Anda di halaman 1dari 18

Midis gjuhsis s prgjithshme dhe shkencave t gjuhs

I. Hyrje T gjith bien n nj mendim sot se gjuha sht mjeti m i mir pr t kuptuar si vetveten ashtu dhe rrethinn ton. Kjo dukuri kaq e natyrshme sa vet qenia njerzore sht krijuar prej saj, por edhe e ka krijuar krijuesin e vet. T gjith biem gjithashtu n nj mendim se gjuha sht dshmia m e mir, ku mund t kapemi pr t zbuluar misterin shumshekullor t rrugtimit ton. Sa her synojm t zbulojm rrnjt e gjuhs son, historin e saj; sa her tundohemi pr t zbuluar ngjashmrit e dallimet e saj m gjuht e tjera, n thelb, sht dika q e nxit kt kureshtje: interesi e dshira pr t zbuluar e njohur vetveten nprmjet saj. Megjithat, sa koh q studimi i njeriut n trsin e tij do t krkoj si mjet studimet n fushn e gjuhs, sa koh q kjo e fundit prcakton qensin e tij, duke shrbyer si nj rrjet shenjash prmes t cilave ai gjen vetveten dhe e projekton t ardhmen e vet, studimet pr njeriun dhe gjuhn e tij do t shihen si dy shtje q kushtzojn njra-tjetrn. Pra, gjuha sht arma m e prshtatshme e njeriut pr t kuptuar hapsirn rreth tij, pr ta zbrthyer e analizuar at, sikundr dhe pr t njohur e analizuar vetveten. N kt kuptim njeriu krijoi gjuhn, por edhe gjuha e krijoi njeriun. N mnyr t veant ka rndsi t theksohet roli i gjuhs si ndrmjetse midis njeriut dhe referentit, far ndodh midis procesit t shenjzimit t referentve, pra procesit t prfaqsimit dhe procesit t krijimit t referentve gjat komunikimit me an t gjuhs. Prderisa gjuha sht dshmia m e plot, skaneri m i prsosur deri sot i bots shoqrore e shpirtrore t sotme si dhe rrugtimit t saj, prderisa

vet njeriu sht nj dije, nj rrjet shenjash, nj fakt gjuhsor1, mnyra m e sigurt pr tiu qasur atij, pr t lexuar n t vetdijen e pavetdijen, pr t ndriuar enigmn q e shoqron ngaher, sht gjuha, krijuesja e krijess s vet.2 II. Vshtrim i shkurtr mbi drejtimet gjuhsore kryesore n shekullin XX. N funksion t ktij parashtrimi shekulli XX do t orientonte problematikn e krkimeve kryesisht drejt sinkronizmit, ndryshe nga far u vu re n shekullin XIX, i cili u pri drejt historizmit.3 Nga ana tjetr, disa shkolla gjuhsore n shekullin XIX si Shkolla e Fjalve dhe e Sendeve, Shkolla e Idealizmit Estetik, Shkolla e Psikologjizmit, Shkolla Sociologjike, Shkolla Biologjike, e studiuan gjuhn n funksion e n lidhje me faktort jashtgjuhsor, kryesisht referentt dhe folsi/t. Dominimi i kndvshtrimit pozitivist orientonte studimet drejt mekanicizmit izolacionist, duke qndruar n trajtimin e dukurive kryesisht jasht sistemit. Shekulli q lam pas mund t ndahet kronologjikisht n dy pjes t rndsishme: njra q shkon deri n vitet 70-t dhe, tjetra deri n ditt e sotme. Periudha e par karakterizohet nga lindja dhe zhvillimi n Evrop dhe n Amerik i disa shkollave gjuhsore strukuraliste si: Shkolla e Prags, Shkolla e Kopenhags, Shkollat Deskriptive dhe Distribucionale amerikane. M von, n vitet 60-t, do t lind Shkolla Gjenerative amerikane, e cila n von u plotsua edhe me termin Transformuese.

1 2

U. Eco, Trattato di semiotica generale, Studi Bompiani, 1975. Sh. Rrokaj, Filozofi gjuhe, Arbria, 2010, f. 19. 3 Sh. Rrokaj, Strukturalizmi klasik n gjuhsi, ribot. Arbria, 2011, f. 22.

