Anda di halaman 1dari 8

e-mail: milosao2005@yahoo.

com
N kt shkrim prvijohet historia e zbulimit t veprs s Buzukut s bashku me prpjekjet e kryera nga
arbresht e Sicilis pr t nxjerr n drit nj botim kritik t tekstit t Mesharit. Ishte imzot Skiroi q iu vu
studimit t veprs s Buzukut me qllim q t prgatiste nj rishtypje, duke njoftuar pr kt gjetje t rnd-
sishme gazeta dhe periodik t ndryshm shqiptar t kohs e duke botuar nj artikull me grma t prera
enkas, t ngjashme me ato t origjinalit . Lajmi pati jehon t gjer e qysh n vitin 1929 franeskant e
Shkodrs porositn tri kopje fotografike, njra prej t cilave u prdor nga Justin Rrota pr botimin e disa
pjesve biblike q prmbante vepra, s pari, n revistn Hylli i Drits t vitit 1930 e m von n nj prm-
bledhje me titull Monumenti m i vjetri i Gjuhs Shqype. D. Gjon Buzuku (1555).
- Shkruan Profesor Matteo Mandala
Historia e vrtet
e zbulimit t Mesharit
Arti bashkkohor
Prse kaq shum muze jan duke rendur pas veprave t reja?- The Economist
Krijimtari nga Federico Garcia Lorca dhe Mathias Richard
R
e
d
a
k
t
o
r
:

B
e
n

A
n
d
o
n
i
;

G
r
a
f
i
k
a

A
r
t
a
n

B
u
c
a

1
3
1
E DIEL
18 MAJ
2014
Enkas pr Milosao
E diel, 18 maj 2014 14- GJUHSI HISTORIKE
N kto radh do t rrekem t prvijoj shkurtazi historin e zbulimit t veprs s Buzukut s bashku me
prpjekjet e kryera nga arbresht e Sicilis pr t nxjerr n drit nj botim kritik t tekstit t Mesharit:
nuk ka dyshim se t dyja kto aspekte marrin nj rndsi t jashtzakonshme, qoft pr sa i prket historis
s marrdhnieve mes arbreshve dhe shqiptarve gjat shekullit XVIII, qoft edhe pr sa u prket zhvilli-
meve t nj disipline q pr dhjetra vjet, m sakt gjat gjith gjysms s dyt t shekullit XX, u la thuajse
krejt pas dore, shprehet autori
A A
R
G
U
M
E
N
T
NGA PROFESOR MATTEO MANDALA
1. Fal nj vargu rrethanash fatlume, Sicil-
is dhe studiuesve m t shquar arbresh
t ksaj ujdhese, u jan ndeshur udht me
astet m t rndsishme t historis s mon-
umentit m t vjetr gjuhsor t shqipes,
Mesharit t Gjon Buzukut. Qysh prej zbu-
limit t ksaj vepre nga Kazazi dhe rizbulim-
it t mvonshm nga imzot Pal Skiroi, Me-
shari i Buzukut ka qen n qendr t nj
interesi-mi t jashtzakonshm, q jo vetm
ka t bj me historin kulturore t
nguli-meve arbreshe t Sicilis, por ka
frymzuar dhe nxitur nj lm t veant
studimesh, at ekdotik, q jo rastsisht, si
do ta shohim, z fill me prpjekjet e para t
propozimit t nj teksti kritik t Mesharit
dhe vijon deri n ditt tona me ndihmesn e
vyer q po japin tashm prej vitesh n fush-
n e filologjis shqipe dy katedrat e gjuhs
dhe t letrsis shqipe n Palermo dhe n
Kozenc. Nuk e teprojm po t themi se re-
zultatet e arritura koht e fundit nuk do ta
kishin vlern q kan sikur t mos mund t
prfitonim nga studimet, pjesrisht t botu-
ara, t dy pionierve t filologjis shqipe: Pal
Skiroit dhe Marko la Pians.
N kto radh do t rrekem t prvijoj
shkurtazi historin e zbulimit t veprs s
Buzukut s bashku me prpjekjet e kryera
nga arbresht e Sicilis pr t nxjerr n
drit nj botim kritik t tekstit t Mesharit:
nuk ka dyshim se t dy kto aspekte marrin
nj rndsi t jashtzakonshme qoft pr sa
i prket historis s marrdhnieve mes ar-
breshve dhe shqiptarve gjat shekullit
XVIII, qoft edhe pr sa u prket zhvillimeve
t nj disipline q pr dhjetra vjet, m sak-
t gjat gjith gjysms s dyt t shekullit XX,
u la thuajse krejt pas dore.
***
2. Sikundr dihet, Meshari u zbulua
pr t parn her aty nga viti 1743
4
, kur im-
zot Gjon Pagzues Kazazi (1702-1752), prej
Gjakove, i sapoemruar arkipeshkv i Shk-
upit, teksa po kthehej nga nj vizit aposto-
like q kish kryer n Bullgari dhe n vende
t tjera t Lindjes, e gjeti n Kolegjin e Pro-
pagands Fide dhe vendosi t njoftoj men-
jher prmes nj letre at Gjergj Guxetn
(1682-1756), rektorin e Seminarit Arbresh t
Palermos dhe nismtarin e nj lvizjeje t
rndsishme politiko-kulturore q u dha jet
ngulimeve arbreshe t Italis.
Letra e Kazazit, q deri para vitit 1967
ruhej n arkivin e seminarit
5
, ndrsa tani
ndodhet n fondin Albansk Samling t Bib-
lioteks Mbretrore t Kopenhags, prm-
bante, me gjasa, edhe nj relacion ku infor-
mohej at Guxeta mbi kushtet n t cilat
dergjej popullsia shqiptare e besimit kato-
lik n viset e Ballkanit, q prej kohsh ishte
pushtuar nga osmant dhe lngonte nn nj
shtypje fetare dhe kulturore t pashoqe deri
asokohe.
Ky relacion nuk ndodhet m n arkivin e
seminarit. Gjithsesi, ekzistenca e tij sht
dokumentuar qoft nga Pal Maria Parrino
(1710-1765), qoft edhe nga Nikoll Keta (1742-
1803), t cilt e citojn n veprat e tyre t tit-
ulluara prkatsisht: In septem perpetuae
consensionis libros septem Albanensis Ec-
clesiae cum Romana omnium Mater et Mag-
istra dhe Tesoro di notizie su de Macedo-
ni
6
". Me interes t veant sht e dhna q
prmban vepra e Kets Tesoro, t ciln na e
vuri n dukje s pari Bardhyl Demiraj, si-
pas s cils n seminarin arbresh t Peler-
mos n vitin 1775 kur shkruante Keta ru-
het nj dorshkrim ritual n gjuhn ton,
kopjuar nga origjinali i Propagands prej
imzot Zassi-s, e hartuar nga Donich Bu-
zuku
7
. Filoteo Zassi, i cili lindi m 1654 n
fshatin arbresh t Mezzoiuso-s n Sicili,
vdiq n Rom m 1726, pra shum vjet m
prpara se Kazazi ti shkruante letrn at
Guxets. Sikur t konfirmohej njoftimi i
Kets, gjith historia e zbulimit t Mesharit
pararendsve t tij dhe natyrisht, prmes
letrs s Kazazit, vendosi ti jepte udh nj
fushate t vrtet krkimesh n bibliotekat
m t rndsishme kishtare t Roms. Imzot
Skiroit i takon merita e rizbulimit t lib-
rit t Buzukut, e bashk me t edhe t nj
morie dokumentesh t tjera gjuhsore me
rndsi t jashtzakonshme, mes t cilave
prmendim kopjen e shtypur t veprs s
Matrangs E mbsuame e krshter q u
gjet n Bibliotekn e Vatikanit. Fushata
krkimore filloi aty nga viti 1909 kur imzot
Skiroi mundi m n fund, fal edhe
prkrahjes s kardinalit F. Ehrle q asokohe
ishte prefekt i Biblioteks s Vatikanit, t
shqyrtonte librat e shumt t pakataloguar
q vinin nga biblioteka t tjera. Mes ktyre
nuk i sht kushtuar rndsia e duhur.
Ndoshta nga kjo shkujdesje z fill hipoteza
q e sheh prkthimin e Buzukut si viktim
t censurs pastridentine, si edhe futjen e tij
n Index librorum prohibitorum. Sipas ksaj
hipoteze, fakti q kopja e vetme e Mesharit
u gjend n Bibliotekn e Vatikanit, dshmon
se, me gjasa, vepra, pasi i sht nnshtruar
zyrs s censurs s Vatikanit, do t jet
gjykuar si e papajtueshme me udhzimet e
koncilit e, pr kt arsye, do t jet ndaluar
dhe trhequr nga qarkullimi.
Kjo hipotez ka disa t meta. S pari, fak-
ti se kopja e gjetur ka pranash faqeve shn-
ime t shumta apografe t bn t mendosh
pr nj interpretim kryekput t kundrt,
sepse dshmon jo vetm pr nj prdorim
Meshari i Buzukut n Sicili
Nga letra e Kazazit drejtuar at Gjergj Guxets, deri te studimet gjuhsore dhe filologjike t imzot Pal Skiroit
do t duhej rishikuar. Mirpo pr fat t keq,
me gjith krkimet e shumta q kemi ndr-
marr n fondin e vjetr t arkivit t Semi-
narit, nuk kemi mundur t gjejm gjurm t
ktij dokumenti. Gjithsesi ska dyshim se
ekzistenca e tij e hamendsuar do t ket
ushtruar nj ndikim t ndjeshm gjat shek.
XVIII para se t binte n harres.
U desh t kalonte pothuaj nj shekull q
letra e Kazazit, harruar n raftet e arkivit,
t shpluhurosej dhe t trhiqte vmendjen e
imzot Zef Krispit (1781-1859), i cili jo vetm
q e citoi n veprn e tij Memorie storiche
su alcune costumanze delle colonie albanesi
di Sicilia
8
, por botoi edhe tekstin e dy frag-
menteve t Mesharit q kishte kopjuar Ka-
zazi, transliteruar n alfabetin e shqipes q
ai vet kishte krijuar. Kshtu, pr her t
par nj pjesz e Mesharit e pa dritn e bot-
imit prmes nj qasjeje, q, paka se modeste
nga pikpamja metodologjike, pruronte
udhn e gjat t studimeve filologjike mbi
veprn e Buzukut.
Ca koh m pas imzot Pal Skiroi, peshko-
pi arbresh i Sicilis dhe rektor i seminarit
q themeloi at Guxeta, pasi msoi pr ekzis-
tencn e Mesharit prmes veprave t
praktik t Mesharit, por edhe pr
qarkullimin e ksaj vepre n trojet e Ballkan-
it; s dyti, meqense n botimet e shumta t
Index-it nuk prmendet asnj Meshar n gju-
hn shqipe, bie hipoteza q prkthimi i Bu-
zukut t ket qarkulluar jasht mjediseve
ballkanike dhe shtohen gjasat q autoritetet
romane t jen vn n dijeni t ekzistencs
s Mesharit vetm prmes s vetmes kopje
t shtypur q mbrriti n Rom.
Prkundrazi, pikrisht kjo veanti q do
t kishte ndihmuar n vlersimin kritik t
kontekstit kulturor ku vendoset historia e
librit t Buzukut, e bn m t gjasshme
hipotezn sipas s cils ekzemplari i Me-
sharit, q zbuloi Kazazi n Bibliotekn e
Propaganda Fides ka mbrritur n Rom pas
vitit 1622, d.m.th. pas hapjes t Kolegjit Pap-
nor Urban, pra n nj periudh m t her-
shme se ajo e ndrmarrjeve censurore tri-
dentine.
Sipas Gaetano Petrots, ai mund t ket
qen pjes e koleksionit t librave fetar lin-
dor q kardinali Stefan Borxha (1731-1804)
9
,
pr shum vite prefekt i biblioteks s Pro-
pagands dhe studiues mendjendritur, mori
me vete gjat udhtimeve q kreu npr
ishte edhe kopja e Mesharit, q n kohn e
Kazazit ruhej n Bibliotekn e Propagands,
por q pas vitit 1900, me unifikimin dhe
prqendrimin e fondeve t ndryshme kish-
tare q ndrmori Selia e Shenjt, u transfer-
ua n Bibliotekn e Vatikanit.
