~/, dan ho!.

3. Nyatakan bunyi apakah yang dihasilkan berdasarkan najah yang benikut:

kan bunyi vokal beb, /~/, dan ho!. 3. Nyatakan bunyi apakah yang dihasilkan berdasarkan najah yang

46

VOKAL DAN KONSONAN

VOKAL DAN KONSONAN 4. Hunaikan pembahagian lidah dengan jelas. 5. Bulatkan penkataan yang mengandungi diftong dalam

4. Hunaikan pembahagian lidah dengan jelas.

5. Bulatkan penkataan yang mengandungi diftong dalam senarai di bawah:

baiki

pakai

petai

tauladan

binaan

serai

sentai

graduan

temuan

pertanian

rangkaian

saat

6. Hunaikan bunyi-bunyi yang berikut mengikut cara dan

titik antikulasi yang tenlibat:

bpb

/gb

/s/

If!

Im!

7. Berikan lambang bagi hunaian bunyi di bawah:

(a)

Bunyi sengau gigi-gusi.

(b)

Bunyi vokal depan sepanuh sempit.

(c)

Bunyi vokal belakang sempit hampar.

47

ASAS I()NET1K

(d)

Bunyi sisian bergeser gigi-gusi tak bersuara.

(e)

Bunyi geseran dua

hibir bersuara.

8. Bezakan bunyi-bunyi mi berdasarkan ciri-cirinya sama ada dan segi titik artikulasi, kedudukan pita suara atau cara penghasilan bunyinya:

(a)

/t/ dan /d/

(b)

/s/ dan /z/

(c)

/w/ dan /j/

(d)

/i/ dan /u/

(e)

/b/

dan /m/

9. Berikan enam contoh bagi perkataan yang mengan- dungi unsur diftong /au/, /oi/ dan /ai/.

10. Bulatkan vokal depan yang hadir dalam senarai perkataan di bawah:

/ikot/

/~ma?/

/saja/

/Iambe2/

/ena?/

/makE/

/otot/

/oleh/

/pileh/

/unto?/

/intim/

/ckor/

/kudes/

/talor/

/ite?/

48

4.0

BAB4

KOARTIKULASI DAN SEKUNDER

ARTIKULASI

Koartikulasi

Dalam bab yang lepas kita telah melihat bunyi konsonan dan vokal dihasilkan. Pada hakikatnya tidak semua bunyi bahasa dihasilkan dengan semudah itu. Antara masalah utama dalam membicarakan bunyi-bunyi dalam ujaran ialah dengan adanya penglibatan koartikulasi. Apa yang dimaksudkan dengan koartikulasi ialah penindanan artikulasi-artikulasi yang berhampiran semasa meng- hasilkan bunyi. Hal mi jelas pada bunyi-bunyi konsonan kerana bunyi-bunyi konsonan mempunyai berbagai-bagai

titik artikulasi dan titik-titik artikulasi mi akan mem - pengaruhi bunyi-bunyi yang mengikutinya.

dalam

bahasa Inggeris:

It, d/ adalah bunyi-bunyi gigi-gusi. Bunyi It, d/ akan berubah menjadi bunyi dental It, d/ apabila hadir sebelum bunyi geseran antara gigi /0, o/. Contoh:

Contoh hadirnya koartikulasi adalah seperti

eighth

[eijO]

width

-

[wi~ó]

Bunyi /t/ dan /d! dalam dua contoh di atas akan mempunyai titik artikulasi di antara gigi kerana ter- pengaruh dengan bunyi /9/ dan /O/. Titik artikulasi asal

49

ASAS FONETIK

/t/ dan /d/ di gigi gusi telah berubah kerana pengaruh koartikulasi. Perubahan yang nyata bagi titik-titik artikulasi juga terdapat pada bunyi-bunyi letupan lelangit lembut /k, g/ yang wujud sebelum bunyi-bunyi vokal depan. Contohnya bagi perkataan:

kini

/kini/

gigi

/gigi/

yang dibandingkan perkataan:

dengan vokal belakang, contohnya

kuku

/kuku/

gunung - /gunorj/

Kesemua bunyi /k! dan /g/ dipengaruhi oleh bunyi- bunyi vokal. Bunyi /k/ dan /g/ adalah bunyi belakang iaitu titik artikulasinya di lelangit lembut dan artikulatornya adalah belakang lidah. Contohnya kini, keseluruh badan lidah ditarik ke atas dan ke depan bagi vokal hI. Segalanya bermula dengan pembentukan bunyi letupan /k/. Bunyi /k/ yang diikuti oleh bunyi vokal depan /i/ akan menyebabkan lidah ditarik ke depan ke arah bunyi vokal lu. Kita dapat rasa belakang lidah lebih hampir dengan lelangit keras. Jadi di sini bunyi /k/ yang sepatutnya mempunyai ciri belakang telah berubah titik artikulasinya. Kali mi berubah ke lelangit keras kerana adanya pengaruh daripada vokal /i/ yang bertitik artikulasi di lelangit keras. Bandingkan pula dengan perkataan kuku. Bagi menyebut perkataan mi pula, lidah ditarik ke bahagian belakang lelangit lembut apabila bunyi /u/ dihasilkan. Di sini tiada masalah perubahan titik artikulasi bagi bunyi /k/ dan IgI. Contoh kini dan gigi lebih nyata bagi contoh koartikulasi kerana proses mi melibatkan dua daerah yang berlainan iaitu lelangit lembut dan lelangit keras. Jadi penindanan titik artikulasi di smni adalah di antara lelangit lembut dengan lelangit keras.

50

KOARTIKULASI

DAN ARTIKULASI SEKUNDER

4.1 Artikulasi Antisipasi Depan

Satu lagi jenis penindanan yang berlaku dikenali sebagai

artikulasi antisipasi depan. Artikulasi antisipasi depan berlaku apabila urutan dua bunyi letupan hadir bersama-

dapat

sama, inaka bunyi

letupan yang Iebih awal tidak

diletupkan. Contohnya dalam perkataan act [~ktJ dan apt

[~pt]. Kedua-dua bunyi letupan /k, p/ dalam contoh-

contoh di atas tidak dapat diletupkan. Letupan bagi bunyi /k/ tidak dapat diletupkan kerana wujudnya satu lagi bunyi letupan 7th. Jadi bunyi /t/ lebih jelas letupannya berbanding dengan bunyi /k/. Begitu juga dengan bunyi /p/ dalam apt. Bunyi /p/ tidak diletupkan kerana pengaruh letupan 7th. /t/ akan diletupkan terlebih dahulu sebelum /p/ sempat diletupkan. Jadi penyebutan per- kataan-perkataan di atas akan menjadi [~k°tJ dan [~potI.1 mi boleh dianggap sebagai kes apabila artikulasi bagi

konsonan

yang

akhir

telah

diantisipasikan

semasa

penyekatan

udara berlaku bagi konsonan

sebelumnya.

