Anda di halaman 1dari 446

.

KADEMIA E SHKENCAVE E SHQIPERISE


INSTITUTI I GjUHSIS DHE I LETRSIS
GRAMATIKA
E GJUHS SHQIPE
KRYEREDAKTOR
PROF. MAHIR DOMI
UEHTP A / IB A HC K O TO
H3BIKA M
Fatmir AGALLIU, Engjll ANGONI, SrMt&fl bl ^^l KJ ,
Ali DHRIMO, Enver HYSA, Emil LAFE, Ethem LIKAJ
GRAMATIKA
E GJUHS SHQIPE
Vllimi I
MO R F O L O G J I A
Redaktor i vllimit:
prof. Shaban DEMIRAJ
TIRANE, 2002
Botim i par 1976
Botim i dyt 1995
ISBN 99927-761-6-1
PARATHNI E
"Gramatika e gjuhs shqipe" n dy vllime (vll. I Morfologjia, vll.
II Sintaksa) prfaqson nj variant t ripunuar t botimit t mparshm t
veprs "Fonetika dhe gramatika e gjuhs s sotme letrare shqipe", vll. II
Morfologjia (1976), vll. III Sintaksa (1976, 1983). N kt vepr
prshkruhet dhe shpjegohet struktura gramatikore e shqipes s sotme,
kryesisht e periudhs pas formimit t shtetit t pavarur shqiptar. Ajo
mbshtetet n nj lnd gjuhsore t vjel posarisht nga letrsia artistike,
shkencore dhe nga publicistika e ksaj periudhe.
Vepra ka karakter normativ. Ajo synon t jap nj prshkrim sa m t
plot t strukturs gramatikore t shqipes s sotme dhe t' trajtoj teorikisht
nocionet gramatikore prkatse. Si e till ajo do t shrbej edhe si tekst
msimor i gramatiks s gjuhs shqipe pr shkollat e larta.
Vllimi i par i ksaj vepre prfshin morfologjin n kuptimin e gjer
t fjals. N t jepet prshkrimi i kategorive gramatikore t shqipes, i
kuptimeve dhe i mjeteve t shprehjes s tyre dhe i prdorimeve e funksioneve
t pjesve t ndryshme t ligjrats. Krahas ksaj i sht kushtuar vmendje
edhe paraqitjes s sistemit fjalformues t shqipes s sotme.
Vllimi sht hartuar si m posht: kreu I Njohuri t prgjithshme
dhe kreu VII Folja nga prof. Shaban Demiraj; kreu II Struktura
morfologjike e fjals dhe tipat e fjalformimit, kreu IX Parafjala dhe
kreu X Lidhza nga prof. dr. Emil Lafe; kreu III Emri nga prof. dr.
Fatmir Agalliu; kreu IV Mbiemri; kreu V Numrori, & 6.5.1 - 6.5.4 t
kreut VI Premri nga prof. dr. Ali Dhrimo; kreu VIII Ndajfolja dhe &
6.1.1 - 6.4.3 t kreut VI Premri nga prof. dr. Enver Hysa; & 6.6. -
6.8.2. t kreut VI Premri nga prof. dr. Ethem Likaj; kreu XI Pjesza e
kreu XII Pasthirrma nga dr. Engjll Angoni. Pasqyra analitike e lnds,
bibliografia dhe prgatitja pr shtyp e ktij vllimi sht br nga Enver
Hysa.
Falnderojm recenzentt e ktij vllimi prof. dr. Mehmet eliku, as.
prof. Josif Kole si edhe t gjith kolegt q kan marr pjes n diskutimin
e tij, pr vrejtjet dhe sugjerimet e tyre t vlefshme.
PASQYRA E LNDS
PARATHNTE 5
PASQYRA E LNDS 7
*> KREU I NJOHURI T PRGJITHSHME (1.1.1-11.5)
1.1.1. Objektii morfologjis. 29
1.1.2. Lidhjet e morfologjis me sintaksn dhe fonetikn 30
1.1.3. Kuptimet gramatikore dhe format gramatikore. 31
A. Format gramatikore sintetike 32
B. Format gramatikore analitike 33
1.1.4. Pjest e ligjrats 36
1.1.5. Lokucionet. 39
V KREU II STRUKTURA MORFOLOGJIKE E FJALS
DHE TIPAT E FJALFORMIMIT (2.1.1 - 2.1.16)
2.1.1. Fjala dhe morfema. 43
2.1.2. Llojet e morfemave. 46
Morfema rrnjore 46
Morfemat ndajshtesore 47
Parashtesa 47
Prapashtesa 47
Mbaresa 47
Nyjat 48
2.1.3. Identifikimi i morfemave. 49
2.1.4. Temat e fjals. 50
Temat e parme 51
Temat jo t parme ..51
Tema fjalformuese 51
8 PASQYRA ELNDS
2.1.5. Analiza morfemore dhe analiza fjalformuese 53
2.1.6. Tipat e fjalve nga pikpamja e prbrjes strukturore 54
1) Fjal t thjeshta 55
2) Fjal t prbra 55
2.1.7. Tipat e fjalve nga pikpamja e fjalformimit 55
Fjal t parme ose t pamotivueshme .55
Fjal jo t parme ose t motivueshme 55
Formanti fjalformues 55
2.1.8. Shndrrilminjmorfemetrajtformuesenmorfemfjalformuese... 56
2.1.9. Ndryshime n strukturn e fjals 57
a) Thjeshtimi 57
b) Rizbrthimi 58
2.1.10. Mnyrat dhe tipat e fjalformimit 58
Klasa fjalformuese 58
Tipi fjalformues 58
2.1.11. Prejardhja. -. 61
a) Prejardhja parashtesore 61
b) Prejardhja prapashtesore 63
Prapashtesimi parsor 66
Prapashtesimi dytsor 66
Prejardhja prapavajtse 67
c) Prejardhja parashteso-prapashtesore 67
) Prejardhja pa ndajshtes 68
2.1.12. Nyjzimi 69
2.1.13. Kompozimi (prbrja) 70
A. Kompozitat kpujore 71
B. Kompozitat prcaktore 72
Kompozita pa takim 73
Sindajshtesat (afiksoidet) 73
C. Shkurtesat 74
1. Tipi rrokjesor 74
2. Tipi nistor 74
a) Nntipi nistor-shkronjor 74
b) Nntipi nistor-tingullor 75
c) Nntipi i przier (shkronjor-tingullor ose
tingullor- shkronjor) 75
2.1.14. Prngjitja 75
2.1.15. Konversioni 77
1. Pjes t pandryshueshme t ligjrats 77
2. Pjes t ndryshueshme t ligjrats 77
2.1.16. Mnyrat e prziera. 78
PASQYRA ELNDS 9
a) Prngjitje dhe prapashtesim 78
b) Kompozim dhe prapashtesim 79
c) Nyjzim dhe prapashtesim 79
) Nyjzim dhe parashteso-prapashtesim 79
d) Nyjzim dhe prngjitje 79
dh) Nyjzim dhe prngjitje e prapashtesim 79
<s KREU III EMRI (3.1.1-3.8.10)
3.1.1. Njohuri t prgjithshme 81
3.1.2. Grupet leksiko-gramatikore t emrave 82
1. Emra t prgjithshm dhe t prvem. 82
2. Emra konkret dhe abstrakt. 84
3. Emrat prmbledhs. 8 5
4. Emrat e lnds 8 7
3.2. KATEGORIA E GJINIS 88
3.2.1. Njohuri t prgjithshme 8 8
3.2.2. Klasifikimi i emrave n gjini. 8 9
3.2.3. Dallimi i gjinis tek emrat e frymorve. 91
3.2.4. Emrat e dygjinishm (ambigjen) 92
3.2.5. Emrat asnjans n gjuhn e sotme Ietrare 93
3.3. KATEGORIA E NUMRIT 94
3.3.1. Njohuri t prgjithshme 9 4
3.3.2. Ndrtimi i formave gramatikore t numrit shums 96
1. Emra q nuk e ndryshojn temn n shums 96
2. Emra me tem t veant n shums (me prapashtesat e,
a, , nj, enj, inj, r, ra) 96