Natyrisht do t kemi edhe prirje t tjera si ajo e drejtimit psikomekanik hispanofon, drejtimit funksionalist frng etj.4 Periudha e dyt fillon n vitet 70-t, pas nj zhvillimi teknologjik n fushn e informacionit si dhe disa kndvshtrime t reja ndr t cilat mund t vihen n dukje trajtimet e Jakobsonit lidhur me rolin e shifters (tregort5) apo edhe zgjerimin e skems s komunikimit t Buhler-it me elementet dhe funksionet prkatse. Ktij hapi i bashkngjitet me nj teori m t plot Benveniste-i6 me teorin e tij mbi subjektivizmin n gjuh, ku trajton gjersisht shtjen e aktit kumtues n raport me kumtimin. Kjo periudh prkon njkohsisht me lindjen e shkencave mikste si: sociolinguistika, psikolinguistika, etnolinguistika, antropolinguistika, neurolinguistika apo edhe filozofia e gjuhs. Ndryshe nga shekulli XIX, por edhe nga periudha e par e shekullit XX, kjo periudh orientohet kryesisht drejt marrjes parasysh n objektin e studimit t dy faktorve themelor pr qensin e gjuhs: folsi/t dhe referentit si objekt i prfaqsuar a si kontekst n t cilin realizohet akti kumtues. N kt ulli do t prvijohen drejtime gjuhsore si: Shkolla e re frnge mbi teorin e aktit kumtues dhe kumtimit me prfaqsues Benveniste e, m von, Hagge, Perrot e Cullioli.7 M tej, po n Franc do t prvijohet nj drejtim ri q mori emrin teoria e argumentimit, i prfaqsuar nga Ducrot, Bourdieu, etj.. N botn anglosaksone shfaqet Shkolla Analitike Filozofike e Oksfordit me teorin e akteve t t folurit, me prfaqsues Austin, Searle, Forguson, etj. N Gjermani prej Dresler-it e n vijim do t hidhen themelet e Gjuhsis s
4 5

Po aty, f. 58-72. Sh.Rrokaj, Hyrje n gjuhsin e prgjithshme, Ilar, 2007, f. 136. 6 E. Benveniste, Problmes de linguistique gnrale, 1,2, Gallimard, Paris, 1966. 7 Kta studiues bashkohen n kt kndvshtrim edhe pse ndryshojn n problematikat q trajtojn, gj q nuk sht n synimin e ktij shkrimi.

Tekstit, e cila do t vinte n diskutim konceptin tradicional dymijvjear t frazs me konceptet e referencs, kohezionit dhe koneksionit.8 Shkolla e Gjenevs do t orientohet n fushn e studimeve t prozodis. Si e theksuam n hyrje, Filozofia e Gjuhs do t orientohet drejt studimeve q vn n qendr t vmendjes folsin: si mund t mbrrijm tek ai nprmjet produktit t tij, pra vet gjuhs. Studiues si: Wittgenstein (i von), Heidegger, Gadamer, Lacan e Foucault, do t orientojn studimet e tyre n kt lmi. III. Tiparet kryesore t ktyre drejtimeve Paraqitja e msiprme na jep mundsin t dallojm disa tipare, t cilat jan karakteristike pr kto zhvillime: S pari, kemi orientimin nga kndvshtrimi kryesisht diakronik n kndvshtrimin kryesisht sinkronik. Ky i fundit do t krijonte terrenin e prshtatshm gjat ksaj periudhe pr t br studime komplekse e trsore pr gjendjen e gjuhve dhe funksionimin e tyre. S dyti, kemi kalimin nga nj kndvshtrim pozitivist, i cili ka t bj me studimin e trsis s tipareve q prbjn objektin, drejt kndvshtrimit relativist, i cili lidhet me dy koncepte baz: sistemin nga njra an, q do t thot se studimi i elementeve t nj rrafshi dhe tipareve t tyre bhet nprmjet krahasimit, ku struktura bhet kusht pr prcaktimin e funksionit dhe, nga ana tjetr, koncepti i vlers, i cili sht i lidhur ngusht m at t sistemit.

Sh. Rrokaj, Rreth lidhzorve t tekstit n gjuhn shqipe, Seminari i studimeve albanologjike, USHT, Maqedoni, shtator 2010.