Bunyi /k/

dalam perkataan act tidak diletupkan kerana

penyekatan udara bagi 7th telah wujud sebelum bibir

menjadi rapat. Fenomena mi juga artikulasi antisipasi.

dikenali sebagai ko -

4.2

Artikulasi Sekunder

Satu lagi aspek penghasilan bunyi

ialah artikulasi sekunder.

Artikulasi

sekunder boleh didefinisikan

sebagai darjah

penyekatan

yang hadir bersama atau

serentak

dengan

artikulasi utama. Ada empat jenis artikulasi sekunder.

4.2.1 Palatalisasi Pelelangit-kerasan (Palatalisation)

Palatalisasi adalah penambahan posisi lidah depan tinggi seperti bunyi hi! kepada satu lagi artikulasi. Bahasa Rusia dan bahasa-bahasa Slavic yang lain mempunyai sin konsonan yang berpalatalisasi yang boleh dikontraskan

51

ASAS FONETIK

maknanya

pula dengan bunyi-bunyi yang tak berpala-

talisasi.

Contoh:

brat

brat 1

abang

mengambil

Bagi bahasa Melayu, pengaruh lelangit keras sering juga berlaku pada bunyi-bunyi sebelum bunyi letusan /j/ dan /~/. Palatalisasi diberikan lambang [II.

Contohnya:

[bal ~aj

baca

[man] Tal

manja

(Abdullah Hassan, 1980).

Istilah palatalisasi dan dipalatalisasikan digunakan dengan cara yang berbeza. Bagi bunyi-bunyi yang di- palatalisasikan, ia akan melibatkan proses apabila artikulasi utama ditukar supaya berbunyi lebih palatal. Bunyi-bunyi dikatakan telah dipalatalisasikan apabila titik artikulasi bergerak menuju ke daerah lelangit keras dalam keadaan tertentu. Contohnya /k/ dalam perkataan kini, /k/ di sini telah dipalatalisasikan kerana bunyi itu sepatutnya bunyi lelangit lembut tetapi badan lidah telah ditarik ke depan akibat pengaruh bunyi vokal /i/. Bunyi-bunyi yang di-

palatalisasikan bolehlah disamakan

Tetapi bunyi

bunyi-bunyi koartikulasi.

dengan koartikulasi.

palatalisasi adalah jauh berbeza daripada

4.2.2 Velarisasi (Pelelangit-lembutan)

Velarisasi melibatkan belakang lidah. Ta dianggap sebagai penambahan posisi lidah belakang seperti menghasilkan bunyi /u/. Tetapi ia tidak melibatkan bibir yang bundar. Kebanyakan bunyi bahasa Arab dan bahasa Inggeris melibatkan velarisasi.

52

KOART!KUIASI

DAN ARTIKUIASI

SEKUNDER

Contohnya:

[a I

I ah]

[bDtPv]

Lambang velarisasi telah ditukar

kepada

lambang [~‘].

daripada lambang [—1

4.2.3 Faringalisasi (Perengkungan)

Faringalisasi dilakukan dengan menyempitkan rongga faring. Ta mirip kepada penghasilan vokal kardinal /u/. Lambang yang digunakan bagi menunjukkan faringalisasi ialah [al. Dahulunya lambang bagi faringalisasi ialah [~}. Pengaruh faringalisasi jelas terdapat pada bahasa Arab.

4.2.4 Labialisasi (Pembibiran)

Labialisasi dilakukan dengan rnenambah pembundaran bibir. Labialisasi berbeza daripada ketiga-tiga artikulasi

sekunder di atas. Palatalisasi, velarisasi dan faringalisasi melibatkan bentuk iidah yang berbeza. Berlainan pula dengan proses labialisasi. Dalam labialisasi hanya bentuk bibir yang terlibat. Hampir semua konsonan boleh menambah pembundaran bibir dalam menghasilkan bunyi jika bunyi tersebut melibatkan vokal belakang utama. Walaupun /p, b, m/ adalah bunyi-bunyi bibir, bunyi-bunyi

itu juga

digunakan bagi menunjukkan pembibiran.

Contoh:

masih

boleh

dilabialisasikan.

[pwula~jJ

[F”oket]

Epwoket]

[k’~’udoij]

Lambang

[v~~]

4.3 Lambang-Lambang Diakritik

Selain koartikulasi dan artikulasi sekunder bunyi-bunyi bahasa boleh juga ditambah dengan ciri-ciri diakritik Se- bagaimana yang tersenarai di bawah. Ada banyak lagi

53

ASAS EONFTTK

lambang diakritik yang boleb membantu penutur mem-

perincikan penghasilan bunyi bahasa. Penggunaan diakritik akan jelas apabila kita melakukan transkripsi fonetik secara

sempit.

Antaranya adalah

seperti yang berikut:

Tak bersuara

Aspirasi

h

Dental

Nasalisasi

Panjang

Suku kata

Serak

Nota

Bab

1

Sila lihat artikulasi sekunder bagi lambang-lambang diakritik.

2

Sila lihat Bab 6.

LATIHAN 4

1. Bezakan antara palatalisasi clengan dipalatalisasikan.

2. Huraikan proses antisipasi koartikulasi.

3. Nyatakan jenis artikulasi sekunder yang terlihat bagi

perkataan-perkataan

(a)

[phhin]

(b)

[bi:t]

(c)

[m~ikan]

(d)

[p~’uco?]

(e)

[mAtn]

di bawah:

54

KOARTIKULASI DAN ARTIKULASI SEKUNDER

4. Bezakan labialisasi

daripada velarisasi.

