Anda di halaman 1dari 205

1

(- )

-2011

() , .

eddinci qap axud


Hseynaa Qniyevin Zka v xarakter kitabnn redaktsin baladm ilk gndn yazacam n sz haqqnda dnrdm. Bilgisayaramn ekrannda sralanan stirlr bir-birini vz etdikc, n qdr ar v msuliyytli bir tyinatla grvlndirildiyimin frqin daha ox varmaa baladm. ...nki Zka v xarakter diqqtli, dnmyi bacaran oxucu n sadc tarixi-flsfi esselr toplusu deyil, tarixin ilk baxda qddar grnn, amansz olduu qdr d daltli szgcindn kerk cilanlanm tcrbsinin - bdiyyt hququ qazanm mnvi-flsfi dyrlrinin zrindn ia doru nizaml bir yol kn nsanlq flsfsidir. Hseynaa Qniyevin sayca altnc kitabnn Mstbidin redaktsi zaman da eyni hisslri keirmidim. Amma indiki qdr hr sz, hr stir alud olmamdm, minillri hat edn, dnndn bu gn doru tyn v yenidn ildrm srtil geriy qaydaraq, tarixin... v tarixin dznini dyin xsiyytlrin - dvlt qurucularnn, srkrdlrin, diktatorlarn, mstbidlrin, demokratlarn, filosoflarn, airlrin flsfi-psixoloji cizgilrini tam lpaql il gn ina xaran hadislrin itiraksna evrilmmidim... Zka v xarakter Hseynaa Qniyevin yeddinci kitabdr. lamtlr inanmasam da, 7 rqminin xsusi bir missiya dad qnatindym v bu kitab tarix, insan psixologiyasna v n nhayt zndrk, mnvi kamilliy alan ci qap kimi dyr-

lndirirm... Zka v xarakter kitab mnvi kamilliyinin qzl dvrn yaayan, bu gnmz n qeyri-adi sayla bilck qdr mtalili, geni erudisiyal, dnyagrl, glcy kemiin tcrbsindn v parodoksal grns d masir gncliyin gz il baxma bacaran mdrik bir insann iql zkasnn mhsuludur. Xeyirl rin, iqla zlmtin, azadlqla , avtoritarizml demokratiyann, flsf il mistikann, idrakla emosiyann... bdi mbarizsin hsr olunmu Zka v xarakter bu gnn v sabahn azrbaycanllarna - z zkalarnn bsirt gz il glcyi grnlr v qtiyytli xarakterlriyl znn, xalqnn, dvltinin glcyini qura bilck insanlara hesablanb. Zka v xarakter ada dnyann gndngn v alasmaz bir temporitml dyin reallqlar, yaam urunda mcadilnin amansz arlaryla qar-qarya qalan, bu qeyri-brabr savadan alnn, idraknn v xarakterinin gc il qalib kimi ayrlmaq istyn hr bir Azrbaycan vtndann masas zrind n layiqli yerlrdn birini tutmaa iddialdr. Oxucularn kitabla tanlndan drhal sonra bu iddiaya haqq qazandracaqlarna zrr qdr d bh etmirm. ...Zka v xarakter kitabnda yer alan btn esselrd Hseynaa Qniyevin mllifindn maksimum azadlq tlb edn bu janra n qdr drindn bal olduu aq-akar grnr. Esse - azad ruh, mstqil mhakim qabiliyyti tlb edn bir janrdr. Kemi SSR-d, o cmldn Azrbaycanda bu janrn bir o qdr d populyarlq qazanmamasnn sas sbblrindn biri d mhz ideologiyalarn, qondarma, saxta dyrlrin, btlrin v ta-

bularn ram ed bilmdiyi, total hipnoza meydan oxuyan azad dnc il baldr. Esse hm etiraf, hm mhakim, hm hekay, hm novella, hm d... sadc gndlikdir. Esse vahid l, yr yaratmr. O, bu v ya digr l v dyrlr mllifin mnasibtini ortaya qoyur. Esse , , Fridrix Nie, Alber Kamyu n flsfi dnyagrnn ifad formas, Bernard ou, Romn Rollan, Mariya Svetayeva, osif Brodski, Aleksandr Soljenitsin, Nazim Hikmt n is dbi janrdr. Bir szl, esse - azadlqdr ! Hseynaa Qniyevin Zka v xarakter kitab btn qondarma dyr v llr, saxtakarlqlara, thrif olunmu hqiqtlr, yalana, istibdada, daltsizliy qar insan zkasnn, salam mntiq syknn dnyagrnn elmi, flsfi v mdni inqilabdr. Hseynaa Qniyevin Zka v xarakterini bu gndk eyni janrda yazlan srlrdn frqlndirn n mhm cht onun maarifilik missiyasdr. Znnimc, n nmlisi d el budur! nki soyuq hqiqtlrin mxtlif dbi-flsfi manevrlrl sralanmas bir ox hallarda mllif eqosunun qabardlmasna, mif qar sava amaq iddias il miflmy v neomiflmy xidmt edir! Maarifiliyin mqsdi is insanla tmnnasz xidmt . Mhz bu sbbdn d n szm nsanlq flsfsi ! Buyurun, nsanlq flsfsin - glcy, ia, , Zka v xarakter alan qap Sizi gzlyir... Elin Mirzbyli

, : - , . . , . *** - -, , . . , , - . . , , - , , , - , , . , , , . *** . , , , , , .

, , . , , , , , . *** , , . , , , , . . *** , , , , , , . , , , , , ; , , , . *** 1000 , , ;

, . , , , . *** , , , , , , , , , , , . *** , . .

10

Zka v xarakter
Proloq
xsiyytin nngliyini drk etmyin, onun aqqnda obyektiv sz demyin rti olaraq, md prinsipi vardr: mkan, zaman v mqayis. *** Ona gr mkan sasdr ki, nnglri glmlrd, gllrd yox, naytsiz dryalarda axtarmaq lazmdr. madddin simi bu msld daa irli gedrk demidir: Mnd sar iki caan, mn bu caana smazam. *** Ona gr zaman sasdr ki, nnglr yaadqlar vaxt ksiyin smrlar. Onlar r il yox, qrinlrd, srd bir df dnyaya glirlr. Yalnz tarixi yrnmkl nnglr aqqnda obyektiv fikir irli srmk mmkndr. Onlar caana smadqlar kimi yaadqlar, zamana da smrlar. *** Ona gr mqayis sasdr ki, nnglr kiik mkan v zaman ksiyin smadqlar kimi tklikd d mqayisy glmirlr. Onlarn nngliyi aqqnda

11

mkan, zaman v tarixi mqayis mstvisind daa drst sz sylmk mmkndr. *** Bu yaz nng xsiyytlr itaf olunduu n, onun mkannn v zamannn srdlri, mqayissinin dudlar yoxdur.

Glcyi grnlr
Zka - briyytin sas rktverici qvvsidir. O, Gndn frqli olaraq insanlarn beynini iqlandrr, gzdn frqli olaraq maiyyti v glcyi grr, btn yarananlardan frqli olaraq Alla tanyr. *** Xarakter - insann xlaqi-mnvi srvtidir. Zka badrsa, xarakter rkdir. Tmiz rk, mdrik ban gc il insanlarda mkm inam v qid formaladrr. Qurani-Krimd deyildiyi kimi, min xslri doru yola - Tanrnn nemt verdiyi kslrin yoluna ynldrk, mumdnya cazib qvvsi kimi ardnca aparb, insanln yksk zirvlrin ucaldr. *** Kor v yoxsul Homer min il vvl, insan zkasnn ilai qdrtil antik allalar yaradaraq, dnyaya qbul etdirmi, z is insan olaraq qalma daa rfli saymdr. Onun poeziyasnn gc min ildir ki,

12

zaman dartb, arxasnca aparr, nsillrdn -nsillr trr. *** Sokrat Afinada kd rast gldiyi odun dayanda odunuya mxsus olmayan yksk v ncib xsusiyytlr grb, onu mktbin dvt edir. Sokratn mktbind drs alan min adam qdim dnyann grkmli tarixisi v filosofu Ksenofont idi. *** Masirlri Sokrat aqqnda deyirdilr: O, zkasyla gzndn daa aydn, drin, geni, srrast v uza grr. Mdrikliyi il zkaya, tmiz ryi il xlaqa atalq edn bu byk insan, lm il ideyalarna - zka il xarakterin, mdriklikl xlaqn vdtin lmzlik verdi. *** Mikelancelo Buonarroti karxanada doranan dalara baxarkn, iri bir mrmr parasm grn kimi ycan v sevincl ucadan qqrr: ra baxn, o dan irisind Musa peymbr yatb. Ham eyrtl daa baxr v e n grmr, da kimi dnb qalr. itri istedada malik dann min dadan xartd edevr - alasmaz, qdrtli sntkarlqla ilnmi Musa peymbrin eykli zaman v mkan be sr arxada qoyub, orta srin qaranlq prdlrini v zlmtini yararaq, intiban nurunu biz atdr. Bu

13

mtm snt sri XV srd olduu kimi XX srd d btn dnyan eyran edir. *** Hmin eyklin dizlrind xrdaca atlar var. Rvayt gr, yaratd mczdn eyrt gln Mikelancelo eyklin dizlrin ikilli qvvtli zrb vuraraq, ucadan rr: - Dan, dan deyirm sn! Deyiln gr min atlar Mikelancelonun zrbsinin niansidir. *** Homer zngin fitri dnyasna qaplmaqla antik allalarn flsfi maiyytini, obrazlarn, Sokrat insana baxmaqla onun daxili almind yaayan lyaqt v qsurlar, Mikelancelo daa nzr salmaqla onun irisind gizlnn snt srini grdy kimi, qdrtli dvlt xadimlri v siyastilr d tarixi raiti v adislri maid etmkl, onlar irisind gizlnmi uurlar, mkr, iyl v flaktlri ncdn grmk qabiliyytin malik olurlar. *** Heydr liyev Mixail Qorbaovun siyastinin uurlar irisind, onun akimiyytinin miskin csdini, demokratiyasnn umanist xarakterinin daxilind qanl llrini v xyantkar qtllrini, Sovet dvltini yenidn qurmaq n faliyytinin btnind is ittifaqn sivilizasiyadan uzaq, qanl-qadal, bar-

14

barcasma squtunu grr, fkirlrini vvlcdn, ucadan deyirdi.

Xatir
Heydr liyev aqqnda ox eitmidim. Onu ilk df 1968-ci ild, general mundirind Lnkranda, izami kinoteatrnda rayon ziyallar qarsnda x edrkn grdm. *** O zaman yax bilirdim ki, Sovet kumti slavyan olmayan xalqlarn nmayndlrin sona qdr smimiyyt gstrmir, mttfiq respublikalarda DTK-nn rbrliyini milli kadrlara, o cmldn Azrbaycanda DTK-nn rbrliyini azrbaycanllara etibar etmir. Amma Heydr liyev fvqlad istedad, bacar v qabiliyytiyl Sovet ttifaqnda uzun illr rzind mkmlnn, yazlmam, lakin dmir qanuna evrilmi bu nnni sndrd. Grnr, onlarn Heydr liyev olan etiyac, Heydr liyevin onlara olan etiyacndan daa byk idi. *** Mn v myadlarm bununla fxr edir, Heydr liyevin Azrbaycan SSR-in Dvlt Tlksizlik Komitsinin sdri tyin olunmasn imperiya siyasti zrind qlb sayr, bunu mnfur siyastin xrdaca da olsa at vermsi kimi qbul edirdik.

15

*** Heydr liyevl ilk v qsa gr ruumuza baar mei kimi yeni travt, xarakterimizdki frdi mstqilliy, vtnprvrliy v csurlua tkan verdi, dnyagrmzd tbddlat yaratd. Bu gizli sirrimizi z aramzda tez-tez mzakir edir v sevinirdik. Hmin fikirlr o zaman biz ox da aydn olmayan bir sra mqsdlr aqqnda dnmy, z aramzda aq danmaa qida verirdi. *** Onunla ilk grmn mnd yaratd tssrat: Heydr liyevin uca boyu, yaraql qamti, tbii v rvan natiqlik marti, dnyagrnn geniliyi, yaddann mkmliyi, qavraynn evikliyi, adislr mnasibtd makimlrinin drinliyi, rassional tfkkr trzi, daxili mstqilliyi v csarti, insanlarla laq zaman yksk mdniyyti, msbtlrin misli grnmmi tsir gc, inandrclq qabiliyyti v nfuzedicilik istedad, lyaqti v trbiysi, bir szl, insan gzlldirn, onu ucaldan btn xsusiyytlrinin mtmliyi v vdti mnd bir azrbaycanl kimi milli mnsubiyytim daa drin mbbt issi yaratd.

xsiyyt, tale v dvlt


Dvltilik tarixindn bllidir ki, dalarn tanmayan, onlarn ideyalarn mnimsmyn xalq, zn

16

drk ed bilmz, zn drk etmyn xalq is gcl dvlt yarada bilmz. *** Zrdtn Avestas ran dvltini mkmltdi, Yunanstan v Roma antik flsfdn qdrt v zmt ald, rb dnyasna slam gc verdi, Sovetlr ttifaq marksizm-leninizmin zrind tkkl tapd v s. *** Dai ideyalarn lyaqtli dayclar yaranmadan min ideyalar birbaa klr v meydanlara yol tapanda sadtdn daa ox flakt evrilir. Onlarn ideyalar qdrtli v alicnab xsiyytlrin xarakterind tcssm etdikd, insanln btn ali ctlrini zlrind birldirir, br tbitinin bitkin v kamil formasn nmayi etdirir. Parlaq zka il qdrtli xarakteri znd birldirn xsiyytlr, dnya xobxtliklrinin n uca zirvlrini ft edir, fvqlbr evrilirlr. *** Kuru, Perikl, Yuli Sezar, ingiz xan, a smayl, Corc Vainqton, Mustafa Kamal Atatrk v onlarla baqalar bel rfn zirvsin yksln xsiyytlrdndirlr. Onlar r yerd, r zaman gcl olduqlar kimi, m d qalibdirlr.

17

*** Grkmli ingilis filosofu Frensis Bekon a mayl Xtai aqqnda byk rmt v etiramla fikir sylmi, onun adn dnyann n nng fatelri, zka v xarakter saiblri, dvlt banilri, qdrtli rua, yaraql v cazibdar grkm malik insanlarla bir srada kmidir. Gzllik aqqnda srind deyir: Avqust Sezar, Tit Vespasian, V Eduard, Alkiviad Afinskiy, smayl a yksk v qdrtli rua malik olmaqla yana, zmanlrinin n yaraql v cazibdar adamlar olmular. (Frensis Bekon, SSR EA, Moskva, Msl nriyyat, 1978, srlri, cild, c. 447). an-rt aqqnda srind is dvlt banisi kimi a smayl akimiyytin ali pillsind dnyann n azman kiilri il yana, grrk yazr: Birinci yerd dvlt banilrini - Romul, Kuru, Sezar, Osman, smayl yerldirrdim. (Hmin yerd, s.472). *** Dalarn qlbsi e d onlarn tsadfi xobxt talelriyl bal deyildir. ksin, xobxtlik ona gr onlarn taleyin xidmt edir ki, baqalarndan frqli olaraq, parlaq zkalaryla ziddiyytlrin daxili vdtini, mbarizsini v inkiafn tam alnda drk etmkl xobxt tsadflri tarixin btnind ikn grr, mzini anlayr, diqqtl izlyir, vaxtnda v yerind qarlayb, qdrtli irad v xarakterlril idar edirlr.

18

*** Dalar xobxt tsadflri amnn gz qarsnda olan gzgrnmz adi yat materiallarndan xz edib, xobxt zrurt evirirlr. Albann ox darsqal olmas Romulun Roma dvltini, midiyallarn kmranlnn ddini amas Kuruun ran dvltini, afinallarn bir-birindn tcrid olunmu kild tkbana yaamas Tezeyin Afina dvltini yaradb, kmdar olmas n xobxt tsadfn sas olub. Dalar adi insanlardan frqlndirn ct, onlarn alnn olmasnda deyil, alnn aydnlnda, geniliyind, drinliyind v tfkkrn qanunlarna ftrn mkmml saib olmalarndadr. Onlar birldirn mumi ct n grmlridirs, ayran ct nec grmlridir. *** 50-ci illrin ortalarndan balayaraq, maidlrim gr Heydr liyevi respublikann digr dvlt balar il birldirn mumi ct, onlarn amsnn dvlt bas olmalardr. Frqlndirn ct is, digrlrinin trafndak vzifli xslrin respublika basnn yerin kemk urunda qzn mbariz aparmalar, dvlt basnn is vzifsindn xarlmas tlksi qorxusu altnda l-qol atmas olmusa, Heydr liyev respublikan idar v inkiaf etdirmkl mul olmu, trafndak vzifli xslr is zaman v tlbatla ayaqlaa bilmyib, vziflrindn xarlmaq tlksi qorxusundan

19

ona oxamaq v etimadn qazanmaq urunda mbariz aparmalar olmudur. Ona gr d byk xsiyytlr dvltlr qurur, onu mkmlndirir, vzsiz yadigar v qiymtli srvt kimi nsillrdn-nsillr trrlr. *** Qdim latn klam bu baxmdan ox ibrtamizdir: Hr ks z taleyinin dmirisidir.

Vhdt
Zka v xarakterin qdrti baxmdan kmdarlar nisbi olaraq bir ne qrupa blmk olar. Birincisi, zkas iradsindn daa gcl olanlar: Romul, Tezey, Osman, a smayl, Mustafa Kamal Atatrk kimi dvlt banilridirlr ki, zlri vfat etdikdn sonra yaratdqlan qdrtli dvltlr uzun mddt yaam v bzilri indi d yaayr. *** kincisi, iradsi zkasndan daa gcl olanlar: skndr, Atilla, Teymurlng, apoleon kimi fatelrdirlr ki, az vaxt rzind oxlu lklr ft edib, nng imperiyalar yaratm, amma zlrinin vfatmdan sonra imperiyalar da squt e. *** ncs, zkas da iradsi kimi kt v zif olan

20

Mixail Qorbaov kimilrdir ki, tsadfn llrin ken qdrtli dvltlri salqlarnda . *** Mlum qiqtdir ki, imperiyalarn m yaran, m d dal mariblrl mayt olunur. Amma bu da mlum bir qiqtdir ki, Mixail Qorbaovdan baqa e bir imperator imperiyasn mkmltmk n onu laxlatmayb, yenidn qurmaq n biabrlqla datmayb. *** Blk Mixail Qorbaov demokratiyaya dsiz sdaqtini nmayi etdirmk n bilrkdn imperiyasn datmdr! El is ny gr o, imperiyan datmaqda ona kmk etmk istyn xalqlara Bakda, Tiflisd, Riqada, ne-ne baqa rlrd v lklrd ktlvi kild, grnmmi qddarlqla divan tutmaq n frman verirdi? Qdim yunanlar yax deyiblr: Alla kimi czalandrmaq istyirs vvlc onun aln alr. *** Daa bir qrup da var ki, min xsiyytlrin zkas da iradsi qdr parlaq v gcldr. Bel zka saiblri olan insanlar ilai qdrtin lamtlrinin sl dayclardrlar. Dalar zkalaryla amdan tez grr, iradlri il r yerd, r zaman gcl . r eyi bilavasit zlri drk v icra etmk qabiliyytin

21

malik . *** AB Konqresi Corc Vainqtona diktator slaiyytlri verdi, amma o, bu slaiyytlrdn e vaxt istifad etmdi. Zabitlrin bir qrupu lkd monarxiya yaratmaq fkrin db, taxt-tac ona tklif etdi. o, buna . Corc Vainqtonun ilk prezidenti olduu AB dvlti, bu gn d dnyann n qdrtli sltntidir. Onun rbrliyil 1787-ci ild azrlanan Konstitusiya bzi dyiikliklrl bu gn d qvvddir. *** llr kedikdn sonra Corc Vainqton mrnn ixtiyar anda ictimai-siyasi yatdan uzaqlab, MounteVernoneda yaayr. Bu zaman Fransann Birlmi tatlara marib elan etmk fkrind olmas aqqda mlumatlar yaylr. lknin ba zrind tlknin doladn iss edn AB-n ikinci prezidenti Adams Cons, qoca Corc Vainqtona mracit edrk deir: Biz Sizin adnzdan istifad etmk lazmdr. gr buna icaz versniz, biz izin adnzda btv bir ordudan daa ox gc taparq. Corc Vainqton btn vziflrini tvil verib, xsi yatn yaamaa balayr. Birlmi tatlarda is ittifaqn dalmas tlksi realla evrilmy balayr. Bunu eidn mur qanunverici, AB-m nc prezidenti Cefferson Tomas Corc Vainqtona yazr: zn el vzedilmz xarakterlr olur ki, cmiyytin onlarn xsi xobxtliyini xalq xobxt gl-

22

cy qovuduranadk mdudladrmaa aqq . Hazrda btn ittifaqa Sizin vziyytiniz bel grnr v amnn midi sizdir. *** Pe, pekarlq btn salrd olduu kimi, dvltilikd d qsurlar aradan qaldrmaq zrurtindn yaranb. Mixail Qorbaov is dvltd qsurlar aradan qaldrmaq n byk xsiyytlri, istedadl, tcrbli, pekar kadr clz, satqn, istedadsz v nalarla vz etdi. *** ingiz xan v Teymurlngin qlblrinin intizamsz, kortbii rkatla bal olmas aqqnda Avropada tsbit olunmu fikirlri apoleon qtiyytl rdd edrk deyir ki, drindn, pekarlqla dnlmmi, metodikas, dqiq strategiya v taktikas olmayan bir tdbir qlb il nticln bilmz. ingiz xan v Teymurlng mariblri dzgn v sasl aparblar. Onlan qlbsi ideya il pekarln, qvv il metodun tarazlnn mntiqi nticsi idi. *** apoleonun eyni rqiblrin dflrl ox asanlqla qalib glmsinin sirrini e kim aqlaya bilmirdi. Bunun sirrini ondan soruanda cavab verir: Mn dy azrlaanda dnrm ki, apoleonla vurumaa gedirm v apoleona qalib gl-

23

mk sviyysind azrlaram. Rqiblrim is, ksin, bel esab edirlr ki, zlri sviyysind rqibl dymy gedirlr. Ona gr d r df onlar mlub olur, mns qalib glirm. *** Heydr liyevin d mlubedilmzliyinin, siyasi qlblrinin sirri bunda idi. Rqiblr r df Heydr liyevl siyasi mbarizy girimk n azrlaanda, el znn edirlr ki, ozlrinin sviyysin uyun rqibl dy gedir. zlrinin qabiliyyti sviyysind azrlar mlub olurdular. Heydr liyev qalib glmk n yeni Heydr liyev lazm idi. kinci Heydr liyev is yox idi. *** Bel xsiyytlrin mbarizlrinin sonu vvlcdn dndklri nticlrl st-st dr.

Xatir
Azrbaycan Respublikasnn ilk Konstitusiya layisini azrlayan dvlt komissiyasnn zv mn Heydr liyevl bir ne ay birg ilmk nsib oldu. O, komissiyann sdri kimi btn msllr son drc ssaslqla yanard. Bu byk tarixi sndin azrlanmas zaman onun siyasi mdrikliyi, geni dnyagr, tmkini, mbaisli msllri sona qdr srbst fikir mbadilsi raitind ll etmsi komis-

24

siyann iclaslarnda demokratik rait , dnclrd fikir azadl v plrializm n meydan ard. *** Azrbaycann dvlt dili aqqnda geni mumxalq mzakirlrind n qdr byk irad v uzaqgrnlik gstrmsini btn xalq maid etdi. Bununla laqdar komissiyann iclaslarnda dediyi ox ibrtamiz fikirlr qlbimd bdi kk salmdr: Azrbaycan sz ox kvrkdir. O, yenic prlnir, qolbudaq atr, zn dnyaya tandr, tarixd yerini tutur. Onunla etiyatl davranmaq lazndr. V yaxud Biz n vaxta kimi zmz byk qarda axtaracaq?! Biz am il brabr quqlu xalqq, e kim kiik qarda deyilik! Dnya birliyin d bu quqla . Mgr bunun urunda mbarizlrd idlr vermmiik?! *** Heydr liyev Azrbaycan Konstitusiyasnda uzun illrin mbaislrin, lzumsuz fikir ixtilaflarna grnmmi mdriklikl son qoydu, zkasnn nuru il n qaranlq nqtlri iqlandrb xalqa gstrdi, gcl iradsi il mcrasndan xm bir ox qiqtlri yoluna qoydu. *** Heydr liyevin mdrikliyi onda idi ki, o, prezident kreslosundan prezident gz il xalqn arzu v istkl-

25

rini grb gtrr, xalqn arasna girib, xalqn gz il prezidentliyin maiyytini drk edirdi. Bu ikitrfli laq-vdt xalqla akimiyytin birliyinin qrlmaz tellrl mkmlndirir, yegan, vaid orqanizm evirirdi. *** ikkola Makiavelli bel tarixi xsiyytlri nzrd tutaraq yazr: Onlar insanln maiyytini drindn anlamaq n qdrtli kmdar, kmdarln tbitini tam drk etmk n mdrik insan olma bacarrlar. BR MDRK KLAM MCZS Plutarxn yazdna gr Lidiyann kmdar Krezin xaii il antik dnyann n parlaq zkal insanlarndan biri, mur qanunverici Solon onun sarayna dvt olunur. ar Solondan qiymtli msltlr almaq vzin, onu var-dvlti, tmtraql taxt-tac, qiymtli , dbdbli geyimlri v yat trzi il eyrtlndirmy alr. Solon is bunlara miyyt vermyrk, bir klm d danmr. ayt, Krez Solondan soruur: Dnyada mndn xobxt insan tanyrsanm? Solon cavabnda ona deyir ki, insan yatda ikn onun xobxt yat yaamasn sylmk, yar qurtarmam kimi is qalib elan etmy bnzyir. Kim bilir, qarda bizim r birimizi ans tlklr, mqqtlr, zablar v daa nlr gzlyir. Mnim kmdarm, dmirl sndn yax silalan-

26

m kimin is qounu il lkn cum etmsi, btn bu da-qalara, qzllara, var-dvltin v tmtraql taxt-tacna saib olmaq n kifaytdir. Qdrtli kmdarlarn taxt at beli, tac dbilqsi, br-bzyi is yaraq-yasadr. *** Krezin sz srraf olmadn iss edn Solon saraydan xb gedir. Bir mddt kendn sonra ran a, fate Kuru at belind, banda dbilq, dmir yaraqyasaqla cum kib Lidiyan ial edir. Krezin vardvltin, da-qana saib olur, dbdbli yat tzin qnim ksilir, onun zn is tonqalda yandrmaq aqqnda km verir. li qolu qandall, sir dm Krezi yandrmaq n tonqaln yanna gtirrkn o, var gc il barr: Ay, Soolo-on! Kuru tccbdn donub qalr. yrnmk istyir ki, Krez xlmaz bdbxtlikl zlnd Solonu n n arr? Solon adamn, yaxud Krezin inand Allan addr? Krez e eyi gizltmdn mdrik olonla gr zaman onunla sbti tfrrat il danr. Kuru Krezin szn inanr. Hyat qiqtindn dzgn ntic xarr. Krezi azadla buraxr, mrnn sonuna kimi onunla rmtl rftar edir. *** Bellikl, parlaq zka v qdrtli idrak saibi Solonun bsirt gznn irlicdn grdy v xbr verdiyi mdrik klamn moczsi bir kmdar lmdn qurtarr, digrini kamilldirir. zn is tarixd b-

27

di rfli yer qazandrr. Ona gr d antik yunanlar parlaq zka v bsirt gznn nuru, mdrikliyin a olan flsfni mdrikliyi sevirm adlandrmlar.

Bsirt
Heydr liyev respublikann rbrlri, tannm elm, dbiyyat, mdniyyt , mtbuat iilri il birg tez-tez rayonlara gedir, kndd iqtisadi-sosial problemlrin vziyytini yrnir, adamlarla birbaa grb, onlarla al-val tutur v glck faliyytini qurmaq n xsn grdklrindn i proqram kimi istifad edirdi. Gzndn is e vaxt, e n yaynmrd. *** Adtin gr rayonlar gzrkn, onun tlblrin cavab vern blgd am il birg qbulda itirak edir, sfr banda bir daa onlarn fikirlrini yrnir, mumi ntic xard. *** O, dnclrind ox qtiyytli idi, lakin fikirlrini amdan vvl aqlamrd. Hesab edirdi ki, bu diskussiyaya son qoyar, ayr-ayr adamlarn msly srbst yaradc mnasibtin mnf tsir gstrr. Ona gr d vvl amn dinlyr, onlarn fkirlrini dqiqliyi il yrnr, diskussiya aparar, konsesium yaranandan sonra qrarn sylyrdi.

28

*** Bir df grgin v smrli i gnndn sonra Lnkranda qbul - am yemyi tkil edildi. Buraya 120dn artq adam dvt olunmudu. Ham Heydr liyevin gliini gzlyirdi. O, geni zala daxil olub sfr bana kedi. - Ham itirak edirmi?, - dey Lnkran rayon partiya komitsinin birinci katibi sa Mmmdova z tutdu. Dvt olunanlarn qeydiyyatn aparanlar iar il amnn bir nfr kimi itirak etdiyini tsdiq etdilr. - Bli, Heydr liyevi, am itirak edir, - dey sa Mmmdov cavab verdi. Heydr liyev sualnn cavabn alana kimi zal ani olaraq nzrdn keirdi v dedi: - Bs, air riman Hsnzad niy yoxdur, onu dvt etmmisiniz? Ham yerindc donub qald. riman Hsnzad dorudan da mclisd yox idi. 120 nfrin irisind ani olaraq nzr yetirmkl bir nfrin olmamasn dral myyn etmk am n mmmaya evrilmidi. Fikirldik ki, Heydr liyevin ona deycyi sz var, ona gr bu msly xsusi diqqt yetirir. rimann axtarna xb, onu tapdq. Kn dostlarndan biriyl rastlad n ziyaft yubanmd. O, iri daxil olub, salam verdi. zn Heydr liyev tutub dedi: - zr istyirm, Heydr liyevi, bir qdr gecikmim. Eidirm Sizi. - Ke otur. Siz e bir szm yoxdur, sadc, zala nzr salanda, iss etdim ki, zalda bir nfr yoxdur, o

29

da snsn. *** Yenidn am tccbdn donub qald. Heydr liyevin bsirt gznn sayq evik, dqiq v alasmaz drcd srrast idi. Dorudan da o, mclisin sonuna qdr riman Hsnzad il bal e bir msly toxunmad.

Tyyard gr
in Xalq Respublikasna rsmi sfr yola drkn mn zm tyyary zorla atdrdm. nki Sankt-Peterburqda MDB lklri arlamentlraras ssambleyasnm sessiyasndan qaydan kimi dral Heydr liyevin balq etdiyi dvlt nmaynd eytinin trkibind in yola dmli idim. *** Tyyar lazmi ykskliyi alandan sonra Heydr liyev xo tbssml nmaynd eytinin mumi salonuna daxil oldu. Heytin btn zvlri il bir-bir grb sbt etdi, onla valn yksltdi. vb mn atd. Xsusi tbssml: Aa, - dedi, bir saat da geciksydin bu byk sfrd mniml birg itirak etmkdn mrum olacaqdn. Mn gecikmyimin sbblrini iza etmk istynd o dedi: - Hr eyi yax bilirm, snin r addmn aqqnda mn mlumat verirdilr.

30

- Grnr izinl birg bu byk sfrd itirak etmk mn qismt imi, - dedim. - lbtt, bel olmasayd, indi biz burada sbt ed bilmzdik,- dedi, sonra glrk lav etdi:- Hr alda, bu qismt yax lamtdir.

Xatir
in Xalq Respublikasnda sfrd olarkn Heydr liyev bada olmaqla Azrbaycan nmaynd eyti ox yksk sviyyd qbul olundu. Mn bu sfrd bir epizodu e vaxt unutmayacaam. Mlum qiqtdir ki, dvltlraras rsmi grlrin protokollar vvlcdn azrlanr v ona dqiq ml olunur. Lakin burada mnim e yerd grmdiyim bir adis ba verdi. in Xalq Respublikasnn sdri Xu Tszintao Heydr liyevl grdkdn sonra ox yksk val-ruiyy il ncdn myyn edilmi protokola lavlr etdi. maynd eytinin anxay rind olmas nzrd tutulmamd. Xu Tszintao Heydr liyev bildirdi ki, Siz XR- rsmi sfr glmisiniz, lakin protokolda anxaya getmyiniz nzrd tutulmamdr. Mn xai edirm protokoldan lav anxayda da olasnz. nki anxay mnim doulub, boya-baa atdm rdir. Heydr liyev onun tklifini mmnuniyytl qbul etdi. Bu tklif Heydr liyevin btn rsmi titullarndan ykskd duran, onun byk xsiyytin olan yksk rmt v etiram lamti idi. Bunun saysind biz rqin n gzl rlrindn biri olan anxay ziyart etdik.

31

*** in Xalq Respublikasndan qaydarkn yolst Alma-Ataya enmli olduq. maynd eyti istirat etdi. Heydr liyev Qazaxstan Respublikasnm prezidenti ursultan azarbayevl gr getdi. *** Alma-Atadan Vtn dnrkn Heydr liyev nmaynd eytinin bir ne zvn prezident salonuna sbt dvt etdi. Mn orada prezidentl smimi sbt etdim. XR- rsmi dvlt sfrinin miyyti aqqnda fikirlrimi bildirdim. Sbt srbst, qarlql fikir mbadilsi raitind gedirdi. O, Alma-Atada ursultan azarbayevl grnn sbbini aqlad. *** Heydr liyev Moskvada, Kreml xstxanasnda malic olunarkn (gr bunu malic adlandrmaq mmkndrs) baqalarndan frqli olaraq, ursultan azarbayev r df Moskvaya glnd e ndn, e kimdn kinmdn Heydr liyev ba kir, onun vziyyti, malicsi v digr problemlriyl maraqlanrm. *** Ona gr d mn tin gnn snandan uurla xan dostum ursultan azarbayevla grm-

32

dn, salamlamadan, al-val tutmadan Qazaxstan smasndan uub ke bilmzdim, - dey Heydr liyev fkrini tamamlad. Mn sonralar da bu dostluu diqqtl izldim v bir daa inandm ki byk xsiyytlrin zlri kimi onlarn dostluqlar da byk, smimi v am n ibrtamiz.

nsanlq statusu
Harada, n vaxt zlmt kr, am grmk, dnmk v ayrd etmk qabiliyytini itirir, orada niilizm akim ksilir. Fridrix ite bu aqda yazr: iilizm nyi ifad edir? - Onu ifad edir ki, yksk dyrlr dyrini itirir. Mqsd yoxdur. He ks n n? sualna cavab tapa bilmir. Tarixi faktlar gstrir: o yerd ki, zlmt kr, ? , yksk dyrlr miyytini itrir, o yerd, o zaman Heydr liyev daa aydn grr, dnmy, r eyi dzgn ayrd etmy balayr v n n?, ?, ? sualna mkmml cavab tapr. *** 1990-c ilin qanl yanvar facisi gnlrind amnn gzlrin zlmt kd. ydn grmk, dnmk v ayrd etmk qabiliyytini itirdi. zlrini xalqn lideri elan ednlrin rsi bir trf qab gizlnmy, cann xilas etmy ald.