-3. Emra me ndrrime tingujsh 102
A. Shumsi me qiellzorzimin e bashktinglloreve
prapagjuhore k dhe g n q dhe gj 102
a) Vetm me qiellzorzim t bashktingllores
fundore 102
b) Me qiellzorzim t bashktingllores fundore k n
qtgngj dhe me prapashtesn e 102
c) Me qiellzorzim t bashktingllores, me ndrrim t
zanores s tems dhe me prapashtesn e njkohsisht 102
B. Shumsi me qiellzorzim t bashktinglloreve
//e rn j . 103
a) Vetm me qiellzorzim t bashktingllores 103
b) Me qiellzorzim t bashktingllores dhe me
ndrrim t zanores 103
10
PASQYRA ELNDS
c) Me qiellzorzim t bashktingllores dhe me
prapashtesn e njkohsisht (me ose pa ndrrim t zanores).. 103
C. Shumsi me ndrrime t tjera tingujsh 103
3.3.3. Emrat q prdoren vet'm n njjs 104
3.3.4. Emrat q prdoren vetm n shums 104
3.4. KATEGORIA E RASS 105
3.4.1. Njohuri t prgjithshme 105
3.4.2. Kuptimet kryesore t rasave. 107
Rasa emrore 108
Rasa gjinore 108
Rasa dhanore 109
Rasa kallzore 110
Rasa rrjedhore 110
3.5. TIPAT E LAKIMIT 111
3.5.1. Klasiflkimi i emrave sipas tipit t lakimit 111
3.5.2. Lakimi i par. 113
3.5.3. Lakimi i dyt. 115
3.5.4. Lakimi i tret. 115
3.5.5. Lakimi i katrt 117
3.5.6. Lakimi i emrave n numrin shums 118
3.6. KATEGORIA E SHQUARSIS DHE E PASHQUARSIS 120
3.6. Njohuri t prgjithshme. 120
3.7. PRDORIMET KRYESORE T TRAJTS S SHQUAR E T
TRAJTS S PASHQUAR 121
3.7.1. Rastet e shquarsis 121
3.7.2. Shquarsia tek emrat e prvem 125
3.7.3. Trajta e shquar me kuptim pr-gji-th-sues 126
3.7.4. Kuptimi dhe prdorimi i trajts s pashquar 127
3.7.5. Njjtsimi formal i gjinores dhe dhanores s shquar me
gjinoren dhe dhanoren e pashquar n numrin shums. 131
3.8. FORMIMI I EMRAVE 132
3.8.1. Mnyrat fjalformuese 132
3.8.2. Formimi prapashtesor 133
l.Emrat e prgjithshm t vetave 133
a) Me prapashtesn (e)s 133
b) Me prapashtesat ar, tar (atar), or, tor (ator),
ak, as, an (jan), it, iot 134
c) Me prapashtesa t reja t burimit t huaj, si: ist, ik,
ant, ent, ier (er) 135
2. Emrat e sendeve me prapashtesat (s)e, or(e), ar(e),
es, je, ishte, urina, ()sir, a(e), ashk, a, e 136
PASQYRA ELNDS
11
3. Emrat e prgjithshm t vendeve me prapashtesat
ishtel isht, ore, tore, in, ()tir, ()sir, aj/najj 137
4. Emrat abstrakt 13 8
a) Prapashtesat i, ()si, ()ri, ()sir 139
b) Prapashtesat im, je, es, at, im, m 140
c) Prapashtesat e huaja llk, izm, azh, ur 143
5.Emra t prejardhur me prapashtesa zvoglimi,
prkdheljeje, prbuzjeje etj.: th e z, ush, ushk, ic,
ik, ik, ko, e, ac, acak, acuk, alaq, aluq, alec,
aman, arash, avec 143
3.8.3. Formimi parashtesor 145
Parashtesa mos 145
Parashtesapa 145
Parashtesatpara , prapa, kundr, sipr, pran, pas 145
Parashtesat nn , mbi, pr, ndaj, prej 145
Parashtesa str 145
Parashtesat e huaja ultra , a , anti, super 145
Siparashtesat auto, poli, bio, gjeo 145
3.8.4. Formimi parashteso-prapashtesor 146
3.8.5. Formimi pa ndajshtesa 146
3.8.6. Formimi me konversion 146
1. Emra vetash 146
2. Emra nocionesh abstrakte t gjinis femrore 147
3. Emra nocionesh abstrakte t gjinis asnjanse 147
4. Emra femror pluralia tantum 147
3.8.7. Formimi me nyjzim 147
3.8.8. Emrat e prbr (kompozitat) 147
Kompozitat e mirfillta 147
Kompozitat kpujore 148
Kompozitat prcaktore 148
1. Fjal t prbra nga temat e dy emrave 148
a) Emr + emr prejfoljor i vepruesit 148
b) Emr + emr prejfoljor veprimi 148
c) Emr + emr fardo 149
2. Fjal t prbra nga nj ndajfolje dhe nj emr 149
3. Fjal t prbra nga nj premr ose numror dhe nj
emr, m t shumtn e rasteve me prejardhje foljore 150
4. Kompozita t formuara nga nj emr dhe nj mbiemr 150
5. Kompozita t formuara nganj folje dhe nj emr 150
Tipi i przier kompozim + ndajshtesim 151
3.8.9. Emrat e prbr t shkurtuar (shkurtesat) 151
12 PASQYRA ELNDS
Emra t shkurtuar t tipit shkronjor 151
Emra t shkurtuar t tipit tingullor 151
Emra t shkurtuar t tipit t przier, shkronjor-tingullor
ose tingullor-shkronjor 152
3.8.10. Emrat e prngjitur 152
KREU IV MBIEMRI (4.1.1-4.7.8)
4.1.1. Nj'ohuri t prgjithshme 153
4.1.2. Klasifikimi i mbiemrave 155
1. Klasifikimi kuptimor 155
Mbiemrat cilsor 155
Mbiemrat marrdhnior 156
2. Veorit morfologjike t mbiemrave cilsor dhe
marrdhnior 157
3. Klasifikimi morfologjik 158
Mbiemra t nyjshm 158
Mbiemra t panyjshm 159
KATEGORIT GRAMATIKORE T MBIEMRAVE
4.2. KATEGORIA E GJINIS 160
4.2.1. Nj'ohuri t prgjithshme 160
4.2.2. Formimiigjinisfemroretmbiemravetnyjshm 161
4.2.3.Formimi i gjinis femrore t mbiemrave t panyjshm. 161
4.3. KATEGORIA E NUMRIT 163
4.3.1. Njohuri t prgjithshme 163
4.3.2. Formimi i numrit shums t mbiemrave t nyjshm t
gjinis mashkullore 163
4.3.3. Formimi i numrit shums t mbiemrave t panyj'shm t
gj'inis mashkullore 164
4.3.4. Formimi i numrit shums t mbiemrave t nyjshm t
gjinis femrore 165
4.3.5. Formimi i numrit shums t mbiemrave t panyjshm t
gjinis femrore 165
4.4. KATEGORIA E RASS 167
4.4.1. Njohuri t prgjithshme 167
4.4.2. Gjinia mashkullore 168
1 .a. Emr i pashquar + mbiemr i nyjshm 168
l.b. Mbiemr i nyjshm "i pashquar" + emr i pashquar 168
2.a. Emr i shquar + mbiemr i nyjshm 169
2.b. Mbiemr i nyjshm "i shquar" + emr i pashquar 169
4.4.3. Gjinia femrore 170
l.a. Emr i pashquar + mbiemr i nyjshm 170
PASQYRA ELNDS 13
1 .b. Mbiemr i nyjshm "i pashquar" + emr i pashquar 170
2.a. Emr i shquar + mbiemr i nyjshm 170
2.b. Mbiemr i nyjshm "i shquar" + emr i pashquar 170
4.5.KATEGORIAESHKALLS 172
4.5.1. Njohuri t prgjithshme 172
4.5.2. Shkalla pohore 173
4.5.3. Shkallakrahasore 173
a) Shkalla krahasore e barazis 174
b) Shkalla krahasore e sipris relative 175
c) Shkalla krahasore e sipris absolute 177
) Shkalla krahasore e ultsis 178
4.5.4. Shkallasiprore 178
4.6. EMRZIMI I MBIEMRIT 181
4.7. FORMIMII MBIEMRAVE 184
4.7.1. Njohuri t prgjithshme 184
1. Mbiemra t parm 184
2. Mbiemra t prejardhur , 184
4.7.2. Formimi parashtesor imbiemrave 184
Parashtesat/?a dhe/<? 185
Parashtesa mos 185
Parashtesa a 185
Parashtesa anti 185
Parashtesapara ,pas eprapa 185
Parashtesa pro 186
Parashtesa kundr 186
Parashtesa str 186
Parashtesa ultra 186
Parashtesa mbi 186
Parashtesa ndr 186
Parashtesapr 186
Parashtesa bashk 186
Parashtesa nn 186
Parashtesa pan 186
Parashtesa tej 186
Parashtesat sapo , porsa , prej 187
Parashtesat (sh , zh) 187
Parashtesatan , / (in, im) 187
Parashtesa super 187
Parashtesat lart, posht , sipr 187
Siparashtesat drejt, gjith, gjysm, jasht, plot, shum , vet 187
Siparashtesat e huaja/i/o, gjeo , hidro , mono , poli, pseudo 187
14 PASQYRA ELNDS
4.7.3. Formimi prapashtesor imbiemrave 187
Prapashtesa ()s 188
Prapashtesa ()sh 189
Prapashtesa ar 189
Prapashtesa tar 189
Prapashtesa or 189
Prapashtesat ()sor, ()ror 190
Prapashtesa tor 190
Prapashtesa ac 190
Prapashtesa anik 190
Prapashtesa an 191
Prapashtesa ak 191
Prapashtesat acak, arak, alak, atak, anjak 191
Prapashtesat ik, al, uale iv 191
Prapashtesat ian, osh 192
Prapashtesa nor 192
Prapashtesat uk, ush 192
Prapashtesat esk, oz 192
Prapashtesa in 192
Prapashtesa m 192
Prapashtesa e 192
4.7.4. Formimi i mbiemrave me prapashtesim dhe nyjzim 192
Nyjzim + prapashtesa shm 193
Nyjzim + prapashtesa ueshm 192
Nyjzim + prapashtesa ()t() 194
Nyjzim + prapashtesa ()m() 195
Nyjzim + prapashtesa 195
4.7.5. Formimi i mbiemrave me nyjzim 195
4.7.6. Formimi i mbiemrave me nyjzim, parashtesim e
prapashtesim njherazi 197
4.7.7. Formimi i mbiemrave mekonversion 197
4.7.8. Mbiemra t prbr 197
1. Mbiemra t prbr me lidhje bashkrenditse 197
2. Mbiemra t prbr me lidhje nnrenditse 198
a) Mbiemra t prbr nga dy tema emrore 198
b) Mbiemra t prbr nga nj tem emrore dhe nj tem
mbiemrore 199
c) Mbiemra t prbr nga dy tema mbiemrore 200
) Mbiemra t prbr nga nj tem ndajfoljore dhe nj
emr ose anasjelltas 200
PASQYRA ELNDS 15
d) Mbiemra t prbr nga nj numror (a premr i
pacaktuar q tregon sasi) dhe nj mbiemr 200
dh) Mbiemra t prbr nga nj tem pjesoreje dhe nj
tem ndajfoljore 201
V KREU V NUMRORI (5.1.1-5.2)
5.1.1. Njohuri t prgjithshme 203
5.1.2. Numrort e mirfillt 204
5.1.3. Veorit strukturore e morfologjike t numroreve 206
5.2. Thyesat 211
KREU VI PREMRI (6.1.1 - 6.8.2)
6.1.1. Njohuri t prgjithshme 215
6.1.2. Klasifikimi i premrave 219
Premrat-emra 219
Premrat-mbiemra 220
Premrat-numror 220
6.2. PREMRI VETOR 220
6.2.1. Njohuri t prgjithshme 220
6.2.2. Lakimi i premrave vetor 222
Pasqyra e lakimit t premrave vetor 222
6.2.3. Bashkimet e trajtave t shkurtra 224
Pasqyra e trajtave t shkurtra t bashkuara 224
6.2.4. Vendi i trajtave t shkurtra 225
6.2.5. Prdorimet e trajtave t shkurtra 226
6.3. PREMRI VETVETOR 228
6.4. PREMRI DFTOR 229
6.4.1. Njohuri t prgjithshme 229
6.4.2. Premrat dftorky, ai 231
Pasqyra e lakimit t premrit dftor ky 231
6.4.3. Premrat dftor i ktill, iatill, itill 231
6.5. PREMRI PRONOR 232
6.5.1. Njohuri tprgjithshme 232
6.5.2. Kategorit gramatikore t premrave pronor 234
1. Kategoria e vets 234
2. Kategoria e gjinis . 235
3. Kategoria e numrit 237
4. Kategoria e rass 239
6.5.3. Lakimi i premrave pronor 239
a) N bashkvajtje me emra t shquar fardo 239
Veta e par 239
16
PASQYRA ELNDS
Veta e dyt' 240
b) N bashkvajtje me emra farefisnie 240
Veta e par 240
Veta e dyt 240
6.5.4. Emrzimi i premrave pronor 241
6.6. PREMRI PYETS 243
a) Premri pyets kush 243
b) Premri pyets cili 244
c) Premri pyets 244
) Premri pyets far 244
d) Premri pyets sa 245
dh) Premri pyets i sati 245
e) Premri pyets se 246
6.7. PREMRI LIDHOR 245
1. Premra lidhor t caktuar 246
a) Premri q 246
b) Premri (' cili 247
c) Premri ka 248
) Lokucioni premror gj q 248
2. Premra lidhor t pacaktuar 248
a) Premri kush 248
b) Premri cili 248
c) Premri 248
) Premri sa 248
6.8. PREMRIIPACAKTUAR 249
6.8.1. Njohuri t prgjithshme 249
6.8.2. Klasifikimi i premrave tpacaktuar 251
1. Premrat e pacaktuar q tregojn nj frymor a nj send n
mnyr t pacaktuar 251
a) Premra t pacaktuar q tregojn ose prjashtojn
vetm frymor n mnyr t pacaktuar: kush, dikush,
sekush, ndokush, njeri, askush, asnjeri 251
b) Premra t pacaktuar q tregojn ose prjashtojn
vetm sende n mnyr t pacaktuar: dika, di, se,
gj, gjkafsh, gjsendi, asgj, higj, himosgj,
kurrgj, asgjsendi, asgjkafsh 252
c) Premra t pacaktuar q tregojn edhe frymor edhe
sende n mnyr t pacaktuar: nj, njri, ndonj,
ndonjri, njfar 253
) Premra t pacaktuar q tregojn frymor a sende t
veuar t nj grupi: do, secili, 'gjithsecili, gjithkush,
PASQYRA ELNDS
17
kushdo, cilido 253
d) Premra t pacaktuar q tregojn nj frymor a send t
njllojt a t ndryshm nga ai q sht prmendur m
par: tjetr, tjetrkush 254
dh) Premra t pacaktuar q tregojn frymor ose sende
ndrmjet t cilve vendosen marrdhnie t ndrsjella:
njri-tjetri, shoku-shoku 255
2. Premrat e pacaktuar q tregojn sasi t pacaktuar
frymorsh a sendesh 256
a) Premra t pacaktuar q tregojn sasi t pacaktuar
frymorsh a sendesh: ca, disa, pak, shum, mjaft, kaq,
aq 256
b) Premra t pacaktuar q tregojn trsi t pacaktuar
frymorsh a sendesh: gjith, tr, mbar 257
c) Premra t pacaktuar q tregojn lloje t ndryshme:
gjithfar, gjithfarlloj, lloj-lloj, fardo 257
KREU VII FOLJA (7.1 - 7.22.8)
7.1. Njohuri t prgjithshme 259
7.2. KLASIFIKIMII FOLJEVE SIPAS FUNKSIONIT DHE
KUPTIMIT 260
7.2.1. Foljetndihmse 260
7.2.2. Foljet gjy smndihmse 261
1. Folja kpujore 261
2. Foljet me vler modale 261
3. Foljet q shprehin mnyrn e veprimit 264
a) Pr t shenjuar fillimin e nj veprimi 264
b) Pr t shenjuar vazhdimin e nj veprimi 265
c) Pr t shprehur rritjen progresive t nj veprimi 265
) Pr t shprehur mbarimin e nj veprimi 265
7.2.3. Foljet kalimtare dhejokalimtare 265
Foljet kalimtare 265
Foljet jokalimtare 266
7.3. KATEGORIT GRAMATIKORE T FOLJES 267
7.3.1. Kategoria gramatikore e vets 267
7.3.2. Foljet njvetore 268
7.3.3. Foljet pavetore 268
7.3.4. Kategoria gramatikore e numrit 269
7.3.5. Kategoria gramatikore e diatezs.-...,.-.-.-.._._.......,..... 270
Diateza veprore fll.HJPA/JMCK0rD...27O
