Candra Sengkala

@Kresno Aji <kresno.aji@gmail.com>

Candra Sangkala
TEMBUNG “sengkalan” asalé saka tembung “saka” lan “kala” Saka utawa çaka iku jenengé bangsa Indhu, kala utawa kala ateges wektu. Sakakala yaiku kalané ana ratu golongan çaka kang jumeneng ing tanah Indhu sisih kidul, lan wektu iku wiwitané tahun saka, yaiku taun 1 utawa taun 78 Masèhi. Mungguh kang dikarepaké “sengkalan”, yaiku unèn-unèn kang nduwèni teges angkaning taun. Jaman biyèn kang kanggo pétungan ing Tanah Jawa taun Saka. Nanging saiki ana kang migunakaké taun rembulan, yaiku kang pétungan sasiné manut lakuning rembulan, diarani: “Candrasengkala”.
Sengkala kang adhedhasar taun srengéngé, diarani: “Suryasengkala” Adhedhasar wujud lan dhapukané, sengkalan ana warna loro; 1. Sengkalan lamba, yaiku sengkalan kang awujud kumpulaning tembung utawa wujud ukara. 2. Sengkalan memet, yaiku sengkalan kang awujud gegambaran utawa pepethan. Mungguh carané nyurasa utawa maca sengkalan iku kawiwitan saka ékané, banjur dasan, yèn ana atusan lan éwoné. Tuladha : Rupa sirna retuning rumi Rupa sirna retu bumi = 1 (ékan) = 0 (dasan) = 6 (atusan) = 1 (éwon), dadi taun : 1601

Mungguh carané nggoléki aji utawa wataking tembung miturut Candra Sangkala karangané Ki Bratakésawa, kena migunakaké wewaton sawetara, yaiku: 1. Guru Dasa nama, Tembung tembung kang padha tegesé dianggep padha ajiné. Tembung: ratu, naréndra, nata, katong, pamasé, aji, iki kabèh watak siji.

Halaman 1

yaiku: wolu. 4. Tembung tembung kang jarwané padha utawa mèh padha ajine uga padha. Tembung tembung nduwèni wanda kang padha. Guru karya. èsthi kang ateges sedya utawa pikir ajiné padha. kaanggep padha ajiné karo tembung iku. dadi padha ajiné. 6. 3. Jenengé piranti kang kanggo nindakaké sawijining kriyané. 8. bentèr padhakaro latu. Tembung rasa padha karo raras. Guru darwa. cecak. kayata: ula.Candra Sengkala 2. kang ateges gajah. Guru sastra.aji@gmail. kaanggep padha ajiné karo tembung kang kadunungan kahanan iku. tembung buja ajiné padha karo tembung bujana. Halaman 2 . Guru wanda. baya. lsp. ajiné dianggep padha. lsp. ajiné padha. bulus. ajining uga padha. lsp. Tembung: êsthi. Guru Jarwa. 5. ajiné padha karo tembung wani. 7. Tembung: wanita. Guru warga. kaanggep padha ajiné karo tembung iku. basu padha karo sawer. mripat padha ajiné karo tembung ndeleng utama mandeng.com> Tembung tembung kang sastrané utawa panulisé padha. @Kresno Aji <kresno. tekèk. lsp. padha ajiné yaiku nenem. Tembung tembung kang mratélakaké jeneng kang nunggal bangsa utawa warga. kadhal iku kabèh kalebu kéwan ingkang rumangkang. yaiku: wolu. Tanduking sawijining tembung. Kayata : tangan ajiné padha karo nyekel. Guru sarana. Tembung kaanan. Kayata : tembung galak padha ajiné karo tembung danawa. Kayata : ilat karo rasa.

