Anda di halaman 1dari 15

1.

PENDAHULUAN
Nama Hamka sudah tidak asing lagi dalam bidang pemikiran Islam dan dikenali hampir
semua lapisan umat Islam rantau ini dan di peringkat antarabangsa, khususnya disekitar
tahun 1960-an dan 1970-an.. Beliau bukan sahaja dikenali sebagai ulama, aktiis p!litik,
malah terkenal juga sebagai se!rang sastera"an, sejara"an dan pujangga Islam.
#enghasilan karya $a%sir al-&'har telah mel!njakkan nama beliau di mata umat Islam
sebagai se!rang t!k!h yang berkaliber.
(ebagai t!k!h agama, Hamka terkenal dengan #idat!nya. #idat!nya diibaratkan
sebagai )magnet) yang dapat menarik perhatian pendengar.Hampir semua lapisan
masyarakat Islam yang pernah mendengar pidat! hamka terpes!na dengan *eramahnya
yang kerapkali berkesan di hati. (atu keistime"aan yang dimliki beliau ialah sentiasa
menyampaikan dak"ah se*ara sederhana dan penuh kelapangan dada. +ayanya itu
berlandaskan k!nsep, ),ekatkan insan kepada &llah dengan *inta, bukan ketakutan).
1
2. BIODATA TOKOH
Nama sebenar Hamka ialah Haji &bdul -alik .arim &mrullah. Nama hamka diambil
daripada singkatan nama sebenarnya dan nama ringkas inilah yang dikenali !leh banyak
!rang di nusantara amnya. #ada kebiasaannya !rang memanggil &buya Hamka, sebagai
menunjukkan rasa kasih dan h!rmat kepada beliau. #erkataan abuya dari bahasa &rab
yang bermaksud ayahku atau sese!rang yang dih!rmati dan disegani/ 0ahba 1 Ha%i'
Ham'ah 20073.
2.1 Latar belakang
Hamka dilahirkan di .ampung $anah (ireh, Negeri (ungai Batang, -aninjau,
-inangkabau, (umatera pada 14 -uharam 1524 Hijrah bersamaan 17 6ebruari 1907.
Bapanya bernama Haji &bdul .arim &mrullah manakala ibunya (iti (a%iyah binti
+elanggar yang juga digelar Bagind! Nan Batuah. Bapa Hamka juga adalah se!rang
ulama yang terkenal di -inangkabau dan di (umatera. Bapa beliau dikenali sebagai
pemba"a pembaharuan dalam Islam yang ketika itu disebut .aum -uda. #ada tahun
1941, bapa Hamka telah diasingkan !leh Belanda ke (ukabumi kerana %at"anya yang
dianggap mengganggu keamanan dan keselamatan umum. Bapanya meninggal dunia
pada 21 8un 1949, iaitu dua bulan sebelum tarikh pr!klamasi kemerdekaan
Ind!nesia/ $ajuddin (aman 19953.
2
#ada tahun 1927, Hamka telah pergi ke -ekah untuk menunaikan haji. .etika itu
beliau berusia 19 tahun. (ekembali ke tanah air pada tahun 1929, Hamka dikah"inkan
dengan (iti :aham. -ereka dikurniakan 10 !rang anak, tujuh lelaki dan tiga perempuan.
#ada 1972, isterinya telah meninggal dunia. Hamka pula "a%at pada 24 8ulai
1971/ $ajuddin (aman 19953.
3. PENDIDIKAN
Hamka mendapat pendidikan a"al di (ek!lah ,asar -aninjau sehingga kelas dua. .etika
Hamka berumur 10 tahun, ayahnya telah mendirikan sek!lah $ha"alib di #adang
#anjang. ,i sek!lah inilah Hamka mendalami ilmu agama dan mempelajari bahasa &rab.
Hamka merupakan se!rang anak yang rajin menuntut ilmu/ 0ahba 1 Ha%i' Ham'ah
20073.
Hamka mendapat didikan dalam pelbagai bidang ilmu pengetahuan seperti
%alsa%ah, sastera, sejarah, s!si!l!gi dan p!litik baik Islam mahupun barat. ,engan
kemahiran bahasa &rabnya yang tinggi, beliau dapat menyelidiki karya ulama dan
pujangga besar di $imur $engah seperti ;aki -ubarak, 8urji ;aidan, &bbas al-&<<ad,
-usta%a al--an%aluti dan Husain Haikal. -elalui bahasa &rab juga, beliau meneliti karya
sarjana #eran*is, Inggeris dan 8erman seperti &lbert =amus, 0illiam 8ames, (igmund
>!ti. Hamka juga rajin memba*a dan bertukar-tukar %ikiran dengan t!k!h-t!k!h terkenal
8akarta seperti H?( $j!kr!amin!t! :aden -as (urj!par!n!t!, Haji 6akhruddin, &r
5
(utan -ansur dan .i Bagus Hadikusum! sambil mengasah bakatnya menjadi pidat!
yang handal /$ajudin (amad 20093.
