Candra Sengkala

@Kresno Aji <kresno.aji@gmail.com>

Candra Sangkala
TEMBUNG “sengkalan” asalé saka tembung “saka” lan “kala” Saka utawa çaka iku jenengé bangsa Indhu, kala utawa kala ateges wektu. Sakakala yaiku kalané ana ratu golongan çaka kang jumeneng ing tanah Indhu sisih kidul, lan wektu iku wiwitané tahun saka, yaiku taun 1 utawa taun 78 Masèhi. Mungguh kang dikarepaké “sengkalan”, yaiku unèn-unèn kang nduwèni teges angkaning taun. Jaman biyèn kang kanggo pétungan ing Tanah Jawa taun Saka. Nanging saiki ana kang migunakaké taun rembulan, yaiku kang pétungan sasiné manut lakuning rembulan, diarani: “Candrasengkala”.
Sengkala kang adhedhasar taun srengéngé, diarani: “Suryasengkala” Adhedhasar wujud lan dhapukané, sengkalan ana warna loro; 1. Sengkalan lamba, yaiku sengkalan kang awujud kumpulaning tembung utawa wujud ukara. 2. Sengkalan memet, yaiku sengkalan kang awujud gegambaran utawa pepethan. Mungguh carané nyurasa utawa maca sengkalan iku kawiwitan saka ékané, banjur dasan, yèn ana atusan lan éwoné. Tuladha : Rupa sirna retuning rumi Rupa sirna retu bumi = 1 (ékan) = 0 (dasan) = 6 (atusan) = 1 (éwon), dadi taun : 1601

Mungguh carané nggoléki aji utawa wataking tembung miturut Candra Sangkala karangané Ki Bratakésawa, kena migunakaké wewaton sawetara, yaiku: 1. Guru Dasa nama, Tembung tembung kang padha tegesé dianggep padha ajiné. Tembung: ratu, naréndra, nata, katong, pamasé, aji, iki kabèh watak siji.

Halaman 1

lsp. yaiku: wolu. baya. Tembung tembung kang mratélakaké jeneng kang nunggal bangsa utawa warga. lsp. kang ateges gajah. Tembung tembung nduwèni wanda kang padha. yaiku: wolu. Tembung: êsthi. Guru Jarwa. 3. Tembung tembung kang jarwané padha utawa mèh padha ajine uga padha. ajining uga padha. 7.com> Tembung tembung kang sastrané utawa panulisé padha. ajiné padha karo tembung wani. 5. Tanduking sawijining tembung. tembung buja ajiné padha karo tembung bujana. basu padha karo sawer. kayata: ula. Jenengé piranti kang kanggo nindakaké sawijining kriyané. lsp. bentèr padhakaro latu.Candra Sengkala 2. Guru darwa. cecak. Kayata : ilat karo rasa. Kayata : tangan ajiné padha karo nyekel. Guru karya. kadhal iku kabèh kalebu kéwan ingkang rumangkang. bulus. kaanggep padha ajiné karo tembung iku. Guru sarana. Guru warga. Tembung rasa padha karo raras. lsp. tekèk. Tembung: wanita. mripat padha ajiné karo tembung ndeleng utama mandeng. kaanggep padha ajiné karo tembung iku. Guru sastra. Kayata : tembung galak padha ajiné karo tembung danawa. 6. 4. 8.aji@gmail. ajiné dianggep padha. padha ajiné yaiku nenem. ajiné padha. Halaman 2 . dadi padha ajiné. Guru wanda. èsthi kang ateges sedya utawa pikir ajiné padha. Tembung kaanan. @Kresno Aji <kresno. kaanggep padha ajiné karo tembung kang kadunungan kahanan iku.

