Candra Sengkala

@Kresno Aji <kresno.aji@gmail.com>

Candra Sangkala
TEMBUNG “sengkalan” asalé saka tembung “saka” lan “kala” Saka utawa çaka iku jenengé bangsa Indhu, kala utawa kala ateges wektu. Sakakala yaiku kalané ana ratu golongan çaka kang jumeneng ing tanah Indhu sisih kidul, lan wektu iku wiwitané tahun saka, yaiku taun 1 utawa taun 78 Masèhi. Mungguh kang dikarepaké “sengkalan”, yaiku unèn-unèn kang nduwèni teges angkaning taun. Jaman biyèn kang kanggo pétungan ing Tanah Jawa taun Saka. Nanging saiki ana kang migunakaké taun rembulan, yaiku kang pétungan sasiné manut lakuning rembulan, diarani: “Candrasengkala”.
Sengkala kang adhedhasar taun srengéngé, diarani: “Suryasengkala” Adhedhasar wujud lan dhapukané, sengkalan ana warna loro; 1. Sengkalan lamba, yaiku sengkalan kang awujud kumpulaning tembung utawa wujud ukara. 2. Sengkalan memet, yaiku sengkalan kang awujud gegambaran utawa pepethan. Mungguh carané nyurasa utawa maca sengkalan iku kawiwitan saka ékané, banjur dasan, yèn ana atusan lan éwoné. Tuladha : Rupa sirna retuning rumi Rupa sirna retu bumi = 1 (ékan) = 0 (dasan) = 6 (atusan) = 1 (éwon), dadi taun : 1601

Mungguh carané nggoléki aji utawa wataking tembung miturut Candra Sangkala karangané Ki Bratakésawa, kena migunakaké wewaton sawetara, yaiku: 1. Guru Dasa nama, Tembung tembung kang padha tegesé dianggep padha ajiné. Tembung: ratu, naréndra, nata, katong, pamasé, aji, iki kabèh watak siji.

Halaman 1

Halaman 2 . cecak. yaiku: wolu. dadi padha ajiné. lsp. Tembung tembung kang jarwané padha utawa mèh padha ajine uga padha. baya. padha ajiné yaiku nenem. 7. lsp. kayata: ula. Guru Jarwa. Guru darwa. mripat padha ajiné karo tembung ndeleng utama mandeng. kaanggep padha ajiné karo tembung kang kadunungan kahanan iku. Tembung: wanita. 6. èsthi kang ateges sedya utawa pikir ajiné padha. lsp. Kayata : tangan ajiné padha karo nyekel. tembung buja ajiné padha karo tembung bujana.aji@gmail. Guru warga. Kayata : tembung galak padha ajiné karo tembung danawa. Jenengé piranti kang kanggo nindakaké sawijining kriyané. Guru karya. Tembung: êsthi. 8. Tembung tembung kang mratélakaké jeneng kang nunggal bangsa utawa warga. basu padha karo sawer. bentèr padhakaro latu. Tembung tembung nduwèni wanda kang padha. ajiné padha karo tembung wani. lsp. Tembung kaanan. Tanduking sawijining tembung. kadhal iku kabèh kalebu kéwan ingkang rumangkang. ajiné padha. kaanggep padha ajiné karo tembung iku. Guru sastra. ajiné dianggep padha. 4. kaanggep padha ajiné karo tembung iku. yaiku: wolu. kang ateges gajah. Kayata : ilat karo rasa. 3. tekèk. bulus. Guru wanda.Candra Sengkala 2. @Kresno Aji <kresno. 5. ajining uga padha.com> Tembung tembung kang sastrané utawa panulisé padha. Tembung rasa padha karo raras. Guru sarana.

