Anda di halaman 1dari 13

UNIVERSITETI I KOSOVS N PRISHTIN

FAKULTETI FILOZOFIK
Dega e Gjuhs dhe e Letrsis Shqipe

NEBI CAKA

ANALIZ STATISTIKE DHE STILISTIKE


E GJUHS S LASGUSH PORADECIT
(Punim magjistrature)

Mentor: Dr. Rexhep Ismajli

Prishtin, 1985

PASQYRA E LNDS
PARATHNIE

1. STRUKTURA METRIKE

1.1. Struktura metrike si kufizuese e liris poetike ............................................

1.2. Ciklet. Vjershat. Strofat ..

1.3. Vargjet. Rrokjet .......

1.4. Rimat ..............

16

1.5. Veorit metrike t stilit t Lasgushit

23

2. STRUKTURA FONETIKE

28

2.1. Rang-lista e shkronjave (fonemave) ..........................................................

28

2.2. Zanoret ...........

28

2.2.1. Zanorja ....

29

2.2.2. Zanorja e ....

29

2.2.3. Zanorja a ....

29

2.2.4

Zanorja i ....

30

2.2.5

Zanorja u ....

30

2.2.6

Zanorja o ....

30

2.2.7. Zanorja y ....

29

2.3. Bashktinglloret .......

31

2.3.1. Bashktinglloret me denduri t madhe

31

2.3.2. Bashktinglloret me denduri t mesme

33

2.3.3. Bashktinglloret me denduri t vogl ..

36

2.3.4. Bashktinglloret me denduri shum t vogl ...

36

2.4. Grupet e zanoreve

37

2.5. Grupet e bashktinglloreve

38

2.6. Diftongjet ......

38

2.7. Apostrofi .....

38

2.8. Tri pikat (...) apo pauza ..

39

2.9. Theksi .............

40

2.10. Rrokjet.....................

41

2.11. Veorit fonetike t stilit t Lasgushit

43

3. STRUKTURA MORFOLOGJIKE .

49

3.1. Emrat ...........................................................................................................

49

3.2. Mbiemrat .........

50

3.3. Premrat ......

51

3.4. Numrort .......

51

3.5. Foljet ...........................

52

3.6. Ndajfoljet ........

53

3.7. Parafjalt .....

53

3.8. Lidhzat ............

54

3.9. Pjeszat ...........

55

3.10. Pasthirrmat..............

55

3.11. Veorit morfologjike t stilit t Lasgushit .

56

4. STRUKTURA LEKSIKORE ...

69

4.1. Fjalformimi ..............................................................................................

69

4.1.1. Fjal t parme .........................................

69

4.1.2. Fjal t formuara me prejardhje ..............

69

4.1.2.1. Fjal t prejardhura me parashtes ...........

69

4.1.2.2. Fjal t prejardhura me prapashtes .........

69

4.1.2.3. Fjal t prejardhura me parashtes dhe prapashtes .

70

4.1.3. Fjal t formuara me nyjzim ..........................

70

4.1.4. Fjal t formuara me prbrje (kompozim) ............

70

4.1.5. Fjal t formuara me prngjitje ...............................

71

4.1.6. Fjal t formuara me konversion ............................

72

4.1.7. Fjal t formuara n mnyr t przier ...................

72

4.1.7.1. Nyjzim + prapashtesim .....................

73

4.1.7.2. Nyjzim + parashteso-prapashtesim ...

73

4.1.7.3. Nyjzim + prngjitje ...........................

73

4.1.7.4. Nyjzim + prngjitje + prapashtesim ..

73

II

4.2. Lokucionet ......

73

4.2.1. Lokucione ndajfoljore t formuara nga prsritja e drejtprdrejt


e nj emri n formn e numrit shums ...

73

4.2.2. Lokucione ndajfoljore t formuara nga prsritja e t njjtit emr


t lidhur me lidhzn e ...........................

74

4.2.3. Lokucionet ndajfoljore t formuara nga bashkimi i dy ndajfoljeve me


kuptim sinonimik ose antonimik nprmjet lidhzs e/edhe ose pa t

74

4.2.4. Lokucionet ndajfoljore t formuara nga bashkimi i dy ndajfoljeve


nprmjet lidhzs as ......................................................................

74

4.2.5. Lokucione ndajfoljore t formuara nga prsritja e t njjtit emr


me ndrmjetsimin e parafjalve t ndryshme ..............

75

4.2.6. Lokucione ndajfoljore t formuara nga parafjala me dhe nj


mbiemr i emrzuar i gjinis asnjanse ......................

75

4.2.7. Lokucione ndajfoljore t formuara me parafjaln pr dhe me nj


mbiemr t emrzuar t gjinis asnjanse t rass rrjedhore ..

75

4.2.8. Lokucione ndajfoljore t tipit ndajfolje + parafjal + ndajfolje ..

75

4.2.9. Lokucione ndajfoljore t tipit numror/ (premr) + nga +


numror (premr) ........................................................................

76

4.2.10. Lokucione ndajfoljore t formuara nga nj parafjal dhe nj emr.

76

4.3. Frazeologjizmat ......

77

4.4. Etimologjia .....

81

4.1.1. Fjalt e parme .........................................

82

4.4.2. Neologjizmat .........................................

84

4.5. Veorit leksikore t stilit t Lasgushit ...................

85

5. DREJTSHKRIMI ................

90

5.1. Shmangiet nga drejtshkrimi i kohs .........................................................

90

5.2. Drejtshkrimi i Lasgushit krahasuar me t sotmin ..

94

5.2.1. Shkrimi i fjalve me viz lidhse dhe me apostrof .........................

94

5.2.2. Shkrimi me bashktingllore t shurdhta i fjalve q sot


shkruhen me bashktingllore t zshme .......................................

94

5.2.3. Shkrimi me i fjalve q sot shkruhen me sh ose zh nistore .........

95

III

5.2.4. Shkrimi me i disa fjalve q sot shkruhen me e (t theksuar) ......

95

5.2.5. Shkrimi me ua i disa fjalve q sot shkruhen me o ........................

96

5.2.6. Shkrimi me -shm i disa mbiemrave q sot shkruhen me -shm ...

96

5.2.7. Shkrimi me -je i disa fjalve q sot shkruhen me -ie ......................

96

5.2.8. Shkrimi me i i disa fjalve q sot shkruhen me ...........................

96

5.2.9. Shkrimi me (t patheksuar) i disa fjalve q sot shkruhen pa ...

96

5.2.10. Shkrimi pa (fundore dhe n trup t fjals) i disa fjalve


q sot shkruhen me .......................................................................

97

5.2.11. Shkrimi pa h n trup t fjals i disa fjalve q sot shkruhen me ...

97

5.2.12. Shkrimi pa n nistore i disa fjalve q sot shkruhen me n ...............

97

5.2.13. Shkrimi me y i disa fjalve q sot shkruhen me i, ose u ..............

97

5.2.14. Shkrimi me i disa fjalve q sot shkruhen me u ..........................

97

5.2.15. Shkrimi me i disa fjalve q sot shkruhen me o ..........................

97

5.2.16. Shkrimi me -m (t) i disa mbiemrave q sot shkruhen me -m (t) 97


5.2.17. Shkrimi me -m i disa mbiemrave q sot shkruhen me tshm ...

97

5.2.18. Shkrimi me e i disa fjalve q sot shkruhen me ..........................

98

5.2.19. Shkrimi me r i disa emrave q sot shkruhen me r .......................

98

5.2.20. Shkrimi me -onjs i emrave q sot shkruhen me -ues ....................

98

5.2.21. Shkrimi vetm me m i disa fjalve q sot shkruhen me mb ...........

98

5.2.22. Shkrimi me n i disa fjalve q sot shkruhen me nj .........................

98

5.2.23. Shkrimi me dh i disa fjalve q sot shkruhen me d ........................

98

5.2.24. Shkrimi me l i disa fjalve q sot shkruhen me ll apo anasjelltas ...

98

5.2.25. Shkrimi me u i disa fjalve q sot shkruhen me o .........................

98

5.2.26. Shkrimi me r i disa fjalve q sot shkruhen me rr apo anasjelltas ... 98


5.2.27. Shkrimi me i i disa fjalve q sot shkruhen me e ...........................

99

5.2.28. Shkrimi me f i disa fjalve q sot shkruhen me th ..........................

99

5.2.29. Shkrimi me y i disa fjalve q sot shkruhen me ye .........................

99

5.2.30. Shkrimi me r i disa fjalve q sot shkruhen me n ...........................

99

5.2.31. Shkrimi me a i disa fjalve q sot shkruhen me ...........................

99

5.2.32. Shkrimi me bashktingllore t zshme fundore i disa fjalve


q sot shkruhen me bashktingllore t shurdht ...........................

99

5.2.33. Shkrimi me f i disa fjalve q sot shkruhen me h ...........................

99

IV

5.2.34. Shkrimi me mb (mv) i disa fjalve q sot shkruhen me b (v) ........

99

5.2.35. Shkrimi me mp i disa fjalve q sot shkruhen me mb .................... 100


5.2.36. Shkrimi me x i disa fjalve q sot shkruhen me z ........................... 100
5.2.37. Shkrimi me shtr i disa fjalve q sot shkruhen me str ................ 100
5.2.38. Prdorimi si emra t gjinis mashkullore i disa emrave
t gjinis femrore apo anasjelltas ............................................

100

5.2.39. Dubletet emr i gjinis mashkullore emr i gjinis femrore 100


5.2.40. Shkrimi ndaras i disa fjalve q sot shkruhen njsh (t pandara) ... 101
5.2.41. Pasqyrimi i asimilimit tn > n n drejtshkrim .................................. 101
5.2.42. Shkrimi me n i disa trajtave t foljeve q sot shkruhen me h ......... 101
5.3. Veorit drejtshkrimore t stilit t Lasgushit ....

101

6. STRUKTURA SEMANTIKE .

104

6.1. Pasurimi i fjalorit me ndrrimin e kuptimit t fjalve ...............................

104

6.2. Sintagmat-kompozita ....

109

6.3. Kundrvniet semantike ....

111

6.4. Veorit semantike t stilit t Lasgushit ..... 114


7. BOTA DHE STILI I LASGUSHIT

118

7.1. Bota e Lasgushit sipas cikleve t poezive...................................................

118

7.1.1. Poezia e peizazhit ...................................

118

7.1.2. Poezia erotike .........................................

120

7.1.3. Poezia patriotike .....................................

122

7.1.4. Poezia refleksive ..................................... 124


7.2. Bota e Lasgushit sipas fjalve-els ........... 126
7.3. Bota e Lasgushit sipas figuracionit poetik ...... 130
7.3.1. Figurat poetike dhe shmangiet semantike ....... 130
7.3.2. Shkalla e figurativitetit n poezin e Lasgushit .......... 133
7.4. Sistemi poetik i Lasgushit Poradecit .........................................................

144

7.5. Veorit stilistike t gjuhs s Lasgushit ..

148

7.5.1. Stili individual i shkrimtarit ............................ 148


7.5.2. Dy shembuj t analizs stilistike integruese t poezis s Lasgushit 150

8. PRFUNDIM .....................

159

9. FJALORI I LASGUSH PORADECIT

161

9.1. Ecuria metodologjike e prpilimit t fjalorit ............................................... 161


9.2. Domethnia e shkurtesave n fjalor

161

9.3. Fjalori i Lasgush Poradecit ....

165

9.4. Lista e emrave t prvem .......................

240

10. LISTAT ......................................

242

10.1. Lista 1 Rimari (lista e rimave) ................................................................

243

10.2. Lista 2 Fjalt q paraqiten m shum se 10 her ........

287

10.3. Lista 3 Fjalt kuptimplota me m shum se 20 paraqitje n


s paku 5 cikle nga gjithsej 7 ...................................................... 296
10.4. Lista 4 Fjalt e prejardhura ....................

