Anda di halaman 1dari 37

DEPARTEMEN TENAGA KERJA DAN TRANSMIGRASI R.I.

DIREKTORAT JENDERAL PEMBINAAN PELATIHAN DAN PRODUKTIVITAS


Jln. Jend. Gatot Subroto Kav. 51 Lt. VII.B Telp/Fax. (021 52!"1#11$ 5255%## (&xt.%#'
Ja(arta Selatan ) Indone*+a 12!50
KEPUTUSAN
DIREKTUR JENDERAL PEMBINAAN PELATIHAN DAN PRODUKTIVITAS
NOMOR : KEP. 297 /LATTAS/ XII /2007
TENTANG
PEDOMAN TATA CARA PENYUSUNAN
STANDAR KOMPETENSI KERJA NASIONAL INDONESIA
DIREKTUR JENDERAL PEMBINAAN PELATIHAN DAN PRODUKTIVITAS,
,en+-ban. / a. ba01a *eba.a+ pela(*anaan a-anat 2a*al 2# 2eraturan
,enter+ Tena.a Ker3a dan Tran*-+.ra*+ 4o-or 2&5.
21/,&4/6/200% tentan. Tata 7ara 2enetapan Standar
Ko-peten*+ Ker3a 4a*+onal Indone*+a$ perlu -enetap(an
2edo-an Tata 7ara 2en8u*unan Standar Ko-peten*+
Ker3a 4a*+onal Indone*+a (SKK4I9
,en.+n.at / 1. :ndan.;undan. 4o-or 1# Ta0un 200# tentan.
Ketena.a(er3aan (Le-baran 4e.ara 5epubl+( Indone*+a
Ta0un 200# 4o-or #!$ Ta-ba0an Le-baran 4e.ara
5epubl+( Indone*+a 4o-or '2%!9
2. 2eraturan 2e-er+nta0 4o-or #1 Ta0un 200" tentan.
S+*te- 2elat+0an Ker3a 4a*+onal (Le-baran 4e.ara
5epubl+( Indone*+a Ta0un 200" 4o-or "%$ Ta-ba0an
Le-baran 4e.ara 5epubl+( Indone*+a 4o-or '"#%9
#. 2eraturan ,enter+ Tena.a Ker3a dan Tran*-+.ra*+
4o-or 2&5.21/,&4/6/200% tentan. Tata 7ara
2enetapan Standar Ko-peten*+ Ker3a 4a*+onal
Indone*+a.
M E M U T U S K A N :
,enetap(an /
K&S<T: / ,enetap(an 2edo-an Tata 7ara 2en8u*unan Standar
Ko-peten*+ Ker3a 4a*+onal Indone*+a *eba.a+-ana
ter=antu- dala- La-p+ran I Keputu*an >+re(tur
Jenderal +n+.
K&>:< / 2edo-an *eba.a+-ana d+-a(*ud pada >+(tu-
K&S<T: d+.una(an *eba.a+ a=uan ba.+ 2e-an.(u
Kepent+n.an dan In*tan*+ Te(n+* 2e-b+na Se(tor dala-
pen8u*unan Standar Ko-peten*+ Ker3a 4a*+onal
Indone*+a.
K&TIG< / Keputu*an +n+ -ula+ berla(u pada tan..al d+tetap(an.
>+tetap(an d+ Ja(arta
pada tan..al 2% >e*e-ber 200%
DIREKTUR JENDERAL
PEMBINAAN PELATIHAN DAN
PRODUKTIVITAS
MASRI HASYAR
NIP.!0072"#
L<,2I5<4
K&2:T:S<4 >I5&KT:5 J&4>&5<L
2&,BI4<<4 2&L<TI?<4 ><4 25@>:KTIVIT<S
4@,@5 / K&2.2!%/L<TT<S/6II/200%
T&4T<4G
2&>@,<4 T<T< 7<5< 2&4A:S:4<4 ST<4><5 K@,2&T&4SI
K&5J< 4<SI@4<L I4>@4&SI<
BAB I
PENDAHULUAN
A. L$%$& B'($)$*+
Kon*e(uen*+ lo.+* da-pa( .lobal+*a*+ a(an terbentu( per*a+n.an 8an. (etat
antar ne.ara. Set+ap ne.ara a(an -ela(u(an berba.a+ upa8a a.ar dapat
-e-enan.(an per*a+n.an .lobal dan e(*+*ten*+n8a a(an tetap
d+perta0an(an. @le0 (arena +tu ne.ara;ne.ara ber(e-ban. ter-a*u(
Indone*+a -e-ula+ berbena0 d+r+ den.an ta0apan;ta0apan 8an. po*+t+B
untu( -e-per*+ap(an pen.e-ban.an *u-ber da8a -anu*+a dar+ berba.a+
a*pe( ter(a+t den.an (o-peten*+ -en8on.*on. era .lobal+*a*+.
,e-per*+ap(an (o-peten*+ S>, *e3a( d+n+ -erupa(an 0al 8an. *an.at
d+perlu(an untu( -a-pu ber*a+n. -e-enan.(an dan -e-perebut(an
(e*e-patan (er3a 8an. terbu(a d+ berba.a+ b+dan. pe(er3aan dan proBe*+ .
2er(e-ban.an 8an. *an.at =epat de1a*a +n+$ -enuntut (e*+apan S>,
8an. ber(ual+ta* 8an. -e-erlu(an pula per*+apan d++r+n.+ den.an
+nBra*tru(tur 8an. leb+0 ba+( dan b+a8a 8an. -e-ada+ .
Sala0 *atu a*pe( 8an. *an.at pent+n. dan *trate.+* antara la+n -en8+ap(an
Standar Ko-peten*+ Ker3a 8an. a(an d+.una(an *eba.a+ a=uan dala-
pe-b+naan dan pen8+apan S>, 8an. ber(ual+ta* dan (o-peten dan d+a(u+
ole0 *eluru0 pe-an.(u (epent+n.an (stake holder) dan berla(u *e=ara
na*+onal d+ 1+la8a0 ne.ara (e*atuan 5epubl+( Indone*+a .
Berda*ar(an :ndan. :ndan. 4o-or 1# Ta0un 200# tentan.
Ketena.a(er3aan d+te.a*(an ba01a pro.ra- pelat+0an (er3a 0aru* -en.a=u
(epada *tandar (o-peten*+ (er3a. Selan3utn8a 2eraturan 2e-er+nta0 4o-or
Pedoman Penyusunan SKKNI
1
#1 Ta0un 200" tentan. S+*te- 2elat+0an Ker3a 4a*+onal d+te.a*(an (e-bal+
ba01a pro.ra- pelat+0an dan *ert+B+(a*+ tena.a (er3a 0aru* -en.a=u
(epada Standar Ko-peten*+ Ker3a 4a*+onal Indone*+a$ Standar Ko-peten*+
Ker3a Interna*+onal -aupun Standar Ko-peten*+ K0u*u* .
Ke*adaran -a*8ara(at 8an. *e-a(+n t+n..+ a(an perlu Standar Ko-peten*+
Ker3a 4a*+onal Indone*+a untu( *e-ua *e(tor +ndu*tr+ dan lapan.an u*a0a
*eba.a+ a=uan dala- pen+n.(atan -utu S>,$ -erupa(an tantan.an 8an.
t+da( r+n.an dan perlu *e.era d+1u3ud(an a.ar dapat -e-enu0+ (ebutu0an
+ndu*tr+/dun+a u*a0a.
2en8u*unan Standar Ketera-p+lan pada -a*a lalu tela0 d+-ula+ ole0
-a*+n. -a*+n. departe-en/*e(tor dan lapan.an u*a0a$ tetap+ pada 1a(tu
ter*ebut belu- ter(oord+na*+ den.an ba+($ *e0+n..a -a*+n. -a*+n. *e(tor
-e-berla(u(an *tandar (etra-p+lan ba.+ *e(torn8a. ?al +n+ -en8ul+t(an (+ta
untu( -en.eta0u+ *tandar -ana 8an. *ebenarn8a -erupa(an (on*en*u*
na*+onal dan d+a(u+ *e=ara na*+onal.
Berla(un8a peraturan perundan.an 8an. baru dan -erupa(an -an+Be*ta*+
dar+ (e+n.+nan *e-ua p+0a($ -a(a untu( -en+n.(at(an (ual+ta* dan
produ(t+v+ta* S>, Indone*+a$ *uda0 *aatn8a Indone*+a -e-+l+(+ Standar
Ko-peten*+ Ker3a 4a*+onal Indone*+a 8an. berla(u dan d+a(u+ *e=ara
na*+onal dan *e=ara +nterna*+onal .
Se0ubun.an den.an 0al ter*ebut -a(a pedo-an tata =ara 2en8u*unan
Standar Ko-peten*+ Ker3a 4a*+onal Indone*+a adala0 (elen.(apan dan
t+nda( lan3ut pela(*anaan 2eraturan ,enter+ Tena.a Ker3a dan Tran*-+.ra*+
5epubl+( Indone*+a 4o-or 21 Ta0un 200% dan *elan3utn8a a.ar d+.una(an
ole0 berba.a+ p+0a( dala- -eran=an. dan -en8u*un *tandar (o-peten*+
(er3a *e*ua+ den.an (ebutu0an pen.e-ban.an S>, d+ -a*+n. -a*+n.
*e(tor.
B. T,-,$* .$* S$/$&$*
T,-,$* d+*u*unn8a 2edo-an Tata 7ara 2en8u*unan Standar Ko-peten*+
Ker3a 4a*+onal Indone*+a adala0 untu( -e-ber+(an panduan (epada para
p+0a( 8an. ber(epent+n.an dala- -eren=ana(an dan -en8u*un Standar
Pedoman Penyusunan SKKNI
2
Ko-peten*+ Ker3a 4a*+onal Indone*+a d+ -a*+n.;-a*+n. *e(tor$+ndu*tr+ dan
lapan.an u*a0a .
S$/$&$* d+*u*unn8a 2edo-an Tata 7ara 2en8u*unan Standar Ko-peten*+
Ker3a 4a*+onal Indone*+a adala0 ter=apa+n8a pen8u*unan Standar
Ko-peten*+ Ker3a 4a*+onal Indone*+a d+ berba.a+ *e(tor$ +ndu*tr+ dan
lapan.an u*a0a 8an. terara0 dan *+*te-at+*$ -el+bat(an *eluru0 un*ur
8an. ter(a+t *e*ua+ (ebutu0an 8an. d+a(u+ *e=ara na*+onal .
C. D$/$& H,),0
1. :ndan.;undan. 4o-or 1# ta0un 200# tentan. Ketena.a(er3aan
2. :ndan.;undan. 4o-or 20 ta0un 200# tentan. S+*te- 2end+d+(an
4a*+onal
#. 2eraturan 2e-er+nta0 4o-or 2# ta0un 200' tentan. Badan 4a*+onal
Sert+B+(a*+ 2roBe*+
'. 2eraturan 2e-er+nta0 4o-or #1 Ta0un 200" tentan. S+*t+- 2elat+0an
Ker3a 4a*+onal
5. 2eraturan ,enter+ Tena.a Ker3a dan Tran*-+.ra*+ 4o-or 2&5.
21/,&4/6/200% tentan. Tata 7ara 2enetapan Standar Ko-peten*+
Ker3a 4a*+onal Indone*+a
D. P'*+'&%1$*23'*+'&%1$*
2en.ert+an 8an. d+.una(an dala- bu(u pedo-an +n+ antara la+n
*eba.a+ ber+(ut /
1. Ko-peten*+ (er3a adala0 (e-a-puan (er3a *et+ap +nd+v+du 8an.
-en=a(up a*pe( pen.eta0uan$ (etera-p+lan$ dan *+(ap (er3a 8an.
*e*ua+ den.an *tandar 8an. d+tetap(an.
2. Standard+*a*+ (o-peten*+ (er3a adala0 pro*e* -eru-u*(an$
-enetap(an dan -enerap(an *tandar (o-peten*+ (er3a.
#. Standar Ko-peten*+ Ker3a 4a*+onal Indone*+a (SKK4I adala0 ura+an
(e-a-puan 8an. -en=a(up pen.eta0uan$ (etera-p+lan dan *+(ap (er3a
-+n+-al 8an. 0aru* d+-+l+(+ *e*eoran. untu( -endudu(+ 3abatan tertentu
8an. berla(u *e=ara na*+onal.