5. Berikan lambang bagi koartikulasi berikut:

(a)

palatalisasi

(b)

sengau

(c)

penyahsuaraan

(d)

serak

(e)

faringalisasi

(f)

suku kata

55

BUNYI-BUNYI

BAB5

BUKAN PULMONIK

5.0

Pendahuluan

Dalam bab yang awal, kita telah melihat bahawa terdapat dua jenis udara yang boleh digunakan bagi menghasilkan

bunyi-bunyi bahasa. Dua jenis udara itu ialah udara egresif dan udara ingresif. Udara egresif ialah udara yang di-

hembuskan

sementara udara ingresif ialah udara yang disedut ke dalam semasa menghasilkan bunyi bahasa. Mekanisme udara di- hembus keluar dan paru-paru, dikenali sebagai mekanisme aliran udara pulmonik. Bunyi-bunyi yang dihasilkan adalah seperti bunyi-bunyi konsonan dan bunyi-bunyi vokal.

Contohnya bunyi-bunyi

sebagainya. Ada juga kes apabila udara dan paru-paru tidak

dikeluarkan tetapi ditahan di pita suara. Mekanisme udara mi dikenali sebagai mekanisme aliran udara glotis.

keluar semasa menghasilkan bunyi bahasa

letupan,

geseran,

sengau

dan

5.1 Mekanisme Aliran Udara Glotis

Kita lihat dahulu mekanisme aliran udara glotis. Apabila kita membuathentian glotis/glotal/pita suara,’ udara dan paru- paru akan tersekat di situ. Udara yang di dalam terusan

ujaran akan terbentuk dan bergerak

Pergerakan ke atas dalam keadaan glotis tertutup akan menyebabkan udara keluar melalui mulut. Sementara per-

di ruang

tersebut.

56

BUNYI-BUNYI BUKAN PULMONIK

gerakan ke bawah dalam keadaan glotis tertutup akan menyebabkan udara disedut ke dalam mulut. Kedua-dua cara penghasilan bunyi mi akan menggunakan arus udara glotis. Ada beberapa jenis bunyi yang melibatkan mekanisme aliran udara glotis. Bunyi-bunyi itu ialah bunyi ejektif, implosif dan velar.

5.1.1 Bunyi Ejektif

Apabila menghasilkan udara i, penyekatan 2 dan udara glotis di dibentuk lelangit

lembut (atau dua bibir atau gigi-gusi) pada waktu yang sama. Pita suara ditutup rapat. Larings ditarik ke atas lebih kurang 1 cm. Ia bertindak seperti piston dan menekan udara ke farings. Udara yang ditekan akan di- keluarkan dengan merendahkan belakang lidah sementara hentian di glotis kekal seperti biasa. Di sini udara ditahan di di~atitik artikulasi. Satu di pita suara dan satu lagi di salah satu titik artikulasi di dalam rongga mulut. Udara di dalam rongga mulut dilepaskan dahulu kemudian baru diikuti oleh

udara di pita suara. Bunyi-bunyi mi dikenali sebagai bunyi

ejektif. Bunyi-bunyi mi terdapat

Contohnya /p’, t’, k’ /. Rajah di bawah dapat menunjukkan

dalam bahasa Hausa.

5
5

57

ASAS FONETIK

dengan lebih jelas kedudukan titik artikulasi semasa menghasilkan bunyi ejektif /k’/.

Proses menghasilkan bunyi ejektif secara teratur adalah seperti yang berikut:

(1)

Belakang lidah dinaikkan untuk menyekat udara di

(2)

lelangit lembut dan pada masa yang sama berlaku hentian glotis. Larings dinaikkan.

(3)

Udara di farings ditekan.

(4)

Belakang lidah diturunkan, melepaskan udara yang

(5)

tertekan di farings. Hentian glotis dilepaskan.

5.1.2 Bunyi Implosif

Dengan kedudukan glotis yang sama seperti di atas, kitajuga

boleh

menghasilkan

bunyi-bunyi

implosif. Pergerakan

terusanujaran adalahkebawah. Kali mi udara tidak dihembus keluar tetapi disedut ke dalam. Hentian dibentuk dengan menggunakan mekanisme aliran udara glotis ingresif. Berbeza dengan bunyi ejektif :bunyi-bunyi tersebutdihasilkan dengan mekanisme aliran udara glotis egresif.

Pergerakan larings ke bawah menyebabkan penyekatan di pita suara bukan lagi bersifat total. Udara dan paru-paru dapat dihembus keluar menyebabkan pita itu terus bergetar dan menghasilkan bunyi-bunyi bersuara.

Kita lihat cara bunyi implosif dua bibir dihasilkan.

Mula-

mula bibir ditutup rapat diikuti dengan pergerakan glotis. Larings menyerupai piston boleh mengurangkan tekanan udara di dalam rongga mulut. Namun demikian ada juga udara yang melepasi glotis. Udara dan paru-paru dapat keluar melalui pita suara yang terbuka sedikit semasa udara disedut ke dalam. Oleh sebab glotis itu sempit maka udara yang keluar dapat menggetarkan pita suara lalu menghasilkan bunyi implosif bersuara.

58

BUNYI-BUNYI BUKAN PULMONIK

Dalam menghasilkan bunyi-bunyi implosif, udara yang digunakan adalah udara ingresif. Apabila udara disedut ke dalam mulut, tekanan udara di dalam rongga mulut tidak dapat memberikan kesan yang begitu besar. Hasilnya, bunyi yang keluar lebih merupakan bunyi-bunyi yang kurang padu. Contoh bunyi implosif adalah seperti / b, 6,. ~/. Bunyi- bunyi implosif mi hadir dalam bahasa Vietnam dan Sudan Selatan. Untuk keterangan sila rujuk rajah di bawah.

Penghasilan Bunyi Implosif [fi]

3 4 .2
3
4
.2

(1)

(2) Pergerakan ke bawah melalui sedutan udara ke dalam menggetarkan pita suara. Udara di paru- paru terus mengalir keluar melalui glotis.

Bibir ditutup rapat.

(3)

Perubahan kecil bagi tekanan udara dalam rongga

(4)

mulut. Dua bibir dilepaskan.