dresthi. bumi. nyata. wasuh. 2. bun. Halaman 3 . suci. kanthèt. Tembung tembung kang teges loro: dwi. lsp. nembah. wrin. buja. kalih. swiwi. kuping. 2. 1. buntut. éka. athi athi. kaya. 3. lsp. wudel. sirah. welut. iku. Tembung tembung araning barang kang wanguné bunder: rembulan. suku. kanthi. III. panas. lsp. ngrungu. Kang awatak telu: 1.com> Tembung tembung kang dianggep nduwèni watak utawa ajining wilangan: I. kukus. 4. tyas. 3. myat. lsp. putra.Candra Sengkala @Kresno Aji <kresno. Tembung tembung liyané: gandhèng. Tembung tembung kang cacahé mung siji: nabi. hantelu. Tembung tembung kang cacahé loro: mripat. 2. tiga. lsp. Kang Awatak papat: 1. 3. lsp. udan. Bangsané banyu utawa kang ngemu banyu: hèr. wiji. Tembung tembung liyane: urip. lsp. pat. juga. II. siking. bahni. Tembung tembung kang nuduhaké kriyané tembung ing ndhuwur: ndeleng. IV. lsp. tirta. aji. asta. Kang awatak siji. sumur. nata. janma. sunu. catur. bening. ati. Tembung tembung kang ateges siji: tunggal. sumber. wignya. bumi. utawaka. waudadi. 4. wulan. 2. jagad. prawan. Kang awatak loro: 1. srengéngé. nalincing. Tembung tembung kang kanggo wanda tri utawa teges telu: mantri.aji@gmail. lintah. gusti. lsp. lsp. wédang. rupa. sagara. ratu. lsp. kenya. lir. tangan. badan. dahana. puji. guna. Tembung tembung: ula. lsp. jalanidhi. ujel. nadi. Tembung kang ateges papat. rai. sindang. Kang nduwèni sesipatan telu: geni. candra. lsp. lèk. pawaka. ndulu. anala. iji.

Kang awatak enem: 1. biksu. prawata. VII. kirti. dhawa. lsp. bunglon. Dasanamané jaran: kuda. Tembung tembung liyané: raras. pait. sara. lsp. Halaman 4 wayang. Tembung tembung kang kagolong kéwan rumangkang: baya. bramara. turangga. Bangsané kang amaratapa: wiku. dura. sabda. . ojag. lsp. lsp. Kang awatak wolu: 1. Tembung kang teges lima: gangsal. asin. Tembung tembung liyané: angsa. indriya. 3. lsp. jaksa. gula. resi. anila. wil.Candra Sengkala 3. wulang. gurih. matengga. 6. taksaka. legi. èsthi. anggang anggang semut. kilat. giri. diyu. retu. Bangsané angin: bayu. 2. Kang awatak pitu: 1. Bangsané gegaman: panah. lsp. suka. kunjara. yogiswara. weling. Tembung tembung kang mratélakaké rasa: pedhes. raseksa. naga. Kang awatak lima: @Kresno Aji <kresno. swara. warajang. prabatang. suyati. Dasnananing gajah: dwipangga. cecak. lsp. 3. 4. dirada. galak. kyasa. lsp. ilat. kombang. 3. basu. dhita. lungit. VI. lsp. 2. bana. slira. bujangga. tikta. kecut. tanu. VIII. sindung. 2. Tembung kang ateges gawé: karta. wisaya. gora. wajik. karya. Dasanamané gunung: ardi.com> 1. ancala. landhep. murti. aswa. lsp. samirana. bajul. ula. Tembung tembung jeneng kéwan kang asikil enem: tawon. V. lsp. menyawak. 2. tekèk. 4. lsp.aji@gmail. wukir. dwija. 4. lsp. uyah. 5. amla. sedhih. maruta. lsp. obah. lsp. Bangsané buta: danawa. panca. lsp. Tembung tembung kang nduwèni sipat kang gegayuhan tembung tembung ing ndhuwur : gendhis. Tembung tembung liyané: wisikan. liman. muni. pancawara. Araning barang kang cacah lima: indri.