Vlera sht nj koncept teorik themelor n gjuhsin e shekullit t shkuar, meqense ajo parakupton prcaktimin e identitetit t nj njsie prkundrejt njsive simotra. Relativiteti i tipareve sht n funksion t elementeve n krahasim dhe funksionit q kryejn. N nj kndvshtrim pozitivist mund t analizosh pr nj njsi trsin e prbrsve t saj, por pa e krahasuar me nj njsi tjetr. Psh, p-ja: dybuzore, mbylltore, e shurdht, kurse b-ja sht po ashtu dybuzore, mbylltore, por e zshme. Nse p-ja krahasohet me b-n, prbrsit dybuzor dhe mbylltor nuk kan vler, sepse nuk jan prcaktues t dallimit. I vetmi element q sht dallues sht zshmia/jozshmia. Shpesh kjo analiz mori trajtn e nj dikotomie pertinent/jopertinent (rndsor/jorndsor). Nga pikpamja studimore sht e rndsishme t theksohet se njsia prligj qensin e saj n gjuh nga asti q ajo bhet e ndryshme nga simotra n jo m pak se nj prbrs: Ndryshimi prligj qenien, qenia garanton funksionin. Nse dy njsi jan t barabarta, njra prej tyre ose duhet t vdes, ose duhet t diferencohet. Pr prcaktimin e vlers prdoren kritere si: forma, kuptimi, funksioni dhe konteksti (si element dallues virtual). Shekulli XX e solli kt prkufizim t ekzistimit t qnies nprmjet tiparit negativ ose diferencues. Nse rendimenti ekonomik i nj gjuhe ka t bj me shprehjen maksimale t informacionit nprmjet minimumit t mundit fiziologjik, n pikpamje studimore analiza nprmjet tiparit diferencues pr prcaktimin e qensis s njsis krijon nj avantazh ekonomik, q vjen n prshtatje me rritjen e shkalls s abstraksionit.

S treti, ndrtimi i nj piramide konceptuale ad hoc, e cila do t rrokte trsin e objektit, analizn e tij n prputhje me larmin e

kndvshtrimeve. U prcaktuan m qartsisht koncepte n trajtn e dikotomive si: sinkroni/diakroni, gjuh/ligjrim, kompetenc/perfomanc, akt kumtues/kumtim, struktur i siprfaqsore/struktur e thell,

pertinent/jopertinent,

shenjuar/shenjues,

form/substanc,

kotekst/kontekst etj. Nj rndsi t veant mori procesi i zbrthimit t frazs, sintagms, njsis e deri te tipari dallues, si n rrafshin e forms ashtu edhe n at t kuptimit. Kjo lloj gjuhsie i kaprceu caqet e nj prshkrimi (pra, thjesht t nj ndrtimi) t dukurive si n rrafshin e forms, t kuptimit a t funksionit (sipas garmatiks tradicionale). Nse n gjysmn e par t shekullit XX, vmendja ishte prqndruar n njrn kahje, periudha e dyt do ti kushtohej kahjes tjetr, duke na dhn n kt mnyr nj zotrim konceptual m t plot t objektit t studimit. Orientimi i studimeve do t mbante parasysh nj lidhje organike ndrmjet sistemit, strukturs dhe funksionit, t para n lidhje t ngusht me folsin, referentin dhe kontekstin. S katrti, sht kndvshtrimi q krijon objektin dhe jo objekti q i paraprin kndvshtrimit. Ky pohim i br nga de Saussure-i9 do t shnonte nj kthes t madhe n studimet gjuhsore. Kjo do t thot se e njjta lnd mund t prbj objekte studimi t ndryshme, nse mbi t veprojn kndvshtrime t ndryshme. Impakti i ktij pohimi do t prmbyste gjith mendsin materialiste pozitiviste t kohs mbi t ciln mbshtetej krkimi. Kjo mendsi i prmbahej parimit se objekti sht nj i vetm dhe nuk mund t ket mbi t m shum se nj kndvshtrim. Pohimi se sht kndvshtrimi q krijon objektin hapte perspektivn e qasjeve t ndryshme
9

F.de Saussure, Cours de linguistique Gnrale, Payot, 1969, f. 23.

ndaj lnds gjuhsore, ipso facto edhe nj vshtrim shumplansh, q do ta afronte krkimin me t vrtetn. Vet shumsia e drejtimeve gjuhsore n shekullin XX do ta dshmonte kt kahje t re mendimi n fushn e kkimeve gjuhsore dhe jo vetm. Gjuhsia mbetet n krkim t objektit. Nga nj gjuhsi q u mbshtt mbi gjuhn, duke e par si nj trsi sui generis, si sistem i mbyllur n vetvete dhe pr vetveten (periudha e par e shekullit t XX), ajo do t orientohej drejt nj gjuhsie me objekt aktin kumtues dhe kumtimin, duke e studiuar procesin e t folurit si krijohet dhe n funksion t qllimit t folsit. N fakt, gjuhsia po zbriste nga studimi i sistemit abstrakt dhe gjith piramids konceptuale t lidhur me t drejt nj gjuhsie q do t merrte parasysh n objektin e saj t studimit pikrisht faktin se prse i duhet gjuha njeriut, prse ai e krijon at dhe prse ajo bhet pjes e qnies, si ndodh procesi i gjuhsimit pr ta sjell prvojn (referentin) n gjuh dhe sesi prmes gjuhs shkojm te referenti gjat procesit t njohjes. Gjuhsis me objekt sistemin a kompetencn po i bashkngjitet gjuhsia me objekt ligjrimin a performancn. Kjo gjuhsi e sheh gjuhn si produkt me nj lidhje t ndrsjellt me folsin, kontekstin ligjrimor dhe referentin, pra sht nj gjuhsi e thnies, por edhe e domethnies, e funksioneve abstrakte (sistemi) dhe e funksioneve konkrete t gjuhs si: ai i gjuhsimit, i komunikimit dhe i identifikimit. Kjo do t thot se funksioni metalinguistik i gjuhs nuk mund t qndronte i shkputur prej funksioneve t siprprmendura, t cilat jan arsyeja e qensishme e ekzistencs s gjuhs. S pesti, shekulli XX do t shnonte nj dimension t ri t vet konceptit t t brit shkenc pr sa i prket pikpamjes mbi teorin gjuhsore, por jo vetm. Shkenca e ushqyer prej pozitivizmit prirej drejt analizs s fakteve reale pas t cilave bhej prgjithsimi. Me futjen graduale t relativizmit si

