Anda di halaman 1dari 4

A u njsua gjuha shqipe pas Kongresit t Drejtshshkrimit t vitit 1972?

Sami ISLAMI 12 mars 2009

Prmbledhje
N kt shkrim trajtohen disa probleme q lidhen me gjuhn letrare shqipe. Si u krijua gjuha letrare shqipe dhe a pati qasje t drejt lidhur me kt problem madhor pr kulturn shqipe? Pse n vitin 1946 elbasanishtja, q ishte gjuh letrare pr t gjith shqiptart, u ndrrua me toskrishten? E njjta gj ndodhi edhe m 1972, bile deri n kt kohe funksiononin dy dialekte n mnyr t pavarur. Por me kt Kongres "u njsua" gjuha letrare e re duke ua hequr nga goja 70 prqidshit madje edhe paskajoren gege "me punue"', e cila jo vetm q jeton tek 70- 80 prqindshi i shqiptarve, por edhe thuaja tek te gjith shqiptart edhe sot n veri dhe ne jug. Ky shkrim sht, n njfar mnyre, edhe nj lloj ftese pr debat dhe pr t'i shqyrtuar me kujdes edhe nj her kto probleme.

Nga ngjarjet m t mdha n historin e kulturs shqiptare, q patn karakter gjithkombtar deri sot mund t veohen tri: Kongresi i Manastirit t vitit 1908, kur u vendos alfabeti shqip pr t gjith shqiptart, Komisija Letrare Shqipe (n Shkodr) tet vjet m von (lloi m 1 shtator t vitit 1916 dhe prfundoi me 22 maj t vitit 1918), si prpjekje e par serioze pr krijimin e nj gjuhe standarde me baz elbasanishten dhe Kongresi i Drejtshkrimit t Gjuhs Shqipe, mbajtur n Tiran m 1972, kur u vendos Drejtshkrimi i gjuhs shqipe. Ajo q u vendos n Kongresin e Manastirit qe hapi i par pr bashkimin e kombit tone nga pikpamja kulturore. Deri ather shkrimtart shqiptar shkruanin sa me alfabet grek, sa me at latin, por edhe me alfabet turk. Por kongresi i rrafshoi kto kundrthnie brenda shqiptarve pr sa i takon alfabetit duke e br t mundur q shkrimet e shqiptarve t lexoheshin nga t gjitha trevat ku jetonin ata. N Kongres morn pjes intelektual nga t gjitha trojet e Shqipris, prve intelektualve nga arbresht e Italis. Kongresi i Manastirit, q vjet shnoi edhe njqind vjetorin e tij, hapi edhe rrug t reja drejt konsolidimit t kombit shqiptar n trojet e veta etnike. Ngjarje tjetr me shum rndsi qe Komisija Letrare Shqipe e vitit 1916-1918, kur me propozimin e Luigj Gurakuqit dhe me miratimin e t gjith t pranishmve, elbasanishtja do t vendosej si dialekt baz pr formimin e gjuhs letrare gjithkombtare. Kjo pr arsye se si pr nga karakteristikat e prgjithshme gjuhsore, si edhe pr nga ana gjeograke, elbasanishtja ishte mu ne ku t gegrishtes dhe t toskrishtes. Ktu t dy