'. Keran.(a Kual+B+(a*+ 4a*+onal Indone*+a (KK4I adala0 (eran.(a
pen3en3an.an (ual+B+(a*+ (o-peten*+ 8an. dapat -en8and+n.(an$
-en8etara(an dan -en.+nte.ra*+(an antara b+dan. pend+d+(an dan
Pedoman Penyusunan SKKNI
3
b+dan. pelat+0an (er3a *erta pen.ala-an (er3a dala- ran.(a pe-ber+an
pen.a(uan (o-peten*+ (er3a *e*ua+ den.an *tru(tur pe(er3aan d+
berba.a+ *e(tor.
5. 2enetapan Standar Ko-peten*+ Ker3a 4a*+onal Indone*+a adala0
(e.+atan -enetap(an 5an=an.an Standar Ko-peten*+ Ker3a 4a*+onal
Indone*+a -en3ad+ Standar Ko-peten*+ Ker3a 4a*+onal Indone*+a ole0
,enter+.
". 2en.ara0 adala0 +n*tan*+/le-ba.a/a*o*+a*+ ter(a+t 8an. -e-Ba*+l+ta*+
pe-bentu(an 2an+t+a Te(n+* 2en8u*un SKK4I d+ *e(tor/*ub *e(tor
(o-peten*+ d+ b+dan. (ea0l+an 8an. ber(a+tan den.an para p+0a(
pe-an.(u (epent+n.an (stakeholder.
%. 2an+t+a Te(n+* adala0 *e(elo-po( proBe*+ tertentu 8an. un*ur;un*urn8a
terd+r+ ata* a*o*+a*+ proBe*+$ a*o*+a*+ peru*a0aan/+ndu*tr+$ a*o*+a*+
le-ba.a pend+d+(an dan pelat+0an$ B4S2$ le-ba.a *ert+B+(a*+ proBe*+$
pa(ar/a0l+/ pra(t+*+ d+ b+dan. *tandar dan d+ b+dan. *ub*tan*+ *erta
+n*tan*+ te(n+* ter(a+t.
C. T+- Te(n+* adala0 T+- te(n+* 2en8u*un >raBt 5an=an.an Standar
Ko-peten*+ Ker3a 4a*+onal Indone*+a 8an. d+bentu( ole0 pan+t+a te(n+*.
!. In*tan*+ te(n+* adala0 departe-en$ (e-enter+an ne.ara dan/atau
le-ba.a pe-er+nta0 la+nn8a 8an. -erupa(an pe-b+na te(n+* *e(tor/*ub
*e(tor 8an. ber*an.(utan.
10. ,enter+ adala0 -enter+ 8an. -en8elen..ara(an uru*an pe-er+nta0an d+
b+dan. (etena.a(er3aan.
Pedoman Penyusunan SKKNI
4
BAB II
UMUM
A. P'*+'&%1$* S%$*.$& .
,enurut Ka-u* ba0a*a Indone*+a art+ dar+ pada standar adala0 *eba.a+
Du(uranE 8an. d+*epa(at+$ *edan.(an kompetensi kerja -e-pun8a+ art+
*eba.a+ (e-a-puan (er3a *e*eoran. 8an. dapat terob*erva*+ dan
-en=a(up ata* pen.eta0uan$ (etera-p+lan dan *+(ap (er3a *e*eoran.
dala- -en8ele*a+(an *uatu Bun.*+ tu.a* atau pe(er3aan *e*ua+ den.an
per*8aratan pe(er3aan 8an. d+tetap(an.
Nasional -e-pun8a+ art+ berla(u d+ *eluru0 1+la8a0 ne.ara 5epubl+(
Indone*+a dan Indonesia $.$($4 na-a untu( ne.ara (e*atuan 5epubl+(
Indone*+a.
@le0 (arena +tu -a(a Standar Kompetensi Kerja Nasional Indone*+a 8an.
*elan3utn8a d+*ebut SKK4I adala0 ru-u*an (e-a-puan (er3a 8an.
-en=a(up a*pe( pen.eta0uan$ (etera-p+lan dan atau (ea0l+an *erta
*+(ap (er3a -+n+-al 8an. 0aru* d+-+l+(+ *e*eoran. untu( -ela(u(an
tu.a*/pe(er3aan tertentu 8an. berla(u *e=ara na*+onal.
Standar Ko-peten*+ Ker3a 4a*+onal Indone*+a +n+ d+*u*un berda*ar(an
a=uan pola 5,7S (Regional Model Competency Standard *eba.a+-ana
8an. tela0 d+*epa(at+ ole0 ne.ara d+(a1a*an <*+a 2a*+B+( .
B. K'5,%,4$* SKKNI.
Kebutu0an *tandar (o-peten*+ (er3a na*+onal *ela-a ta0un tera(0+r +n+
*e-a(+n d+ra*a(an ole0 berba.a+ p+0a( d+antaran8a ole0 *e(tor$ +ndu*tr+
dan dun+a u*a0a$ le-ba.a d+(lat$ a**o*+a*+ proBe*+ dan *eba.a+n8a.
?al ter*ebut *e-a(+n d+ra*a(an (arena lalu l+nta* (er3a*a-a e(ono-+
antara la+n ter3ad+n8a aru* baran. dan 3a*a antar (a1a*an dan antar
4e.ara a(an *e-a(+n t+da( dapat d+bata*+ ole0 *uatu ne.ara -anapun .
>ala- (a+tan den.an aru* 3a*a 8an. d+dala-n8a ter-a*u( 3a*a tena.a
(er3a d+a*u-*+(an a(an ter3ad+ -ob+l+*a*+ tena.a (er3a 8an. -enuntut
(e*+apan (o-peten*+ *et+ap tena.a (er3a.
Pedoman Penyusunan SKKNI
5
Standar Ko-peten*+ Ker3a 4a*+onal Indone*+a 8an. d+*epa(at+ *eba.a+
da*ar dan a=uan untu( -en+n.(at(an dan -en.e-ban.(an S>, adala0
*an.at d+perlu(an ole0 /
1. Le-ba.a >+(lat 2roBe*+ (L>2 *eba.a+ +n*t+tu*+ 8an.
-en8elen..ara(an 2end+d+(an dan 2elat+0an 2roBe*+ untu( da*ar
pen8u*unan pro.ra-/(ur+(ulu-$ *+labu* dan -ater+ d+(lat a.ar
(ual+ta* lulu*ann8a *e*ua+ den.an 8an. d+butu0(an ole0 dun+a (er3a
dan pa*ar (er3a.
2. >un+a :*a0a/Indu*tr+ *eba.a+ pen..una tena.a (er3a *eba.a+ ba.+an
dala- -en8u*un (ebutu0an tena.a (er3a$ ura+an tu.a*
pe.a1a+/(ar8a1an$ +nBor-a*+ re(ru+t-en$ pen+la+an (+ner3a (ar8a1an
pe-buatan ura+an 3abatan pe(er3aan/(ea0l+an dan *eba.a+n8a.
#. Le-ba.a Sert+B+(a*+ 2roBe*+ -e-erlu(an *tandar (o-peten*+ (er3a
untu( -eru-u*(an dan -en8u*un -ater+ u3+ (o-peten*+ (,:K$
ban( *oal untu( u3+ (o-peten*+$ da*ar penerb+tan *ert+B+(at
(o-peten*+$ penetapan a**e*or u3+ (o-peten*+$ -en8u*un urutan
pro*e* u3+ (o-peten*+ dan *eba.a+n8a.
'. @le0 2e-er+nta0 *eba.a+ alat (endal+ -utu tena.a (er3a dan ba0an
pe-b+naan ba.+ Le-ba.a >+(lat 2roBe*+ (L>2 -aupun Le-ba.a
Sert+B+(a*+ 2roBe*+ (LS2 dala- -ela(*ana(an tu.a*n8a .
C. K'(6036) K'&-$
:ntu( (epent+n.an pen8u*unan 5SKK4I perlu d+bentu( Kelo-po(
Ker3a /2an+t+a Ker3a 8an. d++n+*+a*+ dan d+pra(ar*a+ ole0
>eparte-en/In*tan*+ te(n+* pe-b+na *e(tor den.an 0+rar(+ *eba.a+
ber+(ut /
a. Ko-+te SKK4I$ adala0 *uatu (o-+te/pan+t+a 8an.
-e-pun8a+ tu.a* -e-ber+(an ara0an dala- ran.(a -eren=ana(an
pen8u*unan SKK4I d+ *e(torn8a$ -e-eta(an berda*ar(an *e(tor$
*ub *e(tor$ b+dan. dan *ub b+dan. pe(er3aan$ -e-+la0 dan
-enentu(an pr+or+ta* *erta 3u-la0 SKK4I 8an. a(an d+*u*unn8a .
b. Ko-+te SKK4I d+bentu( berda*ar(an Keputu*an
2e3abat e*elon II *et+n.(at Se(retar+* Jenderal pada
>eparte-en/le-ba.a dan bertan..un. 3a1ab (epada pada pe3abat
Pedoman Penyusunan SKKNI
6
&*elon I pada +n*tan*+ te(n+* pe-b+na *e(tor. Kean..otaan (o-+te
te(n+* terd+r+ dar+ un*ur;un*ur *eba.a+-ana tertuan. pada 2er-en
4a(ertran* 4o-or. 21/,&4/6/200% pa*al % a8at (2 tentan. tata =ara
penetapan SKK4I. >ala- 0al Ko-+te Te(n+* 5SKK4I pada +n*tan*+
te(n+* pe-b+na *e(tor belu- terbentu($ -a(a untu( pen8u*unan
5SKK4I dapat d+bentu( 2an+t+a Te(n+* 5SKK4I 8an. d+bentu(
pe3abat &*elon I *et+n.(at >+re(tur Jenderal pada +n*tan*+ te(n+*
pe-b+na *e(tor *eba.a+-ana ter=antu- pada 2a*al 1# a8at (1
2er-en 4a(ertran* 4o-or 21 ta0un 200% .
=. :ntu( (eperluan pe-bentu(an (elo-po( (er3a pen8u*unan 5SKK4I
8an. terd+r+ dar+ (o-+te SKK4I$ pan+t+a te(n+*$ t+- pen8u*un SKK4I$
pan+t+a (onven*+ SKK4I dan *eba.a+n8a$ dala- pedo-an +n+ leb+0
lan3ut d+ber+(an 7onto0 For-at *epert+ tertera d+ba1a0 +n+ / /
1. For-at untu( pe-bentu(an Ko-+te SKK4I
For-at untu( *u*unan (ean..otaan (o-+te SKK4I terd+r+ dar+
(olo- 4o-or$ 4a-a$ Jabatan d+ +n*tan*+$ Jabatan dala- t+- dan
(eteran.an$ *eba.a+ la-p+ran dar+ SK 2e-bentu(an Ko-+te
SKK4I . SK 2e-bentu(an Ko-+te SKK4I *e*ua+ den.an Bor-at
SK 8an. berla(u pada In*tan*+ Te(n+* 2e-b+na Se(tor.
7onto0 Bor-at *u*unan (ean..otaan Ko-+te SKK4I /
NO NAMA
JABATAN DI
INSTANSI
JABATAN
DALAM TIM
KETERANGAN
1 2 # ' 5
Keteran.an /
Kolo- (eteran.an d++*+ 0al;0al la+n 8an. d+an..ap pent+n.
2. For-at 2an+t+a Te(n+*

For-at untu( *u*unan (ean..otaan 2an+t+a Te(n+* terd+r+ dar+
(olo- 4o-or$ 4a-a$ Jabatan d+ +n*tan*+$ Jabatan dala- t+- dan
(eteran.an. Seba.a+ la-p+ran dar+ SK 2e-bentu(an 2an+t+a
Te(n+*. SK 2e-bentu(an 2an+t+a Te(n+* *e*ua+ den.an B+or-at
SK 8an. berla(u pada In*tan*+ Te(n+* 2e-b+na Se(tor .
7onto0 Bor-at *u*unan (ean..otaan 2an+t+a Te(n+* /
NO NAMA
JABATAN DI
INSTANSI
JABATAN
DALAM TIM
KETERANGAN
1 2 # ' 5
Pedoman Penyusunan SKKNI
7
Keteran.an /
Kolo- (eteran.an d++*+ 0al;0al la+n 8an. d+an..ap pent+n.
#. For-at T+- 2en8u*un SKK4I
For-at untu( *u*unan (ean..otaan T+- 2en8u*un 5SKK4I
terd+r+ dar+ (olo- 4o-or$ 4a-a$ Jabatan d+ In*tan*+$ Jabatan
dala- t+- dan (eteran.an. Seba.a+ la-p+ran dar+ SK
2e-bentu(an T+- 2en8u*un 5SKK4I. SK 2e-bentu(an T+-
2en8u*un 5SKK4I *e*ua+ den.an Bor-at SK 8an. berla(u pada
In*tan*+ Te(n+* 2e-b+na Se(tor .
7onto0 Bor-at *u*unan (ean..otaan T+- 2en8u*un 5SKK4I /
NO NAMA
JABATAN DI
INSTANSI
JABATAN
DALAM TIM
KETERANGAN
1 2 # ' 5
Keteran.an /
Kolo- (eteran.an d++*+ 0al;0al la+n 8an. d+an..ap pent+n.
'. For-at 2e-bentu(an 2an+t+a Konven*+ 5SKK4I
For-at untu( *u*unan (ean..otaan 2an+t+a Konven*+ 5SKK4I
terd+r+ dar+ (olo- 4o-or$ 4a-a$ Jabatan d+ +n*tan*+$ Jabatan
dala- t+- dan (eteran.an. Seba.a+ la-p+ran dar+ SK
2e-bentu(an 2an+t+a Konven*+ 5SKK4I. SK 2e-bentu(an
2an+t+a Konven*+ 5SKK4I *e*ua+ den.an Bor-at SK 8an. berla(u
pada In*tan*+ Te(n+* 2e-b+na Se(tor.

7onto0 Bor-at / *u*unan (ean..otaan 2an+t+a Konven*+
NO NAMA INSTANSI
JABATAN
DALAM TIM
KETERANGAN
1 2 # ' 5
Keteran.an /
Kolo- (eteran.an d++*+ 0al;0al la+n 8an. d+an..ap pent+n..
Pembentukan Kelompok Kerja sebagaimana tersebut di atas, sangat penting
untuk keperluan dokumentasi yang menyangkut keabsahan pembentukan
kepanitiaan, unsur keanggotaan yang mencerminkan stakeholder, waktu dan
jumlah, dan sebagainya yang terkait dengan penyusunan RSKKN! Setiap
unsur kepanitiaan setelah menyelesaikan tugasnya membuat laporan dan
paling sedikit dilengkapi dengan "erita #cara pelaksanaan$hasil panitia yang
dibentuk!
Pedoman Penyusunan SKKNI
8
D. S%&,)%,& S%$*.$& K603'%'*/1
>ala- -en8u*un SKK4I$ beberapa 0al pent+n. 8an. perlu d+per0at+(an
antara la+n adala0 /
1. Ko-+te SKK4I *an.at perlu -ela(u(an pe-etaan terleb+0 da0ulu
untu( -en.+dent+B+(a*+ l+n.(up *e(tor$ *ub *e(tor$ b+dan. dan *ub
b+dan. pe(er3aan 8an. a(an d+*u*un 5SKK4I n8a$ *e0+n..a
d+perole0 (e3ela*an b+dan. pe(er3aan apa *a3a 8an. -en3ad+ tar.et
pen8u*unan 5SKK4I n8a$ untu( -en.0+ndar+ d+bela(an. 0ar+
ter3ad+ dupl+(a*+ dan tu-pan. t+nd+0. >+*a-p+n. +tu ba.+ +n*tan*+
2e-b+na a(an leb+0 -uda0 untu( -en.ada(an pe-antauan$
pe-b+naan dan pen.endal+an a*pe( (elan3utan *etela0
d+*a0(ann8a 5SKK4I -en3ad+ SKK4I.
2. <=uan untu( -ela(u(an pe-etaan ter0adap *e(tor$ *ub *e(tor$
b+dan. dan *ub b+dan. -en..una(an pedo-an Kla*+B+(a*+ Ba(u
Lapan.an :*a0a Indone*+a (KBLI 8an. d+terb+t(an ole0 Badan
2u*at Stat+*t+( (B2S.
#. 2enentuan Se(tor$ *ub *e(tor$ b+dan. dan *ub b+dan. pe(er3aan
a(an *an.at -e-bantu -en.+ndent+B+(a*+ 3u-la0 dan 3en+* un+t
(o-peten*+ *erta ruan. l+n.(up =a(upan (o-peten*+ untu( *uatu
b+dan. pe(er3aan 8an. a(an d+*u*un dan d+tuan.(an dala-
5SKK4I n8a.
'. >eparte-en Te(n+* 2e-b+na *e(tor *eba.a+ +n*tan*+ pe-b+na
-elalu+ Ko-+te Te(n+* d+ *e(torn8a d+an..ap p+0a( 8an. pal+n.
-en.eta0u+ dan 1a3+b -ela(u(an pe-b+naan dan pen.endal+an
ter0adap T+- 2en8u*un/(on*ultan 8an. d+tun3u( untu+( -ela(u(an
pen8u*u*n 5SKK4I 8an. -en3ad+ do-a+n pe-b+naann8a .
5. Stru(tur SKK4I dala- pen8u*unann8a -e-pun8a+ urutan *eba.a+
ber+(ut /
a. Se(tor 9
b. Sub Se(tor 9
=. B+dan. 9
d. Sub B+dan. 9
e. 2e(er3aan /B+dan. (ea0l+an/proBe*+ 9
Pedoman Penyusunan SKKNI
9
B. :n+t Ko-peten*+9
.. &le-en (o-peten*+ 9
0. Kr+ter+a unt3u( (er3a 9
+. Bata*an var+abel 9
3. 2anduan pen+la+an dan
(. Ko-peten*+ Kun=+ 9
Stru(tur SKK4I leb+0 3ela* d+.a-bar(an *eba.a+-ana ba.an d+
ba1a0 +n+ /
Pedoman Penyusunan SKKNI
1
#
.

K
u
a
l
+
B
+
(
a
*
+

K
o
-
p
e
t
e
n
*
+
1
2
.

L
e
v
e
l

K
o
-
p
e
t
e
n
*
+

K
u
n
=
+
%. &le-en Ko-peten*+
11. Ko-peten*+ Kun=+
10. 2anduan 2en+la+an
!. Bata*an Var+abel
C. Kr+ter+a :n3u( Ker3a
".:n+t Ko-peten*+
5.2e(er3aan/Jabatan/
2roBe*+
2. Sub Se(tor
#. B+dan.
'. Sub B+dan.
1. Se(tor
BAGAN STRUKTUR SKKNI
10
E. U*1% K603'%'*/1
2en8u*unan :n+t Ko-peten*+ den.an -en..una(an pola 5,7S$
-e-uat un*ur;un*ur /
1. Kode un+t
2. Judul un+t
#. >e*(r+p*+ un+t
'. &le-en (o-peten*+
5. Kr+ter+a un3u( (er3a
". Bata*an var+abel
%. 2anduan pen+la+an
C. Ko-peten*+ (un=+
:n*ur;un*ur ter*ebut dala- un+t (o-peten*+ 0aru* ter=er-+n pada
SKK4I$ (arena un+t (o-peten*+ ter*ebut a(an d+t+nda(lan3ut+ dala-
lan.(a0 *elan3utn8a$ untu( (eperluan pen8u*unan pro.ra- pelat+0an$
-ater+ u3+ (o-peten*+ dala- ran.(a 3a-+nan (ual+ta* tena.a (er3a.
7. P'*+'(6036))$* U*1% K603'%'*/1
2en.elo-po(an un+t (o-peten*+ pada SKK4I untu( *atu b+dan.
(ea0l+an/pe(er3aan d+(elo-po((an -en3ad+ ' (e-pat ba.+an$ 8a+tu/
1. Kelo-po( Ko-peten*+ :-u- (General
2ada Kelo-po( Ko-peten*+ :-u- +n+ -en=a(up un+t;un+t
(o-peten*+ 8an. berla(u dan d+butu0(an pada 0a-p+r *e-ua *ub
b+dan. (ea0l+an/pe(er3aan. Seba.a+ =onto0 (o-peten*+ 8an. ter(a+t
den.an penerapan Ke*ela-atan dan Ke*e0atan Ker3a (K# d+
l+n.(un.an (er3a$ peren=anaan tu.a* 8an. ber*+Bat rut+n$ penerapan
pro*edur;pro*edur ba(u/-utu$ (o-un+(a*+ (er3a *e*a-a (ar8a1an
d+ te-pat (er3a dan/atau *e*ua+ (ond+*+ b+dan. pe(er3aan tertentu.
Pedoman Penyusunan SKKNI
11
2. Kelo-po( Ko-peten*+ Int+ (Fun.*+onal
Kelo-po( Ko-peten*+ Int+ +n+ -en=a(up un+t;un+t (o-peten*+ 8an.
d+perlu(an untu( -en.er3a(an tu.a* po(o( Bun.*+ pada b+dan.
(ea0l+an/pe(er3aan tertentu dan -erupa(an un+t;un+t 8an. 0aru*
/1a3+b ter=antu- pada b+dan. (ea0l+an/pe(er3aan d+-a(*ud.
Seba.a+ =onto0/ -enerap(an *+*te- -utu$ -en.atur dan
-en.anal+*+* +nBor-a*+$ -e-buat laporan$ -e-buat ren=ana
(e.+atan 8an. len.(ap dan d+per*8arat(an pada b+dan.
pe(er3aan/(ea0l+an/proBe*+ ter*ebut. :n+t (o-peten*+ +nt+
(eberadaann8a t+da( b+*a d+ta1ar dan 0aru* ter=antu- *erta 0aru*
d+la(*ana(an ole0 *et+ap oran. /+nd+v+du 8an. a(an -en8andan.
proBe*+ ter*ebut.
#. Kelo-po( Ko-peten*+ K0u*u* (Spe*+B+(
Kelo-po( Ko-peten*+ K0u*u* +n+ -en=a(up un+t;un+t (o-peten*+
8an. dapat d+ta-ba0(an (e dala- *ub b+dan. (ea0l+an/pe(er3aan
tertentu 8an. -e-erlu(an (e(0u*u*an/*pe*+al+*a*+ dan
-e-erlu(an (e-a-puan anal+*+* 8an. -endala- dan ter*tru(tur.
:n+t;un+t +n+ *eba.a+ ta-ba0aan (0u*u* 8an. d+perlu(an ole0 *et+ap
pen..una 8an. berbeda pada *e(tor ter*ebut (-uatan lo(al.
Seba.a+ =onto0 pada (ea0l+an la* *e(tor tertentu -e-erlu(an
ta-ba0an per*8aratan$ -+*al untu( *e(tor ,+.a* pe(er3a la* 0aru*
-en.ua*a+ (o-peten*+ -en.ela* untu( ba0an tertentu (ba3a
t+tan+u-$ allu-+n+u- *teel dan *eba.a+n8a.
'. Kelo-po( Ko-peten*+ 2+l+0an (@pt+onal
Ko-peten*+ 2+l+0an +n+ -en=a(up un+t (o-peten*+ 8an. d+p+l+0 ole0
pe(er3a$ pen..una$ *e(tor tertentu 8an. ber*+Bat *an.at pent+n. dan
pada (ea0l+an tertentu/(ual+B+(a*+ t+n..+. Ko-peten*+ p+l+0an
b+a*an8a d+pa(a+ untu( -en=apa+ (ual+B+(a*+ 8an. d+per*8arat(an
pada 3en+* (ea0l+an. Seba.a+ =onto0 *eoran. 8an. d+per*8arat(an
untu( -endudu(+ 3en3an. (ual+B+(a*+/3abatan tertentu 0aru*
-en.ua*a+ (o-peten*+ dar+ *ala0 *atu d+*+pl+n +l-u$ (ea0l+an dan
pen.ala-an d+ b+dan.n8a *ela-a (urun 1a(tu tertentu.
Pedoman Penyusunan SKKNI
12
Catatan%
&! Penggunaan kosa kata umum, inti, khusus dan optional merupakan hasil
kesepakatan secara terbatas, bila suatu bidang pekerjaan$keahlian ingin
menggunakan kosa kata atau istilah yang lain, dapat dilakukan sepanjang disepakati
oleh kelompok dimaksud!
'! Pengelompokan unit kompetensi tersebut di atas tidak berpengaruh pada kodi(ikasi
unit kompetensi!
G. K'&$*+)$ K,$(181)$/1
Keran.(a Kual+B+(a*+ pada da*arn8a adala0 penetapan ter0adap
t+n.(at/3en3an. (ual+B+(a*+ pada *uatu b+dan. pe(er3aan 8an. a(an
d+*u*un 5an=an.an SKK4I n8a.