Hamka juga akti% dalam gerakan Islam melalui pertubuhan -uhammadiyah.
Beliau mengikuti pendirian -uhammadiyah mulai tahun 1929 untuk mela"an khura%at,
bidaah, tarekat dan kebatinan sesat #adang #anjang. -ulai tahun 1927, beliau mengetuai
*abang -uhammadiyah di #adang #anjang. #ada tahun 1929, Hamka mendirikan pusat
latihan pendak"ah -uhammadiyah dan dua tahun kemudian beliau menjadi k!nsul
-uhammadiyah di -akassar /$ajudin (amad 20093.
.emudian beliau terpilih menjadi ketua -ajlis #impinan -uhammadiyah di
(umatera Barat !leh .!n%erensi -uhammadiyah, menggantikan (.@. (utan -angkut!
pada tahun 1946. Beliau menyusun kembali pembangunan dalam .!ngres
-uhammadiyah ke 51 di @!gyakarta pada tahun 1990 /$ajudin (amad 20093.
#ada tahun 1995, Hamka dipilih sebagai penasihat pimpinan #usat -uhammadiyah. #ada
26 8ulai 1977, menteri &gama Ind!nesia, #r!%. ,r. -ukti &li melantik Hamka sebagai
ketua umum -ajlis Alama Ind!nesia tetapi beliau kemudiannya meletak ja"atan pada
tahun 1971 keran nasihatnya tidak dipedulikan !leh pemerintah Ind!nesia/ 0ahba 1
Ha%i' Ham'ah 20073.
4
4. KEGIATAN POLITIK
Bermulanya kegiatan p!litik Hamka pada tahun 1929 apabila beliau menjadi angg!ta
parti p!litik (arekat Islam. #ada tahun 1949, beliau membantu menetang kemaraan
kembali penjajah Belanda ke Ind!nesia melalui pidat! dan menyertai gerila di dalam
hutan di -edan. #ada tahun 1947, Hamka dilantik menjadi .etua Barisan #ertahanan
Nasi!nal, Ind!nesia. Beliau menjadi angg!ta .!nstituante -asyumi dan menjadi
pemidat! utama dalam #ilihan :aya Amum 1999. -asyumi kemudiannya diharamkan
!leh pemerintah Ind!nesia pada tahun 1960/ 0ahba 1 Ha%i' Ham'ah 20073.
,ari tahun 1964 hingga tahun 1966, Hamka telah dipenjarakan !leh #residen
(ukarn! kerana dituduh pr!--alaysia semasa berlakunya k!n%r!ntasi. (emasa
dipenjarakan, beliau mula menulis $a%sir al-&'har yang merupakan karya ilmiah
terbesarnya. (etelah keluar dari penjara, Hamka dilantik sebagai Badan -usya"arah
.ebajikan Nasi!nal Ind!nesia, angg!ta -ajlis #erjalanan Haji Ind!nesia, angg!ta
>embaga .ebudayaan Nasi!nal Ind!nesia/ 0ahba 1 Ha%i' Ham'ah 20073.
5. PENULISAN
.eb!lehan Hamka bukan sahaja dalam bidang keagamaan dan p!litik, Hamka juga ialah
se!rang "arta"an, penulis, edit!r dan penerbit. (ejak tahun 1920-an lagi Hamka telah
menjadi "arta"an kepada beberapa penerbitan akhbar seperti Pelita Andalas, Seruan
Islam, Bintang Islam dan Seruan Muhammadiyah / 0ahba 1 Ha%i' Ham'ah 20073.
9
#ada tahun 1927, beliau menjadi edit!r pada majalah Kemajuan Masyarakat dan
pada tahun 1952, beliau menjadi penerbit dan edit!r kepada majalah al-mahdi di
-akassar. (elain itu, Hamka juga pernah menjadi edit!r kepada majalah Pedoman
Masyarakat, Panji Masyarakat dan Gema Islam. (epanjang penglibatannya dalam bidang
penulisan, Hamka telah menghasilkan lebih 70 buah buku meliputi risalah dan karya
ilmiah, sastera serta %alsa%ah. &ntara karya ilmiah agama terbesarnya ta%sir al-&'har dari
ju'uk 1-50, sebanyak lima jilid yang digarap semasa dipenjara !leh #residen
(ukarn!/ 0ahba 1 Ha%i' Ham'ah 20073.