dialektet e mdha t gjuhs son prbnin nj model shum t pranueshm pr t gjith shqiptart. Kjo edhe u dshmua se ishte e folmja e cila do t'i bashkonte kto dy dialekte. Kt mendim kishte Xhuvani, abeji etj. Kjo gjuh standarde pr t gjith shqiptart u zbatua n Shqiprin etnike deri me vitin 1946, pra 30 vjet ekzistenc, kurse n Kosov dhe n trojet e tjera jasht Shqipris m shum se 5 dekada, gjat s cils koh nguli rrnj t thella n m shum se gjysmn e Shqipris. Hapi tjetr q, n parim do t duhej t ishte kurora e bashkimit t kombit, qe Kongresi i Drejtshkrimit, i mbajtur, si dihet, ktu e 37 vite m par n Tiran, pra m 1972. Ktu u mblodhn gjuhtar nga t gjitha trojet shqiptare: nga Shqipria, Kosova, Maqedonia, Mali i Zi, nga arbreshet e Italis etj. Dhe ky Kongres u quajt KONGRESI I DREJTSHKRIMIT, q, n fakt do t duhej t ishte ngjarje q do t onte m tej procesin e integrimit shpirtror n drejtim t bashkimit kombtar, edhe pse territorialisht t ndar m shum se do popull tjetr n bot, e mos t asim pr Evrop. Por Kongresi i 72-s a e prmbushi misionin e pritur? Po t shikohet detalisht, do t thoshim se jo, pasi q, sipas mendimit ton, shum m dobiprurse do t kishte qen, sikur q elbasanishtja t mbetej bosht i gjuhs letrare, ashtu sikur kishte qen pr m tepr se 30 vjet. Dhe ky Kongres vetm ta forconte kt vij. Fundja, elbasanishtja kishte br nj prvoj bukur t gjat n prdorimin e saj n t gjitha sferat e kulturs s shqiptareve, si brenda Shqipris, (lexo: prej vitit 1916- 18 e deri me 1946 )dhe shqiptarve n Kosov dhe n trevat e tjera jasht Shqipris etnike. Po momenti q ia ndrroi kahen e lumit, nuk ishte viti 1972. Ishte viti 1946 kur n Shqipri lloi arbitrarisht t zbatohej dialekti tosk. Pse ndodhi kjo m mir e din "gjuhtart" komunist t regjimit t Enver Hoxhs, t cilt, posa e morn pushtetin, e ndrruan edhe gjuhn, pra n vend t elbasanishtes e vun toskrishten. Pse ky ndrrim rrnjsor? A u pyet ndokush nga 60 ose 70 prqindshi i shqiptarve t tjer q jetonin n pjesn veriore t Shqipris, a u pyet ndokush nga shqiptart e Kosovs, t Maqedonis, t Malit t Zi apo t Italis? Kujt i pengoi elbasanishtja, e cila kishte elemente t t dy dialekteve, m shum se fardo qoft dialekti tjetr q do t ishte m e prshtatshme pr nj zhvillim m t shpejt t nj gjuhe t prbashkt letrare gjithkombtare? Prgjigje s'ka. N Kongresin e 72-s morn pjes puntor shkencor, gjuhtar, akademik nga t gjitha trojet shqiptare. Dhe kjo ishte shum mir e menduar nga organizatoret e Kongresit, se fardo qoft vendimi q do t merrej, ata do t thoshin se ky vendim ishte marr nga t gjith, edhe pse ata q shkuan nga Kosova dhe trojet e tjera shqiptare jasht Shqipris etnike nuk mundn t bnin gj, apo nuk deshn t bnin gj, s paku pr ta arsyetuar qllimin se pr far edhe kishin shkuar atje. Pse shkuan ather delegatt nga Kosova, Mali I Zi apo nga Maqedonia? Un them se kta prfaqsues t gjysms s kombit, sidomos ata nga Kosova, nuk bn asgj. Shkuan atje, e pan Tirann, qndruan dhe u kthyen si koni pas t vjelit. "Gjuhtart" kosovar nuk e mbrojtn (apo nuk patn fuqi pr ta mbrojtur) madje as faktin kur Kongresi e hodhi posht paskajoren gege "me punue" si "t pa vler". Dhe kur u kthyen zotrinj n Universitetin e Prishtins dhe kudo n Kosov, tani duke treguar servilitetin e tyre ndaj organizatorve t Kongresit dhe, duke dashur ta arsyetonin mospunn e tyre, t cilt shkuan "si mua pas dais", si thot nj fjal popullore, lluan t na "bindin" neve studentve se paskajorja gege nuk "kishte qen" e nevojshme t