***
3. Historis s vendndodhjeve t ndry-
shme t Mesharit n rrjedh t shekujve
Pal Skiroi
VulaeKazazit teletraetij drejtuar at Gjergj Guxets
At Guxeta Filoteo Zassi
E diel, 18 maj 2014 MEA CULPA -15
Evropn Lindore. Hipoteza e Petrots ngjan
mjaft joshse, ngaq, e mbshtetur mbi pro-
filin intelektual t ktij kardinali t
pazakontq jo vetm ruajti me zgjedhjet e
tij prej njeriu t mendjehapur e kureshtar
nj shpirt pa dyshim t lir, por edhe dsh-
moi se kishte nj vullnet e dashuri t atill
pr krkimin shkencor e studimin q do ta
shpinin, n cilsin e prgjegjsit t Kongre-
gacionit pr Index-in, deri atje sa t lejonte
edhe leximin e librave t ndaluar. Ajo q
megjithat tregon pathemeltsin e ksaj
hipoteze sht fakti se n periudhn mes
viteve 1743-1744 kur Kazazi zbuloi Me-
sharin Borxha ishte vetm 12 vje. Pra
mund t themi me siguri se kopja e Me-
sharit gjendej n bibliotekn e Propagan-
ds shum koh prpara se kardinali Borx-
ha t merrte detyrn e sekretarit dhe t
prefektit. Hipoteza e Petrots ka sidoqoft
meritn se propozon nj alternativ t vlef-
shme lidhur me tezn e censurs kishtare,
ngaq, pas t gjitha gjasave, asgj nuk mund
ta pengonte ndonj prej misionarve t
shumt katolik q ktheheshin n Itali nga
Ballkani ta sillte Mesharin n bibliotekn
nga numri i shkuar
Numri i fundit i Milosao-s mundohej t nxirrte disi
ngrin q krijoi nj numr m par prmbajtja jo e
mir e paraardhsit. Gjithsesi, numri q lidhej me ko-
pertinn, prfshinte nj prkthimt kujtimeve t Krispit,
ish-kryeministrit italian me origjin arbreshe, q n
kohn e tij i bri shum rezistenc pretendimeve pr
zhdukjen e Shqipris, nga pozitat e vendit t vet.
Interesant mnyra sesi trajtohet Shqipria. Kur kuj-
ton ato sjellje, t mbushet mndja sesa e vshtir q
t ndryshosh perceptimin psikologjik-historik t ven-
dit ton.
N kt numr kishimnj artikull t The Econo-
mist pr muzerat sot n bot, prkthyer shum sak-
t nga nj nnpunse e Ministris s Kulturs. Ideja
sesi gjykohet sot pr muzerat ishte thelbi i shkrimit,
q kishte shum e shum krkimeve dhe arrinte n
konkluzione interesante. Bota sot e shikon krejt ndry-
she konceptin e muzeut n ndryshim me mnyrn
shum primitive sesi shikohet muzeu n Shqipri, e
q vazhdon t mos prfaqsoj asgj.
Nj shkrim, q BajramKarabolli, mton se sht i
fundit i Gabriel Garcia Markez-it trajtohej po ashtu n
faqet tona. Mbase vrtet i fundit. Sa i kndshmpr
tu lexuar dhe aq i trisht njkohsisht. Anipse, t mos
harrojm se mbante duart e mjeshtrit q u nda n
ditt e fundit nga jeta.
N kt numr kishimedhe nj trajtes t Silvana
Leks pr Mitin e gjuhs, t bartsit dhe
paraardhsit n letrsin shqipe t Rilindjes. Autor-
ja mton t nxjerr prpjekjen e njerzve t Rilindjes
pr t evidentuar ato ide q ndihnin pr nj ho-
mogjenitet. Kshtu ndihma m e madhe pr kt
ide ishte kujtesa historike dhe gjuha, q u prezantua
nga shkruesit e asaj kohe. T mendojm se n at
koh studimet nuk ishin kushedi se far n t dy
lmet.
Redaktori vet kish sjell nj prkthimt Cezlav
Milosh, nobelistit t madh polak. Besojm se numri
ishte i mir edhe pse mund t ishte disi m i thukt.
Gjithsesi, kemi br nj kthes t vogl n krahasim
me nj numr m par. Pr fat t keq, sht e vsh-
tir t mbash nj vazhdimsi n botimet e shqipes
1
Po aty.
2
Po aty.
3
Shih Lucia Nadin, Proposta di rilettura delle pit-
ture di Paolo Veronese in San Sebastiano a Venezia:
Scanderbeg Miles Christi, e la Chiesa di Albania n
Ateneo Veneto, Rivista di Scienze, Lettere ed Arti, anno
CXCVIII, teza serie, 10/II (2011).
4
Mbi datn e zbulimit t Mesharit prej Kazazit shih
Bardhyl Demiraj, Viti i zbulimit t Mesharit t Bu-
zukut dhe ndonj shtje q lidhet me t, n Biblos,
Servizio di informazione culturale e bibliografico della
biblioteca comunale G. Schir di Piana degli Albane-
si, anno X, nn. 23-24, Palermo, 2003, f. 47-51 dhe sido-
mos: Bardhyl Demiraj, Jeta dhe veprimtaria e Gjon
Pagzues Nikoll Kazazit (n materialet e Arkivit His-
torik t Kongregats s Shenjt), n Studime 11, Aka-
demia e Shkencave dhe e Arteve e Kosovs, 2004, Prish-
tin 2005, f. 359-361.
5
Mateo Shambra pati rastin ta shoh letrn e Kaza-
zit, q sot ruhet n fondin Albansk Samling. Sipas pr-
shkrimeve t Shambrs, dokumenti q ruhej n semi-
narin arbresh sishte vese nj kopje e origjinalit, s
cils i mungonte fleta e dyt q prmbante dy fragmente
t kopjuara nga Meshari. Kjo rrethan e bn t be-
sueshme hipotezn se dokumenti origjinal, autograf i
arkipeshkvit t Shkupit, i sht dhn Gangales para
vitit 1967. Shih Matteo Sciambra, Paolo Maria Parrino,
scrittore siculo-albanese, nxjerr nga Shejzat, nr. 5-6-7-8
(1967), Rom, 1967, f. 296 shnimi nr. 74.
6
Paolo Maria Parrino, In septem perpetuae consen-
sionis libros septem Albanensis Ecclesiae cum Romana
omnium Mater et Magistra, dorshkrim q ruhet pran
Arkivit t Seminarit Arbresh t Piana degli Albanesi;
n f. 87, duke prshkruar krahinat e Serbis, Vllahis
dhe Bullgaris, Parrino thot: Testatus haec nobis est
Jo(ann)es Baptista Nicolovich Archiep(iscopu)s Scopi-
ate, et totius Serviae Primas Synagrapha sua, quam pe-
nes me habeo. Pas t gjitha gjasave teksti i ktij rela-
cioni iu dorzua at Gjergj Guxets n Rom, gjat takimit
q ky pati me Kazazin me rastin e shugurimit n vitin
1743. Kt na e konfirmon edhe Nikoll Keta, prej t cil-
it kemi nj t dhn me interes pr Kazazin: In Semi-
nario abbiam un ritratto con questelogio: Joannes Bat-
tista Nicolovich Casasi Scuporum, seu Scopiensis, et
totius regni Servi administartor, nec non visitator
apostolicus in regno Bulgari, genere Albanensis, na-
tus Jacov in Servia, consacratus Rom 29 settembre
1743. tatis suo ann. 42 pr scim vit. In Roma egli
divenne amico del p. Giorgio Guzzetta, che fe fare il su-
detto ritratto: Nicol Chetta, Tesoro di notizie su de
Macedoni, Introduzione di Matteo Mandal, Trascriz-
ione di Giuseppa Fucarino, Helix Media Editore, Paler-
mo-Contessa Entellina, 2002, f. 508-509. Relacioni i Ka-
zazit prmendet n 175 (f. 377-378) t Tesoro: Monsi-
gnor Nicolovich Casasi da Scopia, arcivescovo di Servia,
in Roma not al p. Giorgio Guzzetta, qualmente si eran
resi benemeriti presso la congregazione di propaganda
Pietro Mazarech, arcivescovo di Antivari, uno de pri-
mati, oriundo dalla famiglia de Masarechi de Hassi, uom
di grandautorit, e dottrina, che visse fin al 1620: che
in servigio della medesima congregazione venne morto
fra glaltri il sacerdote don Pietro Masarech, vicario di
Pulati: i seguenti poi furon parochi cio il sacerdote di
don Gregorio Masarech, vicario nel 1670, don Marco
Masarech, missionario e parroco di Trepscia in Servia;
e don Matteo Mazarech, diacono in Iagnevo di Servia.
7
Shih Nicol Chetta, Tesoro di notizie, cit., f. 506.
Imzot Filoteo Zassi, prej fshatit arbresh Mezzojuso,
shrbeu si misionar n Himar dhe krysisht n Dhrmi.
Pas tij n kto vise shkoi si misionar edhe imzot Nilo
Catalano. Prej ktij t fundit kemi disa relacione mbi
misionet, q i ka botuar pjesrisht Nilo Borgia, Murgjit
bazilian t Italis n Shqipri. . . . . Shnime mbi misionet
n Himar: shek. XVI-XVIII, me nj parathnie nga Mat-
teo Mandal, Naimi - shtpi botuese dhe studio letrare,
Tiran, 2014.
8
Shih Giuseppe Crispi, Memorie storiche di talune
costumanze appartenenti alle colonie greco-albanesi di
Sicilia, n Studi Albanesi: storici,folklorici, linguisti-
ci, a cura di Matteo Mandal, Studi e Testi Albanesi 3,
A. C. Mirror, Palermo, 2003, f. 128-129.
9
Gaetano Petrotta, Prefazione a Gaetano Petrotta e
Paolo Schir, Il pi antico testo di lingua albanese: Gjon
Buzuku (1555), n Rivista indo-greco-italica di filolo-
gia, lingua e antichit, 1935, f. I.
10
Shih Lucia Nadin, Proposta di rilettura delle pit-
ture di Paolo Veronese in San Sebastiano a Venezia:
Scanderbeg Miles Christi, e la Chiesa di Albania n
Ateneo Veneto, Rivista di Scienze, Lettere ed Arti, anno
CXCVIII, teza serie, 10/II (2011).
11
Po aty.
12
Po aty.
13
Giuseppe Schir, Mons. Paolo Schir n Bibilos,
Servizio di informazione culturale e bibliografico della
biblioteca comunale G. Schir di Piana degli Albane-
si, anno X, nr. 23-24, Palermo, 2003, f. 45-50.
14
Merita di essere particolarmente indagata la ra-
gione delluso quasi costante dellh dopo vocale finale e
talora davanti a vocali iniziali di parola. Se non si trat-
ta sempre di pura grafia, bisognerebbe determinare in
quali casi luso di questh stia ad indicare una partico-
lare sensibilit fonetica del Buzuku per fenomeni di
natura dialettale: Gaetano Petrotta, Prefazione, cit., f.
IV.
(Shnime)
e Propagands. Ishte zakon i kohs q shum
prelat t lart, kur udhtonin npr bot,
prfshir Ballkanin, q afrmendsh trhiqte
vmendjen e posame t Selis s Shenjt, t
mblidhnin prova t fryteve q jepte politika
e ungjillizimit q zbatonin misionart kato-
lik e t gjenin dokumente q dshmonin
qndresn fetare e kulturore ndaj trysnis
islamizuese, pr tua paraqitur kto krerve
t Kishs. Vetm m pas, e m sakt n vitet
kur Biblioteka e Vatikanit u drejtua prej
kardinalit Franz Ehrle (1845-1934), ajo iu
nnshtrua nj ristrukturimi t thell t fond-
eve, edhe fal mbledhjes s mjaft vlerave li-
brore q vinin prej bibliotekave t tjera kish-
tare romane, Meshari u transferua nga
biblioteka e Propaganda Fides, ku e kishte
zbuluar Kazazi, n at t Vatikanit, ku do ta
zbulonte pr s dyti imzot Skiroi.