buntut. badan. sumber. tangan. kukus. Kang Awatak papat: 1. catur. sumur. tirta. suku. Tembung tembung: ula. dahana. utawaka. pat. janma. Tembung tembung liyané: gandhèng. lsp. sirah. lsp. juga. Tembung kang ateges papat. 1. lintah. lsp. 4. lsp. nadi. lsp. bahni. IV. asta. kaya. srengéngé. rai. kenya. ati. lsp. II. suci. Kang awatak telu: 1. wasuh. aji. ujel. nata. hantelu. welut. bumi. 4. iji. wignya. lsp. jagad.com> Tembung tembung kang dianggep nduwèni watak utawa ajining wilangan: I. Kang nduwèni sesipatan telu: geni. Tembung tembung kang teges loro: dwi. Tembung tembung kang kanggo wanda tri utawa teges telu: mantri. wrin. Tembung tembung kang cacahé mung siji: nabi. 2. lsp. panas. puji. 2. lsp. lsp. Bangsané banyu utawa kang ngemu banyu: hèr. sunu. bumi. Tembung tembung kang cacahé loro: mripat. dresthi. sagara. 3. waudadi. lir. kalih. lsp. kanthèt. Tembung tembung araning barang kang wanguné bunder: rembulan. bening. nyata. 2. guna. anala. tyas. nembah. ratu. lsp. udan. jalanidhi. ngrungu. iku. myat. Tembung tembung kang ateges siji: tunggal. siking. pawaka. wiji. rupa. 3. wudel. gusti. Kang awatak loro: 1. lèk.Candra Sengkala @Kresno Aji <kresno. Halaman 3 . athi athi. 2. kuping. candra.aji@gmail. Kang awatak siji. 3. tiga. bun. lsp. nalincing. wédang. éka. Tembung tembung liyane: urip. prawan. wulan. buja. ndulu. sindang. putra. III. kanthi. swiwi. Tembung tembung kang nuduhaké kriyané tembung ing ndhuwur: ndeleng.

2. diyu. swara. pancawara. dhawa. taksaka. Bangsané buta: danawa. Kang awatak wolu: 1. kombang. bramara. menyawak. ilat. kilat. 3. asin. Halaman 4 wayang. dwija. bajul. V. kunjara. VI. raseksa. anggang anggang semut. yogiswara. gurih. lsp. retu. sabda. lsp. 2. Bangsané angin: bayu. tikta. muni. lsp. 4. cecak. lsp. lsp. Tembung tembung jeneng kéwan kang asikil enem: tawon. Tembung kang teges lima: gangsal. lsp. galak. liman. 2. ula. Tembung kang ateges gawé: karta. Tembung tembung liyané: wisikan. lsp. suyati. samirana. lsp. ojag. 4. amla. jaksa. VII. bujangga. weling. èsthi. obah. kirti. lsp.com> 1. bana. suka. biksu. bunglon. Bangsané gegaman: panah. slira. Kang awatak enem: 1. VIII. lsp. 3. Tembung tembung liyané: raras. sindung. prabatang. sara. Kang awatak lima: @Kresno Aji <kresno. basu. lungit. landhep. Bangsané kang amaratapa: wiku. 5. 3. aswa. giri. Araning barang kang cacah lima: indri. lsp. maruta. turangga. 6. sedhih. dhita. Tembung tembung kang kagolong kéwan rumangkang: baya. lsp. tanu. gula. warajang. Dasnananing gajah: dwipangga. prawata. Tembung tembung kang nduwèni sipat kang gegayuhan tembung tembung ing ndhuwur : gendhis. uyah. Dasanamané gunung: ardi. Tembung tembung liyané: angsa. lsp. wisaya. legi.Candra Sengkala 3. lsp. wukir. wulang. panca. . lsp. anila. indriya. murti. Tembung tembung kang mratélakaké rasa: pedhes. ancala. pait. matengga. kecut. 2. resi. kyasa. gora. wajik. Dasanamané jaran: kuda. dura. 4. Kang awatak pitu: 1. lsp. dirada. tekèk. wil. naga.aji@gmail. karya.