qndronte n gjuhn e njsuar letrare. E si mund t shpjegohet kjo "perl" q dilte, madje, nga goja e gjuhtarve tan, profesorve tan t nderuar? Kjo tingllon, pikrisht, sikur t'i thuash nj njeriu: un po ta prej kt krah, por mos u mrzit se do ta ngjes nj tjetr q do t funksionoj shum mire, se ai krahu yt ishte i panevojshm! Dhe vendimet e Kongresit qen ato q qen. I dim t gjith. N Kongres u vendos "unanimisht", si merreshin gjithnj vendimet n sistemet totalitare, q dialekti tosk t ishte baz e gjuhs letrare me disa "plotsime" nga sfera e leksikut, marr nga dialekti geg. Dika sa pr ta kriposur! N rregull, edhe un pajtohem dhe nuk kam asgj kundr dialektit tosk, bile e dua dhe moj shum. Po pyetja sht se a u organizua Kongresi ta bashkonte vrtet popullin shqiptar, qoft bile n aspektin shpirtror dhe kulturor apo ta ndante at? Vendimet e Kongresit u pan qart se nuk qen n favor t bashkimit. Mbeti nj vrag n kulturn shqiptare pr gati tri dekada. Dhe gjat ksaj periudhe, shtja e gjuhs mbeti, si t thuash, tem tabu. N Shqipri nuk guxonte m askush t kundrshtonte, n Kosov, sado q u prqafua m tepr si prgjigje ndaj pushtetit serb, se shqiptart, edhe pse t ndar ishin nj. Kurse realiteti i ri gjuhsor n gjysmn e Shqipris etnike, n Kosov e diaspor, n realitet, ishte kafshat q nuk po kaprdihej leht. Kjo klim vazhdoi deri n vitet '90. Fill pas "demokratizimit" t Shqipris kjo tem, madje u b nj prej shtjeve m t debatuara pr kohn. Mund t thuhet lirisht se, gjuha lloi me t madhe t bhej subjekt frkimesh dhe trajtimesh q nga shtresat m t ulta e deri n instancat m t larta shkencore. Kto probleme doln n pah, sidomos nga disa intelektual t prndjekur nga regjimi komunist si Martin Camaj, Sami Repishti e ndonj tjetr. Nejse. N at koh, n Kosov, t ballafaquar me situatn tepr t rnd politike, si tham m lart, por edhe kudo tjetr ku kishte shqiptar n ish -Jugosllavi, shqiptart e Kosovs e pranuam gjuhn letrare t re ashtu si edhe iu servua. M kujtohet bile q, jo vetm studentt dhe nxnsit e shkollave t mesme, por edhe i madh e i vogl ia nisn tash t msonim gjuhn letrare, a standarde a quaje si t duash, se fundja as Kongresi nuk e kishte t qart se far ishte; a ishte Kongres i Drejtshkrimit, Kongres i Gjuhs s Njsuar, apo Kongres i Standardit? N kt pyetje mund t prgjigjen sot zotrinj si nga Tirana, ashtu edhe nga Prishtina. Kurr nuk sht von. Megjithat, kudo n veri pra edhe n Kosov me t madhe gjuha letrare (ta quajm kshtu) lloi t MSOHEJ (tani ky versioni i ri), n jug, pra edhe n Tiran, vazhdonte t FLITEJ. Hajde tash barazohu, nse mundesh, me vllezrit tosk, t cilt den baba den e kan folur at gjuh (lexo: dialekt). Shpesh m ka rn t bisedoj me intelektual nga Kosova, po ashtu edhe nga Shqipria, lidhur me kt tem. Pse ndodhi kshtu dhe a ka mundsi q gjuhtart t ulen edhe nj her e ta debatojn kt shtje m nivel kombtar (t ftohet njfar lloj kongresi). Fatkeqsisht, me sa po vrej, nj gatishmri e till sht shum e vogl. Fundja, gjuhn e njsuar letrare nuk arritm ta msojm ashtu si duhet ( lexo: ta asim ), as studentt e Universitetit t Prishtins (lexo: studentt e gjuhs shqipe), po as profesort e mi t nderuar. Kur i dgjon ata se si prpiqen ta asin gjuhn e njsuar (disa sish) edhe t bjn pr t qeshur. Un isha njri nga studentt e shumt t asaj kohe q e prjetuam kt ndryshim n sfern e gjuhs. Q nga ajo koh un jam marr vazhdimisht me gjuhn,

kam qen msimdhns i gjuhs shqipe dhe jam edhe sot. Thuaja gjith karriern time ia kam kushtuar gjuhs, por ajo q m ka preokupuar mua dhe besoj se edhe t tjert sht, se nj geg kur e et gjuhn letrare, ai n t njjtn koh edhe duhet t mendoj se far po thot dhe si po e thot, kurse ai i jugut jo. Ai e ka mendjen vetm te tema se ai nuk di t as ndryshe, pra nuk ka mundsi t gaboj n theks a n ndonj shtje tjetr gramatikore q nuk e ka prdorur deri dje, sepse ka lindur, sht edukuar n at ambient gjuhsor. Imagjinojeni pr nj ast, jo nj njeri t thjesht, por nj akademik nga Gjirokastra p. sh. t dal n TV e t as nja disa minuta n elbasanishte apo n dialektin e veriut. ka mendoni se do t ndodhte? Cirk i vrtet! Tani gjendja e gjuhs letrare a e standardit sht kjo q sht. Por shtja sht sot se a jemi t gatshm ta shtrojm edhe nj her shtjen e gjuhs n nivel kombtar apo jo? Ose m mir t themi a jemi t gatshm t'i afrojm kto divergjenca n kohn kur tani pas pavarsis s Kosovs gjasat pr nj bashkim kombtar jan edhe m t mdha se kurdo her m par? A sht duke u shkuar n mendje gjuhtarve se, krahas zhvillimit ekonomik dhe politik, edhe gjuha do t luante rolin e saj pozitiv? Nse mungon ky vullnet i ndrsjell druaj se nuk do t shkoj shum koh dhe do t krijohet edhe nj gjuh "shtetrore" brenda trungut shqiptar, do t krijohet gjuha "shtetrore" gege, ashtu si po ka tendenca t krijohet "identiteti shtetror kosovar". E prgjegjsia pr kt ather ku do t bie? E ku tjetr pos n Akademin e Shkencave t Tirans dhe t Prishtins, t cilat si duket jan duke pritur t ndodh nj "grdec kulturor" pr t'u zgjuar nga gjumi i thell!