lsp. guwa. mesat. lsp. nir. 7. Sengkala Memet. brahman. song.com> 3. adoh. asat. pasareyan. muksa. babahan. das. padusan. mletik. gapura. Tembung tembung liyané: ganda muka. Dwi gaya rawi = taun 1282. B. Indu bana dwi rupa = taun 1254.aji@gmail. Barang barang kang wujudé bolong: gapura. ngumbara. A. manggala. dhuwur. awang awang. 1. iku kena diwaca : Panca gana salira tunggal = taun 1865. Yama sunya surya = taun 1202. luhur. gegana. Yaiku tembung tembung kang ngemu teges ora ana utawa suwung: sunya. 3. dwara. Tinemu ing layang Bharatayudha – Mpu sedhah – Mpu Panuluh. tumenga. Ana manèh kang tinemu ing yayasan. mumbul. 2. lsp. Kang diarani sengkalan lamba yaiku sengkalan kang awujud ukara utawa kumpulaning tembung. lsp. Sanga kuda cuddha candrama = taun 1079. ambuka. déwa. boma. trusthi. Tuladha: 1. muluk. Halaman 5 . 6. rusak. Tembung tembung liyané: samadya. surut. Kang awatak sapuluh utawa dasa: 1. oncat. sempal. sirna. 5. Dwara adri pana indu = taun 1279. 4. lsp. angles. trusta. gatra. butul. Kang awatak sanga: 1. tanpa. antariksa. X. wangi. Panerus tingal tataning nabi = tahun 1529 Tinemu ing layang Suluk Wujil – Sunan Bonang. rong. wilasita. Sapta yana surya = taun 1217. wiwara.Candra Sengkala @Kresno Aji <kresno. IX. musna. sengkalan lamba kang akèh tinemu ing layang layang. wijat. 2. Ing Tratagrambat kraton Ngayohyakarta sisih lor ana gambar tawon cacahé lima lan slira (menyawak) siji. Sengkalan Lamba. ilang. méntar.

saben sagatra kudu mengku surasa wutuh. Ana pepethan wujudé bunderan pepindhaning jagad kang dicekeli déning buta cacahé telu. iku kena diwaca: Walulang kebo siji utawa Wolu ilang kebo siji = taun 1708 4. iku kena diwaca : Tri sula kembang lata = taun 1953. lumrah kasebut baliswara. Ing magangan kraton Ngayogyakarta. iku kena diwaca: Dwi naga ngrasa tunggal = tahun 1682. iku kena diwaca : Buta telu ngojag jagad utawa Tri jaksa ngojag buwana = taun 1635. iku kena diwaca: Naga muluk tinitihan janma = taun 1708. 5. nata. 2. dhatu. Kena ngowahi susunaning ukara. lsp. Kayata: 1. Tembung kang becik. Manawa gatra wekasan isih kudu disambung ukara ing pada candhaké ana ing rasa ora kepénak. Iku prelu banget kanggo nemtokaké tibaning swara ing pungkasaning gatra.aji@gmail. Aja nganti wujud ukara kang durung rampung. Ana uga warana kang digawé saka walulang kebo kang direngga rengga. diowahi: Anoman malumpat sampun. pethité padha pepuletan. Tuladha : Anoman sampun malumpat.com> 2. raja. mengku isi wutuh. Ana gegambaran wujud sula cacahé telu lan ing tengah ana gambar kembang. Kena ngowahi swara.Candra Sengkala @Kresno Aji <kresno. C. Pangrakiting ukara. isi pangertèn ganep. Manawa arep ngarang tembang sadurungé prelu ngélingi prakara prakara kang prelu. kayata: brangta dadi karti prapta dadi prapti Halaman 6 . Tembung sapada kudu kaangkah mujudaké ukara wutuh. Prelu migatèkaké dasanamaning tembung tembung. ana pepethan wujud ula naga loro. pamasé. 3. Upama tembung: ratu iku duwé dasanama: katong. aji. narpati. lan rakitaning gatra siji lan sijiné dalem tembang sapada. 3. Ing kratosn Surakarta ana pepethan naga kang ditumpaki manungsa.

Kena ngulur utawa ngungkret wanda: sru dadi asru prang dadi perang tan dadi datan trus dadi terus lumaku dadi mlaku gelebyar dadi glebyar kerelip dadi krelip sinerang dadi sinrang. Kena nggarba tembung loro utawa luwih: ana lagi sira + ing + antuk + arsa dadi anèng dadi lagyantuk dadi kadyèku dadi sirarsa. lsp. @Kresno Aji <kresno.com> kadya + iku Halaman 7 . lsp.Candra Sengkala brangta dadi brangti marang dadi maring dipati dadi dipatya. Kanggo ngoyak guru wilangan: 1.aji@gmail. 2. Kena mancah tembung: puniku dadi niku pijer dadi jer déné dadi dé ingkang dadi kang 3.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful