Anda di halaman 1dari 9

KLASIFIKIMI I BIMVE

KRITERET E KLASIFIKIMIT T BIMVE


Ndr prpjekjet e para pr t sistemuar njohurit pr gjallesat, u hartuan katalogt me emrat e tyre, t ngjashm me fjalort e sotm. N kta katalog, prbri do emri, prshkruhej gjallesa q emrtohej. KATALOGET ME EMRA T GJALLESAVE Si mund t lexohen e kuptohen katalogt me emra gjallesash q prmbajn: rreth 12 000 emra Briofitesh (myshqe dhe hepatike), rreth 11 000 emra Pteridofitesh (fiere), rreth 1 200 emra Likopodesh, rreth 29 000 emra Kputjesh, rreth 160 emra Cykadofitesh, rreth 630 emra Koniferesh (pisha, bredha), rreth 258 650 emra Magnioliofitesh (bim me lule). N kto shifra nuk prfshihen gjallesat q kan lindur dhe jan shuar n historin e gjat t bots bimore. Si mund t orientohemi m shpejt p.sh. pr njohjen e nj bime n kt shumllojshmri t tyre? A nuk do t na ngjante vetja si n nj bibliotek pa inventar? SISTEMATIKA E BIMVE DHE SISTEMET ARTIFICIALE T KLASIFIKIMIT Me klasifikimin e shumllojshmris s madhe t bimve dhe studimin e krahasuar t grupeve t ndryshme t tyre merret ajo deg e biologjis s bimve, q quhet sistematik e bimve. Klasifikimet m t hershme primitive jan klasifikimet q i ndanin bimt n dy grupe: bim t dobishme pr njeriun dhe bim t dmshme pr njeriun. N njfar mase, kto klasifikime praktike nuk e kan humbur rndsin e tyre edhe n ditt tona. Kshtu, n shum raste prmenden grupet bimore: t bimve t kultivuara, t bimve t egra, t bimve t ngrnshme, t bimve t helmta, t bimve mjaltse, t bimve mjeksore etj. Gjith kto sisteme klasifikimi t bazuara n kritere praktike q nuk merrnin parasysh prejardhjen dhe lidhjet gjinore midis gjallesave njihen si sisteme klasifikimi artificiale. Sipas sistemeve te klasifikimit artificial, shpesh bashkohen n nj grup gjallesa q kan dallime t mdha njera nga tjetra. Sistemi i klasifikimit natyror Me sistemet artificiale t klasifikimit q bazoheshin n nj tipar fardo, sigurisht nuk u arrit t klsifikoheshin t gjitha gjallesat. Kjo vshtirsi u kaprcye, sidomos, pas daljes s teoris s Darvinit mbi evolucionin natyror t gjallesave. Duke u bazuar n teorin e Darvinit mbi evolucionin natyror t gjallesave, klasifikimi i tyre filloi t bazohej n nj tipar: n lidhjen gjinore, n prejardhjen e tyre. Sistemi i klasifikimit t gjallesave q bazohej n lidhjen gjinore, n prejardhjen e tyre u quajt sistem klasifikimi natyror. Sistemi i klasifikimit natyror, n dallim nga sistemet e shumta artificiale, sht i vetm. Klasifikimi shkencor i bimve N natyr hasen bashksi t shumta bimsh. Emrtime t tilla, si: patate, trfil zvarrits, grur i but etj. jan t vlefshme jo vetm pr individ t veant, por pr bashksi individsh. 1

Kur thuhet se individt e nj bashksie (fjala vjen, bimt e nj parcele me grur) jan t njjt me njeritjetrin, kjo sduhet kuptuar n mnyr ideale. Pr gjith gjallesat, ndryshueshmria sht veori karakteristike e jets. Prandaj edhe n nj parcel me moll ose n nj pyll me pisha, do gjalles ruan indivdualitetin e vet. Krahas individualitetit, bimt e nj parcele me grur, trfilat e nj livadhi apo bredhat e nj pylli kan edhe shum gjra t ngjashme. Gjith individt e donjrs nga kto bashksi, q jan t njjt me njeri-tjetrin prbjn nj lloj ose nj specie.

LLOJI BIMOR
Njsia baz e hierarkis s klasifikimit t bimve, sikurse edhe pr gjallesat e tjera, sht lloji. Tashm njihen rreth 258 650 lloje ose specie bimsh me lule. Individt bimor q jan t nj lloji dallohen pothuajse me lehtsi pasi jan shum t ngjashme n pamjen e jashtme t tyre. Veanrisht e ngjashme sht struktura e lules s tyre. Ky sht edhe shkaku q tiparet e lules shrbejn si baza kryesore e klasifikimit t bimve me lule.

Gjinia
Gjinia mund t prfshij edhe nj lloj t vetm. Por n nj gjini mund t prfshihen edhe disa lloje t ngjashme. Grupimi i bimve n gjini bazohet gjithashtu n ato tipare q prdoren pr klasifikimin e llojit. Forma e llaps s gjethes dhe pamja e prgjithshme te bimt e nj gjinie mund t jet shum e ndryshme (megjithat ne nuk do t gjejm ndonjher nj bim drunore dhe nj bim barishtore q t bjn pjes n t njejtn gjini). Tiparet baz t strukturave t lules s bimve t nj gjinie prgjithsisht jan t ngjashme, por me variacione n ngjyr, n madhsi dhe n tipare t tjera.

Familja
Familja sht njsia sistematike q n sistemin hierarkik t klasifikimit qndron mbi gjinin. Vetm te bimt me lule numrohen mbi 300 familje bimsh. N nj familje mund t bj pjes nj gjini ose disa gjini.

Rendi
Rendi sht njsia sistematike q n sistemin hierarkik t klasifikimit qndron mbi familjen. N nj rend mund t bj pjes nj familje ose disa familje. Kshtu p.sh. n rendin Geraniales prfshihen: familja Gerianace (Gerianaceae), familja Linace (Linaceae), familja Oxalidace (Oxalidaceae).

Klasa
Klasa sht njsia sistematike q n sistemin hierarkik t klasifikimit qndron mbi rendin. Dy klasat kryesore t bimve me lule (Anthophyta) jan: 1.klasa e njthelboreve (Monocotiledone) dhe 2.klasa e dythelboreve (Dycotiledone). Njsit sistematike rend dhe klas n biologjin e bimve nuk jan shum t prdorshme. Si njsi m e prdorshme sht familja.

Filiumet bimore
KLASAT e ngjashme bimore prfshihen n njsi sistematike m t lart q quhet Filium. Disa nga Filumet kryesore t mbretris s bimve jan: Filiumi Hepaticophyta ose i hepatikeve, Filiumi Anthocerophyta ose i anthoceroteve, Filiumi Bryophyta ose i myshqeve, Filiumi Psilophyta ose i psilofiteve, Filiumi Lycophyta, Filiumi Sphenophyta, Filiumi Pterophyta ose i fiernave, Filiumi Coniferophyta ose i konifereve, Filiumi Cycadophyta, Filiumi Ginkgophyta, Filiumi Gnetophyta, Filiumi Anthophyta ose i bimve me lule. N secilin Filium grupohen bim q kan dika t prbashkt n mnyrn e riprodhimit dhe n morfologjin e tyre. KATEGORITE HIERARKIKE TE KLASIFIKIMIT BIOLOGJIK Pes mbretrit e gjallesave Pr nj koh t gjat, grupimi i gjallesave bhej n dy ndarje t mdha: grupi i par prfshinte bimt dhe grupi i dyt prfshinte kafsht. Teknikat e reja t studimit t ndrtimit, t biokimis e t funksionit t qelizs grumbulluan t dhna t shumta pr dallimet dhe ngjashmrin ndrmjet gjallesave. Duke u bazuar n kto t dhna, disa autor i klasifikojn gjallesat n pes grupe t mdha ose n pes mbretri: Monert, Protistt, Krpudhat, Bimt dhe Kafsht. Por meqense Protistt, Bakteret (Moner) dhe Krpudhat kan disa tipare t ngjashme me bimt, ka mjaft autor q i analizojn ato n Biologjin e bimve. Tipare karakteristike pr bimt Organizmat q ngjasojn si bim duhet t ken disa tipare q jan karakteristike pr bimt. T gjith gjallesat q bjn pjes n mbretrin e bimve kan: 1. qeliza eukariote (qeliza q prmbajn vakuola, kloroplaste dhe organele t tjera.) 2. mur qelizor t prbr nga celuloza dhe pektina, 3. tipe qelizash me diferencim t ndryshm, 4. aftsi t kryejn fotosintez, (duke prdorur klorofilin a dhe b, dhe duke depozituar amidon), 5. prshtatje pr t jetuar n tok, 6. aftsi pr tu riprodhuar n mnyr seksuale me kmbim breznish.

Tre gupe t mdha t Mbretris s bimve Mbretria e bimve ndahet n tre gupe t mdha q jan: a. Bimt joenzore ku bjn pjes myshqet (Briofitet), Hepaticophytet dhe Anthocerophytet; b. Bimt enzore pa far ku bjn pjes Psilofitet Lycophytet, Sphenophytet dhe Pteridophytet.; c. Bimt enzore me far ku bjn pjes Coniferophytet, Cycadophytet, Ginkgophytet, Gnetophytet dhe Anthophytet. BIMT JOENZORE (1) Filiumi Hepaticophyta Filumi Hepaticophyta e ka marr kt emr sepse bimt q bjn pjes n kt filium kan formn e mlis (nga latin. mli= hepar). Disa autor e emrtojn kt filium me emrin Marchantiophyta duke u bazuar n prfaqsuesin m t zakonshm t ktij filumi q quhet Marchantia polymorpha. N filumin Hepaticophyta llogariten t jen rreth 6000 deri n 8000 lloje bimsh joenzore. Disa nga llojet m t zakonshme t tyre e kan trupin tal t shtypur pa gjethe. Shum lloje t tjera kan pamje gjethore t shtypur, t ngjashme me myshqet. Bimt e ktij filiumi jan t vogla, rreth 10 cm t gjata. Ato jan t prhapura kryesisht n mjedise me shum lagshti.

BIMT JOENZORE (2) Filiumi Anthocerophyta ose i anthoceroteve Filumi Anthoceropyta prfshin bim joenzore q kan form t strgjatur si bri. Edhe Anthocerotet jan t prhapura kryesisht n mjedise me shum lagshti. N filumin Hepaticophyta deri tani jan njohur rreth 100 lloje dhe t tjera jan duke u zbuluar. Kto lloje kategorizohen n disa familje e gjini t ndryshme.

BIMT JOENZORE (3) Filiumi Bryophyta ose i myshqeve Pas bimve me lule dhe fiernave, Briofitet ose myshqet jan Filiumi me m shum lloje, rreth 12 000 lloje t grupuara n 700 gjini. Briofitet nuk trheqin shum vmendjen e njeriut aq sa e trheqin bimt me lule dhe fiernat, sepse shumica e tyre jan bim t vogla dhe s'bien n sy. Briofitet nuk kan en pruese, as gjethe t mdha dhe as boe ose lule q bien n sy. Megjithat Briofitet (myshqet) jan nj grup i rndsishm bimor n natyr q ndikojn s teprmi n paksimin e erozionit prgjat rrjedhave me uj. BIMT ENZORE PA FAR (1) Filiumi Psilophyta ose i psilofiteve

Te bimt enzore pa far bjn pjes Psilophytet, Lycophytet, Sphenophytet dhe Pteridophytet. Filiumi Psilophyta ose i psilofiteve. Psilofitet prfaqsojn nj filium t Mbretris s bimve n t cilin prfshihen pak lloje bimore. Psilofitet kan en pruese por u mungojn rrnjt dhe gjethet e vrteta. Bimt e ktij filiumi grupohen n dy gjini kryesore: gjinia Psilotum dhe gjinia Tmesipteris.

Filiumi Lycophyta ose i likopodeve Filiumi Lycophyta ose Lycopodiophyta prfaqson nj grup t Mbretris s bimve n t cilin prfshihen lloje bimore q kan en pruese. N dallim nga bimt e tjera enzore q kan gjethe t mdha, sikurse jan fieret dhe bimt me far, likopodet kan gjethe t vogla t pajisura vetm me nj nervur. N filumin Lycophyta bjn pjes rreth 1 200 lloje q kategorizohen n disa klasa e rende t ndryshme.

Filiumi Sphenophyta ose Equisetophyta Filiumi Sphenophyta ose Equisetophyta prfaqson nj grup t Mbretris s bimve n t cilin prfshihen gjithashtu lloje bimore q kan en pruese. Equisetet ose kputjet jetojn kryesisht n toka moalore. Krcelli i tyre sht i nyjtuar. N do nyj t krcellit dalin gjethza n form luspash. Strukturat me spore t tyre jan t vendosura n maj t disa krcejve pjellor. Trupi i ktyre bimve ka pmbajtje t lart silici.

Filiumi Pterophyta ose i fiernave Filiumi i Pteridofiteve sht m i madhi i bimve enzore pa fara. Ktu bjn pjes fiernat nga t cilat mbi dy t tretat e llojeve jan kryesisht tropikale. Fieret kan gjethe t mdha me shum nervura. Krcelli i tyre ntoksor (rizoma) ka shum rrnj t vogla.

BIMT ENZORE ME FAR Te bimt enzore me far bjn pjes: Coniferophytet, Cycadophytet, Ginkgophytet, Gnetophytet dhe Anthophytet. Bimt enzore me far ndahen n dy grupe t mdha: 1. Gymnosperme ose bim me far t zhveshur; 2. Angiosperme ose bim me far t veshur. Gymnospermet quhen bim me far t zhveshur, sepse prodhojn fara q nuk jan t mbuluara nga ndonj struktur e veant. Angiospermet quhen bim me far t veshur, sepse prodhojn fara q jan t mbuluara struktura t veanta. Por meqense prodhojn edhe lule, Angiospermet quhen edhe bim me lule ose Anthophyte. Fara e bimve prmban nj embrion n gjendje t fjetur me nj sasi lnde ushqyese rezerv( endosperma) si dhe nj mbuloj t fort mbrojtse t jashtme. Farat zakonisht jan t afta t mbijetojn pr nj periudh kohe t gjat, madje edhe n kushte t papshtatshme. BIMT ENZORE ME FAR (1) GYMNOSPERMET ose bim me far t zhveshur Te Gymnospermet prfshihen Filiumet: Ginkgophyta, Cycadophyta, Gnetophyta dhe Coniferophyta. Filiumi Ginkgophyta Filiumi Ginkgophyta prfshin bim q kan gjethe t gjera e t shtypura, t ndara n dy lobe. Krcelli i tyre sht i degzuar dhe gjethet t rnshme.

Filiumi Cycadophyta Filiumi Cycadophyta prfshin bim q kan gjethe t ngjashme me gjethet e palmave dhe krcell drunor t shkurtr. Filiumi Gnetophyta Filiumi Gnetophyta prfshin bim q kan krcell por nuk kan gjethe. Kto bim jetojn kryesisht n shkrettira. Filiumi Coniferophyta ose i konifereve Filiumi Coniferophyta ose i Konifereve sht filium i bimve enzore me far t zhveshur (Gymnosperme). Shumica e bimve Konifere jan prher t gjelbra. T tilla jan: pishat, dllinjat, cedrat, selvit etj. Bimt e Filiumit Coniferophyta ose Koniferet i kan gjethet n form halash dhe strukturat riprodhuese prodhohen kryesisht n boe q kan form koni.

BIMT ENZORE ME FAR T VESHUR ose ANGIOSPERMET Tek Angiospermet prfshihen bimt me far t veshur. Prve fars s veshur, karakteristik tjetr e ktyre bimve sht edhe aftsia pr t prodhuar lule (Anthos) prej nga kan marr edhe emrin bim Anthofite ose bim me lule. Filiumi Anthophyta ose i bimve me lule Filiumi Anthophyta ose i bimve me lule sht filumi q prfshin numrin m t madh t llojeve bimore dhe me prhapjen m t madhe n natyr. Pjalmimin e bimve me lule e kryejn insektet dhe kafsh t tjera, prandaj dhe jan m pak t ndrvarura nga era dhe uji. Jan bim enzore me far t veshur (Angiosperme). Sipas numrit t thelpinjve n farat e tyre Anthofitet ndahen n dy klasa t mdha: klasa e bimve dythelbore (Dykotiledone) dhe klasa e bimve njthelbore (Monokotiledone). Bimt dythelbore (Dykotiledone) e kan farn me dy thelpinj (kotiledone). Lulja e tyre prbhet si rregull nga pes ose nga katr pjes. Gjethet e tyre jan me nervura pendore ose me nervura pellembore. Bimt njthelbore (Monokotiledone) e kan farn me nj thelp (kotiledone). Lulja e tyre prbhet si rregull nga tre pjes ose shumfisha t treshit. Gjethet e tyre jan me nervura paralele.