298

11. TABELAT .................................

309

11.1. Tabela 1 Ciklet, vjershat, strofat, vargjet, rrokjet: Denduria ...............

310

11.2. Tabela 2 Denduria e rimave sipas zanores s theksuar

315

11.3. Tabela 3 Denduria e vargjeve sipas llojit t rims ...................... 318


11.4. Tabela 4 Denduria e shkronjave n tekst

319

11.5. Tabela 5 Denduria e fjalve n fjalor sipas pjesve t ligjrats 320


11.6. Tabela 6 Denduria e fjalve n tekst sipas pjesve t ligjrats

322

11.7. Tabela 7 Denduria e fjalve n fjalor sipas numrit t rrokjeve

324

11.8. Tabela 8 Denduria e fjalve n tekst sipas numrit t rrokjeve 325


11.9. Tabela 9 Denduria e fjalve n fjalor sipas theksimit ......... 326
11.10. Tabela 10 Denduria e fjalve n tekst sipas theksimit .......

327

11.11. Tabela 11 Denduria e fjalve n fjalor sipas fjalformimit . 328


11.12. Tabela 12 Denduria e fjalve n tekst sipas fjalformimit .. 329
11.13. Tabela 13 Denduria e fjalve n fjalor sipas etimologjis .. 330
11.14. Tabela 14 Denduria e fjalve n tekst sipas etimologjis ... 332
11.15. Tabela 15 Denduria e foljeve sipas mnyrave dhe kohve . 334

VI

12. FUSNOTAT ............................

335

13. LITERATURA ..........................

341

VII

PARATHNIE

Gjuha e nj shkrimtari mund t studiohet me an t metodave t ndryshme. Nj


ndr to, pa mdyshje jo dhe aq e rndomt, sht metoda statistike. Por, t bsh analizn
statistike t gjuhs s nj shkrimtari, pra dhe t nj poeti, e t mos bsh njherazi edhe
analizn stilistike t saj, do t thot t ndash formn nga prmbajtja, shpirtin nga
lnda, do t thot tu marrsh jetn fjalve e t mos i lsh t gjallrojn, se ato gjallrojn
vetm n ligjrim. E ligjrimi i Lasgushit nuk sht nj radhitje e rastit e fjalve srsr-e-varg-e varg, por nj sistem poetik, jo vetm pr nga forma, por edhe pr nga
prmbajtja.1
Lasgushi e kultivon formn poetike si askush para tij, por edhe pas tij: ai jo vetm
q i arrin majat e vjershrimit n letrsin shqipe, por edhe qndron n to edhe sot e ksaj
dite. Shumkujt, duke shikuar vetm kt an t ndritshme t poezis s tij, iu kan lbyrur
syt dhe nuk ka arritur t shoh se far fshihet pas ktij shklqimi, pas ksaj prsosmrie
t forms, dhe pa t drejt e ka marr Lasgushin vetm vargzues t pashoq, duke ia
mohuar pjesrisht apo edhe plotsisht cilsit e nj poeti t mirfillt.2
N kt studim jam prpjekur q duke prdorur metodn statistike gjat analizs s
gjuhs s Lasgushit t hetoj sistemin poetik t tij.
Punimi sht ndar n njmbdhjet kapituj. N kapitullin e par, Struktura
1

M. Kuteli: Muzikaliteti ose plasticiteti i nj vepre sht pasqyra e sulmit t brendshm, e sulmit
shpirtror t poetit e shprehur prmjet fjalve t thurrura sr-sr-e-varg-e-varg, t harmonizuara me
prmbajtjen, me kuptimin e veprs, n L. Poradeci: Ylli i zemrs (Fjala e editorit), Bukuresht, 1932,
n: I. Rugova, S. Hamiti, Kritika letrare, Prishtin, 1979, f. 356.
2
T shihet artikulli i Krist Malokit: A asht poet Lasgush Poradeci, n: I. Rugova, S. Hamiti, Kritika
letrare, Prishtin, 1979, f. 228-262.

metrike, bhet interpretimi i rezultateve t analizs vargsore dhe rrokjesore t poezis s


Lasgushit; n kapitullin e dyt, Struktura fonetike, shqyrtohet sistemi fonetik i fjalsit t
prdorur n poezin e Lasgushit, ndrsa n kapitullin e tret, Struktura morfologjike,
komentohen rezultatet e analizs morfologjike t poezive t marra n shqyrtim. N
kapitullin e katrt, Struktura leksikore, fjalori i Lasgushit shqyrtohet nga ana leksikore,
ndrsa n at t gjashtin, Struktura semantike, fjalt analizohen pr nga ana kuptimore.
Kapitulli i pest, Drejtshkrimi ka t bj me drejtshkrimin e poetit, e njherazi ky
drejtshkrim shikohet nga prizmi i drejtshkrimit t gjuhs s sotme shqipe, pr t par
prputhshmrin ndrmjet tyre. Kapitulli i shtat, Bota dhe stili i Lasgushit, duhet marr
si kapitull qendror, jo vetm pr nga pozita q z, por edhe pr nga rndsia q ka n
interpretimin e poezis s Lasgushit. Pas ktij kapitulli vjen kapitulli i tet, Prfundim,
me t cilin mbyllet analiza dhe sinteza e gjuhs s Lasgushit. Tre kapitujt q vijn pas
ktij: i nnti, Fjalori, i dhjeti, Listat dhe i njmbdhjeti, Tabelat jan, n t vrtet,
kapitujt e par, q jan prftuar si rezultat i analizs s fjalorit t poezis s Lasgushit, e
vetm pas tyre, pr nga radha e ecuris metodologjike, vijn kapitujt e siprprmendur, e
q jan rezultat i sintezs s t dhnave nga kta tre kapituj. N fund, nn 12 jan dhn
Fusnotat dhe nn 13 sht dhn Literatura (Bibliografia).
Shpresoj se i jam prmbajtur metodologjis shkencore gjat prftimit dhe
interpretimit t rezultateve dhe se nga kjo an ato jan t sakta.
Pr shqyrtim jan marr poezit e Lasgushit t botuara n librin Vallja e yjve
(Bukuresht, m 1933) dhe n librin Ylli i zemrs (Bukuresht, m 1937), e t ribotuara
nn prkujdesjen e Sabri Hamitit, m 1978, nn titullin Vdekja e nositit, ku jan prfshir
t gjitha poezit e botuara n dy librat e siprprmendur, e q jan gjithsej 97.

Prve ktyre poezive jan marr n shqyrtim edhe shtat poezi t tjera q nuk kan
qen t prfshira n librat e siprprmendur, e q jan botuar n librin Poezia shqipe 10:
Lasgush Poradeci (zgjedhur e redaktuar nga Razi Brahimi, Tiran, 1973). Poezit e tjera
ose nuk i kam gjetur ose ato q i kam gjetur dalin nga sistemi poetik i Lasgushit, prandaj
nuk i kam marr n shqyrtim.
N fund duhet t cek se kam br krahasimin e tekstit t poezive t botuara n
librin Vallja e yjve me tekstin e poezive prkatse t botuara n librin Vdekja e nositit
meq ky libr sht marr si material baz pr analiz, e n mnyr q t ruhet origjinaliteti
i gjuhs s Lasgushit, dhe me kt rast jan mnjanuar disa gabime t natyrs teknike q
dalin n kt libr.