8asa dan khidmat Hamka turut mendapat penghargaan baik pada peringkat
nasi!nal dan internasi!nal. Beliau telah dianugerahkan ,!kt!r .eh!rmat, H!n!ris =ausa,
Aniersiti al-&'har pada tahun 1997, ,!kt!r H!n!ris =ausa, Aniersiti .ebangsaan
-alaysia 1974 dan gelaran ,atuk Ind!n! dan #angeran 0ir!gun! dari pemerintahan
Ind!nesia/ 0ahba 1 Ha%i' Ham'ah 20073.
6
. !ETODOLOGI PENTA"SI#AN HA!KA
,alam penulisan $a%siral-&'har, Hamka menggunakan kaedah penta%siran yang
menepati syarat-syarat penta%siran al-Buran yang digariskan !leh para ulama ta%sir.
Beliau menyatakan met!d penta%siran yang digunakan pada bahagian pendahuluan kitab
tersebut iaitu di ba"ah tajuk ke*il )Haluan $a%sir). (etelah penelitian dilakukan Hamka
didapati menggunakan met!d-met!d berikut ketika menta%sirkan al-BuranC
.1 Ta$%&r Al'()ran *engan Al'()ran
Hamka didapati mengaplikasikan met!d ini dalam menta%sirkan ayat al-Buran
sabagaimana ulama ta%sir yang lain iaitu sumber yang maDthur. Namun tidak kesemua
ayat-ayat al-Buran dita%sirkan dengan met!d tersebut. #enggunaan met!d tersebut dapat
dilihat ketika beliau menta%sirkan ayat 60 surah al-Basas.6iman &llah (.0.$C
-aksudnya C Dan aa jua un yang dianugerahkan keada kamu maka itu adalah
nikmat hidu didunia dan erhiasannya belaka. Dan aa jua yang ada disisi Allah,
itulah yang baik dan lebih kekal. Aakah tidak kamu !aham"
&yat ini men*eritakan tentang nikmat yang telah diberikan !leh &llah (.0.$
kepada manusia di muka bumi, tetapi apa yang kekal disisi-Nya ialah apa yang ada pada-
Nya yakni kebaikan dan kemuliaan. Bagi menjelaskan ayat ini beliau memba"a ayat 14
dari surah &li-Imran yang bermaksudC
7
-aksudnyaC Dihiaskan bagi manusia #inta syah$at, dari eremuan-eremuan dan
anak-anak dan kekayaan yang tersiman, dari emas dan erak dan kuda kenderaan
tersedia dan binatang-binatang ternak dan ber#u#uk tanam. Itu semuanya adalah
erhiasan hidu di dunia. Dan Allah di sisinya tersedia sebaik-baik eremuan.
,aripada kedua-dua ayat yang telah diba"a, beliau menjelaskan baha"a semua perhiasan
itu adalah benar dan manusia berkehendak akannya tetapi semua itu adalah tidak kekal di
sisi &llah s.".t dan apa yang kekal ialah sebaik-baik persiapan diri untuk menghadapi-
Nya /H.:usydi 19753.
.2 Ta$%&r Al'()ran *engan Ha*&t+
Hamka turut menggunakan met!d kedua terpenting dalam penta%siran al-Buran iaitu
ta%sir al-Buran dengan Hadith. #enggunaan met!d ini dikesan dalam penta%siran ayat 104
surah &li-ImranC
-aksudnyaC %endaklah ada antara kamu satu golongan yang mengajak keada
kebaikan, menyuruh berbuat ma&ru! dan melarang erbuatan mungkar. Dan mereka itu
ialah orang-orang yang beroleh kemenangan.
&yat di atas telah menerangkan tentang amar ma&ru! $a nahi mungkar. Bagi
menjelaskan ayat ini beliau telah mendatangkan beberapa hadith yang men*eritakan
tentang kepentingan perintah tersebut. ,isini dinyatakan beberapa ra"i hadith yang telah
7
digunakan !leh beliau dalam menta%sirkan ayat di atas. Iaitu hadith Hu'ai%ah r.a yang
diri"ayatkan !leh al-$irmidhi, hadith &bu (aDid al-.hudri yang diri"ayatkan !leh &bu
,aud dan al-$hirmidhi dan hadith &bdullah bin -asDud yang diri"ayatkan !leh imam
-uslim. Beliau telah menegaskan baha"a ketiga sanad ra"i di atas adalah berkisar
tentang dak"ah yakni yang menyeru kepada amar ma&ru! $a nahi mungkar/Hamka
20073.