Kto koht e fundit studiuesja dhe mikja
Lucia Nadin duke krkuar n arkivat e Vene-
dikut ka br disa zbulime me interes t jas-
htzakonshm q i vn n diskutim
hipotezat e msiprme. Nuk sht vendi ktu
t zgjatemi n shtjellimin e hollsishm t
ktyre zbulimeve edhe sepse lexuesi i rreg-
ullt i Milosaos nj pjes t tyre i ka m-
suar pikrisht nga faqet e ksaj reviste. Sh-
kurt mund t themi se, sipas dokumenteve
q zbuloi Nadin, libri i Buzukut u shtyp n
Venedik, qarkulloi dhe u prdor nga prift-
rinjt shqiptar n kishat shqiptare t Vene-
dikut, u prdor n shkolln shqiptare q ish-
te hapur ndrkoh atje pr emigrantt e
shumt shqiptar q ishin vendosur n Vene-
dik, t cilt ishin aq aktiv dhe t fuqishm
sa porositnin prkthime dhe botime librash
n shqip, ndrtonin, restauronin dhe zbuku-
ronin kishat me afreske ku personazhet bib-
like shfaqeshin t mbshtjell me flamurin
e Sknderbeut
10
etj. Pra nuk kishte nevoj q
dikush ta sillte librin n Itali nga Ballkani,
sepse libri ka qen gjithmon n Itali. Mad-
je shtja tani shtrohet e prmbysur: a e ka
kaprcyer ndonjher Meshari i Buzukut
Adriatikun? A sht prdorur ndonjher n
Shqipri? N fakt ne nuk kemi dshmi t
drejtprdrejta q t vrtetojn se libri ka
hyr dhe sht prdorur n Ballkan.
***
4. Pas gjetjes s Mesharit, imzot Skiroi
iu vu studimit t veprs s Buzuku me
qllim q t prgatiste nj rishtypje, duke
prs s pabotuar t imzot Skiroit, q ruhet me
kujdes e dashuri t veant nga
trashgimtart e studiuesit arbresh e,
veanrisht, nga strnipi, Franko Skiroi, t
cilin me kt rast e falnderoj przemrsisht
pr ndihmn q m dha n ftillimin e van-
dakve t pafundm me dokumente t Arkiv-
it privat q ai ruan me prkushtim t madh.
Nuk sht vendi t bjm ktu nj prshkrim
t hollsishm t studimit t imzot Skiroit,
por gjithsesi nuk mund t mos theksojm se
megjithse shum aspekte t kritiks tekstore
q shfaqen n kt studim t rndsishm
jan kaprcyer tashm nga studimet e mvon-
shme t zhvilluara gjat shekullit t shkuar,
kjo vepr prbn sot nj ndihmes t vyer pr
historin e kritiks tekstore buzukiane, mad-
je, do t thoshim, pr historin e asaj disipline
pr t ciln Eqrem abej ndrronte nj t
ardhme m t ndritur, duke i prkushtuar nj
nga punt e tij m t mira: botimin kritik t
Mesharit.
Ekzistenca e dorshkrimit t pabotuar me
studimin e vllimshm t imzot Skiroit u b
e ditur s pari prej t nipit, Zef Skiroit, i cili e
dha lajmin n nj jetshkrim interesant mbi
t ungjin e shquar
13
. Studimi i thell i im-
zot Skiroit mban titullin I testi biblici in lin-
gua albanese di dom. Gjon Buzuku, messi in
ordine, con traduzione italiana e note dhe
prfshin qindra flet dorshkrim t mbledhu-
ra n tre fashikuj t trash. Kjo vepr sht
fryt i nj pune dhjetravjeare, q prm-
bledh prpjekjet pr t dhn nj interpretim
fonetik t gjuhs s Buzukut prmes nj kra-
hasimi t imt me t dhnat gjuhsore t
nxjerra nga veprat e Matrangs, Budit, Bar-
dhit e Bogdanit. Botimi i pjesshm q prgati-
ti Gaetano Petrota jep vetm nj ide t pr-
cipt t puns s madhe q kreu msuesi i tij.
Pjest biblike q u botuan n riprodhim dip-
lomatik dhe n transkriptim fonetik,
megjithse dshmonin nj metod pune q m
von do t imitohej edhe nga abej, n fakt
prbnin vetm nj paraqitje t pjesshme t
praktiks ekdotike t ndrlikuar q prmban
studimi i pabotuar. Nisur nga hamendja se
grafia e Mesharit paraqiste tipare jo-
homogjene dhe zgjedhje alfabetike q nuk
kishin lidhje me traditn tipografike pern-
dimore, Skiroi vendosi t vinte prkrah tran-
skriptimit normal t tekstit, edhe nj ripro-
dhim n kufijt e besnikris mekanike q sot
sigurohet vetm nga makinat, prmes nj
rishkrimi diplomatik t tekstit.
Prpjekja pr t riprodhuar besnikrisht
tiparet grafike bazohej n bindjen se disa nga
zgjedhjet e ndryshme alfabetike t Buzukut
prbnin vshtirsi q e ndrlikonin inter-
pretimin kritik. N fakt, disa raste, si fjala
vjen, e ashtuquajtura h irracionale
14
, ishin
asokohe t pazgjidhshme, sikundr jan edhe
sot e gjith ditn. Ndoshta pikrisht ky im-
postim ekdotik prbnte pengesn kryesore
pr botimin e veprs. Asokohe ishte e pam-
undur t gjendeshin shtypshkronja t afta t
riprodhonin besnikrisht tekstin e Buzukut
dhe t prballonin nj pun t prmasave t
tilla q prfshinte prve riprodhimit diplo-
matik, transkriptimit fonetik dhe riprodhimit
t origjinalit latinisht, edhe nj aparat kritik
q prmblidhte rezultatet m t mira t stu-
dimit. Nuk e teprojm po t themi se metoda
q ndoqi Skiroi n aparatin kritik edhe sot
pas afro nj shekulli prbn nj model t vlef-
shm q mund t prdoret krahas atyre q
prdoren n filologjin shqipe. Pa dyshim
botimi i tij do t ishte nj kontribut i rend-
sishm pr historin e albanologjis, jo vetm
pr vlerat metodologjike q ruan n vetvete,
por edhe sepse sht vepra q pruron filli-
met e filologjis moderne shqiptare.
njoftuar pr kt gjetje t rndsishme gaze-
ta dhe periodik t ndryshm shqiptar t
kohs e duke botuar nj artikull me grma
t prera enkas, t ngjashme me ato t origji-
nalit
11
. Lajmi pati jehon t gjer e qysh n
vitin 1929 franeskant e Shkodrs porositn
tri kopje fotografike
12
, njra prej t cilave u
prdor nga Justin Rrota pr botimin e disa
pjesve biblike q prmbante vepra, s pari,
n revistn Hylli i Drits t vitit 1930 e m
von n nj prmbledhje me titull Monumen-
ti m i vjetri i Gjuhs Shqype. D. Gjon Bu-
zuku (1555). Ndrkoh mbeti i pabotuar stu-
dimi i prgatitur nga imzot Skiroi, i cili nuk
mundi ti kaprcente vshtirsit e ndry-
shme q hasi pr botimin e studimit t plot
filologjik. Nse lm mnjan botimin kri-
tik t pjesve biblike t Buzukut, prgati-
tur nga bashkpuntori i Skiroit, Gaetano
Petrota, pr periodikun shkencor Rivista
indo-greco-iranica di filologia, lingua e anti-
chit me titull Il pi antico testo di lingua
albanese: Gjon Buzuku (1555), studimi
filologjik i gjer dhe i hollsishm i zbuluesit
t Mesharit ka mbetur thuajse krejt i panjo-
hur pr botn shkencore albanologjike. Ko-
ht e fundit mu dha rasti ti hedh nj sy ve-
Botimi kritik i pabotuar i Pal Skiroit Nikolla Kete
E diel, 18 maj 2014 16- MUZEOLOGJI
A A
R
G
U
M
E
N
T
Argumenti pr muzerat zhvillohet dhe n kt numr, duke prshfaqur se ku synohet sot n konceptet
moderne...Nj shkrim, q duhej prcjell me laps n dor, nga njerzit q merren me muzerat n kt
vend...
NGA THE ECONOMIST *
V VV VVijon ng ijon ng ijon ng ijon ng ijon nga n a n a n a n a numri i shkuar umri i shkuar umri i shkuar umri i shkuar umri i shkuar
I
shte nj dimr i ashpr n vitin 2003 kur
Olafur Eliassin erdhi n Londr. Artisti
36-vjear me origjin danezo-islandeze
q sht i specializuar n skulpturat dhe
instalacione t mdha kishte nj plan pr
Galerin Tate t Artit Modern Tate n
Londr: realizimin e Projektit Motit/
Weather Project. Ai e mbuloi tavanin e
Salls s Turbins n Galerin Tate me nj
pasqyr dhe mbushi disa en me nj prz-
ierje sheqeri dhe uji pr t krijuar nj prz-
ierje me shije t mbl. Vizitort shtriheshim
mbi dysheme pr t par diellin gjigand t
krijuar nga disa qindra drita t verdha t
ndezura q dilnin nga nj vend i caktuar dhe
vendoseshin n grupe t vogla pr t par
pasqyrimin e tyre n tavanin ku ishte pas-
qyra. Pr pes muaj q qndroi n Galerin
Tate ky instalacion u vizitua nga m shum
se 2 milion njerz.
Projekti i Motit i dha nj fam dhe reput-
acion global Galeris Tate n Londr, q ish-
te hapur n vitin 2000 me nj ndjenj t prz-
ier. Megjithse godina ishte e gjer dhe
mbreslnse, ajo dukej e vogl dhe e paduk-
shme. Puna e z. Eliasson ishte nj shembull
i prkryer i asaj se far duhet t prpiqet t
bj nj muzeum; t krijoj nj eksperienc
ku vet vizitort t jen pjesmarrs duke
shfrytzuar teknologjin dhe imagjinatn e
artistit. Ky sht arti i ri bashkkohor dhe
publiku e dashuron kt gj.
Shum muze t rinj t njohur dhe filiale
t muzeve t tjera q jan ndrtuar gjat 10
viteve t fundit n vendet e pasura kan qen
rreth artit bashkkohor. ( me ndonj prjas-
htim t rrall si p.sh. Muzeu i madh i Artit
Amerikan n Crystal Bridges t shtetit t
Arkansasit n SHBA q prqendrohet rreth
artit t shekullit XIX . Vetm gjat 2-3 vjetve
t fundit jan ndrtuar nj numr i pafund
godinash t reja pr muze t artit bashkko-
hor n qytete t ndryshme si p.sh. Buenos
Aires (Argjentin), Cleveland (Ohio-SHBA)
Krakov (Poloni), Rom (Itali), Oslo (Norveg-
ji), Sidnej (Australi).
Arti bashkkohor duket se sht ai far
krkon publiku dhe artistt, menaxhert e
artit e muzet jan t lumtur q ta ofrojn
at. Q nga viti 1960 artistt jan prshtatur
pr ta prshpejtuar kt ndryshim. Si njo-
hs t kinemas, televizionit dhe s fundi t
lojrave kompjuterike apo internetit ata pr-
dorin gjuh t prziera vizuale dhe jan t
hapur ndaj ideve t reja. Interesi pr artin
bashkkohor sht shum i gjer, m i larm-
ishm dhe m i thell se ishte kur un e
fillova kt pun 30 vjet m pare thot Paul
Schimmel, nj kurator nga Los Angelos-i i
SHBA, tashm i kthyer n tregtar t veprave
t artit.