33

*** O zaman Heydr liyev amdan frqli olaraq, adislrin maiyytini daa aydn grd, dnmy v r eyi dzgn ayrd etmy balad. Birbaa r-blan stn cum kdi, ruslar demikn anndaca kzn buynuzlarndan yapd. Moskvada Azrbaycan SSR-n nmayndliyin glib, mtbuat konfrans keirdi. Yanvar facisinin btn qaranlq mqamlarna iq sad. SSR rbrliyinin, xsusil Mixail Qorbaovun mkrli mllrini csartl ifa etdi. Azrbaycann zrin kdrlm zlmt prdsini qaldrb, on aydnl xartd v btn dnyaya gstrdi. *** 1990-c ild Heydr liyevin e bir dvlt vzifsi yox idi. z mllri il adi, sravi insan, vtnda statusunu lk basnn statusundan da yksklr ucaltd. O, parlaq zkasnn v qdrtli xarakterinin vdti il arada, n vaxt, ans vzifd v raitd ilmsindn asl olmayaraq, ona qdr o yerd ilyn insanlarn al v iradsinin, gcnn, son ddi esab ediln r eyi sonsuzlua qdr dartb amdr. *** Heydr liyevin yat v faliyyti gstrdi ki, gcl xsiyytlrin qarsnda n nng imperiya rejimi d, n rzil kmdarlarn qddar qadaalar da, iq-

34

tidar da, onlarn azrlayb dvriyy buraxd konsepsiyalar da, radikal mxalif partiyalar da, daxili v xarici dmn qvvlr d, ln xarakterlr d, lm saan silalar da, tta vtnda maribsi yaratmaq tlksi d acizdir. Onun yaln li toplu-tfngli llrdn, xsi zkas v iradsi akimiyyt strukturlarnn strategiya v taktikasndan, kemii masirlrindn, mraciti ordudan gcldr.

Epiloq vzi
Tarixin srt dn mqamlarnn drslri yrdir ki, byk epoxalar zlrin layiq nng xsiyytlri, yaranmaa balayan yeni dvltlr is qiqi banilri axtarrlar. Zaman ona svar olmaq istyn saxta xsiyytlri Yalan Dmitrilr kimi topunun llsin keirib gldiyi yer tullayr. *** Parlaq zkalar insanlarn beyinlrini iqlandr, onlar vcd gtirir, gcl xarakterlr onlarn qlbin csart verib, inamla qrinlrin, srlrin drinliklrin aparr. Tarixi qlblr - tarixi xsiyytlrin nsibidir. *** Tarix - acizlrl mxaliftd, gcllrl irtifaqdadr. O, acizlr onlarn acizliyini balamr, bellrini dral siflrindn silib atr, dalarda,

35

gcl xsiyytlrd tzar edib, onlarla ittifaqda byk glcy gedir. Gc is zka il xarakterin qdrtind v vdtinddir.

36

fs haqqnda
Tarixin flsfsi
Mn bu yazda nfs anlaynn rtrfli, elmi tlilini vermk fikrindn uzaam. Qdim zamanlardan balayaraq xalq nallarda, bayatlarda, zrb-msllrd v atalar szlrind bu msly mnasibtini dn-dn bildirmi, dnyann dai mtfkkirlri bu aqda ox dyrli fikirlr sylmilr. Mqsdim tarixin mxtlif dvrlrind, akimiyytin mxtlif formalarnda, kmdarln mxtlif sul idarlrind v n nayt, xalq yatnda nfsin, tamakarln, risliyin v etirasn dourduu iztirablar, ictimai-siyasi blalar aqqnda mni dndrn v naraat edn bzi problemlr toxunmaqdr. Mqsdim ona gr tarix mracit etmkdir ki, insan dnyann vvlini grmk n ox gec doulur, sonunu izlmk n ox tez lr. Yalnz tarixi yrnmkl yaranan bu tbii boluu doldur, bugnk blalarmz douran sbblrin kklrini drindn v drst drk ed .. Tarix bizi nmunlr v tcrblr sasnda trbiy edn flsfdir. *** Yrtc eyvanlarn sila - dilri, pnc v caynaqlar r an dy azr olduu kimi, insan nslinin d n gcl sila v qiymtli srvti - biliyi, dnc

37

v makimsi mi linin altnda olur v adislr dnyagrnn, xlaqnn v flsfsinin mntiqi daxilind cavab verir.

Hrmz v rimn
nsan zn tanyan kimi instinkdn daa ox ala stnlk vermi, z flsfsini yaratm, adislrin gediini zorla yox, alla idar etmk arzusunda olmudur. Qbil v tayfalarn idar olunmas gcl v csurlarn lindn all v tdbirli adamlarn lin kemy balamdr. Onlar soyuq v qaranlq geclr istilik v iq vern Zrdtn bdi, mqdds oduxeyir Alla Hrmz alqla, qara qvvlri v r rular - riman lntllr. slind riman var idi, n d Hrmz. Onlar, insanlarn cblr blnm dnyagrlri idi. Lntlnn d, alqlanan da, lntlyn d, alqlayan da insanlar idi. Bu, br tarixinin bdi mbarizsi nf maribsi idi. Birincilr, yalnz z mnafelrin v nfslrin xidmt edn mbarizni daltli, mbarizy uur gtirn r ans vasit, alt v sila mqdds esab edirdilr. Onlar dnrdlr: gr mn zm n almasam, bs kim mnim n alar?! kincilr, qdim zamanlardan alicnab insanlar n mvcud olan r ks z mllri n birinci nvbd amdan ox zndn utanmaldr xlaq prinsipini sas gtrrdlr. Onlar dnrdlr: gr mn yalnz zm n yaayb, alsam, onda mn kimm v yaxud nym?! Bellikl, birincilrl ikincilrin - instinkl xlaqn,

38

eqoizml altruizmin, iblisl insann, rl xeyirin, rimnl Hrmzn baland. *** ntiba dvrnd tarixilrin, filosoflarn, siyastnaslarn diqqtini clb edn, n qdrtli kmdarlarn, tta apoleon Bonapartn stolst kitab olan Hkmdar srind ikollo Makiavelli onlara bel mslt verirdi: ... qoy kmdar eyvanlardan ikisin oxasn: aslana v tlky. Aslan tldn qorxur, tlk canavarlardan. , . Kim daim aslana bnzyirs, o bir gn tlni grmy bilr. (H. Makiavelli, seilmi srlri. Bdii dbiyyat, Moskva, 1982, s. 351.) *** Tlni grmdiyi n Qay Yuli Sezar facili kild qtl yetirildi. O, vladla gtrdy bacs nvsi Oktavian znn birinci varisi - vlidi tyin etmidi. Bu sbbdn akimiyyt gln Oktavian, mr boyu tlk kimi tllrdn yan keib, siyastbazlqla akimiyytd Sezarn ld ed bilmdiklrin nail oldu. Onun kmdarlnn amirliyinin, akimiyytinin etirasnn sonu yox idi. Lakin bu dudsuz arzu v istklrin tkbana nail olmaq n kifayt qdr bacarq, qabiliyyt v istedada malik deyildi. Onun yegan istedad z qabilyytinin mdudluunu drk etmsi idi. Anlayrd ki, arzular qabiliyytin tn deyil. Ona gr d istedadl, bacarql, qabiliyytli v ox s-

39

daqtli msltilr axtarb tapd. Onlarn birinin ad Metsinat, digrininki Aqrippa idi. Arippa ona monarxiyadan imtina etmyi mslt bildi. Metsinat is baqa cr dnrd: respublika qrub, tblr azadlq vermk uan v ya dlinin lin qlnc vermk demkdir. , ktlnin azadl lyaqtli adamlar n dtli kllik v lmdr. daa sonra deyirdi: Dnm ki, sn tiran olub, xalq v senat klliy mhkum etmyi mslt grrm. Fikric, trafna topladn sdaqtli v yax adamlarnla qanunlar azrlayb, seneta v xalqa dikt etmk m snin , m d dvlt n faydal olard. Bel rejimd ktl irisind e ks etiraz ssini qaldra bilmz. *** Oktavian bu yolu sedi. Bu yol Oktaviann yatnda v siyasi faliyytind zn nec gstrdi?! Hakimiyytinin ilk mrlsind aq dmnlrini - respublika trfdarlarn v demokratlar Roma imperiyasnn, respublika v demokratiyann dmnlri ad altnda , zn btn vicdanl adamlarn, demokratiyann, daltin amisi elan etdi. Htta mqddslik rmzi dayan Avqust lqbini ald. *** inlilr deyirlr ki, qaranlq otaqda qara piiyi tapmaq ox tindir, xsusn, piik mumiyytl otaqda olmayanda. n d aq dmnlrini mv etmk bir o qdr tin deyil. mllri n

40

birinci nvbd amdan ox zndn utanan alicnab, vicdanl adamlar; axlaq, alturizmi, insanl, yalnz z nfsi v mnafeyi urunda n lyaqtsiz mbarizni mqdds v daltli esab edn gizli dmnlrdn qorumaq daa tindir. llxsus, daxiln bu aqda mumiyytl fikri v mqsdi olmayanda v ya z batind min gizli dmnlrl dilbir olanda... *** Oktavian Abqust bel kmdarln klassik nmunsi idi. O, akimiyytini mkmlndirdikdn sonra qanunlarda konsullarn, senatorlarn slaiyytlrind, xalq tribunlarnn akimiyytind dyiikliklr etmkl arzusunda olduu monarxiya v diktaturann btn prinsiplrini Roma Respublikasnn Konstitusiyasnda raatca yerbyer edib, formaca respublika, mzmunca monarxiya olan bir dvlt qurumu yaratd v imperiyada btn akimiyyti lind cmldirdi. Siyasi ideyalar tarixind onun bu byk kfi zndn sonrak bir ox kmdarlar n rnk, istibdada syknn dvlt quruculuu n bdi tf oldu. Bunun nticsind Oktaviann demokratik Roma espublikasnda alicnab, vicdanl adamlar instinkt, eqoizm v iblis kimi gizli dmnlrdn qorumaq, ind qaranlq otaqda olmayan qara piiyi tapmaqdan daa tin idi. *** Onun dvrnd bayramlarn, tntnli anm gnlrinin, mumxalq nliklrinin say ildn il artrd. m-

41

peratorun doum gnnd qurbanlar ksilir, qazand qlb gnlrind ktlvi ev nliklri keirilirdi. 16 yanvarda Avqust lqbini, 4 fevralda Milltin atas titullarn aldna gr, 6 martda ba kain seildiyi, 12 oktyabrda Misirdn qlb il qaytd n, 4 iyulda spaniyadan qayd mnasibtil gnlrl bayramlar keirilir, rfin arkalar, mbdlr tikilir, min tikintilrin ildnmlri xsusi tntnlrl qeyd olunurdu. ctimai val-ruiyyni daim iradsinin tsiri altnda salamaq n Metsnatn vasitsil mdniyyt, incsnt, dbiyyat iilrin qyyumluq edir, onlarn yaradcln rejiminin mkmlnmsin ynldirdi. Mur air Vergili Eneida srind onu ilaildirmk istyirdi. Lakin sr baa atmam air dnyasn dyiir. lmqaba vsiyyt edir ki, yarmq sr yandrlsn. Grnr, o, bu sri yazmaa balad n pemanlq isslri keirirmi. mperator onun viyytinin kin olaraq, airin dostlarna sri tezlikl tamamlatdrb, geni tbli etdirir. Bunu airin yaradclna etiram lamti kimi qlm verir. *** Dnyan s, kmdar ba rolda x edn aktyor, xalq tamaa esab edn Oktavian Avqust, lm mqamnda sablrini trafna toplayaraq, bu byk v maraql yat komediyasnn ba rolunda oynamasndan razlq lamti olaraq ruunu taprarkn, tamaann bitmsi rmzi kimi l alb, onu, srin ba qrmann srkli v gurultulu alqlama vsiyyt etmidi.

42

*** Oktaviann akimiyyt olan rartli etiras, onun n plana kilmi xsi mnafeyin xidmt edn siyastbazlnn komizmi Roma demokratiyasnn facisin evrildi. Sonra min facinin ba rolunda eron v Kaliqula kimi iyrnc mstbidlr oynadlar. mperiyada teatr tamaalarnn snlrini qladiator dylrinin arenalar vz etdi. nstinkt xlaq, eqoizm altruizmi, iblis insan, rimn Hrmz stldi, r ks z acgz nfsinin klsin evrilib, vtini doyurmaq n vuruub, ninki kim olduunu, tta n olduunu unutdu. mperiyann bykly v zmti nfsin dudsuz risliyin dzmdi: Qrbi v rqi Roma imperiyasna paraland, daa sonra is tarixin snsini trk etdi.

Harmoniya v zrurt
Yuli Sezar akimiyyt etirasnn v itann, Roma imperiyas is istibdadn v mstbidlrin nfsinin qurban oldu. Tarixin n qdrtli kmdarn, n yenilmz imperiyasn qtl yetirn nfsin ndazsizliyi tarixin btn dvrlrindn tlk kimi tllrdn yan kerk, bu gnmz yetmi, l d ndazsin snb, tbii, bri armoniyada, yerini tapmamdr. Ona gr d tarixin azrki istiqamtinin gedii, cmiyytin daxili ziddiytlrinin tendensiya - super varllarn yaranmas esabna kasb v dilnilrin, qaqn v kknlrin saynn srtl artmas, maddi nemtlrin istesal il istelak, i yeri il ilmy tlbat arasnda ta-

43

razln pozulmas, sila istesalnn artm v onun lazm olmayan llr kemsi tlksinin reallamas, ekologiyann irklnmsil tmizlnmsi arasnda uyunsuzluun drinlmsi, milli mnasibtlrin kskinlmsi, zorun, qddarln aq-akar tblii v tqdiri, instinktin mnviyyatla mbarizsinin kskinlmsi, bir szl r eyin bir mqsd, var-dvl ymaa, nfs, risliy tabe edilmsi armoniyan tam disarmoniyaya , cmiyyti mv aparr. Hazrda nv silalarnn v tta dvlt akimiyytlrinin, teroristlrin v ekstremistlrin lin kemk etimal artr. n balcas odur ki, alla xlaq armoniya v balan pozulur. Al insann dnm, drk etm qabiliyyti olmaqla, tbitin, cmiyytin, tfkkrn qanunauyunluunu yrnn vzolunmaz siladr. xlaq is altruizm v umanizm syknrk, al cmiyytin trqqisin v xobxtliyin ynldn gcl vasitdir. , . Tarix boyu insanlar siyast, din, flsf, dbiyyat, mdniyyt, bir szl, ictimai urun btn formalarnda al xlaqa tabe etmkl, cmiyytd tarazlq yaratmaa almlar. Hazrda ictimai urun btn formalarna ou, ylnc elementlri qatmaqla, onlar dnyagr v xlaq kateqoriyasndan emosional tsir formasna evirirlr. Min illr rzind ciddi cza tdbirlri, tta ayr-ayr insanlarn daqalaq nticsind cmiyytd brqrar edilmi mrdlik, namus, rf, lyaqt v s. mumbri kodekslr srtl mv edilir. Htta azlqlarn quqlarnn qorunmas ad altnda onlarn oxlua evrilmsi tl-

44

ksi yaradlr. *** Gen mndisliyinin inkiaf tibb elmind daa ox rzaq siyastind ttbiq olunur. urda mnvi ucalq kodlarnn falladrlmas vzin, vilik, qddarlq kodlarnn falladrlmasna stnlk verilir. Bitkilr n vi eyvanlarn, tta qrbin kodu il modifikasiya olunurlar. nsanlara sintetik kodlar yerldirilmsi problemi nzri v praktik llini tapb. mumilikd, xlaq tarixi kateqoriyadr. Tarix nzr salsaq, 3-4 min ili tlil etsk, tab v totemlrin bir-birini vz etmsi, yeni tab v totemlrin yaranmasn grrik. Hr ey axb dyiir, lakin bu proses xlaqn saflamasna, briyytin mumi dyrlrinin inkiafna v rifana xidmt etmdir. xlaq olmayan yerd insan yoxdur. Deyirlr, dnyan mbbt xilas edck. Bu qiqtn beldir, gr mbbt xlaqa sykns... Vaxtil ite Alllar oxdan lmlr, sadc insanlarn bundan xbri yoxdur deynd, Dostoyevski cavabnda sylmidir: gr Allalar lmlrs, onda r ey izn verilmidir. indki btn mqdds duyular, btlri, Allalar ldrn Roma imperatoru eronun xlaq r ey izn verdiyi n , tarix xlaqszlq simvolu kimi dmdr. Alla bizi gndn qorusun.

45

Prita
Bir gn bdnin zvlri arasnda ciddi narazlq balayr. Al deyir: mn dnb drk edirm; gz deyir: mn baxb, tapram; xlas, ayaq gedir, l gtrr, di yeyir v s. Ham ilyir, qarn is a kimi ortada durub, e bir i grmdn qbul edir. Onlar sz qoyub, qrara alrlar ki, e bir i grmsinlr, grk bo qarnn al nec olacaq?! Bir mddt kendn sonra al ktlir, gz ziflyir, ayaq eydn, l gcdn dr. Onlar qrarlarn lv edib, yenidn vziflrini yerin yetirmy balayanda bdn v onun btun zvlri vvlki imi gcl v mkm olur. ticd baa drlr ki, gc -qvv birlikd v armoniyadadr: armoniyann gc qarnn bdnin r bir zvnn ona verdiyini daltl, olduu kimi zn qaytarmasndadr. *** Yuli Sezar rqiblrinin amsn mv edib, qdrtinin v rtinin zirvsind qtl yetirildi. Bu baxmdan Roma imperiyasnn taleyi il Sezarn taleyi arasndak grmmk mmkn deyil. mperiya btn dmnlrini mlub etdi, meydanda tk qald, dnyaya akimi mtlq oldu. Mqavimtin v msuliyytin itmsi tarazln v amoniyann pozulmasna sbb oldu. Onun yerini tutan diktatura ninki mllrindn utanb kinmdi, cmiyytdn, qanunlardan, tta cinaytdn kinmyi zn sdrmad. Romaya gedn btn yollar Romaya kl, var-dv-

46

lt v srvt dad. *** Dvltlraras mariblr akimiyyt v diktatura urunda imperiyadaxili mbarizy evrildi. Taxt-tac urunda amansz mbariz dvrnd imperiyann respublikadan sonrak btn tarixi boyu birc df bel, ardcl olaraq ata, oul nv varis kimi akimiyytd otura bilmdi. Roma imperiyasnda 192-ci ildn 307-ci ildk, yni 115 il rzind tkakimiyytlilik urunda mbarizd 78 imperator v imperatorlua iddialardan yalnz nfri z cli il lmdr (Q. Fr. Kolb. Br mdniyytinin tarixi. Kiyev, 1887, s.405.) *** Tbitd v cmiyytd tbiilik, zrurt v armoniyadan gcl e n yoxdur. Onlarsz istr doymayan nfs olsun, istr dolmayan qarn; istr zalm mstbi olsun, istr dmir istibdad; istr qddar akimi-mtlq olsun, istr azn mtlqiyyt; istrs d r ans salam orqanizm gec-tez zifliy, xstliy mruz, lm mkumdur. *** Eramzdan 9 yz il vvl Spartann fsanvi qanunvericisi Likurq cmiyytin qanunlarn dzgn drk edrk, insanlar arasnda stnly onlarn var-dvltind deyil, ruunda - yatlarnn mnasnda, mllrind, rf, cat v qrmanlqlarnda axtarr, dvltin qdrtini, xalqn firavanln akimiyytin

47

cmiyytin tbqlri arasnda dzgn blnmsind, qiqt, dalt v armoniyann diktaturasnda grrd. O, xsiyyti mv edn var-dvlti v nfsi insanlqdan v insan quqlarndan aada saxlamaq n ilk nvbd ... qzl v gm sikklri czi dyr malik ar kili v byk cmli dmir sikklrl vz etdi ki, az miqdarda sikk toplayb, saxlamaq n bel, anbar, damaq n ikiatl araba lazm glirdi. Hmin sikklrin Lakedomoniyada dvriyyy girmsil lqdar bir ox cinaytlrin kk dral ksildi. (Plutarx. Mqayisli trcmeyi-allar, SSR EA, Moskva, 1961, s. 59.) *** Olimpiya oyunlarnda bir spartalya uduzmaq n oxlu rvt tklif edirlr. O, puldan imtina edib yarda qalib glir. Ondan soruurlar: spartal, bu qlb sn n qazanc gtirdi? Qalib glrk, cavab verir: bundan sonra dy zaman cum mvqeyind amdan irlid durmaq rfini! Spartann ruunda onun mnviyyatnn xlaqi prinsiplri, siyasi tkilatnn md ctlril qanunlarnda v mli ilrind tamamlanrd. Bu vziyyt yalan v saxtakarlqdan, riyakarlq v nadanlqdan, acizlik v qorxaqlqdan, nfs v rislikdn uzaq idi, rfli, real v lyaqtli qvvlr akimiyytin yksk ealonuna qalxmaq n tbii yaradrd. *** ki ar v Asaqqallar, Aristokratlar v xalq ynca arasnda tam demokratik seki yolu il blnn

48

dvlt akimiyytinin real armoniyasna syknn qiqt v dalt prinsiplri tiraniyaya sipr kirdi. *** Sekilrin demokratik keirilmsi n 60 ya tamam olmu rflilrin rflisi, mdriklrin mdriki, xeyirxalarn xeyirxandan ibart bir qrup asaqqal, xalq toplantsna yaxn evd yerldirilirdi. Seki msabiqsind itirak ednlr bir-bir xalqn qarsna xb, seicilr trfindn alqlanarkn, alqlanann kim olmasn grmdn v bilmdn alq sslrinin mddti v gurluu sasnda asaqqallarn xsusi lvciklrd apardqlar qeydiyyatlarn yekununa sasn seilirdilr. *** Likurqun demokratik islaatlar spartalar rui ucaln zirvsin yksltdi, onlar azadla, mstqilliy v kamala yetirdi, dvlt daxili angdarlq v mrylik verdi, onun mnvi saslarn v siyasi dayaqlarn rfli glcy gcl axn olan mcraya ynltdi. Spartann glck claln irlicdn grn v ona mftun olan Likurq xalq yncana Apollon mbdinin ziyartindn qaytmayanadk Sparta ruunda e bir dyiiklik etmycyin and iir. Lakin e kim bilmirdi ki, Likurq Apollondan bir daa geri dnmyck. O, yaratd Sparta qanunlarnn kamilliyin bdilik, dvltinin zmtin lmzlik vermk n mbd zn ac qalmaqla ldrmy gedirdi. O, meyidinin vtn qaytmasnn Likurqun qaytmas kimi qiymtlndirilib, andn qvvdn dmsindn etiyat

49

etdi; vsiyytin gr csdi yandrlb, kl dniz splndi. Likurq Apollon mbdind Elladann zn drk et! klamn bir daa oxuyarkn mkm inanrd ki, zn drk edn r ans rfli insann, dvlt xadiminin lm d rui ucala, mnvi mllrin yksliin xidmt etmli, xalq v cmiyyt n faydal olmaldr. *** Spartann zmtinin mnbyi, onun arnn xalq n urlu, faydal mrnn v lmnn, Olimpiya yarlarnda itirak edn adi vtndann cavab v qlbsil armoniyasnda, vdtind idi. Bu armoniya nfsin qnimi, qiqt, dalt v mnviyyat zrind kklnmi bdi, tknmz v yenilmz tbii insani qvvnin sil nmayii idi. Spartaya qanunlar verib, arlara, Asaqqallara, xalqa mvafiq rol ayrmaqla, o, skkiz yz ildn artq yaayan bu r byk rt v firavanlq gtirn dvlt qurluu yaratd. (. Makiavelli. Seilmi srlri. Bdii dbiyyat, Moskva, 1982, s. 386.) *** Likurqun lmndn min il kemsin baxmayaraq d politoloqlar, ictimai-siyasi xadimlr bu fikirddirlr ki, insan xsiyytin, quq v azadlqlarna etinaszlq cmiyytd bdbxtliyin, dvltd korrupsiyann yegan sbbidir. mumiyytl dnya tarixinin tlili gstrir ki, briyytin 2 mti, qorxunc dmni v talans var: marib v istibdad. Onlarn r ikisi insanlarn varlna, rf,

50

lyaqt v sxsiyytin etinasizlgn, nifrtin v davtin msuludur. *** Yunan ruunun layiqli atalarndan biri vzsiz strateq v dvlt xadimi Periklin yat boyu gstrdiyi rbi v vtndalq nmunlrinin, quruda v suda dmnlrin stnlynn, apard mariblrin v mbarizlrin sonunun dndy nticlrl stst dmsinin, uzun mddt akimiyytd qalmasnn sirri qddarlnda, zalmlnda v kmranla risliyind deyil, mdrikliyind olmudur. Onun lyaqti tkc xalqla mnasibtd xarakterinin mtdilliyind v limliyind , gcl mxaliftl mbarizlrd alicnab tfkkr trzinin ilailiyind, ruunun e vaxt qzb, qisas, sd v nfsin iradsin tabe olmamasnda, e kim barmaz dmn kimi baxmamasnda olmudur. Demokratik partiyann liderinin diktatura v istibdad trfdarlar il mbarizsi dvltin idar olunmasnda v mkmlnmsind demokratiyann vzsiz stnlyn, mqayis olunmaz qvvsini, xalqn yatnda grnmmi rui ykskliyini, firavanln v xobxtliyini nmayi etdirmidir. O, e vaxt satlmam, yat boyu zn rvtl lklmmidir. (Plutarx. Mqayisli trcmeyi-allar. SSR E, Moskva, 1961, 1-ci cild, s. 246.) Bu xsusiyytlrin gr etiraslar v ycanlar qarsnda son drc tmkinli v vuql xsiyyt mnasn dayan Olimpiyal lqbini alm, Aristotel onun qeyi-adi aln iradsinin nzartisi adlan-

51

drmdr. *** Perikl lm yatanda ikn bana toplaan Afinann n lyaqtli vtndalar, onun uunu itirdiyini znn edib, mqdds ruundan, cat v mdrikliyindn, qlblrindn, dvlti, demokratiyan v siyasi akimiyyti mkmlndirmsindn, Afinan v onun vtndalarn rtlndirmsindn, tikintilrinin v quruculuq ilrinin zmtindn sbt arlar. Perikl onlar sakitc dinldikdn sonra eyrt v naraatlqla bildirir: Siz mnim o xidmtlrimi xatrlayb, rtlndirirsiniz ki, onlar bir ox srkrdlrin yatnda ba vermidir. Lakin n vacib v balca xidmtimi demirsiniz: mnim birc Afina vtnda qara paltar geyinmmidir. (Plutarx. Mqayisli trcmeyi allar. SSR EA, Moskva, 1-ci cild, 1961, s. 224.) *** Periklin yat v faliyyti gstrdi ki, xsiyytin tarixd rolu byk olduu kimi, onun yaratd dvlt quruluunun siyasi v ideya saslarnn vtndalarn ictimai urunun formalasmasnda sasl v vzedilmz miyyti vardir. Mxtlif lklrd v dvrlrd anlay bel bir-birindn frqli mumlar kimi baa dlmdr. Politika sz yunan dilindn dvlti idar etm snti v ya marti kimi trcm olunduu v anlald alda, siyast sz klssik rb dbiyyatinda cza, canl danq dilind iyl, klk

52

kimi baa dlr. Terminlrin mna v maiyyti, tfsii v trcmsi Avropa v Asiyada srlrl dvlt qurulularnn , sul-idarlrin forma v metodlarnda zn mxsus ksini tapmdr.

fsin yolu
r ey balq kimi bandan-yal yerindn iylndiyi kimi, var-dvlt, da-qaa, qzla, gm prsti v rislik d saraylarndan balanr. Onlarn da-qa irisind brq vuran taxt-tacnn, ziyntinin, dbdbli libaslarnn, zmtli saraylarnn, tmtraql yat trzinin parlts tblrin gzn qamadrb, ardnca kib aparr, onlarda var-dvlt, tmtraqa risliyi, nfsi, etiras artrr. Qoy, krallar bu israfl ydrsnlar, r ey qrarsz v frmansz bir ayda qaydaya dr: biz dral onlarn ardnca gedrik. (Miel Monten. Tcrblr. Elm, Moskva, 1979, 1-ci kitab, s.243.) *** Sleyman peymbr yax demidir: varlanmaa tlsn, tmizliyini v vicdann satmaa tlsir. Tmizlik v vicdan satlan yerd vtndalarn quqlarna aid msllrin, mumiyytl, btn digr msllrin llind daltsiz km xarlmasnn qarsn almaq aqqnda danmaq bel mnaszdr. Orada dvltlilr trfindn deyilrkn alqlanan v trif layiq grln r sz, yoxsullar trfindn deyildikd nifrtl qarlanar, tqir layiq

53

grlr. Yoxsul igidlik ets - onu axmaqlq kimi qlm verrlr, sxavt gstrs - israflq esab edrlr, lim olsa qorxaq, vual olsa - zn kn saalar, ikmtli sz danb mnal fikir syls boboaz v lova adlandrarlar, danmayb, sakit otursa far, dilsiz-azsz eyvan esab edib, bana noxta vurarlar! (Klil v Dimn. Azrnr, Bak, 1992, s. 152.) Hmin lkd al gcszdr. Xalq bu srlr boyu kdrl ifad etmidir: zizinm gl llr, A bilklr, gl llr. Dryaca aln olsa Yoxsul olsan glrlr. *** Mn artq o aqda danmram ki, taxt-tac yalnz lyaqt gr verilmk n ddn ziyad yksk mkafatdr. O, mi iddialarn ... qvv, pul, fitn-fsad ttbiq etmy mcbur edir. (David Yum. srlri. Msl, Moskva, 2-ci cild, 1966, s. 578.) *** Mn o aqda danmram ki, tyinatl vziflrin bir ovuc adamlar trfindn nec ll edilmsi, kmdar akimiyytinin mnviyyatnn keyfiyyt gstricisidir. Lakin, sekili vziflrd nfs gstrib, vardvlt stnlk verrk, adamlarn lyaqtin gr yox, iqtisadi vziyytin v ya kims yararlna,

54

sdaqtin v digr prinsiplr gr seilmsin xsusi rait yaratmaq, kmk v tsir gstrmk, akimiyyt orqanlarnn slaiyytlrindn v zorundan istifad etmk, n az rfsizlik, xalqa xyant, dvlt quruculuunu kkndn baltalamaqdr. V yaxud xalqn myyn bir isssi istr sekilrin nticlrin inamszlq isslrindn olsun, istr siyasi savadszlqdan sekilr getmirs v ya kimins tapr il istr qorxu issindn olsun, istrs d etiyac v ya itatkarlqdan iradsinin leyin ss verrs, verdiyi ssin saxtaladrlmasna qar mbarizdn kinirs v istr xsusi taprqla olsun, istr tama mqsdil sekilrin tkilind itirak etmk n seiln nmayndlr irisind xalqn iradsini saxtaladrmaa razlq vernlr taplrsa, o xalq aql olaraq, azadlqdan, sadtdn v firavanlqdan mrum olmaa layiqdir. nki muti, itatkar, tamakar, saxtakar v qorxaqlarn pay azadlq, xobxtlik v firavanlq deyil: sdqdir! *** O cmiyytd ki, pul insandan, onun xsiyytindn v quqlarndan ykskdir, o yerd ki, r eyin pulla dyri var, r ey - qanunlar v n mqdds amallar da satlb alnr, orada instinkt mnviyyata, eqoizm altruizm, iblis insana, r xeyir, rimn Hrmz qalib glmidir; nfs at belind, vicdan tlkddir, nfs aa, vicdan kldir. O lkd btn vacib msllrin llini avantristlrin, dlduzlarn, frldaqlarn, fitnkarlarn lind olmasna tccb etmk n az sadlvlk v avamlqdr. O cmiyytd rf v ucala gedn birc yol var: rfsizlik

55

v alaqlq!

Krallar yerimirlr...
Daa bir qrup, mn deyrdim tbq vardr ki, onlar r iki qrupun mbarizsindn zlrin fayda axtarr, r gn, r saat, r an dnrlr: gr indi payma bir ey dmrs, bs n vaxt dck?! Onlar kmdarn yan-rfi, traf v kmkilridirlr. slind kmdarn kmkilri adlandrlan bu adamlarn ksriyyti, bir ox allarda kmdarn mslkin sdaqt ad altnda kmdarlardan daa ox zlrin kmk etmk aqqnda dnr, buqlmun kimi rngdn rng girrk, z paylarn gzlyirlr. Tapmadm almd bir mdm ki, olsun biriya, Grmdim e ksd bir niyyt qrzdn mada, Kll-yani-br z nfsin olmu fda, fsi urunda grrs r bla, r macra, Mslk isnad edr, msl, dyant rngidir. (Smd Mnsur. Hpsi rngdir. icat, Bak, 1993, s.6.) *** Makiavelli onlar nzrdn qarmam, mslk ad altnda gizlnmi mrkli mllrini v etiraslarn aydn gr bilmk n kmdarlara demidir ki, kmkinin dyrini v sdaqtini yrnmyin yolu vardr. gr o, r ans id zn fayda axtarrsa, min kmki e vaxt kmdar n faydal ola bilmz. Hkmdarn etibar etdiyi adamlar zl-

56

ri aqqnda yox, kmdar aqqnda dnmy borcludurlar, kmdarn zuruna, kmdara aid olmayan msllrl glmmlidirlr. Lakin, onlar ninki zlrin fayda axtarmr, kmdar aqqnda dnmr, kmdara aid olmayan msllrl onun zuruna getmir, btn tellrd mkm olan gzgrnmz tellrl toxuduqlar mkr, iyl v klklril kmdar el dvry alrlar ki, biar ninki dmnlrini, dostlarn, tta lkni, xalq, onu brm tlkni bel gr bilmir. Ona gr deyirlr: krallar yerimirlr, onlar yeridirlr. Onlar ixtiyar saiblrinin ixtiyarn martl llrin keirib, onu z d iss etmdn mkm gzgrnmz ilmlrinin touna salrlar. Hkmdardan son drc byk al, dalt, mtant v csart tlb olunur ki, bu mllri yarb, xalqa qovua bilsin. Onu yarb, kmdara qovumaq n is vtdalardan grnmmi mdriklik gstrmk, alasmaz tdbirlr yata keirmk, bzn zab-ziyytlr, ox vaxt mrumiyyt v uursuzluqlara dzmk tlb olunur.

