Anda di halaman 1dari 13

(SCE3112 : PENGURUSAN MAKMAL SAINS DAN SUMBER)

TAJUK 6 SINOPSIS

PENGAWETAN SPESIMEN BIOLOGI I

Topik ini membincangkan tentang pengawetan kering bagi tumbuhan dan haiwan. Tumbuhan yang melalui pengawetan kering dikenali sebagai spesimen herbarium. Jenis haiwan yang sesuai diawet melalui kaedah pengeringan adalah serangga seperti rama-rama, kumbang dan semut. HASIL PEMBELAJARAN 1. Menerangkan langkah-langkah pengawetan kering yang betul bagi tumbuhan 2. Menerangkan langkah-langkah pengawetan kering yang betul bagi haiwan 3. Menyatakan bahan pengawet dan peralatan yang sesuai digunakan dalam pengawetan kering KERANGKA TAJUK

PENGAWETAN KERING

Tumbu an

Ha!"an #$e%&eb%a&a' Se%angga(

ISI KANDUNGAN 6.1 Pengenalan Pengawetan kering dan pengawetan basah dapat men adikan sesuatu spesimen haiwan dan tumbuhan lebih tahan lama dan tidak mudah rosak supaya spesimen tersebut boleh di adikan sebagai bahan bantu menga ar.

(SCE3112 : PENGURUSAN MAKMAL SAINS DAN SUMBER) Pengawetan kering melibatkan pengeringan spesimen haiwan dan tumbuhan di bawah cahaya matahari atau dalam ketuhar. Proses pengeringan dilakukan supaya air dalam badan spesimen dapat disingkirkan agar dapat disimpan dengan lebih lama. Pengawetan secara kering ke atas bahagian tumbuhan tidak dapat mengekalkan warna asal tumbuhan tersebut. 6.) Penga"e&an Ke%!ng Tumbu an !ebanyakkan tunbuhan berkayu boleh di awetkan terutama daun dan bunnya untuk di adikan spesimen herbarium. !eadaan ini dalah paling sesuai dan boleh disimpan dengan lama ika disimpan dikendalikan dengan sempurna. Pengawetan dalam bentuk kering ini adalah sesuai untuk di adikan bahan ru ukan di makmal sekolah anda. Tumbuhan atau bahagian tumbuhan tertentu yang dikeringkan dan dikelaskan secara sistematik dipanggil spesimen herbarium. "erbarium ialah bahan tumbuhan yang dikeringkan dan ditekankan kemudian dipa angkan pada kertas tebal. Penyediaan spesimen ini melibatkan proses mengumpul, menekan, mengering, melekatkan spesimen, mengenal pasti, mengelas, melabel dan menyimpan. #erikut adalah bahan atau alat-alat yang diperlukan untuk menyediakan spesimen herbarium$ !. Ala& *ene+an #*lan& *%e,,( %iperbuat daripada kayu berukuran setiap 1cm & 3 cm & '( cm pan ang. !ayukayu ini kemudian dipaku dengan teguh untuk membentuk pengapit. )nda perlu menyedikan dua belah alat ini. !!. Tal! *eng!+a& Tali ini adalah untuk mengikat alat pengapit. #oleh diperbuat daripada nylon ataupun erami dan secukup pan ang untuk diikat dikeliling alat pengapit.

(SCE3112 : PENGURUSAN MAKMAL SAINS DAN SUMBER) !!!. Ka-b.a%- #/.%%!ga&e- b.a%-,( *ediakan beberapa keping berukuran 33 cm & +, cm. !adbod ini digunakan untuk mengapit spesimen yang telah disusun di antara helaian kertas sebelum dikapit dengan pengapit. !0. La*!,an +e%&a, !ertas ini adalah untuk menyusun dan mengapit spesimen. )nda boleh gunakan kertas surat khabar untuk tu uan ini. 0. Ke%&a, e%ba%!um !ertas ini tebal, berukuran 3,cm & ',cm dan berwarna putih.

6.).1 Lang+a 1Lang+a Pen2e-!aan S*e,!men He%ba%!um !( Pengum*ulan *pesimen tumbuhan yang dikumpul dari kawasan tertentu seboleh-bolehnya terdiri daripada ranting, daun, bunga, buah, batang atau struktur yang istimewa. #agi tumbuhan herba, seluruh pokok itu boleh digunakan dan akarnya perlu dibasuh di bawah air pili yang mengalir untuk membersihkan tanah dan kotoran. !eratan spesimen yang diambil haruslah segar dan sihat. !!(Pene+anan *pesimen perlu disusun mendatar di antara kertas akhbar lama. Pastikan bahagian-bahagiannya seperti daun dan bunga terbuka-terkembang untuk mudah dilihat. #ahagian daun pula perlu diselang-selikan antara bahagian yang terlentang dan tertiarap. .etakkan papan lapis di bahagian atas dan bawah susunan spesimen-spesimen itu. /ntuk menambah tekanan, ketatkan ikatan susunan papan lapis atau tindih dengan pemberat.