13. LITERATURA
1. Ajeti, I., Studime gjuhsore n fush t shqipes, Rilindja, Prishtin, 1982.
2. Ajeti, I., Historia e gjuhs shqipe (Morfologjia historike), Enti i Teksteve
msimore, Prishtin, 1983.
3. Benveniste, E., Problemi opte linguistike, Nolit, Beograd, 1975.
4. abej, E., Studime gjuhsore (1-6), Rilindja, Prishtin, 1978.
5. Delas, D., Filliolet, J., Linguistique et poetique, Larousse, Paris, 1973.
6. Demiraj, Sh., Morfologjia historike e gjuhs shqipe (I, II), Tiran, 1973.
7. Demiraj, Sh., Fonetika dhe gramatika e gjuhs s sotme letrare shqipe (II
Morfologjia ), Tiran, 1976.
8. Dodi, A., Fonetika e gjuhs s sotme shqipe (I, II), Enti i Teksteve msimore,
Prishtin, 1970.
9. Dykro, O., Todorov, C., Fjalor enciklopedik i shkencave t ligjrimit, Rilindja,
Prishtin, 1984.
10. Galperin, I. R., Stilistycs, Moskow, 1981.
11. Guiraud, P., Essais de stylistique, Klincksieck, Paris, 1969.
12. Guiraud, P., Kuentz, P., La stylistique, Klincksieck, Paris, 1975.
13. Gjinari, J., Dialektologjia shqiptare, Enti i Teksteve msimore, Prishtin, 1970.
14. Hamiti, S., Arti i leximit, Rilindja, Prishtin, 1978.
15. Hamiti, S., Teksti i dramatizuar, Rilindja, Prishtin, 1978.
16. Hjelmslev, L., Prologomena teoriji jezika, Zagreb, 1980.
17. Ismajli, R., Shumsia e tekstit, Rilindja, Prishtin, 1977.
18. Klaji, B, Rjenik stranih rijei, Zora, Zagreb, 1983.
19. Lon, P. Problmes de lanalyse textuelle, Didier, Paris, 1971.
20. Markus, S., Matematika poetika, Nolit, Beograd, 1974.
21. Muller, Ch., Initiation la statistique linguistique, Larousse, Paris, 1967.
22. Nedeljkovi, M, Radovi, M., Umetnost tumaenja poezije, Nolit, Beograd,
1979.
23. Poradeci, L., Vallja e yjve, Bukuresht, 1932.
24. Poradeci, L., Ylli i zemrs (redaktuar nga M. Kuteli), Bukuresht, 1937.

341

25. Poradeci, L., Lirika (redaktuar nga M. Xhaxhiu), Tiran, 1956.


26. Poradeci, L., Poezia (redaktuar nga M. Isaku), Prishtin, 1976.
27. Poradeci, L., Poezia shqipe 10 (redaktuar nga R. Brahimi), Tiran, 1973.
28. Poradeci, L., Vdekja e nositit (redaktuar nga S. Hamiti), Rilindja, Prishtin,
1978.
29. Qosja, R., Prej tipologjis deri te periodizimi, Prishtin, 1979.
30. Qosja, R., Dialogje me shkrimtart, Prishtin, 1979.
31. Rugova, I., Hamiti, S., Kritika letrare, Rilindja, Prishtin, 1979.
32. Savard, J. G., La valence lexicale, Didier, Paris, 1970.
33. Solar, M., Teoria e letrsis, Rilindja, Prishtin, 1970.
34. Sosyr, F. d, Kurs i gjuhsis s prgjithshme, Rilindja, Prishtin, 1977.
35. Sumpf, J., Introduction la stylistique du franais, Larousse, Paris, 1971.
36. Thomaj, I., Leksikologjia e gjuhs shqipe, Enti i Teksteve msimore, Prishtin,
1970.
37. Velek, R., Voren, R., Teoria e letrsis, Rilindja, Prishtin, 1982.
38. Vujaklija, M., Renik stranih rei, Prosveta, Beograd, 1980.
39. Xoxa, J., Hyrje n shkencn e letrsis, Enti i Teksteve msimore, Prishtin,
1970.
40. Xhuvani, A., Cipo, K., Fillime t stilistiks e t letrsis s prgjithshme, Enti i
Teksteve msimore, Prishtin, 1977.
41. Zilberberg, C., Une lecture des Fleurs du Mal, Larousse, Paris, 1972.
42. Zheji, Gj., Vzhgime metrike, Rilindja, Prishtin, 1981.
43. ...... shtje t gramatiks s shqipes sotme (I, II), Tiran, 1975.
44. ...... Renik srpskohrvatskog knjievnog vezika (1-6), Matica Srpska, Novi Sad,
1967.
45. ...... Gjuha letrare shqipe, Enti i Teksteve msimore, Prishtin, 1982.
46. ...... Drejtshkrimi i gjuhs shqipe, Prishtin, 1974.
47. ...... Fjalori drejtshkrimor i gjuhs shqipe, Tiran, 1976.
48. ...... Fjalori i gjuhs s sotme shqipe (I, II), Rilindja, Prishtin, 1981.

342