Hekayt
rqd qdrtli v daltli kmdar rmzi olan nuiravan aqqnda bel rvayt edirlr ki, qoca bir baban yetidirdiyi yeni meyvnin nbarn a n sovqat gtirir. nuiravan vzir-vkilini, yan-rfini yaraq, baban qbul edir, onun gtirdiyi meyvlri b, b, n dadldr! dey-dey son gilsin kimi yeyir. Axrda meyvlrin ox dadl olmasn bir daa tkrar etdikdn sonra deyir: -Mni istyn babana xlt!. Baban stn sp-

57

lnn qiymtli diyylri yb-ydrr, sevin-sevin qarsnn yanna tlsir. nuiravann vzir-vkillri, yan-rfi an rktindn eyrtlnib tccbl : -Qibleyi-alm sa olsun! Siz trifly-trifly meyvlrin amsn yediniz. He olmasa birini saxlasaydnz, biz bdbxtlr d tamn dadb, feyziyab olardq. Sbtin bu yerind daltli a zn saxlaya bilmyib deyir: -Meyvlr zr kimi ac tam dadrd. Msl onda deyil. Msl ondadr ki, mn sizi yax tanyram. gr onlardan birini sizin n saxlasaydm, siz mni o yazq, sadlv, kasb, an sevn qoca babann boynunu vurdurmaa mcbur edrdiniz. Onun drdidn mn b-bl zr kimi ac meyvlri son gilsin kimi yemy mcbur oldum. *** zlrindn raz bu adamlarn allar baqa insanlarda dyrli e n gr bilmdiklri n zlrinin daxilin, mnafeyin, nfsin v etiraslarna ox drin mbbtl kk atr, irlrind mkm biir, xalqdan mnvi qida almaqdan mrum olub cllar, azlarna, mnafelrin uyun olmayan qida dynd qaytarr, onlara irin ac dadr, xeyir r , amya doma yad grnr. nki, qiqtn mnasibtd amya yad, mbbtd saxta, sdaqtd dnkdrlr. , . Tki a olsun, alq olsun, tki qonmaa ir olsun!

58

*** 1815-ci ild oleon srgnd olduu Elba adasndan xb, ikinci df akimiyyt glmk n Paris mzffr yr zaman taxt-tacda oturan XV Ldovikin n sdaqtli, doma adamlarndan birinin qzeti bir ne gn rzind apoleonun gliini bel xbr vermidi: Birinci xbr: Mdi korsikal Juan buxtasna xd. kinci xbr: Adamyeyn Qrassa glir. nc xbr: Qsbkar Qrenobola glir. Drdnc xbr: Bonapart Lionu ald. Beinci xbr: apoleon Fontenbl yaxnlar. Altnc xbr: Bu gn imperator zrtlrinin zn sdaqtli Parisin glii gzlnilir. (Tarle. srlri, V cild. SSR EA, Moskva, 1959, s. 351.) *** , n xidmt etdiklri, sonsuz rmt v mbbt , misilsiz sdaqtl r an canlarndan kemy, mrlrindn ksib ona vermy azr olduqlarn - bu tbqnin son nticd krala mnasibtini, onlarn dili il xalq ox drst ifad etmidir: Ura! Kral ld! Yaasn Kral!.

Zrdtn xeyir v r trzisi


Qurani-Krimd deyilir ki, insan qiqtn tamakar, srvt ris yaradlmdr. Ona bdbxtlik z vernd am il blmk n fryad qoparar, xobxtlik nsib olanda is e kim zrr qdr vermmk

59

n susub, ssini xarmaz.. Tarixdki mariblr, dnyada ba vern fitn-fsadlar, aqszlqlar v daltsizliklr, insanlarn bana gln btn msibtlr, zab v mqqtlr ntic etibaril nfs, tamakarlq, srvt v akimiyyt dknly il baldr. *** V srd dnyan lrzy gtirn ularn qdrtli kmdar Atilla dmnlrini edrk, dnyann aas oldu. O, satqnlq etmi frarilri geri qaytarmaq tlbi il Konstantinopola nmayndlr gndr. Hdiyy ad il oxlu miqdarda rvt alan nmayndlr geri qaydarkn, Konstantinopolda frarilrin olmamasn Atillaya sbut etmk n misli grnmmi dlillr gtirdilr. Atilla yax bilirdi ki, Konstantinopolda frari oxdur v onlara snaaq verilmidir. Qzblnmi aangir qiqti z xarmaq n Konstantinopola yeni nmayndlr gndrir. Onlar vvlki nmayndlrdn d artq diyy alb, frarilrin olmamas aqqnda daa tutarl sbutlarla qaytdlar. Atilla inadndan l kmir, nc, drdnc df eyni mqsdl nmayndlr gndrir v eyni cavab alr. Qlncnn nnd diz kn Konstantinopol Atillan rvtl tslim edir. Dmnlrini baq pendiri yaran kimi yaran Atilla atsinin tsirini yara bilmdiyini anlayb, fikrindn dnr. Sonralar ...z yaxn adamlarndan kim xeyirxalq gstrmk istyirdis mxtlif bo sbb v tkliflr uydurub, onu Kontantinopola gndrirdi. (Diplomatiya tarixi. Si-

60

yasi dbiyyat. Moskva. 1-ci cild. 1941, s. 94.) *** Torpan altnda grnmyn qanqallarn v iklrin kklri mnasib iqlim v rait yarananda torpaqdan ba qaldrb z xd kimi, adamlarn mnviyyatnda v zatnda gizlinc yaayan alicnablq v paklq, tamakarlq v rfsizlik d cmiyytd yaranan mit, rait uyun olaraq z xr, yaayr, mkmlnir. *** min il yaxndr ki, Zrdtn xeyir v r trzisi rimnl Hrmzn mbarizsin tab gtirir, insanlara nfsin qalib glmkd mnvi qvvt verir. Vicdanl adam mizan-trzinin xeyir gzn r gn bir t qoymasna baxmayaraq, grnd ki, isz adam var-dvltin gr ondan daa ox anrtli, mtbr, nfuzlu, sz tndir, o, vvlc ycanlanr, sonra l saxlayb drin fikr gedir, aqq v dalt mnasibtind tbddlat ba verir, an-rt, mtbrliy v nfuza yetimsin cd r gn vicdanna qar syan edir, son nticd ona gc glir. Hr trfdn masiry alnm rf nfs gzt gedir v tslim olur, qlb mitin yaratd zvq v zz xtrin qiqti dyimy mcbur olur. Bellikl, cmiyytd yaranan eybcr mit v rait vicdann qanunlarn trsin evirir, trzinin r gzn arladrr. ticd arada nfsin, etirasn gclnmsin mnasib rait yaranrsa, orada var-dvlt etiram v prsti, vicdana, mqddslik v pakla -

61

art, saflq v alicnabla nifrt km srr. O, lkd r ey ba-ayaq olur, qanunsuzluq qanuni kil alr, tta bazarlarda bel trzilrin prsngi tutulmur. Hr ks vtn deynd evini, ytini, xalq deynd ailsini, qoum-qrabasn nzrd tutur. Orada n aqil adamlar bel susurlar: yalan dananda Alladan, doru dananda bnddn qorxurlar. *** rf ar, tin zabl bir yol gedirs, tamakarla, nfs v rfsizliy saysz-esabsz xlvti yollar uzanr. Vicdanl adamlar tlklrl qarladran, onlarn mdafisini tinldirn, rf doru gedn tk birc yolun tinliyini v zablarn qat-qat artran, mz min gizli yollarn oxluu, tlksizliyi v aq olmasdr. Hmin yollar balamaqdan byk igidlik, vtn rfli xidmt, xalqa sdaqt v yatda tin vzif yoxdur. *** Qay Sallyustiy Krips Yuli Sezara mktubunda yazmdr: gr pula risliyi mv etsniz, yaxud imkan daxilind azaltsanz, siz vtn, vtndalara, znz v vladlarnza, bir szl btn insan nslin daa ox xeyir gstrmi olarsnz. Baqa yolla istr marib, istrs d sl dvrnd n xsusi, n d dvlt ilrini aparmaq qeyri-mmkndr. (S. Krips. srlri, Elm, Moskva, 1981, s. 132.) Rvt, nfs, pulgirlik, ninki vicdanl adamlar n tlkdir, onun n lverili rait yarandqda,

62

o, m xalqn, dvltin, tta kmdarn qdrtli dmnin evrilir. Frensis Bekonun fikrinc adi vtndalar rvt alanda bulan axar bulanr, dvlt mmurlar, qanunlarn keiyind duranlar bu il mul olduqda is bulan gz. lkd yaamaq o zaman, mdi, vaimli v qorxunc al alr ki, orada bulan gz bulanr, inanmaa adam tapmaq qeyri-mmkn olur. Bel lkd ninki yaamaa, tta insan kimi lmy bel mid qalmr. nki, insanlarn yat trzi ns, onlar nec yaayrlarsa, elc d xstlnir v elc d lrlr. *** apoleon Bonapart ngiltrni kontinental blokadaya alb, qaaqmallara qar mbarizni gclndirdikc gmrk mmurlar da rvtxorluu artrrlar. O, kmn yeritmk n Avropa saillrin on minlrl polis, jandarm, mftti, nzarti, byk-kiik rtbli dvlt mmurlar gndri. Onlarn ams qaaqmallarn tklif etdiyi rvtin mbli qarsnda diz kb, imperatorun mvqeyini xsi mnafelrin satlar. nanlas birc adam bel qalm. apoleon gndrdiyi adamlar idn xar, czalandr, lakin, mavinlri onlarn mllrini daa tdbirli v etiyatl davam etdirib, qaaqmallarn mallarn Avropann drinliklrin . *** apoleonun qtiyytli mbarizsi Avropann irilrin, r v kndlr, anbarlara v maazalara y-

63

r eti. O, krallardan v general-qubernatorlardan balam gec keikilrin v mafiz dstlrin qdr ingilis mnli mallar msadir edib, yandrmaq aqqnda frman veri. Avropan ingilis mallarnn tonqallarnn alovlar br. Bundan sonra ingilis mallar Amerika mal ad il, qiqtn Amerika gmilrind Avropaya danmaa balan. Hollandiya aillrind qayda yaratmaq n doma qarda Ldoviki oraya kral tyin edi. Ldovik rvtin tzyiqin tslim olu. nki, qaaqmalla qar mbariz il mul olan r ans mmur bir gec mkm yatmaq v ya -drd saat saildki lazmi yerdn bir qdr uzaqda gzmkl mrlk maddi tminat alrd. Deyirlr yatda qorxudan qorxulu e n yoxdur. Grnr xsi mnafe, nfs mnviyyatdan ayr dnd qorxudan da qorxulu v mdi olur. nki, qorxu, tta apoleonun qorxusu da qarsnda diz kd. ayt apoleon Bonapart grd v ki, bu cbd qlb qazanmaq, tta Austerlis, yen v Vaqram dylrind qlb almaqdan da tindir. *** Artq bulan gz bulanm, inam itmi, mnasib rait yarand n insanlarn mnviyyatndan v zatndan tamakarlq v srvt dknly ba qaldrm, zrurt evrilmidi. Zrurt is amnn kdiyini bimy mcbur edir. apoleon baa dmrd ki, yax kmdar odur ki, xalq yalnz onun varlndan xbrdardr. Bir az pis odur ki, xalqdan onu sevmyi v ucaltma tlb edir. Daa pis kmdar odur ki, xalq ondan qorxur,

64

amdan pis odur ki, xalq ona nifrt edir. Ona gr d kim inam qazana bilmirs, inamdan istifad ed bilmir. (Qdim in flsfsi. SSR EA, Msl, Moskva, 1-ci cild, Dao de tszin, 1972, s. 120.) O, is tez-tez tkrar edirdi: insanlar rkt gtirmk n iki vasit vardr: qorxu v xsi maraq. mperatorun svi onda idi ki, o, qorxuya xsi maraqdan daa ox stnlk verir, inam mumiyytl nzr almr, szn, kmn btn bri qanunlardan ykskd esab edirdi. Qanun olmayan yerd is xsi maraq n mnbit rait yaranr, tta qorxu issi bel unudulur, daa byk fayda ld etmk n satqnlq v dnklkl silalanr. apoleon inamnda v inadnda sas ziddiyti grmrd: satqnlq v dnklk nfsin aclnn v qorxaqln msulu olduu kimi, csart v alicnablq da mrdlik v nfs toxluunun msuludur. dyant, qorxaqdan csart gzlmk mntiqdn uzaqdr. Onun innda v inadndak bu ziddiyt ox tbii idi. nki, apoleon dai olsa da diktator idi. Diktatorlarn is n byk facisi, birinci nvbd onlarn diktatorluudur. apoleon l bilmirdi ki, itatkar Taleyrann nfsi ninki, imperiyan v diktaturan, ninki, Fransan, son nticd imperatorun v diktatorun zn bel ox ucuz qiymt satacaqdr. Tarix is bilmirdi ki, XX srin 90-c illrind istiqlaliyyt v mstqillik urunda tanklarn v toplarn qarsnda mtantl duran vtnprvrlr byk rvtin qarsnda duru gtirmycklr. Grnr xobxtlik pulda deyil deynlr, onun miqdarnn gcn nzr almalar.

65

Gln v layan filosoflar


Hr gn evdn xarkn insan nfsinin eyrtamiz eybcrliklrini grn Demokrit v Heraklit gz yalarn saxlaya bilmirdilr. Budur, zlrini idar ed bilmynlr lkni idar etmy nail olur, yaxud kmdarlq v srvt toplamaq urunda barmaz mbarizd lak olurlar. Trbiysi olmayanlar cmiyyti trbiy etmy can atrlar. Mbbt aqqnda anlay olmayanlar seviib evlnir v boanrlar. mlak olmayan drd kir, az olanlar darxr, onu artrmaa cd edir, ox olanlar onu gizldir, daa da artrmaq n dridn qabqdan xrlar. Onlar rislinin ifratndan dilsiz eyvanlar bel tb keirlr. Heyvanlar zruri tlbatn dmkl kifaytlnirlr. Hans aslan qzl torpaa basdrar? Hans qaban suya yetind susuzluunu yatrmr? Hans canavar ld etdiyi ovunu yedikdn sonra sakitlmir? Hans plng doya bilmir? Yalnz insan gec-gndz yes d doymur! (S. Y. Lure, Demokrit, Elm, Leninqrad, 1970, s. 199.) O, e vaxt kifaytlnmir, daim tndir; istyin yaxnladqca tama bir be artr, daa ox ld etmk arzusu il btn cildlr v siftlr girir. *** Mnft 20 faiz olsa, kapital cua glir, 50 faiz olduqda is tta ban vermy azrdr; mnft 100 faiz olduqda kapital btn br qanunlarn tapdalayr, mnft 300 faiz olduqda o, tta asla-

66

can gz nn tutmal da olsa, e bir cinaytdn geri dur. (K. Marks, Kapital, 1-ci cild, Bak. 1969, s. 758.) *** izami Gncvi skndrnam srind yazr ki, qeybdn gln bir ss dirilik suyu axtaran rumlulara zlmt dnyasnn qumundan gtrmyi mslt bilir. Onlarn r biri taleyin, bxtin uyun miqdarda qum gtrr. ql dnyaya qaydanda grrlr ki, qumun r biri qrmz yaqutdur. Qumdan gtrnlr d, gtrmynlr d peiman olular - birincilr az gtrdklri, ikincilr gtrmdiklri n: Dadan az gtrn dmd drd, He gtrmynlr ada, kdrd. Peiman olmudu az gtrnlr, Odlara yanrd gtrmynlr. (.Gncvi. skndrnam. Bak, 1982, s. 387.) *** nsan nfsinin, tamakarlnn, acgzlynn yaratd girdabda ba vern facilri grnd mdrik filosoflarn biri eyrtlnib glmkdn, digri qrlnib alamaqdan gz ya axdrd. Ona gr d masirlri Demokriti gln, Herakliti alayan filosof adlandrmlar. Onlar faydasz etiraslar n cmiyyti izatirabl yollara kib aparan, sassz uydurmalara inanb, yatn onlara sr edn, tbitin v cmiyytin qanun-

67

lar kimi gcl siladan istifad etmk vzin, onu inkar etmk, yalnz instinktin km il nfsini v etirasn doyurmaq n dgn vziyyt dn alarn, nadanlarn, gdalarn abrsz yatlarna, uursuz talelrin glb, alayrdlar. Halbuki, insanlar nfs v etiraslar vzin zlrin, insanla, dalt v qiqt, insaf v mrvvt xidmt etsydilr mlkiyyti kimi indikindn daa ox varl, dvltli olar, insan kimi daa ykskd durardlar. *** Makedoniyal skndr uaq ikn atasnn tez-tez lklr ft etdiyini eidnd sevinmk vzin naraatlqla deyirdi: Atam dnyan tutub ial etdi, bs mn n qald?! Hmin uaq byyb dnyann fatei olanda ... Demokritin srlrindn kainatda saysz-esabsz dnyalarn mvcud olduunu bilnd, l keirilmsi mmkn olan bir dnyann bel saibi ola bilmmsindn myus olmasna glmy bilmirm. Gl ustas Demokritin znn ona nec glcyini sylmy etiyac varm?!. (Elian. Mxtlif ekaylr. Elm, Moskva, Leninqrad, 1964, V kitab, . 29.) lbtt yoxdur! Htta bu gn bel Demokri v Heraklit sa olsayd mdriklrin eyrtdn v qrdn axan gz yalarn silmk istynlrdn, onlarn zlrin gz ya axanadk glnlr daa ox taplard. nki, grdymz r yeni adis bir nv knnin yeni formada tkrardr. v atadan babaya daa ox oxad kimi, bu gn d dnndn daa ox bnzyir.

68

*** Demokrit v Heraklit dnyadan oxdan getmi olsalar da zaman vvlki kimi durmu, vvlki oyunlarn tkrar-tkrar oynaya-oynaya amn bir-bir snaqdan keirib, qoca tarixin ittiamn verir. nki, zaman da, vaxt da e ara tlsmir v e ara getmir. Gedn biz zavall insanlq. nfsimizin, kimimiz mnviyyatmzn, digrimiz paymzn ardnca: r birimiz dnyagrmzn, flsfmizin, vicdanmzn, lyaqtimizin, zatmzn v trbiymizin ardnca gedirik. Tarix is tmiz rkl gednlrindir. Bu gn onlar ox az olsalar da, glck onlar-tmiz rkl glnlri gzlyir.

69

Fikir azadl
Mn hr cr azadlqdan vvl bilmk, danmaq v z mslkim uyun olaraq srbst fikir yrtmk azadl verin. Con Milton nsan zkasnn, fikir v dncsinin azadl zrind tarixn hakim olan yaban fikirlr, ehkamlar v qanunlar, insanlar ninki zlrinin firavanlna, xobxtliyin xidmt etmy, htta onlara z insanlq borcunu anlamaa bel mane olub. Bu mqsdl yalan gerklik kimi qlm verilib. insanln balancnda qurulub. Sadlhv insanlar tbitc miflr, uydurmalara, aiylr, he bir elmi sas olmayan irin vdlrl dolu fantaziyalara meyillidirlr. Uaqlar n sylniln miflrdn frqli olaraq, cmiyytd hakim dairlr zlrinin maraq v mnafelrin mnasib miflr yara, hqiqt ad insanlarn beynin yeritmkl qdrtli hyati qvvy evir, onlardan azad fikirlr qar mbarizd dayaq nqtsi kimi istifad elr. Bundan bhrlnn mif istehsallar xsusi imtiyazlara sahib olular. Bellikl, imtiyazllar z xobxtliklrini imitiyazszlarn bdbxtliklri zrind quru.

70

*** stniln rlu insana bllidir ki, imtiyaz onu ld edn xobxtlik v firavanlq, baqalarna is bdbxtlik v yoxsulluq gtirir. Mhz bu prinsip syknn hakim dairlr imtiyazlarn daha mhkm saslandrmaq n mvafiq qanunlar hazrlayr, ticd maariflnmmi, zkas kllik zncirlril buxovlanm sad xalq inandrlar ki, yalnz imtiyazllarn onlar n yazdqlar hquqlara malikdirlr. Bu hquqlar tbidir v Allah trfindn gndrilmidir. Lakin Gnin in qara buludlarla tam v bdi qapamaq mmkn olmad kimi, hqiqtin gzn d tam v bdi qapamaq mmkn deyil. Bu sbbdn, briyytin tarixi yalanla gerkliyin, snilikl-tbiiliyin, daltsizlikl daltin, rl xeyirin mcadilsini ks etdirir. Azad fikirlrin mbarizsi olmasayd yerin cazib qvvsi, atomun blnmz yox, blnn olmas, nisbilik nzriyysi, genetik kod v s. kimi dnyvi qiqtlrdn bu gn d xbrsiz olardq. Dnya bu mbarizd yaa dolub, kamillib. ndi bir ailni idar edndn qdimd yeddi mdrikdn tlb olunandan daha ox mdriklik, bir knd idar qdimd bir dvlti idar edndn daha ox dalt tlb olunur. *** Azad fikirlrin mhdudladrlmasna qar barmaz mbariz olmasayd, cmiyyt he vaxt kamillmz, demokratiklmz, insanlar indiki hquqlarn qazana bilmz, yaamaq hququnu bel hkmdarlarn

71

onlara bx etdiyi byk iltifat hesab edrdilr. Hkmdarlar azadl onlar trfindn insanlara ta olunmu xobxtlik deyil, hr bir xsin tbii insanlq haqq olduunu he vaxt etiraf etmzdilr. Buna gr d mdriklr deyiblr: Gerklik z xan yerd yaban fikirlr yer yoxdur. q qaranln qnimi olduqu kimi, gerklik d yalann qnimdir. *** Myyn xslrin baqa adamlarn z fikirlrini azad kild ifad etmsini mhdudladrmaq hququna malik olmas tbiidirmi?! (Yilien Ofred de Lametri) Yulien Lametri burada tbiidirmi szn iltmyi daltlidirmi anlayndan daha nmli hesab edib. nki, daltin anas tbiilikdir. *** Prita: Allah insana grmk n gz, eitmk n qulaq, danmaq n dil, yerimk n ayaq, toxunmaq n l verib. Gzn v qulan faliyytinin btnlkl insann iradsin tabe olmamas hr bir ks aydndr. Bel ki, insan z bilmdn tsadfn bir hadisnin ahidi ola v yaxud hr hans bir sz eid bilr, lakin dil, ayaq v l btvlkd insann iradsinin nzarti altndadr. Bel bir fikir var ki, ban salamat saxlamaq istyirsns, lazm olmayan sz danma, lazm olmayan yer getm, lazm olmayan ey toxunma.

72

*** nsan gzdn v qulaqdan baqa he bir orqanla grb, eid bilmz. Ona gr d, hr hans hkmdar insanlarn grmk v eitmk qabiliyytini mhdudladrmaq haqqnda birbaa frman vermsi glnc olard. Pritada deyildiyi kimi, grmk v eitmk qabiliyytinin insan irdsinin nzartindn knarda gz v qula olan hr bir insana bllidir. Bu sbuta ehtiyac olmayan n sad hqiqtdir. Gerkliyin qarsnda btn saxta hkmlr acizdir. nsanlar tarix boyu grblr, eidiblr v bundan sonra da grb eidcklr. *** Al, fikir insanlara he bir hkmdar v ya imtiyazl xs trfindn verilmyib. Onlarn buna imkan olsayd bel... vermzdilr. Tarix boyu fikir azadln mhdudladrmaq chdlri bunu bir daha tsdiq edir. Fikir insan duyularnn tzahrdr. nsann duyu zvlrini mhdudladrmaq is n az insanlqdan uzaq mldir. Al v xlaq insan canllardan ayran yegan atributlardr. Hr bir insan z atributlarndan doan tbii v ilahi iasil xobxtliyini qazanmaq hququna malikdir. lahi insana veriln xsusiyytlri ondan almaq v mhdudladrmaq hququna iddia etmk xlaqda mnviyyatszlq, dind Allahszlq, hquqda cinaytdir.

73

*** Canl almin hr bir nmayndsinin zn qorumaq vasitsi olduu kimi insann znqoruma silah da onun aldr. nsandan onun zn qorumaq silahn almaq v ya mhdudladrmaq onu ldrmy brabrdir. Feyerbax demikn, uaqdan onun ltaqln, gncdn onun igidliyini, romantikasn, qocadan onun mdriklyn almaq onu ldrmk demkdir. Bu is insan nslin xyantdir. Allah insana al ona mumi firavanlq axtarmaq n verib. Bu tbii haqq mumbri xarakter dayr. gr insanda firavanlq, xeyir axtarmaq hququ varsa tbii ki, axtar v onun nticlri bard azad kild fikir sylmk hququ da olmaldr. Bu azadlq hr adamn anadanglm, tbii haqqdr. nsanlarn biri digri n rt olduu kimi onlarn fikirlri d biri digri n mhimdir, sasdr. nsandan onun varln tkil edn saslar almaq v ya mhdudladrmaq hququ qeyri tbii v insanla yaddr. *** Tarix gstrir ki, gerklik, tbiilik, haqq v dalt zrind qurulan azad fikir he vaxt cmiyyt ziyan ver bilmz. Bu, olsa-olsa myyn yaban hakim fikirlrin arxasnda firvan hyat keirn qvvlrin qdrtin ziyan verr, xalqa, millt, insan nslin is firavanlq, xeyir gtirr. *** Bellikl, xeyir v r mhumlarnn aydnla-

74

drlmas ayr-ayr hakim qruplarn ryin deyil, hr bir adamn insanlq borcuna sknir. Bu mnada, myyn adamlarn fikir azadln baqa trfindn mhdudladr hququ tbii v daltli ola bilmz. ikir azadl hdudladrnn sas sbbi, hakim dairlrd myyn adamlarn, fikir azadl z hakimiyytlri n zrrli hesab etmlridir. *** nsanlq atributlar il tbii insanlq borcunu ifad etmk hr bir xsin haqqdr v onu bir kimsnin mhdudladrmaq hququ yoxdur. *** Fikiri azad ifad etmk zlynd zrrli ola bilmz. O geni xalq ktlsi trfindn mnimsnildikd t-qana dolur, zllri brkiyir gcl maddi qvvy evrilir. Hmin qvv daltli v mdrik adamn lind cmiyyt n thlk bilmz. Lakin hr hans faydal fikir bel bdxah adamn lind ziyanl ola bilr. Klkbazn vicdan mvhumundan istifad edrk zn vicdanl gstrmkl adamlar aldatmas mmkndr. gr vicdan mhumunun vzin yalnz vicdanszlq anlay olsayd yqin ki, klkbaz mqsdin nail ola bilmzdi. Eyni szlri rf, lyaqt, xeyir, r v yaxud hr hans baqa anlaylar haqqnda da demk olar. Demli, fikirin azad ifadsi cmiyyt ziyan gtir bilmz. stniln fikir cmiyyt n daltsiz adamn lind ziyanl, daltli adamn lind faydaldr. Xeyrxahlq v bdxahlq hmin anlaylarn tbitind deyil, onlar yara-

75

dan insanlarn tbitinddir. Faliyytsiz raitd is onlarn hr ikisi hmiyytini itirir, yaradc v dadc qvvy evilmirlr. *** hayt, fikir azadln bomaq insanlar susdurmaa, onlar hkmarlarn fikirlrin uyun fikir sylmy thrik edir, fikir mxtlifiliyini fikir yeknskliyin, dili is fikiri ifad edn vasitdn fikri gizltmk, yaxud saxtaladrmaq vasitsin gtirib xarr. Yalnz azad fikir mbadilsi tbii olaraq dalti v hqiqti akar edir, xalq trqqiy v xobxtliy qovudurur. *** Demokratik dvlt sul-idarsinin tarixi qdim Yunanstandan balayrsa, insan haqlarnn, azadlqlarnn dvltin mdaxilsindn v tcavzdndn qorunmasnn tarixi ngiltrdn balayr. 1215-ci ild ngiltrd ba vernlr insan azadl urunda mbariz tarixd misli grnmmi hadisy evrildi. Kral Con Plantagent insan haqlarna v azadlqlarna etinasz mnasibt bslyrk, hakimiyytinin hdudlarn xalqn mnafeyindn daha yksk hdd atdrmaa alrd. Bellikl, insanlarn hquqlar mhdudladrlrd. Kraln zbanalndan hiddtlnn nfuzlu baronlar v xalq qoun toplayaraq onu mlubiyyt uratdlar. Adtn bel hallarda hkmdar czalandrb, yerin yeni daltli kral seirdilr. Bu df bel olmad. Kral yerind saxlamaqla onu z hakimiyytini mdudladran sndi tsdiqlmy mcbur

76

etdilr. Hmin snd ngilis Azadlqlarnn Byk Toplusu adlanrd. Bu snd ingilis xalq trfindn kral yerind oturtman bariz nmunsi idi. Snd sasn kral zbana he bir insann fikir azadlna tzyiq gstr v onun hquqlarn mdudladra bilmzdi. slind toplu ngiltrd konstitutsiya hakimiyyt n sas oldu. 1295-ci ild faliyyt balayan ilk ngiltr parlamenti hmin sndi sas qanun kimi qbul etdi. *** ngilis xalq hmin sndl bu gn d fxr edir. Uinston rill ci Dnya Mharibsindn sonrak xlarndan birind bu bard bel deyib: Biz anqlosakson dnyasnn mumi miras olan ingilis azadlqlarnn Byk Toplusunda... z mhur ifadsini tapm byk ingilis azadl prinsiplrini v insan hquqlarn csartl byan etmkdn he vaxt imtina etmmliyik. *** , , ! ! . , . , , , , , , , , - .

77

*** Hqiqtn, ingilis xalq hmin opluda nzrd tutulan azadlqlar daim qorumu v keiyind sayq durmudur. ngilis xalqnn azadlq mcahidlrindn biri Uilyam Uolvill XVII srd bu haqda deyib: gr bu drd yz rzind minlrl insan Toplunun kmyil ld eilmi hquqlar urunda z qann, thlksizliyini, hyatn qurban vermsydi, bu snd oxdan bri adi perqament parasna evrilrdi. *** Toplunun bndlrindn birind deyilir: Hquq v ya dalti he ks satmayacaq, rdd cavab vermyck v txir salmayaca. Bellikl, ngiltrd hakimiyyt insan haqlarnn v azadlqlarnn hqiqi tminatsna evrildi. Bu yerd mdriklrdn birinin maraql klamn xatrlamaq yerin drdi: Hqiqti al, onu he vaxt, he bir qiymt satma! Var-dvlti bilik v hqiqti ld etmk n xrclmk n doru seimdir. Tssf ki, hyatda hmi bel olmur. ox vaxt var-dvlti bilik v hqiqt ld etmk n xrclmk vzin, bilik v hqiqti srvt qazanmaqdan tr satrlar. *** XVIII-XIX srlrd ngiltrnin (Byk Britaniya nzrd tutulmur - red.) 131 min kv kilometr razisi, 20-30 milyona yaxn halisi vard. Haqlar dvlt trfindn qorunan bu adann azad insanlar hquq v

78

azadlqlarna dvlt trfindn mdaxil v tcavz ediln 25-30 kv kilometr razisi, 400-500 milyondan ox halisi olan onlarla lkni ial edib, mstmlky evir . Azad lklrl azad olmayan lklrin frqi budur. Bu tarixn bel olub. El hmin sbbdn eramzdan vvl IV srd kiik Makedoniyann gnc sar skndrin azad insanlardan ibart 35 minlik ordusu nhng ran imperiyasnn tcrbli ah III Darann kllrdn, mti tblrdn v muzdlulardan ibart yarm milyona yaxn ordusunu hiss-hiss sona qdr darmadan etdi. Bu hqiqti azad aillrd doulmu vikinqlrin trklrin, feodallarn thkimli kndli ailsind doulmu sgrlril dylrinin nticlri d tsdiq edir. ada dnyamzda bu reall grmk n byk al lazm deyil. Azad lklrl azad olmayan lklrin xalqlarnn iqtisadi-sosial inkiafna, rifahna, tfkkr trzin mqayisli kild nzr salmaq yetr. Anqlosak dnyasnn uurlar onlar zlrinin mumi miras olan vtnda azadln nsillrdn-nsillr csartl trmlri v ondan he vaxt imtina etmmlri olmudur. XVIII srin grkmli fransz filosofu Yuliyen Ofre de Lametri ingilis xalqna z tutub deyir: Sizin vtndalq azadlnz olmasayd Kollinizlriniz, Kaklarnz, Robinlriniz, yutonlarnz, Bentlilriniz, Loklarnz v saysz-hesabsz digr dahilriniz baqalarndan he bi eyl frqlnmyck, adi alimlrdn biri olacaqdlar. Siz, dnya xalqlar irisind blk d yegan xalq olaraq, hqiqi insan azadlndan tam v dolun istifad edirsiniz.

79

*** Vtndalarn fikir azadl hr bir xs, xalqa, millt btvlkd is insan nslin rf, lyaqt v firavanlq, cmiyyt is haqq, dalt, minamanlq v trqqi gtirir.

80

M
Proloq
vvl sofiya - mdriklik yarand, sonra is filo mdrikliy sevgi... Sofistlr insann aln onun n yksk lyaqti elan etdilr; ala yenilmz qvvt verib, insan ruhunu istibdadn klliyindn azad etdilr; csart v rkl dedilr: Heyrtlnm! Aln ilt, o insann ruhunu yalann v qorxunun sartindn, avamln v sadllyn nadanln aqnlndan azad edn n qdrtli silahdr. Mdrik qul zn ruhn azad hiss etdi. Sonra Sokrat dnyaya gldi. O, aln qabana al v xlaqla xd, mbahis etdi, mdrikliyi sevdi. Aln gcn alqlayan filosof, insan tkc badan ibart deyil, onun ryi d var!, - dedi. Bs rk?! O ki, hdudsuz ehtiras v hvtl doludur! All danan yox, all davranan mdrikdir, mdrikliyi sevn insandr. Yalnz tmiz rk dynn bdnin stnd duran ba mdrik, xlaql v lyaqtli davrana bilr. Bununla da Sokrat tmiz ryin - xlaqn atas oldu. ah badrsa, qanunlar rkdir. rksiz bdnin stnd azn ba, qanunsuz dvltin banda mstbid durar. Buna grd d mstbidlr mdrikliyi sevn, xlaqn atas Sokrat, tmiz ryin gr, xlaqszlqda

81

taqsrl bilib, onu lm mhkum etdilr.