Ndrmjet muzeve t artit bashkkohor,
institucione t rndsishme e madhshtore
si Muzeu i Artit Modern n New York jan
par si m t mirt prkundr t ashtuquaj-
turave Kunsthallen-ve gjermane (me kt
emr njihen galerit e vogla t artit n qyte-
tet gjermane) q jan me statusin e organi-
zatave jo fitimprurse dhe nn adminis-
trimin e bashkive q gjenden n shum
qytete t Gjermanis. Por n fillim t ktij
viti Muz Muz Muz Muz Muzeu Lud eu Lud eu Lud eu Lud eu Ludwig n Kln wig n Kln wig n Kln wig n Kln wig n Kln t Gjermanis
hapi nj ekspozit retrospektive t artistes
t artit modernist Andrea Fraser ku para-
qitet nj video e saj duke br seks me nj
nga koleksionistt e saj. Artistja Fraser q
jeton n Los Anxhelos t SHBA sht mjaft
mir e prfaqsuar me koleksionet e punve
t saj n Britani, Franc dhe Gjermani por
veprat e saj konsiderohen si mjaft t guxim-
shme nga kndvshtrimi amerikan pr tu
paraqitur n muzet amerikan.
Prtej ktyre fakteve nj element q ka
ndikuar n rritjen e artit bashkkohor sh-
t se ai sht i lidhur ngushtsisht me fuqiz-
imin e tregut t artit q po bhet gjithnj e
m global. Shitjet e suksesshme t veprave
t artit n shtpit kryesore ndrkombtare
t ankandit si jan ato t Sotheby-sit dhe
Christie kan nj publicitet shum t madh.
Kjo ua bn jetn m t leht tregtarve t
artit q kan nevoj t nxisin koleksionistt
q pr artin bashkkohor ia vlen t harxhosh
shuma t mdha parash. P.sh. nj skulptur
prej eliku e Jeff Koons e quajtur Qeni Bal-
lon me lartsi gati 5m u riprodhua 5 her dhe
n secilin rast me ngjyra t ndryshme. T
gjith zotruesit e ksaj vepre jan kolek-
sionist t nivelit botror t till si Eli Broad
dhe Francois Pinault. Kur nj nga skulptur-
at e tij me ngjyr portokalli u shit n Nntor
t vitit 2013 n ankandin e organizuar nga
Christies n New York, ajo kapi vlern e 58.4
milion $. Kjo prbnte nj shum rekord e
arritur n nj ankand veprash artit pr nj
artist q ishte ende gjall.
Koleksionistt duan t jen t sigurt q
veprat e artit q ata blejn kan cilsi
muzeale dhe kjo sht pjes e tradits s her-
shme t historis s artit. Pr ti bindur ata
mbi kt fakt, tregtart e artit po i kthejn
gjithnj e m shum dhomat e tyre, ku ek-
spozojn veprat e artit pr shitje, n ambi-
ente q ngjajn me muzet. Kur Larry Gago-
sia, nj tregtar i famshm i veprave t artit,
paraqiti n nj nga galerit e tij n Londr
n vitin 2008 nj seri skulpturash masive
eliku t artistit amerikan Richard Serra, t
emrtuara Torqued Toruses, ai e paraqiti
seciln prej tyre nj dhom me mure t
bardha. Kjo mnyr vendosje i bnte jehon
nj ekspozite retrospektive mbi karriern 40
vjeare t artistit n Muzeun e Arit Modern
n New York n vitin 2007 dhe nj ekspozite
n Grand Palais n Paris n vitin 2008.
N 30-vjearin e fundit me mijra njerz
jan br mjaft t pasur, nj pjes e madhe
prej tyre nga ata q punojn n sektorin fi-
nanciar (banka, bursa, kompani inves-
timesh) n New York Londr, Hong Kong apo
q merren me shfrytzimin e burimeve naty-
rore (naft, gaz dhe minerale) n vende t
tilla si Australia apo Azia Qendrore. Q prej
krizs financiare t vitit 2008 konsulentt e
investimeve jan duke i kshilluar klientt
e tyre t pasur se arti sht nj mnyr e mir
pr t br sa m t larmishm portofolin e
tyre t investimeve. N kt kuadr arti
bashkkohor po kthehet n nj objektiv glo-
bal pr pasanikt e rinj npr bot.
Nj ambicie e hershme e shum prej k-
tyre pasanikve t rinj sht q ti bashko-
hen nj Bordi Muzeu si antar t tij (e njo-
hur n gjuhn angleze me emrin trustee). N
Amerik, nj rregull i pashkruar sht ai
ARTI BASHKKOHOR
Prse kaq shum muze jan duke rendur pas veprave t reja?
Nr BURIMET E FINANCIMIT PRQINDJA N
1 Fondet private 36.5 %
2. Fonde nga t ardhurat e
muzeve
27.6%
3 Fonde nga burime shtetrore 24.4 %
4 Fonde nga investimet 11.5 %
BURIMET E FINANCIMIT T MUZEVE AMERIKAN
Burimi i t dhna Burimi i t dhna Burimi i t dhna Burimi i t dhna Burimi i t dhnav vv vve ee ee: Aleanca Amerikane e Muzeve, AEA Consulting, Shoqata Kin-
eze e Muzeve, Administrata Shtetrore Kineze e Trashgimis Kulturore, EGMUS,
Qeveria e Meksiks, Shoqata Japoneze e Muzeve, Shoqata Koreane e Muzeve, Zyra e
Statistikave t Kanadas, The Economist
Nr Emrat e shteteve Emri i Muzeut
(viti kur sht hapur
Numri i vizitorve

I EUROPE EUROPE EUROPE
1.1 Angli ( Londr) Galeria Tate (2000) 5.5 milion
Angli ( Londr) Galeria Saatchi(1985) 1.5 milion
1.2 Franc( Paris) Qendra Pompidu(1977) 3.8 milion
1.3 Spanj(Madrid) Muzeu Reina
Sofia(1992)
2.8 milion
1.4 Spanja( Valencia) Instituti i Artit
Modern(1989)
1.2 milion
1.5 Spanj(Barcelon) Muzeu Pikaso(1963) 1 milion
II. AMERIKE AMERIKE AMERIKE
2.1 SHBA( New York) Muzeu i Artit Modern
Gugenheim(1939)
1.1 milion
III. AZI AZI AZI
3.1 Koreja e Jugut(Seul) Muzeu Kombtar i
Artit Modern&
Bashkkohor(1969)
1.2 milion
3.2 Japoni Muzeu i Artit Mori 161.2 milion
10 MUZET M POPULLOR T AR 10 MUZET M POPULLOR T AR 10 MUZET M POPULLOR T AR 10 MUZET M POPULLOR T AR 10 MUZET M POPULLOR T ARTIT MODERN T VIZITU TIT MODERN T VIZITU TIT MODERN T VIZITU TIT MODERN T VIZITU TIT MODERN T VIZITUARA GJ ARA GJ ARA GJ ARA GJ ARA GJA AA AAT T T T T
VITIT 2012 VITIT 2012 VITIT 2012 VITIT 2012 VITIT 2012
Burimi i t dhna Burimi i t dhna Burimi i t dhna Burimi i t dhna Burimi i t dhnav vv vve ee ee : The Art Nespaper.- The Economist
Muzeu i artit modern, San Francisko
E diel, 18 maj 2014 MUZEOLOGJI-17
q thot jep dika ose ik nga kuzhina;
antart e bordit t ktyre muzeve shpesh
jan edhe donatort m t mdhenj. N sh-
kmbim t ksaj ndihme antarsia e tyre
n Bordin e Muzeut u ofron atyre munds-
in q t bhen pjes e rretheve artistike
dhe i shnjon ata si koleksionist serioz t
artit. Kjo sht pjes e nj tradite t gjat dhe
t hershme: bamirsit e pasur ishin ata q
nxitn fillimin e ngritjes s shum muzeve
n shekullin e XIX.
Instituti i Artit n ikago ka 50 antar
bordi (trustee) dhe 49 ish antar (former
trustee) q tani jan antar bordi t prjet-
shm. Drejtori i ktij instituti z. Douglas
Druick thot se mbajtja e marrdhnieve t
ngrohta e miqsore me antart e bordit i
merr atij t paktn erekun e kohs. Ai ka-
lon me ata npr takime, dreka apo darka
pune afrsisht 4 dit n jav dhe s fundi
shnoi nj rekord kur ishte me ata npr
aktivitete t ndryshme pr afro 14 dit me
radh.
Por t jesh i vmendshm ndaj tyre shpr-
blehet. Kur Bordi i Institutit t Artit n ik-
ago vendosi q Instituti kishte nevoj pr nj
godin t re, q do t ishte filiali i tij pr nj
muze t artit bashkkohor, antart e bor-
dit (trustee) q jan njkohsisht dhe finan-
cuesit e institutit ran dakord q t mbsh-
tesnin financiarisht nj pjes t mir t
vlers prej 300 milion $ t kostos s ndrtimit
t ksaj godine. Ky muze i artit bashkko-
hor t Institutit t Artit t ikagos sht
hapur koht e fundit dhe Z. Druick (q i
plqen tu kujtoj njerzve se instituti i tij
ishte muzeu i par n Amerik q ekspozoi
Pikason) mendon se kjo i ka inkurajuar dhu-
ruesit e ndryshm q t dorzojn apo t
japin premtimin e tyre pr ti dhuruar ktij
muzeu deri n 300 punime duke prfshir
edhe koleksione t rndsishme private,
t cilat ekspozimi n muze i bn edhe m t
vlefshm.
N njfar mnyre duket e kuptueshme
q muzet krkojn godina po aq t reja dhe
bashkkohore pr t ekspozuar punimet e
ktij lloj arti (artit bashkkohor). N Los
Anxhelos, muzeu i ri i koleksionistit t njo-
hur t veprave t artit Eli Broadit do t ha-
pet n fund t vitit 2014 ndrkoh q Muzeu
i Artit t Los Anxhelosit ka plane pr tiu
nnshtruar nj rinovimi t madh. N New
York, Muzeu Whitneu i Artit Amerikan sh-
t duke ndrtuar nj godin t re afr parkut
High Line n Manhatan, t projektuar nga
arkitekti i njohur italian Renzo Piano, ar-
kitekti i Qendrs Pompidu n Paris. Kjo do
ti lejoj ktij muzeu t ekspozoj tre her
m shum vepra se ka br deri tani duke
prfshir edhe koleksionin e tij t artit bash-
kkohor. Nga ana tjetr Muzeu Metropolitan
i Artit n New York sht duke ndar kolek-
sionin e veprave t artit modern e bashkko-
hor nga pikturat Europiane t shek XIX dhe
po ndrton pr to nj godin t re.
Edhe muzeu 330 vjear i Ashmolean n
Oxford t Britanis s Madhe, i cili sht nj
ndr muzet m t vjetr n Europ, sht
duke planifikuar q t ndrtoj nj galeri t
re pr artin bashkkohor. N Korrik t vitit
2013 ai shpalli nj marrveshje partneriteti
me 2 koleksionist t njohur amerikan An-
drew dhe Christine Hall. Sir Norman
Rosenthal, nj kurator dhe historian arti i
pazakont n Oxford, ka vendosur q filli-
misht t paraqes n 3 pavione t muzeut
Ashmolean nj pjes nga koleksioni i Hall-
ve. T dyja palt shpresojn dhe besojn se
kjo marrdhnie partneriteti do t jet e
ngusht.
Kina Kina Kina Kina Kina
T mendur pas muz T mendur pas muz T mendur pas muz T mendur pas muz T mendur pas muze ee eev vv vve ee ee
Kina sht duk Kina sht duk Kina sht duk Kina sht duk Kina sht duke ndr e ndr e ndr e ndr e ndrtuar me mijra tuar me mijra tuar me mijra tuar me mijra tuar me mijra
muz muz muz muz muze t rinj, por si do ti mb e t rinj, por si do ti mb e t rinj, por si do ti mb e t rinj, por si do ti mb e t rinj, por si do ti mbushi a ushi a ushi a ushi a ushi ato to to to to ?
Muzeu i Artit Bashkkohor i ndrtuar me
tulla t kuqe mund t gjendet prtej Pekinit
n nj zon q sht urbanizuar s fundmi
dhe q quhet Fshati Hegezhuang. Rruga q
t on tek muzeu sht e gjer dhe e pluhuro-
sur. Prball godins s re t muzeut ndod-
hen dy qen t shtrir jasht restorantit Or-
chard ku puntort kan vendosur veglat e
tyre dhe jan duke rrufitur nga nj aj n
mesditn e nxeht. Pavarsisht vendit jo
shum premtues ku po ndrtohet muzeumi
duket sikur ka qen edhe m par aty. Ndrti-
mi i tij n stilin e tullave t kuqe przihet
me shklqimin dhe t verdhn e shndritshme
t diellit. N brendsi t muzeut jan ambi-
entet me ajr t kondicionuar dhe rreth 7
hapsira t ekspozimi me t gjith dritat e
ndezura. Prve nj grupi objektesh n nj
cep t vogl afr hyrjes, muzeu nuk ka abso-
lutisht asgj tjetr pr t ekspozuar. sht
njsoj sikur t ecsh n nj pishin olimpike
q sht e boshatisur.
Godina me Tulla t Kuqe e Muzeut t Ar-
tit Bashkkohor sht ndrtuar para nj viti
nga nj biznesmen i ndrtimit Yan Zhijjie
nga Xingtai, nj qytet i vogl 350 km n jug-
perndim t Pekinit. Ajo shmbllen me at
q Jeffrey Johnson, drejtor i Columbia Uni-
pr t ekspozuar tani pr tani. Nga ana tjetr
koleksionistt e pasur kinez jan duke kri-
juar muze privat pr t treguar pasurit e
thesaret e tyre.
Sipas planit aktual 5-vjear t qeveris
kineze, Kina duhej t arrinte numrin e 3,500
muzeve t ndrtuara deri n vitin 2015, por
ky objektiv u arrit q n vitin 2012. Gjat
vitit 2012 n Kin u hap nj numr rekord
prej 450 muzesh t reja duke e uar numrin
total n fund t vitit 2012 n 3,866 sipas An
Laishun zv/president i Shoqats Kineze t
Muzeumeve. Ndrkoh q prkundr kty-
re t dhnave n SHBA 10 vjet para fillimit
t krizs financiare t 2008 (1998) ndrto-
heshin vetm 20-40 muze n vit.
Muzet publike nuk kan qen tradicio-
nalisht pjes e kulturs kineze. Koleksionet
e famshme perandorake dhe veanrisht ato
t porcelanit jan mbajtur n Pallatin
gojn kulturn e vjetr kineze banorve ven-
das dhe t huajve dhe flasin pr rndsin e
kujtimit t s shkuars si dhe edukimin e
brezit t ri.
N vitin 2000 gjat nj mbledhje t qever-
is kineze, kultura u vendos t jet n nive-
lin e nj dege strategjike t ekonomis. Plani
aktual 5vjear 2011-2015 i qeveris kineze
sht nj dokument strategjik q prcakton
me hollsi politikat qeveritare. N kt plan
kultura sht prcaktuar si shpirti dhe
fryma e kombit dhe nj forc e fuqishme pr
zhvillimin e vendit. Me kalimin e kohs kul-
tura po bhet nj industri baz duke syn-
uar t arrij t paktn deri n 5 % t GDP s
vendit. Kjo shifr sht dyfishi i saj me t
cilin kultura kontribuon sot n ekonomin
kineze (afr 2.5 % e GD) por parashikohet
q pas nj periudhe 10 vjeare kontributi i
saj t arrij deri n 15 % t GDP. N kt
kuadr muzeumet jan nj pjes integrale e
ksaj politike dhe po shumfishohen me
shpejtsi - madje n disa raste shum shpejt.
Por ndrtimi i tyre dhe paraqitja e koleksion-
eve, planifikimi i ekspozitave, trajnimi i ku-
ratorve, restauratorve, dhe stafit t muzeut
apo programet edukative jan ende shum
prapa n raport me shpejtsin e ndrtimit
t godinave.
N Pekin, qeveria sht duke planifikuar
t kthej nj pjes t parkut olimpik, q u
ndrtua pr Lojrat Olimpike e vitit 2008, n
nj qendr kulturore me 3 muzeume t reja,
nj godin opera dhe bibliotek t re ko-
mbtare. Nj nga objektet m trheqse do
t jet Muzeu Kombtar i Artit t Kins
(National Art Museum of China - NAMOC).
Godina e muzeut aktual t artit kinez q
ndodhet n qendr t qytetit t Pekinit ishte
pjes e nj vale t hershme ndrtimesh n
vitin 1958. Ajo sht nj godin e lart 5
katshe me nj hapsir ekspozimi prej 8,300
m2, afro 1/3 e madhsis s Qendrs Pom-
pidu n Paris dhe ka vend ku mund t zgjero-
het. Godina e NAMOC-ut t ri sht afr
distriktit t artit 798 n verilindje t qytetit
t Pekinit , dhe do t jet 6 her m e madhe
se muzeu aktual. Tenderi pr projektin e saj
e ka fituar arkitekti francez Jean Nouvel, i
cili formn e godins e ka mbshtetur tek
simboli grafik q ka Kina pr numrin 1. Edhe
drejtori i NAMOC-ut Fan Dian sht prf-
shir n hartimin e ktij projekti por ndrti-
mi ende nuk ka filluar.
NAMOC ka aktualisht n koleksionin e
saj rreth 110,000 vepra arti, kryesisht t ar-
tit kinez q i prket periudhs para rnies
s dinastis kineze Qing n 1911. Eksponatet
e prhershme prfshijn nj koleksion t
ktyre veprave, disa rrotulla shkrimi t di-
nastis Qing dhe n katin e siprm jan t
ekspozuara rreth 100 piktura t huaja q i
jan dhuruar muzeut nga koleksionisti Pe-
ter Ludwig.
Deri para pak kohsh kultura n Kin
sht par si dika q i prket partis, por
tashm bumi pr ndrtimin e muzeve pub-
like ka prfshir edhe sektorin privat. Kole-
ksionistt e pasur duhet ti ekspozojn thes-
aret e tyre n muze t shtrenjt. Shum
muzeume t reja n Kin jan ndrtuar si
pjes e projekteve t mirfillta t ndrtimit,
duke shfrytzuar muzeun si lehtsi pr t
marr lejen e ndrtimit por shum prej tyre
nuk do t prdoren kurr pr qllimin e de-
klaruar.
Ne Kinezt jemi shum t mir pr t
ndrtuar hardware na pohoi prkthyesi yn
pasi lam nj tjetr muze gjysm-bosh gjat
vizits ton n Shanghai. T ndrtosh soft-
ware sht nj shtje tjetr. Pr botn e
muzeve t Kins, termi software mbulon
do gj q nga godina e deri tek koleksionet
q do t vendosen. Ndrkoh muzet privat
kan qen m t sukseshm n kt drejtim
prfshir Qendrn Ullemns pr Artin Bash-
kkohor (Ullens Centre for Contemporarry
Art ( UCCA) n Pekin dhe dy muze t rinj n
Shangai si sht Muzeu Aurora (nj burim
thesaresh t periudhs s bronzit t hershm
dhe jades t designuara nga arkitekti japon-
ez Tada Ando) dhe Muzeu i Artit Rockbund
( nj qendr interesante artit bashkkohor)
M t mirt e ktyre lloj muzeve arrijn
t knaqin nj krkes n rritje t publikut
Nr Vitet Rritja e Numri i muzeve sipas viteve
I 2000 2,000
2005 2,225
2007 2,230
2008 2,270
2009 2,900
2010 3,000
2011 3,400
2012 3,900
NUMRI I MUZEVE T NDR NUMRI I MUZEVE T NDR NUMRI I MUZEVE T NDR NUMRI I MUZEVE T NDR NUMRI I MUZEVE T NDRTU TU TU TU TUARA N KIN GJ ARA N KIN GJ ARA N KIN GJ ARA N KIN GJ ARA N KIN GJA AA AAT VITEVE 2000-2012 T VITEVE 2000-2012 T VITEVE 2000-2012 T VITEVE 2000-2012 T VITEVE 2000-2012
Burimi i t dhna Burimi i t dhna Burimi i t dhna Burimi i t dhna Burimi i t dhnav vv vve ee ee: Shoqata Kineze e Muzeve.- The Economist Vijon nga faqja 17
versity China Meagcities Lab e ka prkufi-
zuar si museumifikimi i Kins: nj bum i
madh dhe i shpesht ndrtimesh t muzeve
q duket sikur sht n gar me vetveten. Jo
vetm n Pekin e Shangai por edhe n qyte-
tet e dors s dyt e t tret t Kins po ndr-
tohen do dit muze t ndryshm por shu-
mica prej tyre jan pa koleksione dhe ku-
rator.
N vitin 1949 kur Partia Komuniste e
Kins mori pushtetin Kina kishte 25 muze.
Shumica e tyre u dogjn gjat Revolucionit
Kulturor n vitet 1966-1976 dhe koleksionet
e tyre u zhdukn. Por rritja e shpejt
ekonomike dhe urbanizimi q shoqroi re-
format e politikat e hapjes t Ten Hnsiao Pin-
it pas vitit 1978 u pasuan me nj bum t
ndrtimit t muzeve q bri m shum se
sesa thjesht zvendsoi ato q kishin hum-
bur. do kryeqytet i 34 provincave e rajon-
eve t Kins sht duke ndrtuar nj muze
t ri. Kjo duket si nj mnyr e mir pr ti
dhn hov nj programi kulturor megjithse
shumica e godinave nuk kan ende asgj
Mbretror n Qytetin e Ndaluar t Pekinit
dhe shikoheshin vetm nga pak vet. N
vitin 1948-1949 pas pushtimit japonez dhe
shprthimit t lufts civile, forcat rivale na-
cionaliste e Kuomintagut t ai Kai Shis
ngarkuan n anije afro 230,000 objektet m
t mira nga ky koleksion dhe i drguan n
ishullin e Tajvanit, ku krijuan shtetin e
Tajvanit pasi komunistt morn pushtetin
n Kin. Ajo far ka mbetur prej ktij kole-
ksioni mund t shihet sot n Muzeun Ko-
mbtar n Pekin por asnj muze n Kin nuk
ka n prbrje t tij si ato thesare q ruhen
n Pallatin e Muzeut Kombtar t Tajpejit q
sht kryeqyteti i Tajvanit.
K KK KKultura e kulti ultura e kulti ultura e kulti ultura e kulti ultura e kultivuar vuar vuar vuar vuar
Por zyrtart kinez duan ta ndryshojn
kt gj. Ata vlersojn se t gjith qytetet e
mdha t bots New Yorku, Parisi, Londra
kan muze t rndsishm dhe t till muze
duhet t ket edhe Kina. Ata duan tu tre-
Ushtart prej terrakote, Kin
E diel, 18 maj 2014
18- LETRSIA BASHKKOHORE
Nj proz e llojit t veant, me t ciln publiku i Milosao-s sht i pamsuar. Gjithsesi, po e sjellim
enkas pr publikun ton, me prpjekjen e prkthyeses, pr t par mnyrn e reagimit dhe prshtatjes
me kt lloj letrsie...
P P
R
O
Z
A
NGA MATHIAS RICHARD
L
og in / botvirtuale.dll / Le ta sh
katrrojm Apokalipsin e le t
mbretrojm mbi ka mbetet. Loj
e re. / bhet shum mbytse . Nuk
jemi n kriz morale, politike, financiere,
nuk gjendemi n asnjrn nga kto. Jemi n
kriz zhvillimi. Po vdesim pr njerzimin,
pr t lindur n dika tjetr. / Tjetrzhv-
endos / Kam frik mos veshja ime e plumb-
t i telefonon time m. / Provo t hysh n
lidhje me Michael Jackson n kokn tnde.
/ Dashuria zgjat m gjat se vdekja./ sht
gjetur makina pr t prodhuar koh : Esht
nj bot e tr tregjesh t reja q zhvillohen :
M paguani me eqe gjat kohs q fle / nga
nj pikpamje jo njerzore, vetdija njer-
zore shfaqet si kancer i pakontrollueshm. /
zm n grack fmijt q vijn n bot. /
Njerzit jetojn n skllavri n planetin
Tok. / Bota sht nj spital i madh psiki-
atrik. / T gjitha psiket njerzore formojn
nj t vetme. / nj psike t vetme kolektive
q ndrron 24 or n dit, n nj dit pa or
e pa kufij / psikiatri e urgjencs : t mos
presim q ndrra kolektive t lirohet. Na
duhet t veprojm pr veten ton./ mutan-
tizmi sht shprthim i heshtur / zbavitse,
ndrroja sikur m flisje. / zgjohem. Je aty
por e heshtur. / Gjenerata e dyt e
vetgjeneruar / fmija i tret falas / IBM
riprodhon trurin e nj maceje me 150.000
proedues / krijim organesh ndjesor t sin-
tezs / teknologjia taton produktet dhe
logjikat e saj shoqrive toksore / Ky proces
i mrekullueshm konverton oksigjenin dhe
sheqerin n emocion. / ndryshime t drits
dhe ritmeve na japin nocionin e kohs dhe
hapsirs / Frika i mson elementit intelek-
tual t ndrroj. / Pra gjithka sht e thy-
er, ngado. Gjithka sht e tmerrshme, nga-
do, madje n qytetet rrezllitse amerikane,
shum t rehatshme, sht e njjta babzi,
ngado. / ka nuk ka qen kurr nuk sht
m prsri. / E di, do kisha dashur t provo-
ja prvojn e nj holokausti brthamor tek
njeriu. / N rastin e nj t sapolinduri me
nj kask realiteti ? / E qara e prsosur do
bhet sport i nivelit shum t lart./ qitje pr
t Ngjeshur n baz t kafks / emergjencn
e nj interneti t gjithkundgjendshm quaj-
tur interneti i objekteve / kam nj shok in-
sektofil dhe e bn jetn shkel e shko / sht-
pi-kafaz n Hong Kong / biznes sigurimi : Pr
ne, situata siguruese dmtohet, m mir ska.
/ molekul me 46 fytyra : e gjithkundgjend-
shmja / majmun ushqehen nga mendimi /
e pamundshmja pr t frymmarr pa ekip
/ Nj komunitet jashttoksor do duhej t
jetoj n autonomi t plot n nj kasolle
varur n nj asteroid. / 100 goditje t
rrufeshme godasin Tokn do sekond / dua
t dgjoj rrezet X, dua / Dua t prek me
tjetr gj si kto putra t kapshme / Jam nj
makin, dhe do mund t dija m shum. / t
bhem gjuetart q gjuajn veten / Katr
kilometra gra shtatzana n t cilat
qarkullojn protonet / kur isha i vogl, u
drgoja vizatime t burgosurve t torturuar
kilian / thon se ndjenjat e mia pr ty jan
t programuara. Prpiqem ti sjell ndr-
mend. Jo keq. / Boshllk m i mir i mund-
shm duhet t mbretroj / q t gjitha orga-
net e t gjitha gjrave, t gjith syt, t gjitha
gojt, t gjith penist, t gjitha vaginat, t
gjith vesht, t gjith anust, t varen mbi
trupin plot me qytete t tra t vna n vij,
si mbi bishtin e palloit t nj bishti
mbretror dhe t ken aty prfaqsuesit e
tyre t brendshm / ti zvendsojn proe-
durat e ndrlikura me objekte m prm-
bledhse a m t prgjithshme (pun e infor-
matiks pa kompjuter) )) )) / namatisjet jan al-
goritma / algoritmat jan namatisje pr t
cilat shoqria jon ka nevoj do dit m
tepr / nj avion t vogl pr 110 000 refug-
jat ! / t gjitha kto organe grumbullohen
deri n festn e panairit / dhe grumbullohen
prsri / prmjet kohs e hapsirs / Dhe
duhet ardhur astin kur vetdija rrotullohet
n nj prmas tjetr. Kjo sht historia, sh-
t kriz zhvillimi. Jemi n t njjtn pik ku,
n njfar asti t zhvillimit, i sht dashur
t kaloj nga frymmarrje bronkesh n
frymmarrje mushkrish, prndryshe asfik-
sohemi. / Baza dhe kulmi. / Lulja brenda
frutit q sht njhersh prindi dhe fmija
e tij. / T rn si t vjetrit. / Dera e madhe
dhe ajo ka ndodh. / Mekanizma brthamor
t aktivizuar, makina shtyn kohn n
ardhak, si makaronat e gjata n brum t
ri, dhe makina e vetme prdor kohn pr t
prodhuar koh pr t prodhuar koh. / Kur
makina ndalet, koha ishte nj iluzion i sa-
juar. / Jemi t panumrt si trupat ku
zotrojm, njhersh prindr e fmij pafund
n kopje t prsosura. / ke njqind njerz t
gjall n kokn tnde / dhe je / njeriu i vetm
q njoh / Kan fshir mendjen e tij, kan
shplar trurin e tij her pas here, vite me
radh dhe nuk ka reshtur kurr t s dashu-
ri. / 1 Napollon et 1 Apollon dgjojn black-
metal afrikan black-metal / Do I have to up-
load that to your brain myself ? / Log off
amatemp19 [\m/]
fjala m e njohur n bot sht OK
fjala m e njohur n bot sht OK
fjala m e njohur n bot sht OK dhe
e dyta sht coca cola
speedtalk || Mamaja ime sht sisore. Si
Stalini. || Jemi pederast homofob. II T
flas me cci. ||Nj aj pa avull po desht. ||
Me ta plas shpirtin sht n njfar mnyre
gjja m e fundit, domethn me
mrekullimin e dshirs s ngulmt me ta
plas shpirtin, qllimi i shkatrrimit t kup-
timit sht arritur. || nj lyps rrugsh sh-
trihet gjer e gjat n pistn e metros || Ajo
lind n autostrad dhe fmija e saj shtypet
nga nj makin q zigzagon dhe provokon nj
prplasje t tmerrshme : 50 t vdekur. ||
meduz bubblegum || europe superdroge ||
spam anal || Zhvillim i bujshm || Psychic
Mutant Codex || filma pa kamera || Kebabi
i Prustit || sperm : dhurues universal ||
telash njerzor || logo my ego || muzika
ngre qimet. || si nj balerin mbi nj min
antivetjake|| Ai shtrihet gjr e gjat duke
par qiellin. || pr t shkruar njhersh dy
fjali t ndryshme me t dyja duart || || pr
t jetuar 9 dit me kok t prer, para se t
vdes nga uria. || Lilian rrudh prapanicn
n t mbrendshme prej ari. || Donald Trump
thrret n revolucion. || un gjuaj me plum-
ba br prej gjakut tim || Pshtyma jote sh-
t kundrdhimbja ime. || do dit sheh lind-
jen e nj teknologjie q trazon mendsit. ||
seks lngues prej t paturit mbrritur kul-
min e knaqsis || vij prej nj asgjkundi
pa fund e marr drejt asgjs
Pa anglishten ju nuk ekzistoni
Pa anglishten, nuk jeni aty
Pa anglishten, nuk jeni as n dhom
Pa anglishten jeni t padukshm
Pa anglishten nuk mundni
Roberti bhet Robart. || I v zjarrin
dhoms s tij t hotelit duke u munduar mos
zien nj lepur n nj ibrik kafeje. || Adolf
Hitleri ndjek tash e tutje shfaqjen tnde
muzikore. || Google vdiq. || (z epshor) Mos
do t luash n mikroval me mua ? || Syri i
saj sht m i madh se truri i saj. || Fluturat
shijojn me kmbt e tyre. || Yjet e detit jan
pa tru || vetm, syt n tavan || Avant-gar-
da n lvizje tek Fondacioni i Ndrmarrjes
Rikard || paaftsi pr t emrtuar, identi-
fikuar e trajtuar emocionin || Gjrat q eg-
zistojn por nuk kan emr. || Fjal t
mbledhura nga HP Lovecraft || mendimet
tona jan burgosur n t folme : : pr t mod-
ifikuar gjuhn modifiko kushtet e mendimit
|| pr t prer flokt me gjuh || duke prz-
ier bishta zvarraniksh, sisorsh e zogjsh
pr t arritur tek nj kafsh mozaik || nj
prues i aft pr ti thithur informacionet
si sfungjer || Truri mbrohet vet kundr
ecuris shprbrse t krijimit. Ngurtsohet
dhe nocionet e tij t fituara forcohen n siste-
me q rezistojn po i le t shkatrrohen. ||
kondensim rrezesh diellore, fije nervore e
spermatozoidesh || kapistra t ngulura n
kutin kafkore || Idet e bukura lindin n
kryet e disiplinave. Nga kryqzimi i kimis
me fizikn, t fiziks me mjeksin apo t
fiziks me sociologjin. || nj fetus n nj
meduz || prputhje e rastsishme e t
gjitha koncepteve dhe trajtimit t tyre con-
ceptual pr t thyer gangstert || fenomene
q t tjert i kishin par shum m prpara,
por pr ti interpretuar ndryshe || Dita e
dits || Sot sht anulluar. || izoluar nga
qyteti e natyra njhersh || t ndrrosh
pr t tejshkuar Amazonn pr t msuar
nj gjuh q asnj nuk e di || pr t ndrzy-
er sperm njeriu te majmuni || krijesa t
krijuara gjenetikisht mbi bazn e manteleve
fetare dhe termitesh me qllimin pr t
shfarosur mrzit q shndrrohen n kame-
leon biomekanik || Peshkaqent fillojn
t shumzohen me ann e virgjreshave. ||
zogj me krah zogjsh || Elektronet infiltro-
hen n secilin nga ne dhe veprojn. || do
dit qkur kam hapur syt jam von || gjen-
det nj zbrazti e madhe brenda meje, nj
zbrazti q shkatrron e bren e thith gjith-
ka. || T gjith t krisurit telefonojn, men-
duria shprhapet || disa somnambul q
bjn namin gjithkund ! pllenojn dhimbjen
|| sht sikur zorrt t t shtrngojn zem-
rn. || hajne e aparatit t zemrs || vii bul-
dog i kapur nga shkurtabiqsia e patrajt ||
gjedhe e ardhur nga nj ka e nj kal duke
ilustruar iftzimin ndrspecior || jelek i
trikotuar leshi || Edhe 7 vite pa pun dhe
sht pensioni. || gjynah t metabolizosh
perceptime shum t pasura || rrotulloj vid-
eo n gjum pa e marr vesh || system i aft
pr ti shtuar fort dritzat m t vogla lejon
kshtu pr t ngulur shtyllat n rrethana
errsimi pothuaj t plot || prgjigje t pr-
shtatshme organizmash t nnshtruar ||
Zotsia individuale pr tu br ball forcave
krijon form kolektive.
Ky seksion sht bosh, pamjaftueshm i
detajuar ose i paplot. Ndihma juaj sht e
mirpritur!
I dashur thes i vogl bollguri, lloj i
bankave t sperms pema gjenealogjike e t
cilave sht n form rrethi. Pederasti yt i
sapolindur nuk do t flas kurr. || nj lep-
roz i djegur me acid m ka prekur me syt e
tij || ishin krijuar pr t vdekur, por shto-
hen. || paraja sht m e rndsishme se
kuptimi || Lufta e t nesrmes, fardo t
ndodh na prket || gropa ime e fytyrs sh-
t vetmbyllur, po shprthej || Mendim pr
mbipopullimin || Ju dalloj si koloni miling-
onash || Ju dalloj si tub mbushur m qeliza
minjsh mali t ngrira n xhelatinn nnsh-
truar nj vandaku kundrprotonesh, pjes-
zash kundrlnde || nesr sht dita e t
mrziturve, besoj t kem interes pr ta fshe-
hur makinn time! || hibridizim mes nj dja-
li me scooter shpejtsi n fund dhe nj auto-
buzi bashkiak || t gjith organizmat tok-
sor jan krijuar n form L|| Aparati juaj
gjenital sht m i fort s nj nunshaku : e
dinit. || ajo sht e verbr dhe raciste ||
Mund t humbassh brenda tjetrit e un
humbem n mua ! || Im a street walking
cheetah with a heart full of napalm || pr-
voja mendore, vija vazhdon shifra, nj pro-
jekt krkimi || msues shprqendrimi ||
nuk t ndodh madje t imitosh vetveten ||
Cili sht Mathias Richard
Lindur n 1974, n Paris, jeton aktualisht n Marsej. Sh-
krimtar, poet, muzikant, Mathias Richard merret me
lexime-performanc t teksteve t tij, si dhe koncerte rock/
elektronike, her n emrin e tij, her n emrin R3PLYc4N.