5.2 Bunyi Velar

Selain mekanisme aliran udara glotis kita juga boleh

menghasilkan

mekanisme

bunyi

bahasa

dengan

menggunakan

aliran udara velar. Kali mi penyekatan total

59

ASAS FONETIK

bukan di pita suara tetapi di lelangit lembut. Bunyi yang

dihasilkan dikenali sebagai bunyi klik. Klik ialah bunyi le- tupan yang dibentuk dengan menggunakan mekanisme aliran udara velar ingresif. Udara disaring oleh per- gerakan belakang dan ke bawah oleh lidah. Contoh bunyi

klik [0, j,

adalah contoh bahasa yang mempunyai bunyi klik. Rajah yang berikut menunjukkan bagaimana bunyi klik dihasilkan:

?j, C]. Bahasa-bahasa Zulu, Xhosa dan Hottentot

Contoh bunyi klik dental [3]

lb Ia 3 4
lb
Ia
3
4

(la)

Hujung lidah membentuk sekatan di gigi-gusi.

(ib)

Belakang lidah diangkat untuk membuat sekatan

lelangit lembut. (2) Daun lidah direndahkan dengan mengekalkan

(3)

(4)

sekatan di lelangit lembut. Tekanan udara di bahagian mi dalam rongga mulut dikurangkan. Hujung lidah diturunkan agar udara dapat masuk ke dalam mulut.

udara di bahagian mi dalam rongga mulut dikurangkan. Hujung lidah diturunkan agar udara dapat masuk ke

60

BUNYI-BUNYI BUKAN PULMONIK

Kesimpulannya jelas dilihat bahawa ada berbagai-bagai cara bunyi bahasa dihasilkan. Memandangkan bunyi-bunyi bukan pulmonik mi tidak wujud dalam bahasa Melayu, sudah tentu penutur mendapati sukar sedikit bagi menghasilkan bunyi-bunyi tersebut. Tetapi yang nyatanya bunyi-bunyi bukan pulmonik memang ada dan digunakan dalam bahasa-bahasa di Afrika khususnya.

5.3 Kedudukan Glotis Semasa Menghasilkan Bunyi Bahasa

Ada lima cara bagaimana glotis berfungsi untuk meng- hasilkan bunyi-bunyi bersuara, tak bersuara, hentian glotis, serak dan bisik.

5.3.1 Bunyi Bersuara

Kedudukan glotis adalah rapat tetapi masih ada udara yang boleh melepasinya. Udara yang terlepas itu telah menggetarkan pita suara bagi menghasilkan bunyi-bunyi bersuara. Lihat rajah di bawah:

menghasilkan bunyi-bunyi bersuara. Lihat rajah di bawah: 5.3.2 Bunyi-Bunyi Tak Bersuara Kedudukan melepasinya dengan

5.3.2 Bunyi-Bunyi Tak Bersuara

Kedudukan

melepasinya dengan mudah. Oleh sebab ruang glotis terlalu

udara boleh

glotis

terbuka

luas hingga

61

ASAS FONET~K

luas, pita suara telah tidak tersentuh. Jadi tiada sebarang getaran yang berlaku, lalu terhasillah bunyi-bunyi tak bersuara. Lihat rajah di bawah:

terhasillah bunyi-bunyi tak bersuara. Lihat rajah di bawah: 5.3.3 Bunyi Hentian Glotis Apabila glotis tertutup rapat

5.3.3 Bunyi Hentian Glotis

Apabila glotis tertutup rapat iaitu 100% maka tiada udara langsung yang boleh keluar melepasinya. Udara tersekat di pita suara. Ia akan menghasilkan bunyi hentian pita suara/ glotis. Rajahnya adalah seperti di bawah:

Udara tersekat di pita suara. Ia akan menghasilkan bunyi hentian pita suara/ glotis. Rajahnya adalah seperti

62

BUNYI-BUNYI BUXAN PULMONIK

5.3.4 Bunyi Bisik

Rupa bentuk glotis hampir sama dengan rupa bentuk glotis semasa menghasilkan bunyi-bunyi tak bersuara. Di bahagian bawah glotis terbuka sementara di bahagian atasnya tertutup. Contohnya bunyi [1~ I dalam bahasa Inggeris. Rajahnya seperti di bawah:

[1~ I dalam bahasa Inggeris. Rajahnya seperti di bawah: 5.3.5 Bunyi Serak Tulang rawan aritenoid dalam

5.3.5 Bunyi Serak

Tulang rawan aritenoid dalam kedudukan yang ketat. Bahagian atas glotis terbuka sementara bahagian bawah- nya tertutup. Jadi, pita suara hanya boleh bergetar di bahagian atas glotis sahaja. Bunyi serak mempunyai nada yang rendah terutama di akhir kata. Bunyi serak juga dikenali sebagai bunyi-bunyi laringalisasi. Lihat rajah yang berikut:

rendah terutama di akhir kata. Bunyi serak juga dikenali sebagai bunyi-bunyi laringalisasi. Lihat rajah yang berikut:

63

Nota Bab

ASAS FONETIK

1

Istilah-istilah mi merupakan variasi bebas yang mempunyai

persamaan makna.

2 mi adalah antara titik artikulasi yang terlibat.

LATIHAN 5

1. Lukiskan rajah bagi bunyi ejektif dua bibir /p’/.

2. Lukiskan rajah bagi bunyi implosif gigi-gusi /5/.

3. Huraikan bunyi-bunyi di bawah mi:

(a)

/k’/

(b)

/07

(c)

/0/

(d)

RI

(e)

/d/

4. Berikan lambang bagi huraian bunyi yang berikut:

(a)

Bunyi ejektif dua bibir tak bersuara.

(b)

Bunyi velar sisian bersuara.

(c)

Bunyi implosif gigi-gusi bersuara.

(d)

Bunyi velar gigi-gusi bersuara.

(e)

Bunyi ejektif lelangit lembut tak bersuara.

5. Lukiskan rajah pita suara semasa menghasilkan bunyi /p/,

/h/,

/a/ dan I?!.

64

BAB6

TRANSKRIPSI FONETIK

6.0

Pendahuluan

Transkripsi fonetik ialah alat yang paling berguna bagi ahli- ahli fonetik untuk menerangkan ujaran. Ahli fonetik akan mengambil perhatian ke atas bunyi-bunyi ujaran yang

dituturkan.