Yol ayrcnda
Hakimiyyt tarix boyu hkmdarlar iki yol ayrcnda dayandr: birinci yol - onlar hyatda mnvi yksli, rahatla, thlksizliy, hrt, xalq firavanla v ruhi ucala, vfat etdikdn sonra an-rf; ikinci yol is salnda daimi qorxuya, bdxahla, thlky v mnfurlua, xalq sfalt v ruhi tnzzl, lndn sonra is rsvayla v rfsizliy aparmdr. Tbitin xyant ed bilmdiyi n demokrat birinci, mstbid ikinci yolu seir. Rvayt: Tbii flakt nticsind yaay yerini trk etmy mcbur olan qrb, drin bir ayla rastlab hycanland, qm dryasna qrq oldu. Tsbaa qrbi flaktdn uzaqladrb, thlkdn xilas etmk n alb, zn suya vurdu. ayn ortasnda qrbin onun belind n is xoaglmz bir i grmk istdiyini hiss edib sorudu: -Bu, n ssdir ki, eidirm? Bu, n mldir edirsn? qrb cavab verdi: -Netrimi ayn ortasnda snin bdnin smaq istyirm. Tsbaa dedi: -Xeyir ver bilmirsn, he olmasa qa rdn, Dostluq ed bilmirsn, gl sn olma bir dmn. qrb cavab verdi: -Doru buyurursan, lakin n edim, tbitim beldir. Eitmmisnmi deyiblr:

82

qrbin alma deyil davt, Zatndadr onun bel bir adt. (Klil v Dimn, Bak, Azrnr, 1962, sh. 309-310.) *** Mstbid tbitin uyun olaraq, birinci nvbd dvltin qbul edib, yaad - yazlm qanunlar v xalqn tarixi nnlrindn yaranm mqdds adtlri - yazlmam qanunlar tapdalayr. nki, nallarda divin can d olduu kimi, hyatda da mstbidin can istibdadda, daltsizlik v qanunsuzluqdadr. Qanun olan yerd istibdad v mstbid, istibdad v mstbid olan yerd qanun yoxdur. Buz odlu, od buzlu ola bilmdiyi kimi, mstbid haqq, haqq mstbid ola bilmz. Onlarn hakimiyytinin mhv mhkumluunun sirri d burada, istibdadn mahiyytind, mstbidin mnviyyatnda gizlnir: anunun hakimiyyti olmayan yerd, dvlt quruluu da yoxdur (Aristotel, srlri, IV cild, Moskva, 1982, sh. 497) Qanunun hakimiyytini mhv edn, slind dvltin quruluunun saslarn dadr. Mstbidin is bunu drk etmdn qanunlar tapdalaya-tapdalaya, dvlt quruluunun saslarn dada-dada mnfur istibdadn mhkmltmk chdi, onu istibdann rfsiz facivi aqibtin qovudurur.

83

Qorxu
Mstbidin tbiti v trbiysi rfli mllrdn v yksk amallardan mhrum olduu n nyin bahasna olursa olsun, qanunsuzluq v daltsizlikd, srvt toplamaqda v israflqda, doymaq bilmyn hvt v ehtirasn, dkn ruhunu tmin etmkd hamn tb kemy chd edir. Bu baxmdan o, diktatordan daha ox vampir yaxndr. Vampir insanlarn qann sourduqca mhkmlndiyi kimi o da insanlara zlm edib, onlar taqtdn saldqca znd yeni qvv toplayr, naqis mllrinin rfsiz nticlrindn qidalanb gc alr. Respublika yaratmaqla byk hrt qazanmaq imkanna malik olduqlar halda, onlar istibdada mracit edirlr; anlamrlar ki, xsi daxili tminatn hesabna hans xeyirxah etibardan, hans hrtdn, hans rfdn, hans thlksizlikdn v ruhi dinclikdn mhrum olur, bununla da zlrini hans rfsizliy, abrszla, thlk v hyacanlara mhkum edirlr (Nikkol Makiavelli, Seilmi srlri, Moskva, Bdii dbiyyat, 1982, sh. 401). Bellikl, az vaxt rzind zlrini rfsizliy, abrszla, thlk v narahatlqlara mhkum edn bu rzil hkmdarlar xalq arasnda mnfurluq mcssmsin evrilir, rzalt dolu mllrindn trnn mumxalq nifrtinin xofundan vcudlarna bh v qorxu hakim ksilir, insanlq hisslrinin gzn qapayr. Qddarln v zorakln anas olan bh v qorxu onu grnmmi vhiliklrin v zoraklqlarn

84

ksin evirir. aqisliklrl dolu canna hopmu bh v qorxu gndn-gn iddt edir, xisltindki btn qsurlar oyanb, ah qalxr, qlbindki bir qorxu digrini vz edir, bir bh yenisini yaradr, mllri alasmaz mntiqsizliy v rzalt can atr. O, hr eydn bhlndiyi n hr eydn qorxur, hr eydn qorxduu n hr eyi mhv edir. (Latn klam) *** Platon Sirakuzun mstbidi Byk Dionisi il grrkn Dionisi ondan soruur: Snc hkmdarn vzifsi ndir? Platon cavab verir: Tblrini yax adam etmk. ...Dionisi yen soruur: Snc mstbid olmaq csurluq tlb etmir ? Qtiyyn yox, - Platon cavab verir: stbid hyatda n qorxaq adamdr; o, dllyin lgc qarsnda da qorxudan tir-tir sir ki, birdn boynunu ksr (Dioqen Loertski, Mhur filosoflarn hyat, elmi v klamlar haqqnda, Moskva 1986, sh. 414). Byk Dionisi lndn sonra onu qarda kiik Dionis vz edir. Dionisin days xalqn ahu-nalsini nzr alb, Platona mktub yazr ki, glib kiik Dionisin saraynda bir mddt yaasa ona tsir gstrib iraniyan sul idarsil vz edilmsin mid var. Tiraniyaya sonsuz nifrt edn mdrik filosof tklif laqeyd mnasibt bsly bilmir. stk, maraq v humanizm hisslri ona gc gl kiik Dionisi il gr ona mslhtlr vermk n Sirakuza . Filosofun Sirakuza ayaq basdn eidn kiik Dionis qorxuya dr. El znn edir ki, Platon onun lk-

85

sin dvlt evrilii etmk gli. Qorxulu bhlrin aydnlq gtirmk n filosofla grmkdn bel kinir. Onu hbs etdiib, qul alveri il mul olan bir tacir verir v drhal lkdn xarb, uzaq lklrin qul bazarlarna satmaa gndrir. Hmin uzaq lkd qul bazarnda bir nfr Platonu tanyr, onu alb azadla buraxr. Hmin adamn ad Annikerid idi... El buna gr d ad tarixd qal. *** Fer hrinin mstbidi Aleksandr xsi firavanln v thlksiliyini tmin etmk n qorxudan hr hft onlarla adam qtl yetirdiyin baxmayaraq, teatrda mstbidlrin ldrlmsi shnlrin tamaa edrkn hnkr-hnkr alayr, nvbti hftd qorxudan daha ox adam edam etdirirdi. *** Qorxu mstbidin gzn v aln el tutur ki, trtdiyi alasmaz cinaytlri, grnmmi qddarlqlar hakimiyytinin thlksizliyin qay kimi qiymtlndirir, thlkdn qurtulman n mqbul vasitsini fayda v mnftin ziyan gtir bilck hr eyi mhv etmkd grr, hr hans insan - anasn, atasn, vladlarn, lazm glrs btn xalqn, insan nslini bel qrmaqdan kinmir. Mstbidlrin , xalq atasn, anasn, olunu qtl yetirn hkmdarlardan daha ox qorxur. Roma imperatoru - mstbid Kaliqula xalq ktlvi kild bir anda mhv etmk imkannn olmamasn

86

hakimiyyti n byk thlk hesab etmi, qorxu, narahatlq v tssfl demidir: gr xalqn bir ba olsayd, lazm gldikd, ox rahatca onu birc zrb il ksib atmaq mmkn olard. Smd Vurun bu fikri Aa Mhmmd ah Qacarn dili il daha srrast v poetik ifad ed: Bir boynu olsayd briyytin, Onu bir qlncla ksrdim yqin. Mstbidlr o qdr qorxaqdrlar ki, thlkli saydqlar hr hans bir insan n n etibarl zindan qbir, n tsirli qamn - qlnc (Klil v Dimn, Bak, Azrnr, 1962, sh. 114.) hesab eilr. *** Kaliqula imperator Tiberiyann lmndn sonra srgndn qaytm bir adamdan orada n il mul olduunu soruur. Hmin xs Kaliqula il shbtdn xtasz qeyri-mmknlyn nzr alb, ona yaltaqlqla cavab verir: Daim Allaha dua edib, yalvarrdm ki, Tiberiya lsn, siz imperator olasnz. Allah mnim dualarm eitdi. Kaliqula bu cavabdan ciddi ntic xararaq, qorxudan vahimlnir, srgn gndrdiyi adamlara, onu qarmaq imkan vermmk n, onlarn hamsn tcili qtl yetirmk haqqnda verir. *** Mstbid n hakimiyytini itirmk hyatn itirmk qdr dhtli v qorxuncdur. nki, insan nsli-

87

nin dmni olan bu mdhi varln tbitinin, btn rzil niyytlrinin tminats mtlq hakimiyytdir. O, rfini artrmaq haqqnda dnmr, istibdadn mhkmlndirmkl var-dvltini, doymaq bilmyn hvtini, dgn ruhunu doyurmaq haqqnda dnr. Bu baxmdan onun ehtiras n qat narkoman da gerid saxlayr. *** Deyilnlr gr, Sukaro ndoneziyada zn mrlk prezident elan etdikdn sonra, hvtinin zirvsind ikn dvlt evriliindn sonra aylm, aylanda prezidentliyin lindn xmasndan daha ox vvlki ey-irtdn mhrum olduu n zab kmidir.

namszlq
Aristotelin fikrinc mstbid xalqa inanmr, onu fiziki, iqtisadi, mnvi chtdn sxdrb, taqtdn salr, xalqn fikrini z mllrinin mahiyytindn uzaqladrmaq n lkni uzunmddtli mhariblr clb edir. Mharib olmadqda is sui-qsd, terror v ya dvlt evrililrin chdlr tkil edir, vvlcdn hazrlad qara siyah sasnda thlkli adamlar gnahlandrb hbsxanalara atr. Xalqn gndlik hyatl bal daxili siyast tam uursuzlua dar olduqda is kemii gnahlandrb damalayr, xarici siyastdki qlblrindn v parlaq glckdn dn-dn danr. Mstbidi n ox tbliat orqanlarnn v gc strukturlarnn faliyyti maraqlandrr. Onlarn iin x-

88

sn gndlik nzart edir. ticd istyin nail olur; birincilr - xalqa hqiqti sylmk orqanlar gec-gndz heyrtamiz yalan v iftiralar pskrr, ikincilr - qanunun v vtndalarn hquqlarnn keiyind durmaq n yaradlan strukturlar, qanunu v vtndalarn hquqlarn pozur v qanunsuzluqlara hquqi don geydirmk n genimiqyasl i aparrlar. *** znn thlksizliyini tmin etmk n halidn btn silahlar yr, mhafiz dstlrini gndn-gn artrr v gclndirir, xarici lklrdn muzdlu mhafizilr, keikilr v cangdnlr dvt edir. Btn bunlar ona azlq edir, saray adamlarndan balam, sravi vtndalaradk, hamda bir-birin inamszlq v nifrt toxumu spir, adamlarn qrup halnda birg faliyyt gstrmsin ngl trdir, xalqda qorxaqlq, yaltaqlq, satqnlq, mtilik trbiy edir. Bhtann mkafatlandrr, haqln czalandrr. trafna fvqlad itatkar guruh toplayr, onlar birg cinaytlri il sx birldirir. lknin namuslu insanlar hquqi mnasibtd mnaqilr zaman hr id, hr yerd, hr zaman onlar haql olurlar. Ona gr d kiik bir mmura haqq id qalib glmk, btvlkd onun arxasnda duran rejim qalib glmk qdr tindir. *** Mstbid Periandr ninki meydanlarda aq, srbst xalq yncaqlarn, htta dst il yb shbt etm-

89

yi, birg sfr bana toplama v bayram nliklri keirmyi bel qadaan etmidi. O, tbabtin malic metodlarnn ksin olaraq, insan bdnind v cmiyytd yax v salam n varsa hamsn xarb, mhv edir, alam xst, xstni salam adlandrr, z xobxtliyini is bdxahlqda axtarr. Onun bdxahlnn is hdudu yox . El arasnda adl-sanl, dvltli adamlar ox sayqlqla nzartd saxlayr. Onlarn bir hisssini dost kimi hamnn gz qarsnda mkr v hiyl il barna basb, qucandaca cann alr, tntnli dfnlrind gz yalar axdaraq, trifli nitqlr sylyir, mzarlarna klillr qoyub, rflrin heykllr ucaldr. Digr qismini is mhartl tora salb qaralayr, xalqa, vtn, dvlt, htta demokratiyaya xyantd mhakim etmkl xalqn etimadn qazanmaa alr. *** Simasn xalqdan gizltmk n birini taxr. Allahsz olduu halda, zn Allah adam kimi gstrmk n xsusi tdbirlr dnb, hyata keirir, kafatlar , czalar hakimlrin li il verir. *** eronun fikrinc teatrn perspektivi yoxdur. nki, istedadl aktyorlar hakimiyyt ierarxyasnn pilllrind srtl ykslir, istedadszlar is teatrlara getmk zorunda qalrlar. Bu sbbdn zn ldrrkn ucadan barmd: ec byk aktyor mhv olur!

90


Hqiqi xeyir dzgn anlaylardan v xeyirxah istklrdn, hqiqi r dzgn olmayan anlaylardan v bdxah istklrdn ibartdir. (Roma mdriki Eriktet) Mstbid onun n xsi fayda vermyn hr ey, iyrnc mqsdlri n vasit olmayan hr ks nifrt etmkl kifaytlnmir, onlar mhv etmy alr. O, dmnlrinin z cli il rahat lmsindn hiddtlnir, onlarn igncli qtlindn xsusi zvq alr. Miel Monten yazr: stbid bir qtld qddarlq trdib qat faydalanmaa chd gstrir: birincisi, dmnlrini ldrrkn incni mmkn qdr iddtlndirmk; ikincisi, iddtli ignc v zabn mddtini artrmaq; ncs, bununla xalqa mhkm drs verib, onu iflic vziyytind saxlamaq. Lakin ignc dzlmzdirs, onun mddti az olur, zab uzun mddtlidirs mstbid onu kifayt qdr iddtli v ar hesab etmir. ticd onun fikrinc xalqa gstriln ibrt drsi lazmi smrni vermir. Bu sbbdn o, daha da hiddtlnir, qana, qddarla daha ox hris olur, ignclrin forma v metodlarn tez-tez dyiir, nticd lkd qanun v elmi yaradclqdan daha ox tqib, qisas v inc yaradcl inkiaf tapr. Bu iyrnc yaradcln inkiaf edib, tkmillmsin v icrasna mstbidlr xsn zlri rhbrlik v nzart edirlr.

91

ntibah dvrnd elmin, maarifin, mdniyytin, incsntin, dnyagrn inkiaf il laqdar insanlarda yaranm yeni xlaqi prinsiplrin - dalt, azadlq, brabrlik prinsiplrinin brpas urunda mbariznin yksliin v coqunluuna mvafiq olaraq, bu duyularn boulmas n cza tdbirlri d tkmilldiril. rq hkmdarlarndan biri, bir qlnc zrbsil insan boazna kimi aqqalayb, eyni zamanda bir insann iki hisssinin nec dhtli zabla rpnb can vermsindn ikiqat zvq alrm. Dar aacndan asmaq, zhr idirmk, armxa kdirmk, boyun vurdurmaq, tonqalda yandrmaq - sadalamaqla qurtarmayan cza nvlri mstbidlrin ayrayr dvrlrdki ignc yaradclnn mhsulardr.

Yalnz ktl
Aristotel Siyast srind yazr ki, gnc mstbid Frasibul mslht almaq n tcrbli mstbid Periandrn yanna qasid gndrir. Periandr elinin gtirdiyi mktubu oxuyandan sonra, bir klm danmadan taxl zmisin glir. mumi sviyydn azca yuxar qalxm btn snbllrin ban ksdirir, onlarn hamsn mumi kinin boyu il brabrldirir. Zmid mumi taxl sahsindn baqa birc snbl bel . Qasid he bir ey anlamadan geri qaydr v grdklrini tfrrat il Frasibula danr. O, baa dr ki, Periandr hakimiyytini mhkmltmk, cmiyytd mtlq hakim - mstbid olmaq cn lkd gcl,

92

grkmli, nfuzlu, lyaqtli, ktldn ykskd durub gz grnn adamlarn -dost v ya dmn olmasndan asl olmayaraq - hamsnn ban hddini am snbllrin ba ksib atmaq lazmdr. Tarlada snbllr yox, geni taxl zmisi grndy kimi, cmiyytd d xsiyytlr, insanlar yox, yalnz ktl nzr arpmaldr. *** Frdlrdn v frdi xsusiyytlrdn ibart hr hans cmiyyti v ya xalq tam itatd saxlamaq n frdlrin, istedad v qabiliyytini nzr almadan bir qlibdn keirib eynildirmk, hkmdarn qlibin smayanlar drhal mhv etmk lazmdr. Bellikl, yekdil, eyni fikirli, eyni dncli, eyni xisltli insan birliyi, itatkar ktl cmiyyti, yalnz bir nfr vzedilmz liderin, xalqn mdrik rhbrinin v atasnn iradsil idar olunan dvlt quruluu - istibdad sul-idarsi yaradlmaldr. Bel olduqda, azad cmiyytlrdn frqli olaraq dyiikliyin, inkiafn v trqqinin yegan grk yolu olan tbii semni frdi sem vz edir. Cmiyyt tbii dnyvi qanunlarla yox, mstbidin iradsil idar olunur. Bellikl, tkamln tml prinsipi pozulur, gcllr mhv edilir, ziflr yaamaq hququ verilir. Mirz lkbr Sabirin tbirinc desk, rxi-flk trsin dvran etmy balayr. *** Adolf Hitler hakimiyyti zor v hiyl il zbt etdikdn sonra ilk nvbd Periandrn mslhtini hyata

93

keirdi. Hakimiyyt urunda mbarizd byk xidmtlri olan tannm, ktldn bir v ya bir ne ba yuxar qalxm, n yaxn dostlarn v gcl silahdalarn - Rem v trasser bada olmaqla yz on alt nfr partiya yoldalarn xyantkarlqda taqsrlandrb bir gecd qtl yetirdi. Bellikl, o, bir trfdn hakimiyytd mhm vziflr iddia etmy haqq olan btn dostlarndan v ba lazm olduundan yuxar qalxb espotun qlibin smayanlardan azad oldu, digr trfdn bu fikird olanlara v onun hakimiyytindn daha ox fayda umanlara mkmml drs verdi. Tezlikl eyni fikirli, eyni dncli, eyni xisltli insan birliyi yarand v bu ktl bir ne il geni taxl zmisi kimi dalalanb, ucadan : Yaasn bir Frer, bir partiya, bir dvlt!

ndaz
Mstbid z mqsdlrini aq elan etmkdn qorxduu n iblis cildin girib, mkrli mllrini daha byk ehtirasla drinliklrd v geni miqyasda hyata keirmy tlsir. Onun dmnlrinin say hr gn artb oxalr v nhayt, ktlvi kil alr. Onlarn hamsn xsi nzartd saxlayb, vaxtnda mhv etmk, mlakna yiylnmk ehtimal v imkan mhdudlad n qzbi tbii flakt sviyysin ykslir, ndaz itir, baq smy dayanr, xalq ktlvi , - bryr.

94

*** Qasra zaman adamlar hyatlarn xilas etmk n mlaklarn, yeri glnd htta zlrini gmidn atmaa mcbur olduqlar kimi, mstbidin coun qzbi d adamlar knll olaraq mal-mlkn ona vermk, lkdn qamaq v digr qeyri-iradi hrktlr etmk mcburiyyti qarsnda qoyur. Ktlvi qeyriiradilik lkd tam qanunsuzluq, cmiyytd vahim v xaos yaradr, mstbidin mnfur mllrinin asanlqla hyata kemsin, daha da varlanmasna kmk edir. Bel raitd Kaliqula ldrtdy bir nfrin varidatna sahib olanda, mblin onun hesabladan az olduunu grb tssfl rmd: Bu adam hl xeyli vaxt yaaya bilrmi! *** Mhur filosof Seneka trbiy etdiyi eronun tbii flakt evrilmsini hiss edib, thlkdn uzaqlamaq mqsdil elmi il mul olmasn bhan edrk saraydan gedir. O, bu ndazdn xm qasradan xilas olmaq n toplad var-dvltinin bir hisssini knll olaraq erona balayr. Lakin eron kimi mdhi bir varlqdan asanlqla xilas olmaq qeyri-mmkn idi. Bir mddt kendn sonra o, hiyl quraraq, mllimini gnahlandrr v onu intihara mcbur edir. Bellikl, Senekann btn malmlkn tam sahib olur. Seneka kimi mhur bir xlaq filosofun eronu trbiy ed bilmmsi byk tccb dourur. Htta cmiyytd trbiynin rolunu bh altna alr. arixi Kassiy Dio msly bel

95

: Seneka srlrindki yksk xlaqi-flsfi grlrindn ox uzaq, yazd xlaqi qaydalarla comrd rolunu oynayan bir aktyor idi. O, nsihtlrind istibdad mhakim etmi, hyatda is mstbidin ykslmsin kmklik gstrmidi; saray hrislrin glm, z is saraydan xmamd; yaltaqla hcum etmi, hyatda is yaltaq xlarn ustad olmudu; sad v namuslu yaama tqdir etmi, z is zmansinin n varl, dvltli adamlarndan biri olmudur; baqalarna mnvi tmizlik yrtdiyi halda, masirlrinin he birindn tmiz olmamdr. Onun zmtli, mhtm villalar v balar srlrindki sad hyat trzin uyun glmmidir. O, qsa dvr rzind namlum yollarla hdudsuz srvt ld etmidir. He bhsiz xalqn srtl mflisldiyi raitd sarayda-dvlt orqannda ilmkl az vaxt rzind srtl toplanan srvtd qanunsuzluq, haqszlq, zor v qan vard. Grnr erona mllimi v trbiyisi Senekann hyatdak aktyorluu, tlimindki yksk ideallardan daha ox tsir balamdr. Bu ox tbiidir, nki, uru obyektiv gerklik tyin edir. Senekann srlrindki saf, xlaqi, flsfi ideyalar ona tarixd mqddslik v bdilik, yaay v faliyyt trzindki naqislik v natmizliklr is ona vardvlt v lm gtirdi. *** Antik dnyann grkmli filosofu Epikr is Senekadan ox-ox vvl dostlarndan birin yazr: ziyytim pis deyil, yemy qara ryim, imy

96

suyum var. Xahi edirm mn bir az pendir gndrsiniz, knlmdn tntnli sfr amaq ke bilr. *** Haqszln v qanunsuzluun da bir ls, ndazsi var. ndaz itib-batanda faci z xr. eronun, Senekann, Epikrn - hr nn facisi qanunsuzluun v ndazsizliyin mcssmsi olan istibdadn facisidir. Qanun olmayan yerd hkmdar mstbid, xlaq filosofu mal-dvlt v srvt hrisin, alim is dilniy evrilir. *** Xalq n n byk bdbxtlik v msibt onu rkl imtahana kmkdir. Ehtiyac insann tbitini dyir, insaf v mrvtini lindn alr, al, qvvt v iradsini zifldr, r v fsad mnbyin evirr. Mmurlarn maddi ehtiyac daha dhtlidir. Onlar aldqlar mk haqqnn azlndan xlvtd gileylnr, zd yuxarlara yaltaqlanr, ehtiyaclarnn atmayan hisssini onsuzda ac-yalavac yaayan xalqn xarr. Bu yerd air Famil Mehdinin alim Famil Mehdiy byk kdr v rk ars il pldad bir misra yada dr: Diln, professor, utanma, diln!

97

*** Qdim dvrn vzedilmz qanun yaradcs v demokrat Solon mstbid Pisistrat Afinada hakimiyyti l keirndn sonra vtnini trk edib qrbtd yaayr. Dnyann bir ox hkmdarlar bu byk insan saraylarna, yksk vziflr dvt edirlr. Pisistrat da onu Vtnin yaamaa dvt edir. stibdadn ham n facili nticlrini irlicdn grn mdrik alim, qanun yaradclnn ustad Solon mktublarnn birind yazr ki, mnim n Vtn o lkdir, yaamaq n ziz o yerdir ki, orada qanunlar v onlarn icras ham n brabrdir, ham n daltlidir. Qanun v dalt olmayan yerd vtn d yoxdur.

Epiloq
Mstbidlrin hkmn sasn Sokratn tmiz ryi zhrlndi v bdi dayand. , lm il tmiz rklr lmzlik verdi. Ellinlrin tmiz rkli, mdrik balar tbitin, cmiyytin v tfkkrn qanunlarnn yrnilmsind heyrtamiz uurlar qazandlar. Dnya xalqlar dvlt qurmaqda daltli v daltsiz a anlaylarndan irli ged bilmdiklri dvrd qdim yunanlar dvlt quruculuunu elmin predmetin evirib, lkd xalq hakimiyyti, demokratik dvlt sul-idarsi yaratdlar; eramzdan be yz il vvl - tarixin sbh anda Afinada savadszl tam lv etmy nail oldular. Antik dnyada qanunlarn idar etdiyi demokratik xalq hakimiyytind dvlt v elml yana insanlarn

98

tfkkr, dnyagr, mdniyyti misli grnmmi zirvy qalxd; yeni humanist xlaq tkkl tapd; onlar Olimpiya oyunlarnda cat v igidlik nmunsi gstrir, teatr tamaalarnda v hyatda xeyri alqlayb, ri lntlyirdilr; azadlq v gzllikdn insan xobxtliyindn zvq alr, yksk mnvi amallardan qidalanrdlar. vaxt ki, tmiz rklr irkaba bulad, cmiyyti qanunlar yox, ayr-ayr adamlarn - mstbidlrin iradlri idar etmy balad, xalq hakimiyytin sartin dd, elmin estafetinin mli trlmmi qald v snd; nadanlq v haqszlq at belin suvar oldu, cat, igidlik yarlar saraylarda xbrilik v yaltaqlq savana evrildi; stbid demokrat, istibdad demokratiyan stldi. Azadlq v gzllikdn, insan xobxtliyindn frhlnn, yksk mnvi amallardan qidalanan demokratik antik dnyann vladlar istibdad dvrnd teatr shnlrindn z dndrib, qladiator dylrinin arenalarna z tutdular; zlm, haqszlq, eybcrlik v bdxahlqdan zvq almaa, rfsizlikdn qidalanmaa baladlar; qladiator dylrind lmkd olan insanlarn lm qaba zablarndan hzz aldlar; ri alqlayb xeyri lntldilr. Qoca tarix buna - mstbidin humanizm, tmiz rklr qar ktlvi cinaytkarlna dzmdi, antik dnyan z istibdadnn xarabalqlarnda rsvaylqla dfn etdi v yeni erasna qdm qoydu. *** Mn bunlar yazmazdm, gr tarixin Sokrat, onun tmiz ryini unutmaq qorxusu olmasayd.

99

Mn bunlar dil gtirmzdim gr hakimiyyt glmk arzusu ryind qalb, tarix d bilmyn mstbid tbitli insanlarn bu gn d trafimizda doladn hiss etmsydim.

100


-Platon Dvlt srind Sokratla Farsimaxn dialoqunda dalt anlayn geni tlil . Farsimax deyir ki, gc v akimiyyt kimin linddirs dalt d ona xidmt edir. Demli, gc v akimiyyt dvltin lind olduu n dalt dvlt n - gcllr un faydal olan anlaydr. Dvlt z xeyrin etdiyi qanunlar tblri n daltli elan edir, onu pozanlar dalt v qanun adndan czalandrr. Bellikl, akimiyyt daltdn faydalanr. Sokrat is cavabnda sylyir ki, mn d sn deyni tsdiq edirm: dalt faydaldr, lav edirm ki, dalt gcllr n faydal deyildir. Hakimiyyt itat etmk daltdirs, akimiyytin sv qanunlar qbul ed bilmsi d qiqtdir. Tblr is sv v ya dzgn olmasndan asl olmayaraq, btn qanunlar icra etmlidirlr. Bu daltdirs, onda dzgn qanunlarn dvlt xeyir, sv qanunlarn ziyan gtirmsi d daltdir. Bellikl, dalt gcly fayda vzin ziyan verir. dalt daltsiz qvvy xidmt etmk xasssin malik deyil. Hr bir snt tyinat zr ttbiq olunduu sad akimiyyt v qvvdir. Hkim gcl, salam adama yox, zif, xst adama malic tyin etmlidir. Zira, ziflik qsurdur, r ans snt qsurlar aradan qaldrmaq zrurtindn yaran. Snt gcl n yox,

101

zif n, kim salam n yox, xst n faydaldr. lk o dalr, millt, xalq o mv olur ki, mmur tyinatlarda tblr n yox, zn; kim malicd xstlr yox, zn; akim kmd dalt yox, zn; senat dekretlrd qanuna yox, zn; ordu mdafid vtn yox, zn; kmdar dvlti idar etmkd xalqa yox, zn fayda axtarr. dalt qvvdir, onun gc gcszlr xidmt etmyind, faydas qsurlar aradan qaldrmanadr. Demokratik Romann bykly, onun qanunlarnn daltliliyin v icrasnn aliliyin syknirdi. vaxt ki, dvlt quruluu dyi, demokratik rejim istibdadn v mstbidlrin lin kedi, Romada r ey - mmurlarn tyinat, akimlrin kmlri, senatn dekretlri, mstbidlrin srncamlar v s. satlb alnmaa baland, vaxt ki, Roman mdrik qanunlar yox, mdarlarn xsi iradlri idar etmy balad, Romann bykly, rti v azadl buna dzmdi, Roma daxildn sarsld v squt etdi. Xalq dvlt n deyil, dvlt xalq ndr. --

Prita
Deyiln gr, bir lkd ba vzir ona etibarndan sui-istifad edrk, ddini ab btn vziflr z qoumlarn yerldirir. Bellikl, dvltin idar olunmas bir tayfann lin keir. o yer atr ki, baban da min tayfadan tyin olunur. Bir gn a ba gzir babann

102

yetidirdiyi yeni meyvdn dadmaq istyir. Trslikdn aacdak meyvlr latmaz yerd olduu n, baban nrdivan yyrmk istynd a tkid edir: yan qoy iynim, qalx alman dr. Baban bir o trf, bir bu trf baxr an syldiyi qaydada meyvni drib ona verir. a meyvnin dadndan ox raz qald n bu mnasibtl babandan n xaii varsa, sylmsini mr edir. an boynuna minib alma drmsinin yax lamt olmadn drk edn mdrik v uzaqgrn baban xoflanr v el oradaca ondan xai edir ki, ona ba vzirin tayfasndan olmamas aqda snd versin. a bunu zarafat znn edib, babana z imzas v mr il tsdiqlnmi bel bir snd verir. Bir mddt keir, aln btn pillrind dvlti idar edn ba vzirin frsiz qoumlarnn daltsizliyindn, zlmndn narazlq artr. an ba vzirl mnasibti kskinlir v onu dara kir. Qzblnn a ba vzirin nslinin ksilmsi aqqnda frman verir. ldrln ldrlr, zindana atlan zindana atlr, qaan qar. Son mqamda nvb babana atr. Babann xaiil o, an zurna aparlr. a z imzas v mr il tsdiqlnm sndi grnd babann uzaqgrnliyi qarsnda l saxlayr v onu v edir. Bir inci safl varsa da suda, Artq iilnd drd verir o da. (izami Gncvi) Ona gr d mdriklr deilr: r ey ddini aanda zn qar evrilir . Kim olmasndan asl olmayaraq, r adamn qabiliyytin uyun yerd otur-

103

mas m onun z, m cmiyyt, m d dvlt n daa faydaldr. Hr eyin gc ndazddir, nki, ndaz min gcn varlq formasdr. ndazy san kmiyyt yeni xass v keyfiyyt ksb edir, kmiyyt dyiikliklri keyfiyyt dyiikliklrin evrilir. Qanun, yeri glnd, ndaz insafn, insaf is daltin sinonimi kimi ildilir. dalt is salam orqanizm kimidir, onun gc v gzlliyi btn orqanlarn mnasibliyinddir. gr ba bel ddini ab bys, ba vzirin ba kimi bdn arlq edck. -Grkmli fate ingiz xandan soruurlar: dnyan nec ft etmisiniz?! Cavab verir: gcl dvltin guclu ordusu il. Soruurlar: qdrtli dvlti v gcl ordunu nec yaratdnz? Cavab verir: mkm intizamla. Mkm intizama nec nail oldunuz? Cavab verir: daltin kmyil. Bs, dalti nec ld etdiniz? Cavab verir: kimliyindn - doma v yad adam olmasndan asl olmayaraq, r ksi qabiliyytin uyun yerd oturtmaqla. *** On nfr balq etmk qabiliyytin malik olan insana yz nfr rbrlik etmyi taprmaq olmaz. nki bu vzif onun qabiliyyt ddindn on df artqdr. Biar btn gn sdaqtl alsa da, iini baa atdra bilmz. Ona gr ki, z-zn n iin cmi on df azalacaq, n gn on df uzanacaq, n d o binvann qabiliyyti on df artacaq. O, ii z qabiliy-

104

ytin mvafiq cmd icra etmy mkumdur. *** gr ingiz xan on nfr rbrlik etmk qabiliyytind dyn yzba, yz nfr rbrlik etmk qabiliyytin malik dyn minba tyin etsydi, onun ordusunun gc on df azalacaq v ordu ilk dydc darmadan olacaqd. nki parlaq irad saibi ingiz xan yax baa drd ki, akimiyytin gc keyfiyytsiz sdaqtli adamlar bana toplamaqda deyil, r bir insan mrdliyin, lyaqtin v pekarlq svyysin gr yerind oturtmaqdadr. Onun savad olmasa da, zmansi v xalq n ox ciddi miyyti olan yasa qbul etdi v onun yata keirmsin xsn z xsusi diqqt yetirdi. Hmin yasaya sasn, mdrik v csurlar qoun mirlri tyin olunur, diriba v eviklr drg v ilx taprlr, nadanlar is mal-qara v qoyun-quzu otarmaa gndrilirdi. Bu sbbdn ingiz xann ilri gn-gn trqqi edir, tkmillir, Allan kmyi, znn mllri ona uur v ucalq gtirirdi. (Radddin, Slnamlr mcmusi, SSR EA riyyat, Moskva, Leninqrad, 1952, cild, kitab, s.259.) *** tarixd xsiyytin yerini v rolunu dzgn baa d v buna dqiq ml edir. vropallarn bu gn fxrl alqlad insan amili-

105

nin gcn ninki bilirdi, r gn grr, drk edir v ondan brlnirdi. Btn dnyada klliyin tuyan etdiyi dvrd Cingiz xann frmanna sasn, nzart etdiyi razilrd monqol kl edil bilmz, satlb-alna bilmzdi. O, ilk nc zamandan geri qalan, lakin mqddslik donu geyindiriln v srlrl prsti ediln kn adt-nnlr marib elan etdi. Hmin kl tfkkr trzi (indi biz onu ox zaman mentalitet d adlandrrq) xalqa qbil v tayfa birlmsi alnda yaamaqdan , daxili mariblrdn v nifaqdan baqa bir ey vd etmirdi. O, anladi ki, xrda qbil, icma v tayfalarda kzrn ocaqlarla xalq btvlkd isitmk, onun daxili qdrtini, mumi enerjisini toparlayb bir araya mmkn deyil. Amma bu bir qiqtdir ki, qlcmdan alov, alovdan ocaq yarand kimi, ocaqdan da tonqal qalamaq mmkndr. Qalad da! El bir tonqal ki, tkc monqol xalqi yox, btn dnya, br tarixi bu gn d onun istisindn danr. -Vdalt xeyirxalq v mdriklik, daltsizlik is bdxalq v nadanlqdr. Ona gr d xeyirxa v mdrik insan baqalarn bdxaladrmaq v nadanladrmaq xsusiyytin malik deyil. ksin, mdriklr insanlar yata, ala v qlby arr. str dvlt olsun, istr xalq v ya tayfa, istrs d ordu, bir-birin qanuni, daltli, mdrik mnasibtd olmadqda qlb qazana bilmz. nki, daltd qlb birliyi, dostluq, xeyirxalq v mdriklik var. Btn bunlar salam ruun keyfiyytidir.

