Anda di halaman 1dari 0

1

BAHAN-BAHAN NABATI YANG DAPAT DIGUNAKAN SEBAGAI


PENGENDALI
ORGANISME PENGGANGGU TANAMAN

A. PENDAHULUAN

Dal am usaha pengendal i an or gani sme pengganggu t anaman
( OPT) , pemer i nt ah t el ah menet apkan kebi j aksanaan unt uk
mener apkan si st em pengendal i an hama t er padu ( PHT) , yai t u
usaha pengel ol aan OPT yang menggunakan beber apa car a
pengendal i an yang sesuai dal am sat u si st em yang kompat i bel .
Pener apan PHT ber t uj uan unt uk mengur angi at au memper t ahankan
popul asi or gani sme pengganggu di bawah t i ngkat yang dapat
meni mbul kan ker ugi an ekonomi dengan t uj uan memant apkan
pr oduksi pada t ar af t i nggi unt uk memper t ahankan kel est ar i an
l i ngkungan, aman bagi pr odusen dan konsumen ser t a
mengunt ungkan pet ani . Dal am si st em PHT t er sebut , pest i si da
ki mi a si nt et i s mer upakan al t er nat i f t er akhi r , yai t u apabi l a
car a- car a l ai n t i dak dapat member i kan hasi l yang memuaskan.
Kenyat aan di l apangan menunj ukkan bahwa sampai dewasa
i ni penggunaan pest i si da ki mi awi si nt et i s masi h mer upakan
pi l i han ut ama pet ani dan penggunaannyapun masi h bel um
seper t i yang di har apkan. Keadaan t er sebut menyebabkan
t er j adi nya per ubahan ekol ogi yang t i dak mengunt ungkan bagi
per t umbuhan t anaman dan sebal i knya mengunt ungkan bagi
OPTnya. Hal l ai n yang t i mbul kemudi an adal ah r esur j ensi ,
r esi st ensi dan ker acunan pada pengguna pest i si da, bi nat ang
pi ar aan, sat wa l i ar , or gani sme bukan sasar an l ai nnya dan
l i ngkungan.
Keadaan yang t i dak mengunt ungkan bagi manusi a dan
l i ngkungan t er sebut di at as membuat masyar akat mul ai
memi ki r kan kembal i car a- car a unt uk mengembal i kan keadaan
t er sebut kear ah keadaan yang l ebi h aman unt uk manusi a dan
l i ngkungan at au menci pt akan kembal i l i ngkungan yang sehat .
Dewasa i ni t er dapat usaha unt uk mencar i pest i si da bar u yang
t i dak member i kan dampak negat i f at au set i dak- t i daknya
pest i si da yang si f at negat i f nya r el at i f keci l . Sal ah sat u
pel uangnya adal ah pemanf aat an bahan- bahan al ami , khususnya
yang ber asal dar i t umbuhan. Unt uk i t u per l u di gal i kembal i
2
dan di kembangkan pot ensi manf aat t umbuhan unt uk pengendal i an
OPT yang l ebi h akr ab dengan l i ngkungan yang t el ah t er sedi a
di al am.
Pengendal i an or gani sme pengganggu t anaman dengan
menggunakan pest i si da nabat i , pest i si da bi ol ogi dan agensi a
hayat i mer upakan t er obosan bar u yang per l u di kembangkan dan
di t i ndak l anj ut i . Hal t er sebut pent i ng kar ena dewasa i ni
sangat di r asakan adanya per ubahan ekosi st em t umbuhan yang
t i dak mengunt ungkan bagi per t umbuhannya dan mengunt ungkan
bagi or gani sme penggangu t anaman. Car a pengendal i an t er sebut
di at as mer upakan suat u usaha pengendal i an yang sesuai dengan
pr i nsi p Pengendal i an Hama Ter padu ( PHT) dan di pandang l ebi h
aman dan akr ab dengan l i ngkungan.

B. BAHAN-BAHAN NABATI DAPAT SEBAGAI PESTISIDA

I. INSEKTISIDA
1. Pinus ( Pinus merkusii)
Bagi an : Bat ang.
Pembuat an : Ser buk ger gaj i kayu pi nus di j emur sampai
ker i ng kemudi an di sebar kan ke bahan
per semai an pada pagi har i .
Sasar an : Menghambat penet asan wer eng cokl at .

2. Picung/Kluwek ( Pangium edule)
Bagi an : Buah.
Pembuat an : Sat u buah pi cung di hancur kan kemudi an
di r endamdal am1 gel as ai r sel ama sat u har i
sat u mal am. Hasi l r endal amt er sebut
di sar i ng dan di l ar ut kan dal am10 l i t er ai r
kemudi an di sempr ot kan. Akan l ebi h ef ekt i f
dan ef i si en bi l a di kombi nasi kan dengan
per angkap yuyu ( ket am) / l aos/ kot or an ayam
r as/ bangkai keong mas at au bahan per angkap
l ai n.
Sasar an : Wal ang sangi t .
Kandungan : pal mi t i c aci d, ol ei c aci d dan l i nol ei c
aci d.

3
3. Sirsak ( Annona muricata) dan Tembakau ( Nicotiana
tabacum)
Bagi an : Daun, bi j i ( si r sak) dan Daun ( t embakau) .
Pembuat an : 50 l embar daun si r sak di r emas- r emas
di campur 1 ons t embakau, di r endamdal am1
l i t er ai r sel ama 24 j am. Ai r r endaman
di sar i ng dan di l ar ut kan dal am28 l i t er ai r
kemudi an di sempr ot kan. Akan l ebi h ef ekt i f
dan ef i si en bi l a di kombi nasi kan dengan
per angkap seper t i t er sebut di at as.
Sasar an : Wal ang sangi t .
Kandungan : Annonai n ( si r sak) dan ni kot i n ( t embakau)

4. Sirih ( Piper bettle)
Bagi an : Daun.
Pembuat an : Daun si r i h di t umbuk hal us dan di campur ai r
secukupnya kemudi an di sar i ng. Ai r sar i ngan
sebanyak 3 cc/ l i t er ai r di sempr ot kan.
Sasar an : Wal ang sangi t .

5. Gadung ( Discorea hispida)
Bagi an : Umbi .
Pembuat an : Umbi gadung seber at 5 Kg. di par ut kemudi an
di r endamdal am10 l i t er ai r . 1 l i t er ai r
r endaman di campur dengan 14 l i t er ai r unt uk
di sempr ot kan.
Sasar an : Wal ang sangi t .
Kandungan : Di osgeni n dan St er oi d saponi n.

6. Lengkuas ( Alpinia galanga) dan Jahe
Bagi an : Ri mpang.
Pembuat an : Lengkuas dan j ahe di t umbuk at au di par ut ,
kemudi an di per as unt uk di ambi l sar i nya,
sel anj ut nya di campur ai r secukupnya unt uk
di sempr ot kan pada ar eal t anaman t er ser ang.
Sasar an : Ul at gr ayak kedel ai .



4
7. Tembakau ( Nicotiana tabacum)
Bagi an : Daun.
Kandungan : Ni kot i n.
- Pembuat an : Tembakau seber at 0, 5 Kg. di masukkan ke
dal amkal eng dan di si r amai r panas 4
l i t er , kemudi an di di amkan sampai di ngi n.
Campur an di sar i ng dan di l ar ut kan ke
dal amai r dengan konsent r asi 60 cc/ 15
l i t er ai r , si ap di sempr ot kan pada
t anaman t er ser ang.
Sasar an : Ul at penggul ung daun dan ul at gr ayak
kedel ai .

- Pembuat an : 0, 25 Kg daun t embakau di r ebus dengan 5
l i t er ai r sel ama 0, 5 j am, t ambahkan 30
gr amsabun l al u di sar i ng. Penggunaan 1
bagi an l ar ut an di t ambah 4 bagi an ai r .
Sasar an : Aphi s, ul at , kumbang, pengger ek dan WBC.

8. Sengon Buto
Bagi an : Daun.
Pembuat an : Daun sengon but o sebanyak 5 Kg di r endam
dal amai r sebanyak 100 l i t er sel ama 24 j am.
Ai r r endaman di sar i ng dan si ap di sempr ot kan
pada t anaman.
Sasar an : Bel al ang daun j agung.

9. Srikaya ( Annona squamosa)
Bagi an : Bi j i .
Pembuat an : Bi j i yang t el ah t ua di t umbuk sampai hal us.
Tepung yang t er buat dar i 20 but i r bi j i
di campur dengan 1 l i t er ai r . Sebagai bahan
per ekat bi sa di t ambah ai r sabun.
Sasar an : Wer eng, Aphi s, semut dan ul at kubi s.
Kandungan : Annonai n dan r esi n.




5
10. Tuba ( Derris eliptica)
Bagi an : Akar dan kul i t kayu.
Pembuat an : Akar dan kul i t kayu di t umbuk dan di campur
ai r l al u di sar i ng. 6 Sendok l ar ut an di campur
dengan 3 l i t er ai r . dapat di t ambah ai r
sebagai per ekat .
Sasar an : Ber bagai j eni s ul at ( r acun kont ak dan
per ut ) .
Kandungan : Rot enon.

11. Mimba ( Azadirachta indica)
Bagi an : Daun dan bi j i .
Pembuat an : Bi j i dan daun di t umbuk ( 1 Kg) l al u di r ebus
dengan ai r 5 l i t er dan di di ngi nkan sel ama 1
mal amkemudi an di sar i ng.
Sasar an : Ul at , kut u, kumbang dan pengger ek.
Kandungan : Azadi r acht i n, mel i ant r i ol dan sal ani n.

12. Bawang Putih
Bagi an : Umbi .
Pembuat an : 1 ons bawang put i h di t umbuk di campur dengan
mi nyak mi ner al l al u di r endamsel ama 2 har i .
Tambahkan o, 5 l i t er ai r dan 30 gr amsabun
l al u di sar i ng. Penggunaan 3 sendok t eh
l ar ut an di campur 1 l i t er ai r .
Sasar an : Tr i ps, Aphi s dan Wer eng.

13. Tembelekan
Bagi an : daun.
Pembuat an : 1 Kg daun t embel ekan di r ebus dengan 1 l i t er
ai r l al u di sar i ng kemudi an t ambahkan ai r
sebanyak 4 l i t er
Sasar an : Aphi s.






6
14. Kenikir ( Cosmos caudatus)
Bagi an : daun
Pembuat an : Daun secukupnya di t ambah 3 si ung bawang
put i h, 2 cabai r awi t di r ebus l al u di sar i ng.
Penggunaan di campur dengan ai r sabun.
Sasar an : Wer eng dan ser angga keci l .

15. Cabai Merah
Bagi an : Buah.
Pembuat an : Beber apa cabai mer ah di gi l i ng l embut
di t ambah ai r dan sedi ki t sabun.
Sasar an : Ul at dan ser angga keci l .

16. Kemangi ( Ocimum sp. )
Bagi an : Daun.
Pembuat an : Daun segar at au ker i ng di r ebus l al u
di sar i ng.
Sasar an : Ser angga keci l

17. Gamai ( Klereside sp. )
Bagi an : Daun dan Kul i t bat ang.
Pembuat an : Daun dan kul i t bat ang di t umbuk sampai hal us
l al u di campur dengan ai r dan di sar i ng.
Sasar an : Ber bagai j eni s ser angga.

18. Tomat ( Lycopersicum esculentum)
Bagi an : Bat ang dan daun.
Pembuat an : Di di hkan bat ang dan daun t omat l al u
di sar i ng dan di di ngi nkan. Akan l ebi h bai k
bi l a di campur dengan sabun.
Sasar an : Ber bagai ser angga keci l .

19. Dringo
Bagi an : Akar .
Pembuat an : Akar di t umbuk sampai menj adi t epung l al u
di campur ai r .
Sasar an : Ber bagai ser angga keci l .


7
20. Jarak ( Ricunus communis)
Bagi an : Bi j i .
Pembuat an : 1 Kg bi j i j ar ak di t umbuk sampai hal us l al u
di campur dengan 2 l i t er ai r dan di panasi
sel ama 10 meni t . Di t ambah 2 sendok makan
mi nyak t anah dan sabun, r amuan di sar i ng dan
di l ar ut kan dal am10 l i t er ai r .
Sasar an : Ber bagai j eni s ser angga.

21. Kunyit ( Curcuma domestica)
Bagi an : Ri mpang.
Pembuat an : Akar r i mpang di t umbuk di campur dengan ur i ne
sapi . Campur an di encer kan dengan ai r dengan
per bandi ngan
1 : 3.
Sasar an : Ber bagai j eni s ser angga.

22. Bunga Menteg
Bagi an : Daun dan Kul i t kayu.
Pembuat an : Daun dan kul i t kayu di t umbuk l al u di r endam
sel ama 30 meni t kemudi an di sar i ng.
Sasar an : Semut , l al at dan beber apa ser angga.

23. Chrysanthenum ( Chrysanthenum cinerariafolium)
Bagi an : Bunga dan t angkai bunga.
Pembuat an : Bunga ker i ng di gi l i ng l al u di campur dengan
l empung hal us dan ai r .
Sasar an : Ber bagai j eni s ser angga.
Kandungan : Pi r et r i n.

24. Bengkuang ( Pacchyrrhizus bulbosus)
Bagi an : Bi j i .
Pembuat an : Bi j i bengkuang di hal uskan dan di r endam
dal amai r 10 gr / l semal am. Ai r r endaman
t er sebut di sempr ot kan unt uk mengendal i kan
OPT.
Sasar an : Kut u l oncat j er uk ( Diaphorina citri) dan
kut u kebul kedel ai .
Kandungan : Pachyr r i zi d ( r ot enon) .
8
25. Mahoni ( Swietenia mahagoni)
Bagi an : Bi j i .
Pembuat an : Bi j i mahoni di hal uskan dan di campur ai r
dengan konsent r asi 10 gr / l , kemudi an
di sempr ot kan.
Sasar an : Kut u daun j er uk( Aphis sp. ) .

26. Bandotan ( Ageratum conzoides)
Bagi an : Daun, bunga bat ang dan daun.
Sasar an : Ser angga ( r acun per ut ser angga) .
Kandungan : Saponi n, f l avonoi d, pol i f enol dan mi nyak
at si r i .

27. Saga ( Abrus precatorius)
Bagi an : Bi j i .
Sasar an : Ser angga ( r acun per ut ser angga) .
Kandungan : Tani n dan t oksal bumi n.

28. Serai ( Andropogon nardus)
Bagi an : Daun dan bat ang.
Sasar an : Penyebab desi kasi pada t ubuh ser angga.
Kandungan : Senyawa si t r al , si t r onel a, ger ani ol ,
mi r sena, ner ol , f ar nesol , met i l hept enon dan
di pent ana.

29. Bandotan ( Ageratum conzoides)
Bagi an : Daun, bunga bat ang dan daun.
Sasar an : Ser angga ( r acun per ut ser angga) .
Kandungan : Saponi n, f l avonoi d, pol i f enol dan mi nyak
at si r i .

30. Jambu mete ( Anacardium occidentale)
Bagi an : Kul i t buah.
Sasar an : Ser angga.
Kandungan : CNSL ( 90%asamanakar dat dan 10%kar dol ) .




9
31. Mindi ( Melia azederach)
Bagi an : Daun dan bi j i .
Sasar an : Ser angga.
Kandungan : Azadi r acht i n, mel i ant r i ol , sal ani n dan
ni mbi n.

32. Pacar cina ( Aglata odorata)
Bagi an : Daun.
Sasar an : Penghambat per t umbuhan ser angga.
Kandungan : Mi nyak at si r i , al kal oi d, saponi n, f l avonoi d
dan t ani n.

33. Bitung ( Barringtonia acutangula)
Bagi an : Bi j i .
Sasar an : Ser angga ( r acun per ut ) .
Kandungan : Saponi n dan t r i penoi ds.

34. Lada ( Piper nigrum)
Bagi an : Bi j i .
Sasar an : Ser angga.
Kandungan : Al kal oi d, met hyl pyr r ol i e, pi per vat i ne,
chavi nci ne, pi per i di ne dan pi per i ne.

35. Tefrosia ( Tephrosia vogelii)
Bagi an : Daun.
Sasar an : Ser angga.
Kandungan : Tephr osi n dan deguel i n.


II. FUNGISIDA
1. Bawang Putih
Bagi an : Umbi .
Pembuat an : 1 ons bawang put i h di t umbuk di campur dengan
mi nyak mi ner al l al u di r endamsel ama 2 har i .
Tambahkan o, 5 l i t er ai r dan 30 gr amsabun
l al u di sar i ng. Penggunaan 3 sendok t eh
l ar ut an di campur 1 l i t er ai r .
Sasar an : Penyaki t Fusar i um.

10
2. Mimba ( Azadirachta indica)
Bagi an : Daun dan bi j i .
Sasar an : Cendawan.
Kandungan : Azadi r acht i n, mel i ant r i ol dan sal ani n.

3. Lada ( Piper nigrum)
Bagi an : Bi j i .
Sasar an : Cendawan.
Kandungan : Al kal oi d, met hyl pyr r ol i e, pi per vat i ne,
chavi nci ne, pi per i di ne dan pi per i ne.

III. PEREKAT
1. Labu
Bagi an : Buah.
Pembuat an : Buah l abu di par ut l al u di per as dan di sar i ng.
Ai r per asan di campur dengan 5 sendok unt uk 1
l i t er ai r .

IV. REPELLENT
1. Jengkol
Bagi an : Buah.
Pembuat an : Buah j engkol di i r i s- i r i s keci l kemudi an
di sebar kan di sawah yang ber ai r .
Sasar an : Ti kus.

2. Kenikir ( Cosmos caudatus)
Bagi an : Daun
Sasar an : Sebagai penol ak.

V. ATTRACTANT
1. Selasih ( Ocimum sanctum)
Bagi an : Daun.
Pembuat an : Sat u genggamdaun sel asi h di t umbuk hal us dan
di ber i ai r 5 ml , kemudi an di sar i ng. Ai r
sar i ngan t er sebut di t et eskan pada kapas l al u
di masukkan kedal amper angkap pl ast i k.
Sasar an : Lal at buah.
Kandungan : Met i l eugenol .

11
2. KAYU PUTIH ( Melaleuca leucadendra)
Bagi an : Daun.
Pembuat an : Sat u genggamdaun Kayu put i h di t umbuk hal us
dan di ber i ai r 5 ml , kemudi an di sar i ng. Ai r
sar i ngan t er sebut di t et eskan pada kapas l al u
di masukkan kedal amper angkap pl ast i k.
Sasar an : Lal at buah.
Kandungan : Met i l eugenol .

3. PANDAN ( Pandanus sp.)
Bagi an : Daun.
Pembuat an : Sat u genggamdaun pandan wangi di t umbuk
hal us dan di ber i ai r 5 ml , kemudi an
di sar i ng. Ai r sar i ngan t er sebut di t et eskan
pada kapas l al u di masukkan kedal amper angkap
pl ast i k.
Sasar an : Lal at buah.

VI. RODENTISIDA
1. Gadung ( Discorea hispida)
Bagi an : Umbi .
Sasar an : Ti kus.
Kandungan : Di osgeni n dan St er oi d saponi n.

2. Gadung KB ( Discorea composita)
Bagi an : Umbi .
Sasar an : Ti kus.
Kandungan : Al kal oi d di oskor i n.

3. Tefrosia ( Tephrosia vogelii)
Bagi an : Daun.
Sasar an : Ti kus.
Kandungan : Tephr osi n dan deguel i n.

VII. BAKTERISIDA
1. Mimba ( Azadirachta indica)
Bagi an : Daun dan bi j i .
Sasar an : Bakt er i .
Kandungan : Azadi r acht i n, mel i ant r i ol dan sal ani n.
12

2. Picung (Kluwek/Pangium edule)
Bagi an : Bi j i .
Pembuat an : konsent r asi 30 g/ l di semr ot kan pada t anaman
padi .
Sasar an : Penyaki t kr esek pada padi .

VIII. NEMATISIDA
1. Lada ( Piper nigrum)
Bagi an : Bi j i .
Sasar an : Nemat oda.
Kandungan : Al kal oi d, met hyl pyr r ol i e, pi per vat i ne,
chavi nci ne, pi per i di ne dan pi per i ne.

2. Tembakau ( Nicotiana tabacum)
Bagi an : Daun.
Kandungan : Ni kot i n.
Pembuat an : 0, 25 Kg daun t embakau di r ebus dengan 5
l i t er ai r sel ama 0, 5 j am, t ambahkan 30 gr am
sabun l al u di sar i ng. Penggunaan 1 bagi an
l ar ut an di t ambah 4 bagi an ai r .
Sasar an : Nemat oda.

IX. MOLUSKISIDA
1. Tefrosia ( Tephrosia vogelii)
Bagi an : Daun.
Sasar an : Si put .
Kandungan : Tephr osi n dan deguel i n.

2. Sembung ( Blumea balsamifera)
Bagi an : Daun.
Sasar an : Si put .
Kandungan : Bor neol , si neol , l i monen, D. M. et er
f l or oaset of enon.





13
3. Pinang ( Areca cathecu)
Bagi an : Bi j i .
Pembuat an : Bi j i pi nang di t umbuk l al u di sebar kan ke
sawah
Sasar an : Si put mur bai .
Kandungan : Or ecol i ne.


C. KESIMPULAN

Pest i si da nabat i per l u di gal i l ebi h banyak dan
di sosi al i sasi kan pemakai nnya kepada pet ani unt uk
mengendal i kan OPT kar ena memi l i ki beber apa keunggul an
di bandi ngkan dengan pest i di a ki mi awi si nt et i s ant ar a l ai n :
a. Rel at i f l ebi h r amah l i ngkungan.
b. Ter sedi a di al am.
c. Rel at i f mur ah.
d. mudah membuat nya dan apl i kasi nya.
Namun demi ki an pest i si da memi l i ki kekur angan ant ar a l ai n
t i dak t ahan l ama di si mpan set el ah di buat dan t i ngkat
kemat i an OPT r el at i f l ebi h r endah di bandi ngkan dengan
pest i si da ki mi awi si nt et i s.

Anda mungkin juga menyukai