Kemudian

ahli

fonetik

akan

menilai/

menganalisis bagaimana

bunyi-bunyi

yang

dihasilkan

boleh memberikan perbezaan bunyi. Menurut Daniel Jones, transkripsi fonetik ialah sistem yang tidak taksa (ambigu- oiis) dalam menghasilkan penyebutan bagi membantu penulisan. Ia adalah cara yang mudah dan senang bagi menunjukkan susunan bunyi mengikut grafik. Per- sembahan grafik bagi susunan bunyi hadir di memori visual/penglihatan dan kemudiannya membantu memori auditori /pendengaran. Sebelum mengetahui apa itu transkripsi fonetik, kita harus terlebih dahulu mengetahui prinsip-prinsip asas fonologi. Fonologi ialah penerangan berkenaan sistem dan pola bunyi yang wujud dalam bahasa. Fonologi melibatkan

pengkajian bahasa bagi menentukan bunyi-bunyi yang berbeza langsung membina set rumus yang dapat menerangkan mengenai perubahan set.

Segmen yang terkecil bagi bunyi

yang boleh

di-

kontraskan antara dua perkataan boleh dianggap sebagai fonem. Fonem ialah unit yang abstrak. Fonem boleh

65

ASAS FONETIK

dijadikan asas untuk sistem tulisan (syaratnya tulisan abjad) secara sistematik dan tidak taksa. Selalunya, kita hanya merekodkan kesemua variasi antara bunyi-bunyi yang mempunyai perbezaan.

6.1 Mengapa Perlunya Transkripsi Fonetik?

Persembahan segmentasi dan autografik berkait rapat. Malah penciptaan abjad bergantung pada analisis terawal ujaran-ujaran bagi sesuatu bahasa ke dalam bentuk sin

bunyi-bunyi ujaran yang dikenali. Perbezaan sistem tulisan bergantung pada bagaimana keakuran sesuatu masyarakat

menghubungkaitkan

perkataan yang digunakan.

rantaian bunyi sebenar bagi setiap

Contoh:

Bahasa Inggeris

British

:

night, colour.

Bahasa Inggeris Amerika

:

nite, color.

Bahasa Inggeris selalu menghadapi masalah dengan penyebutan. Contoh: -ough - mempunyai ejaan yang hampir sama tetapi penyebutan yang berbeza seperti dalam cough, tough, dough dan kadangkala pula ejaan yang tidak seragam tetapi mempunyai bunyi yang sama.

Contoh:

whey, neigh, gay

Masalah juga timbul dengan penyebutan seperti the yang boleh disebut /Oa/ atau /ôi /. Begitu juga dengan

perkataan

disebut dengan /±a/ atau /tu:/, sangat sukar ditentukan ejaannya. Haruskah ditulisfer atau ter dan sebagainya yang kelihatan seolah-olah ejaan bagi orang-orang yang tidak berpelajaran tetapi sebaliknya bunyi mi adalah normal. Malah penyebutan mi merupakan bahagian terpenting

for yang boleh disebut /f~/ atau /fD/, to yang

66

TRANSKRIPSI FONETIK

dalam dialek atau cara penyebutan dalam bahasa Inggeris. Masalah kedua ialah ciri-ciri bunyi seperti tekanan dan nada yang turut menjadi sebahagian daripada ujaran yang

juga merupakan

cara yang

penting bagi pengucapan/

penyebutan bunyi yang betul, kerapnya tidak dapat dipersembahkan.

6.2 Cara-Cara Mengatasi Masalah

Untuk mengatasi masalah mi, ahli fonetik telah mencipta sistem transkripsi, menggunakan lambang yang tujuannya adalah untuk menunjukkan secara tepat bunyi atau ciri- ciri bunyi yang terdapat dalam ujaran yang telah dianalisis. Abjad fonetik atau Carta Fonetik Antarabangsa boleh memberikan cara penulisan bagm ujaran yang tepat dan sejagat. Bunyi-bunyi itu dihasilkan tanpa merujuk kepada persembahan autografik, status nahu atau makna. mi ialah bahagian terpenting dalam pengkajian fonetik bagi bunyi- bunyi bahasa. Dengan adanya transkripsi fonetik, sedikit sebanyak dapat membantu orang asmng menyebut perkataan dengan bunyi yang betul. Juga dapat membantu pelajar membebaskan din daripada ikatan ejaan dan dapat menumpukan perhatian pada kebenaran fonetik. Penulisan gaya fonetik dapat membantu membentuk/mencipta harmoni yang setepat mungkin antara teks dengan bunyi. Terdapat dua jenis transkripsi fonetik yang boleh digunakan. Dua jenis transkripsi yang berbeza itu ialah

transkripsi

tanggap an (impressionistic) dan transkripsi

sistematik.

6.2.1 Transkripsi Tanggapan

Transkripsi tanggapan dihasilkan berdasarkan kategori bunyi-bunyi yang dihasilkan oleh manusia secara umum. Nampak sukar untuk dilakukan. Transkripsi mi dilakukan kadang-kadang kerana terpaksa dan kadang-kadang

67

ASAS FONETIK

menjadi pilihan.

Ta diperlukan dalam dua keadaan seperti

yang berikut:

(a)

Apabila bahasa yang hendak ditranskripsi itu tidak diketahui asal usulnya. Bahasa itu tidak mempunyai pola dan struktur yang sistematik. Katakan saudara dikehendaki membuat kajian

terhadap bahasa yang tidak pernah dikaji sebelum mi, saudara terpaksa mentranskripsi apa sahaja bunyi yang dihasilkan oleh informan saudara.

Daripada data yang diperoleh

sahajalah baru

boleh dicipta transkripsi yang lebih sistematik.

(b)

Seseorang yang terpaksa mentranskripsi bentuk- bentuk ujaran yang tidak teratur sehmngga terlalu sukar baginya untuk mencari ketentuan struktur dan sistem bagi bahasa tersebut. Umpamanya seseorang itu terpaksa mengkaji pengucapan bunyi bagi budak kecil (babbling period), pesakit afasia, orang pekak, orang mabuk dan sebagamnya. Kesemua ujaran daripada golongan manusma mi terpaksa ditranskripsi berdasarkan transkripsi tanggapan.

Kadang-kadang transkripsi tanggapan sengaja dipilih kerana seseorang itu sengaja ingin menghindarkan struktur dan sistem sesuatu bahasa meskipun struktur dan sistem itu telah pun diketahui. Ahli dialek yang membuat kaji lapangan ingin menggunakan pendekatan baharu dengan bahasa yang dia telah biasa tetapi sengaja tidak mahu membuat andaian tentang fonologi dialek tersebut bagi mengelakkan sebarang kesilapan.