106

daltsizlik is fikir ayrl, nifaq, bdxalq, nadanlqdr. Bunlar is xst ruun xasssidir. *** Hqiqt fikir azadlnn, dalt is qiqtin vladdr. dalt insann lyaqti, daltsizlik qsurudur. dalt salamln, daltsizlik xstliyinin xasssidir. Salamln kamilliyi qvvy, xstliyin kamilliyi is lm evrilir. Ona gr d son nticd dalt tbitin gr r yerd, r zaman daltsizlikdn gcldr. dalt gcd deyil, gc daltddir!

107

Zaman v Mkan
Aristotel mhur Siyast srini bu szlrl bitirir: ...ndazni gzl, mmkn olan idn yap, abr-hyan ldn verm. aplnun heyrtamiz qlblrinin xobxt tsadflrl bal olduunu dnnlrn biri ondan soruur: - Siz, kiik qvvlrl byk qvvlr nec qalib glirsiniz?! apleon bu fikri tkzib edrk cavab verir: - Kiik qvv il byk qvvy qalib glmk mmknszdr. Mn dmnin byk qvvsinin toparlab btv, vahid gc evrilmsin imkan vermir, onu ildrm srtil hisslr paralayb mhv edirm. Dy meydannda lazm anda, zamanda v mkanda qvvm rqibinkindn hmi byk, gcl v evik olduu n adamlara el glir ki, kiik qvv il byk qvvy qalib glirm. *** Eyni taktika Misird mmluklarla dyd d ttbiq olunur. aplnun kiik ordusu zmannin n csur, igid pekar cngavrlri olan mmluklarin ordusunu asanlqla darmadan edir. Hamn heyrt gtirn bu mslni is apleon bel izah edir: - Mn ilk dyd grdm ki, bir mmluk iki fransz sgridir. z mmluk is fransz s-

108

gri... Hmin csur cngavrlr franszlar kimi lazm anda v yerd toplab vahid qvvy evril bilmirlr. Ona gr d dy meydannda enyi zamanda v mkanda hr mmluk be fransz sgri il qarlar v mlub olur. ...Dy duel deyil, omanda mbarizsidir. Bu id taktika stragediyan, hr bir sgr z alayn, hr alay btn qounu tamamlamal btvldirmlidir. Kiik qvvnin byk qvvy qalib glmsi, kiiin bykdn byk, yngln ardan ar olmas qdr glnc v absurddur.

Prita
Bel danrlar ki, bir kii mrnn son gnlrini yaadn znn edrk, saikn mlakn drd vlad arasnda brabr blmk istyin dr. Hr eyi bldrndn sora ortalqda iri bir briliyant qalr. Onu satb pulunu vladlar arasnda blmk qrarna glir. Zrgr qiymt qoydurur. Lakin he kimin hmin brilliyant almaa gc atmr. el vziyytd kii brilliyant drd yer blb, hr vladnn payn vermyi dzgn hesab edir. Lakin he bir zrgr bu ii hdsin gtrmr. hayt, ox yalvar sonra bir zrgrl razla glir. Zrgr agirdini arb brilliyant drd brabr hissy blmyi taprr. ox kmir ki, agird drd yer blnm brilliyant gtirir. Kii sevinck onlar alr v deyir: - H, indi bunun hr birini , . Sonra zn ustaya tutub soruur:

109

- Ay usta, bu ki, ox asan i imi, htta agirdiniz az vaxt rzind onun hdsindn gldi. Bs, n n bir oxlar kimi sn d bu i qarmaa tinlik kirdin?! Usta ah krk cavab verir: - Kii, brilliyant btv ikn onu almaa he kimin gc atmrd. ndi o paralar almaa hr yoldan tnin gc atar. nki onu drd yer paralamaqla dyrini qrx df aa saldnz! zn hrmt edn usta btv brilliyant paralamaz. Bu pe nalnn v nadanlnn lamtidir. Ona gr bu ii agirdim taprdm. Btv tamdr! str brilliyant olsun, istr qbil, xalq, millt v ya ordu, yalnz btv, tam olanda gcldr, ardr, bykdr, qalibdir. *** Gcl xsiyytlr niyytlrini vvlcdn dqiq thlil edir, hr iin mqamn, yerini v rolunu myynldirir, btn qvvlrini vhdt halnda btvldirir, faliyyt balayr v qalib glir. Onlar geni dnclri, fenomenal yaddalar, sayq bsirtlril mqamlar zrgr dqiqliyil tutur, zmanlrinin vlad olmaqla yana, heyrtamiz zka v xarakterlri il kemiin tcrbsini, bu gnn realln v glcyin proqrozlarn vhdtd, btvlkd, tam halnda aydn gr bilirlr. *** Zkann vsti tarixi raitin - zaman v mkann sifariinin qanunauyunluqlarn dzgn drk etmk-

110

, xarakterin qdrti is onlar tarixin mumi inkiafnn mhm zaman ksiyin uyun vhdtd idar etmsinddir. Bu baxmdan zka strategiya, xarakter is rolunu oynayr. ks tqdird, tarix shnsin xan hr hans ideya v ya mram hyata keirmk n gstriln tbbs Don Kiotun humanist ideyalarnn realladrlmas n gstrdiyi yersiz v vaxtsz fdakarlq kimi miskin, clz v glnc vziyyt dmy mhkumdur. *** nsanlar nsbi olaraq, istedadsz, istedadl v dhalar kategoriyasna blmk . stedadsz adamla istedadl adamn frqi nddir? stedadl adamn mntiqi tfkkr, yadda, grbgtrmk mharti var. Onlar dhalarn kflrinin qavrayclar v dayclardrlar. Ona gr atalar bel adamlar haqqnda deilr: Flanks grb, gtrm adamdr v ya Dnya gr-gtr dnyasdr. . stedadllar dhalarn kf etdiyi elmi hqiqtlrdn v ya tcrbdn mlum ola aksiyomalara tfkkrn qanunlarn ttbiq emkl yeni qli nticlr ld ed bilirlr . nki tbitin v cmiyytin qanunlar kimi tfkkrn qanunlar v dnc formalar da mumi zncirin hlqlri kimi bir-birin baldr. stedadszlarda bu xsusiyytlr yoxdur. Onlar eyni pala dflrl batsalar bel ntic xara bilmirlr. Unutqan, diqqtsiz v laqeyiddirlr. .

111

Dahilr is fitri, tbii istedad sahiblridirlr. Onlar zaman qabaqlayaraq, tarix, elm mlum olmayan hqiqtlri tapr, cmiyytin mal edir, briyytin istifadsin verir. Onlarn kflri br sivilizasiyasnn inkiaf pilllridir. yutonun szlri il desk, dahilr zlrindn vvlki nhglrin iyinlrind dnyaya gldiklri n daha ucada durur, daha geni, srrast v uza grrlr. Dahilr zlri il olduu kimi, onlar hat edn alm - tbit, cmiyyt, zaman, mkan, kemi, bu gn v glckl sx laqd, vhdtddirlr. . *** XV srin vvllrind intibahn ideyala ictimai urun btn formalaa - elm, mdniyyt, flsfy, hquqa, din, xlaqa v s. el gcl tsir gstrdi ki, onun st qatna smayb, ox drinliklri - geni xalq ktlsini hat etdi. Xalq alim v mtxssislrdn frqli olaraq, dnc v arzularna uyun hyatda olmayan fsanvi obraz - Robin Qudu yaratd, onu alqlad. znn v ya konkret xsin hyata keir bilmdiyi, lakin arzusunda olduu fsanlri hqiqt kimi urlara yeritdi. Son nticd, z d onlara inand. *** Haiy: Bu yerd xalqmzn ifahi sz snti abidlrind ildiln ox mdrik bir ifadni xatrlamaq yerin drdi: Desm ldrrlr, demsm llm. Xalq qhrmanlarn darda qoymur, demyin d, demmyin d yolunu byk mdriklikl tapr. Hm de-

112

mir, hm deyir, n lr, n ldrlr. Mqsdin is nail olur. Bu, xalq mdrikliyinin mhtm xzinsinin sirrlrindn biridir. O, bu yolla he bir csur insann dey bilmdiklrini deyir. *** Xalqn qarsnda feodallar v kilslr, arxasnda is intibah titanlar, Robin Qud, zaman, reallq v tarixi zrurt dururdu. Bu zrurt Byk Britaniyadan balayaraq, btn Avropan brd, Robin Qudu fsanvi qhrman, mlubedilmz dalt cngavri sviyysin qaldrd. Hmin dvrd gcl anti-intibah qvvlrinin qarsnda konkret real qhrman, dalt cngavri tklikd durmaq iqtidarnda deyildi. Anti-intibah qvvlrinin qarsnda mumxalq mhbbtinin mumildirilmi fsanvi obraz - Robin Qud dayand v dvrnn sad insanla ideyalar daycsa evrildi. Onu xalq yaratd, xalq yaatd, zamann reall v tarixin zrurti is kemi trd. Artq intibah qlb alm, , . eodal sul-idarlr, qayda-qanunlar laxlam, ictimai urun btn formalar orta srlrin zlmtindn aydnla xmaa balamd. nsanlar ur sviyylrin uyun azadlq istyirdilr. Bu tlb feodalizmi z xarabalqlarnn zlmtind dfn etdi. Hmin xarabalqlarn iindn yeni - kapitalizm quruluu xd. O, iqtisadi, ictimai v siyasi hyatda misli grnmmi trqqi . srlrl insanlarn ruhunda donub qalm mhtm enerjini, coqun,

113

yaradclq ruhunu, istedad v qabiliyytini akara xard, yeni dvrn, yeni sivilizasiyann bnvrsini qoydu. *** Bellikl, tarix meydanna yeni insanlar, yeni qhrmanlar, yeni cmiyyt v onun qanunlar atld. Kapital, azad insan v burjuaziya z-z dayand. Burjuaziyann kapital azad insanlarn myini ox ucuz qiymt almaqda maraql idi. Robin Qudun keiyind durduu haqqn, daltin v mrhmtin tmnnasz mdafisi, mqdds cngavrliyi arxa plana kedi. ntibah xlaqnn, humanizminin zllri boald, zn mdafi ed bilmdi v tarixin shnsini trk etdi. Zaman dyidi, yeni sahibkara xeyir vern dyrlr yarand. nsanlarn lyaqtini, mrhmt v sevgisini, azadln v ideallarn quru mbadil dyrin tabe etdi. iyast, mdniyyt, dbiyyat, incsnt, tbabt, hquq v sair sahlrd alanlar, hminin, iqtidar v mxalifti muzdlu iilrin, dnyan is byk bir bazara, zamann aasnn hkmn v mnafeyin syknn nad pul, alq-satq bazarna evirdi. *** Burjuaziya hakimiyyt gln kimi, onun maraqlarna mane olan kemiin btn feodal-patriarxal mnasibtlrini datd, ona glir vermyn insanlar kemi balayan btn zncirlri qrd. rhbrlik etmk n yeni bir bt - cnab kapital yaratd, hr eyi knara ataraq ona glir gtirn mty scd etdi,

114

onu fetildirdi. O, intibahn mnvi saslarn, xlaqn tmnnasz cngavrliyini, mqdds hiss v duyularn z maraqlarnn gcl alovlarnda yandrb kl evirdi. O, Robin Qudun mllrin qh-qh krk, onu glnc, miskin, aciz, zamann uzaq dm Don Kixota evirdi. ntibah dvrnn mnvi kodekslrinin son daycs olan Don Kixotu baa sal ki, artq dnya tamadr, bazardr, komediyadr. Tmnnasz comrdlik, sxavt - glncdr, , vicdan, rf - ylnc v mzdir, , - - , mhbbt v sevgi is . *** Burjuaziya indiy qdr mvcud olan btn dyrlr yeni dyr verdi. Bu dyrlrin hamsnn alnbsatlmasna izin verdi v ona nad pulla qiymt qoydu. slind burada qrib v tccbl he n yox idi. Bu azadlnn tbitind gizlnmi xsi maraqlarn z xmas real idi. *** Bzi insanlar haqqnda deyirlr: , zaman adamdr . Bu fikri mnfi mnada ildnlr daha oxdur. He bir ey kemiin qarsnda lazm olduundan artq scd etmk qdr trqqinin inkiafna mane ola bilmir. Hr ks szn hqiqi mnasnda zamansinin

115

vladdr. Bu gerklikdir. Uan, gncin valideyinl zaman tam rikdir. nki, onlar hm d zamannin vladlardrlar. Mentalitet ad altnda konservatizmi qorumaq n qdr zrrlidirs, yersiz yeniliki v islahatlq ad altnda illrin snadan xm tcrbsin etinadsz bir o qdr ziyanldr. El buradan da atalar v oullar problemi tarix boyu mvcud olmu v olacaqdr. Atalar kemiin brktli, xlaql zamann idealladrr, gnclr is glcyi. Ona gr d qocadan soruanda , hyat ndir, cavab verir: ox qsa abr-hyal kemi. Gnclr is ksin ox uzun, parlaq glck, - dey cavab verirlr. , , eni zaman v gnclrdn narazlq tz msl deyil. Sokratn adndan bel bir fikir sylnilir ki, indiki gnclr dbdby yriblr, byklr hrmt etmirlr, valideynlri il mbahis edirlr v s. Qdim Misir papiruslarndan birind yazlmdr: Dnya ox dyiib, hr ks kitab yazmaq istyir, aqlar aa-aalarnn szn qulaq asmrlar. Kemi glcyin dayaq nqtsidir. Qocalarn mdrikliyi v tcrbsi gnclrin enerjisi v qdrtli zllril birlnd da a stn qoymaq mmkndr. *** Bel bir raitd Don Kixot tarix shnsin atld v Robin Qud olmaq istdi. O anlamrd ki, XVII srd cmiyytin hrktverici qvvsi burjaziyaya Robin Qud ideyalar lazm deyil. gr XV

116

srd apoleon Bonapart bel XV sr lazm olan ideyalar hyata keirmk urunda mbarizy balasayd Don Kixota, hmin dvrd Don Kixot is Robin Quda evrilrdi. ec ki, Robin Qud ideyalarnn daycs Don Kixot XVII srd Robin Quda evrilmdi, Don Kixot olaraq qald. Zamann v mkann yeni aasna - burjaziyaya z hakimiyytini mhkmlndirmk urunda qanl inqilablara, barmaz mbarizlr, mhariblr balayan sahibkara Robin Qud yox, apoleon Bonapart lazm idi. *** apoleon Bonapart myyn zaman ksiyind tarixin aparc qvvlril mttfiq oldu. mrn baa vurmaqda olan feodal sul-idarsin qar vuruanda, imperiyann, monarxiyann dadlmasnda v respublikann mdafisind tarixi raitl xsi zkasnn v xarakterinin harmoniyas onu qidalandr, gclndirdi, misilsiz qlblr qovuduraraq, hr ks nsib olmayan hrtin zirvsin apard, zmansinin mtlq hakimi etdi. str tbitd, istrs d cmiyytd harmoniyadan gcl, tbi v gzl he n yoxdur, ola da bilmz. O, ilahi qdrtin lamtidir, yaradc v qoruyucdur. Respublikann cngavri hakimiyytinin zirvsind Avropann inqilablar dvrnn tarixi inkiafnn hrktverici qvvsini inkar etdi, onunla laqsini zd, mum-Avropa monarxiyas yaratmaq arzusuna dd. Feodalizmin thkimilik buxovlarn csartl qrd halda, hmin buxovlar Avropa lklrinin hr birinin ayaqlarna keirib, onlar imperiyasnn thkimli kndlisin evirmy chd . Onun fikirlrindn v

117

mllrindn lmnd fal itirak etdiyi feodal sulidarsinin, kemiin glirdi. Mlubedilmz apoleon Bonapart fitri istedad il birlikd tarixi inkiafn zruri qanunauyunluqlarl z-z durdu v onun qarsnda diz kd, zaman v mkann, tarixi raitin sirin evrildi. *** Tarix hqiqtdir, reallqdr, gerklikdir. Onun inkiafnn zruri qanunlar v tendensiyalar var. Zrurt is zamann hkmdr. O, hr yerd, hr zaman gcldr, qalibdir. qiqtin atas ZAMA is saxtakarl qbul etmir. amnn paxrn, shvini vaxtnda z xarr. alxalandqca, bulandqca zaman nehr kimi, Ya ya st xar, ayran ayranlq olar. (Mirz lkbr Sabir)

118

Platonun shvi
nsan o, zaman danmaldr ki, susmaa haqq yoxdur. halda danmaldr ki, ks fikri rdd etmy mvffq olsun - btn yerd qalanlar boboazlqdan, dbiyyatdan v sbirsizlikdn baqa bir ey deyil Fridrix ite nsan dnyaya gz ab zn drk etmy balayan andan saysz-hesabsz seimlrl z-z durub. n xrda msllrdn balam mit, mdniyyt, sosial-iqtisadi v siyasi msllr qdr aramsz olaraq seir. Son nticd hr ks, raitin, vziyytin, ictimaii mhitin diqtsil xsi lyaqt hissinin, xlaqnn, alnn, rf v vicdannn mntiqi il semk, danman, susman, hrkt edib-etmmyin, srti artrb-azaltman yerini v vaxtn myyn etmk zorunda qalr. rtlr daxilind seimlrd insanlarn biri-biril laqsi, nsiyyti onlarn hyatnda mhim rol oynayr. Ona gr d insanlarn biri digri n zruri rt evrilir v rtlr mstvisind seib-seilmkl yaamaa mhkum olurlar. Bu mstvid hr ann mhm aparc istiqamtini tri keici chtlrindn ayrma bacaran, zrurtin tlblrin uyun yaamaa al v dzm olanlar sa qalb yaayr, dzm, sbri v evikliyi olmayanlar hamnn hamya qar gizli mharibsin tu glib hlak olurlar. Bel hallarda hr ey nisbi xarakter . Yalan v gerkliyin srhdlri itir, onlarn hans-

119

nn n vaxt, nec, n n semk bacar n keir, bzn olum, ya lm problemlmin evrilir. , Yan Qus v bir ox baqalar tarixin mxtlif dnmlrind bu seimlrin incliklrindn ba aa bilmdiklri n hlak oldular. Qaliley is Romann inkivizisiya mhkmsi qarsnda elmi kflrini - gerkliyi inkar etmkl salamat qald. Drindn dnnd Qalileyi baa dmk mmkndr. Yerin Gni v ya Gnin Yerin trafnda frlanmasnn inkivizisiya mhkmsin subut etmyin onun n n faydas vard?! Onsuz da Yer Gnin trafnda frlanr. Bu haqda elmi cmiyytlrd mbahislr etmk olar, amma inkivizisiya mhkmsind inadkarlq edib, tonqalda yanmaq absurddur. Hr halda Qaliley bel qrara gldi v hyatn qorudu. *** nsiyyt v laqlrin irisind daha aparc, sas v zruri bir nsiyyt var. Aristotelin szlri il desk, o laq - nsiyyt bri xobxtliy daha sasl can atr ki, insan xobxtliklrinin hamsndan vacibdir, zruridir v btn nsiyytlri znd ehtiva edir. Bu laq - nsiyyt dvltin yaranmasnn ilkin sas olan siyasi nsiyyt v laqdir. Bellikl, ayr-ayr aillr, qbil, tayfa v xalqlar zlrinin kolleti mdafisi, thlksizliyi, rifah, fiziki-mnvi inkiaf, bir szl sadti, azadl namin siyasi nsiyyt vasitsi il hr hans bir qurum v ya dvlt yaratmaq ideyasn irli srb, istr xoluqla, istrs d zorla hmin ideyan hyata keirmk mcburiyytind qalmlar.

120

*** lk baxdan ox sad grnn bu msl tarix boyu n tin v mrkkb chtlril bu gn d z optimal hllini tapa bilmmidir. Dnyann qdim, orta, masir dvrn alimlri, mtfkkirlri, filosoflar, politoloqlar tarixin tcrbsini thlil etmi v vahid nticy glmmilr. Bununla laqdar insan cmiyytinin ilk gnlrindn balayaraq, mxtlif dvlt qurulularnn idar sllar, forma v metodlar thlil olunmudur. Aydn olub ki, arlq v ahlq sonradan mtlqiyyt v istibdada, aristokratiya oliqarxiyaya daha sonra mtlqiyyt v istibdada, xalq trfindn seiln hakimiyytlr hrc-mrcliy v daha sonra diktatura v istebdada yuvarlanmlar. stibdad is z nvbsind zorakla, zoraklq cinaytkarla, o da mumxalq nifrtin, sui-qsdlr, hakimyyt evrililrin v istibdadn dalmasna sbb olmudur. *** Hazrda n axrnc v mqbul idar is demokratiya hesab olunur. Bunun balca prinsiplri oxluun hakimiyyti v hakimiyytin blnmsi olmasna baxmayaraq, o da hakimiyytin azlqlar - oliqarxlar v inhisarlar trfindn bldrlmsin gtirib xarmdr. nkiaf etmi lklrd hazrda qvvd olan demokratik sul-idarsi haqqnda deyirlr: Demokratik sul-idarsinin yararsz dvlt quruluu olmasna baxmayaraq, briyyt hl ki, bundan yaxsn kf ed bilmmidir. Demokratiya yunan sz olub xalqn, oxluun hakimiyyti demkdir. Bu anlay nzri chtdn g-

121

zl, daltli, clbedici grnr. Bs real hyatda nec gerklir? Burada problemin mtbxin gzucu nzr salmaq yerin drdi. Demokratiyann sas prinsipi sekidir. Xalq arasnda ona barmaq qaldrmaq deyirlr. Barmaqlarn oxluu v azl problemi hll edir. Lakin o barmaqlar qaldran mhitin ab-havas necdir?! Orada hr ey alnb-satlrsa v ya cmiyyt yaad sul-idarnin qorxu-vahimsi irisind abalayrsa, orada hans barmaqdan, daltdn, demokratiyadan v onun legitimliyindn danmaq mmkndr?! Sokrat istibdad rejimind, tam formal demokratik raitd ss vern hakimlrin barmaqlarnn say oxluu il lm mhkum olunmudur. Hmin barmaqlar xlaqn atasnn xlaqszlna ss vermilr. *** Barmaqlar silahdr, o xeyir d, r d xidmt gstr bilr. Burada sas rolu xlaq, mnviyyat, etika oynayr. xlaql adamlarn qaldrdqlar barmaqlar brkt dolu snbllr bnzyirs, xlaqsz adamlarn barmaqlar haqq-daltin qlbin sanclmaq n hazr duran snglri xatrladr. Demokratiyann tbiti insanlarn tbiti v taleyi il sx baldr. xlaq, azad seimi, yeri glnd ld etdiyi uurlar mdafi etmy csarti, ictimai-siyasi daya v zllri olan cmiyytlrd demokratiyaya ss vern llr insanlara rifah, azadlq, rf gtirn brkt dolu snbllr, olmayan cmiyytlrd istirab, mtilik v haqszlq dolu snglr evrilir. Bu gn BTM-nin Thlksizlik uras kimi mh-

122

km zlsi olmasayd, bu nhng tkilat dvltlr arasnda slh, thlksizliyi mhkmlndirn v mdafi edn, dvltlr arasnda mkdal inkiaf etdirn tkilatdan, tribunalardan susmadan danan, lakin dediklrini hyata keirmk n he bir qvvsi olmayan, zlsiz, formal ictimai tkilata evrilrdi. 30-cu illrd faist Almaniyas v Yaponiyann militarist siyasti Xalqlar Liqasnn mqsd v mramlarn vecin almadan dnya n zllrini oynatmaa balad. ticd Dnya Mharibsi baland. Zlmn topu var, haqqn da bklmz qolu deynlr, haqqn zllrini nzrd tutmular. Ona gr d atalar demilr: Filanks batmaq olmaz, onun zri d, zoru da var! Son nticd zri olmayan zoru olan xs, zri olan zoru olmayana qalib glir . Tsf ki, insan quruplarn birg cinayt, birg humanizimdn daha tez v mhkm birldirir. . . , , . - . , , . , . , ,

123

. *** nsanlar ox vaxt zlrinin kf edib, yaratdqlar totem v tabularn, obrazlarn, ideyalarn v btlrin quluna evrildiklri kimi, yaratdqlar qurumun da girovuna evrilmk thlksi altna drlr. Pritada deyildiyi kimi, piiy qar birg mbariz aparmaq n sianlar zlrin ba seirlr. Sekidn sonra grrlr ki, hmin sian piiy qar mtkkil mbariz tkil etmk vzin z byyb piiy evrilib v sianlar yemy balayr. etmli?! ec etmli?! Blalardan xilas olub, azadlq v sadt qovumaq n siyasi birlik, dvlt yaratmaq lazmdr, dvlti idar etmk n hkmdar. ec etmk lazmdr ki, sian piiy, hkmdar mstbid evrilmsin?! *** Tarixin zli v bdi sualna cavab vermk n Platon zndn vvlki dvltilik tcrbsini drindn thlil edib, ideal dvlt yaratman yollarn hazrlad v insanla tqdim etdi: Dvlt xalqn mdafisini, onun maddi-mnvi tlabatn, azadln, inkiafn v firavanln tmin etmlidir. Bu iin hdsindn kim v nec gl bilr?! Tbii qabiliyyt v istedada, oxillik tcrby v hazrla malik mdrik v lyaqtli, xlaql, gcl xsiyyt - hkmdar. El bir hkmdar ki, z rfli faliy-

124

ytil insann, onun xsiyytinin tarixd layiqli rolunu v yerini nmayi etdirmy qai olsun. Hr hans xalq n z arasnda bel bir lider tapmaq ox da tin deyil. Lakin hmin liderin - hkmdarn faliyytinin sas prinsipi xlaq v dalt olmal. Bax, burada susmaq n qdr tindirs, daltsizliyi rf etmk ondan da tindir. nsanlq susmad, Platonun dilin bal, ideyalarna lahi dedi. Ona scd etdi, ondan bhrlndi, hr szn bal kimi yedi, hr fikrin ilahi sz kimi inand... nun ideal, daltli dvlt nzriyysini rf etm , ondan daha pis - utopiya adlandrd. Platonun lyaqti onda idi ki, onun daltli dvlt yaratman vacibliyi haqqnda susmaa haqq yox idi, shvi onda idi ki, dalti utopiya adlandranlarn fikirlrini rdd etmy gc atmayan msl haqqnda danmd. Tarixin tkri frlandqca aydn olur ki, daltli dvlt yaratmaq ad altnda srlrl davam edn mbarizd insanlarda iki ey - birincisi al v xlaq, ikincisi - xsi maraq v eqaizim daha ox inkiaf etmidir. kincinin inkiaf etdiyi azadlqdan, daltdn v ideal dvltdn xeyli uzaqlam, birincinin inkiaf etdiyi lklr is azad, daltli v ideal dvlt xeyli yaxnlamlar. Bu gn dnyada nmun gstril bilck, qibty layiq daltli dvltlr varsa, bu, Platonun daltli, ideal dvlt haqqnda ideyalarnn qlcmlardr. Platonunun ideal, daltli dvlt ideyas mumilikd deyil, cmiyytimizin azadlnn, mariflnmsinin hazrki inkiaf sviyysind utopiyadr.

125

*** tlq dalt, mtlq daltsizlik, mtlq hakimlik, mtlq kllik v ya bir tik azadlq, bir tik sart yoxdur v ola da bilmz. Azadlq sdq deyil ki, insana bir tik verilsin. O insanlarn zli tbii haqqdr. Azadlq daltdir, insan n, xalq n hyat qdr, gn qdr zruridir, zizdir. Ona gr d o, tamdr, btvdr, yalnz btvlkd Gn boyda ia, cahan boyda qvvyy evrilir. arm ahan, yarm Gn anlaylar olmad kimi, yarm dalt, yarm zadlq anlaylar da yoxdur, ola bilmz. Azadl istmirm, zrr-zrr, qram-qram! Qolumdak zncirlri qram grk, qram-qram! Azadl istmirm, bir hb kibi, drman kibi, styirm Sma kibi, Gn kibi, Cahan kibi! (Xlil Rza) *** Btn bunlarla yana, azadln zlsi olmayanda klliy, mtiliy, msuliyyti olmayanda hrc-mrcliy, anarxiyaya, xlaq olmayanda vhiliy evrilir.

126

*** Platnun utopiyas onu ideyasn mahiyytind deyil, cmiyytd mvcud olan nsillrdn-nsillr trln hakim v kl psixologiyasndadr. Olmayan eyi saymaq mmkn olmad kimi, dalt v azadlq olmayan lkd iedal daltli dvlt, azad cmiyyt axtarmaq da utopiyadr. Platon qlbind yaratd ideal v daltli dvltin arxasnca baxa-baxa, daltin gcn inana-inana byk nigaranlq v kdrl dnyasn dyidi. nsanlar baa dmdilr ki, Platonun nigaranlq v kdri onun hr lky, cmiyyt smayan daltl v mdrikliyi idi. ***

Ekklesiastn dediklrindn:
Qlbimi mdrikliyi drk etmy, alszl v sfehliyi tdqiq etmy verdim. Anladm ki, byk mdriklikd byk kdr var; aln artran, qm-qsssini artrar. (Bibliya) *** Azad olmayan lklrin xalqlar n hyat he d frh, sevinc v xobxtlikdn ibart deyil. Onun byk msuliyyti, tinliklri v hll olunmaz problemlri, zab v ignclri var. Babalarmz yax deyiblr:

127

Apard aylar mni, Hftlr, aylar mni. Ykm quruun yk Yordu bu taylar mni.

*** Platonun shvini onun ilahi tbitindki mdriklik v daltd deyil, cmiyytdki xlaqi-mnvi dyrlrin yetkinsizliyind, qeyri-kamilliyind axtarmaq grkdir. *** Harada ki, siann piiy, insann mstbid evrilmk thlksi var, orada Platonun mdrikliyi v dalti onun shvi olaraq qalacaqdr.

128

Y

Mirz Clil v Mirz lkbrdn vvl uaq nallarndan balam elmi-bdii yazlaradk, mlliflr insanlara nec olma yrtmy chd gstri, onlara slind nec olduqlar bard hqiqti sylm. Mirzlrin dhasnn sirri bu boluu doldurmaqda - insanlara onlarn slind nec olduqlar bard hqiqti csartl sylmklrind olmudur. iy bs, byl brldirsn, a qare, gzn? Yoxsa bu ayind yri grrsn zn?! ( )

A
nsanlar maaradan xdqdan sonra yalanla hqiqtin mbarizsi raitind yaamlar. Hqiqt axtarna xanlar bel ox vaxt yanlaraq, aqn halda onu olmad yerlrd axtarm, zlri d anlamadan yalanla silahlanb, hqiqt ovuna xmlar. Bellikl, onlar hqiqtin real qanunlar zrind duran DYADA yalan, xrafat v mvhmatla idar olunan CMYYT qurmular. Yalan yalnz insanlara mxsus keyfiyyt olduuna gr, onlar n bir-biril zlrinin qurduqlar CMYYTin dilind danmaq, hqiqtin real qanunlar zrind duran DYA il da-

129

ha asan olmudur. Real dnya cmiyytdn frqli olaraq, ninki yalan qbul etmmi, onunla mkr, hiyl v saxtakarlq zrind mnasibt qurmaa alanlar czasz buraxmamdr. bit ona vurulan btn zrblrin qisasn alr. Cmiyyt is yalan n z zvlrin ox vaxt byk mkafatlar veri, yalana v saxta trif hyan duraraq, hakimiyytini daha da mhkmlndirmy al, htta lazm glnd hqiqtin gzun mil kdirir. Yalanla xurafat tbii, bdi ittifaqda v sx laqd olduu n bir-birini qidalandrmaq xsusiyytin malikdirlr. ryi xan varl tbqnin ideoloqlar bunu yax bil dvriyyy el mhartl buraxlar ki, saxta olmas bh dourmamdr. *** Trif v yaltaqla brnm yalan, hkm sahiblrini aldatman v l alman n sas v geni yaylm yoludur. Onlar hkmdarlarn maraq v mqsdlrini mhartl , onu xohallandrmaq n mddahlq edir, triflr sylyirlr. Trifdn srxo olan bu iki dknlri zlrini adi hrktlri haqqnda dastanlar eitmk . *** Trifin v yaltaqln lzztindn xilas olmaq hkmdarlar n ox tindir. nki, bu, onlarda irsi,

130

genetik xstlikdir. irin yalanlar v triflr onlar mst edib tbii halndan xarr, gerklikdn uzaqladrr, yalnla, htta, bdbxtliy aparr. Bellikl, mhitin yaratd hipnozun v psixozun qoynunda xumarlanaraq yatrlar. Bu mkldn xilas olman mddahlardan daha ox maariflnmk, elm, bilik, mrift, lyaqt v xlaqda ykskd durmaqdr. Bel olduqda, trifilrin v yaltaqlarn dnyagrd, bilik v mriftd zlrindn ox aada durduqlarn grr, onlarn yaltaqlqlarnn mahiyytini anlayb, xsiyytlrin sdrmaz, zlrin thqir sayarlar. *** Hr ksin zn v sviyysin layiq adam haqqnda sz demsi daha tbiidir. izami Gncvi demikn: gr bir adam dryan almaa dursa, Onun drya qdr bol xzinsi olmaldr. Dnyan almaq istyn drya gstrr, nki, dryan drya il almaq olar. (filoloji trcm) *** Bellikl, yaadmz ALM hl blkd ikn dnya iki ks qtb: rasional v irrasional tfkkr trzin ayrlmdr. Birincilr hqiqt, gerklik, mstqillik v azadlq axtarna, ikincilr yalan, mvhmat, hamilik v kllik axtarna xmlar.