.3 Pen*a,at Tab&&n
Beliau juga menggunakan met!d pendapat tabiin bagi meny!k!ng hujah-hujah beliau
dalam penta%siran al-Buran. &ntara ayat yang menggunakan nmet!d ini ialah ta%siran
daripada surah al-Naml ayat 69C
-aksudnya C Katakanlah '%ai (tusan Kami- )*idak ada seorang un di semua langit
dan bumi yang mengetahui yang ghaib ke#uali Allah. Dan tidak ula ada mereka yang
menyedari bila mereka akan dibangkitkan.
&yat ini menerangkan baha"a perkara-perkara ghaib hanya diketahui !leh &llah
s.".t. sahaja. ,alam hal dapat dibuktikan baha"a beliau menggunakan met!d ini dengan
memba"a pendapat se!rang tabiin iaitu Batadah, yang men*eritakan tentang kedudukan
!rang-!rang yang mempunyai ilmu bintang atau astr!l!gi. -enurut Batadah , !rang-
!rang yang menyalahgunakan %aedah &llah menjadikan bintang adalah sesat/Hamka
20073.
9
.4 Penga-b&lan Pen*a,at *ar& K&tab Ta$%&r .ang !)ktabar
,alam menta%sirkan &l-Buran beliau menggunakan met!d yang mengambil ta%siran
daripada kitab-kitab ta%sir yang muktabar. &ntaranya ialah, $a%sir &l--anar karangan
(ayyid :ashid :edha, -a%atihal +hayb karangan &l-:a'i dan lain-lain lagi. Ini dapat
dilihat dalam penta%sirannya dalam surah al-Naml ayat 72.
-aksudnyaC Dan aabila sabda telah jatuh ke atas mereka, Kami keluarkan sejenis
binatang melata dari bumi yang akan mengatakan keada mereka baha$a manusia
ernahlah tidak yakin keada ayat-ayat Kami.
&yat di atas menerangkan baha"a pada suatu masa nanti, manusia akan lalai dan
lupa tentang agamanya, dan akan keluar dari bumi binatang-binatang yang melata yang
disebut sebagai dabbah. Beliau telah mendatangkan ta%siran &l-:a'i yang men*eritakan
,abbah itu kepada lima perkara dalam banyak ri"ayat. Beliau juga memba"a ta%siran
Ibn .athir dalam hal ini , iaitu $a%sir &l-Buran &l-&'im/Hamka 20073.
10
.5 Pengg)naan S.a&r
Beliau juga telah memasukkan unsur-unsur sastera syair dalam pena%siran &l-Buran. Ini
disebabkan beliau juga se!rang sastera"an dan pujangga islam yang terkenal. (yair-syair
yang digunakan !leh beliau dalam penta%siran &l-Buran adalah syair beliau sendiri atau
syair yang diambil dari !rang lain *!nt!hnya syair I<bal. Namun begitu, penggunaan
pena%siran dan ulasan &l-Buran menggunakan syair dan sastera ini sangatlah sedikit.
=!nt!h pena%siran yang menggunakan met!d ini surah &li-Imran ayat 197.
-aksudnyaC ,an sesungguhnya jika kamu mati atau terbunuh, kepada &llah kamu akan
dikumpulkan.
,alam ayat ini beliau menjelaskan baha"a setiap manusia yang mati sama ada
syahid, sakit atau sebagainya akan dikumpulkan dihadapan &llah s.".t. untuk dihisab. Ini
kerana dihisab itu kerana tujuan dan nilai manusia hidup bukan kerana lamanya manusia
itu hidup. ,i sini biba"a serangkap syair I<bal yang menerangkan tentang nilai dan
tujuan hidup yang dipetik !leh beliau,
(mur bukan hitungan tahun,
%idu bukan sebilangan masa,
Sehari hidu singa di rimba,
Seribu tahun hitungan domba.