6.2.2 Transkripsi Sistematik

Lambang-lambang yang digunakan tidak melambangkan

bunyi-bunyi

ucapan. Ia lebih merujuk kepada bahasa dan bentuk ujaran

kebolehan

manusia

umum

menghasilkan

68

TRANSKRIFSI FONETIK

tertentu sahaja. Lambang-lambang yang digunakan lebih bersifat ekonomi dan penjenisan bunyi yang digunakan

telah pun dikenali. Transkripsi sistematik menggunakan dasar analisis fonemik yang lebih kompleks.

meluas

Transkripsi

sistematik

digunakan

dengan

dibandingkan dengan transkripsi tanggapan. Transkripsi sistematik mempunyai peranan yang penting terutama dalam mengajarkan penyebutan kepada penutur asing atau dalam mempelajari bahasa asing. Transkripsi sistematik

digunakan dengan meluas dalam pengkajian nahu secara

deskriptif dan juga diperlukan

Transkripsi sistematik boleh dibahagi kepada dua jenis iaitu transkripsi luas dan sempit.

dalam kamus.

6.2.2.1 Transkripsi

Transkripsi luas menggunakan lambang dan tanda diakritik yang sedikit. Tujuannya adalah untuk menghasilkan persembahan yang tidak taksa dalam bentuk penyebutan. Transkripsi luas boleh digunakan sebagai asas bagi semua bahasa. Jelasnya, jumlah bagi lambang-lambang yang digunakan adalah sedikit, cukup sekadar penanda tidak taksa bagi penyebutan bunyi. Lambang kurungan digunakan dalam transkripsi luas.

Luas

/

/

6.2.2.2 Transkripsi

Sempit

Transkripsi sempit menggunakan lambang-lambang yang lebih khusus bagi tiap-tiap segmen dan ciri bunyi. Transkripsi sempit boleh digunakan dalam apa jua bahasa ataupun digunakan bagi sin bunyi ujaran yang sengaja dibentuk bagi latihan pendengaran fonetik. Penyebutan serta pengenalan lambang bunyi termasuk lambang- lambang diakritik digunakan. Transkripsi sempit meng- gunakan kurungan [ ] pada setiap permulaan dan pengakhiran ujaran.

69

ASAS FONETIK

Yang pentingnya dalam mentranskripsi bahasa, tidak kira luas atau sempit, prinsip asasnya ialah memastikan yang transkripsi fonetik itu boleh dibaca dan berguna dalam pengkajian bunyi bahasa.

LATIHAN 6

1.

Apakah perbezaan fungsi kurungan

/

/

dan

[ 1.

2.

Bezakan

antara

transkripsi

tanggapan

dengan

transkripsi sistematik.

 

3.

Jelaskan bilakah kita harus menggunakan transkripsi tanggapan.

4.

Transkripsikan perkataan-perkataan di bawah dengan menggunakan transkripsi luas sistematik:

(a)

khabar

(b)

masyarakat

(c)

politik

(d)

pujaan

(e)

menyanyi

(f)

mengongkong

 

(g)

aksi

(h)

kucing

(i)

jarum

(j)

cawan

5.

Berikut ialah transkripsi luas bagi beberapa perkataan. Apakah perkataan-pei~kataanitu?

(a)

/ajijeij/

(b)

/kaka?/

(c)

/kawan/

(d)

/pulaij/

(e)

/omas/

(f)

/unto?/

(g)

/pamo?/

(h)

/k~bajikan/

(m)

/ombon/

(j)

/xames/

 

70

7.0

BAB7

FONETIK

AKUSTIK 1

Pendahuluan

Ilmu fonetik akustik melibatkan pengkajian gelombang udara yang membawa bunyi ke telinga. Fonetik akustik merupakan aspek kedua yang dikaji selepas fonetik artikulasi. Fonetik akustik melibatkan ciri fizikal ucapan bahasa. Ketiga-tiga ciri tersebut ialah nada, kelantangan dan kepanjangan. Kesemua ciri mi boleh diterangkan dengan inenggunakan spektrogram.

7.1

7.1.1

Ciri-Ciri

Nada

Fizikal Bahasa

Nada bunyi bergantung pada frekuensi (kekerapan) getaran

pita suara. Ada beberapa jenis nada yang mempunyai kualiti yang berbeza. Selalunya nada bagi bunyi-bunyi vokal dan bunyi-bunyi bersuara lebih ketara didengari berbanding dengan nada bagi bunyi-bunyi tak bersuara dan bunyi-bunyi bisikan.

Bunyi

vokal

mempunyai

nada

yang

berlainan.

Umunmya vokal dibezakan dengan dua ciri nada. Vokal depan contohnya [i, e,~1 mempunyai nada yang tinggi dibandingkan dengan vokal belakang seperti [u, o, ~, Suara perempuan mempunyai nada jauh lebih tinggi

a

71

ASAS FONETIK

jika dibandingkan dengan suara lelaki. Suara perempuan mempunyai 240 pusingan bagi setiap saat. Sementara suara lelaki pula 150 pusingan bagi setiap saat. Paras nada suara berbeza antara individu dan antara bunyi yang diucapkan oleh seseorang penutur.

7.1.2 Kelantangan

Suatu bunyi suku kata boleh jadi lebih lantang dibandingkan dengan suku kata yang lain. Satu bunyi dikira lantang disebabkan oleh perubahan nada yang hadir bersama-sama kelantangan. mi dapat dikesan daripada ciri

bunyinya yang

mendampinginya.

dengan kepadatan semasa penghasilan bunyi. Selain itu, kelantangan juga ada kena-mengena dengan saiz dan amplitud getaran serta perasaan pendengar semasa memberikan penekanan bunyi. Penambahan/peningkatan tekanan udara dan paru-paru mempunyai pengaruh dalam menghasilkan bunyi yang lebih lantang. Bunyi yang lantang akan menghasilkan getaran dan kesan daripada itu amplitud yang luas tercipta. Atau dengan kata yang lain, apabila bunyi atau suku kata ditekan, tekanan udara bertambah dan kesannya lebih luas amplitud getaran dapat dihasilkan. Namun demikian kita hanya boleh mendengar dan mentafsir secara kasar perbezaan kelantangan sesuatu bunyi. Contohnya [s] dan [5]mempunyai kepadatan dan

sebagai hasilnya

dikesan jika dibandingkan dengan bunyi [f] dan [vi.

lebih

panjang

daripada

boleh

bunyi

yang

Kelantang’an

juga dikaitkan

pola

forman yang lebih hitam dapat

Getaran dalam satu tempoh masa tidak mengambil kira

dalam

jangka waktu yang pendek ataupun panjang berdasarkan masa dan kepanjangan masa. Jumlah pusingan bagi setiap 1 saat frekuensi bagi getaran. Rajah (a) akan menunjukkan apa itu satu pusingan sementara rajah (b) pula apa itu amplitud.

amplitud.