131

Yalan v hqiqt anlaylar insann azadl v klliyil laqdar fikir kateqoriyalar olduu n hr bir xalqn asll v mtiliyi hmin xalqn dvlt yalana v yanlla n qdr bulamas, mstqilliyi v azadl is onun hqiqti n drcd l baldr. Ona gr d, mdriklr : zadlq drk olunmu hqiqtdir! nsan n, xalq n hqiqti drk etmkdn byk srvt, mstqillik v azadlq yoxdur, ola da bilmz! *** Hqiqtin bir yolu, yalannsa saysz-hesabsz yollar var. Hqiqtl silahlanm xalqlar hmin o birc yolla getmy mhkumdurlar. nki, baqa yollar yoxdur. Onlar hmin birc yolda sx birlir, vahid, mhtm, ahngdar qvvy evrilir, mqsdlrin qovuurlar. Yalanla silahlanm xalqlar saysz-hesabsz yollarda dolab qalr, btprstlr kimi hr zn yalan, xyali allah seib, baqalarna v onlarn allahlarna qnim ksilirlr. Belc gedirlr, gedirlr, mnzil bana ata bilmirlr. Artur openhauerin tbirinc desk, bel insanlarn hyatda ciddi, mdrik grntlrinin olmasna baxmayaraq, taliya eklrin bnzyirlr. Onlarn gediini istiqamtlndirmk, srtini artrmaq n boyunlarna brkidilmi mftil vasitsil burunlarnn nnd bir ng yal ot asrlar. Onlar hmin ota yetimk midil dayanmadan gedirlr. Bel insanlar mrlrinin sonunadk aldanm olaraq qalr v mqsdlrin yeti bilmirlr.

132

H
Hqiqtin bir, yalann min bir z vardr. Bu min bir z yalanlara bir o qdr d cild verir. Ona gr d yalann istehsallarna kt v istedadsz adam kimi qiymt vermk shv olard. Mqsdlrin nail olmaq onlardan aktyorluq mharti, yaradclq fantaziyas, mhkm yadda, abrszlq v mnvi naqislik tlb edir. Birincisi, cildini tez-tez dyiib rola girmy, ikincisi, yalann sjetini v mzmununu hqiqt bnzr dzb-qomaa, yadda eyni yalan dflrl ilkin variantnda danmaa, abrszlq yalann st alanda altndan xmaa v n nhayt, mnvi naqislik yalann rzil nticlrindn faydalanarkn xlaqn gzn qapamaa tminat verir. Bu xsusiyytlr insanlarn ksriyytin yad olduu n, onlar yalan dana bilmir, sadlvhlk gstrib, yalann istehlaklarna evrilirlr. *** Dnyann btn r ilri yalann v yanl bilmyin mhsuludur. Yalann alcs olmayanda mtrisiz mal kimi he bir dyr ksb etmir, istehlaklar trfindn mnimsnildikd is byk maddi qvvy evrilir. Onlar - istehlaklar - aldanmlar yalann gcl sosial-iqtisadi bazasna v real potensial qvvsin, dyn ordusuna evrilir, yalann hakimiyytinin fitvas il zlrinin azadlna v mstqilliyin qsd edir, yalann ayaq tutub yerimsin bais olur, son nticd is onu cmiyyt n mdhi bir thlky e-

133

virmy nail olurlar. *** Yalanla qanl mbarizd Sokrat hlak olmu, Cordano Bruno tonqalda yandrlm, Babk tik-tik doranlm, simi dabanndan soyulmudur. Tarix boyu minlrl hqiqt fdailri hid olmu, inc v mhrumiyytlr mruz qalmlar. Mnim n bu adlarn irisind daha bir ne ad vardr: ingiz Mustafayev, Al Mustafayev, Salatn sgrova v b. hidlr xalqnn azadln v mstqilliyini onun hqiqti bilib, drk etmyind grrdlr. Onlarn lm bel, yalann zrind, hqiqtin mhtm abidsini ucaltd. nki, bu lm deyildi. Xalqn yalan qvvlrin xyantlrindn mrdlikl qoruma bacaran hqiqi vtnprvrlrin xalqnn azadlna v mstqilliyin xidmt edn catli qhrmanl idi. *** Grnr, dyn ordusu olan cmiyytlrd yalan ayaq tutub yeriynd hqiqtl ox ehtiyatl davranmaq lazmdr. nki, hrimn Hrmzn ba zrind Domokl qlnc kimi asl. Tarix boyu yalana syknn lklrd hqiqti sylmk, haqq qorumaq v tlb etmk, mstqil v azad nfs almaq daha tin v thlkli olu. zn vtnrvr hesab edn hr bir azrbaycanl az-ox ld olunmu azadlq v mstqilliyimizin hqiqt hidlrinin qan il suvarldn he vaxt unutmamal, mqdds ruhlar qarsnda borcunu drindn drk etmli, onlarn ibrtamiz v -

134

rfli yolunun davamlar olmaqlar il fxr etmlidirlr. *** Bu gnk hqiqt aiqlrinin nmlri is hqiqt brnm yalandan baqa bir ey deyil. Vtn v xalqa xidmtin n ali nmunsi, ona mdhiyylr oxumaqda deyil, lazm gldikd onun yolunda hid olma bacarmaqdadr. O xalq ki, z azadl v mstqilliyi urunda mbariz aparmaq n potetik nitqlr, arlar sylmkl kifaytlnir, onun urunda hid olmaa qdrti v csarti atmrsa, o xalq haql olaraq kl olmaa mhkumdur. O xs ki, haqq-dalt, azadlq v mstqillik urunda mbarizd qlbinin drinliklrind zrr qdr qorxu hissini gizld bilmis, o insan hmin qorxu hissini glck nsillrinin boynuna boyunduruq kimi keirib, onlar da klliy mhkum edckdir. Hqiqt v azadlq aiqlrin deyil, hidlrin ruhunda tclla edir. Trk airi Orxan Vli demikn: Ah, nlr etmdik, bu Vtn n, Kimimiz nitq syldik, kimimiz ldk! *** 20 yanvar hadislri - Azrbaycan xalqnn dirliinin apogeyi gn gstrdi ki, xalqmzn azad v mstqil yaamaa haqq var. Hmin gn Vtnin igid vladlar hqiqti n ksrli silah kimi yalann zn rparaq, qlbinin drinliklrindki qorxu hisslrini si-

135

lib, imperiya yalanlarn ayaqlamaa, azadlq v mstqillik urunda hid olmaa zlrind qdrt v csart tapdlar. Lakin allarna bel glmdi ki, yalann simas olmad kimi vtni v millti, mkan v zaman da yoxdur. Yalan hr yerd, hr zaman yalandr, sadc cildini v qiyafsini dyiir. *** n mkrli yalan is yarmq hqiqtdir. O zaman hqiqt yalana el bular ki, rngini semk mmkn olmur. Yalan yalandan ox hqiqt oxayr. Hqiqti sona qdr qoruyub saxlamaq, bu nnni nsillrdn nsillr, srlrdn srlr trmk hr bir sivil xaqn mnvi, xlaqi borcudur. *** sl vtnprvrlr vtninin v xalqnn azadln v mstqilliyini istr xarici fitnkarlarn, istrs d milli xyantkarlarn yalan, hiyl v iftiralarndan qorumaq n daim sayq olmaldrlar.

SVLLY GED YOL


Hr xalqn sivilliyinin ls, onun yalana, yaxud hqiqt n drcd yaxn v ya uzaq olmasndan asldr. nsanlar ox zaman hqiqtin zn yanl anlamlar. rrasionalistlr beyinlrind yaratdqlar mvhumi, ideal, cazibdar hqiqtlr haqqnda bir-birin nal-

136

lar, fsanlr danb, o DYA - axirt dnyasn tdqiq edib, ruhun bdiliyini aydnladrdqlar zamanlarda, qdim yunanlar rasional dnc trzi v metodlar il gerk DYA reallqlarn v mumi qanunauyunluqlarn kf etmk n tbitl dil tapb danrdlar. Gr-gtr dnyasnda ictimai uru ictimai varlqda taprdlar. ctimai varln hqiqtlrini, bu hqiqtlrin real, lpaq, srt, gcl, dnmz siftlrini - fizikan v metafizikan kf edib, mahiyytini anlayrdlar. Grrdlr ki, hqiqt onu tapb, drk ednlrin hamsna eyni sz dediyi kimi, onlarn hamsna eyni drcd brabr v daltl xidmt edir. Bs cmiyyt? Onun qanunlarnn mahiyytindki subyektiv, daltdn uzaq, yalan v qsurlar, onun kimin mara v diktsi il yazlb, qbul olunmas bir yana dursun, zn tbitin vladlar hesab edn insanlara hr yerd, hr zaman, hr vtndaa tbitin qanunlar kimi tmnnasz, qrzsiz v brabr xidmt edirmi? Baxn, Gn nec d hr yerd, hr zaman, hamya tmnnasz, fasilsiz v sxavtl hyat enerjisi bx edir?! Kainat real hqiqtlrin hkmranlnn qdrtindn nec ahngdar hrkt?! Bu qanunlar Allah , cmiyytin qanunlarn is insan yazmdr. nsanlar hrkt tzlrind Allah unutmayb, sadc Onu tqlid etmy bel alsaydlar, yaratdqlar daltsiz mvhumi qanunlarla, Allahn yaratd heyrtamiz daltli, real v dqiq qanunlar arasndak frqlri xeyli azaldar, Allaha yaxnlab azadla v xobxtliy . Ona gr d, tbitl danmaa nail olan qdim yunanlar metafizikan fizikadan ayrdlar. Arximed fi-

137

zikada lingl lin v zllrin qvvt verib, gerk DYA trptmk n dayaq nqtsi axtaranda, Aristotel mntiqi il metafizikada insann ruhuna v alna gc verrk, cmiyytdki yalan, xrafat v mvhumat zrind duran mhumi dnyan alt-st etmk n HQQT dayaq nqtsi sedi, hqiqt axtaranlar aqnlqdan xilas edib, doru yola ynltdi, yalanla silahlanb, hqiqt ovuna xanlar trkisilah edib hqiqtl silahlandrd. *** Aristotelin metafizikasndak mntiqi Arximedin fizikadak lingini vz etdi. Antik dnya tbitdn byk mktbin, mllimin v ustadn olmadn drk etdi, ondan yrnmy balad. Allah Ona - elm v hqiqt ibadt edib, yalnz Ondan kmk dilynlr yaxnlad, onlara danb, sirrlrini ad, onlar doru yola ynltdi. Mhz bunun nticsind afinallar iki min be yz il vvl maariflnib, a qaradan, hqiqti yalandan ayrdlar, DEMOKRATYA szn ilk df istibdad raitind, ana dillrind tlffz etdilr. *** Alman milltinin ruhunun sasnda hqiqt - azad elmi dnyagr, maariflnmi gcl irad durur. Buradan da onlarn alnn geniliyi, iradsinin tknmz enerjisi, arzularnn qtiyyti, dqiqliyi, tinliklri ram etmkd dzm, qbul etdiyi qanunlara v vzifsin sonsuz sdaqti, yalana v saxtakarla nifrti tzahr edir. Almaniyada elm znn hqiqi yksk

138

mvqeyini v qiymtini oxdan tapmdr. Onlar birinci nvbd zlrin sbut etmilr ki, xalq ruhunun inkiaf n elm - hqiqt, hyat gerkliyin, onlarn qanunauyunluqlarnn yrnilmsin prstidn vacib he n yoxdur. Almanlar mld elm v tlim byk intelektlr ordusunda birlmi btn xalqn icbari mumbri, insani mkllfiyyti kimi baxmlar. Alman xalqnn btn tbqlrind xalqn hyat elml qaynaqlanm, xalq ruhu v al elmi ykskliy qaldrlmdr. Ona gr alman n hr yerd, hr zaman istr iqtidar olsun, istr mxalift, iki df iki drddr. nki, yalan v saxtakarlqdan frqli olaraq, hqiqt v elml silahlanm mntiqin birc dayaq nqtsi var. Onun bir qiyafsi var, ikincisi yoxdur. Znnimc, bizim anlammzda alman pedantizminin sirri bundadr. Alman ideologiyas da hmin ictimai siyasi raitin, alman mntiqinin, hqiqtinin, flsfsinin tbii mhsuludur. Bu ideologiyann sasnda azad v mstqil, xsi alndan qtiyytl istifad etmy csarti atan geni fikirli insan durur. Bu alman dvltinin, hanssa alternativsiz dahi rhbrin xsiyytin prsti deyil, almanlarn flsfsidir, alman xalqnn ideologiyasdr; alman xalqnn knll mumxalq mkllfiyytidir. Alman sivilliyinin, alman ruhunun, azadlnn, qdrtinin, zmtinin v aalnn mntiqi d bunda - hqiqt yaxn olmasndadr.

139

MLUMATL XALQ AADR


Bu mntiq uyun olaraq, yalan v hqiqt - tbiiliy v saxtakarla mnasibtd xsusi kisin nisbt gr ayr-ayr xalqlarn tarixi inkiaf yolu, taleyi myyn olundu, bu mntiq uyun olaraq sivil v ya qeyri-sivil cmiyytlr quruldu. Mntiq qurtaran yerd is eqoizm balanr, zllr gc vern Arximedin lingi polis dynyi kimi Aristotelin mntiqinin dayaq nqtsini dadr. Al zly, mntiq dyny tslim olur. Bu mntiq uyun olaraq, xalqn sivilizasiyasnn, thlksizliyinin, azadlnn v mstqilliyinin yegan ls xalqlarn idaretm sisteminin mntiql v ya dynkl silahlanmasndan asl olmudur. Bunun nticsind mntiql silahlanm lklrd yaradlm alternativ fikir azadl raiti, hmin lkd yaayan insanlarn alnn geniliyin, ruhunun csurluuna, iradsinin mlubedilmzliyin v xsiyytinin azadlna enerji vermi, bu mntiq uyun olaraq hqiqtl mlumatlanm xalqlar aa, yalanla aldadlm xalqlar kl olmular. Bu mntiqi davam etdirib, dvlt quruculuuna ttbiq edrkn bel bir tezis irli srmk mmkndr: mlumatl hakimiyyt aa, mlumatsz xalq kldir.

MAARFLM DEVZ
Azadln sas qidas hqiqti bilmkd, mlumatl olmaqdadrsa, hqiqti drk etmyin v xsi aldan

140

mstqil, srbst istifad etmyin v obyektiv mvqe semyin mnbyi maariflnmddir. Avropada renessansn sas aparc qvvsi maarifilik ruhu, enerjisi olmudur. Maariflnm insann uaqlqdan xmas, hddi-bulua atmas, nalqdan kamilliy, mstqilliy v fdakarla yetmsidir. Hddi-bulua atmamaq insann kimins rhbrliyi v diktsi olmadan z alndan istifad etmy csartin atmamasnn nticsidir. nsann gc, zmti, inam, azadl v insanln tntnsi yalandan azad olmasndadr. Qvvy evrilmk n yalann mqddsliy , gurultulu triflr v alqlara, hqiqtin is drk olunmaa ehtiyac vardr. qiqt insan Z, yalan ZG edir. *** Mariflnmmi xalqn avamlnn v nadanlnn fsadlar cmiyyt n zalm hkmdarlarn zlmndn daha dhtlidir. *** XV , , , - . , - , , , . , , ,

141

, . . . . , , , - . , . : - , ! ! *** Mqdds triflr v alqlar yeniyetmnin kamillmsinin, onun znn olmasnn, mstqilliyinin v azadlnn qarsna sdd kn manedir. Bu manenin siri olan insanlarn qyyumlua ehtiyac vardr, znn olmaa, yeniyetmlikdn xmaa, kamilliy yetmy qtiyyti v csarti atmr, zn ata v vzedilmz rhbr axtarr. Bunun sbbi tkc onun alnda deyil, yaad v qbul etdiyi raitin yaratd ktlvi irrasional tfkkr trzind, hqiqt, obyektiv gerklik haqqnda mlumatszlda, idaretm sulunun amanszlnda, maarifilikdn uzaq despotuluundadr.

142

*** ctimai fikir xadimlri qdim yunanlarla masir yunanlar mqayis edrkn, bel fikr stnlk vermilr ki, heyrtamiz ellin ruhunun yunanlarda snmsinin sas sbbi, uzun mddt Roma imperiyasnn istibad sul-idarsi raitind yaamas, daha sonra yadelli iallarn itatind s v he d ondan irin olmayan yerli hakimiytin v din xadimlrinin sarti olmudur. Btn bunlar onlarn gcl aln v azad ruhunu, rasional yaradclq v istedadnn tknmz enerjisini bomu, csartini sarstmdr. Yalnz azad, demokratik idaretm v mnasib dini forma onlarn genetik qdim ruhunu v csartini dirld bilr. *** Ey insan! xsi alndan mstqil istifad etmy kiiliyin atsn! mmanuel Kantn fikrinc maarifiliyin devizi bel olmaldr! Yalnz frdlrin mstqilliyi, siyasi, iqtisadi, sosial, ruhi, mnvi azadl btvlkd xalq azadla v mstqilliy yetir bilr. z haqqn ninki ala bilmyn, htta bu haqda dnmyi bacarmayan, dilni hyat trzi keirn hamisindn sdq v mrhmt dilyn xalq azad v mstqil adlandrmaq n az onu msxry qoymaqdan baqa bir ey deyildir.

AZL HEGEMOLUU
Ktlvi qyyumluun v itatkarln mvcud olduu istibdad raitind, demokratiyann sas olan

143

mstqillik v azadl ninki inkiaf etdirmk, onun toxumlarn bel ccrtmk haqqnda dnmk bsdir. Hamilrin boyunduruunu hvsl gzdirib xobxt glck urunda sevin-sevin bdbxtlik yrn xan bu bdi yeniyetmlr ordusu kamillik v mstqillik haqqnda he bir anlay olmadan zlrinin btn hquq v azadlqlarn, olan-olmaz hr eylrini - idaretmni, qanunlarn qbul edilmsi v icrasn, sekilrd ssvermni, zlrinin btn maraq v mnafelrini hamilrinin ixtiyarna buraxb, onlar alqlamaa, hr szn pik almaa, yalnz onlarn qulluunda durmaqla xobxt olmaa mhkumdurlar. nki, o, maariflnmdiyi n a qaradan semir, hqiqti yalandan ayra bilmir, artq manqurtla, z kemiin, bu gnk maraq v mnafeyin, glck arzularna qnim ksili yalann potensial istehlaksna evrili. Ona gr d intellektdn, hqiqtdn v maarifilikdn uzaqladrlm insanlarn byk bir hisssi yalan qidalanr, mr boyu hddi-bulua atmaa csart v frast tapmr, yeniyetm olaraq qalr, yalann sosial bazas kimi yalan atasnn daimi qyyumluunda mr . *** Yalana v zora istinad edn istibdad v diktatura sul-idarlrind xalqn hakimiyyti v iradsi mnimsnilir, yalanlarn gc il xalqn vzedilmz, alternativsiz ata obraz yaradlr. Bu mumxalq facisinin sbblrini uydurma milli mentalitet anlaynda deyil, ictimai-siyasi quruluun mahiyytind, yalanla hqiqtin mizan-trzisind, iqtidarn mqsd v mramnda, fetildirilmi

144

rhbrin eqoist tbitind v trafnda axtarmaq lazmdr. Zorakla dzmk, daltsizliy sbrli mnasibt bslmk, haqszla kr edib betrin betri var demkl tslli tapman mnyi mili mentalitetdn yox, hakim tbqnin xalq ktlsin alad kl psixologiyasndan qidalanr. Spartak, Babk, onlarla baqalar dzml, sbrli, krl olmayb, lmzliklrini azadlq urunda mbarizd lmkd taplar. Elmi sas olmayan, xalqn azadlna, firavanlna v trqqisin xidmt etmyn dnc v hrkt trzini dvriyy buraxmaq, onu adt-nny evirib mili mentalitet adlandrmaq xalqn azadlna, firavanlna v trqqisin qsddn baqa bir ey deyil. Tarixin shnsin xan burjuaziya feodallara xidmt edn adt-nnlri amanszlqla darmadan edib, zn mnasib yeni qaydalar brqrar etmk n qan tkb inqilab etdi. mentalitet mqsddn daha ox vasity evrildi. Mstbi, diktator, quldar, feodal, burjua, hminin siyasi partiyalar hakimiyyt gln kimi dzm v sbr anlayn unudub, zlrin fayda vern hakimiyytlrini mhkmlndirmy kmklik gstrn yeni xlaq kodeksi v mentalitet yara, onu zlrinin xidmtisin evirilr. Onlar etdi zlm mvqqti tinlik, Allahn sna, haqszla - qismt, taleyin hkm, btn bunlara dzmy tmkin, sbr ad ver, onlara mqddslik donu geydirrk, sbr Allahn addr deilr. Azlq tarixin btn dvrlrind oxluq n krl yaama, tiknin qdrini bilmyi idealladr, ona xalqn xlaqi, mnvi dyri, mentaliteti . Bu yerd Qasm by Zakirin aadak misrala-

145

rn xatrlamaq yerin dr: Vaiz biz oxur ri-Mustafa, Hrama mrtkib olmayn sla. z lum-lum udur batind, amma, Zahird dediyi mnaya bir bax. Bellikl, hakim tbq cmiyytd hegomonluu tmin ktl xlaqn v mentalitetini z tabe et . *** Yalann tbitind el bir mkr v hiyl gizlni ki, onu mariflnmmi insanlara czi alla da srmaq mmkndr. Lakin, hqiqti atmaq n ox vaxt byk al bel azlq edir. Bunun qarsn almaq, xalqn gcn, inamn zn qaytarmaq n onun maariflnmsin - hqiqtl mlumatlanmasna, mumbri praktikann dyrlrinin yrnilmsin gedn btn yollar almal, tmizlnmlidir. Ktlvi informasiya vasitlrin szn hqiqi mnasnda defakto azadlq v mstqillik verilmli, zad sz hr bir vtndan ilkin mlkiyytin evrilmlidir. Kitab nri, teleradio , qzetlr tkc senzuradan yox, polis zorunun mdaxilsindn, hamilrin mddahldan tam xilas olmaldr. *** ctimai praktika br sivilizasiyasnn inkiafnn btn istiqamtlrind srlr boyu toplanm hqiqt-

146

lr briyytin n qiymtli mnvi srvtidir. zn demokratik, dnyvi, hquqi dvlt elan etmi hr bir lk xalqn bu srvt qovumas n geni rait yaratmaa borcludur. nsanlarn vtnda kimi lksinin qanunlarn icra etmk vzifsi olduu kimi, azad insan istdiyi sahdn hm lkdaxili vziyyt, hm d mumbri tcrb v dyrlr haqqnda obyektiv mlumatlar almaq, hr hans sviyyd xsi tbbslrini, mxalif fikir v tkliflrini, irad v proqnozlarn srbst ifad etmk, yaymaq haqq da tannmaldr. *** Mlumatlanmaa, hqiqt, milli v bri tcrblrin yrnilmsin gedi-gli yollarn balamaq, bu sahd mbadilni, ktlvi mlumat vasitlrinin, lk hyatnn hr hans sahsin mnasibtd alternativ mvqeyin sdd kmk, fikir azadln bomaq, yalnz alternativsiz xsiyytin mdrikliyin, avtoritarizmin syknmk, onun ltfkarlna, himaysin v zoruna itat etmk hmin xalqn maarifiliy v sivilliyy gedn yolunu balamaqdan, onun mnvi inkiafna qar cinaytkarlqdan, xalq azadlqdan v mstqillikdn mhrum edib, bdi mtiliy, yeniyetmliy, qyyumulua mhkum etmkdn baqa bir ey deyildir. Azln oxluq zrind hegemonluunun yolu mqdds yalandan keir. Bu yol oxluu knll olaraq, azln tabeliyin - diktaturann klliyin aparan yoldur.

147

SO SZ Mirz Clilin v Mirz lkbrin masirliyinin sirri ondadr ki, onlar insanlara slind nec olduqlar bard hqiqti syldikd qare gzn brldirdis, nvlri onlarn rfli yolunu davam etdirmk istdikd is ox zaman tzyiqlr, thqirlr, bhtanlar, iftiralarla qarlar, alasmaz crimlr v polis dynyin mruz qalrlar. Kim n deyr bizd olan qeyrt?! Qeyrtimiz bllidir hr millt! ( )

148

-: ,

149


Tarixin sbh anda Tarixin sbh a oyanb, dnyaya aalq etmi Asiya ruhunun kklri drinliklr ildikc mistikadan daha ox qidaland v ntic etibaril axar dini-mvhmi mcraya ynldi. Bunun ksin olaraq, ellinlrin oyatd Avropa ruhu mistik zeniyytdn tmizlndi v dnyvi flsfnin zln yaratd. xsiyyt v cmiyyt - Asiyada fvqltbii dnya - mqddsliyin v sitayiin mngnsind mtildi, istibdad v mtlqiyytin tntnsi n lverili rait yaratd. Avroada is rasional mntiqi tfkkrn, hqiqtin, gerklik v harmoniyann axtarnda azadlq ruhu, trqqi v demokratiyann cngavrin evrildi. Bellikl, mqddsliy brnm, yalan, yanllq v ehkamlar zrind mhkmlnn rqin tarixi istibdad v mtlqiytin tarixi, hqiqtl kabusun ziddiyytindn doan yunanlarn - antik dnyann, mumiyytl Qrbin tarixi is demokratiya il diktaturann mbarizsi tarixi oldu. *** Bu bir hqiqtdir ki, dnya vhi heyvanlar hlildirmyi, onlar z iradsin tabe etmyi, torpa kibbecrmyi, meyv balar salma, yazma, kflr etmyi, incsnt nmunlri yaratma, dvlt qur-

150

ma asiyallardan yrni. Lakin o da hqiqtdir ki, masir sivilizasiyasnn elmi saslarn yunanlar qoylar. Tsadfi deyil ki, Qoca rqin mdrik mtfkkirlrindn biri Cavahirll ehru mumdnya tarixin bir nzr srind yazr: gr biz yunan dvltinin hyatnda stnlk tkil edn yalnz xrda mhariblr v digr hmiyytsiz hadislr diqqt yetirsk, onlarn zlri haqda n yrn bilrik? Biz onlar drk etmk istyiriks, mtlq fikirlrin nfuz etmli, onlar zlrinin duyu v falliyyt trzi il mnimsmliyik. Mhz bunun saysind Avropa... qdim yunan mdniyytinin vlad olu . (Birinci kitab, Moskva, Proqress nriyyat, 1981, sh.83). *** Eramzdan be min il vvl insanlar Frat, Dcl v il aylarn sahillrind suvarma sistemlri tikilr. Ondan bir qdr sonra misirlilr v umerlr iktoqrafk yazlarla qdim qanunlarn, tarixlrini v dastanlarn yazdlar, daha sonra is brnc v dmiri tandlar. O vaxtlar n Asiya anlay vard, n Ellada, n Yunanstan, n d Avroa; tarixin v briyytin birc anas, birc sivil dnyas var idi - indi biz ona Asiya v ya rq deyirik. Hmin dvr anamz Asiya hl Avropan domamd, btnind bslyirdi, doacaqd.

Kahinlr
Tarixin o uzaq, qdim dvrlrind Asiyada elml

151

yana, ehkam da tkkl tad v trafna tolad gcl kahinlr zmrsinin kmyi il mhkmlndi. Siyastilr zlri inanmadqlar ideyalara xalq inandrma onlardan - kahinlrdn yrndilr. Babilistanda Mrdk, randa Ahura Mazdaya (Hrmz), Flstind Yaxvaya, Hindistanda Krinaya, ind Buddaya, bir sra digr mmlktlrd is mxtlif canla, ya v baqa varlqlara sitayi trafnda mqsdlrin mqddslik donu geyindirdilr. Mvhumi ideyalarn ktly - sadlvh insanlara ykldilr. Onlar fkirlrinin dayclarna evirmkl insann yenilmz, lyglmz qdrtin, iradsin, meyl, tbbs, arzu v chdlrin, btvlkd ruhuna hakim ksildilr. Qbilnin, tayfan, xalqn maraq v istklrini z mnafelrin mhartl tabe etdilr, onlar tbii, insani xsusiyytlrindn mhrum edib, ikonalarda tsvir olunan rsmlrdki mti, itatkar mxluqa evirdilr. Bellikl, kainlr - mqdds ehkamlarn aparclar quldarlq cmiyytindn ox-ox vvl, ibtidai-icma quruluu zamannda, briyyt beikd ikn ruhi klliyin tmlini qoydular. *** Pol Holbax kahinlr haqqnda : Dnya xalqlarnn ilk qanunvericilri, alimlri, hkimlri, mif yaradclar v airlri kahinlr oldular. Onlarn lind olan elm, biliklr nabld adamlar n mqdds v toxunulmaz predmet evrildi; onlar zlrini ikimnal tmsillr, rmzlr v mmmalar vasitsi il eymbr elan etdilr. Bli, onlar aln, idrakn mul olduu btn sahlri inhisara aldlar. deyalarn geni yaymaq v tam

152

hyata keirmk n mktblr adlar, mqdds mbdlr tikdilr. Kortbii d olsa, bzi kflr etdilr. Lakin hmin kflr ktly mcz ad il tqdim olundu. Bu da kahinlrin mqddsliyin inam, prstii v itatkarl qat-qat artrd. *** Kahinlr il aynn qabarma v kilmsinin, Gn v Ayn tutulmasnn sirlrini yrnib, vaxtn vvlcdn sylmkl Misiri dinin beiyin evir. z mvqeylrini el mhkmltdilr ki, fironlar onlarn lind marionet evrilmk thlksi altnda qaldlar. Onlarn zmrsi el byyb inkiaf etdi ki, cmiyytin ictimai-siyasi hyatnn stununa, xsiyytin, htta hakimiyytin mstqilliyinin qnimin evrildilr. Bel olduqda fironlar da lknin ba kahini vzifsini l keirmkl hakimiyytlrini mdafi etdilr, zlrini Allahn olu, bir ox hallarda htta Allah elan etmkl irad v ruhlarn kahinlrin v onlarn allahlarnn sartindn qorudular.

*** Gcl kahinlr zmrsinin ideologiyasnn dayclar olan xalq ktlsinin belind is onlarn allahlar boyda nhng v mhtm ehramlar ucald. Bu abidlrin bykly, arl v alasmazl qdr byk, ar v alasmaz totemlrin, tabularn, mistik fikirlrin, ehkamlarn yaratd mtilik v itatkarln zrind is istibdad tkkl tad.

153

*** Dniz zn qovuan n nhng aylarn irin suyunun tamn drhal dyidiyi kimi, kahinlr ordusunun iradsi il idar olunan mhtm xalq ktlsi v ictimai-siyasi qurulu da n nhng v iql xsiyytlri bel dad ehkamlarn zlmtind qrq edir, n igid, csartli insanlar mtiliyin v itatkarln klliyind zir, n azad ruhlar istibdadn mngnsind bour. *** ql, csartli, azad ruhlara qar mumdnya tarixind n gcl, dahiyan v daimi davt kahinlrin davti olmu, onlarn kinin qar he bir kin duru gtir bilmmidir. Buna baxmayaraq, onlarn bdi davt, kin v kdurt mbarizlrinin alasmaz uurlar he kimi heyrtlndir. nki yzlrl insan nslinin hyatndan ken daimi, tdrici, aramsz v inadl mbarizlrin nticlrini, hadislrin v illtlrin mkrini grmk, hiss v drk edib heyrtlnmk, tkaml grb drk etmk qdr mkl msldir. Mhz bunun nticsind, qazanlm heyrtamiz qlblr kahini Allahn yerdki vzsiz nmayndsi kimi hr eyin laqlndirici, ruhun hkmdar etdi. Alman filosofu Maks tirner bu haqda bel deyir: Mn ondan (kahindn - red. mllifindir) - insandan hquqlarmn dyrini alram. O, mnim mnasibtlrimin srhdlrini myyn edir. Hakimiyyt insana mnsubdur, dnya insana mnsubdur, mn insana mnsubam.

154

Ellinlr
Dnyann btn xalqlarndan frqli olaraq ellinlrin payna byk bir xobxtlik nsib oldu. Onlarda kahinlrin marana v mnafeyin tabe olan din v xsusi ruhani zmrsi yaranmad. mumiyytl, Yunanstanda universal din haqqnda fikir formalamad. Elmin hrkat Elladaya rqdn - Misir, Finikiya v ranla laq istiqamtindn balan , rqin mqdds mistik baxlarnn gcl ykslii v axn ellinlrin ruhunun szgcindn kemyrk, beyinlrin kk ata bilmdi. Onlar mbdlrinin giriind insanlara azad ellin ruhu il mracit etdilr: zn drk et! *** Asiyallarn ruhunun mqdds mvhumi ideyalardan qidaland qdim zamanlarda, yunanlar Homerin mczli, mdrik nmlrini oxuyurdular. Onun ecazkar nmlrinin sehrli v fvqlad tsiri altda dini poeziyann mti, itatkar himnlri diz kd v geri kildi. Tbii-dnyvi yaradclq mqdds-mistik yaradclq zrind qlb ald. n v iql poeziya tutqun v qmgin dini himnlri, airlr v filosoflar kahinlr v ruhanilri stldi. Asiyallar mbdlrd allahlara sitayi ayinlri il mul olarkn, yunanlar Olimd ba Allah Zevsin rfn tntnli mrasimlr tkil edir, qzn idman oyunlar, qvvt, csart v cat yarlar keirirdilr.

155

Homer
Homer poeziyasnn sitayi mnbyi nd idi? Hr eydn vvl onun nmlrinin tbitinin lviliyind, alicnablann, ncibliyinin dolunluunda, flsfsinin drinliyind, babalarnn ruhunun layiqli trnnmnd idi. Alman arxeoloqu Henrix liman XX srin ikinci yarsnda Homerin srlri sasnda Kiik Asiyada qaznt ilri aarb, Troya hrini tard. O, bu tants saysind Odisey v liada qhrmanlarnn tarixi izlrini z xarb, dnyaya gstrdi... Bu bir daha sbut etdi ki, qoca mdrik an poeziyasnn prsti mnbyi, sehirli qvvsi hm d onun nmlrinin reallnda, ruhunun Elladann n qdim tarixinin kklri il mhkm ballndadr. Xalq n onun tarixindn, babalarnn ruhundan mqdds, dyrli v zruri he n yoxdur v ola da bilmz, onlarn ruhundan byk hqiqt yoxdur v ola da bilmz, hqiqtdn bdi, qdrtli, yenilmz v uca he n yoxdur v ola da bilmz. bh yoxdur ki, Lyudvik Feyerbax Qdim insanlar n hqiqt dnya olmudur deyrkn yunan dnyasn, yunan hqiqtini, yunan ruhunu, elc d koranlikdn, faliyytsizlikdn, snilikdn, yalan, qorxu v zablardan, mtilik v itatdn, nadanlq, talt, sstlk v iradsizlikdn uzaq azad, frhli, qvvtli, tbii qiqti - Homer ruhunu nzrd tutudu. Homer ruhu tkc yunanlar v avropallar n yox, dnya xalqlarnn btn mdrik, radtli, thsilli

156

adamlar n tknmz, dolun xzin qoyub gedi. O, dnyann n gcl fatehlrinin, filosoflarnn, tarixilrinin, yazlarnn, htta arxeoloqlarnn ruhunu fth edi.