ujel. wédang. sumur. bahni. srengéngé. III. Kang nduwèni sesipatan telu: geni. iji. pat. anala. utawaka. lsp. tiga. dahana. kuping. lsp.Candra Sengkala @Kresno Aji <kresno. 3. sindang. lir. hantelu. 4. Kang Awatak papat: 1. kanthèt. 3. Tembung tembung liyane: urip. 2. bening. Tembung tembung kang cacahé mung siji: nabi. 1. Tembung tembung: ula. wignya. ngrungu. guna. lsp. jalanidhi. Bangsané banyu utawa kang ngemu banyu: hèr. lsp. sagara. wulan. myat. IV. Tembung tembung kang kanggo wanda tri utawa teges telu: mantri. kukus. lsp. 2. nalincing. lsp. wudel. Kang awatak telu: 1. juga. catur. badan. gusti. Tembung tembung kang teges loro: dwi. buntut.com> Tembung tembung kang dianggep nduwèni watak utawa ajining wilangan: I. Tembung tembung kang cacahé loro: mripat. bumi. nyata. suci. bumi. 2. wiji. sirah. lsp. lsp. siking. Tembung tembung araning barang kang wanguné bunder: rembulan. tangan. prawan. iku. ati. lèk. udan. Tembung tembung liyané: gandhèng. wrin. lsp. lsp. II. éka. Tembung kang ateges papat. waudadi. suku.aji@gmail. bun. janma. candra. kalih. buja. kenya. sumber. asta. welut. rupa. rai. 2. lsp. tyas. jagad. ndulu. 4. panas. Kang awatak loro: 1. Kang awatak siji. nadi. swiwi. Halaman 3 . kaya. nata. puji. tirta. 3. putra. sunu. lintah. athi athi. kanthi. aji. dresthi. nembah. ratu. lsp. wasuh. Tembung tembung kang nuduhaké kriyané tembung ing ndhuwur: ndeleng. pawaka. Tembung tembung kang ateges siji: tunggal. lsp.

VI. anggang anggang semut. samirana. weling. menyawak. murti. Kang awatak wolu: 1. Tembung kang ateges gawé: karta. lsp. legi. indriya. Tembung tembung kang nduwèni sipat kang gegayuhan tembung tembung ing ndhuwur : gendhis. galak. dirada. lsp. aswa.Candra Sengkala 3. retu. liman. pait. turangga. lsp. wajik. bramara. dhawa. Bangsané angin: bayu. Dasanamané jaran: kuda. . taksaka. naga. pancawara. èsthi. wisaya. lsp. 3. suyati. dhita. prawata. 3. gurih. prabatang. wil. dwija. 3. kecut. wukir. basu. Tembung tembung liyané: raras. lsp. lsp. V. sindung. sabda. lsp. Tembung tembung liyané: wisikan. Kang awatak pitu: 1. karya. Tembung tembung liyané: angsa. kyasa. bajul. kilat. Halaman 4 wayang. ojag. cecak. tekèk. Araning barang kang cacah lima: indri. 2. muni. maruta. lsp. gora. resi. raseksa. matengga. uyah. panca. suka. VII. anila. landhep. ilat. Dasnananing gajah: dwipangga.com> 1. lsp. lsp. kombang. Kang awatak enem: 1. Tembung tembung jeneng kéwan kang asikil enem: tawon. bunglon. Bangsané buta: danawa. giri. slira. asin. 2. 4. 5. lsp. Tembung tembung kang mratélakaké rasa: pedhes. lungit. Dasanamané gunung: ardi. lsp. 2. 6. diyu. lsp. Kang awatak lima: @Kresno Aji <kresno. jaksa. kunjara. yogiswara. Tembung kang teges lima: gangsal. 4. Tembung tembung kang kagolong kéwan rumangkang: baya. obah. warajang. wulang. VIII. bana. gula. bujangga. ula. dura. lsp. amla. lsp. sara. 4. sedhih. tikta. lsp. tanu. Bangsané kang amaratapa: wiku. kirti. ancala. swara. Bangsané gegaman: panah. biksu. 2.aji@gmail.