Berda*ar(an a-anat 22 4o. #1 Ta0un 200" tentan. S+*lat(erna* pa*al
5 a8at (2$ ba01a Keran.(a Kual+B+(a*+ 4a*+onal Indone*+a (KK4I
d+tetap(an *eban8a( ! (*e-b+lan 3en3an. 8a+tu dar+ 3en3an. terenda0
*ert+B+(at I *a-pa+ den.an 3en3an. tert+n..+ *ert+B+(at I6.
Seba.a+ a=uan penuan.an (eran.(a (ual+B+(a*+$ ber+(ut +n+ (+*+;(+*+
para-eter n8a ( l+0at tabel .
Tabel / 5u-u*an para-eter KK4I berda*ar(an 22 #1 Ta0un 200".
Kual+B+
(a*+
2ara-eter;para-eter
Ke.+atan 2en.eta0uan Tan..un. Ja1ab
I ,ela(*ana(an
(e.+atan/
- L+n.(up terbata*
- Berulan. dan *uda0
b+a*a
- >ala- (onte(* 8an.
terbata*
- ,en.un.(ap (e-bal+
- ,en..una(an
pen.eta0uan terbata*
- T+da( -e-erlu(an
.a.a*an baru
- Ter0adap (e.+atan
*e*ua+ ara0an
- >+ba1a0 pen.a1a*an
lan.*un.
- T+da( ada tan..un.
3a1ab ter0adap
pe(er3aan oran. la+n
II ,ela(*ana(an (e.+atan
/
- L+n.(up a.a( lua*
- ,apan dan *uda0
b+a*a
- >en.an p+l+0an;
p+l+0an 8an. terbata*
ter0adap *e3u-la0
tan..apan rut+n
- ,en..una(an
pen.eta0uan
- >a*ar opera*+onal
- ,e-anBaat(an
+nBor-a*+ 8an.
ter*ed+a
- ,enerap(an
pe-e=a0an -a*ala0
8an. *uda0 ba(u
- ,e-erlu(an *ed+(+t
.a.a*an baru
- Ter0adap (e.+atan
*e*ua+ ara0an
- >+ba1a0 pen.a1a*an
t+da( lan.*un. dan
pen.endal+an -utu
- 2un8a tan..un. 3a1ab
terbata* ter0adap
(uant+ta* dan -utu
- >apat d+ber+ tan..un.
3a1ab -e-b+-b+n.
oran. la+n
Pedoman Penyusunan SKKNI
13
III ,ela(*ana(an
(e.+atan/
- >ala- l+n.(up 8an.
lua* dan
-e-erlu(an
(etera-p+lan 8an.
*uda0 ba(u
- >en.an p+l+0an;
p+l+0an ter0adap
*e3u-la0 pro*edur
- >ala- *e3u-la0
(onte(* 8an. *uda0
b+a*a
- ,en..una(an
pen.eta0uan;
pen.eta0uan teor+t+*
8an. relevan
- ,en.+nterpreta*+(an
+nBor-a*+ 8an.
ter*ed+a
- ,en..una(an
per0+tun.an dan
pert+-ban.an
- ,enerap(an *e3u-la0
pe-e=a0an -a*ala0
8an. *uda0 ba(u
- Ter0adap (e.+atan
*e*ua+ ara0an den.an
otono-+ terbata*
- >+ ba1a0 pen.a1a*an
t+da( lan.*un. dan
pe-er+(*aan -utu
- Bertan..un. 3a1ab
*e=ara -e-ada+
ter0adap (uant+ta* dan
-utu 0a*+l (er3a
- >apat d+ber+ tan..un.
3a1ab ter0adap 0a*+l
(er3a oran. la+n
IV ,ela(u(an (e.+atan /
- >ala- l+n.(up 8an.
lua* dan
-e-erlu(an (ete;
ra-p+lan dan
penalaran (0u*u*
- >en.an p+l+0an;
p+l+0an 8an. ban8a(
ter0adap *e3u-la0
pro*edur
- >ala- berba.a+
(onte(* 8an. *uda0
b+a*a -aupun 8an.
t+da( b+a*a
- ,en..una(an ba*+*
pen.eta0uan 8an.
lua* den.an
-en.a+t(an *e3u-la0
(on*ep teor+t+*
- ,e-buat +nterpreta*+
anal+*+* ter0adap data
8an. ter*ed+a
- 2en.a-b+lan *e3u-la0
pe;-e=a0an -a*ala0
8an. ber*+Bat +novat+B
ter0adap -a*ala0;
-a*ala0 8an. (on(r+t
dan (adan.;(adan.
t+da( b+a*a
- Ter0adap (e.+atan
8an. d+ren=ana(an
*end+r+
- >+ba1a0 b+-b+n.an dan
evalua*+ 8an. lua*
- Bertan..un. 3a1ab
penu0 ter0adap (ual+ta*
dan -utu 0a*+l (er3a
- >apat d+ber+ tan..un.
3a1ab ter0adap (ual+ta*
dan -utu 0a*+l (er3a
oran. la+n
V ,ela(u(an (e.+atan /
- >ala- l+n.(up 8an.
lua* dan
-e-erlu(an (ete;
ra-p+lan penalaran
te(n+* (0u*u*
(*pe*+al+*a*+
- >en.an p+l+0an;
p+l+0an 8an. *an.at
lua* ter0adap
*e3u-la0 pro*edur
8an. ba(u dan t+da(
ba(u
- Aan. -e-erlu(an
ban8a( p+l+0an
pro*edur *tandar
-aupun non *tandar
- >ala- (onte(* 8an.
rut+n -aupun non
rut+n
- ,enerap(an ba*+*
pen.eta0uan 8an.
lua* den.an
pendala-an 8an.
=u(up d+ beberapa
area
- ,e-buat +nterpreta*+
anal+t+( ter0adap
*e3u-la0 data 8an.
ter*ed+a 8an. -e-+l+(+
=a(upan 8an. lua*
- ,enentu(an -etode;
-etode dan pro*edur
8an. tepat .una dala-
pe-e=a0an *e3u-la0
-a*ala0 8an. (on(r+t
8an. -en.andun.
un*ur;un*ur teor+t+*
,ela(u(an /
- Ke.+atan 8an. d+ara0(an
*end+r+ dan (adan.;
(adan. -e-ber+(an
ara0an (epada oran.
la+n
- >en.an pedo-an atau
Bun.;*+ u-u- 8an. lua*
- Ke.+atan -e-erlu(an
tan..un. 3a1ab penu0
ba+( *+Bat$ 3u-la0
-aupun -utu dar+ 0a*+l
(er3a
- >apat d+ber+ tan..un.
3a1ab ter0adap
pen=apa+an 0a*+l (er3a
(elo-po(
VI ,ela(u(an (e.+atan /
- >ala- ruan. l+n.(up
8an. *an.at lua*
dan -e-erlu(an
(etera-p+lan
penalaran te(n+*
(0u*u*
- >en.an p+l+0an;
p+l+0an 8an. *an.at
- ,en..una(an
pen.eta0uan (0u*u*
8an. -endala- pada
beberapa b+dan.
- ,ela(u(an anal+*+*$
-e-;buat ulan. dan
-en.evalua*+
+nBor-a*+;+nBor-a*+
8an. =a(upann8a lua*
,ela(*ana(an /
- 2en.elolaan (e.+atan/
pro*e* (e.+atan
- >en.an para-eter 8an.
lua* untu( (e.+atan;
(e.+atan 8an. *uda0
tertentu
- Ke.+atan den.an penu0
a(untab+l+ta* untu(
Pedoman Penyusunan SKKNI
14
lua* ter0adap
*e3u-la0 pro*edur
8an. ba(u dan t+da(
ba(u *erta
(o-b+na*+ pro*edur
8an. t+da( ba(u
- >ala- (onte(* rut+n
dan t+da( rut+n 8an.
beruba0;uba0
*an.at ta3a-
- ,eru-u*(an lan.(a0;
lan.(a0 pe-e=a0an
8an. tepat$ ba+( untu(
-a*ala0 8an. (on(r+t
-aupun ab*tra(
-enentu(an ter=apa+n8a
0a*+l (er3a pr+bad+ dan
atau (elo-po(
- >apat d+ber+ tan..un.
3a1ab ter0adap
pen=apa+an 0a*+l (er3a
or.an+*a*+
VII ,en=a(up (etera-p+lan pen.eta0uan dan tan..un. 3a1ab 8an. -e-un.(+n(an
*e*eoran. untu(/
- ,en3ela*(an *e=ara *+*te-+( dan (o0eren ata* pr+n*+p;pr+n*+p *e*a-a dar+
*uatu b+dan. dan$
- ,ela(*ana(an (a3+an$ penel+t+an dan (e.+atan +ntele(tual *e=ara -and+r+ d+
*uatu b+dan.$ -enun3u((an (e-and+r+an +ntele(tual *e=ara anal+*+* 8an. ta3a-
dan (o-un+(a*+ 8an. ba+(
VIII ,en=a(up (etera-p+lan$ pen.eta0uan dan tan..un. 3a1ab 8an. -e-un.(+n(an
*e*eoran. untu(/
- ,enun3u((an pen.ua*aan *uatu b+dan. dan$
- ,eren=ana(an dan -ela(*ana(an pro8e( penel+t+an dan (e.+atan +ntele(tual
*e=ara or+.+nal berda*ar(an *tandar;*tandar 8an. d+a(u+ *e=ara +nterna*+onal
I6 ,en=a(up (etera-p+lan$ pen.eta0uan dan tan..un. 3a1ab 8an. -e-un.(+n(an
*e*eoran. untu(/
- ,en.e-ban.(an pen.eta0uan or+.+nal -elalu+ penel+t+an dan (e.+atan
+ntele(tual 8an. d+n+la+ ole0 a0l+ +ndependen berda*ar(an *tandar +nterna*+onal
H. P'*'%$3$* K'&$*+)$ K,$(181)$/1
2enetapan (eran.(a (ual+B+(a*+ pada 5SKK4I pada *e(tor$ *ub *e(tor$
b+dan./*ub b+dan. pe(er3aan berda*ar(an 3en3an. (ual+B+(a*+ atau
3abatan dar+ 8an. terenda0 *a-pa+ den.an 8an. tert+n..+ pada area
pe(er3aan/proBe*+ tertentu$ t+da( 0aru* *epenu0n8a -en.+(ut+ ! 3en3an.
KK4I$ *eba.a+-ana d+-a(*ud pada 22.#1 ta0un 200" pa*al 5 a8at (2
tentan. S+*lat(erna*. :ntu( -a*+n.;-a*+n. *e(tor dala- -en8u*un
5SKK4I 8an. d+perlu(an dapat -enetap(an 3en3an. 8an. d+an..ap
pal+n. *e*ua+ den.an (ebutu0an b+dan. pe(er3aan/3abatan/proBe*+
berda*ar(an (e*epa(atan -a*+n. -a*+n. *e(tor/*ub *e(tor.
Pedoman Penyusunan SKKNI
15
2&4:<4G<4 KK4I ><L<, SKK4I
Se(tor / ........................................................................
Sub Se(tor / ........................................................................
B+dan. / ........................................................................
Sub B+dan. / ........................................................................
Jen3an./
Level
KK4I
<rea 2e(er3aan/2roBe*+ F
Kual+B+(a*+ Ber3en3an. Kual+B+(a*+
Tertentu 2ada
2roBe*+ Tertentu
1. ............ 2. ............ #. ............ '. ............
1 2 # ' 5 "
Sert+B+(at
I6
Sert+B+(at
VIII
Sert+B+(at
VII
Sert+B+(at
VI
Sert+B+(at
V
Sert+B+(at
IV
Sert+B+(at
III
Sert+B+(at
II
Sert+B+(at
I
Keteran.an /
F (olo- 2$ # atau ' d++*+ na-a 2e(er3aan/2roBe*+ *e*ua+ 3en3an. (ual+B+(a*+ dan/atau 3en3an. 3abatan$
*e*ua+ dan.an pen..olon.an 3en3an./3abatan 8an. d+*epe(at+.
FF Kota( 1F$ 2F$ #F dan *eteru*n8a d++*+ pen..olon.an level/3abatan pada 3en3an. (ual+B+(a*+ tertentu.
FFF>++*+ na-a pe(er3aan/proBe*+ tertentu *e*ua+ den.an 3u-la0 un+t (o-peten*+ 8an. d+perlu(an untu(
-e-enu0+ per*8aratan pe(er3aan/proBe*+ tertentu$ 8an. t+da( -e-+l+(+ atau t+da( -e-erlu(an 3en3an.
pada KK4I$ tetap+ d+butu0(an ole0 dun+a (er3a/-a*8ara(at pada (elo-po( (er3a/(lu*ter tertentu.
Pedoman Penyusunan SKKNI
16
I. P'0$)'%$* SKKNI
1. 2e-a(etan SKK4I
2e-a(etan *tandar (o-peten*+ *eba+(n8a d+*u*un den.an -en.a=u
pada peta KK4I$ 8an. tela0 d+*epa(at+ antara a*o*+a*+ proBe*+$ pa(ar
dan pra(t+*+ den.an para pe-an.(u (epent+n.an )stakeholder).
<.ar pe-a(etan *tandar (o-peten*+ dapat -e-enu0+ (ebutu0an
lapan.an u*a0a dan dun+a +ndu*tr+ *e=ara 0ar-on+* den.an KK4I$
perlu d+pert+-ban.(an /
a. Kebutu0an D(ual+B+(a*+ pe(er3aanE 8an. d+0arap(an ole0 lapan.an
u*a0a *(ala (e=+l$ -enen.a0 dan be*ar.
b. 5elevan*+ den.an 3en3an. 3abatan/pe(er3aan atau (ea0l+an 8an.
*e*ua+ den.an lapan.an u*a0a dan dun+a +ndu*tr+ *erta *era*+
den.an de*(r+p*+ KK4I.
2e-a(etan ter*ebut dapat d+la(u(an -elalu+/
a. 2e-a(etan *tandar (o-peten*+ 8an. tela0 ter*tandar
berda*ar(an pe(er3aan;pe(er3aan 8an. ada d+ te-pat (er3a.
b. 2e-a(etan *tandar (o-peten*+ den.an pert+-ban.an KK4I pada
*e(tor$ *ub *e(tor$ b+dan.$ *ub b+dan. dan area
pe(er3aan/3abatan/proBe*+ tertentu.
=. Se(tor dan/atau proBe*+ tertentu 8an. t+da( -e-+l+(+ 3en3an. atau
t+da( -e-erlu(an pen3en3an.an dapat -e-+l+0 (ual+B+(a*+ tertentu
den.an -en..una(an KK4I.
2. KodeB+(a*+ 2e(er3aan/2roBe*+
2e-ber+an (ode pada *uatu (ual+B+(a*+ pe(er3aan/berda*ar(an 0a*+l
(e*epa(atan dala- pe-a(etan *e3u-la0 un+t (o-peten*+$ d++*+ dan
d+tetap(an den.an -en.a=u den.an DFor-at Kod+B+(a*+
2e(er3aan/JabatanD *eba.a+ ber+(ut /
(1 (2 (# (' (5 (" (% (C (!
KBLUI A/3&6, P$)$&, P&$)%1/1 .$* LDP/STAKEHOLDER
Pedoman Penyusunan SKKNI
X 00 00 00 00 00 0 Y 00
17
(1 /
Kate.or+$ -erupa(an .ar+* po(o( pen..olon.an (e.+atan e(ono-+$ d++*+ den.an
0uruB (ap+tal dar+ (ate.or+ lapan.an u*a0a
(2 /
Golon.an 2o(o($ -erupa(an ura+an leb+0 lan3ut dar+ (ate.or+$ d++*+
den.an 2 d+.+t an.(a *e*ua+ na-a .olon.an po(o( lapan.an u*a0a
(# /
Golon.an$ -erupa(an ura+an leb+0 lan3ut dar+ .olon.an po(o($ d++*+
den.an 2 d+.+t an.(a *e*ua+ na-a .olon.an lapan.an u*a0a
(' /
Sub Golon.an$ -erupa(an ura+an leb+0 lan3ut dar+ (e.+atan e(ono-+
8an. ter=a(up dala- *uatu .olon.an$ d++*+ den.an 1;2 d+.+t an.(a
*e*ua+ na-a *ub .olon.an lapan.an u*a0a
(5 /
Kelo-po($ -e-+la0 leb+0 lan3ut (e.+atan 8an. ter=a(up dala- *uatu
*ub .olon.an -en3ad+ beberapa (e.+atan 8an. leb+0 0o-o.en$ d++*+
den.an 1;2 d+.+t an.(a *e*ua+ na-a (elo-po( lapan.an u*a0a
(" /
Sub Kelo-po($ -e-+la0 leb+0 lan3ut (e.+atan 8an. ter=a(up dala-
*uatu (elo-po($ d++*+ den.an 1;2 d+.+t an.(a *e*ua+ na-a *ub
(elo-po( lapan.an u*a0a
(% /
Ba.+an$ -e-+la0 leb+0 lan3ut (e.+atan 8an. ter=a(up dala- *uatu *ub
(elo-po( -en3ad+ na-a;na-a pe(er3aan (pa(et SKK4I$ d++*+
den.an 1 d+.+t an.(a *e*ua+ na-a ba.+an lapan.an u*a0a
(pe(er3aan/proBe*+/3abatan
(C /
Kual+B+(a*+ (o-peten*+$ untu( -enetap(an 3en3an. (ual+B+(a*+
(o-peten*+ (er3a dan 8an. terenda0 */d 8an. tert+n..+ untu( -a*+n.;
-a*+n. na-a pe(er3aan/3abatan/proBe*+$ d++*+ den.an 1 d+.+t an.(a
ro-a1+ den.an -en.a=u pada per3en3an.an KK4I$ 8a+tu /
; Kual+B+(a*+ I untu( Sert+B+(at 1
; Kual+B+(a*+ II untu( Sert+B+(at 2
; Kual+B+(a*+ III untu( Sert+B+(at #
; Kual+B+(a*+ IV untu( Sert+B+(at '
; Kual+B+(a*+ V */d I6 untu( Sert+B+(at 5 */d !
(! /
Ver*+$ untu( 2a(et SKK4I d++*+ den.an no-or urut ver*+ dan
-en..una(an 2 d+.+t an.(a$ -ula+ dar+ 01$ 02 dan *eteru*n8a.
K'%'&$*+$* :
- 4o-or (1 */d (' berpedo-an pada :: 4o. 1" Ta0un 1!!% tentan. Stat+*t+( dan -en.a=u
pada Kla*+B+(a*+ Ba(u Lapan.an :*a0a Indone*+a (KBLI 2005 8an. d+(eluar(an ole0
Badan 2u*at Stat+*t+( (B2S.
- 4o-or (5 */d (! pen.+*+ann8a berda*ar(an pen3abaran leb+0 lan3ut dar+ no-or 5 dan
d+tetap(an/d+ba(u(an -elalu+ Foru- Konven*+ antar a*o*+a*+ proBe*+$ pa(ar pra(t+*+ dan
*ta(e0older pada *e(tor$ *ub *e(tor dan b+dan. 8an. ber*an.(utan.
Pedoman Penyusunan SKKNI
6
00
00
00
00
00
0
A
00
18
BAB III
7ORMAT STANDAR
KOMPETENSI KERJA NASIONAL INDONESIA 9SKKNI:
A. 76&0$% U*1% K603'%'*/1
Standar Ko-peten*+ Ker3a d+*u*un -en..una(an Bor-at *tandar
(o-peten*+ (er3a. :ntu( -enuan.(an *tandar (o-peten*+ (er3a
-en..una(an urutan;urutan *eba.a+-ana *tru(tur SKK4I. >ala- SKK4I
terdapat daBtar un+t (o-peten*+ 8an. terd+r+ ata* un+t;un+t (o-peten*+ 8an.
*ebelu-n8a tela0 ter+dent+B+(a*+ dan d+*epa(at+ -a*u( dala- =a(upan
b+dan. pe(er3aan 8an. d+*u*un 5SKK4I n8a. Set+ap un+t (o-peten*+
-erupa(an *atu (e*atuan 8an. t+da( terp+*a0(an dar+ *u*unan daBtar un+t
(o-peten*+ *eba.a+ ber+(ut /
. K6.' U*1% K603'%'*/1
Kode un+t (o-peten*+ -en.a=u (epada (od+B+(a*+ 8an. -e-uat *e(tor$
*ub *e(tor/b+dan.$ (elo-po( un+t (o-peten*+$ no-or urut un+t
(o-peten*+ dan ver*+.$ 8a+tu /
x x x . x x 0 0 . 0 0 0 . 0 0
( 1 ( 2 ( # ( ' ( 5
a. Se(tor/B+dan. Lapan.an :*a0a /
:ntu( *e(tor (1 -en.a=u *eba.a+-ana dala- Kla*+B+(a*+ Ba(u
Lapan.an :*a0a Indone*+a (KBLI$ d++*+ den.an # 0uruB (ap+tal dar+
na-a *e(tor/b+dan. lapan.an u*a0a.
b. Sub Se(tor/Sub B+dan. Lapan.an :*a0a /
:ntu( *ub *e(tor (2 -en.a=u *eba.a+-ana dala- Kla*+B+(a*+ Ba(u
Lapan.an :*a0a Indone*+a (KBLI$ d++*+ den.an 2 0uruB (ap+tal dar+
na-a Sub Se(tor/Sub B+dan..
=. Kelo-po( :n+t Ko-peten*+ /
:ntu( (elo-po( (o-peten*+ (#$ d++*+ den.an 2 d+.+t an.(a untu(
-a*+n.;-a*+n. (elo-po($ 8a+tu /
01 / :ntu( (ode Kelo-po( un+t (o-peten*+ u-u- (.eneral
02 / :ntu( (ode Kelo-po( un+t (o-peten*+ +nt+ (Bun.*+onal.
0# / :ntu( (ode (elo-po( un+t (o-peten*+ (0u*u* (*pe*+B+(
0' / :ntu( (ode (elo-po( un+t (o-peten*+ p+l+0an (opt+onal
Pedoman Penyusunan SKKNI
19
d. 4o-or urut un+t (o-peten*+
:ntu( no-or urut un+t (o-peten*+ ('$ d++*+ den.an no-or urut un+t
(o-peten*+ den.an -en..una(an # d+.+t an.(a$ -ula+ dar+ an.(a
001$ 002$ 00# dan *eteru*n8a pada -a*+n.;-a*+n. (elo-po( un+t
(o-peten*+. 4o-or urut un+t (o-peten*+ +n+ d+*u*un dar+ an.(a 8an.
pal+n. renda0 (e an.(a 8an. leb+0 t+n..+. ?al ter*ebut untu(
-en..a-bar(an ba01a t+n.(at (e*ul+tan 3en+* pe(er3aan pada un+t
(o-peten*+ 8an. pal+n. *eder0ana tan..un. 3a1abn8a (e 3en+*
pe(er3aan 8an. leb+0 be*ar tan..un. 3a1abn8a$ atau dar+ 3en+*
pe(er3aan 8an. pal+n. -uda0 (e 3en+* pe(er3aan 8an. leb+0 (o-ple(.
e. Ver*+ un+t (o-peten*+
Ver*+ un+t (o-peten*+ (5$ d++*+ den.an 2 d+.+t an.(a$ -ula+ dar+ an.(a
01$ 02 dan *eteru*n8a. Ver*+ -erupa(an urutan peno-oran ter0adap
urutan pen8u*unan/penetapan un+t (o-peten*+ dala- pen8u*unan
*tandar (o-peten*+ 8an. d+*epa(at+$ apa(a0 *tandar (o-peten*+
ter*ebut d+*u*un -erupa(an 8an. perta-a (al+$ rev+*+ dan atau
*eteru*n8a.
2. J,.,( U*1% K603'%'*/1
Judul un+t (o-peten*+$ -erupa(an bentu( pern8ataan ter0adap
tu.a*/pe(er3aan 8an. a(an d+la(u(an. Judul un+t (o-peten*+ 0aru*
-en..una(an (al+-at a(t+B 8an. d+a1al+ den.an (ata (er3a a(t+B 8an.
teru(ur.
a. Kata (er3a a(t+B 8an. d+.una(an dala- penul+*an 3udul un+t
(o-peten*+ d+ber+(an =onto0 antara la+n / -e-perba+(+$
-en.opera*+(an$ -ela(u(an$ -ela(*ana(an$ -en3ela*(an$
-en.(o-un+(a*+(an$ -en..una(an$ -ela8an+$ -era1at$
-eren=ana(an$ -e-buat dan la+n;la+n.
b. Kata (er3a a(t+B 8an. d+.una(an dala- penul+*an 3udul un+t
(o-peten*+ *edapat -un.(+n d+0+ndar+ pen..unaan (ata (er3a
antara la+n / -e-a0a-+$ -en.eta0u+$ -eneran.(an$ -e-pela3ar+$
-en.ura+(an$ -en.ert+ dan atau 8an. *e3en+*.
Pedoman Penyusunan SKKNI
20
". D1/)&13/1 U*1% K603'%'*/1
>+*(r+p*+ un+t (o-peten*+ -erupa(an bentu( (al+-at 8an. -en3ela*(an
*e=ara *+n.(at +*+ dar+ 3udul un+t (o-peten*+ 8an. -end+*(r+p*+(an
pen.eta0uan$ (etera-p+lan dan *+(ap (er3a 8an. d+butu0(an dala-
-en8ele*a+(an *atu tu.a* pe(er3aan 8an. d+per*8arat(an dala- 3udul
un+t (o-peten*+.
#. E('0'* K603'%'*/1
&le-en (o-peten*+ adala0 -erupa(an ba.+an (e=+l dar+ un+t
(o-peten*+ 8an. -en.+dent+B+(a*+(an a(t+v+ta* 8an. 0aru* d+(er3a(an
untu( -en=apa+ un+t (o-peten*+ ter*ebut. &le-en (o-peten*+ d+tul+*
-en..una(an (al+-at a(t+B dan 3u-la0 ele-en (o-peten*+ untu(
*et+ap un+t (o-peten*+ terd+r+ dar+ 2 *a-pa+ 5 ele-en (o-peten*+.
Kandun.an dar+ ele-en (o-peten*+ pada *et+ap un+t (o-peten*+ dapat
-en=er-+n(an un*ur / E-eren=ana(an$ -en8+ap(an$ -ela(*ana(an$
-en.evalua*+ dan -elapor(anE.

;. K&1%'&1$ U*-,) K'&-$
Kr+ter+a un3u( (er3a -erupa(an bentu( pern8ataan 8an.
-en..a-bar(an (e.+atan 8an. 0aru* d+(er3a(an untu( -e-pera.a(an
0a*+l (er3a/(ar8a pada *et+ap ele-en (o-peten*+. Kr+ter+a un3u( (er3a
0aru* -en=er-+n(an a(t+v+ta* 8an. dapat -en..a-bar(an # a*pe(
8a+tu pen.eta0uan$ (etera-p+lan dan *+(ap (er3a. :ntu( *et+ap ele-en
(o-peten*+ dapat terd+r+ 2 */d 5 (r+ter+a un3u( (er3a dan d+ru-u*(an
dala- (al+-at teru(ur den.an bentu( pa*+B.
2e-+l+0an (o*a(ata dala- -enul+* (al+-at K:K 0aru* -e-per0at+(an
(eteru(uran a*pe( pen.eta0uan$ (etera-p+lan$ dan *+(ap (er3a$ 8an.
d+tul+* den.an -e-per0at+(an level ta(*ono-+ Bloo- dan
pen.e-ban.ann8a 8an. ter(a+t den.an a*pe(;a*pe( p*+(o-otor+($
(o.n+t+B dan aBe(t+B *e*ua+ den.an t+n.(at (e*ul+tan pela(*anaan tu.a*
pada t+n.(atan/urutan un+t (o-peten*+.

!. B$%$/$* V$&1$5'(
Bata*an var+abel untu( un+t (o-peten*+ -+n+-al dapat -en3ela*(an /
a. Konte( var+abel 8an. dapat -endu(un. atau -ena-ba0 (e3ela*an
tentan. +*+ dar+ *e3u-la0 ele-en un+t (o-peten*+ pada *atu un+t
Pedoman Penyusunan SKKNI
21
(o-peten*+ tertentu$ dan (ond+*+ la+nn8a 8an. d+perlu(an dala-
-ela(*ana(an tu.a*.
b. 2erlen.(apan 8an. d+perlu(an *epert+ peralatan$ ba0an atau
Ba*+l+ta* dan -ater+ 8an. d+.una(an *e*ua+ den.an per*8aratan
8an. 0aru* d+penu0+ untu( -ela(*ana(an un+t (o-peten*+.
=. Tu.a* 8an. 0aru* d+la(u(an untu( -e-enu0+ per*8aratan un+t
(o-peten*+.
d. 2eraturan;peraturan 8an. d+perlu(an *eba.a+ da*ar atau a=uan
dala- -ela(*ana(an tu.a* untu( -e-enu0+ per*8aratan
(o-peten*+.
7. P$*.,$* P'*1($1$*
2anduan pen+la+an +n+ d+.una(an untu( -e-bantu pen+la+ dala-
-ela(u(an pen+la+an/pen.u3+an pada un+t (o-peten*+ antara la+n
-el+put+ /
a. 2en3ela*an tentan. 0al;0al 8an. d+perlu(an dala- pen+la+an antara
la+n / pro*edur$ alat$ ba0an dan te-pat pen+la+an *erta pen.ua*aan
un+t (o-peten*+ tertentu$ dan un+t (o-peten*+ 8an. 0aru* d+(ua*a+
*ebelu-n8a *eba.a+ per*8aratan a1al 8an. d+perlu(an dala-
-elan3ut(an pen.ua*aan un+t (o-peten*+ 8an. *edan. d+n+la+ *erta
(eter(a+tann8a den.an un+t (o-peten*+ la+n.
b. Kond+*+ pen.u3+an -erupa(an *uatu (ond+*+ 8an. berpen.aru0 ata*
ter=apa+n8a (o-peten*+ (er3a$ d+-ana$ apa dan ba.a+-ana *erta
l+n.(up pen+la+an -ana 8an. *e0aru*n8a d+la(u(an$ *eba.a+ =onto0
pen.u3+an d+la(u(an den.an -etode te*t tertul+*$ 1a1an=ara$
de-on*tra*+$ pra(te( d+ te-pat (er3a dan -en..una(an alat
*+-ulator.
=. 2en.eta0uan 8an. d+butu0(an$ -erupa(an +nBor-a*+ pen.eta0uan
8an. d+perlu(an untu( -endu(un. ter=apa+n8a (r+ter+a un3u( (er3a
pada un+t (o-peten*+ tertentu.
d. Ketera-p+lan 8an. d+butu0(an$ -erupa(an +nBor-a*+ (etera-p+lan
8an. d+perlu(an untu( -endu(un. ter=apa+n8a (r+ter+a un3u( (er3a
pada un+t (o-peten*+ tertentu.
e. <*pe( (r+t+* -erupa(an a*pe( atau (ond+*+ 8an. 0aru* d+-+l+(+
*e*eoran. untu( -ene-u(enal+ *+(ap (er3a untu( -endu(un.
ter=apa+n8a (r+ter+a un3u( (er3a pada un+t (o-peten*+ tertentu.
Pedoman Penyusunan SKKNI
22
<. K603'%'*/1 K,*=1
Ko-peten*+ (un=+ -erupa(an per*8aratan (e-a-puan 8an. 0aru*
d+-+l+(+ *e*eoran. untu( -en=apa+ un3u( (er3a 8an. d+per*8arat(an
dala- pela(*anaan tu.a* pada un+t (o-peten*+ tertentu 8an.
terd+*tr+bu*+ dala- % (tu3u0 (r+ter+a (o-peten*+ (un=+ antara la+n/
1. ,en.u-pul(an$ -en.anal+*a dan -en.or.an+*a*+(an +nBor-a*+.
2. ,en.(o-un+(a*+(an +de;+de dan +nBor-a*+
#. ,eren=ana(an dan -en.or.an+*a*+(an (e.+atan.
'. Be(er3a*a-a den.an oran. la+n dan (elo-po(
5. ,en..una(an .a.a*an *e=ara -ate-at+* dan te(n+*
". ,e-e=a0(an -a*ala0
%. ,en..una(an te(nolo.+
,a*+n.;-a*+n. dar+ (etu3u0 (o-peten*+ (un=+ ter*ebut$ -e-+l+(+
t+n.(atan dala- t+.a (ata.or+. Kata.or+ *eba.a+-ana d+-a(*ud
tertuan. dala- tabel .rada*+ (o-peten*+ (un=+ ber+(ut (L+0at tabel
.rada*+ (o-peten*+ (un=+.
Tabel .rada*+ (o-peten*+ (un=+ -erupa(an daBtar 8an.
-en..a-bar(an /
- Ko-peten*+ (un=+ (ber+*+ %
(o-peten*+ (un=+
- T+n.(at/n+la+ (1$ 2 dan #.
9. T$5'( G&$.$/1 K603'%'*/1 K,*=1
T<B&L G5<><SI (TI4GK<T<4 K@,2&T&4SI K:47I
K@,2&T&4SI
K:47I
TI4GK<T 1
D,ela(u(an
Ke.+atanE
TI4GK<T 2
D,en.elola
Ke.+atanE
TI4GK<T #
D,en.evalua*+ dan
,e-od+B+(a*+
2ro*e*E
. M'*+,03,()$*,
0'*+$*$(1/$
.$*
0'*+6&+$*1/$/1
2)$* 1*86&0$/1
M'*+1),%1 3'.60$*
>$*+ $.$ .$*
0'&')$0 .$&1 /$%,
/,05'& 1*86&0$/1
M'*+$)/'/ .$*
0'&')$0 ('514
.$&1 /$%, /,05'&
1*86&0$/1
M'*'(1%1 .$*
0'*>$&1*+ ('514
.$&1 /$%, /,05'&
.$* 0'*+'?$(,$/1
),$(1%$/ 1*86&0$/1
2. M'*+2
)60,*1)$/1)$*
1*86&0$/1 .$*
1.'21.'
M'*'&$3)$* 5'*%,)
)60,*1)$/1 ,*%,)
0'*+$*%1/13$/1
)6*%') )60,*1)$/1
/'/,$1 -'*1/ .$*
+$>$
5'&)60,*1)$/1.
M'*'&$3)$*
+$+$/$*
1*86&0$/1 .'*+$*
0'01(14 +$>$
>$*+ 3$(1*+
/'/,$1.
M'01(14 06.'( .$*
5'*%,) >$*+ /'/,$1
.$* 0'03'&5$1)1
.$* 0'*+'?$(,$/1
-'*1/ )60,*1)$/1
.$&1 5'&5$+$1
0$=$0 -'*1/ .$*
+$>$ =$&$
Pedoman Penyusunan SKKNI
23
5'&)60,*1)$/1.
". M'&'*=$*$)$*
.$* 0'*+2
6&+$*1/$/1)$*
)'+1$%$*
B')'&-$ .1 5$@$4
3'*+$@$/$* $%$,
/,3'&?1/1
M'*+)66&.1*1&
.$* 0'*+$%,&
3&6/'/ 3')'&-$$*
.$* 0'*'%$3)$*
3&16&1%$/ )'&-$
M'*++$5,*+)$*
/%&$%'+1, &'*=$*$,
3'*+$%,&$*, %,-,$*
.$* 3&16&1%$/ )'&-$.
#. B')'&-$/$0$
.'*+$* 6&$*+
($1* A )'(6036)
M'($)/$*$)$*
)'+1$%$*2)'+1$%$*
>$*+ /,.$4
.13$4$01 /$)%1?$/
&,%1*
M'($)/$*$)$*
)'+1$%$* .$*
0'05$*%,
0'&,0,/)$*
%,-,$*
B')'&-$/$0$ ,*%,)
0'*>'('/$1)$*
)'+1$%$*2)'+1$%$*
>$*+ 5'&/18$%
)603(').
;. M'*++,*$)$*
+$+$/$* /'=$&$
0$%'0$%1/ .$*
%')*1/
M'($)/$*$)$*
%,+$/2%,+$/ >$*+
/'.'&4$*$ .$* %'($4
.1%'%$3)$*
M'01(14 +$+$/$*
.$* %')*1) 5')'&-$
>$*+ %'3$% ,*%,)
0'*>'('/$1)$*
%,+$/2%,+$/ >$*+
)603(')
B')'&-$/$0$ .$($0
0'*>'('/$1)$*
%,+$/ >$*+ ('514
)603(') .'*+$*
0'*++,*$)$*
%')*1) .$*
0$%'0$%1/
!. M'0'=$4)$*
0$/$($4
M'0'=$4)$*
0$/$($4 ,*%,)
%,+$/ &,%1* .1
5$@$4
3'*+$@$/$*
//,3'&?1/1
M'0'=$4)$*
0$/$($4 ,*%,)
%,+$/ &,%1* /'=$&$
0$*.1&1
5'&.$/$&)$*
3'.60$*/
3$*.,$*
M'0'=$4)$*
0$/$($4 >$*+
)603(') .'*+$*
0'*++,*$)$*
3'*.')$%$* 0'%6.$
>$*+ /1/%10$%1/
7. M'*++,*$)$*
%')*6(6+1
M'*++,*$)$*
%')*6(6+1 ,*%,)
0'05,$% 5$&$*+
.$* -$/$ >$*+
/18$%*>$ 5'&,($*+2
,($*+ 3$.$ %1*+)$%
.$/$& .1 5$@$4
3'*+$@$/$*/
/,3'&?1/1
M'*++,*$)$*
%')*6(6+1 ,*%,)
0'*+)6*/%&,)/1,
0'*+2
6&+$*1/$/1)$*
$%$, 0'05,$%
3&6.,) 5$&$*+
$%$, -$/$
5'&.$/$&)$*
.'/$1*
M'*++,*$)$*
%')*6(6+1 ,*%,)
0'05,$%
.'/$1*/0'&$*=$*+,
0'*++$5,*+)$*,
0'06.181)$/1 .$*
0'*+'05$*+)$*
3&6.,) 5$&$*+ $%$,
-$/$

Pedoman Penyusunan SKKNI
24
7onto0 pen.+*+an un+t (o-peten*+ dapat d+l+0at d+ ba1a0 /
KODE UNIT : KJK.SP02.0"!.0
JUDUL UNIT : M'*>,/,* D'/$1* Pilot Project
DESKRIPSI UNIT : :n+t +n+ ber0ubun.an den.an (etera-p+lan$
pen.eta0uan dan *+(ap (er3a 8an. d+butu0(an
dala- -en8u*un de*a+n pilot project pada
Kopera*+ Ja*a Keuan.an.
ELEMEN KOMPETENSI KRITERIA UNJUK KERJA
1. ,e-per*+ap(an
pen8u*unan de*a+n
pilot project
1.1 2eraturan perundan.;undan.an
d++nventar+*+r.
1.2 5en=ana *trate.+* or.an+*a*+
d++dent+B+(a*+.
1.# Keter*ed+aan *u-berda8a d++dent+B+(a*+.
1.' ?a*+l +dent+B+(a*+ d+d+*(u*+(an.
2. ,enetap(an ren=ana
pela(*anaan
2.17apa+an (+ner3a pilot project d+tetap(an.
2.2Ta0ap;ta0ap pela(*anaan pilot project
d+*u*un.
2.#Jad1al pela(*anaan pilot project d+*u*un.
2.'<lo(a*+ *u-berda8a dan petun3u(
pela(*anaan pilot project d+tetap(an.
2.55en=ana pela(*anaan pilot project
d+*o*+al+*a*+(an.
#. ,enetap(an *+*te-
-on+tor+n. dan
evalua*+
#.1 Ind+(ator -on+tor+n. dan evalua*+
d+tetap(an.
#.2 In*tru-en -on+tor+n. dan evalua*+
d+per*+ap(an.
#.# S+*te- -on+tor+n. dan evalua*+
d+tetap(an.
#.' S+*te- -on+tor+n. dan evalua*+
d+*o*+al+*a*+(an.
#.5 2en8u*unan de*a+n pilot project
d+evalua*+.
'. ,elapor(an 0a*+l
(e.+atan pen8u*unan
de*a+n pilot project
#.1For-at laporan d+*+ap(an.
#.2Laporan 0a*+l (e.+atan pen8u*unan
de*a+n pilot project d+buat dan d+lapor(an.
BATASAN VARIABEL :
1. Konte( var+abel /
:n+t +n+ berla(u untu( GGGGGGGGGGG(ele-en (o-peten*+$ 8an.
d+.una(an untu( GGGGGGGGGG.(3udul un+t pada
*e(tor/b+dan..............
Pedoman Penyusunan SKKNI
25
2. 2erlen.(apan untu( ........................ (3udul un+t$ -en=a(up /
2.1GGGGGGGGGGGGG.
2.2GGGGGGGGGGGGG.
2.#>*t.
#. Tu.a* pe(er3aan untu( ......................... (3udul un+t$ -el+put+ /
#.1 GGGGGGGGGGGGGGG
#.2 ......................................................
#.# >*t.
'. 2eraturan untu( ............................ (3udul un+t$ adala0 /
'.1 ....................................................
'.2 ....................................................
'.# >*t.
PANDUAN PENILAIAN :
1. 2en3ela*an pro*edur pen+la+an /
:n+t (o-peten*+ 8an. 0aru* d+(ua*a+ *ebelu-n8a 8an. -un.(+n d+perlu(an
*ebelu- -en.ua*a+ un+t (o-peten*+ +n+ den.an un+t;un+t (o-peten*+ 8an.
ter(a+t /
1.1 KJK.S201.00".01 / ....................................................... (3udul un+t.
1.2 KJK.S202.0#5.01 / ....................................................... (3udul un+t.
2. Kond+*+ pen+la+an /
2.1 Kond+*+ pen+la+an -erupa(an a*pe( dala- pen+la+an 8an. *an.at
berpen.aru0 ata* ter=apa+n8a (o-peten*+ ........................! (3udul un+t.
2.2 2en+la+an dapat d+la(u(an den.an =ara / l+*an$ tertul+*$
de-on*tra*+/pra(te($ dan *+-ula*+ d+ 1or(*0op dan atau d+ te-pat
(er3a.
#. 2en.eta0uan 8an. d+butu0(an /
2en.eta0uan 8an. d+butu0(an untu( -endu(un. un+t (o-peten*+ +n+
*eba.a+ ber+(ut /
#.1GGGGGGGG..
#.2GGGGGGGG..
#.#>*t.
'. Ketera-p+lan 8an. d+butu0(an /
Ketera-p+lan 8an. d+butu0(an untu( -endu(un. un+t (o-peten*+ +n+
*eba.a+ ber+(ut /
'.1 ................................
'.2 ................................
'.# >*t.
5. <*pe( (r+t+* /
<*pe( (r+t+* 8an. -erupa(an (ond+*+ (er3a untu( d+per0at+(an dala-
-endu(un. un+t (o-peten*+ +n+$ *eba.a+ ber+(ut /
5.1 ......................................
5.2 >*t.
Pedoman Penyusunan SKKNI
26
KOMPETENSI KUNCI
NO KOMPETENSI KUNCI DALAM UNIT INI TINGKAT
1. ,en.u-pul(an$ -en.anal+*a dan -en.or.an+*a*+(an +nBor-a*+ 1
2. ,en.(o-un+(a*+(an +de dan +nBor-a*+ 1
#. ,eren=ana(an dan -en.or.an+*a*+(an (e.+atan 1
'. Be(er3a*a-a den.an oran. la+n dan (elo-po( 1
5. ,en..una(an .a.a*an *e=ara -ate-at+* dan te(n+* #
". ,e-e=a0(an -a*ala0 2
%. ,en..una(an te(nolo.+ 2
7atatan 9
:ntu( -en3a-+n (e*era.a-an SKK4I d+tuan.(an /
1. :(uran (erta* <' %0 ) C0 .ra- den.an 0eader Booter 2.5 =-$ -ar.+n* (+r+ #.5 =-
dan -ar.+n (anan 2.5 =-.
2. Tul+*an -en..una(an 0uruB <r+al u(uran 12.
#. 2enul+*an B<B berlan3ut d+ ba1a0 B<B *ebelu-n8a. (t+da( p+nda0 0ala-an
B. U&,%$* P'*>,/,*$* SKKNI
1. ?ala-an Sa-pul
?ala-an *a-pul dapat d+=antu-(an (al+-at;(al+-at *eba.a+ ber+(ut /
a. La-ban. Garuda Indone*+a
b. ,enter+ Tena.a Ker3a dan Tran*-+.ra*+ 5I
=. Keputu*an ,enter+ Tena.a Ker3a dan Tran*-+.ra*+ 5I
4o-or / Kep. ........ / ,en / ........ / 200 .....
Tentan. / 2enetapan Standar Ko-peten*+ Ker3a 4a*+onal
Indone*+a *e(tor/*ub *e(tor/b+dan. (ea0l+an/pe(er3aan.
2. ?ala-an Surat Keputu*an ,enter+
?ala-an *urat (eputu*an ,enter+ ber+*+ /
a. Keputu*an ,enter+
b. La-p+ran / Keputu*an ,enter+
Tentan. 2enetapan Standar Ko-peten*+ Ker3a 4a*+onal Indone*+a
*e(tor/*ub *e(tor/b+dan. (ea0l+an/pe(er3aan .............................
Pedoman Penyusunan SKKNI
27
#. ?ala-an Bab I 2enda0uluan
a. Latar Bela(an.
b. Tu3uan
=. 2en.ert+an
d. 2en..unaan SKK4I
e. For-at Standar SKK4I
B. Grada*+ Ko-peten*+ Kun=+
.. 5u-u*an KK4I
0. Kelo-po( Ker3a
Catatan %
Pada latar belakang perlu ditambahkan bagan pemetaan sektor, sub sektor, bidang
dan sub bidang dengan menggunakan acuan K"* yang dikeluarkan oleh "PS
berdasarkan ++! No! &, tahun &--. tentang statistik!
'. ?ala-an Bab II Standar Ko-peten*+ Ker3a 4a*+onal Indone*+a.
a. KodeB+(a*+ :n+t Ko-peten*+
b. 2enuan.an KK4I dala- SKK4I
=. 2enuan.an pa(et un+t (o-peten*+ pada 3en3an. (ual+B+(a*+
pe(er3aan/3abatan pada SKK4I b+dan. pe(er3aan tertentu.
d. >aBtar :n+t Ko-peten*+
e. :n+t;un+t Ko-peten*+
5. ?ala-an Bab III 2enutup
Pedoman Penyusunan SKKNI
28
BAB IV
TAHAPAN PENYUSUNAN SKKNI
>raBt/5an=an.an SKK4I 8an. tela0 d+*u*un ole0 T+- Te(n+* *elan3utn8a a(an
d+ba0a* dan d+B+nal+*a*+ ole0 2an+t+a Te(n+* 8an. -el+bat(an nara *u-ber 8an.
d+perlu(an *e0+n..a -en3ad+ 5SKK4I. Ke-ud+an *elan3utn8a 5SKK4I a(an
d+ba1a dan d+ba0a* -elalu+ Hor(*0op/2ra Konven*+ 5SKK4I 8an.
d+*elen..ara(an ole0 2an+t+a Te(n+* 5SKK4I. 2ela(*anaan pra Konven*+
*eban8a(;ban8a(n8a # (t+.a (al+ dan 0a*+ln8a a(an d+a3u(an ole0 2an+t+a
Te(n+* untu( d+ ver+B+(a*+ ole0 B4S2 untu( (eperluan (e=u(upan/(ela8a(an
pro*e* *ert+B+(a*+ (o-peten*+ .
<pab+la (e=u(upan/(ela8a(an ver+B+(a*+ tela0 *ele*a+ d+la(u(an ole0 B4S2 dan
=atatan -a*u(an ver+B+(a*+ ole0 B4S2 tela0 d+perba+(+ ole0 T+- Te(n+*$ -a(a
T+- Te(n+* *e.era -eran=an. dan -eren=ana(an Konven*+ 4a*+onal dala-
ran.(a pe-ba(uan 5SKK4I -en3ad+ SKK4I.
Konven*+ 4a*+onal 8an. d+*elen..ara(an ole0 2an+t+a Te(n+* 0aru* -el+bat(an
1a(+l;1a(+l dar+ un*ur pe-an.(u (epent+n.an (stakeholder$ antara la+n/
a*o*+a*+ proBe*+$ a*o*+a*+ peru*a0aan/+ndu*tr+$ a*o*+a*+ le-ba.a pelat+0an
(er3a$ pa(ar/a0l+/pra(t+*+ d+ b+dan.$ +n*tan*+ 8an. -e-b+dan.+ (etena.a(er3aan$
+n*tan*+ te(n+* ter(a+t dan B4S2.
2en8u*unan 5SKK4I d+a1al+ den.an pen8+apan draBt a1al 5SKK4I
berda*ar(an anal+*+* urutan pe(er3aan pada pro*e* produ(*+ baran./3a*a
$anal+*+* tu.a*/3abatan *e*ua+ (ebutu0an +ndu*tr+/dun+a u*a0a/pa*ar (er3a 8an.
d+p+l+0 berda*ar(an pr+or+ta* pen8u*unan *tandar (o-peten*+ (er3a .
TAHAPAN PENYUSUNAN SKKNI
Pedoman Penyusunan SKKNI
PERENCANAAN
PENETAPAN SKKNI
PEMBAKUAN RSKKNI
PENYUSUNAN RSKKNI
29
A. P'&'*=$*$$*
2eren=anaan pen8u*unan 5SKK4I d+pra(ar*a+ ole0 In*tan*+ Te(n+*
2e-b+na Se(tor dala- 0al +n+ dapat -erupa(an >eparte-en
Te(n+*/L24>/atau le-ba.a 8an. berda*ar(an peraturan perundan.an
d+tetap(an *eba.a+ pe-b+na *e(tor tertentu$ .una -en8u*un 5en=ana
Indu( 2en8u*unan 5SKK4I untu( *e(tor 8an. d+b+nan8a
5en=ana Indu( +n+ a(an -e-uat pal+n. t+da( -en=a(up berapa ban8a(
3en+*$ 3u-la0 dan b+dan. pe(er3aan 8an. a(an d+*u*un SKK4I n8a 8an.
-erupa(an (ebutu0an untu( pe-b+naan S>, d+*e(tor ter*ebut.
Kebutu0an d+-a*ud(an adala0 (ebutu0an 8an. ter(a+t den.an (ebutu0an
S>, 8an. (o-peten untu( -endu(un. (eber0a*+lan *e(tor ter*ebut.
Keberadaan 5en=ana Indu( *epert+ 0aln8a masterplan 8an. dapat
-en..a-bar(an pe-etaan *e=ara (e*eluru0an 8an. a(an d+.arap -elalu+
ta0apan 3an.(a pende($-enen.a0 dan pan3an. 8an. d+*e*ua+(an den.an
(e-a-puan 8an. d+-+l+(+ ole0 *e(tor ter*ebut be*erta pr+or+ta* pr+or+ta*
8an. d+tetap(an .
>ala- -en8u*un ren=ana +ndu( pen8u*unan 5SKK4I$ +n*tan*+ te(n+*
pe-b+na *e(tor *e0aru*n8a -el+bat(an *eluru0 *takeholder dan/atau
-e-per0at+(an u*ul dan *aran *erta -a*u((an dar+ -a*8ara(at proBe*+$
+ndu*tr+$ dun+a u*a0a 8an. ter(a+t den.an *e(tor ter*ebut.
B. P'*>,/,*$* RSKKNI
2en8u*unan 5SKK4I *e0aru*n8a d+la(u(an pada pe(er3aan 8an. belu-
-e-+l+(+ SKK4I 8an. d+tetap(an dala- :: 4o-or 1# Ta0un 200# atau ::
la+n 8an. *ebelu-n8a tela0 d+berla(u(an .
:ntu( *tandar (etra-p+lan la+n 8an. d+*u*un berda*ar(an (epada (etentuan
la+n 8an. belu- -en.a=u (epada undan. undan. 8an. ter(a+t den.an
*tandar+*a*+ proBe*+$ -a(a *eba+(n8a a.ar *+*te- na*+onal dapat ber3alan
dan dapat d+(ata.or+(an *eba.a+ Standar Ko-peten*+ Ker3a 4a*+onal$ -a(a
*e.era dapat -en8e*ua+(an berda*ar(an (etentuan 8an. terbaru atau 8an.
leb+0 t+n..+ .
Pedoman Penyusunan SKKNI
30
?al +n+ untu( dapat -en3a-+n (eab*a0an apab+la *e1a(tu 1a(tu *tandar
(o-peten*+ d+-a(*ud a(an d+not+B+(a*+(an (e le-ba.a +nterna*+onal dan
*eba.a+ a=uan untu( d+band+n.(an den.an *tandar (o-peten*+ (er3a ne.ara
la+n dala- Boru- -utual re=o.n+t+on a.ree-ent (,5< pada era .lobal 8an.
*e=ara perla0an tela0 -ula+ d+berla(u(an tanpa (+ta *adar+ *ebelu-n8a .
5SKK4I d+*u*un -en..una(an pola 5,7S$ 8an. d+la(u(an ole0 T+-
pen8u*un 5SKK4I 8an. d+bentu( ole0 Ko-+te SKK4I dan/atau 2an+t+a
Te(n+* den.an (ean..otaan terd+r+ dar+ un*ur a*o*+a*+ proBe*+$ pa(ar$
pra(t+*+$ +ndu*tr+$ dan +n*tan*+ te(n+* pe-b+na *e(tor.
2e-ba0a*an draBt 5SKK4I d+la(*ana(an -elalu+ pra (onven*+. ?a*+l pra
(onven*+ 5SKK4I 8an. tela0 d+ed+t d+*era0(an (epada B4S2 untu(
d+ver+B+(a*+ .una (e=u(upan dan (ela8a(an pro*e* *ert+B+(a*+ (o-peten*+ .
2ela(*anaan ver+B+(a*+ ole0 B4S2 d+la(u(an untu( 3an.(a 1a(tu pal+n.
la-a 1' ( e-pat bela* 0ar+ (er3a *e3a( tan..al d+ter+-a ole0 B4S2
berda*ar(an bu(t+ a.enda *urat pener+-aan dar+ pan+t+a Te(n+* atau
pe3abat +n*tan*+ te(n+* pe-b+na *e(tor .
C. P'05$),$* RSKKNI
2e-ba(uan 5SKK4I d+la(u(an -elalu+ pen8elen..araan Boru- (onven*+
8an. d+(oord+na*+(an ole0 (o-+te/pan+t+a te(n+* 5SKK4I pada +n*tan*+
te(n+* pe-b+na *e(tor. 2en8elen..araan Boru- (onven*+ -el+bat(an
a*o*+a*+ proBe*+$ pa(ar$ pra(t+*+$ le-ba.a d+(lat$ +ndu*tr+$ pe-er0at+ proBe*+$
>eparte-en Tena.a Ker3a dan Tran*-+.ra*+ dan B4S2.
Foru- (onven*+ -en.0a*+l(an ba(uan 5SKK4I 8an. tela0 d+*etu3u+ ole0
*eluru0 pe-an.(u (epent+n.an untu( d+tetap(an -en3ad+ SKK4I.
D. P'*'%$3$* SKKNI
5SKK4I 8an. tela0 d+ba(u(an -elalu+ Boru- (onven*+$ d+u*ul(an ole0
+ntan*+ te(n+* pe-b+na *e(tor (epada ,enter+ -elalu+ >+re(torat Jenderal
8an. -e-b+dan.+ pelat+0an (er3a untu( d+tetap(an -en3ad+ SKK4I den.an
d+la-p+r+ ber+ta a=ara (onven*+ den.an te-bu*ann8a (epada Ketua B4S2 .
2enetapan 5SKK4I -en3ad+ SKK4I d+la(u(an ole0 >+re(torat Jenderal
8an. -e-b+dan.+ peenetapan *tandar (o-peten*+ Ker3a pal+n. la-a dala-
Pedoman Penyusunan SKKNI
31
(urun 1a(tu 20 ( dua pulu0 0ar+ (er3a *e3a( d+ter+-an8a u*ulan dar+
+n*tan*+ te(n+* pe-b+na *e(tor den.an bu(t+ tan..al a.enda pener+-aan
*urat. >ala- 0al terdapat penola(an dan atau *aran perba+(an dan atau
pen8e-purnaan reda(*+onal a(an d+ber+(an *e=ara *e=ara berta0ap ba+(
l+*an -aupun tertul+*. SKK4I 8an. tela0 d+tetap(an ole0 ,enter+ (e-ud+an
dala- 3an.(a 1a(tu 8an. *+n.(at a(an d+*a-pa+(an/d+*era0(an (epada
In*tan*+ Te(n+* 2e-b+na Se(tor 8an. -en.u*ul(an untu( (e-ud+an
d+berla(u(an *e=ara na*+onal d+*e(torn8a
SKK4I 8an. tela0 d+tetap(an berla(u *e=ara na*+onal dan -en3ad+ a=uan
pen8elen..araan pend+d+(an dan pelat+0an proBe*+$ u3+ (o-peten*+ dan
*ert+B+(a*+ proBe*+ *erta (eperluan la+n 8an. ber*an.(utan den.an +tu.
SKK4I *eba.a+-ana d+-a(*ud 8an. tela0 d+tetap(an ole0 ,enter+ dapat
d+t+n3au *et+ap 3an.(a 1a(tu l+-a ta0un atau *e*ua+ den.an (ebutu0an 8an.
d+u*ul(an ole0 (o-un+ta* proBe*+ -elalu+ +n*tan*+ te(n+* pe-b+na *e(tor
n8a .
Pedoman Penyusunan SKKNI
32
B<B VII
2&4:T:2
:pa8a pen.e-ban.an S>, pada u-u-n8a dan pen+n.(atan (ual+ta* dan
produ(t+v+ta* tena.a (er3a (0u*u*n8a 8an. ter=er-+n dala- pen+n.(atan
(o-peten*+ (er3a *e=ara berta0ap a(an teru* d+la(u(an den.an -a(*ud a.ar
da8a *a+n. tena.a (er3a Indone*+a dapat -en+n.(at untu( -en.0adap+ era
pa*ar beba* 8an. penu0 den.an tantan.an .
:pa8a ter*ebut d+la(u(an den.an berba.a+ pende(atan antara la+n
pen8elara*an re.ula*+$ rev+tal+*a*+ (ele-ba.aan le-ba.a d+(lat 8an. -el+put+
*arana dan pra*arana$ pro.ra-$ S>, dan -ana3e-en pen.elolaan le-ba.a
d+(lat -erupa(an pr+or+ta* 8an. t+da( b+*a d+tunda tunda la.+.
Ter(a+t den.an rev+tal+*a*+ d+b+dan. pro.ra- -a(a t+da( terlepa* dar+ berba.a+
*tandar (o-peten*+ (er3a 0aru* d+per*+ap(an ole0 *e-ua p+0a( 8an. ter(a+t
ba+( pe-er+nta0$ *1a*ta dan -a*8ara(at$ ole0 (arenan8a untu( -e-perlan=ar
ter=+ptan8a *tandar (o-peten*+ 8an. dapat d+a(u+ ole0 *e-ua p+0a( d+perlu(an
adan8a *uatu pedo-an pen8u*unan *tandar (o-peten*+ (er3a
2edo-an Tata 7ara 2en8u*unan Standar Ko-peten*+ Ker3a 4a*+onal +n+
d+0arap(an dapat d+.una(an ole0 para p+0a( ter(a+t dala- -ereal+*a*+(an
pen8u*unan *tandar (o-peten*+ 8an. tela0 la-a d+tun..u ole0 *e-ua p+0a(
*eba.a+ a=uan pe-b+naan dan pen.e-ban.an S>, d+ Indone*+a *e*ua+
den.an (ebutu0an pa*ar (er3a.
Se-o.a den.an d+terb+t(ann8a pedo-an +n+$ (+at untu( -ela(u(an pen8u*unan
SKK4I d+*e-ua *e(tor dan b+dan. pe(er3aan a(an *e-a(+n =epat ber.era($
d+na-+* dan terara0$ *+*te-at+*$ eBe(t+B dan eB+*+en. K+ran8a dala- *uatu pro*e*
pa*t+ ada *a3a (e(uran.an dan (et+da(*e-purnaan *epert+ pepata0 t+ada
.ad+n. 8an. ta( reta(. @le0 *ebab +tu (et+da(*e-purnaan *enant+a*a a(an
teru* d+perba+(+ dan d+*e-pura(an ata* *aran dan -a*u(an dar+ Bapa(/Ibu/Sdr
*e(al+an *eba.a+ pe-ba=a 8an. *e(al+.u* pe-anBaat adan8a pedo-an +n+ ..
Pedoman Penyusunan SKKNI
33
<(0+rn8a (epada *e-ua p+0a( 8an. tela0 ber(on*tr+bu*+ dala- pen8u*unan
pedo-an +n+ (a-+ *a-pa+(an pen.0ar.aan 8an. *et+n..+ t+n..+n8a dan
d+u=ap(an ter+-a (a*+0.
Ja(arta$ 2% >e*e-ber 200C
>+re(tur Jenderal
2e-b+naan 2elat+0an dan 2rodu(t+v+ta*
M$/&1 H$/>$&
4I2/ 1"001%2#'
Pedoman Penyusunan SKKNI
34