Miflr
Mif allahlar, titanlar, ruhlar fsanvi insanlar haqqnda satirlr, rvaytlrdir. Yunan mifologiyas is yunan ruhunun, onun dnyagrnn, flsfsinin proloqudur, szn hqiqi mnasnda real xalq flsfsidir. Onu flsf kimi d oxumaq lazmdr! unan miflri paraboladr, alleqoriyadr. Heroqliflr fonetik lifbadan qdim olduu kimi, onlar da flsfdn daha qdimdir. Onu heroqlif kimi d oxumaq lazmdr! Heroqliflr ss deyil, rmzdir. Onun zrindn prdni v mmmalar gtrb hqiqi mnasn grmk n rmz kimi d oxumaq lazmdr! Yunan miflrini birbaa v birmnal qbul ednlr Ezopun v Krlovun tmsillrini ciddi zooloyi srlr kimi oxuyanlara bnzyirlr. Onu tmsil kimi d oxumaq lazmdr!

*** He kim dey bilmz ki, o Sfinksi grmdr. nsan bal, ir bdnli, mhkm qanadl v iti caynaql Sfinks real varlq kimi hyatda yoxdur. O, yalnz insanlarn txyylnn, fantaziyasnn mhsuludur, mifo-

157

loyi obrazdr. Sfinks uca dan zirvsind mdhi grkmd oturub yoldan kenlr mmmal suallar verir, dzgn cavab vermynlri paralayb mhv edir. Mdrik v csartli Edip onun hzuruna gedir, suallarn dinlyir: hans canldr ki, drdayaql doulur, sonra ikiayaql, daha sonra , nhayt, yenidn drdayaql olur? Edi drindn dnb Sfinksin sualna bel cavab verir: insandr, doulandan sonra drdayaql imklyir, sonra ayaa qalxb ikiayaql yeriyir, qocalanda saya syknib ayaql olur, qocalb ldn dnd yenidn yatanda drdayaql imklyir. Ediin dzgn cavab Sfinksi mhv edib, zirvdn yer endirir. Qalib onun csdini lnglik v ktlk rmzi olan ey yklyib adamlarn hzuruna gtirir. Xalq zn rhbr seir. *** Mifd Sfinks tbitd, cmiyytd, insan tfkkrnd obyektiv faliyyt gstrn dnyvi anunlarn aar olan tcrb, bilik v elm rmzidir. Yunanlar onu heroqliflrd Sfinks, elmd anun kimi oxumular. Sfinks d anunlar kimi ucalqda, latmaz dan zirvsind mdhi grkmd otur, insanlarn qarsnda bitib-tknmyn mmmalar, suallar qoyu. Qvv aldadr, bilikddir, elmddir, suallarn dzgn cavabndadr. Hmin qvv is yarananlar irisind yalnz insana verili. nsanlar mxtlifdir. Elsi var ki, bir mtlb haqqnda dnnd daha bir ne qaranlq mtlblri ar, elsi d var ki, eitdiyindn baqa bir ey anlamr.

158

Bir msl haqqnda eidib on mslni anlayan, deyilnlrdn dzgn ntic xarmaqla deyilmynlri baa dn mntiqi tfkkr sahiblri hqiqti drk edib, Edip kimi azadla xr, hkmdar olurlar, drk etmynlr is yanlaraq shv , yolunu azr, kllikd qalaraq mhv olurlar. *** n latmaz yerd grnn, ox mdhi grkmd olan mmma bel, drk olunduqdan sonra latmazlqdan enir, qorxunc grkmi adilir, aln mal v qulu , sona qdr anlaql v hamya mlum olan hqiqt evrildikdn sonra is n lng v gec anlayan insanlar bel onu drk edir v daycsna evrilirlr. Ona gr d Edip Sfinksin csdini mhz ey yklyib gtirir. Yalnz bu zaman, hqiqt ham trfndn mnimsnildikdn sonra maddi qvvy evrilir. *** lah Fetida olu Axilles lmzlik vermk n onu dabanndan tutaraq yeralt Stiks aynn mqdds suyuna salr. Paris Axillesin sirrini yrnir v onu dabanndan oxla vuraraq ldrr... slind uaq nalna bnzyn bu hekayt drin v geni flsfi mahiyyt dayr: vqltbiilik v lmzlik yoxdur. Hr eyin, hadisnin, n yenilmz insann, mdhi qvvnin d zif yeri - Axilles daban, sirri var. Hmin sirrin yrnilmsi mdrikliyin qlbsidir.

159

*** Prometeyin insan yarat v ona mxtlif heyvanlarn hissciklrini qat kim inanr? slind bu, o demkdir ki, insanlar bioloyi varlq kimi instinkt mxtlifliyin malikdirlr. Yni, insan ir kimi mrd, tlk kimi hiylgr, canavar kimi yrtc, qaz kimi ayq, uzunqulaq kimi ktdr. nsan iy sd mmidir, ondan hr ey - n alaglmz hrktlr, anlalmaz, drk olunmaz mllr gzlmk olar. Mifdn grnr ki, bu hqiqtn d beldir. nsanlar yaradb, isinmk n onlara od vernd insanlar z yaradclar v xilaskarlar olan Prometey minntdarlq vzin, ondan Yuiter ikayt edirlr. Od - eneryi, bilik, zka, ruh rmzidir. O, yerin mhsulu deyil. Prometey onu smadan - Gndn gtirib. Bu ruh mvhumi deyil, iqldr, realdr, hqiqtdir. Hqiqt kimi gcl silah, Allaha mxsus lamti isanlara vermkl onlar ilahildirmk antik allahlar naraat edir. Onlar Prometeyi cinaytkar v xyantkar elan etmkl onu n ar czaya mhkum edirlr. Prometey dhtli ignclr mruz qalr. Lakin Gn Herkulesi gndrrk, insanprvr Prometeyi azad etdirir. *** Prometeyin rfin srlrdir ki, mllrl qa yarlar, estafetlri keirilir. Bu, o demkdir ki, elmin ran bir nfr tkbana mnzil bana atdra bilmz, buna nail olmaq n elm mlini nsillr bir-birin trmlidirlr. Yunanlarda mhz bel olub: Homer - Fales - Sokrat - Demokrit - Hippokrat -

160

Platon - Aristotel - Evklid - Ptolomey v s. Qdim yunanlar Prometey obrazn yaratmaqla arzu etdiklri insan xsiyytini mifldirilr. , mdrikdir - qanunlar drk edir, yaradcdr - insan kimi bir mxluqu yaradr, xeyirxahdr - insanlara qay gstrir, csurdur - Gndn od gtrr, insanlarn xobxtliyi urunda lm, n mqqtli ignclr mruz qalmaa bel hazrdr. He bh yoxdur ki, qdim yunanlar Prometeyi briyyt ideal insanlq simvolu kimi tqdim etmilr. *** Yeri glmikn, Sokratn hqiqti Prometeyin oduna ox bnzyir. O, xalqa hqiqti syldiyi n mhakim olunur: ya hqiqtlrini danmal, ya da lmlidir. Sokrat ikinci yolu seir. Tlblri il son grnd: a hqiqti ldrb zm yaamalyam, ya da zm ldrb hqiqti yaatmalyam, - deyrk zhr dolu piyalni hqitin rfin bana kir. Prometeyin layiqli davams v vlad kimi z lm il lmn zn sarstd, hqiqt yenilmzlik v bdi azadlq verdi, Prometeyin odunu, mlini glck nsillr mrdanlikl trd.

Allahlar
Yunan mifologiyasndak allahlar v obrazlar slind antik insanlarn onlar hat edn alm haqqnda dnyagrlrinin flsf kateqoriyalardr. bh yoxdur ki, Frensis Bekon Kassandran - s-

161

mimilik, Stensi - ittifaq, Orfeyi - flsf, Kuidonu atom, Devalikonu - intibah, Prozepinan - ruh, Metidan - mslht v s. rmzi adlandrmaqla mhz bunu nzrd tutudu. *** Antik allahlarn tbiti mqddslikdn daha ox tbiiliy, real insanlarn tbitin oxayr. Onlar daltli, namuslu v rflidirlr, hminin, xlaqsz, lyaqtsiz, bdxah, qddar, rhmsiz v daltsizdirlr. *** nsanlara sadt vern Prometey Veneran thriki v Zevsin iradsil n ar igncli lm mhkum olunur. Vulkan Minerann namusuna tcavz edir, Sizif allahlarn mri il mr boyu dan zirvsin da qaldrmaqla mnasz v igncli mr keirmy layiq grlr v s. Ona gr d Platon nzriyysini hazrlad ideal dvlt Homeri v onun allahlarn qbul etmirdi. nki Homer miflrindki tbiiliyin, realln, hqiqtin lpaq z, idealist Platon n anlalmaz idi. O, ideal, humanist, mqdds hqiqti axtarrd. Hqiqt is anunlarn vlad olduu n gcl, srt v amanszdr. *** Qdim yunanlarm bykly onda idi ki, onlar mqddslikdn daha ox hqiqt yaxn idilr. ki df ikinin drd olmas aksiomadr, hqiqtdir. Hqiqt ol-

162

duu n d tkzibedilmzdir, ikibal, mmmal deyil. bdilik n hqiqtin drk olunmaa, yalann is mqddsliy brnmy ehtiyac var. nsan yalnz hqiqti drk etmkl zn drk edir, zn inam artr, mhkmlnir, ilahilir. Hqiqtin gc insanda, onun daxilind, qannda, ruhunda v iradsinddir. Yalann gc is insandan knarda olan mvhumi mqddslikddir. Onlar allahlar tbitin v cmiyytin obyektiv qanunlarnda, allahlarn drk olunmasn hmin qanunlarm yrnilmsind, insann xobxtliyini v rifahn is qanunauyunluqlarla mkdalqda grrdlr. Bellikl, yunanlarda mqdds kahin, ruhani slalsi yaranb, prvri tara bilmdiyi n onlar zlrinin yaratd allahlarla kifaytlndilr, mqdds mczlrdn uzaqlab hqiqt, elmi dnyagr yaxnladlar. Ona gr d Elladada Allahn rsulu peymbrlr v dnyvi dinlr yaranmad. Onlarn hams mqddslik n ox mnbit olan Asiyann payna dd.

Ellin ruhu
Maariflnmi yunan ruhu dnyaya yeni yol ad. Bugnk sivilizasiya - tbit, flsf, incsnt, mdniyyt, xlaq, hquq, diplomatiya, dvltnaslq, , fizika v metofizika, cmiyyt v insan idrak v s. il bal olan btn elmlr z balancn Eladadan gtr. srlr t, dnya mdniyytinin dairsi insan zkasnn hddin uyun olaraq genilndi. Amma onda

163

olan yunan mdniyytiin toxumlarnn ccrtilri bu gn d gz qabandadr. Mvcud mdniyyt glck nsillr trfndn hdudsuz hdd atdrlsa bel, yen d yunan mdniyytinin izlri aydn grnck. nki onlar mumbr elminin dzgn, tbii, rasional inkiaf, br vladnn - insann ruhi yksliinin qsursuz smti n ox layih v eskizlr hazrlalar. Demokritin atomu 2 min 500 ildn sonra paraland, tibb iilri 2 min 400 ildir ki, Hippokrat and iirlr. Aristotelin deduktiv mntiq metodu 2 min 300 ildn sonra Frensis Bekonun induktiv metodu il tamamland, Evklid hndssinin aksiomalar bu gn d aksiomadr. Olimiya yunlar mllri bu gn d z odunu qdim Afinadan gtrr v s. Aristotelin universal, ensikloedik zkasnn v dhasnn in orta srlrin chaltinin zlmti bel sndr bilmdi, bu byk nfuzun qarsnda ninki antik dnyann elmlri, btn briyyt v zamanlar ba ydi. Onun tlbsi sgndr dnyan ial edib nhng imperiya yaratd kimi, Aristotel d elm dnyasn fth edib, znmxsus elm imperiyas yaratd.

Btn iql zkalar Elladadan keir


Antik dnyann tarixi bir klam indi d insanlarn dilindn dmr: Btn yollar Romadan keir. Lakin onlar digr vacib bir klam demyi unutmular: Btn iql zkalar Elladadan keir. Mhur tarixi v mtfkkir Plutarx bel deyir:

164

Eramzdan vvl V sr qdr... afinallar fxr ed bilrdilr ki, onlarn arasnda bir nfr d savadsz yoxdur. Bli, iq zlmtin qnimi olduu kimi zka da nadanln dmnidir. Ona gr d mtlqiyyt, tkhakimiyytlilik kimi sul-idarlr n mhdud formada bel yunanlarn iql, maariflnmi yaradc qvvsinin tlbatna cavab vermirdi. rqd yaramaz ahlarn boynuna kndir keirmkl bir mstbidi digri vz edirdis, tkhakimiyytlilik srt v ya nisbtn mlayim formada dvlt quruluu kimi dyimz qalrd. Yunanlar is respublika sul-idarsin kemkl yeni dvlt formas yaratdlar. Qrbd qanunlar yaradlrdsa, rqd didaktikaya, nsihtlr stnlk verilirdi. Tsadfi deyil ki, briyytin bu gn daha ox bhrlndiyi flsf, respublika v demokratiya szlri yunan dilind yaran. *** Hr hans xalqn dvlt quruluunun formas onun flsfsinin, ruhunun inikas olduu kimi, yunan demokratiyas, respublika quruluu da, onun azad, iql, nurlu flsfsinin mhsulu idi. Yunan ruhu hqiqti v dalti qbul etdiyi kimi, yunan cmiyyti d azadlq v firavanl demokratik dvlt quruluunda grrd. Onlarn siyasi ideyalar v dvltilik tarixi demokratiyan istibdad zrind qlbsi tarixidir. Tiranlar ldrmk xalq arasnda yksk xlaqi hrkt, ml hesab olunur, bunu edn xs zn bdi hrt qazanrd. Bel bir tarixi raitd Platonun Dvlt, Aristotelin Siyast, Ksenfontun Mstbidlr v digr

165

srlr yarand. daretm tiranlarn xsi iradsindn elmin predmetin evrildi. Demokratiya, oliqarxiya, aristokratiya, timokratiya v s. sul-idarlri yarand. Psistrat, Periandr, Trasibul kimi mstbidlrin qarsna Likurq, Solon, Klisfen, Perikl kimi qdrtli xsiyytlr, demokratlar, dvlt xadimlri, qanunvericilr xdlar.

Ellada ialedilmzdir
Tarixd hrbi chtdn gcl dvltlr Yunanstan torpan ial ed bililr. Lakin Elladan, onun ruhi ucaln fth etmk he bir cahangir nsib olmad. ksin, yunan ruhu btn iallarn ruhunu fth etdi. O, antik dnyada ruhi imreriyann ah, zka dnyasnn cahangiri oldu. *** Makedoniyal skndr Yunanstan ial etmyi bacard, lakin zn Zevsin olu elan etdi, mllimi v trbiyisi Aristotel oldu. znn etiraf etdiyi kimi, btn hrbi tbbslrinin n yax v sdaqtli mslhtisi Homer idi. O, fth etdiyi lklr z il dnyann n qiymtli srvti olan ellinizmi aparrd. nki yax bilirdi ki, tarixi qlblri yunan ruhunun mhsuludur. Adtn, hkmdarlar dmnlrinin mkrlrini, qsdilrin, xyantkarlarn sirlrini yrnmk n kfiyyat mrkzlri yaradr, onun maliyldirilmsin hdd qoymur, bu i xsn rhbrlik edirlr. skndr is tbitin v cmiyytin sirlrini yrnmk n elmi mrkzlr yaradr v onla-

166

ra sxavtl vsait , harada olmasndan asl olmayaraq, ld olunan yeni elmi nticlr il maraqlanr v imkan taan kimi onlarla tan olurdu. skndrin ayrd pullarn hesabna Aristotel ovular, qututanlar, balqlar saxlayr, bunun saysind fizikan v metafizikan, tbitin, cmiyytin v tfkkrn sirlrini yrnirdi. Yunan dnyasnn n byk bilicilrindn, yunan ruhunun n mahir aparclarndan v dayclarndan biri - skndr Makedoniya ar Filiin olu olsa da, btn qlblrin gr yunan ruhuna borclu idi. *** Romann qlnc Yunanstan ial etdi. Yunan ruhu is Roma imperiyasn fth etdi, ellinizm spaniyadan Hindistana qdr geni vst ald. Bu, romallarn cngavrlik qdrtin ruhi yksli, qhrmanlq zmtin cah-clal gtirdi. al olunmu Elladann vladlar qul edilrk Romaya aparlrd. Hmin qullar Romada mktblr ar, romallara thsil verir, ibtidai mktblrin ilk siniflrind dbiyyat tdris edirdilr. *** Qul edilmi yunanlar Romada sahiblri n byk intellektlr idilr. Onlar intellektual ilr grr, katib, mllim v ya kitabxana ilyir, sahiblrinin mlklrinin idar il mul olurdular. sir aparlm yunanlar irisind dbi v elmi srlri il frqlnnlr d olurdu. Xatrlatmaq kifaytdir ki, Roma dbiyyatnn sasn Terentli yunan

167

Andronik qoymudur. O, azadlq qazandqdan sonra z adn Roma poeziyasnn annallarnda Liviy Andronik kimi saxlad. Liviy Andronikdn sonra Qney eviy v Kvint Enniy Roma dramaturgiyasnn v teatrnn sasn yaratd. Onu da deyk ki, Esxil, Sofokl, Evriid v Aristofan kimi dhalar eramzdan vvl 6-4-c srlrd dramaturgiyann btn anrlarnn klassik nmunlrini yaradarkn tkc yunan dramaturgiyasnn deyil, dnya dramaturgiyasnn v teatrnn bnvrsini qoydular. E.. V srd Tarix srini yazan Herdot, yalnz yunan tarixinin deyil, cahan tarixinin atas oldu.

qli mlkiyyt
mumiyytl, demk olar ki, qli faliyyt aid olan btn msllrd romallar yunanlar agirdlri olmular. Bu baxmdan Plutarxn Mqayisli trcmeyi-hallar kitab ox maraqldr. O, kitabnda 22 grkmli yunann v romalnn hyatnn qoa tarixini v mqayissini veri. Bu dyrli srd Afinann v Romann banilri Tesey v Romuldan balam khn erann sonuna kimi byk bir tarixi dvr hat edn maraql mqayislr aparl. Demokratik dvlt xadimlri: Perikl - Fabiy Maksim, daltli qanunvericilr: Solon - Pelikola, grkmli natiqlr: Demosfen - Siseron, qdrtli cahangirlr: skndr - Yuli Sezar v baqalarnn yaad dvr v onlarn mllri bir daha gstrir ki, btn sahlrd ilk yol aan xsiyytlr yunanlar

168

olular, tqribn 2-4 srdn sonra romallar onlar tkrar v ya tqlid eilr. *** Zngin yunan mdniyyti, elmi, flsfsi, dbiyyat, incsnti, tarixnasl, v s. Roma mdniyytinin v romallarn mnviyyatnn btn sahlrin misilsiz tsir gstr, yunan adt-nnlri, adlar romallarn mitin daxil olu. Onlarn dini yunan satirlrinin tsiri altnda dyii, allahlar bel yunanla. Yunan demokratiyas, hququ v dvltilik sul-idarsi Romann ictimai-siyasi hyatna nfuz e, mhur Roma qanunlarnn yaranmas n qida veri. *** Yunanlarn heyrtamiz yaradc ruhunun nailiyytlrini mnimsyrk, zlrinin xarakterlrin v mli faliyytlrin uyun kild istifad etmkl, Roma ruhu mhkmlndi, btn xalqn qanna, canna hopdu, qlbin v beynin yeriyib nhng, sarslmaz, coqun v yaradc qvvy evrildi. Yalnz bunun saysind Roma respublika siyasi quruluu qazand, xalqn iradsini ifad edn qanunlarla tkhakimiyytliliyin mhkmlnmsin rvac vern btn tellri ksdi v xalqn hakimiyyti zrind duran qdrtli dvlt quruluu yaratmaa nail oldu. Yalnz mumxalq ruhunun zmti saysind respublika Romas Karfagen kimi gcl bir dvlti darmadan etdi, Hannibal kimi dahi srkrdni mlubiyyt uratd, zmansinin mdni dnyasn hat edn nhng v qdrtli

169

yarada bildi.

Tfkkrn qanunlar
Antik yunanlar dnyann btn xalqlarndan frqlndirn bir sra mhm chtlr onlarn misilsiz qlblri n sas olu. Onlardan ikisini birlikd nzrdn keirk: Bel ki, btn xalqlar tarix boyu bilik qazanmaq urunda fdakarlqlar gstrilr. Onlar bzn ox dyrli faktlar ld eilr. Lakin z-zlynd hr hans bir fakt he d elm deyil, sadc elmin kiik zrrciyidir. Ellinlr is hmin faktlar mumildirib, onlarn daxilind gizlnmi sbb v nticlrin elmi saslarn v qanunauyunluqlarn tapmaa daha ox diqqt yetirirdilr. Deyilnlr aydnlq gtirmk n saysz-hesabsz dnya hadislrindn birin diqqt yetirk: ki nfr bilyard oynayr, onlardan biri hvskar, digri is pekardr. Hvskar tora bir ar salmaq n n az on zrb vurmal olur. Pekarn is birc zrbsi bel boa xmr. Buna sbb ndir? Mlum msldir ki, arlar hr df dalanda masann zrind tamamil frqli kild dururlar. Hvskar oyunu bel hesab edir ki, bu xaosun iind mumi birldirici he n yoxdur v ola da bilmz. Lakin pekar oyunu mnzrni diqqtl izldikd bu gzgrnmz birldirici mumi chtlri tapr. Hmin chtlr ndn ibartdir? arlarn danq kild trafa sray hr arn bir zrb il tora salnmasn mmknsz edirs, onlarn bir-birin hans bucaq nisbtind dayanmas onu mmkn edir. Bel-

170

likl, pekar oyunu arlarn hamsnn tora bir-bir salnmasnn mumi qanunauyunluunu tapr, lazmi bucaq altnda, tlb olunan qvv il zrb vurur v sbut edir ki, bu metoda ml etmkl hr zrbyl tora az bir ar salmaq mmkndr. Antik dvrlrd d mhz bel olub. Dnya xalqlar bilik qazanmaq n xaosun iind ayr-ayr faktlarn axtarna xrdlarsa, yunanlar dnyada ba vern hadislrin, ayr-ayr faktlarn mumi qanunauyunluqlarnn elmi saslarn, laq ardcllnn sbblrini yrnmy daha ox diqqt yetirirdilr. Bu id tfkkrn qanunlarn, hqiqti tarmaq n dnmyin, thlil etmyin, real qli nticy glmyin dzgn elmi metodikasn, sulunu, yolunu tarmaq, zn drk etmk, tkmilldirmk, elmi deduktiv mntiql fikir yrtmk balca rol oyna. Digr trfdn is baqa xalqlar o dnyann - axirt dnyasnn, ruhun varl v bdiliyinin sbutu il mul idis, yunanlar real dnyan, tbitin, onlarn z dillri il desk, fzikann v metafizikann tdqiqi il mul olurdular. Mhz tdqiqat obyektinin v sulunun dzgn seilmsi saysind onlar digr xalqlardan frqlndilr, rasional tfkkr trzinin metodikas il hamdan tez elmi kflr etmy nail oldular. rrasional tfkkr trzin malik xalqlar is hqiqt yaxnlaa bilmdilr. Lyudvik Feyerbax qdim insanlar n hqiqt dnya olmudur ifadsini dil gtirrkn, yunanlarn elmi aradrmalarn metodikasnn, dnc, tfkkr trzlrinin, mntiqinin dzgnlyn v hyatiliyini, obyektinin insanlarn yaayb, yaratd real, gerk dnya olmasn nzrd tutmudur.

171

*** Antik yunanlar insanlara zn drk et! de hamdan vvl baa dm: dnyan drk etm , zn drk etmkdn keir. Ey insan, zn drk et!

172

Tarixin parlaq ulduzu


gr mndn dnya tarixind vzolunmaz xsiyytin adn sorusalar, ilk anda onlarla dha xyalmda canlanacaq. Lakin daha drindn dnnd onlarn irisindn parlaq sima gn kimi daha gur iq saacaq. Fikrimc hmin parlaq ulduzlardan birincisi Homerdir . O, Odisey v liada srlrini yazmaqla xalqnn tarixi yaddan brpa etmi, onu kkn qovudurmu, yunanlarn tarixini, flsfsini, corafiyasn, allahlarn, sevinc v kdrini, mhbbt v nifrtini mumildirib toplum halnda btn nsillr n n dyrli xzin kimi saxlamdr. Antik ellinlr Homer minntdardrlarsa, masir Avropa sivilizasiyas ellinlr borcludur. Onlar ox qdim zamanlardan btn dnyvi elmlrin cizgilrini el mkmml czmlar ki, sonrak nsillr srlr boyu onu rnglmkl mul olmular. *** Makedoniyal sgndr ran ah Daran mlub etdikdn sonra qnimtlrin irisind ahn n qiymtli da-qalar mcrn fateh tqdim edirlr. O, da-qalar knara atb, mcry Homerin srlrini qoyma mr edrk deyir: Onlar mnim btn hrbi qlblrimin n yax v etibarl mslhtilri olmular. Homer tarixin atas Herodot n lkin tarixi

173

mnb, elm dnyasnn imperatoru Aristotel n baqalar il mqayisd Allah, antik poeziyann parlaq ulduzu, Vergili n ilham prisi, corafiya elminin banisi Strabon n dnyann ilk corafiyanas olmudur. Homeri baqa dhalardan frqlndirn odur ki, o, yunanlarn allahlarn yaratd, formaladrd, onlara status verdi v briyyt tandb, qbul etdirdi. z is insan olaraq qalma stn tutdu. *** Homerin flsfsin gr allahlar insanlara hsd aparrlar. Onlar bizdn frqli olaraq doulmur v lmrlr, bdidirlr. Onlar n zaman v mkan, nyi is itirmk, nyi is qazanmaq qorxusu v sevinci yoxdur. Bu xsusiyytlr onlarda sstlk, yeknsqlik, laqeyidlik yaradr, hyatn isti-soyuunu, xeyir-rini, sfa-cfasn yaamaqdan mhrum edir. Onlar n balac v son olmad kimi kdr v sevinc d, eni, yoxu, zirv d, hyat da yoxdur. nsan is doulur, yaayr v lr. nsann hyat ona gr maraql, irin, mnal, dyrli, rfli v parlaqdr ki, onun vvli v sonu var. Bu sonluq insann zndn asl olmadan hr an ba ver bilr. Hyat biz sevdirn v bizi daim irliy, qlblr da lmn labdly v qorxusudur. Homer salnda lm qalib glrk lmzlik v bdilik qazan, insani keyfiyytlril allahlardan ucada durdu.

174

*** Plutarxn yazdna gr, Ksenofon tiran Qierona yoxsulluundan ikaytlnnd Qieron ona deyir: Sn Homer bax, o sndn ox-ox yoxsul idi. Lakin bu gn qbird uzand halda on minlrl insan qidalandrr. Tbii qanunlarn ksin olaraq, Homerdn uzaqladqca onu daha yaxndan grrk. Bu gn o, onminlrl deyil, milyonlarla insana qida verir. *** kincisini, byk fars airi blqasim Firdovsini hesab edirm. O, ahnamni yazmaqla Homerin yoluyla get. z xalq n Homerdn az i grm. Xarici lk misirnas alimlrindn biri Misir alimlri il shbt edrkn onlardan soruur: - Anlaya bilmirm ki, VII-VIII srlr qdr z antik, mhtm mdniyytini qoruyub saxlayan, ana dilind danan misirlilr rb ialndan az sonra hr eyi itirib n n rbldilr?! Amma farslarla ba vern eyni hadis orada dindn baqa he nyi dyi bilmdi. Alimlr cavab verirlr: - Ona gr ki, farslarn Firdovsisi var idi, bizim is Firdovsimiz yox idi. blqasim Firdovsi ahnam sri zrind 30 il ilyrk, szn sl mnasnda br dbiyyatna ahan bir epopeya bx etdi. ahnamnin yazlma tarixi haqqnda onlarla rvayt v fsanlr bu gn d yaamaqdadr..,

175

Deyiln gr, Sultan Mahmud Qznvi ahnamnin hr beyt n Firdovsiy bir qzl sikk nam vermyi vd etmidi. sr baa atandan sonra Sultan vdin xilaf xaraq, hr beyt n air bir gm sikk vermyi qrara alr. Dahi sntkar bununla razlamayaraq doma Tus hrin qaydr, orada ehtiyac v yoxsulluq irisind mrn baa vurur. *** Firdovsi 60 min beytdn ibart ahnam sri n Sultandan 60 min gm sikkni alsayd mrnn sonuna qdr maddi chtdn firavan yaaya bilrdi. Lakin o, ahnamnin hr beytini qzla layiq bilirdi. Beytlrin gml qiymtlndirilmsini zn mnasibtd haqszlq, poeziyasna thqir hesab etdiyi n namdan imtina edib, mnvi rahatlq v maddi sxnt irisind yaama stn tutur v yazr: El bir uca qsrdir bu sr ki, rmz yadan, klkdn zrr. Toxum spmim torpaa eirdn Saam, lmrm dnya durduqca mn. ( trcm) Zaman blqasm Firdovsinin szlrini bir daha tsdiq etdi. Onun ahnamsinin dyri gml deyil, qzlla lld. Hqiqtn onun qzldan yorulmu beytlri bu gn d btn dnyaya gn kimi fq sar.

176

*** ncs, dahi Azrbaycan airi izami Gncvidir. O, mr boyu doma hri Gncdn knara xmad halda dnya elmin yiylndi. Xa mhariblrinin qzn dvrnd, dnyann n qdrtli v mdrik hkmdarlarnn irisind Makedoniyal sgndri, dnya elmlri irisind yunan elmini, alimlri irisind yunan alimlrini, dvltlri irisind Yunanstan sedi v onlar vsf etdi, mrnn n mdrik anda sgndrnamni yazd: O, byk, all, ayq hkmdar, mr etdi, verildi bel bir frman: Alimdir gzmd n ziz insan Elml, hnrl! - baqa cr he ks, He ks stnlk ely bilmz! Rtblr iind seildi biri Hamdan ucadr alimin yeri! Dini fanatizmin gcl inkiaf dvrnd Nizami Gncvinin antik yunan elmi ad il dnyvi elmlr stnlk vermsi, bu yolun hqiqiliyin, reallna v rasionallna inanmas v bunu briyytin xilas yolu kimi tsbit etmsi intibahdan xbr verirdi. eyx izami sgndrnam srind intibahn labdlynn elmi-nzri konsepsiyasn briyyt avropallardan iki sr vvl tqdim etdi. Lakin bu gn kimi avroeqoizm dahi izamiy intibahn mlliflik hququnu vermmi, bu hququ taliyada saxlamdr. Amma bu byk tarixi haqszlq bel, nhng izami Gncvinin zirvsin qalxb, ona toxuna bilmmi-

177

dir. nki izami konkret halda Gncvi adlansa da, slind mumi zaman v mkan baxmndan Dnyvidir. *** Dahi fizik saak yuton znmxsus obrazl dill dnyada el bir arlq tanmram ki, izami Gncviy brabr olsun sylmkd haql olmudur. Deyirlr, hr ey iq srtil gedn zamadan qorxur. O, bir an bel fasil vermdn, amanszcasna flyin arxn frladr, vhdti ksliklrin mbarizsil paralayr, kmiyyt dyiikliklrini keyfiyyt dyiikliklrin evirir, inkar inkar edir, inthasz zaman v mkan daxilind aramsz olaraq, yorulmadan, bir an fasil vermdn, yeni-yeni vhdtlr, keyfiyytlr v inkarlar yaradr. Kainat at edn zaman daxilind hr ey axr, hr ey dyiir, kemid qalr, unudulub silinir. Zaman yalz dhalarn mhtm mllri, sntlri, kflri v ideyalar qarsnda diz kr, onlar kemiin qaranlqlarnda saxlamaqa, z il brabr glcy getmsini ngllmkd acizdir. Bu fikri yeni dvr alman dbiyyatnn banisi, dahi mtfkkir, naturalist ohann Volfhanq Hte izami Gncvinin timsalnda dolun v srrast ifad edrk demidir: izami Gncvi btn zamanlarn v xalqlarn ulu airidir. *** Hr ey zamandan qorxur, zaman is eyx izami Gncvidn.

178

Renesans, reformasiya v inqilab haqqnda


ox allarda renessans, reformasiya v inqilab anlaylar mumildirilib, Qrbd renessans, rqd is intiba adlandrlr. slind XV-XX srlri at edn, br tarixind misli grnmmi, mtm, oxctli, uzunmddtli bu rkat elmd, dnyagrnd dirli (), xristian dininin, xsusil Roma kilssinin daxilind kkl keyfiyyt dyiikliyi (), siyasi akimiyytd, cmiyytin idar olunmasnda renessans v reformasiyann tlblrin cavab vern yeni ictimai quruluun () yaranmas urunda mbariz - inqilabdr. Bu mrl feodalizmdn kapitalizm, tarixin orta srdn yeni dvr keidin inkiaf yoludur v vaid zncirin lqlri kimi bir-biri il sx baldr. Renesasns deynd Avropann xatrlanmasna baxmayaraq, sil qiqtd bu iql rkatn tml prinsiplri V - X srlrd mslman dnyasnda qoyulu. *** V srin ortalarnda Roma imperatoru Konstantin imperiyada xristianl rsmi dvlt dinlrindn biri elan etdikdn sonra, bu din, srtl yaylmaa v akimiyyti riksiz mnimsmy balad. lk nvbd antik sivilizasiya v onunla bal n varsa, r eyi allalar, flsfni, elmi, xlaq, dbiyyat, incsnti, memarl v sairni znn dmni elan et-

179

di. Btprstliyi az vaxt rzind n faydal ideya v mllri il birlikd, sprb atmaq n n mdi sullara l atd. Roma katolik kilssi zn kainatn aa elan etdi. Qsa vaxt rzind qdim dnyann azad, realist ictimai urundan, rasional tfkkrndn sr-lamt saxlamad. Hiss olunmadan dvlt akimiyytinin arlq mrkzi ordudan kilsnin lin kedi. nsanlarla birg elm v incsnt d azadlnn yati, tbii inkiafindan mrum olundu. srlr boyu yenilmzlik, igidlik, csurluq, qrmanlq, cngavrlik rmzi saylan Roma imperiyasnn ski xlaq bsbtn dyidi. Bibliyann ekamlarna mvafiq olaraq, romallarn sol zn tprnd, onlar sa zlrini d tprmk n mmnuniyytl evirmy baladlar. Bellikl, btn dnyann yollarnn kediyi Roma, z yolunu katolik kilssindln salmaa mcbur oldu. Antik dnyann ruunun mrur daycs, Roma imperiyasnn yenilmz ruu yenildi, onu mqdds vylr, ekamlar, dini fanatizm, calt v mtilik vz etdi. *** slam brqrar olandan sonra onun n qat dmni btprstlik, Zrdt, Avesta v atprstlik oldu. lk nvbd btn btlri yerl yeksan etdi, daa sonra atprstlri Zrdtn Avestas il birg Hindistana qdr qovdu. Lakin islamn antik dnya elmi v mdniyyti il tanl olmad kimi, davti v rqabti d yox idi. Xristian dnyasnda zn yer tapa bilmyn antik flsf v digr dnyvi elmlr mslman dnyasnn diqqtini kdi.