mnyr mendimi, jo vetm t dhnat reale nuk mund t kosideroheshin si prfundimtare dhe t vetme (pasi tiparet e t dhnave t nj dukurie gjuhsore kushtzohen nga prqasja me tiparet e t dhnave t nj dukurie tjetr), por parimi i relativizmit po pranonte gjithnj e m shum faktin se krahas reales n shkenc duhej pranuar edhe e mundshmja, pra realja probabl. Pjes e prgjithsimit teorik do t ishte realja mbi faktin e prekshm, sikundr edhe nj reale e mundshme.10 Vet prgjithsimi teorik si i till ngrihet m lart se kuint esenca e fakteve nga ka dal. Kjo do t thot se teoria merr parasysh faktet reale dhe ato t mundshme, sa koh q nuk vrtetohet e kundrta. Meq teoria synon t vrtetn ajo arrihet duke u mbshtetur mbi faktet reale dhe ato t presupozuara, sa koh q nuk kundrshtohen. Kjo mnyr t menduari do t shpengonte frenimin, q i vinte krkimit t mbshtetur vetm n faktet reale dhe do t nxitte procesin krkimor drejt vrtetimit t fakteve t presupozuara.

IV. Midis gjuhsis s prgjithshme dhe shkencave t gjuhs Nga parashtrimi i msiprm kuptohet se pas viteve 70-t zhvillimet n fushn e gjuhsis, por n prgjithsi, edhe n shkencat e tjera shoqrore do t bnin t mundur, nga njra an lindjen e shkencave mikste, q theksuam m lart dhe, nga ana tjetr, prfshirjen n studimet gjuhsore edhe t folsit konkret, t referentit mbi t cilin ka vepruar procesi i gjuhsimit dhe kontekstit. Ndrkaq, procesi i komunikimit do t afronte m tej bashkveprimin e ndrsjell midis sistemit t shenjave gjuhsore me sistemet e tjera shenjore jogjuhsore. Studimi i dinamizmit gjuhsor si proces dhe gjuha si praxis po konfiguron nj qasje studimore, ku sintagma gjuhsi e prgjithshme gjendet hera-hers e dal mode karshi hapjes s
10

Sh. Rrokaj, Strukturalizmi klasik n gjuhsi, ribot. Ilar, 2007, f. 179.

nj

larmie

perspektivash,

cilat

kan objekt

gjuhn,

por

nga

kndvshtrime t ndryshme, dhe jo thjesht ato brendagjuhsore, si ndodhi n periudhn e par. Ky proces ngjan krejt i natyrshm po t kemi parasysh zhvillimin e gjithanshm t shkencave n trsi. Vetm se gjith kjo larmi studimore, pra kjo hapje, konvergonte te folsi psiko-social, i cili vinte n pun gjuhn pr t ridimensionuar sjelljen ndaj rrethins dhe vetvetes. Kjo sht arsyeja prse sintagma gjuhsi e prgjithshme prdoret m shum sot si shkenc e shkencave t gjuhs a si nj filozofi e ktyre shkencave. Kurr ndonjher nuk kan qen m pran tyre te njeriu tri procese, t cilt bashkjetojn dhe prligjin qensin e njri-tjetrit: procesi shoqrizimit, procesi i gjuhsimit dhe procesi i mendimit. Mund t veohen kto perspektiva studimore, t cilat po i paraqesim shkurtimisht, t bindur se do t trajtohen m gjersisht nga kolegt. Perspektiva sociolinguistike11, e cila e sheh gjuhn si prmbushje e nj nj trsie funksionesh shoqrore. Sipas ksaj perspektive dallohen funksione t tilla si: gjuha si mjet komunikimi, gjuha si koordinator i veprimtaris shoqrore, gjuha si akumuluese e prvojs, gjuha si formuese e botkuptimit dhe mnyrs t t menduarit, gjuha si klasifikuese e shtresave shoqrore etj. b. Perspektiva psikolinguistike, e cila v n qendr t studimeve individin dhe gjuhn. Sipas ksaj perspektive gjuha prmbush funksione si: gjuha sht mjet q rregullon sjelljet individuale; gjuha sht