N 2004 bashkkrijon platformn shumprmasore
Camras Animales. N 2007 themelon mutantisme, lvizje
artistike dhe reflektimi, bashkim gjysm-real e gjysm-vir-
tual. Ka publikuar librat:
Makin n kok , (Vermifuge, 2013)
Manifesti mutantist 1.1 , Camras Animales, 2011)
Anarobiose , (Le Grand Souffle, 2009)
Muzikat e revolts s mallkuar , (Camras Animales,
2004)
amatemp3.2
E diel, 18 maj 2014 LETRSIA KLASIKE -19
P P
O
E
Z
I
A
Ajo bn ende reklamn gjinjsh. || bjm
bashk nj emision porno-emocional pr
TF1 || roboti rikonfigurohet me nj lloj
vetvzhgimi || Mikrobet prbjn
gjysmn e biomass t ktij planeti. ||
Pr t shurruar. Prandaj birra jep kaq
shum t ardhura. Nuk e blejm, i thu-
rim lavde vetm. || Prtritje me ann e
shartimit t t rinjve me t vjetrit (Reju-
venation by grafting) || Po deshti Zoti.
Lexim i menjhershm. 100% i
ligjshm. Pa ndrprerje, as angazhim
liruar nga liria || solidarizohem
plotsisht nga shfaqja e dorshkrimit tim
|| krejt prapja ime ka qllim t krijoj
shkall t lart shtypjeje n kokn time
|| sikur duhej t vdisja, kam shpenzuar
krejt t hollat ; gjithmon gjall, jam tani
n situat financiare m shum delikate
|| rekord i shpejtsis m t shpejt thy-
er nga nj qenie njerzore n rnie t lir
|| injektohen inde testikujsh qeni e
kavieje nn lkur || qime bythe t
mdha si cobra || do pore e lkurs sh-
t mbyllur. || pr t mos e njohur fytyrn
e prindrve t saj apo fmijve t vet|| si
t zotrosh ide m t pastra || e ardhmja
sht bosh dhe ne gjithashtu || baz sul-
mi eksperimentale e Marsejs || haluci-
nacione t numrizuara || toksimani pa
drog || organizim kaotik kamikaz ||
specialist emocionesh makinash || ter-
rorist i t vrtets || ushtrim realiteti ||
zgjidhja e saj sht pa resht e prfundu-
ar || truri i krkon zemrs t mos harru-
ar e drguar m shum gjak || nj sistem
fetar q ka prodhuar Manastirin Jeshil
nuk mundet kurr t vdes || ridrguar
me koh t plot || N pubertet, nj
unak sheh n disa jav taksn e tij t tes-
toteronit t shumzuar me 18, prkundr
3 a 4 pr vajzat. || Bota sht rezultat i
nj ekuilibri q krijohet mes pres dhe
grabitqarve. || Paraplqej t qaj n
sediljen e prapme t nj BMV se t jem e
lumtur maj nj biiklete || Fillon
stina e dashurive : dhe aty sht beteja e
t gjithve kundr t gjithve. || realitet
i qytetruar ndshkimesh t shpeshta e
prejardhje rrahjesh || disa fjal jan
gozhduar n trup || Sa m shum dy qe-
nie afrohen, aq m shum binden se jan
larguar. || numrat Flextel duke ridr-
guar thirrje drejt cfardo pike t globit
|| klikoni ktu pr ti dhn fund mos-
dnimit || pr t futur gjndra majmuni
n disa milioner :: Testicular grafting
from ape to man || Ky shqetsim diplo-
macie q, te disa njerz me vshtirsi
prparimi, bhet natyr e dyt, me frikn
pr t zemruar nj t fuqishm t sotm
apo t nesrm. || kristale argjile vetje-
hone, q jan dorzuar pr miliarda vite
luftrave para se t prodhohen nga qeliza
t thjeshta || psikohistoria parathot t
ardhmen duke e konsideruar botn si nj
bashksi grimcash || repertor murmuri-
mash, frushullimash e krcitjesh i ngath-
t n nj nga gjuht m t errta t plan-
etit || sistem q bn t prekshme do
siprfaqe (muri, tavoline, vitrine...) ||
planeti nn LSD ka dendsi t ult
prkundrt me at t taps dhe mund t
pluskoj mbi uj || zog me krah :: krah
aparatesh fotografike || Njerzit nuk m
shohin kur jam prball tyre, nuk m
dgjojn kur u flas. || mund t m pro-
gramosh n largsi ? || Shum kan pak
kujtes. || Problemi nuk sht vetm pr
ti pasur gjrat, por pr t ditur far
kemi. || paraplqej t t fyej dhe t
mbetem po un || Ministr i Ngritjeve
Prodhuese || nj mut i madh mbi nj
tavan ! h ? shpjegoma kt. || Zbulon
se kam kok pr ta pasur par tashm
kt lloj muti ??? || E zeza sipr koks
tnde, jan kto re t zeza. N realitet,
kto jan kpuc. || Trsia e t gjitha
tokave t bots sht rreth 148 940 000 km2.
Ti krkon gjithmon 10m2 e tua ! || Kurr-
far prkthimi nuk sht i mundshm pr
kt prmbajtje. || Do kisha dashur shum
t mund t jeni n nj mendje me mua pa
qen plotsisht t marr.
Solli n shqip ng Solli n shqip ng Solli n shqip ng Solli n shqip ng Solli n shqip nga frngjishtja: a frngjishtja: a frngjishtja: a frngjishtja: a frngjishtja:
Anila Xhekaliu Anila Xhekaliu Anila Xhekaliu Anila Xhekaliu Anila Xhekaliu
NGA FEDERICO GARCIA LORCA*
VALLJA N KOPSHTIN
E PETENERS
N natn e kopshtit
Gjasht cigane krcejn,
Veshur me t bardha.
N natn e kopshtit
T kurorzuar n er,
Me trndafila letre.
N natn e kopshtit
Ciganet me dhmb sedefi
Coptojn hijen e djegur.
N natn e kopshtit
Hijet e ciganeve zgjaten
N qiellin e manushaqt!
***
VDEKJA E PETENERS
N shtpin e bardh
Njerzit vdesin.
Njqind kuaj n galop
Kan njqind kalors t vdekur!
Nn shandant e yjeve
Fustani i saj prej mndafshi.
Fustani q dridhet
Mes kofshve prej bakri!
Njqind kuaj n galop
Kan njqind kalors t vdekur!
Hije t mpreht vijn
Nga horizonti i errt.
Dhe teli bas
I kitars kputet.
Njqind kuaj n galop
Kan njqind kalors t vdekur!
***
FUNERALI
Ah, Petenera cigane
Ah, Petenera?
Sa vajza t bukura
N funeralin tnd.
Vajza q flokt ja japin
Krishtit t vdekur!
Me shalle t bardha
Q nga panairet.
Funerali yt
Plot njerz ogurzinj.
Njerz
Me zemr n kok.
Q ecin duke qar
E klithur n rrug.
Ah, Petenera cigane,
Ah, Petenera!
***
KNG
Nn,
Bm prej argjendi!
Bir,
Dhe shum Hna
Mbi mbulesn e meshs!
Pes kedra
Nxjerrin arom n kuzhin.
Ja dhe pes plagt
E Krishtit n Almeri!
Te syt e murgeshs
Lvizin dy kalors
Befas nj jehon e shurdht
I hap murgeshs kmishn
Gjoksi saj sheh ret
Dhe malet n shkrettira
Dhe thyhet zemra e saj.
Oh, lugin atje feks
Me njzet Diej mbi maj!
lumenj dallon
Fantazia e saj
Nn kmb !
Murgesha shikon
Lulet
Ndrsa drita luan
Me gur shahu t grils!
***
PRLESHJA
Oh, thikat e Albaetit
Mes humners
Shklqejn si peshq!
Nj drit prej letre bixhozi
Skicon
Kuaj t paprmbajtshm
Dhe profile kalorsish!
Mbi nj ulli qajn
Dy gra plaka.
Demi kacafytjes
Kaprcen mbi muret.
Engjj t zinj
Mbajn n shamira
Uj dbore!
Engjj
Me krah vigan.
Nn thikat e Albaetit
I vdekur bije
Huan Antonio i Montilias.
Trupi i tij plot zambak
Dhe sheg t ara n tmtha!
Pastaj kalon
Me nj kryq flake
Drejt kalvarit t vdekjes!
Nj gjykats vjen
Me rojat e qytetit,
Qan gjaku i derdhur
Me kng memece gjarpri!
Gjykatsi thot:
Ktu pati prleshje,
Jan vrar katr romak
Dhe pes kartagjenas.
E mendur sht nata
Prej fiqve
Dhe zhurmave t nxehta.
Nata bije e zalisur
Mbi kuajt e plagosur.
Dhe ngjjt e zinj
Fluturojn
N ern e muzgut
ngjjt
Me grsheta t gjata
Dhe me zemra prej vaji ulliri.
*Pr *Pr *Pr *Pr *Prktheu Moik ktheu Moik ktheu Moik ktheu Moik ktheu Moikom Zeqo om Zeqo om Zeqo om Zeqo om Zeqo
Do t mrdhish!
Nn,
Bm prej uji!
Bir,
Do t kesh shum ftoht!
Nn,
Qndism n jastkun tnd!
Bir,
Menjher, q tani!
***
HESHTJA
Dgjo heshtjen!
Nj heshtje e dallgzuar.
Nj heshtje, ku rrshqasin
Jehonat dhe luginat.
Dgjo heshtjen!
Prkule ballin
Mbi tok!
***
AGIMI
E verbr dashuria
Dhe kngtart e verbr !
Me natn jeshile rrufet
Len gjurm t ngrohta zambaku.
Plori i Hns an ret
Mbajtset e shigjetave mbushen me ves.
E verbr dashuria
Dhe kngtart t verbr!
***
CIGANIA MURGESH
Qetsi prej glqereje dhe mersine,
mullaga mes gurit!
Qendis murgesha
Mbi plhurn ngjyr kashte
N lampadarin gri
Ka shtat zogj t prizmit.
Nga larg zgrdhihet kisha
Si nj ari
Shtrir n shpin !
Sa bukur q qendis !
Mbi plhurn ngjyr kasht.
Murgesha do lule
T fantazis s saj.
Luledielli dhe manjola,
Lule shafrani
sht nj mrekulli kur poetin e prkthen si duhet nj poet. Dhe, n kt rast,
kemi nj prshfaqje jo t zakonshme t Lorks, q sht dhn prmes prk-
thimit cilsor t shkrimtarit Moikom Zeqo. S fundmi, ai ka sjell pr pub-
likun nj vllim t tr, t kuruar prej tij, me poezit e mjeshtrit spanjoll...
E diel, 18 maj 2014
20- LIBRI
B B
O
T
I
M
I
NGA BEN ANDONI

sht afr mendjes se shum nga


vshtrimet t cilat i bri ai m
shum se shtatdhjet vjet prpara
t mos qndrojn ashtu si jan
thn. Por, nga ana tjetr, nuk mund t mos
thuhet se pivwshtrimet e tij smbeten intere-
sante. Indro Montanelli, ather nj gazetar
i ri, erdhi shum i entuziazmuar t shikonte
nj aneks t vendit t vet sesi po merrte
udhn nn hijen e civilizimit roman. Italia e
kohs s ardhjes s tij n Shqipri sht e
jashtzakonshme sa i prket ambicieve t saj
ekspansioniste. Gazetari i ri nuk i shpton
tundimit ta shikoj n lkur vendin, t cil-
in e ka dgjuar deri m ather thjesht n
konceptin ekzotik. Nuk ka njohuri aq t mira
t Shqipris, por duket nga shkrimi dhe
konkluzionet e tij se ka pasur n dor mate-
rial jo t vogl pr t. Libri sht m shum
nj udhtim reportazhor mbi Shqiprin
sesa nj histori e dedikuar pr t. I bn m
shum prshtypje Shqipria e Veriut dhe
kullat e saj sesa fillimi i urbanizimit mod-
ern t qyteteve shqiptare. Tek e fundit e di
se Shqipria po merr vrtet fytyrn e ndr-
timeve italiane, por fryma e saj gjendet ende
thellw brenda vet trupit t saj. N kt rast
mrekullohet aq shum, saq shpesh do t
thot se harron edhe t shnoj detaje m t
imta.