180

Tarixd ilk df olaraq islam, dnyvi dinlr arasnda, minin cmiyytd v elmd, mili, irqi ayrsekiliy son qoydu. *** V srin birinci yarsnda bdvi rb icmalar zrti Mmmdi peymbr qbul edib, Qurani Krimin ideyalar trafnda sx birldilr. Peymbrin vfatndan sonra bubkrin xlifliyi dvrnd onlar andlarna xilaf xaraq, Mmmd peymbr v Qurani Krim sdaqtdn z dndrdilr. Hamnn midini itirmsin baxmayaraq, ox lim, mtil grnn bubkr sona qdr rudan dmdi, dmir kimi mkm iradsi il peymbr v islama misilsiz sdaqt nmunsi gstrdi. ox tin raitd Mdin v onun traf razilrind akimiyyti saxlaya bildi. mr xlif seilndn sonra xilaftin akimiyytini, btn Sudiyy rbistannda mkmlndirdi v csur rb svarilrini qtiyytl Suriya, Flstin, Misir, ran v raqa istiqamtlndirdi. Qdrtli tkilatlq v rbrlik bacarna malik olan mr v onun siladalar, ial olunmu lklrd klassik dvlt quruculuu, divan ilri il tan olu, onlar rit qanunlarna uyunladraraq, xilaftd geni ttbiq etmy baladlar. slamn qdim dnya sivilizasiyas il tanl bel balad. *** mvilrin akimiyyti dvrnd daa da genil-

181

nn bu tanlq, abbasilrin dvrnd mkmlndi, xsusil, xlif l Mmunun vaxtnda mkdala, etiram v rmt evrildi. *** Xlifnin saraynda dini kitablarla yana, dnyvi elmlrdn bs edn kitablardan ibart Kitab Evi, dnyvi elmlr tdris olunan mktb tkil olundu. l Mmunun xsi tbbs il indiki Elmlr Akademiyasn xatrladan v Mdriklik Evi adlandrlan elmi mrkz yaradld. Dnyvi v dini elmlr frqli mnasibt aradan qaldrld, daa sonra dnyvi elmlr n plana kedi. Mdriklik Evin dinindn, dilindn, irqindn asl olmayaraq, dnyann mxtlif lklrindn alimlr, trcmilr clb olunurdular. slam dnyasnn mrkzi Badada in, Hindistan, Yunanstan, Roma, Bizans, Suriya, ran v s. lklrdn antik dnyann grkmli alimlrinin srlri axb glirdi. Bir-birinin ardnca Platonun, Aristotelin, Qalenin, Ptolomeyin, Hippokratn v digr onlarla antik mtfkkirlrin srlri rb dilin trcm olunub, manesiz yaylrd. Bizans maribd mlubiyyt uradqdan sonra l Mmunun tlbi il imperiyann kitabxanalarndak elmi srlrin rsindn bir nsx Badada gtirilib rb dilin trcm olundu. Mslman renessans tkc xlifnin saraynda, Badadda kk atmad, Mrkzi Asiyadan Hindistana, imali Afrikaya qdr byk bir areal at etdi. Buxara, Smrqnd, Mrv, Herat, Qair v digr rlr elm mrkzlrin evrildilr.

182

*** slam sivilizasiyas spaniyada znmxsus xsusi yolla inkiaf etmy balad. Kordova, Sevilya, Toledo v digr rlrd akademiyalar, ali mktblr, yaradld. Hmin akademiya v mktblrd dnyvi elmlr - flsf, riyaziyyat, astronomiya, tibb, tarix, kimya v digr elmlr yrnilib, tdqiq v tdris olunmaa baland. spaniyada parlayan islam sivilizasiyann alar sonradan btn xristian dnyasn iqlandrd. Mslmanlar Kordova v Toledoda yunan elminin axrnc qlcmlarn qay il yb alovlandraraq, bizim n qorudular. Biz, avropallar yeni dvrn kflri n islam dnyasnn mdrikliyin borcluyuq. (Q.Fr. Kolb, Br mdniyytinin tarixi, Kiyev, 1899, nc blm, s.127) *** slam flsfsi, elmi, mdniyyti, dbiyyat, dnyagr xristian dnyas il mqayisd alasmaz drcd yksldi, mslman dnyas qdim v orta sr mumbr elminin v mdniyytinin daycs, qoruyucusu v amisin evrildi. Mmmd l Xarzmi, Cabir bn l Hyyan, l Frabi, Biruni, bn l Heysm, bn Sina, mr Xyyam, Firdovsi, izami Gncvi v onlarla baqalar dnyvi elmlrin, mdniyytin v dbiyyatn aparc xsiyytlri oldular. Xristian dnyasnn elm adamlar mslman ad altnda gizlinc Kordova v digr ali mktblr yol tapr, min tsil mssislrind dnyvi elmlrin

183

saslarn yrnmkl fxr edirdilr. *** Qrb v rq sivilizasiyas antik dvrd Makedoniyal sgndrdn sonra bir-birin qovuaraq ellinizm adn ald, orta srlrd is Mmmd peymbrdn sonra min inteqrasiya mslman renessans adn alaraq, mumbri dyrlri daa yksklr qaldrd. Qrb v rq elmi frq qoymadan grkmli mtfkkirlri r yerd doma adamlar kimi qbul etmy balad. Htta Qrb alimlrinin adlar rqd rqldirildi, rq alimlrinin adlar is Qrbd latnladrld. slam dnyasnda Platon flatun, Aristotel rstun, Qrb dnyasnda Cabir bn l Hyyan Gerber, bn l Heysm Alqazen, bn Sina Avitsenna adlandrld. *** X-X srlrd islam dnyasnda trk slallri islamn balca siyas, elmi v rbi qvvsin evrildilr. ved alimi, grkmli rqnas Adam Mets aql olaraq, min dvr mslman renessans adlandrr. Bu zmtli mtm dirli v trqqinin qarsn srlik mnasz, dadc, amansz slib yrlri bel ala bilmdi. rqd mslman, Qrbd xristian xalqlarna byk faci v flaktlr gtirn xa yrlrinin uursuzluqlar mslman renessansndan daa ox katolik kilssinin prestijin v siyasi mvqeyin zrb vurdu.

184

*** Balancn antik dnyann toxumlarndan gtrb ccrdn, onu Roma kilssinin tqiblrindn qoruyub inkiaf etdirn mslman renessans X srdn balayaraq tnzzl uramaa balad. Buna sbb n oldu?! *** X srin ingiz xan, Hlak xan, mumiyytl, bir ox monqol iallar, islama v onunla bal n varsa, r ey qar on illrl amanszcasna mbariz apardlar. Bu da mslman renesansna ox ciddi zrb endirdi. vvlc rqin n byk mdniyyt mrkzi olan Xarzm aln darmadan etdilr. Smrqndi, Xivni, Buxaran kl dndrdilr. slamn dnyvi paytaxt, Min bir gec nallarnn fsanvi rmzi Badad ri yerl yeksan olundu. Mslman dnyas v onun mdniyyti Misir, spaniya, imali Afrikaya sxdrld. Badad bir daa vvlki ucalna yksl bilmdi v islam dnyasnn mumi, birldirici mrkzin evrilmdi. *** Monqollar ran, raq, Qafqaz ial etdikdn sonra Suriya, Flstin v Misir z tutdular. Onlar 1260-c ild qpaq trklri - mmlklrl Flstind qarladlar. Misiri idar edn mmlklr Hlaknn ordusunun fsanvi mlubedilmzliyin son qoyub, onu darmadan etdilr v irli getmsinin qarsn aldlar. Daa sonra Suriya v Flstini Sli yrnn dy-

185

lrindn el mkmml tmizldilr ki, yeni yrn keirilmsi fikri bir daa Roma papasnn alna bel glmdi. Bellikl, qpaq trk tayfalarnn Misird yaratd Mmlk sultanl islam rqdn monqol ialndan, qrbdn is xristianlarn yrlrindn qoruyub, szn qiqi mnasnda islamn amisi v xilaskar oldu. Bununla da onlar tkc islam deyil, xristian v Avropa mdniyytini d xilas etdilr. Qpaq trklri qdrtli monqol ordusunu darmadan etmsydilr, Misirdn sonra xa yrlrind yorulub ldn dm Avropada Hlaknn qarsnda duru gtir bilck bir qvv taplmayacaqd. *** slamn, xristianln v btvlkd Avropann yatnda ciddi dn yaradan qpaq trklrinin Misir Mmlk sultanlnn tarix smayan mtm rolu bu gndk qiqi qiymtini alma. slam alimlrinin tarixind mtm qlblrdn, qaliblrin, qrmanlarn yat v faliyytindn daa ox, mlublarn, facilrin tarixi v idlrin xatirsinin bdildirilmsi stn yer tutmudur. Avropallarn, xristianlarn, xsusil katoliklrin islama subyektiv mnasibti onlarn gzlrini el qapamd ki, bu tarixi adisnin maiyytini grb drk etmmi, onun frqin varmamlar. *** Teymurlng akimiyyt glib imperiyasn yaradandan sonra islam Yaxn v Orta Asiyada nfsini

186

drdi. Onun varislri trfindn mslman renessansnn ccrtilri su. Elm dbiyyat, incsnt, memarlq inkiaf etmy balad. air Cami, liir vai, rssam Bezad kimi nng xsiyytlr meydana xd. Teymurlngin nvsi Uluq by daiyan kflrini dnya astranomiya elmin tf etdi. Onlar daa sonra XV-XV rslrd Hindistanda Byk Mool imperiyasini yaratdlar. mperiya mslman renessansnn son qlcmlarn el mkm alovlandrd ki, onun iqlar tkc Hindistana yox, Cvairll erunun dili il desk, btn Asiya v Avropaya yayld. *** Vy v ya al, ekam v ya yaradclq, tale v ya irad azadl islam flsfsind mi qar-qarya durmudur. mvilr akimiyyt glrkn zrt linin trfdarlar onlarn akimiyytini qeyri-qanuni v tbiilikdn knar esab edrk, onlara byt etmdilr. Cavabnda mvilr akimiyytlrinin lgitimliyin brat qazandrmaq n Qurani Krim saslanaa Alla istms, sn isty bilmzsn dedilr. Bu is o demk idi ki, insanlarn seimi onlarn iradsindn asl deyildir. Hr ey taleyin, yni Allan km il ba verir. Bu mntiq sasn, akimiyyt d onlara Allan iradsi il verilmidir. Ona gr d onlarn akimiyyti qanuni v tbiidir. mam linin trfdarlar is bel dnmrdlr. Onlar insanlarn faili muxtar, yni iind, mlind ixtiyar saibi olduunu iddia edirdilr. Bu v digr sbblrdn ilr, mvilr v sonrak digr mslman slallrinin ideologiyas, siyasti

187

v mli faliyyti il barmayb, srlrl mxaliftd qaldlar. *** Abbasilrin akimiyyti dvrnd bu flsfi fikir qzn diskussiya predmetin evrildi. ayt, xlif l Mmun al, yaradcl, irad azadln rsmi olaraq xilaft siyastinin v flsfsinin balca strategiyas kimi qbul etdi. Vy, ekam, tale ikinci plana kedi. l Mmunun lmndn sonra bu strategiya unuduldu, yaylmas v genilnmsinin qars alnd, nticd qadaan olundu. Vy, ekam, v taleyin km n kedi. l Mmunun strategiyasnn trfdarlar tqib olunmaa baland. Bu da insanlarn zkasnn, fikir v irad azadlnn, yaradclnn, btvlkd mslman renesansnn inkiafnn qarsna sdd kdi, onu tnzzl apard. nki bu, dvlt v dini akimiyyti z lind birldirn xliflrin maraqlarna uyun deyildi. Onlarn istibdadnn lgitimliyin v tbiiliyin brat qazandrmr. *** Bellikl, bir trfdn monqol ial, digr trfdn dini v dvlt akimiyytini bir ld birldirn xliflrin vylr, ekamlara v taleyin kmn syknn radikal siyasti renessansn islam dnyasnda rsy sin imkan vermdi. Minilliklr rzind Asiya v Avropada yaranm dnyvi dyrlri yb toplayan, onu qoruyub inkiaf etdirn, mslman renessansnn mtm mirasna XV srdn , Avropa saiblik etmy balad v onu sona atdrd. rq is z mtm tarixinin klgsind yatb

188

qald. *** Renessans Avropa lklrind XV srdn balayaraq (Petrarka, ikolay Kopernik, Rafael, Mikelancello v baqalar) mslman renesansnn qoruyub inkiaf etdirdiyi dyrlrin, antik iql, azad flsfnin, dbiyyatn, elm v incsntin, asional tfkkrn zrind quruldu. Renessansn aparc qvvlri is elm, dbiyyat, incsnt xadimlri, maarifilr oldular. Dirliin inkiaf insanlar orta srlrin mistika, calt v ekamlarndan xilas edib, onlarn dnyaya baxnda tbddlat yaratd. Artq onlar papann v kils keilrinin mqdds kitablardak vylrin tfsirlrindn daa ox, elm v mntiq, azad fikirlrin, grb anladqlar reallqlara daa ox inanmaa baladlar. Maariflnmi xalq zn drk etmy balad v anlad ki, dnyan drk etmyin yolu zn drk etmkdn keir. Daa sonra zn v xsiyytin, elc d tarixin v dnyvi dyrlr saib xb, btvldi. *** Reformasiya dvrnd elm xurafat, zka calti, azad fikir v irad ekamlar stldi. Cmiyytd alan bu ml Roma papasinin akimiyyt dairlrinin, katolik kilslrinin daxilind qlcm yaratd. Katolik kilslrindki dudsuz akimiyyt, korrupsiyaya, zbanala, uydurma cnnt qbzlrin, amansz cza sistemlrin qar yr baland.

189

Avropa monarxlar papanin onlarn akimiyytin mdaxil, iddia v tlblrin etiraz lamti olaraq rkata tkan verdilr. ayt, reformasiya baa atd. Romadan balam btn kotolik kilslrind, btvlkd xristian dinin daxilind ciddi islaatlar yata keirildi. Xristian dinin daxilind katolik v pravoslav qolundan lav yeni, mstqil protestant qolu yarand. ngiltrd, Skandinaviya lklrind Mrkzi Avropada katolik kilssindn v papann nzartindn azad protestant kilslri faliyyt gstrmy baladlar. lklrd xristianlaman dvltlm vz etdi. Hakimiyytin arlq mrkzi kilsdn dvldtin lin kedi. Xalqlar elm dilindn kilslrin rsmi dilin evrilmi latn dilindn imtina edib, ana dillrind yazb, yaratmaa baladlar. Din dvltdn ayrld. Hr ikisinin faliyytini qanunlara tbe etmk urunda mbariz n kedi. *** Dirli v reformasiya dvrnd elm, mntiq, zn, xsi fikirlrin inanan, btvlmi, dvltlmi insanlar ordusu yaranmaa balad. Onlar orta srlrin qara prdlrini yrtaraq, dnyan z gzlri il daa aydn grr, monarxlara, monarxiyaya, feodallara, onlarn sul-idarlrin, lzumsuz imtiyazlarna nifrtl baxb, azadlq v brabrlik ququ qazanmaq aqqnda dnrdlr. Yenic yaranm burjuaziyaya srlrin nnlrinin mtiliyindn, kilslrin itatkarlndan, monarxiyann dudsuz akimiyytindn, feodallarn imtiyazlarndan azad, yeni insanlar - ii qvvsi lazm idi. Onlar

190

monarxlarn akimiyytini mdudladrmaq, ona nzart ququnu qazanmaq n siyasi mbariz meydanna atldlar. nqilablar mrlsin kedilr v qalib gldilr. *** Bu qlb tkc burjuaziyann deyil, yeni dvrn, kn danq, paralanm feodal dnyasnn zrind qlbsi idi. Bu qlb elmin, mdniyytin, trqqinin, maarifin, btvlkd mumi Avropa sivilizasiyasnn qlbsi idi. Bununla da Avropa br tarixind yeni dvr qdm basd, aqq, dalt, azadlq, brabrlik, demokratiya uurunda mbariz n uzun bir yol ad. Avropa xalqlar qiqt, gerkliy xeyli yaxnladlar, milli kimliklrini drk etdilr, btn salrd daxili mnasibt tellrini mkmlndirdilr. Kapitalizmin - yeni dvrn siyasi, iqtisadi qanunlar, flsfsi, ideyalar, praknd feodallqlardan ibart corafi razilrinin btn mntqlrin, mll v evlrin, tbqlrinin btn qruplarna, r bir insann qan damarlarna, beynin v ceyrlrin yeridi. Onlar razi, iqtisadiyyat, siyast, mdniyyt, mnviyyat, adt-nn, mentalitet v dil birliyi il milltldirdi. *** Renessans, reformasiya, inqilablar dvrnd btvln, dvltln, milltln Avropa son drc gclndi, kn dnya il kifaytlnmyib, Yer krsind yeni bir dnya kf etdi. Kn v yeni dnyaya btvlkd aalq etmy balad.

191

Trcmlr
(Hr iki mllifin ssrlrindn paralar Azrbaycan oxucularna ilk dfdir ki, qsa ixtisarla tqdim olunur)

Filip Dormer Stenkop esterfild


Filip Dormer Stenkop esterfild sanda ngiltrd grkmli dvlt xadimi v diplomat kimi tannmdr. Vfatndan bir il sonra glini-Yucini Stenkopun, onun oluna yazd mktublarn orjinallarn toplayb, ox manelrdn sonra, tinlikl Oluma mktublar ad il kitab klind ap etdirmsi ona dnya rti qazandrd. esterfild oluna mktublar ap etdirmk mqsdi yazmamd. Hmin mktublarn r biri grkmli yaznn, diplomatn, filosofun, tarixinin, maarifinin, zngin yat tcrbsin malik, realist, mdrik bir atann olu il tkbtk, aq sbti, kbar cmiyytind yaamaq v sarayda ilmk aqqnda nsitidir. esterfildin Oluma mktublar kitab ap olunduu ilk gndn ngiltrd ox byk srtl geni oxucu ktlsinin qlbin yol ad. XV srin son 26 ilind 26 df nr olundu, dnyann bir ox xalqlarnn dillrin trcm edildi. O, sbtlrind ox smimidir, qtiyytlidir, fikirlrind qaranlq mqam yoxdur. sitlrindki gur

192

iq bri dyrlrl yana, kbar cmiyytin, onun zvlrinin zairi mllrinin arxasnda gizlnmi sl simalarn ar. Lakin, buna qar mbariznin qeyrimmknlyn drindn baa ddy n, deyir ki, bu mnasibtlr aa sikkdir, adtlr v mumi razlq onu el qtiyytl dvriyyy buraxb ki, adamlar onun aa v saxtaln unudur v ondan gndlik cib xrliyi kimi istifad edirlr. esterfildin fikirlrindki reallq tarixin ayr-ayr dvrlrind onun xsiyyti v srlri aqqnda ziddiyytli fikirlr yaratmdr. Lakin, esterfildin srlrinin bdiliy qovumas v bu gn d oxuular trfindn drin maraq v rtl qarlanmas ona veriln obyektiv qiymtdir. Oluma mktublardan lav esterfildin Maksimlr v Xarakterlr srlrind d dyrli fikirlr oxdur.

Maksimlr
Kim z etiraslarn, val-ruiyysini, diqqtini v znn ifadsini idar ed bilmirs, qoy o, siyastd mvffqiyyt qazanma alna bel gtirmsin. z etiraslarn cilovlaya biln r ans insan siyastd n mdrik adamdan daa ykskd durur. Kim z siftinin ifadlrin akim deyils, o, zndn asl olmayaraq, fikirlrini rqibin akar edir. *** Yenic sninl tan olan, kifayt qdr sas olmadan sn mbbtdn dm vuran adamlara

193

inanma. *** Gcl adamlarn sirri ndazd qapal olmaqlarndadr. zn tam gizltmk is ziflik lamtidir. Ziflik m d riyakarlqdr, riyakarlq is zn gizltmk n, r eyi xlvt kir. *** r sfe qiqti bilirs, o, qiqti baqalarna ona r danar ki, sfedir. gr, qiqt oxbilmi clafn lin kers, onu yalnz z n srfli olanda verr. Qadnlar v gnclr boboazlq edrk, lovalqdan bildiklri sirrlri tez-tez danrlar. Bu, ondan irli glir ki, kimins onlarla aq olmas onlara zvq verir. Ona gr d yaxs budur ki, bel adamlarn e birisin bel balama. *** Dncli adam tlkli vziyyt dnd dndn zn sual verir: Mn n etmliym? Cavab verir: He n! gr al ona yax bir yol gstrmirs, o, dral dayanr, tmkinl darxaraq r eyin aydnlamasn gzlyir. adan v vasvas adam is darxmaa qabil deyildir. O, mtlq n is bir i grmy cd edir. nki, kor at kimi tlkni grmdiyi n ondan qorxmur. Darxma bacarmaq lazmdr.

194

*** Sarayda snin alqanlna v diqqtliliyin qiymt vermynlr olmaya bilmz. Saray zncirinin lqlrini yaradan bu adamlarn say-esab yoxdur, onlarn amsn tsvvr gtirmk bel mmkn deyildir. Sn onlarn r birinin darxdrc danlan v giley-gzarn tmkinl dinlmlisn. Ola bilsin o, r ans rmtli nazirin v tta, kraln muqsinin sevimli xidmtisinin yaxn qoumu il yaay. Ona gr namlum yollarla sn r ans yksk vzifli xsdn daa ox ziyan v ya fayda ver bilr. *** Dostluqda inamn, dmnilikd davtin srdlrini saxla: qoy, birincisi tlky, ikincisi is barmazla glib atmasn. nki, ilrin gediind ox qrib v gzlnilmz tsadflr v dyiikliklr ola bilr. *** nsann drraksin onun qlbindn yol k. Bilavasit drraky gedn yol z-zlynd yaxdr, ancaq, o, bir qdr uzundur v etimal ki, ox da etibarl deyildir. *** Kii kimi ifadsi indi ox dbddir. Kii kimi rkt etmk, Kii kimi danmaq - vur-tut kobud rkt v etiyatsz danmaq demkdir.

195

Gcl adam z igidliyini tutarl szlril, tmkinli davranyla, qtiyytli rktlril nmayi etdirir. O, n qzndr, n d csartsiz. *** gr krallar btn baqa adamlar kimi doulmularsa, demk, insan nslin mnsubdurlar. Onlar da btn baqalar kimi trbiy olunsaydlar, ola bilsin, digr adamlardan e n il frqlnmzdilr. Amma beikdn balayaraq, onlarn zn glr, rklrini yoldan xarr, balarn rlndirirlr. Ona gr d adi insanlardan frqli olaraq adislri xsusi mvcudat kimi grrlr. He bir kral bir df d olsun z-zn demyib: mn insanam v insanla aid e n mn yabanc deyildir. He cr trif v yaltaqlq onlara ddn ziyad grnmz. Bununla uaqlqdan srxo olan krallar, rislikl, ancaq rab - yaltaqlq v trif tlb edirlr. Onlar xsi sdaqti ictimai xidmtdn yksk qiymtlndirir v buna daa sxavtl mkafat verirlr. Krallar rtprsliklri v xudbinliklri ucbatndan bel fikirlirlr ki, gya adamlar z arzular il onlara lazmi xidmtlr gstrirlr; drk etmirlr ki, btn bunlar kralln qdrtin veriln mcburi qurbanlqlardr. *** Trif - aa yarl sikkdir. Amma sarayda onsuz keinmk mmkn deyil. O, r ks n gndlik cib xrcliyidir. Adt v mumi razlq trifi el qtiyytl dvriyy buraxb ki, adamlar onun

196

saxta olmasn iss etmir v onu qanuni saslarla qbul edirlr. *** Sarayda sn pislik ed bilnlrin say, sn kmk ed bilnlrin sayndan oxdur. Birincilri myyn etmyi, ikincilri z trfin kmyi bacar.

197

Frensis Bekon
Grkmli ingilis filosofu Frensis Bekon 1561-ci ild zadgan ailsind anadan olu. 18 yanda olarkn atas vfat etmi v ona czi miras qalmd. 1593-c ild parlament icmasna seilmi, tezlikl rt qazanaraq mxalift balq etmidir. Dvlt ilrind uzun v tin mbarizlrdn sonra 1618-ci ild lordkansler rtbsin ykslmidir. Kral Frensis Bekona o qdr inanrm ki, otlandiyaya gedrkn lkni idar etmyi ona taprmdr. Frensis Bekon znn xlaqi v siyasi tcrblrini ap etdirdikdn sonra daa byk rt qazanmdr. Sonralar byk flsfi srlr mllifi kimi tarix daxil olsa da, Tcrblrini z qlminin n yax msulu esab etmidir. a smayl Xtai aqqnda df fikir sylyn Frensis Bekon onun adn dnyann n nn fatelri, dvlt banilri, qdrtli rua v yaraql grkm malik insanlarla bir srada kmidir. Gzllik aqqnda essed yazr: Avqust Sezar, Tit Vespasian, V Eduard, Alkivand, smayl a yksk v qdrtli rua malik olmaqla yana, zmanlrinin n yaraql adamlar olmular. Frensis Bekonun tcrblri bu gn d miyytini itirmyib v dyrli, bri fikirlrl oxucularn diqqtini clb edir.

198

Tcrblr v mnvi siyasi nsitlr


1.rf v hrt haqqnda
Bzi adamlar btn faliyytlrini rf v rt qazanmaa sr edirlr. Bel adamlar aqqnda zairn ox dansalar da, daxiln yax dnmrlr. Ellri d var ki, ksin, lyaqtli adam olduu alda, lyaqtini gstrmyi bacarmr. Bel adamlarn mllri lazmi qiymtini tapmr. gr kims ondan vvl e vaxt grlmmi bir i grr v yaxud ondan vvl balanm, lakin, uursuzlua urayb yarmq qalm bir ii mvffqiyytl baa atdrrsa, bu ona daa tin bir ii grmkdn d ox rt gtirir. Kim btn partiya v qruplarla dil tapb onlarn ams n srfli olursa, daa ox rtlnir. Kim el bir i balayrsa ki, onun uursuzluunun rsvayl mvffqiyytinin rtindn daa byk olacaq, demli, rti aqqnda az dnr. Rqibdn qopardlm rt cilalanm almaz kimi daa parlaq olur. Ona gr rqiblrinizi tb kemy, onlara z silalar il zrb vurmaa aln. Xidmtilr v yaxn adamlar boboaz deyillrs, onlar rtlnmyiniz ox kmk ed bilrlr. Adsan at olunduumuz adamlardan yaranr. Yaxs budur ki, rfinizi paxllqdan qorumaq n cdlrinizin v tbbslrinizin sbblrini rtl deyil, xidmtl laqlndirsiniz. Mvffqiyytlrinizi is

199

xsi keyfiyytlriniz v istedadnzla yox, Allan ad, taleyin km il balayasnz. Ali akimiyytdki xslri rt pilllrind aadak qaydada - birinci yerd Romul, Kir, Sezar, Osman, smayl kimi dvlt banilrini, ikinci yerd dvlt banilri olan qanunvericilri yerldirrdim. nki, onlar lndn sonra da dvlt bilavasit yaratdqlar qanunlarla idar olunur. nc yerd uzun srn vtnda maribsin son qoyan v ya vtni yadelli iallardan azad ednlr dururlar. Drdnclr maribd z dvltinin srdlrini genilndirn v ya iallardan rfl mdafi ednlrdir. Axrnc yerd Vtnin atas, yni dvlti daltl idar edn, tblrinin xobxtliyin nail olanlardr. Tblr aadak qaydada rt qazanrlar: Birincilr kmdar trfindn idaretmnin balca arln dayan adamlardr ki, adtn onlar kmdarn sa li adlandrrlar. Onlarn ardnca byk srkrdlr, kmdarn rb sasi zr kmkilri glirlr. nc yerd ddini amama bacaran, xalqa ziyan vermyn, kmdar ylndirmy xidmt ednlrdir. Drdnc yerd dvltd yksk vzif tutan v onu vicdanla yerin yetirnlrdir. Hr adama nsib olmayan daa bir byk rt qazanmaq yolu da vardr. O, Vtn namin zn qurban vermkdir.

2. Yksk vzif haqqnda


Yksk vzif insan aann nkri edir: kmdarn v ya dvltin qulluqusu, yaad mitdki adamlarn - ictimai ryin qulluqusu v z iinin

200

qulluqusu. Bu insan artq rktlrinin v vaxtnn saibi deyildir. z azadln itirmk v yaxud zrind baqalarnn imaysini tmin etmk esabna adamlar zrind akimliy nail olmaa sy gstrmk qrib deyilmi? Yksli zhmtl baa glir. Amma, bu zaman bir zab digr ziyyti, arn vz edir. Bzn yksli alalma tlb edir, rf is rfsizlikl qazanlr. Yksklikd dayanmaq asan deyil, geriy is yol yoxdur. Oradan son nticd squtdan v qrubdan baqa e n grnmr. Bu is kdrli mnzrdir. Sn vvllr olduun adam deyilsn, sni yata balayan sbblr yoxdur (Seneka). Oraya qalxanlar istdiklri vaxt raatla kilmk iqtidarnda deyillr. Yksk vzifli xslr zlrini baqalarnn ryin gr xobxt sana bilrlr. Zira, onlar zlri xobxtliyi iss etmz, zlri aqqnda baqalarnn dndyn gerklik kimi qbul edrlr. Amma, xlvtd ola bilsin ki, onlar aqqnda baqa rylr olsun. nki, zlrinin uurlar aqqnda ox tez, svlri bard is ox gec xbr tuturlar. Onlar zlrin yaddrlar. lm o adam n qorxulu v ardr ki, min adam am tand alda, z zn tanmamdr (Seneka). Hakimiyyt sasn drd qsur mxsusdur: yubatmaq, satn alnmaq, rftarda kobudluq etmk, tsir altna dmk. Yubatmamaq n znl laqni sadldir. Tyin olunmu mddtlr ml et. Zruri tlbat olmadan gndlik ilri txir salma. Bir ne idn birdn yapma.

201

Rvtl satn alnmamaq n tkc alanlarn, yni znn v xidmtilrinin lini balamaq kifayt deyil, m d rvt vernlrin lini balamaq lazmdr. Birincisi n satlmamaq, ikincisi n is bu aqda aq danmaq v rvtxorlar damalamaq lazmdr. Kim sbbsiz dyiilirs, onun aqqnda rvtxoluqda blnmk olar. Ona gr d rylrd v rkt trzindki sbbsiz dyiikliklr aqqnda aq dan, rt-basdr etmk, gileylnmk aqqnda dnm. He bir xidmti olmayan xidmti etibarl v sevimli adama evrilirs, bu onun gizlind rvtxorlarla lbir olmasn gstrir. Kobud rftar narazl bildirmk n sbb deyildir. Hddn artq ciddilik qorxu, kobudluq nifrt yaradr. Hakimiyytin danla, tnsi tmkinli olmal, tqiredici olmamaldr. Pis tsir altna dmk, zyolalq rvtxorluqdan da pisdir. Rvti tsadfdn tsadf alrlar. Bo trifin tsirin db qulluq mvqeyindn dnn zgrnlri is qarayaxa adamlar e vaxt raat buraxmaz, onun zifliyindn z xeyirlrin istifad edrlr. Sleyman Peymbr demikn, zgrn olmaq yax deyildir. Bel adam qiqti bir tik ry satar. Slflrinin xatirsin mnasibtd daltli v etiraml ol, sndn sonra onsuz da tarix r ksin sl qiymtini z verckdir. El il ki, qoy snin aqqnda desinlr: O, vzifd olarkn yax adam idi.

202

3.dalt mhkmlri haqqnda


Hakimlr yadda saxlamaldrlar ki, onlarn ii qanunlar tfsir etmkdir, qanunlar yaratmaq deyil. Yoxsa mkm ii Roma kilslrinin mnimsdiklri akimiyyt bnzyckdir. Onlar tfsir ad il mqdds kitablara lavlr v dyiikliklr edir, nticd orada olmayan eylr tapb, knni mafiz etmk namin zlrinin yeni fikirlrini irli srrlr. Sbutlar zaman akimlr azrcavablqdan daa ox elmilik yarar. Onlarn sas lyaqti namuslu, daltli, etibarl, dyantli olmalardr. Birc daltsiz km oxlu sfe nmunlrdn pisdir. kincisi, bulan axarn, birincisi is gzn murdarlayr. baxarkn akimin vzifsini drd qism blmk olar: ifadlri istiqamtlndirmk, szly, tkrarlar v yersiz nitqlri mdudladrmaq, deyilnlrdn mm msllri ayrmaq v bir yer cmlmk, qrar v ya km xarmaq. Bunlardan lav ilr izafidir, rtdn, srbstlikdn, savadszlqdan, vslsizlikdn, yaddan zifliyindn v ya fikri cmldirmyi bacarmamaqdan irli glir. Dvlt v kmdara mnasibtd akim r eydn vvl Romann on ikinci cdvlinin yekun szlrini xarlamaldr: Xalqn xobxtliyi n yax qanundur. Hakim bilmlidir ki, bu msld mqsd xidmt etmyn qanunlarn maiyyti mnasz v yalan kainlikdir. O dvlt xobxtdir ki, kmdarlar teztez akimlrl, akimlr is kmdarlarla msltl-

203

irlr. Mn dvlt ii deynd yalnz yuxar akimiyytin quqlarn deyil, z ardnca mm dyiikliklr, tlkli adislr yarada biln v ya alinin byk isssin aid olan msllri nzrd tuturam. He kim dnmsin ki, daltli qanunlar v all siyast bir-birin ziddir. Onlar sblr v zllr bnzyirlr: biri digri rkt ed bilmz.

204

: , ---------- 2 -------------------------------------------- 6 ------------------------------------- 9 ---------------------------------------- 35 ------------------------------------------ 68 ---------------------------------------------- 79 -------------------------------------- 99 ------------------------------------ 106 ------------------------------------ 117 -------------------------------------- 127 --------------------------------------- 148 --------------------------- 171 , ----- 177 ------------------------------------------ 190

205