vetrregullator; ajo sht nj mjet pr t njohur a pr t shprehur pavetdijen. Vet gjuha sht koordinatori m i mir i veprimtarive tona. Nprmjet
11

saj

kuptojm

problemet

afazis

paradigmatike

dhe

G. Berruto, La sociolinguistica, Zanichelli, Bologna, 1975; A. Fichman la sociologia del linguaggio, Roma, 1975; R.A. Hudson, Sociolinguistika, prkth. M.Ymeri, Dituria, Tiran, 2002; W. Labov, La sociolinguistique, Minuit, Paris, 1976; Gj Shkurtaj, Sociolinguistika, SHBLU, Tiran, 2003.

sintagmatike. Studimet n fush t psikanalizs t kryera prej Freud-it12 (procesi i metafors dhe i kondesimit) apo prej Lacan13-it (shpjegimi i pavetdijes me konceptin saussure-ian t gjuhs) duket se, nprmjet mekanizmit t gjuhs po deprtohet n terrin e pavetdijes pr t ndriuar edhe m mir shfaqjen e vetdijes. Gjuha sht mjet q jep mundsi pr t njohur e pr t zgjeruar njohurit tona, pr t prfituar nga zbulimet e t tjerve. Roli i i saj sht i dyfisht: ne msojm far kan thn t tjert, prvojn e brezave. Nprmjet saj ne prcaktojm mnyrn ton t t parit t bots.14 S dyti, ne mund t shkojm prtej asaj q marrim, duke shkuar m tej n njohjen ton. Sipas ksaj perspektive gjuha sht shprehse e kulturs kombtare. Gjithka kombtare ruhet n gjuh. Ajo sht edhe mjet pr t emrtuar pra, pr t prfaqsuar edhe realitete t tjera prve atyre q jan t njohura a t fiksuara. Gjuha sht mjet shprehs. Funksioni shprehs ka natyr t trefisht: s pari, realizimi i nj kumtimi me shenja gjuhsore; s dyti, realizimi i nj synimi prej folsit prmes kumtimit si dhe, s treti, folsi dhe konteksti si shenj virtuale, i cili mbart dhe prcjell informacion. Kjo do t thot q t njjtat fjal q thuhen nga persona t ndryshm mund t prcjellin informacione t ndryshme. Nga ana tjetr, sipas ksaj perspektive gjuha ka nj funksion estetik. Ajo nuk sht thjesht nj mjet i t shprehurit bukur, por lidhet me faktin se sa gjuha shpreh nevojshmrisht, prshtatshmrisht dhe saktsisht realitetet q duam t transmetojm.

12 13

Sh.Rrokaj, Filozofi e Gjuhs, Arbria, 2010, f. 107-111. Po aty, f. 184-194. 14 E. Sapir, Il linguaggio, Torino, Einaudi, 1969.

c. Perspektiva linguistike Merr si piknisje skemn e komunikimit t Jakobsonit, e cila shpjegon qart marrdhnien midis elementeve t komunikimit dhe funksioneve q shprehin: folsi me funksion shprehs, dgjuesi me funksion thirrs, mesazhi me funksionin poetik, konteksti me funksionin referues, kanali me funksionin fatik, dhe kodi me funksionin metalinguistik. Me rndsi n kt prspektiv jan studimet q e shohin t lidhur shtjen e aktit kumtues me kumtimin. Nga ky kndvshtrim vrehet se n prshkrimin e t folurit duhet grshetuar analiza q mbshtetet mbi konceptin e gjuhs si sistem, konceptin e ligjrimit si realizim dhe dukurit q shoqrojn aktin kumtues. N nj prkufizim paraprak akti kumtues sht akt i realizimit t kumtimit, kurse kumtimi sht produkt i tij. Si i till, akti kumtues sht prher n vetn e par dhe n kohn e tashme. Gjuhtar t ndryshm kan dhn interpretime nga m t ndryshmet. N prgjithsi, akti kumtues sht par si pronsim i gjuhs, si individualizim i gjuhs, si nj trsi mnyrash pr t realizuar shfaqjet e gjuhs. Kurse kumtimi sht par shpesh si rezultat, si aktualizim, si produkt konkret n nj ast t dhn i nj fakti t prvojs. Interesi i studiuesit sht zbulimi i ktyre mjeteve q na e tregojn kt proces, kt mnyr t realizimit prmes individualizimit. Jan br prpjekje serioze pr ta analizuar kt fakt. Jan analizuar nj kategori mjetesh q jan tregort (fr.dictique, angl: shifters), t cilt jan elemente gjuhsore q marrin referenc n astin e ligjrimit. T till jan: premrat vetor un, ti, ne, ju; ndajfoljet e kohs sot, dje, nesr; ndajfoljet e vendit ktu, atje; kategoria e kohs e tashmja e aktit kumtues dhe kumtimit, prkatsisht e kryera dhe e ardhmja; Mnyra t caktuara subjektive si: habitorja, dshirorja; disa modalizues t caktuar: sigurisht, patjetr,

padyshim. Folje performuese si: dyshoj, knaqem, besoj, vendos, trishtohem, veproj, moj, vlersoj, stimuloj. Nga ana tjetr, te Shkolla e Re e Prags me Dane15, Firbas, Ahmanova, t cilt i shtyn m tej arritjet e Mathesius-it e, m von, Hagge16 dallojm tri kndvshtrime pr tiu qasur gjuhs: a) kndvshtrimi morfosintaksor, q ka t bj me strukturn dhe funksionet e gjymtyrve; b) kndvshtrimi semantik-referues, q lidhet me marrdhnien referent-kuptim kotekstual dhe c) kndvshtrimi kumtueshierarkik, q lidhet me aktualizimin dhe analizn e thnies sipas nj hierarkie t caktuar, ku elementet analizohen n lidhje me strategjin e folsit, referentin dhe kontekstin. Perrot17 do t paraplqente nj skem m t thjeshtuar pr tiu qasur materialit gjuhsor, e cila merr si piknisje ndarjen gjuh/ligjrim. Ai do t dallonte frazn nga fjalia. Fjalia sht njsi statike, njsi ndrtimore. Fraza sht njsi e aktualizuar, njsi dinamike. Kuptimi i fjalis sht thjeshtgjuhsor, pra, ka shprehin shenjat si t tilla pra, kuptimi brenda kotekstit. Kurse kuptimi i frazs sht referues i aktualizuar dhe hierarkik.18 Edhe analiza e gjymtyrve dhe funksioni i tyre sht i ndryshm pr secilin kndvshtrim. Por kndvshtrime t tjera do t shfaqeshin, t cilat do t vn n diskutim frazn si njsi maksimale e kuptimshme. Si e theksuam m lart, Gjuhsia e Tekstit19 analizon thnien si njsi ligjrimore, e cila mund t jet e thjesht (nj fraz si njsi e aktualizuar) dhe nj shumsi frazash q
15 16

F. Dane, a three level approach of syntax, T.L.P.V. 1966. C. Hagge, Les structures des langues, Que sais-je?, PUF, 1999. 17 J. Perrot, Les auxiliaries de lnonc, n Mlanges linguistiques offerts E, Benveniste, Paris, 447-453, 1975. 18 Sh.Rrokaj, Stukturalizmi Klasik n Gjuhsi, ribot., Arbria, 2011, f. 189-195. 19 Sh. Rrokaj Hyrje n Gjuhsin e prgjithshme, Ilar, 2007 f. 103-105; Pr nj vshtrim m t gjer shih K.Dibra, N. Varfi, Gjuhsi teksti, SHBLU, 1999.

funksionojn si nj trsi. Nj rndsi e veant i kushtohet strukturimit t ksaj trsie, kohezionit kontekstor, ku luajn rol t rndsishm lidhzort (konektort) dhe referenca, domethn, vendosja e nj koherence kotekstkontekst-referent. d. perspektiva filozofike dhe pragmalinguistike Wittgenstein-i20 dallon tri funksione: a) funksioni emrtues (quajts), i cili ka t bj me mnyrn sesi prfaqsohet nj referent n gjuh, pra me mnyrn sesi realizohet procesi i shenjzimit; b) gjuha shihet si mjet pr pozicionimin e folsit. Me kt ai kupton se si ndikon situata pr nj qndrim t caktuar, sa ndikon partneri, problemet e prozodis n t shprehurit e gjendjes s folsit etj.c) ngjyrimi afektiv, i cili ka t bj me gjithka q u mbivendoset thnieve tona, q ne prodhojm pra, far informacioni tjetr i mbivendoset informacionit gjuhsor ose mesazhit si t till. Ngjyrimi sht prqndrim drejt Un-it. Vet ai bhet domethns pr tjetrin. Wittgenstein-i sht themeluesi i teoris s Meaning is use (kuptimi del nga prdorimi). Ne prdorim frazat, japin informacion real t tyre. Brenda ksaj perspektive merr rndsi shkolla Analitike Filozofike e Oksfordit me themelues Austin21. Sipas ksaj shkolle veprimtaria ligjerimore realizon nj funksion t trefisht: a) funksioni lokutiv (ose lokutor), q ka t bj me realizimin e nj thnieje; b) funksioni ilokutiv (ose ilokutor), q ka t bj me synimin e folsit nprmjet asaj q thuhet dhe, c) funksioni perlokutiv (perlokutor), q lidhet me veprimin konkret n vijim.

20 21

L. Wittgenstein, Recherches philosophiques, prkth., E. Rigal, Paris, Gallimard, 2004. J.L Austin, How to do things with words, Oxford, Clarendon Press, 1975.

Edhe fjalt tona jan burim sjelljeje, ne ngacmohemi nga rrethina, prodhojm shenja gjuhsore t cilat shoqrohen me sjelljet tona. Kjo e vendos gjuhsin n nj plan m t gjer, gati ekzistencial, duke synuar t themi se do veprim lidhet me gjuhn. Sikundr e thekson Searle22, Forguson23 akti lokutiv dhe ai ilokutiv jan m t rndsishm pr gjuhtarin, kurse akti perlokutiv krijon nj marrdhnie jashtgjuhsore. N fakt, n nj vshtrim t prgjithshm, filozofia e gjuhs v n qendr t vmendjes realitetin, prfaqsimin e tij n mendim dhe rolin e gjuhs si ndrmjetse midis njeriut, mendimit t tij dhe prfaqsimit t realitetit n t, kurse gjuhsia ka pasur fillimisht n qendr t vmendjes kryesisht mekanizma t brendshm t gjuhs, duke e par kt t fundit si nj trsi t strukturuar edhe pse, si po e vm n dukje, sot shtrirja e objektit t saj i kaprcen kta kufij, duke iu qasur objekteve t shkencave t msiprme.24 N kt vshtrim, gjuht jo vetm i flasim, por edhe vet gjuht na flasin.25 Nga ana tjetr, kthesa n mendimin gjuhsor n gjysmn e dyt t shekullit t XX bri q gjuha t shihej si nj burim njohjeje dhe kompetence filozofike. Kt gj Rorty do ta lidhte me iden se shtjet filozofike do t zgjidheshin qoft me ann e nj reforme konceptuale studimore gjuhsore,

22 23

J.R. Searle, Speech Acts, Cambridge, Cambridge University Press, 1969. L.W. Forguson, Locutionary and illocutionary acts, in Berlin and al. 1973 24 Fjala sht pr lindjen e shkencave mikste si: sociolinguistika, psikolinguistika, antropolinguistika, madje vet filozofia e gjuhs etj. 25 B.L .Whorf, Language, Thought and Reality, Cambridge, 1956.

qoft nprmjet nj kuptimi gjithnj e m t madh t gjuhs q prdorim aktualisht. 26

V. Prfundime 1. N kt punim u ndalm vetm n disa shtje, t cilat prmbledhin orientimet kryesore t krkimeve gjuhsore n shekullin XX. U prpoqm t nxjerrim m tepr shinat e prbashkta, duke mos anashkaluar larmin e kndvshtrimeve dhe dallimet nga njri drejtim gjuhsor te tjetri. Shekulli XX paqtoi brenda harkut t tij kohor drejtime gjuhsore t cilat, duke u ndalur n an t ndryshme t gjuhs, u dhan nj dimension gjithprfshirs problematikave t saj. U ndriuan, u plotsuan e morn prgjigje pyetje q lidheshin me procesin e shenjzimit, me marrdhniet gjuh/fols psikosocial e strategjin e tij t komunikimit, funksionet e saj brenda sistemit dhe n lidhje me ligjrimin; kryesisht faktin e njohur tashm se ne flasim nprmjet asaj q themi dhe nprmjet asaj q jemi. Ne dshmojm veten ton n gjuh dhe ajo sht mjeti m i plot pr tiu afruar vetes, pr ta kuptuar at ashtu si sht si dhe rrugtimin e saj. 2. sht asti i duhur pr t falnderuar plejadn e studiuesve tan t cilt, n kushte t nj hermetizmi hapsinor para viteve 90-t, me shum mundim e sakrifica, me sa mundn reflektuan trthorazi n punimet e tyre arritjet e ksaj gjuhsie. N mnyr t veant u shprehim mirnjohje disa studiuesve nga Kosova pr prkthimet e tyre, t cilat na shrbyen shum gjat periudhs s izolimit.

26

Rorty R., The linguistics Turn, Chicago, University of Chicago Press, 1967 . cit. sipas Sandra Laugier dhe Bruno Ambroise, n La philosophie du langage, signification, vrit, et ralit, Paris, Librairie philosophique, 2009, f.11.