Satu pusingan boleh disempurnakan

72

(a)

X-

-

-x =

ION ETIK AKUSTIK

Satu pusingan

‘~Jk

Masa

Satu pusingan ialah dan tempat permulaan ke arah titik amplitud yang maksimum dalam satu arah dan dan situ kembali ke titik yang satu lagi.

(b)

7.1.3

Masa

Kepanjangan

f~3

amplitud

Tidak mustahil bagi kita untuk mengukur sempadan bagi sesuatu bunyi atau suku kata. Caranya adalah dengan menggunakan osilogram atau spektrogram. Tempoh kepanjangan bagi bunyi atau suku kata bergantung pada kelajuan sesuatu ujaran. Pukul rata 6—20 fonem atau segmen dihasilkan dalam 21 saat.

7.2

Dalam fonetik akustik kita boleh mempunyai dua jenis bunyi iaitu bunyi periodik dan bunyi aperiodik.

Bunyi Periodik dan Aperiodik

73

ASAS FONET[K

7.2.1 Bunyi Periodik

Bunyi periodik terhasil apabila jarak antara pusingan adalah sama. Bunyi periodik memberi sensasi nada yang jelas. Ketinggian nada boleh dikaitkan dengan frekuensi getaran. Semakin tinggi frekuensi semakin tinggi nada. Bunyi-bunyi periodik mempunyai bentuk sinusoid. Contoh:

Tetapi ada juga bunyi periodik yang kompleks. Contohnya:

L1\J~

Lebih kompleks sesuatu bunyi periodik semakin banyak komponen sinusoid yang perlu dibina. Contoh:

74

FONETIK AKUSTIK

FONETIK AKUSTIK Komponen sinusoid yang mempunyai bunyi periodik yang kompleks dikenali sebagai harmoni. Ketinggian harmoni

Komponen sinusoid yang mempunyai bunyi periodik yang kompleks dikenali sebagai harmoni. Ketinggian harmoni boleh didapati dengan mendarab harmoni yang terendah yang dikenali sebagai frekuensi dasar atau mudahnya dasar dengan frekuensi yang mempunyai 100 pusingan bagi setiap saat.

Rajah di bawah ialah alat yang digunakan mengukur frekuensi dasar.

untuk

_•6~~_~_•_~J~
_•6~~_~_•_~J~

(Sumber: Cohn Painter 1979. An

Phonetics.)

75

Introduction

to Instrumental

ASAS FONETIK

7.2.2 Bunyi Aperiodik

Bagi bunyi aperiodik, ia tidak mempunyai harmoni dasar.

Bunyi bising

frekuensi menyebabkan kita tidak dapat mendengar nada bunyi sejelas nada bunyi periodik. Contoh frekuensi bagi bunyi aperiodik:

yang dihasilkan

wujud

di setiap ruang

Rajah di sebelah menunjukkan contoh gambaran bunyi

yang dihasilkan

dengan alat bantuan spektrogram.

7.3

Alat-Alat Mengukur Fonetik Akustik

Ciri-ciri fizikal bunyi sebagaimana yang dibincangkan bagi bunyi-bunyi tuturan yang berbeza boleh diterangkan

dengan

menggunakan spektrogram dan osilograms.

7.3.1 Spektrogram

Spektrogram ialah alat yang menterjemah bunyi ke representasi visual dalam bentuk komunikasi frekuensi. Kita boleh mengesan kepadatan komunikasi frekuensi berdasarkan tanda yang gelap. Bimyi vokal selalunya boleh dilihat dengan jelas dalam spektrogram dan lebih luas jika dibandingkan dengan bunyi-bunyi konsonan.

76

N. N. 0

N.

N.

0

ASAS FONETIK

Gambar di bawah menunjukkan rupa bentuk spektrogram dan gambaran berskema bagaimana spektrogram itu bekerja.

dan gambaran berskema bagaimana spektrogram itu bekerja. Gambar rajah di sebelah menunjukkan bagaimana alat

Gambar rajah di sebelah menunjukkan bagaimana alat spektrogram berfungsi. Bunyi-bunyi akan dirakam di bulatan pita bermagnet dan dianalisis apabila diulang sebut. Penganahisis akan membentuk daerah gelap dan terang pada kertas yang disediakan.

78

(Sumber: Cohn Painter 1979. Phonetics.) An Introduction to Instrumentel r (Sumber: Cohn Painter 1979. Phonetics.)

(Sumber: Cohn Painter 1979.

Phonetics.)

An Introduction

to Instrumentel

r
r

(Sumber: Cohn Painter 1979.

Phonetics.)

An

Introduction

to Instrumenial

ASAS FONETIK

Salah satu kegunaan spektrogram adalah untuk mengajar orang pekak bertutur. Orang yang normal

pendengaran mereka mampu behajar bercakap dengan

menggunakan

oheh

pergerakan pita suara. Tetapi lain pula halnya dengan orang yang cacat pendengaran. Mereka hanya boleh melihat pola spektrografi yang terbentuk ketika mereka bercakap.

berdasarkan

faedah daripada mendengar

sepenuhnya

kesan-kesan akustik yang dihasilkan

7.3.2 Sinar Katod

Sehain spektrogram, kita boleh menggunakan sinar katod sama ada sinar katod osiloskop atau sinar katod osilorn ink. Sinar katod osihoskop memaparkan bentuk gelombang di muka tiub serupa sebagaimana yang terpancar di televisyen. Ia amat berguna sekahi terutama apabiha menguji bahagian- bahagian terkecil ujaran. Rajah pada halaman 79 iahah ahat

osiloskop.

Osihomink ialah

penuhisan

dakwat

osilograf.