(SCE3112 : PENGURUSAN MAKMAL SAINS DAN SUMBER) *pesimen perlu disusun mendatar di antara kertas akhbar lama. Pastikan bahagian-bahagiannya seperti daun dan bunga terbuka-terkembang untuk mudah dilihat. #ahagian daun pula perlu diselang-selikan antara bahagian yang terlentang dan tertiarap. *eterusnya diapit antara dua kadboard 033 cm & +, cm1 dan ditekan dalam penindas herbarium. Proses Penindasan ini uga boleh dibuat dengan meletakkan spesimen-spesimen itu berlapik-lapik di tempat yang rata, ditutup dengan sekeping papan serta ditekan dengan pemberat

2a ah 3.1 4 *usunan spesimen atas kertas akhbar dan beberapa lapisan spesimen yang siap untuk dikeringkan 0sumber 4 http4--images.google.com 1 !!!( Penge%!ngan *pesimen tumbuhan yang diikat pada penindas herbarium boleh dikering dalam ketuhar pada suhu '+o5 6 3, o5 selama 3 - 3 hari. #agi spesimen-spesimen yang dikeringkan dalam udara atau di bawah cahaya matahari, kertas-kertas suratkhbar perlu ditukar setiap selang sehari dan berat pemberat semakin bertambah sehingga spesimen men adi kering 0kira-kira 2 minggu1 !0( Peman3angan #m.un&!ng( *pesimen yang kering disusun pada kertas putih yang tebal bersai7 3,cm & ',cm. *pesimen itu boleh diikat dengan benang atau dilekatkan dengan gam

(SCE3112 : PENGURUSAN MAKMAL SAINS DAN SUMBER) ekposi. *ebagai satu langkah pengawetan tambahan, spesimen itu boleh disapu dengan 18 merkuri klorida sebelum dipan ang. *pesimen itu uga boleh dibalut dalam kertas plastik yang kedap udara. 0( Pengela,an Tiap-tiap spesimen mesti dikenal pasti nama sainti9ik dan nama tempatannya. :leh itu, pengumpul perlu meru uk kepada buku atau pakar dalam bidang ini untuk mengelaskan spesimen itu. 5ontonya, ;nsitut Penyelidikan Perhutanan Malaysia, !epong, !uala .umpur, Tempatan dan luar negara. 0!( Pelabelan Tiap-tiap satu herbarium mesti disertai dengan label yang lengkap dengan butirbutir seperti nama 9amili, nama sainti9ik, nama am atau nama tempatan, habitat, tempat spesimen dikumpul, tarikh dikumpul, nama pengumpul dan ciri-ciri istimewa tumbuhan tersebut semasa diambil di lapangan. )ntara ciri-ciri yang boleh dicatatkan ialah warna asal dan bentuk bunga, enis pook sama ada renek, herba, meman at atau sayuran, tarikh berbuah atau berbunga, enis tanah tempat spesimen tumbuh. .abel biasanya diletak di bawah sudut sebelah kiri atau kanan kertas herbarium seperti dalam ra ah 3.2 <amili 4 =ama *ainti9ik 4 =ama tempatan 4 .okasi spesimen ditemui 4 Tarikh dikumpul, =ama pengumpul 4 5iri- ciri 4 pakar botani di ;nstitut Penga ian Tinggi

(SCE3112 : PENGURUSAN MAKMAL SAINS DAN SUMBER)

2a ah 3.2 4 !edudukan label spesimen herbarium 0sumber 4 http4--images.google.com 1 0!!( Pen2!m*anan "erbarium akan kekal lama ika sentiasa disimpan dalam bilik gelap, kering, se uk dan bebas daripada perosak seperti serangga dan tikus. *pesimen herbarium ini disimpan disusun di dalam rak-rak kabinet untuk memudahkan penyusunan dan pengurusannya.

2a ah 3.3 4 Penyimpanan spesimen herbarium 0sumber 4 http4--images.google.com 1

#incangkan dengan rakan anda kepentingan dan nilai menyediakan spesimen herbarium

(SCE3112 : PENGURUSAN MAKMAL SAINS DAN SUMBER)

Membua& N.&a4 Membuat nota menggunakan peta minda adalah antara kaedah yang dapat meningkatkan kreati>iti pela ar. %engan menggunakan peta minda yang sesuai daripada program I Think, bincangkan penyediaan spesimen herbarium bagi tumbuhan paku pakis.

6.5 Penga"e&an Ke%!ng Ha!"an "aiwan kecil seperti burung dan tupai boleh diawetkan dengan mengikuti langkah-langkah berikut$ i1 Matikan haiwan yang hendaklah diawetkan terlebih dahulu menggunakan kloro9om. ii1 #ahagian tubuh yang mudah rosak seperti sistem pencernaan dikeluarkan dan digantikan dengan bahan kering lain seperti sabut atau kapas. iii1 Tempat pembedahan di ahit dengan baik dan kemas supaya kesan-

kesan pembedahan dapat diminimumkan. i>1 #ahagian-bahagian lembut lain yang sukar dikeluarkan atau tisu yang tebal boleh diawet secara suntikan 9ormalin 38. >1 #ahagian mata boleh diganti dengan ?mata palsu? >i1 *pesimen haiwan dikeringkan di dalam o>en pada suhu +, o5 6 @, o5

(SCE3112 : PENGURUSAN MAKMAL SAINS DAN SUMBER) 6.5.1 Penga"e&an Se%angga *erangga yang terdapat di persekitaran perlu terlebih dahulu dikumpul sebelum diawetkan. 5ara yang biasa digunakan dalam mengutip serangga ialah dengan menggunakan aring 0sweep net1. Jaring ini digunakan pada permukaanpermukaan tumbuhan seperti rimbunan daun-daun, pokok-pokok renik, semaksemak, rumput-rumput dan lain-lain lagi. Membunu -an Menga"e& Se%angga #ahan kimia bagi membunuh serangga yang sesuai ialah ethyl acetate. ;anya boleh diletakkan pada kapas atau bahan-bahan erap 0absorbent materials1 di dalam sebuah botol 0killing bottle1. Aalaupun ia terbakar tetapi ianya tidaklah sebahaya menggunakan sianid 0syanide1. *pesimen akan men adi lebih lembut 0rele&1 dan tidak tegang1 walaupun ditinggalkan beberapa hari di dalam botol yang mengandungi ethyl acetate.

2a ah 3.' 4 *erangga dibunuh dalam botol 0sumber 4 http4--images.google.com 1

*erangga-serangga yang berkulit keras biasanya dipin atau disemat. *erangga berbadan lembut seperti a9id dan anai-anai boleh dibunuh dan disimpan dalam alkohol @,8. )lkohol isopropyl boleh digunakan ika ethyl alkohol tidak dapat diperolehi. )da sesetengah orang lebih suka menggunakan larutan "ood?s yang mana ianya boleh disediakan dengan cara berikut4-

(SCE3112 : PENGURUSAN MAKMAL SAINS DAN SUMBER)

La%u&an H..-6, 4 Bthyl alkohol air suling asid glacial acetik ben7ol 1'(+ ml 33, ml (3 ml (3 ml -------- larutan "ood?s

.ar>a kupu-kupu atau rama-rama perlu disimpan dalam larutan !))% sehingga ianya kembang sepenuhnya 0 3, minit hingga beberapa am1 dan kemudian barulah disimpan dalam alkohol C+8. La%u&an KAAD !erosene )lkohol ethyl C+8 asid asetik glacial dia&ane 1 bahagian 1, bahagian 2 bahagian 1 bahagian

Men2ema& #P!nn!ng( Se%angga1Se%angga *erangga yang berkulit keras 0 yang besar1 boleh disemat dengan pin dari atas menembusi badannya. Jenis 5oleoptera 0 kumbang1 disemat menerusi kepak kanannya lalat, Manakala lebah, rama-rama-kupu-kupu biasa ianya disemat menerusi thora& dan pangkal kepaknya. *emua spesimen mesti disemat pada paras tinggi yang sama iaitu 1 inci dari atas hu ungpin. ;ni dapat ditentukan dengan menggunakan blok-blok penyemat 0pinning block1 . !upu-kupu dan rama-rama biasanya diletakkan di atas papan 0spreading boads yang dibuat daripada kayu ataupun polystyrene1 di mana kepak-kepak perlu diatur dan dikembangkan hingga ianya kering dan dalam kedudukannya yang diperlukan. *erangga-serangga kecil boleh ditenggekkan 0mount1 ke atas kertas tebal 0cardbord points1 dengan menggunakan gam. *erangga tersebut mestilah

(SCE3112 : PENGURUSAN MAKMAL SAINS DAN SUMBER) diletakkan dalam kedudukan di mana kepalanya berhadapan ke hadapan dan point hu ung tiga segi cardboard tersebut berada di sebelah kiri pin.