Historia e vendit q paraqet sht disi n
dukje naive, por gjithsesi e shikon Sh-
qiprin n mnyrn m t prmbledhur t
mundshme duke na dhn me kt rast nj
prshkrim t historis s vendit, q mton
se ka histori m t madhe edhe sesa vet pe-
randorit!
sht shum interesant n nj moment
kur shprehet se gjrat q e pengojn kt
vend jan m shum problemet e brendshme.
T kujtohet q e sotmja sht gati njsoj.
Lypset t saktsojm se problemet m t
rndsishme t ktij shteti t ri, problemet e
pr kulturn. Brezi I periudhs s Mao Ce
Dunit msoi se arti tradicional kinez ishte i
prapambetur dhe nuk ia vlente t merreshe
me t. Tashm t rinjt kinez jan t intere-
suar qoft pr artin tradicional ashtu edhe
n at bashkkohor. Nj fush q po trheq
s fundmi nj vmendje t madhe sht pik-
tura kineze bashkkohore me boj tush, nj
rimarrje e re e tradits s vjetr nga artistt
e rinj. Ekspozita e vogl e emrtuar Tushi
i Freskt/Fresh Ink e 10 artistve t rinj
kinez n Muzeun e Arteve t Bukura t Bos-
tonit n SHBA dhe ekspozit tjetr m e
madhe Arti me Boj Tush /Ink Art q u
hap n Muzeun Metropolitan t Artit n New
York n dhjetor 2013, kan ngjallur shum
vmendje n Kin.
f f f f far vr ar vr ar vr ar vr ar vrejm ejm ejm ejm ejm ende? ende? ende? ende? ende?
Bumi n fushn e muzeve sht akoma
dika e ndrmjetme mes asaj q shklqen
dhe asaj q mungon. Stacioni i Fuqishm i
Artit/Power Station of Art, nj godin e
dikurshme industriale e ngjashme me Galer-
in Artit Modern Tate n Londr (Tate Art
Modern Galleries) u shndrrua n muze arti
n m pak se 1 vit (nj rekord prsa i prket
ndrtimit t muzeve n Kin) dhe u hap n
afat pr t mirpritur Bienalen e Shangahit
n vitin 2012, nn kujdesin e kuratorit dhe
artistit energjik Qiu Zhijie. N kohn q
Bienalja do t mbyllej kjo galeri ndjeu
nevojn e koleksioneve t prhershme dhe
Shqipria e dikurshme
dhe e sotme e Montanelit
vrteta, ato q kushtzojn jetn e tij, jan
problemet e brendshme, jo t jashtmet.
Mbshtet planin nacionalist, t cilin e sheh
si lvizje interesante sa i prket ndarjeve, por
edhe krijon iden e nj Shqiprie t bash-
kuar me vullnet e me dije...Por kujdes, a ka
n vetvete shum logjik? Kjo sht asgj,
thot, pasi vendit i duhet t bj bonifikimin
(t kujtojm se n kohn kur shkruhet ka
kneta pa fund dhe vdekje masive nga ma-
larja). Problemet si ather kur i shikon
Montanelli , jan pothuaj njsoj me t sot-
met, q do t thot se fillojn nga problemet
ekonomike dhe sociale, kombtare, e jo prob-
lemet ndrkombtare, q drdllisin ata q
takon n Tiran e Shkodr. Pasi politika e
jashtme, duke mos llogaritur ktu mbrojtjen
e t drejts pr pavarsi dhe prkujdesjen pr
prestigjin e vet, sht nj luks q mund tia
lejojn vetes vetm kombet e pjekur, me
gjendje t brendshme t konsoliduar, t afta
t mbshtesin krkesat e tyre t jashtme mbi
forcn e bashkuar t nj vendi t shkrir e
t br nj n t territorin e vet, me institu-
cione t sprovuara, me ushtri, marin, sh-
kolla, drejtsi, me klasa shoqrore t she-
shuara, me nj pasuri materiale dhe morale
t kristalizuar, shton ai.
Interesante sht ajo q prshkruan pr
zhvillimin e ktij vendi dhe mnyra sesi ai e
shtron problemin. Etapat mund t digjen por
nuk mund t kaprcehen, thot diku. sht
optimist nga t rinjt shqiptar, por e lodhin
llafologt e qytetit. Ndrsa n Tiran i fla-
sin pr projekte dhe sajesa t ndrlikuara
ndrkombtare pr Shqiprin, fshatart i
flasin thjesht at q duhet n vend. N Ti-
ran, me sa duket italofilt, i flasin pr
ideologjia, kufizime, sisteme, kushtetuta, por
fshatart i flasin thjesht dhe ata jan masa e
ktij populli. Ata i shprehen thjesht se:
Duam q parat t mos vidhen, q kjo tok
t kthehet nga moalishte n tok buke, q
rruga t vij deri ktu, q t kemi nj shkoll
ku t shpiem fmijt tan, q buka t jet e
siguruar e t mos varet nga moti me shi apo
me diell, q malaria t zhduket, q qet tona
t jen m t shndosha, q shtpit tona t
jen t vrteta dhe jo kasolle plot lagshtir.
Ata nuk krkojn parti apo ideologji, duan t
jetojn shum qet dhe thjesht, thot pak m
posht. Kjo, sot, duket nj aspirat q i sht
afruar srish vendit dhe nuk sht ajo q pre-
zantohet pas matricave t vshtira t zhvil-
limit nga politikant, ajo prbn thjesht nj
krkes pr zhvillim t zakonshm. Shqipria
sht e prar n tarafe pr t cilat duhet
br ujdi dhe jo shtuar parti pa fund, shton
srish.
Shqipria, pas Lufts s Dyt Botrore, tre-
goi nj energji t rrall. Por Indro Montanelli
spati mundsi ta shikonte m. Do t rrotullo-
hej n andralla pa fund n Itali, kurse daln-
gadal edhe do ngjitej n nj nga gazetart m
t mir t historis s vendit t vet. Dy t tre-
tat e librit prfshijn historin e vendit por
edhe problematikn e saj, q ai e plazmon
prmes bisedave dhe njohjes reale t vendit
n praktik. N pjesn e mbetur, ai na prsh-
faq tokn dhe ndarjen e saj, tregtin e jasht-
me, pasurit pyjore, pasurit blegtorale, fi-
nancat, qarkullimin dhe tregtimin, shtjet
fetare, gjuhn, si edhe letrsin dhe arsimin.
Libri lexohet me nj frym edhe pse duhet
t themi se botimi ka koh q sht realizuar,
ndrsa gjat ktyre kohve ka pasur edhe
shum e shum botime t tjera t ktij lloji.
Botimi i UEGEN sht tepr i thjesht po i
sakt dhe shum pr t vlersuar. Libri prm-
ban t vrteta t hidhura, q duke u prsri-
tur dhe n kohn ton na bn t mendojn se
jan gjra t futura thell tek ne q nuk funk-
sionojn si duhet.
Indro Montanelli ka nj jet t jashtzakon-
shme, e cila nisi n periudhn mes dy Luftrave
Botrore. Udhwtoi shumw, por m shum se
kaq, do vlersohet pr frymn e tij t papaj-
tueshme q tregoi ngado. E quajm me fat
ardhjen e tij n Shqipri pasi ka ln nj
trashgimi t mrekullueshme, e cila duhet
vlersuar n t gjitha aspektet e saj. Edhe pse
me kufizime t arsyeshme vzhgimet dhe
analizat e tij duhet jo vetm t merren n kon-
siderat, por shrbejn dhe si filles pr nj
diagnostikim t mir t vendit. T dy prk-
thyesit kan punuar shum mir dhe me
kujdes. Grafikisht, libri l shum pr t
dshiruar.
Shqipria nj dhe nj mij
Autori: Indro Montanelli
Gjinia: Publicistika historike
Botues: UEGEN
Prkthyen: Adrian Beshaj dhe Artan Fida
Faqe:180
mimi:600Lek
ARTI BASHKKOHOR
Prse kaq shum muze jan duke rendur pas veprave t reja?
pati t vshtir t punsonte kurator me
koh t plot. Tashm ajo sht bosh n
pjesn m t madhe t kohs.
Ndrkoh dy muze t rinj e t mdhenj t
artit bashkkohor pritet t hapen n Shang-
hai: njri nga Liu Yiqian dhe nga gruaja e tij
Wang Wei, njri nga iftet q konsiderohen
si ndr koleksionistt m t mdhenj t Shan-
gait dhe tjetri nga Budi tek nj koleksionist
kinezo-indonezian i njohur pr koleksionin
e punimeve t Maurizo Cattelan, nj skulp-
tor dhe artist italian instalacionesh. T dy
kto muze do t hapen me shum buj por
mund t ken vshtirsi n nj periudh afat-
gjat pr t luajtur rolin e duhur.
Nga ana tjetr nj dhimbje koke m vete
gjat hapjes s n muzeu privat n Kin sh-
t t merresh me autoritetet kineze. Muzet
private duhet t ken fonde t shumta si ga-
ranci pr t bler objekte ose t marrin lien-
ca importi pr t sjell vepra arti nga jasht
qoft edhe prkohsisht. P.sh. ndrsa z. Tek
kishte shpresuar q t vendoste n hyrje t
muzeut t tij veprn baz t Maurizo Catte-
lan Pema e Ullirit/Olive Tree, nj pem e
vrtet ulliri e mbjell n nj kub dheu, iu
krijuan pengesa t shumta nga inspektort
kinez t higjiens s bimve (shrbimi fi-
tosanitar knez) kur u prpoq ta importe ve-
prn nga Spanja.
Edhe ndjeshmria kineze ndaj temave t
historis dhe politiks kur ato przihen me
kulturn sht dika e vshtir. P.sh. ek-
spozitat rreth Revolucionit Kinez jan m t
plqyeshme t zhvillohen n muzet privat
sesa n ato publik dhe paraplqehen t jen
n muze q ndodhen larg Pekinit sesa n
kryeqytet; si u zhvilluan dy prej tyre, njra
Vijon nga faqja 17
n Chengdu dhe tjetra n Shantou, t Kins
jugore. Edhe kur u ftohn marrdhniet me
Japonin, para fillimit t Bienales s Shan-
gait n vitin 2012, pavioni i Tokios u hoq n
mnyr t prer. Ndrkoh q n koh t tjera
artistt japonez ekspozonin shpesh n galer-
it e Pekinit.
Me artin bashkkohor dhe ironit e inter-
pretimin e tij e shumfisht, artistt kinez
shpesh provojn durimin e zyrtarve. Kufijt
n kt mes jan br disi t padukshm por
shumica e kinezve e din sesa larg mund ti
shtyjn ato. Zhang Peili, drejtori i OCAT -
Terminali Artit Bashkkohor n Shanghai,
nj galleri private arti mjaft e mir, ofron nj
list me tema t ndaluara pr artistt kinez
si psh nj ekspozit rreth Falun Gong, Dalai
Lams apo demonstratave n sheshin Tiana-
men si dhe do q fyen lidert tan kombtar
ose tregon ann e tyre private
Vijon numrin e ardhshm
* Pr Pr Pr Pr Prktheu ng ktheu ng ktheu ng ktheu ng ktheu nga origjinali a origjinali a origjinali a origjinali a origjinali: A AA AAur ur ur ur urora Kam- ora Kam- ora Kam- ora Kam- ora Kam-
beri (Muka), Specialiste pr muz beri (Muka), Specialiste pr muz beri (Muka), Specialiste pr muz beri (Muka), Specialiste pr muz beri (Muka), Specialiste pr muzet n et n et n et n et n
Ministrin e K Ministrin e K Ministrin e K Ministrin e K Ministrin e Kulturs ulturs ulturs ulturs ulturs. Titulli i origjinalit . Titulli i origjinalit . Titulli i origjinalit . Titulli i origjinalit . Titulli i origjinalit
sht sht sht sht sht Ra Ra Ra Ra Rapor por por por port Special. Muz t Special. Muz t Special. Muz t Special. Muz t Special. Muzet, 21 Dhjetor et, 21 Dhjetor et, 21 Dhjetor et, 21 Dhjetor et, 21 Dhjetor
2013 2013 2013 2013 2013