Ke-

hemahan ahat mi ialah ia tidak dapat mencatat semua bunyi kerana pen yang digunakan tidak selaju bunyi bahasa yang keluar. Rajah pada halaman 81 menunjukkan catatan osihomink bagi frasa apples, lemons dan cherries. Cans atas ialah bentuk gelombangnya, garis kedua iahah frekuensi dasarnya (di- tunjukkan dengan nada), garis ketiga iahah kepadatannya (ditunjukkan dengan kehantangan), garis keempat ialah kepadatan dengan frekuensi yang tinggi dan, garis terakhir ialah penanda masanya.

7.4

Kebaikan dan Keburukan Spektrogram

7.4.1

Kebaikan

7.4.1.1

Ukuran yang boleh dipercayai untuk mengukur

kepanjangan sesuatu bunyi. Lebih baik jika dibandingkan dengan bentuk gelombang. Perbezaan antara bunyi vokah,

80

gelombang

FONETIK

AKUSTIK

zco

~

p

1

S

lEmon

s~ntf~

ri

zJ

I,

~Odb-

kepadatan

frekuensi

~

tinggi

masa

(selang 1

saat)

(Sumber: Cohn Painter 1979. An

Phonetics.)

Introduction

to Instrumental

nasal dan sisian boleh dilihat pada spektrogram.

7.4.1.2

Penunjuk yang boleh dipercayai untuk melihat

kualiti

vokal. Jarak serta forman pertama

dan kedua

tergambar berdasarkan darjah belakang sesuatu vokal.

7.4.1.3 Boleh menerangkan cara artikulasi daripada

spektrogram. Kita boleh melihat sama ada bunyi letupan lebih terang formannya dibandingkan dengan bunyi frikatif atau geluncuran dan sebagainya. Kita boleh asingkan bunyi getaran dan tamparan, bunyi bersuara dan bunyi tak bersuara.

81

7.4.2

Keburukan

ASAS FONETIK

7.4.2.1 Kita tidak boleh mengukur darjah kesengauan sesuatu bunyi atau mehihat titik artikuhasi. Misahnya, adakah sengau bibir mempunyai darjah kesengauan yang berbeza dengan sengau lehangit keras ataupun sengau lelangit lembut. Kita juga tidak dapat menentukan titik artikulasi dengan berpandukan spektrogram. mi kerana fungsi spektrogram lebih kepada mengukur sesuatu yang abstrak seperti nada dan kelantangan, danipada mengukur sesuatu yang konkrit seperti bibir atau gigi.

Nota Bab

1 Ihmu fonetik akustik tidak akan dibincangkan secara mendaham

di sini.

Penulis merasakan

cukup sekadar memperkenahkan

konsep-konsep

asas apa

itu fonetik

akustik.

82

BAB8

FONETIK

AUDITOR! 1

8.0 Pendahuluan

dan

bunyi dan

bagaimana bunyi itu dirasai. Fonetik auditori melibatkan otak dan telinga. Gelombang bunyi yang sampai ke telinga sebenarnya adalah getaran mekanikal bagi partikel-partikel udara. Bunyi yang boleh didengar dan dirasa mestilah mempunyai jurang frekuensi dan kepadatan tertentu.

Fonetik auditori adalah

berkenaan

pendengaran

proses yang

wujud apabila kita menerima

8.1 Fungsi

Sebenarnya, penerimaan

semata-mata

“pengenalan pola” dengan input akustik menyediakan isyarat bagi identifikasi bunyi dan perkataan tetapi tidak

mencukupi untuk mengenalinya. Penerimaan tuturan dipengaruhi oleh sistem fonologi dan merupakan hasil daripada proses pembelajaran bahasa. Manusia yang mempunyai bahasa ibunda yang berbeza akan belajar sistem fonologi yang berbeza dan membentuk pola kepekaan bagi ciri akustik berdasarkan bahasa masing- masing. Proses penerimaan bahasa terutamanya merupakan satu bentuk yang kompleks dalam mengenal pola-pola bunyi bahasa.

Telinga

dan Otak

tuturan tidak boleh bergantung

akustik.

Ia

adalah bentuk

pada analisis

83

ASAS FONETIK

Faktor utama

dalam

pengenalan

bunyi

bahasa

bergantung

bertindak terhadap gelombang bunyi yang sampai.

pada operasi bagaimana

telinga dan

otak

Tidak

ada

sebab

mengapa

kita

harus

meragui

kesanggupan otak kita untuk mengumpulkan kesemua

kategori

Walaupun otak boleh digunakan untuk mengukur gelombang bunyi tanpa bantuan telinga, kita tidak akan mampu untuk menyatakan apa-apa tentang bunyi bahasa. Jumlah makiumat yang diterima begitu banyak dan luas dan dengan bantuan telinga menapisnya sahaja, kita boleh mengasingkan sesuatu yang relevan, yang tidak relevan, yang penting atau berguna.

bunyi

walaupun

secara fizikalnya

berbeza.

8.2 Struktur serta Tugas Telinga dan Otak

Bagaimana caranya tuturan diterima dan dimengerti oleh manusia? Bunyi dibawa oleh angin dan kita menerimanya menggunakan telinga. Telinga mempunyai tiga fungsi utama iaitu:

(a)

Memungut rangsangan

(b)

Memindahkan rangsangan

(c)

Kadang-kadang menganalisis rangsangan

Gelombang bunyi disalurkan melalui satu terusan yang boleh menyebabkan gegendang telinga kita bergetar. Bahagian tengah telinga mengandungi tiga tulang kecil yang disambungkan ke gegendang telinga dan ke bahagian dalam telinga. Bahagian tengah telinga merupakan satu rongga kecil yang dipenuhi oleh udara. Bahagian tengah telinga disambungkan ke hidung dan boleh digunakan untuk menyeimbangkan tekanan udara dan luar dan di dalam telinga. Bahagian tengah telinga juga memanjangkan getaran sebelum menyalurkan gelombang-gelombang bunyi ke bahagian dalam telinga. Di bahagian dalam telinga terdapat koklea yang

84

FONETIK AUDITORI

jendela bujur dan jendela

bulat.

gelombang bunyi kepada cecair yang terkandung di dalam koklea. Sementara jendela bulat menentukan perubahan tekanan dalam cecair tersebut. Apabila melalui cecair tersebut, getaran mi akan menyebabkan pembahagi membran turut bergetar akhirnya makiumat akan disalurkan ke otak melalui nadi auditori.

mempunyai dua jendela iaitu

Jendela bujur boleh bergetar

dan menyalurkan

~

jendela bujur

tengah telinga

jendela bulat

Rajah 1 Koklea.