2a ah 3.+ 4 5ara Penyematan 2ama-2ama-!upu-!upu 0sumber 4 http4--images.google.com 1

Menge%!ng Se%angga *erangga yang telah disemat perlu dikeringkan sebelum boleh disimpan di dalam kotak-kotak serangga. *usun serangga-serangga tersebut di atas keratan polystrene dan masukkan ke dalam ketuhar pada suhu '+ o5, keringkan sehingga beberapa hari. *erangga boleh uga dikeringkan di bawah matahari ika tidak terdapat ketuhar, tetapi mestilah diawasi dari dimakan oleh semut-semut perosak dan lainnya. Melabel Tiap-tiap spesimen mestilah dilabel dengan nama tempat dari mana ianya dikutip berserta dengan tarikh kutipan dan uga nama pengutip, label-label mestilah kecil dan diletakkan lebih kurang +-( inci pada pin serta dilekatkan selari dengan spesimen. =ota-nota tambahan seperti enis, tumbuhan di mana ianya dikutip

(SCE3112 : PENGURUSAN MAKMAL SAINS DAN SUMBER) uga adalah perlu dan ini boleh ditulis pada lebel yang lain dan dilekatkan lebih kurang 1-2 inci pada pin di bawah label yang terdahulu tadi.

2a ah 3.3 4 *pesimen serangga 0sumber 4 http4--images.google.com 1 Men2!m*an Se%angga *pesimen yang telah dikeringkan dan dilabel perlu disimpan dalam kotak-kotak serangga yang khusus. !otak-kotak itu selalunya dilapis gabus dan ditutup dengan kertas putih. ;anya seeloknya mesti kedap udara dan dapat menghalang perosak-perosak seperti semut, lipas atau gegat memasukinya. /bat gegat 0=aptelene1 perlu dilekatkan dalam gulungan kain nipis di bahagian bawah di sebelah tepi kotak. ;ni perlu diperiksa dan ditambah dari masa ke semasa. *e enis larutan boleh disediakan sebagai rawatan kepada kotak-kotak serangga ini. ;anya disapukan di permukaan dalam kotak dan di emur sehingga kering. 5ara menyediakan adalah seperti berikut4 #ahan 1. 2. 3. '. *erbuk =apthelene !loro9orm #eechwood 5reosolte Minyak petrol kuantiti 3 lb 0133, g1 1 lb 1 ib ' 1-2 pts.

(SCE3112 : PENGURUSAN MAKMAL SAINS DAN SUMBER) 7a%a men2e-!a+an 4 5ampurkan kloro9orm dengan 1 1-2 lb serbuk nepthlene, kacau hingga sekata dan tambahkan lagi 1 1-2 lb serbuk nepthlene dan diikuti dengan beechwood 5resote. !acau untuk melarutkan dan kemudian tambahkan petrol. *elepas disapukan pada kotak, keringkan kotak sehingga yang tinggal cuma selapis serbuk halus napthlene.

2a ah 3.@ 4 5ontoh !oleksi spesimen serangga 0sumber 4 http4--images.google.com 1

Melembu&+an #%ele8( Se%angga #-e"a,a( *pesimen yang kering mestilah dilembutkan sebelum ianya disemat atau ditenggek. *erangga-serangga yang kering boleh diletakkan dalam bekas yang tidak masuk angin 0air-tight1 di atas sekeping kertas tebal ataupun kertas erap yang diletakkan di atas pasir basah. #ubuh sedikit 0beberapa titik1 asid karbolik pada pasir ini bagi mengelakkan kulat dari tumbuh. *pesimen-specimen akan men adi lembut selepas 2' am hingga '( am. Aalau bagaimanapun adalah

(SCE3112 : PENGURUSAN MAKMAL SAINS DAN SUMBER) lebih elok sekiranya spesimen-spesimen disemat samasa ianya baru ditangkap dari ditunggu hingga ke saat-saat akhir dimana ianya perlu dilembutkan.

Pada pandangan anda apakah kebaikan pengawetan kering bagi tumbuhan dan haiwan.

La&! an4 %engan menggunakan peta minda yang sesuai daripada program I Think, terangkan kaedah pengawetan kumbang yang ditangkap dari perkarangan sekolah anda. Dambar-gambar yang sesuai boleh digunakan dalam peta minda anda.

Ru3u+an 4 .ee *hok Mee. 01CC'1. )sas Penga aran *ains *ekolah 2endah. !uala .umpur 4 !umpulan #udiman *dn #dh Poh *wee "iang.01CC(1. Pedagogi *ains ' 4 Pengurusan Makmal dan *umber *ains. !uala .umpur 4 !umpulan #udiman *dn #dh :oi 5hong #eng E Mohd !hairuddi Fahya. 01C(21. Panduan Makmal *ains. !uala .umpur 4 %ewan #ahasa dan Pustaka Talib, :. 02,,31. SBSC3303 Teknik-teknik Asas dan Keselamatan Dalam Makmal. *elangor %arul Bhsan4 :pen /ni>ersity Malaysia.