,i sini dapatlah diperhatikan baha"a Hamka telah menta%sirkan &l-Buran menurut
lunas-lunas yang telah ditetapkan !leh islam. @ang mana met!d-met!d yang telah
dijelaskan tidak ber*anggah dengan kehendak hukum/Hamka 20073
11
/. "ALSA"AH HIDUP !ENU#UT HA!KA
/.1 Tan*a Orang .ang Berakal
?rang yang berakal mempunyai pandangan yang luas dan pandai memilih perkara yang
berman%aat kepada diri,masyarakat dan agama. ?leh sebab itu !rang yang berakal akan
mengutamakan akhirat daripada kehidupan dunia"i. &pabila bertemu di antara akal dan
ha"a na%su, maka bagi !rang yang berakal akan memutuskan berdasarkan akal. @akni
kegembiraan akal lebih manis daripada kegembiraan berdasarkan na%su / Hamka 20073.
?rang yang berakal sentiasa akan memuhasabahkan dirinya daripada d!sa-d!sa
dan kesalahan yang dilakukan demi untuk memperbaiki diri, iman dan kehidupan ke arah
yang lebih sempurna dan bersi%at ketuhanan. ?rang yang berakal akan sentiasa
mengingati kekurangan diri, agama dan akhlak justeru mereka akan segera
memperbaikinya. Hamka pernah mengakui baha"a beliau juga adalah manusia biasa
yang tidak terlepas dari kesalahan dan kesilapan , maka kesalahan dan kesilapan itu harus
dibaiki / Hamka 20073.
Bukti yang diba"a di sini ialah, karangan yang ditulis beliau pada 1997 yang
menyatakan )terkadang timbul keinginannya untuk mela*ur, tidur dengan perempuan lain
yang bukan isterinya, segera diingatnya pada &llah dan d!sa besar perbuatan itu,
sehingga keinginan itu tidak pernah dilakukan sehingga akhir hayat beliau)/ Nasir
$amara et al.19753.
12
?rang yang berakal juga mampu untuk membe'akan antara akal dan na%su
kehendak akal biasanya manis pada akhirnya tetapi pahit pada a"alnya dan berbe'a
dengan kehendak na%su yang manis pada a"alnya dan pahit akhirnya / Nasir $amara et
al. 19753.
-aka jika manusia bergantung pada akal yang "aras untuk mendapatkan
kepastian bukannya pada kehendak na%su semata-mata. ?rang yang berakal akan
mempunyai perasaan *ekal dan tabah serta tidak mudah ke*e"a "alaupun diselubungi
masalah dan penderitaan. Ini kerana bagi mereka keke*e"aan itu juga mempunyai
man%aat dan %aedahnya yang tersembunyi /Hamka 20073.
8adi apa yang jelas di sini ialah %alsa%ah pegangan Hamka ialah, ilmu dan akal
merupakan asas bagi membina struktur kehidupan manusia. &kal dan na%su adalah
anugerah nikmat &llah kepada manusia. Namun demikian, kehidupan hendaklah
berpandukan akal dan berasaskan "ahyu bagi mendapatkan kesejahteraan hidup dunia
akhirat.sekiranya kehidupan kita berpandukan kepada na%su semata-mata maka manusia
itu akan binasa dengan a'ab &llah keran lalai dengan nikmatyang diberikan dan lupa
akan tanggungja"ab/Hamka 20073.
15
0. KESI!PULAN
Hamka atau nama sebenar beliau Haji &bdul -alik Bin &bdul .arim Bin &marullah
adalah se!rang t!k!h Islam yang terkemuka di rantau &sia khususnya di Ind!nesia dan
-alaysia. Beliau bukan sahaja dikenali sebagai ulama tetapi juga merupakan se!rang
penulis yang terkenal di Nusantara dan beliau juga akti% dalam p!litik. Beliau juga adalah
se!rang re%!rmasi baru dalam perjuangan Islam. 0alaupun beliau telah tiada tetapi jasa
dan buku-buku karangannya sentiasa di ba*a dan di telaah !leh masyarakat sebagai
rujukan ilmiah sehingga kini.


14
1. #U2UKAN
Hamka. 2007. *asa$u! moden..uala >umpur. #ustaka ,ini.
H.:usydi. 1971. Perjalanan terakhir buya %amka. 8akarta. #anji -asyarakat.
Nasir $amara. 1975. %amka di mata umat. 8akarta. (inar Harapan.
$ajudin (amad. 2009. *okoh-tokoh agama dan kemerdekaan Melayu. .uala >umpur.
@ayasan ,ak"ah Islamiah -alaysia.
$ajuddin (aman. 1995. *okoh ulama nusantara. .uala >umpur. Berita #ublishing sdn.
Bhd.
19