Tembung tembung liyané: samadya. 4. guwa. Ing Tratagrambat kraton Ngayohyakarta sisih lor ana gambar tawon cacahé lima lan slira (menyawak) siji. Panerus tingal tataning nabi = tahun 1529 Tinemu ing layang Suluk Wujil – Sunan Bonang. lsp. 7. Kang awatak sanga: 1. X. 2. Yama sunya surya = taun 1202. dhuwur. butul. awang awang. brahman. rusak. lsp. pasareyan. Ana manèh kang tinemu ing yayasan. rong. antariksa. babahan. Sengkala Memet. IX.com> 3. 3. sengkalan lamba kang akèh tinemu ing layang layang. Yaiku tembung tembung kang ngemu teges ora ana utawa suwung: sunya. mesat. dwara. ilang. lsp. wijat. 1. iku kena diwaca : Panca gana salira tunggal = taun 1865. lsp. muksa. Tuladha: 1.aji@gmail. angles. gapura. surut. manggala. gegana. adoh. trusthi. wilasita. Tinemu ing layang Bharatayudha – Mpu sedhah – Mpu Panuluh. trusta. B. luhur. Kang diarani sengkalan lamba yaiku sengkalan kang awujud ukara utawa kumpulaning tembung. Sanga kuda cuddha candrama = taun 1079. asat. ambuka. 2. musna. Halaman 5 . Sapta yana surya = taun 1217. muluk. tanpa. mumbul. déwa. wiwara. sirna. Dwara adri pana indu = taun 1279. oncat. mletik. tumenga. Barang barang kang wujudé bolong: gapura. Dwi gaya rawi = taun 1282. Tembung tembung liyané: ganda muka. 5. das. Indu bana dwi rupa = taun 1254. lsp. A. boma. song. 6. Kang awatak sapuluh utawa dasa: 1. wangi. nir. Sengkalan Lamba.Candra Sengkala @Kresno Aji <kresno. sempal. gatra. ngumbara. padusan. méntar.

Ing magangan kraton Ngayogyakarta.com> 2. isi pangertèn ganep. Ana pepethan wujudé bunderan pepindhaning jagad kang dicekeli déning buta cacahé telu. aji. raja. 3. Iku prelu banget kanggo nemtokaké tibaning swara ing pungkasaning gatra. ana pepethan wujud ula naga loro. nata. diowahi: Anoman malumpat sampun. iku kena diwaca: Walulang kebo siji utawa Wolu ilang kebo siji = taun 1708 4. lan rakitaning gatra siji lan sijiné dalem tembang sapada. 5. iku kena diwaca: Dwi naga ngrasa tunggal = tahun 1682.aji@gmail. Prelu migatèkaké dasanamaning tembung tembung. Kayata: 1. Kena ngowahi swara. Tuladha : Anoman sampun malumpat. iku kena diwaca : Tri sula kembang lata = taun 1953. Kena ngowahi susunaning ukara.Candra Sengkala @Kresno Aji <kresno. 3. iku kena diwaca : Buta telu ngojag jagad utawa Tri jaksa ngojag buwana = taun 1635. Pangrakiting ukara. lumrah kasebut baliswara. Tembung sapada kudu kaangkah mujudaké ukara wutuh. dhatu. Upama tembung: ratu iku duwé dasanama: katong. lsp. pethité padha pepuletan. Aja nganti wujud ukara kang durung rampung. C. narpati. Ing kratosn Surakarta ana pepethan naga kang ditumpaki manungsa. pamasé. Manawa arep ngarang tembang sadurungé prelu ngélingi prakara prakara kang prelu. mengku isi wutuh. iku kena diwaca: Naga muluk tinitihan janma = taun 1708. Ana gegambaran wujud sula cacahé telu lan ing tengah ana gambar kembang. saben sagatra kudu mengku surasa wutuh. kayata: brangta dadi karti prapta dadi prapti Halaman 6 . Manawa gatra wekasan isih kudu disambung ukara ing pada candhaké ana ing rasa ora kepénak. 2. Ana uga warana kang digawé saka walulang kebo kang direngga rengga. Tembung kang becik.

2. Kena ngulur utawa ngungkret wanda: sru dadi asru prang dadi perang tan dadi datan trus dadi terus lumaku dadi mlaku gelebyar dadi glebyar kerelip dadi krelip sinerang dadi sinrang. Kanggo ngoyak guru wilangan: 1. Kena mancah tembung: puniku dadi niku pijer dadi jer déné dadi dé ingkang dadi kang 3.com> kadya + iku Halaman 7 . Kena nggarba tembung loro utawa luwih: ana lagi sira + ing + antuk + arsa dadi anèng dadi lagyantuk dadi kadyèku dadi sirarsa.Candra Sengkala brangta dadi brangti marang dadi maring dipati dadi dipatya. lsp. lsp. @Kresno Aji <kresno.aji@gmail.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful