Anda di halaman 1dari 12

AHISKA TRKLERNN MENE VE TARH GELM SEYRLER

Mustafa KALKAN
Abay niversitesi Kazak Filoloji Fakltesi Orta Asya Tarihi ve Trk Dili Blm retim Grevlisi

ZET
Ahska, Grcistann gneyinde bulunan bir blgedir. Kpak Trkleri arasnda yer alan urularboylar bu blgeye yerletikleri iin Ahska Trk adn almlardr. Grcistan snrlar dahilinde bulunan bu blgenin coraf adnn dnda, mevcut mekana yerleen Trk boylarnn isimleri dnda bu corafyayla hibir ilikileri yoktur. Ahska Trklerinin bir gei noktas olan Kafkaslara yerlemi olmas, kavimler kaps olan bu blgede yaayan baz kavimlere, Ahska Trklerinin etnik ynden bal olabilecei dncesini dourmutur. Bunun iinde, Ahska Trklerinin Grc, Tatar, Azer ve Kpak boylarna mensup olabilecei zerinde durulmutur. Kullanlan dilin, kltrel yapnn, fizik zelliklerin (antropolojik hususiyetlerin) Grclere kesinlikle benzerlik gstermedii grlmtr. Ahska Trklerinin gerek gelenek gerekse dil zellikleri olarak Ouz boylarndan baz farkl ayrntlara sahip olmas dikkat ekicidir. Fizik yap itibariyle, Ahska Trklerinin Ouzlardan ok, Kpak boylarna benzerlik gsterdii tespit edilmitir. Bunun yan sra, blgenin skitlere kadar varan bir corafya eklinde yerleme alan olarak kullanld bilinmektedir. Blge zerinde yaplan incelemelerde onomastik ilmine gre tespit edilen isimlerin eski Trke olduu fakat bu sahaya Grc ve Kafkas kavimlerinin yerlemesi ile farkl adlandrmalarn coraf ad olarak kullanld anlalmaktadr. skitlerden sonra Gktrkler dneminde bu alann batya dzenlenen seferlerde hareket ss olarak kullanld grlmektedir. Avarlarn, Hazarlarn, Peeneklerin ve Kpaklarn tatbik ettikleri yerletirme politikas ile Ahskann ve Kafkaslarn demografik yaps hzla deimitir. Ouz Devletinin blgeyi merkez s olarak kabul etmesinden sonra Ahska tamamen Trklemeye balamtr. Osmanl hakimiyetinin blgede muhkemlemesi Ahska Trklerini kltrel olarak gl bir ekilde etkilemitir. Ahska Trklerinin kendilerini adeta bir Osmanl gibi hissetmeleri ve sosyal yap ynyle Osmanl kltrne has yaay sergilemeleri kltrel etkileimin nemini gstermesi asndan dikkate deerdir.

Anahtar Kelimeler. Ahska, Misket, Grc, Tatar, Ouz, Kpak

bilig-7/Gz 98

Ahska Trklerinin mene meselesi, uzun sredir tartmalara mevzu olduu halde gerek anlamda bu nokta ilm mahfillerde btn ynleriyle aratrlmam bir konudur. Ahska Trklerinin, Kafkasya ve Ahska blgesinden srgn edilmesinden sonra bu uruun veya boyun (nk Ahska Trkleri tarih seyir ierisinde mstakil bir boy olarak deil de bir uru olarak grlr) gerek Rusyada gerekse dier muhtar ve otonom Trk cumhuriyetlerde hangi blgelere yerletirildikleri bilinmektedir. Ruslarn titiz bir ekilde dzenledikleri demografik istatistiklerde rahatlkla Ahska Trklerinin hangi blgelerde yerletiklerini tek tek tespit etmek mmkndr. Ruslar, bu Trk uruunun zerinde oluturmu olduu kltrel bask ile, nfuzlarn benimsetmeye alm fakat baarl olmadn grnce etnik olarak bu uruun Grclere mensup olduu fikrini ileri srmlerdir. Bu dnce dorultusunda, ok sayda Rus ve Grc kkenli ilim adam, hacim olarak olduka kabark olan eserler neretmilerdir. Gerekletirilen uygulamalarn yan sra, Ahska Trklerinin nde gelenlerine, zorla veya satn alarak kendilerini Grc olarak kabul edip halk da bu dnceye inandrmalar iin eitli tekliflerde bulunmulardr. Aratrmamzda gerek bu iddia gerekse dier iddialar gz nnde bulundurularak Ahska Trklerinin etnik mene aydnla kavuturulmaya allmtr. Bu aratrmay yaparken, Ahska Trklerinin fizik yaplar (fizik antropoloji), meskn olduklar yerleim alanlar (tarih corafyalar) ve dil hususiyetleri (leheleri) ayrntl bir ekilde aratrlarak, metod zellikleri ile tarih ilmine yapabilecekleri katklar gz nnde bulundurularak zikredilen disiplinlerden yararlanmaya zen gsterilmitir. Bunun yan sra tarih disiplininde kullanlan komperatif (karlatrmal-mukayeseli) metod ile, Ahska Trklerinin Grc ve Ouz Trkleri arasndaki benzer-farkl ynleri ayrntl bir ekilde ortaya konmaya allmtr. Ahska ad, Ermeni, Grc, Rus ve Trk kaynaklarnda (Ak-Ska, Ak-kale, Akesga, Ahal-tsihe, Akhalsikhe, Akal kelek, Akal kalak vb. ekillerde) grlmektedir. Ahska, kk bir blgenin ad olarak zikredildii iin coraf adlandrmada Meskhet Blgesi eklinde bilinir. Ahska Trklerinin baz Grc ve Ermeni kaynaklarnda Mesket-Misket Trkleri olarak adlandrlmasnn sebebi Grcistann

gneyinde Karadenizin Acaristan kysndan Kura nehrinin Borcomi Deresine kadar olan 150 kilometrelik bir arazide ... (Arslan, 1995) yerlemi olmalarndan kaynaklanmaktadr. Fakat iki adlandrma da coraf isimlendirmeye istinaden verildii iin, etnik olarak bu blgeye yerlemi olan Ahska Trklerinin meneni tespitte yeterli hareket noktalar olarak grlemez. Hele Kafkaslarn asrlardr sregelen glere kucak aan en nemli gei noktalarndan biri olduu dnlrse, coraf blgeye istinaden yaplacak etnik tespitlerin bir geerliliinin olmayacan takdir etmek gerekir. Tarih ilminde birok meselenin gn na karlmasnda ve etnik tahlillerde, coraf evre ve kltr kuaklar iinde yer alma, nemli hareket noktalar olarak kabul edilir (Proteyn, 1978). Baz teoriler, bu noktaya gre ileri srlerek ekillendirilmeye allr. coraf saha teorisinde Anadolu, Kafkasya ve Mezopotamya blgesi gibi kavimlerin gei noktas olan istisna blgelerde vardr. Ahska Trkleri de Kavimler Kaps olan ite byle jeo-stratejik bir blge zerinde yerlemi olan boylardan biridir. Trk kavimleri arasnda yer alan skitler, corafi evre ve sosyal yaay ynyle incelenmi, dil zellikleri, devlet yaplar, tipik Trk devlet geleneiyle karlatrlm, arkeolojik verilerin, yazl kaynaklar destekler mahiyette zellikler sergilemesi sonucunda etnik yaplar tespit edilebilmitir. skitlerin etnik mene, uzun yllar sren almalarla bulunmutur. Gktrklerin kkeninin ksa srede tespit edilebilmesinin sebebi; bu kavmin yerleim blgesinin merkez mekn da (Orta AsyadaTrkistanda) bulunmas, kullandklar dilin belirgin bir ekilde Trke olmas ve sosyal yaaylarnn Trk halklarnda grlen belirgin zellikleri sergilemesidir. Etnik tahlil ve tespitler, kavmin asker gcne, nfus yapsna, tarih aktivitesine, bulunduu blgeye, kltrel zenginliine, kltrel etkileimine, komu olduu devletlerin kroniklerindeki yazl bilgilere, arkeolojik verilere, jeopolitik konuma vb unsurlara gre belirlenir. skitler ve Gktrkler, tarih seyir iinde gl kltrleriyle baka devletlere, sanat ynyle, ordu tekilatyla, devlet ynetimiyle, dilleriyle, gelenekleriyle vb ynlerle nfuzda bulunmu iki byk devlettir. Bu byk kavimlerin yan sra, tarih sahnesinde yer alan fakat adlarndan baka (Kurkanlar gibi) geriye

bilig-7/Gz 98

161

hi bir ey brakamayan, hangi millete mensup olduu bile tam anlamyla bir trl tespit edilemeyen urular (boylar) da vardr. Etnik kkeni ve bal bulunduu kltr ynyle Ahska Trklerinin tarih geliimi ile ilgili olarak birinci elden kaynak ve ayrntl malumat bulmak ok zordur. Ahska Trklerinin etnik meneni tespit iin ncelikle hlihazrdaki corafyalarn belirlemek gerekir. Bugn, Ahska Trklerinin yaad corafya Grcistan snrlar dhilinde bulunan bir blgedir. Grclerin bu blgedeki tarihi, bilindii gibi eski dnemlere dayanmaktadr. Mevcut coraf blgeye, nfus kesafetine ve Ahska Trklerinin soyadlarna baklarak blge halknn Grc olabilecei hakknda fikirler ileri srlmtr. Bu teorinin yan sra Azerbaycanl olarak da kabul edilen Ahska Trkleri, Ouz boylar arasna dhil edilmek istenmektedir. nc bir teoriye gre, Ahska Trkleri, Tatarlarla akraba addedilmektedir. Grclerin, Kafkasya blgesinde ve Grcistandaki etkinlikleri, tarihin eski dnemlerine kadar gitmektedir. O dnemlerde, bugnk corafyada ve evresinde Grc devletleri kurulmu, yerleik bir kltr ats oluturulmutur. Grcler etnik olarak farkl bir rka mensup olduklar gibi, dil ailesi ynyle Kafkas kavimlerinden farkl bir grubun iinde yer alrlar. Ayn zamanda, Grc fizyonomisi, Ahska Trklerinin antropolojik yapsyla benzerlik gstermemektedir, Grc kltr, Trk kltr ile hi bir ortak zellie sahip deildir. Ayn coraf sahay paylamann getirmi olduu baz etkileimler sz konusu olabilir ayrca Kafkas kltr iinde Grc kltr bal bana farkl bir grup oluturur. Grc dilinden Ahska Trkesine geen kelime says yok denecek kadar azdr. Tarihin eitli dnemlerinde olduu gibi bu dnemde de kltrel asimilasyonun sz konusu olabilecei ve Grclemenin zamanla gerekletirilebileceinin mmkn olduu bilinmektedir. Grc olan baz boylar Anadoluda kalarak Trkletii gibi, baz Trk boylar da Grcistandaki Grclerle kaynaarak zamanla Grclemi olabilir. Fakat, Ahska Trklerinin tamamnn Grcletirilemedii, onlarn sosyal hayatlarndaki baskn Trk kltrnden anlalmaktadr. Grc kltrnn etkisi altnda kalan bir toplumun, aradan asrlar gese de bir ok noktada, etkileim sonucu benzer zellikler sergileyecei kesindir. XVI, XVII, XVIII, XIX

ve XX. asrda bile Grc kltrnn Ahska Trkleri zerinde hi bir etkisi sz konusu olmam, dil asimilasyonunda bile gelime kaydedilememitir. Grc teorisi ile ilgili olarak eitli fikirler ileri sren ilim adamlar bulunmaktadr, fakat en zayf teorinin bu olduu, dier aratrmaclar arasnda da kabul grmektedir. Bu teoriye alternatif olarak son dnemlerde Ahska Trklerinin zamanla Trkleerek Grclklerini kaybettikleri ileri srlmektedir. Zikredilen teori, zellikle S.S.S.R-B.D.T deki ilim adamlar tarafndan srarla vurgulanmaktadr. leri srlen bu tez, kltr tarihi asndan mmkndr. Krgz kavminin ve birok Kafkasya uruunun zamanla Trk kltr kua iinde kalarak Trkletii ve dil ynyle farkl leheleri konumaya baladklar bilinmektedir. Rus ilim adamlar tarafndan ileri srlen bu tez, antropoloji, etnoloji, onomastik ve linguistik ilminin son asrda tam olarak belirlenmi olan aratrma metotlaryla rahatlkla reddedilebilmektedir. Slav kkenli ilim adamlarnn kltr tarihi asndan ileri srdkleri bu uygunluk aslnda politik amalara yneliktir. Azerbaycan Trkleri bilindii gibi Ouz boylarnn bir araya gelmesinden olumutur. Bugn Azer Trkleri olarak bilinen Ouzlar, gerek dil gerekse gelenek ynyle Ahska Trklerinden farkldr. Azerbaycan Trkleri, edeb ynleriyle Ouz Trkesini gelitirmi ve kendilerine has bir edebiyat oluturmulardr. Son derece zengin olan Azer edebiyat ayn zamanda konuma dili ve estetik slubuyla dikkat ekerken dier Ouz dili gruplarndan farkl olduunu belirgin bir ekilde hissettirmektedir. Ahska Trkesi, Kafkasya blgesinin dier dillerinde olduu gibi Azerbaycan Trkesine gre daha kaba ve sert izgilere sahiptir. Ahska Trkesi, Azerbaycan Trkesiyle baz noktalarda benzerlik gsterse de bu, Azer edebiyatnn kltrel saha olarak geni blgelere yaylp etkisini Ahska Trkleri zerinde gstermesi eklinde deerlendirilebilir. Gerek gelenek, gerek sosyal yap, gerekse dil yaps olarak Ahska Trkesi, Azerbaycan Trkesinden farkldr. Ahska Trkleri arasnda Azer kkenli insanlar yaamaktadr. Say ynyle az olan bu insanlarn kulland dil, Ahska Trkesiyle karm olsa da saha dillerini bilen bir kii bunu rahatlkla ayrt edip konuan kiinin hangi etnik kkene sahip olduunu anlayabilir. Ahska Trkleri arasnda yaayan ve etkileim ynyle girift bir ekilde sosyal ilikilerini yerli halkla gelitirmi olan

bilig-7/Gz 98

162

Terekemeler de az deildir. Baz Etnologlara gre Mesket Trklerinin asl Grc olmayp Tatar Trklerine dayanmaktadr (Avar, vd. 1994). Ortaya konulan iddia, Kpak guruplar iinde yer almas sebebi ile Tatarlara benzerlik gstermesi noktasnda kabul grebilir. Ama Tatarlarla Ahska Trkleri arasnda ne antropolojik, ne dil, ne de kltrel olarak tam anlam ile bir benzerlikten sz etmek zordur. Tatarlar da dier Trk boylar gibi Karadenizin kuzeyinden geerek bu blgelere girmi olabilir, ama bu blgelerde daimi olarak kaldklar vaki deildir. Bilindii zere, Kafkasya, diller ve halglar dadr (Miziev, 1993) birok uru, kavimler kaps olan bu blgeden gemitir. VII. yzilliye aid Ermeni Corafyasnda, Merkezi Gafkazda 53 tayfann ad ekilir... el-Mesud melumatlar ve birlikler kitabnda yazrd: Gabg dalarnda oldugca oh sayda tayfa ve hkmdarlg var. Bu dalarda 72 tayfa yar, her tayfann z hkmdar, bagasna ohamayan z dili vardr (Miziev, 1993). Grld gibi Kafkaslar bir gei kapsdr, bin bir eit halkn yaad, bir ksmnn tekrar Asyann derinliklerine, bir ksmnn Avrupaya, bir ksmnn rana, dier kollarn Mezopotamya ve Msra getii, tarihi verilerle anlalmaktadr. Tarihin en eski dnemlerinden beri Asyadan gelen ve Asyenik kkenli olan kavimlerin asrlar nce bu yolu kullandklar Mezopotamyaya Smerler, Anadoluya HurriMitani, Karadenizin kuzeyine skit-Saka adyla indikleri (Kalkan, 1996) bilinmektedir. Trk kavimlerinin, M..ki dnemlerden itibaren Asyadan balayan gleri srasnda Sabirler, Avarlar, Hazarlar, Bulgarlar, Kpaklar ve Peenekler hep bu yollar kullanmtr. M.S. 840 ylnda, Uygurlarn yedii Krgz darbesi, batya kayma hareketini hzlandrm ve birok Trk boyu (Dokuz Tatarlar) (Gumilev, 1994) hzla Kafkaslara ynelerek Derbent zerinden dilUral-Kama nehirleri blgesine gemi, oradan Macaristan ovasnn dzlklerinde yeni devletler kurmulardr. Tatarlarn, Kpak boylar arasndaki yeri ve Bulgar Devletinden sonraki dnemde Kazan Hanl iindeki gleri bilinmektedir (Mercan, 1989). Fakat Tatarlarn kulland dilin Kpak Trkesine dhil edilmesi, fizik antropoloji olarak Kpak guruplar iinde yer alan Ahska Trklerinin de ayn dili kulland anlamna gelmemelidir. Kagarl Mahmut eserinde Trk dilleri ile ilgili olarak ayrntl bilgiler vermitir.

Eserde, Uygurlarn dilleri ok sade ve temizdir. En kolay dil Ouzlarn dilidir. Kay, Yabaku, Tatar ve Basml boylarnn kendilerine ait dilleri vardr. En ar dil Hakanye birliine dhil olan halklarn Trkesidir (Kagar, 1993) diye aklamtr. Kpak dil gurubunun en zengin ve gelimi dilleri arasnda Tatar Trkesi de vardr. Bugn Dou Anadolu Blgesinde (Erzurum-Oltu/Narman, Artvin-avat/Yusufeli, Ardahan, Kars gibi ehirlerde) dank olarak iskn edilmi olan Ahska Trklerinin kullandklar Trke, hemen hemen Grcistan snrlarnda yaayan Ahska Trklerinin konutuu Trke ile ayndr. Dou Anadoluda kullanlan baz kelimeler Azerbaycan Trkesinden alnmtr. Ahska Trkesinde bugn kullanlan yerel ifadeler ise az da olsa unutulmutur. Tatar Trkesi ve Ahska Trkesi arasnda byk farkllklar olduu gibi Tatarlarn sosyal hayatndaki baskn motifler Ahska Trklerinde yoktur. Dn trenleri, ataerkil yap, kadnn aile iindeki serbestiyet anlay tamamen farkldr. Ahska Trklerinde kapal yerel kltr anlay grlrken, Tatarlar ak ve baskn kltr durumundadrlar. Sosyal hayatta, Tatarlar ticaretle, Ahska Trkleri ise hayvanclkla ve tarmla itigal etmektedir. Mzik anlayndan, yemek zevkine, yresel oyunlardan, din yaklama kadar farkl zellikler sergilenmektedir. Kafkasya blgesi, (Grcistan, Ermenistan ve Azerbaycan) bilindii gibi Gktrk Devleti dneminde de Trk boylarnn kondurulduu (iskn edildii) bir blge zellii tamtr. Trk boylar, bu blgede yerleirken Uygur Devletinin ynetim merkezini imal ine kaydrmas Kafkaslardaki yerleme hareketlerini durduramamtr. 840 yenilgisi, devam etmekte olan hatta Arap Yarmadasna, rana ve Msra kadar sirayet etmi bulunan hzl yerleimi iyice artrm, Krgzlarn nnden kaan Trk boylar bu blgelere mecburi olarak yerlemilerdir. Krgz darbesi, daha nce bu blgeye (Seyhun-Ceyhun ve Maverannehir) yerlemi olan Ouz boylarnn arasna, Kpaklarn da karmasna sebebiyet vermitir. Gktrk yaztlarnda da grlen Ouz-Trk ad altnda toplanan dier boylarn mcadelesi, daha sonraki dnemlerde Trk urularn OuzlarKpaklar diye ikiye ayracak ve sosyal bir blnme yaanacaktr (Gumilev, 1992). Bu

bilig-7/Gz 98

163

blnme, her ne kadar kesin izgilerle netlememise de kitabeler dikkatle incelendiinde aradaki iddetli mcadele rahatlkla fark edilebilecektir. Bu tarihten sonra, Kpak guruplar da (Peenekler, Uzlar, Kumanlar, Tatarlar daha sonra Mool basks ile Uygur ve Krgzlar) batya, Kafkasya blgesine ve Karadenizin kuzeyine hzla g etmeye balamt (Aydarov, 1995). Gktrklerden nce bu blgelere g edilmi olsa da say kesafeti ynyle belirgin bir hareketlilik sz konusu olmam, blgenin yerli halklar yerleim alanlarndan ayrlmamlardr. Asl hareketlilik, Avarlarn, Gktrk darbesi ile Avrupaya geileri srasnda yaanm, kitleler halinde srklenen Mool, Trk, Fars, Sogd, Krgz ve Tibet meneli kavimler bu blgenin yerleik halklarn vatanlarndan uzaklatrmlardr. Zaten bugn Kafkasya, Grcistan ve Azerbaycan olarak bilinen topraklar gerek stratejik konumu, gerekse zenginlii ynyle asrlar nce de dikkat eken topraklardr. Bu blge, asrlarca Sasanilerin, Romallarn, Araplarn dikkatini ekmi ve blge zerinde iddetli mcadeleler olmutur. Sasan gcnn silinip Roma mparatorluunun bu geni corafyada etkisiz hale gelmesiyle blge nce ticar merkez olmu daha sonra da Arap nfuzunun etkin olduu bir mekn durumuna dnmtr. Romann blgedeki nfuzu, M.S. V. ve VI. asrdan sonra kaybolmaya balaynca Kafkaslardaki-Gney Grcistandaki siyas nfuz boluunu Trk boylar doldurmutur. Asyada Trk boylar arasnda devam eden mcadele, kuraklk, verimsiz topraklar ve gl devletlerin mcadelesi srasnda yava yava azalmaya balayan Trk nfusu, M.S. VIII. ve IX. asrlarda Kafkasya blgesine ynelmitir. Trk boylarnn, bu blgede demografik olarak ounluk oluturmaya balamalar, etnik yapy ve sosyal yaay mecburi olarak deitirmitir. Azerbaycann kuzeyinde yer yer 3000 metreyi aan Kafkas dalar, gneyde ise Ermenistann da ktleleri uzanr... Etrafnn dalarla evrilmesine ramen Azerbaycan topraklarnn % 40 ovadr. Ykselen da zirveleri 2000 metreye ulaan yaylalar, ovalar ve bozkrlarn yan sra deniz yzeyinden aada topraa da sahiptir. Derin boazlar ve akarsu yataklaryla paralanm grkemli srtlar ve kntlar, Kuzey blgesine olaanst gzellikler katar. Azerbaycan topraklarnn en verimli blgesi Kura ve Aras nehirlerinin deltalarnn kart

yerdir (Avar, vd. 1994). Azerbaycan, Ermenistan ve Grcistan zerinde oluan nfus younluu XII.-XIII. asrda ok belirgin bir ekilde grlmeye balamtr. Azerbaycana, Grcistana Trk boylar gelmeden nce bu blgede bulunan kk devletler zerinde belirgin olarak grlen Fars kltr ve dilinin etkisi, bir sre sonra yerini Ouz Trkesine brakmtr. Ayn zamanda, bu blgede meskn olan insanlarn din yaaylar yapsal bir deiime uramtr. Zerdt ve amanist hususiyetler sergileyen karma din yaps, yerini yeni gelen boylarn dini olan Tek Tanr (Gk Tengri) inancna terk edecektir. Fakat bugn bile, bu gelenekler ve din akideler Azerbaycanda sathi de olsa unutulmam ve devamllk arz ederek gnmze ulamtr (Zeynal, 1995). Azerbaycann verimli topraklarnn yan sra Grc ve Ermeni topraklar bu isknlarda en nemli yerleim merkezleri haline gelmitir. Grc topraklar, tarm ve baclk ynyle zengindir, fakat Ermenistan yksek da silsilelerinin bulunduu bir blge olma hususiyeti tad iin dier blgeler kadar yerlemeye elverili deildir. ki verimli blge arasnda bulunan Ermenistan, geit vermez dar boazlar ve yksek dalk blgeleri ile dier iki lke iin stratejik bir gei blgesi olarak grlmektedir. Coraf blge iinde nem arz eden Ermeni faktr, Grc Krallklar ve Bizans mparatorluu dneminden beri mevcuttur. Bu mnasebetle tarihin hibir dneminde Ermeni faktr grlmeden dzenlenen planlar uygulamaya konulamamtr. eitli dnemlerde Ermeni Krall, Dou Anadolunun i blgelerine kadar ilerlemi, bazen topraklarn geniletmi bazen Bizansllarn saldrlar ile kendi topraklarna ekilmek zorunda kalmtr. Belirtilen corafyada asrlarca i ie yaayan Ermeni-Grc guruplar sosyal ilikilerini gelitirerek kltrel birliktelii bir noktaya kadar salayp benzer ortak zellikler sergilemeye balamlardr. Azerbaycan blgesinde, Ouz boylarnn byk bir g oluturmaya balamalar iki devletin arasna bak gibi girmi ve bu g birliini bozmutur. Azerbaycan, birok kavmin yerleim mekn olmu, zenginlii her zaman dikkat ekmitir. Bu blgede, Grcler, Lazlar, Ermeniler, Avarlar, Dallar, erkezler, eenler ve Lezgiler karma sosyal bir yap oluturmutur. Bu blgeye gelen Trk boylar

bilig-7/Gz 98

164

sadece Ouzlar deildir ama arl Ouz Trkleri tekil etmektedir. Bilinmesi gereken nemli noktalardan biri de Trk milleti sadece bir urudan olumamtr. Birok kavmin bir araya gelmesi ile oluan urular birliidir. Bu kavimlerin arasnda: Ouz, Trkmen, az sayda Bat Ouzlar, Peenekler, Kpaklar vb. urular vardr. Dierleri yerli Orta Asyal kavimlerdir ayrca bu blgede Grek, Ermeni, Krt, Laz, Grc ve Slav guruplar gibi halklarda vardr (Yermeev, 1995; Haimolu, 1997). Bugn, 20-25 milyonu bulan Azer nfusunun (ran, Azerbaycan, Kafkaslar, Trkiye ve Grcistan topraklarnda) younluk gstermesi jeopolitik adan nemlidir. Krlan Fars nfuzu her ne kadar sonraki dnemlerde etkili olmaya balamsa da IX. asrdan XIV. asra kadar gerek anlamda bu blgede baskn bir Ouz kltr kua oluturulmutur. Birok boy yava yava kltrel olarak etkilenmeye ve Trklemeye balayacaktr. rnein; Dastan blgesi (Dallar), Karaay-Balkar, Avar ve Grc boylar zamanla slamiyeti kabul edip, Trk kltr kua iine dhil olmulardr. Bu belirgin deiim, bugn Mslman olan ve Dou Anadolu corafyasn meskn blge olarak seen Grcler de rahatlkla grlmektedir. Artvinde, Karsta, Erzurumda ve Konyada yerlemi olan Grcler zamanla Trkleen guruplar arasnda yer almtr. Unutulan bir nokta vardr ki o da kltrel asimilasyon ile etnik asimilasyonun bir olarak telakki edilmesidir. Kltr asimilasyonu, Trk boylar tarafndan zellikle tatbik edilmi bir uygulama deildir, demografik (nfus younluunun) stnlk bu sonucu kanlmaz klmtr. Sosyal ilikiler i ie girmi fakat din faktr Ermenileri, Trk boylarndan uzak tutmutur. Bugn Mslman olan ama daha nceki asrlarda sev (Hristiyan) dinine inanan ve bu dine mensubiyetleri kesinlikle bilinen baz Grc guruplar, kendi istekleriyle slamiyeti kabul ettikleri iin, Trk urular ile Grcler kaynamlardr. Kafkasyaya gelen Kpak boylarnn (Krgz, Peenek, Kuman, Tatar, Bakrt vb.) Ouzlarn siyas stnln kabullenmek zorunda kalm olmalar gerekir. Ouz boylar ile lehe farkll dnda ayn dili konuan Kpak boylar, asrlardr yaanan hkimiyet mcadelesi sonucu bu blgeden ayrlarak Karadenizin kuzeyine gemi, oradan da Avrupaya almlardr. Devlet anlaymzda, Trk tresi gerei

her boyun hkimiyet noktasnda kendini gl grd an idareye talip olma hakk vardr, ite bu hak bazen Trk tarihinde iddetli mcadelelerin yaanmasna sebep olmutur. Tabi olarak bunun avantajlar da yok deildir. Trk boylar asker dinamizmini, aksiyon gcn daima gl olmakla elde edebileceklerini bilirlerdi. Aksi takdirde baka bir boyun idarede sz sahibi olacan dnerek tarz- hareketini yaanan gelimelere gre dzenlerdi. Ayn meknda iki gl birliin yaama ans olmad iin bazen hi mcadele yaplmadan dier boy mevcut mekn terk eyler ve baka diyarlarda kendine devlet kurard. Bazen de dier boyun ynetimini kabullenir ve ynetimde az da olsa etki sahibi olmann yollarn arard (Kalkan, 1995). Fizik yap (antropoloji), Ouz boylarndan farkl, Kpak boylarnda farkldr. Her ne kadar bu iki gurup brekisefal rkn zelliklerini sergilese de Kpak boylarnn fizik yaplar dikkatle tetkik edildiinde Ouz fizyonomisinin kendine has zellikler sergiledii grlr. Bu farkllk, Roma, Grc, Ermeni ve Slav kaynaklarnda da anlalm, Ouz Trkleri; orta boylu, yuvarlak yzl, geni alnl, seyrek sakall, kk yuvarlak burunlu, brekisefal mongoloitte olduu kadar olmasa da kk kk gzl (mavi, siyah, kahverengi), klsz vcutlu, vcudunun alt gsz, st ksm gl gelimi kaslarla kapl, ten olarak esmer, elmack kemikleri net bir ekilde kk olarak tasvir edilmitir. Kpak gruplar ise; orta ve uzun boylu, yuvarlak iri dz yzl, uzun dz burunlu, elmack kemikleri ok az kk, gelimi kemik yaps, kll bir vcut, gr sakal ve salar, gelimi iri kaslar, uzun ayak ve gl kollar, fazla kk olmayan normal byklkte gzler (yeil, mavi, siyah, kahverengi), dar aln ve ten rengi olarak beyaz tenli bir rk eklinde tarif edilmektedir. Ayrca, Kpak boylarnn Ouz boylarna oranla daha sert ve acmasz olduklar zellikle vurgulanmaktadr (Sadkov, vd. 1995). Ouz boylarnn, Kpaklara gre daha elimsiz ama buna ramen hareketli olduklar aklanmtr. Rus kronikleri ve Roma kaynaklar Kpaklar ok gl ve amanszca mcadele eden Trk boylarndandr. Bir Kpak savas 4-5 Slav askerini ldrebilecek kadar iyi savar (Krzolu, 1992) diye aklamaktadr. Kpak boylar, XI. asrn yarsndan

bilig-7/Gz 98

165

itibaren dilden hareket ederek batya doru ynelmeye baladlar, Dou Avrupann ilerine kadar olan blgede hareket halinde bulunan Kpaklar, bu bozkrlara kendi adlarn (Det-i Kpak) verdiler. Kimekleri de guruplar iine dhil eden Kpak boylar arasnda Bakurt, Peenek, Karluk ve Oguz boylar da vard (Akiev, 1994). Rus yllklar, Kpaklar (Kfak) Fok, Tork, Kangar boyuna Peenek, Kpaklar-Kuman ve Poloves olarak adlandrlmlard. Kpaklar; Yeniseyde bulunmu ta kitabede Soyunura Hakann (VII. asr) hkmdarlndan bahseder. Drdnc satr u szlerle balar: Trk Kbak elig yl olurm -Trk Kpaklar elli yl oturmular (Sleyman, 1992). Kafkaslara, Grcistana ve Ermenistan blgesine yerleen Kpak boylarndan bazlar, buralarda kalarak Ouzlarn hkimiyetini kabullenmilerdir. Dallar, eenler, Karaay-Balkarlar, Kimekler ve Kara papaklar ayn corafyaya yerleen boylar arasnda yerlerini almlardr. zellikle Karaay-Balkarlar, Dallar, Kara papaklar ve Kimekler, Kpak gurubunun kltr zelliklerini belirgin ekilde sergileyen urular arasndadr. Tatarlar, Derbent blgesinden hzla geerek Bulgarlarn iine dhil olmu ve bu blgelerde (Grcistan, Kafkaslar ve Ermenistanda) durmamlardr. Ahska Trkleri, Gney Grcistanda Meskhetiya diye adlandrlan blgede baskn bir ekilde younluk oluturmulardr. Fakat Meskhet ad ve etimolojisi ile hibir ilgileri yoktur.

baz Kpak boylar eitli sebeplere binaen bu blgelere yerlemilerdir. Blgenin zamanla Trklemesi, ayn zamanda atlama tahtas olarak bilinen bu topraklarn, yaygn bir ekilde yerleim amacyla da kullanldn ortaya koyar. Ahska Trklerinin, skit-Saka krntlarnn nveleri olma ihtimali zayftr nk skit silsilesinin zerinden Sabir, Avar, Hazar, Bulgar, Peenek, Kuman, Kpak ve Mool guruplar sel gibi gemitir. En son geen silsile Kpak guruplardr, bu blgede kesif olarak Mool boylarnn nfuzundan sz etmek imknszdr. Moollarn Kafkaslar istilas srasnda da bu blgede Kpaklarn ve Uygurlarn asker gc deerlendirilmitir, Moollarn nfus younluu, asker gc, bu kadar uzak topraklara ulamak ve nfus yapsn deitirmek iin yeterli deildir (Hara Davan, 1992). Ahska Trklerinin yerleim blgesi, Kpak boylarnn hareket noktalar zerindedir (Madanov, vd. 1994). Ayrca, fizik yap itibaryla Azerbaycan Trkleri ile karmam olan Ahska Trkleri birok noktada Kpaklara byk benzerlik gsterirler. Ahska Trklerinin fizik yaplar Kpaklardan biraz farkllk arz eder, bu farkllnda iklim ve corafyaya istinaden deerlendirilmesi gerekir. Yksek da silsileleri ile evrili olan Kafkaslar son derece sert bir iklime sahiptir, bu iklim yaps blge insann soua kar dayanakl hale getirmektedir. Coraf yap dalk olduu iin, fizik artlar Kafkaslarda ardr, souk beraberinde yal besinlerle gl bir ekilde beslenmeyi art klar. Hareketli bir hayat, temiz hava, tabii besinler, zengin gda eitleri ve souk bir iklim, insan fiziini az da olsa gelitirmi olabilir. Bunun iin Ahska Trklerinin vcut yaplarnn Kpak boylarndan fizik olarak biraz daha gelimi olma durumu sz konusudur. Ayn ey, M.. yzyllarda dalk blgelerde yaayan Hun Trkleri iinde sz konusudur. XX. asrn balarnda dalk blgelerde yaplan arkeolojik kazlar srasnda bulunan kurganlarda ele geen Hun cesetlerinin fizik zellikleri ilgilere odak merkezi olmutur. Konar-ger olarak step blgesinde yaayan Hunlarn cesetleri zerinde yaplan incelemelerde erkeklerin boy ortalamas 1.65-1.70-1.75 cm olarak belirlenirken, dalk blgelerde yaayan Hunlarn (Da Hunlar) kurganlarndan kan cesetlerin zerinde yaplan incelemeler byk farkllklarn olduunu ortaya koymutur. Da Hunlar veya Orman

AHISKA TRKLERNN TARH GELM SEYRLER


Trk boylarnn Kafkaslardaki gemii, bilindii gibi M.. V.-IV. asrlara kadar tarihlenebilmektedir, skit-Saka guruplarnn bu blgeyi gei tahtas olarak kullanp Avrupaya girdikleri kaynaklarda aka grlmektedir. Kafkaslardaki skit guruplar Avrupaya getikten bir sre sonra eski glerini koruyamadklar iin kurduklar devletler dalm ve birok boy hareket noktalar olan Kafkaslara tekrar geri ekilmitir. Ayn olay, Hun Trkleri tarafndan M.S. III.-IV. asrlarda tekrarlanm, Atilla (Bat Avrupa) Hunlarnn kurmu olduu devletin yklmasndan sonra Hun Tanrkutu Atillann oullar ve Hunlara tabi olan boylar tekrar bu blgeye dnerek varlklarn korumak zorunda kalmlardr. VIII. ve IX. asrdan sonra Kafkaslarda hareketlenmenin balamasyla X-XII. asrda

bilig-7/Gz 98

166

Hunlar olarak bilinen gurubun boy ortalamasnn 1.75-1.80-1.85 cm kadar olduu anlalnca dier kurganlar dikkatle tetkik edilip alarak bulunan cesetler incelenmi, bu cesetlerinde boy ortalamalarnn ve fizik yaplarnn ayn llerde olduu grlmtr. Bulunan cesetlerin brekisefal olmas ve Trk geleneklerine uygun bir ekilde gmlm bulunmalar dier pheleri ortadan kaldrm, yaplan son incelemelerle Trk urular arasnda farkl fiziki zellikler tayan boylarn varl anlalmtr. Bu deiikliin, iklimden ve coraf yapdan kaynaklanm olabilecei zerinde durulmaya balanmtr. Benzer ekilde Ahska Trklerinin grnmlerinin Kpak Trklerinden az da olsa farkllk sergilemesi bu sebeplere istinad edilebilir. Fizik farkllk, Ahska Trklerinin yerlemi olduklar blgede etnik yap olarak (evlilik vb. sebeplerle) dier milletlerden etkilenmeleri sonucunda da gereklemi olabilir. Ahska Trkleri arasnda Ouz tipolojisi sergileyen rneklerde tespit edilmitir fakat bunlarn Azer, Terekeme, Kara papak ve Dastan urular ile karm olma ihtimali vardr. simleri zikredilen boylar arasnda Ouz meneli olanlarn yan sra Kpak boylarna yakn olan (Dallar, Karaay ve Balkarlar) boylar bulunduu iin Ahska Trklerinin tipolojisinde fazla bir farkllk olmamtr. Ahska Trklerinin antropolojik yapsnda; orta, uzun boylu bir fizik, geni bir yz, uzun dz veya az kemer bir burun, atalldz ene, iri gz boluklar kk-normal boyutta mavi (gk mavisi ve tonlar), kahverengi, siyah gzler, sk (gr) sakal, souk havann getirmi olduu kll bir vcut, iri kemik yaps ve gelimi vcut zellii grlr. Osmanl Trkleri olarak da bilinen Ahska Trklerinin kltrleri dnda Osmanl fizyonomisi ile fazla bir benzerlikleri yoktur. XVI. asrdan itibaren, Osmanl Devleti bu blgedeki Trk nfusunu artrmak iin giriimde bulunmusa da eitli problemler bir sre sonra bu iskn politikasnn mecburi olarak terk edilmesine sebep olmutur. Blgeye yerletirilen Orta Anadolu Trkleri say olarak yetersiz kalnca blgenin nfus yapsn deitirememilerdir. Ahska Trklerinin, Osmanl kltr kua iinde kalm olmalar, gl bir mensubiyetle kendilerini Osmanl hissetmeleri iin, psiko-sosyal bir alt yap hazrlamtr. Baka bir mesele de Mesket-Misket

isminin Ahska Trk isimi yerine kullanlmas meselesidir ki bu isim hibir anlam tamamaktadr ve kesinlikle kullanlmamaldr. nk Ahska adnda olduu gibi Meskhet ismi de coraf bir adlandrmadr. Kaynaklarda, tarih terminolojiye yerleen ve Ahska Trk olarak zikredilen Trklerin isimlerini deitirmeleri artk imknszdr. Objektif olarak bilinen birok aratrmac, Ahska Trklerinin meneni Turan kavimlere balamaktadr. Bu gne kadar farkl iddialar ileri sren aratrmaclar, tezlerini tam anlamyla dier kaynaklarla destekleyemedikleri iin bu teoriler ilim leminde kabul grmemitir. Kpak Trklerinin bu blgedeki nfuzlarn kaybetmesinden sonra Ouz boylar Seyhun-Ceyhun nehirleri blgesinden hareket ederek Kafkaslar kontrolleri altna alm ve bu blge tamamen Ouzlamtr. Ouz Devletinin X. asrdan sonra Trk boylarn siyas bir birlik altnda toplamas ile, dzenli ekilde Kafkaslardan, Asyann i blgelerinden Anadoluya aknlar dzenlenilmeye balanmtr. Daha sonraki dnemlerde, boy beylerinin ynetimi altnda bulunan Ouz guruplar, 1038-1040 ylnda Gaznelileri dize getirince hakimiyet mcadelesi sonuca ulam ve durum tamamen netlemitir. Karahanl ve Gazneli Devletinin gcn kaybetmesi ile, artk Orta Asyadan batya doru hareket eden Ouz boylarnn nn kesebilecek hibir g kalmamtr. Yar yerleik bir hayata sahip olan Karahanl ve Gazneli Devleti, hzla hareket halindeki Ouz boylarn snrlarda dzenli ordular ile durdurmu, Maverannehir ve Kafkasya blgesine vasl olmalarn engellemitir. Artk bu sette kalknca yeni kefedilecek olan zengin topraklar konmak (yerlemek) iin yer arayan Ouz boylarna vatan olmutur. IX. ve X. asrdan beri, Anadolu ilerine seferler dzenlenmekte, yava yava artlar ve zemin hazrlanarak yerleilecek yerler tespit edilmektedir. Bunun iin Ouz boylar ekirge srleri gibi byk kitleler halinde Kafkaslara ve Anadoluya girmeye balamtr. Kafkaslardaki ve Anadoludaki yerleim, XII. yzylda Seluklerle kesinlemi ve artk Ouz boylar bir devlet olarak bu blgelerde varlk gstermeye balamtr. Selukoullar, Maverannehir, Cend, Belh, Niabur ehirlerinin yan sra Kafkaslar da kontrol altna alm, Alparslan ve Melikah, Azerbaycann ilerine Ermenistana ve

bilig-7/Gz 98

167

Grcistana kadar ilerlemi, buradan Dou Anadolu zerine aknlar dzenlemitir. Kuvvetle muhtemel, Kpaklarn Avrupaya geileri srasnda Kafkaslarda ve Grcistanda yerleen Ahska Trkleri, XII. asrn ikinci yarsndan itibaren belirgin bir ekilde Ouz boylarnn etkisi altnda kalmtr. Ahska Trklerinin, bu blgede kesin olarak yerleme dnemini gsteren en geerli tarih, XI. ve XII. asrdr. Baz aratrmaclar (Avrupal ve Rus), Ahska Trklerinin kkenini skitlere, Avarlara, Bulgarlara (Tatarlara) vb Trk boylarna balasalar da bu tezlerin geerlilik tama oran dktr. nk ok saydaki Kafkas halk arasnda son derece az bir say oluturan Ahska Trklerinin varlk gsterebilme ans olmayacak ve bir sre sonra etnik olarak yok olup gideceklerdir. Etnik karmalar ve bu blgeden hzla geen byk kitlelerin nlerindeki kk kavimleri srkleyerek blgeden uzaklatrdklar dnlrse, Ahska Trklerinin XI. asrdan nce bu blgede tutunabilme anslarnn olmayaca bilinmelidir. XI. ve XII. asrdan sonra bu blgede yerleen ve Kpak Trk olduklar (kltrleri, dilleri, antropolojik yaplar, gelenekleri ynyle) kuvvetli bir ekilde iddia edilebilecek olan Ahska Trkleri, Seluklulardan sonra Beylikler, akabinde ise Osmanl Devletinin snrlar dahilinde kalmtr. Osmanllarn 1573 ylnda Grcistan fethetmesinden sonra, Anadolu Blgesinden; zellikle Konyadan, Tokattan, Yozgattan seilen Trkler, Ahska ve civarna yerletirildi (Avar, vd. 1995). Osmanl Devletinin ynetiminde uzun sre yaayan Ahska Trkleri zamanla tam bir Osmanl kltr rnei durumuna gelmi ve Dou Anadolu Trkleri ile btnlemitir. 1828 yaznda Ruslarn eline dnceye kadar tam 250 yl boyunca ldr / Ahska Eyaleti nin merkezi olan bu serhad ehrimize, birer sancak olarak u yerler bal idi: 1. Bedre, 2. Azgur, 3. Ahlkelek, 4. Hrts, 5. Cecerek, 6. Ahska, 7. Altunkale (Kabliyan), 8. Acara (Bu sancak 16 Mart 1921 Moskova Antlamas ile snrmz dnda kalmtr), 9. Maakhel (te ikisi Artvinin Borka lesinde, te biri Acarada), 10. Livana (Artvin), 11. Pertekrek (Yusufeli), 12. Ardanu, 13. mirkhev, 14. avet (Bu son 5 sancak, bugn Artvin ilimizdedir), 15. Oltu, 16. Narman, 17. Kamkhis (Bu son imdi Erzurum iline baldr), 18. Poskov, 19. Ardahan, 20. ldr, 21. Kk-Ardahan/Gle

(bu son 4 sancak da bugn Kars ilindedir) (Avar, vd. 1995). Osmanl Devletinin ldr Eyaletini kaybetmesinden sonra Ruslar, bu blgeleri yava yava ele geirmee balam ve Asyann ilerine kadar yaylmlardr. Ruslarn yaylmalar srasnda en byk problemlerle karlatklar yer Kafkaslar olmutur. Rus ordular, arlk dneminde de komnist rejim dneminde de Kafkaslarda ok sayda kayp vermitir. Kafkas halklar bamszlklarn kolay kolay Rusyann eline teslim etmemilerdir. Dastanllar, eenler, Balkar ve Karaayllar, Rus tarihinde hi bir zaman kontrol altnda tutulamayan aznlklar olarak grlmtr. Bunun iin Ruslar, Kafkaslara ve Azerbaycan blgesine byk yatrm yapmam, her zaman muhtemel isyanlar zerinde titizlikle durmulardr. Nitekim, Rus uzmanlarn tavsiyeleri doru km rejimin k sesleri duyulmaya balamadan Kafkaslardan sesler gelmeye ve bamszlk istekleri ykselmeye balamtr. arlk dneminde kurulan limler Akademisinin yardmyla blge halklarnn sosyolojisi, antropolojisi, tarihi, gelenekleri, etnolojisi, linguistii ve psikolojisi zerine binlerce aratrma yaplmtr. Yaplan baarl almalarla oluturulan bilgi bankas yeni rejim tarafndan mkemmel bir ekilde kullanlm, Kafkaslarda atlan her adm akademik almalarda belirlenen stratejik tezlere gre ekillendirilmitir. Bu bilgi bankasnn deerlendirilmesi KGBye, Temel Parti rgtlerine ve Polit Bro ya ok ey kazandrmtr. Bir anlamda, hazr bilgi birikiminin Asyada Ruslara yaama ve gelime ans verdii sylenebilir. Bugn A.B.D, Almanya, Fransa ve ngilterede dhil olmak zere hibir lke Ruslarn Asya halklar zerine yapm olduu aratrmalar gerekletirememitir. Moskova, Leningrad ve Kiyev bu aratrmalarda merkez blge olarak belirlenmi ve ilm neriyat buralardan ynlendirilerek en kk muhtar blgede bile Akademi Nauk ad altnda enstitler kurulmutur. Asya Tarihi zerinde dnyann en iyi Trkologlar, Mongoloistleri ve Altaistleri yetitirilmitir. Bu almalarn bir ksm neredilmi bir ksm ise rejimin kontrolnde olan redaksiya heyetlerinin engeline taklmtr. Neredilmeyen ve ilm ynleriyle nem arz eden bu eserler bata Azerbaycan olmak zere birok lkede imdi hzla neredilmektedir. Sadece neredilen sreli yaynlarn takibi bile bu ie verilen nemi gstermesi asndan bir

bilig-7/Gz 98

168

kstas olarak deerlendirilebilir. Ksaca tarih seyirlerine gz attmz Ahska Trklerinin eski dnemleri ile ilgili olarak ayrntl almalar yaplmamtr. XXI. asrda Asya kkenli urular zerinde almak zere birok aratrma projesi dzenlenecektir. Bu projeler, bata Fransa olmak zere Avrupal lkeler ve Trkiye tarafndan planlanmtr. Yaplan alma programlarnda zellikle Ahska Trklerinin etnik yaplarnn, sosyal yaaylarnn, din akidelerinin unutulmamas ve dil zelliklerinin aratrlmas gereine dikkat ekmek istiyoruz. zellikle Osmanl Arivlerinin tasnifinin tamamlanmasndan sonra XVI. asrdan XIX. asra kadar Ahska Trkleri ile ilgili belgelerin bulunabilme durumu sz konusudur. ldr Eyalet defterlerinin ayrntl bir ekilde tetkikinden sonrada Ahska Trklerinin hangi kylerde yaadklar, nfuslar, gelir kaynaklar, mimar anlaylar, din yaaylar vb. kltrel hususiyetleri tespit edilebilecektir. Tabi olarak, bu saha ile ilgili aratrmalar yapmak Osmanl Tarihi zerinde alan akademisyenlere den bir grevdir. Kpak boylarnn bir kolu olan Ahska Trklerinin 1944 ylnda Stalin tarafndan srgn edilmesinden sonra, az bir gurubun dnda Kafkaslarda ve Grcistanda Ahska Trk kalmamtr. En son verilere gre Kazakistanda (Fergana olaylarndan sonra) 160.000, zbekistanda 65.000 olmak zere B.D.T ve dier muhtar cumhuriyetlerde (200.000e yakn ) Ahska Trk yaamaktadr. Ahska Trklerinin nfus dalm, baz muhtar cumhuriyetlerde bazen 15-20, bazlarnda 6.000 bin kiiye kadar varan farkllk gstermektedir yani Ruslar tarafndan ok dank bir ekilde iskan edilmilerdir. Ahska Trklerinin bu dez avantajlarn etkisiz klarak onlar pozitif duruma getiren, doum oranlarnn yksek olmasdr. Ahska Trkleri, zbeklerden sonra en hzl nfus artna sahip olan Trk urularndan biridir (Haimolu, 1996). Fakat byk bir ksm eitli problemleri (tahkir, ikence, kamu kurumlarna alnmama vb.) gz nnde bulundurarak yaadklar devletin milliyetini kabullenmek zorunda kalmtr. Ahska Trklerinin te bire yakn bir blm de pasaportlarna Azer, zbek, Krgz, Kazak, Trkmen gibi isimlerin zorla yazlmasn istemese de eitli (brokraside sz sahibi olma, milletvekili seilme, elit bir kadroda yer alma vb) haklara sahip olabilmek iin bu uygulamaya

kar kmamtr. XX. asrn balarnda, Bamsz Devletler Topluluuna, Bamsz Trk Cumhuriyetlerine ve Muhtar Trk Cumhuriyetlerine yerlemi olan Ahska Trkleri, buralarda yaayan insanlara, Trk kltrn tantmlardr. Trkn sosyal yaaynn tantlmas asndan Ahska Trkleri blge halklarna rnek tekil edecek aile hayat sergilemektedirler. Asyada Trk lafz telaffuz edilince, blge halk ilk nce (kendi aralarnda yaayan ve aile hayatlarn bildikleri) Ahska Trklerini, daha sonra ise Trkiye Trklerini hafzalarnda canlandrmaktadr. Bu blgelere, 1991 ylnn sonlarnda gelmeye balayan Trkiye Trkleri, Ahska Trklerinin oluturmu olduu hazr zemini deerlendirmi ve ilikilerini Asyada yedi ylda hzla gelitirmilerdir. Orta Asyaya ve Rusya ilerine 1944 ylnda Stalinin bin bir zulmle ve zorla yerletirdii Ahska Trkleri, bugn Trkiye Cumhuriyeti iin Asya corafyasnda stratejik adan byk bir g olarak yerlerini almlardr.

bilig-7/Gz 98

169

KAYNAKLAR
A. K. Akiev, M. H. Aslbekov, (1994), K. S. Aldajumanov, Kazakistan Tarihi Kne Zamannan Buginge Deyin, Almat. A. P. Proteyn, Z. Torgakov, (1978), Vspomogatelny storieskiy Displin, Almat. C. Zeynal, E. smailov, (1993), aman Efsaneleri ve Deileri, Bak. D. E. Yermeev, (1975), Etnogenez Turok, Moskova. F. Krzolu, (1992), Kpak Trkleri, Yukar Kr ve oruh Boylarnda Kpaklar, Ankara. G. Aydarov, (1995), Kltegin Eskertkii, Almat. H. Madanov, . Musin, (1994), Ul Dala Tarihi, Almat. . Hara Davan, (1992), ingis-Han Kak Polkovodets i Yigo Nasledie, Alma-ata. . Miziev, (1993), Merkezi Gafkazn Etnik Tarihinin Kklerine Doru (ev: S. Eliyarl, M. Abdulla), stanbul. K. Arslan, (1995), Ahska Trkleri, Ankara. L. Gumilev, (1992), Kiyal Patalgn zdeu, (ev. E. Jumabayev, P. Beysenov), Almat. L. Gumilev, (1994), Kne Trkter, (ev. R. brahimova), Almat. Mahmud Kagar, (1993), Tbi Bir Trk Tili (ev. K. Bakatayev), Almat. M. Kalkan, (1995), Orta Asya Trk Devletlerinde Ordu ve Sava Stratejileri, zmir. M. Kalkan, (1996), Trk-Mool Kavimleri Arasnda Tatarlar ve Mene Meselesi, Trk Kltr Dergisi, S.393, yl. XXXIX, Ocak. O. Sleyman, (1992), Azi Ya, (Terc: N. Seferolu), stanbul. . Mercan, (1998), Mstefdl Ahbr fi Ahval- Kazan ve Bulgar (Akt:M. Kalkan), Ankara. T. Haimolu, (1996), Kniga Narodnoy Pamyati, Almat. T. Sadkov, H. Abdurahmanov, (1995), Trk lemi, Almat. T. Haimolu, (1992), Kto Oni Turki ?, (Terc: M. Kalkan), Almat. Z. Avar, Z. S. Tunalp, (1994), Srgnde 50.Yl Ahska Trkleri, Ankara. Z. Avar, F. Solak, F. Yorulmaz, (1994), Yeni Bir Yzyln Eiinde Trkiye ve Trk Cumhuriyetleri, Ankara.

bilig-7/Gz 98