sempal. das. dwara. guwa. lsp. iku kena diwaca : Panca gana salira tunggal = taun 1865. mesat. Dwara adri pana indu = taun 1279. ambuka. Dwi gaya rawi = taun 1282. tanpa. 5. sengkalan lamba kang akèh tinemu ing layang layang. Yama sunya surya = taun 1202. tumenga. manggala. 7. 6. Halaman 5 . X. 4. 2. asat. trusta. gapura.com> 3. Sapta yana surya = taun 1217. IX. B. Yaiku tembung tembung kang ngemu teges ora ana utawa suwung: sunya. boma. muksa. muluk. mletik. 3. lsp. ngumbara. Sengkala Memet. oncat. Tembung tembung liyané: ganda muka. Sengkalan Lamba. wilasita. nir. wangi. awang awang. sirna. Tuladha: 1. Kang awatak sanga: 1. ilang. Panerus tingal tataning nabi = tahun 1529 Tinemu ing layang Suluk Wujil – Sunan Bonang. angles. rong. 2. Ana manèh kang tinemu ing yayasan. Sanga kuda cuddha candrama = taun 1079. musna. gegana. gatra. mumbul. antariksa. rusak. Ing Tratagrambat kraton Ngayohyakarta sisih lor ana gambar tawon cacahé lima lan slira (menyawak) siji. lsp. déwa. A. Barang barang kang wujudé bolong: gapura. adoh. Indu bana dwi rupa = taun 1254. luhur. babahan. wijat. wiwara. 1.aji@gmail. brahman. pasareyan. butul. méntar. song.Candra Sengkala @Kresno Aji <kresno. Kang diarani sengkalan lamba yaiku sengkalan kang awujud ukara utawa kumpulaning tembung. Kang awatak sapuluh utawa dasa: 1. lsp. trusthi. Tembung tembung liyané: samadya. dhuwur. padusan. surut. lsp. Tinemu ing layang Bharatayudha – Mpu sedhah – Mpu Panuluh.

5. lumrah kasebut baliswara. Ana uga warana kang digawé saka walulang kebo kang direngga rengga. pethité padha pepuletan. lan rakitaning gatra siji lan sijiné dalem tembang sapada. aji. Tembung sapada kudu kaangkah mujudaké ukara wutuh. 3. diowahi: Anoman malumpat sampun. Ana pepethan wujudé bunderan pepindhaning jagad kang dicekeli déning buta cacahé telu. Kena ngowahi swara. Tuladha : Anoman sampun malumpat. isi pangertèn ganep. saben sagatra kudu mengku surasa wutuh. Ing magangan kraton Ngayogyakarta. Aja nganti wujud ukara kang durung rampung.aji@gmail. Tembung kang becik. Prelu migatèkaké dasanamaning tembung tembung. iku kena diwaca: Walulang kebo siji utawa Wolu ilang kebo siji = taun 1708 4. iku kena diwaca : Buta telu ngojag jagad utawa Tri jaksa ngojag buwana = taun 1635. iku kena diwaca: Naga muluk tinitihan janma = taun 1708. dhatu. narpati. kayata: brangta dadi karti prapta dadi prapti Halaman 6 . pamasé. iku kena diwaca: Dwi naga ngrasa tunggal = tahun 1682. Manawa arep ngarang tembang sadurungé prelu ngélingi prakara prakara kang prelu.com> 2. nata. mengku isi wutuh. Ing kratosn Surakarta ana pepethan naga kang ditumpaki manungsa. Kena ngowahi susunaning ukara. iku kena diwaca : Tri sula kembang lata = taun 1953. 3. C. Upama tembung: ratu iku duwé dasanama: katong. ana pepethan wujud ula naga loro.Candra Sengkala @Kresno Aji <kresno. Ana gegambaran wujud sula cacahé telu lan ing tengah ana gambar kembang. Kayata: 1. raja. lsp. Manawa gatra wekasan isih kudu disambung ukara ing pada candhaké ana ing rasa ora kepénak. Pangrakiting ukara. Iku prelu banget kanggo nemtokaké tibaning swara ing pungkasaning gatra. 2.

2. @Kresno Aji <kresno. Kena mancah tembung: puniku dadi niku pijer dadi jer déné dadi dé ingkang dadi kang 3. Kena nggarba tembung loro utawa luwih: ana lagi sira + ing + antuk + arsa dadi anèng dadi lagyantuk dadi kadyèku dadi sirarsa.aji@gmail. lsp. Kena ngulur utawa ngungkret wanda: sru dadi asru prang dadi perang tan dadi datan trus dadi terus lumaku dadi mlaku gelebyar dadi glebyar kerelip dadi krelip sinerang dadi sinrang.com> kadya + iku Halaman 7 . lsp. Kanggo ngoyak guru wilangan: 1.Candra Sengkala brangta dadi brangti marang dadi maring dipati dadi dipatya.