3. Me heqjen e perdes s hekurt, studiuesit kan br prpjekje t pashembllta pr ti njohur kto drejtime dhe pr ti zbatuar n kushtet e shqipes. Botimi i teksteve t reja unversitare dhe monografive, prkthimi i veprave madhore, prvojat studimore t studiuesve t moshuar dhe t rinj n vendet perndimore, rritja e cilsis s msimdhnies kan ndikuar pr mbar n rritjen e nivelit krkimor te ne. 4. Megjithat, zhvillimet e gjysms s dyt t shekullit XX, njohja e plot e tyre mund tu japin krkimeve tona orientime n fusha t tilla si: komunikimi, marrdhniet fols-gjuh-kontekst-referent, krkime m t shumta dhe m rigoroze n fusha t tilla si: sociolinguistika,

psikolinguistika, etnolinguistika, filozofia e gjuhs, me qllim q ta njohim dhe kuptojm m mir vetveten dhe gjith rrugn prej nga kemi ardhur. Jan ndrmarr disa studime me vler, q trajtojn shtje t zhvillimeve gjuhsore si pasoj e zhvillimeve politike, demografike, lvizjeve migratore, marrdhnieve brendaetnike dhe ndretnike, si dhe n fushn e edukimit. Me rndsi t veant jan studime t dukurive t shqipes nga kndvshtrime t ndryshme t ktyre drejtimeve. kjo gj po krijon hap pas hapi nj hapje pr t ndriuar an t ndryshme t gjuhs shqipe, pr pasoj edhe nj studim m t gjithanshm t saj. Mesazhi q marrim nga studimi i arritjeve t gjuhsis s shekullit XX sht se n varsi t kndvshtrimit mund t bhet objekt nj aspekt ose nj tjetr i gjuhs, por nj vshtrim gjithprfshirs i saj, i cili merr parasysh trsin e faktorve me t cilt ajo hyn n marrdhnie prligjjeje, sht msimi q marrim prej ktyre zhvillimeve.

Tabela paraqet marrdhniet midis ktyre madhsive: REFERENTI

KONCEPTUALIZMI (logjika, mendimi)

PRAGMATIKA

kush jam

fardi

GJUHA SI SISTEM

Aktualizimi

Konteksti

LIGJRIMI

VI. Bibliografi kryesore


Sh. Rrokaj, Filozofi gjuhe, Arbria, 2010. Sh. Rrokaj, Strukturalizmi klasik n gjuhsi, ribot. Arbria, 2011. Sh. Rrokaj, Shkencat e gjuhs: hapsir dhe kufij, n Revista letrare, nr.3, 1995. Sh. Rrokaj, shtje t gjuhs shqipe 1, Arbria, Tiran, 2007. Sh. Rrokaj, shtje t gjuhs shqipe 1, Arbria, Tiran, 2009. Sh. Rrokaj, Giovanni Bellusio, Fjalor krahasues i termave t gjuhsis, Arbria, Tiran, 2011. E. Benveniste, Problmes de linguistique gnrale, 1,2, Gallimard, Paris, 1966. F.de Saussure, Cours de Linguistique Gnrale, ribot. Payot, 1969. G. Berruto, La sociolinguistica, Zanichelli, Bologna, 1975. A. Fichman la sociologia del linguaggio, Roma, 1975. R.A.Hudson, Sociolinguistika, prkth. Dituria, Tiran, 2002.

W. Labov, La sociolinguistique, Minuit, Paris, 1976 Gj Shkurtaj, Sociolinguistika, SHBLU, Tiran, 2002. E. Sapir, Il linguaggio, Torino, Einaudi, 1969. F. Dane, a three level approach of syntax, T.L.P.V. 1966. C. Hagge, Les structures des langues, Que sais-je?, PUF, 1999. J. Perrot, Les auxiliaries de lnonc, n Mlanges linguistiques offerts E, Benveniste, Paris, 447-453, 1975. K.Dibra, N. Varfi, Gjuhsi teksti, SHBLU, 1999. L. Wittgenstein, Recherches philosophiques, prkth., E. Rigal, Paris, Gallimard, 2004. J.L Austin, How to do things with words, Clarendon Press, 1975. J.R. Searle, Speech Acts, Cambridge, Cambridge University Press, 1969. L.W. Forguson, Locutionary and illocutionary acts, 1973. B.L. Whorf, Language, Thought abd Reality, Cambridge, 1956. R. Rorty, The linguistics Turn, Chicago, University of Chicago Press, 1967. S Laugier, B. Ambroise, n La philosophie du langage, signification, vrit, et ralit, Paris, Librairie philosophique, 2009.