Diateza psore /l.3.blKA.. Jfi 270
18 PASQYRA ELNDS
D iateza vetvetore 271
Diateza vetvetore e mirfillt 271
Diateza vetvetore e ndrsjell (reciproke) 271
Diatezn mesore 271
7.3.6. Kategoria gramatikore e mnyrs 272
7.3.7. Kategoria gramatikore e kohs 273
7.4.ZGJEDHIMIIF0LJEVE 276
7.4.1. Njohuri t prgjithshme 276
Format sintetike t foljes 276
Format analitike t foljes 277
7.4.2. Temat e foljes 277
7.4.3. Klasiflkimi i foljeve n zgjedhime 278
1. Zgjedhimi 1 279
Klasal 279
Nnklasa 1 279
Nnklasa 2 280
Klasa II 280
Nnklasa 1 280
Nnklasa 2 281
2. Zgjedhimi II 281
Klasa 1 281
Klasa II 281
Nnklasa 1 281
Nnklasa 2 282
Nnklasa 3 283
3. Zgjedhimi III 283
Klasa 1 283
Klasa II 283
Klasa III 284
4. Foljet e parregullta 284
a) Foljet e parregullta supletive 284
b) Foljet e parregullta josupletive 284
7.4.4. Format e shtjelluara dhe t pashtjelluara t foljes 285
ZGJEDHIMI VEPROR
FORMAT E SHTJELLUARA
7.5. FORMAT GRAMATIKORE T MNYRS DFTORE 285
7.5.1. Koha e tashme 285
7.5.2. Koha e shkuar 287
1. E pakryera 287
2. E kryera e thjesht 288
3. E kryera 289
PASQYRA ELNDS 19
4. M se e kryera 289
5. E kryera e tejshkuar 290
7.5.3. Koha e ardhme 290
1. E ardhmja 290
2. E ardhmja e prparme 290
3. E ardhmja e s shkuars 290
4. E ardhmja e prparme e s shkuars 291
7.6. FORMAT GRAMATIKORE T MNYRS HABITORE 291
7.6.1. Koha e tashme 291
7.6.2. Koha e shkuar 292
1. E pakryera 292
2. E kryera 292
7.7. M se e kryera 292
FORMAT GRAMATIKORE T MNYRS LIDHORE 293
7.7.1. Koha e tashme 293
7.7.2. Koha e shkuar 294
1. E pakryera 294
2.Ekryera 294
3. M se e kryera 294
7.8. FORMAT GRAMATIKORE T MNYRS KUSHTORE 294
7.8.1. Kohaetashme 294
7.8.2. E kryera 295
7.9. FORMAT GRAMATIKORE T MNYRS DSHIRORE 295
7.9.1. Kohaetashme 295
7.9.2. E kryera 296
7.10. FORMAT GRAMATIKORE T MNYRS
URDHRORE 296
7.H.FORMATEPASHTJELLUARATFOLJES 298
7.11.1. Grupimi i formave t pashtjelluara 298
7.11.2. Pjesorja 299
Pjesorja me prapashtesn rl r 300
Pjesorja me prapashtesn ur 300
Pjesorja me prapashtesn 300
Pjesorja me prapashtesn n 300
7.11.3. Format e pashtjelluara t ndrtuara mbi bazn e
pjesores 301
1. Forma e pashtjelluar mohore (pa lar) 301
2. Prcjellorja 301
7.11.4. Format e pashtjelluara t ndrtuara mbi bazn e emrit
prejfoljor asnjans 301
7.12.ZGJEDHIMIJOVEPROR 301
20
PASQYRA ELNDS
7.12.1. Format foljore t zgjedhimit jovepror t ndrtuara me
an mbaresash 302
1. Format e kohs s tashme 302
2. Format e kohs s pakryer 303
7.12.2. Format foljore t zgjedhimit jovepror t ndrtuara
me pjeszn u 303
1. E kryera e thjesht 303
2. Format e tjera foljore t zgjedhimit jovepror t ndrtuara
me pjeszn u 304
a) E tashmja dhe e pakryera e mnyrs habitore 304
b) E tashmja e mnyrs dshirore 304
c) Format e menyrs urdhrore 304
) Format e pashtjelluara 304
d) Format e s ardhmes dhe t s ardhmes t s shkuars
(prkatsisht t kushtores s tashme) 305
7.12.3. Format foljore t zgjedhimit jovepror t ndrtuara me
an t foljes ndihmse jam 305
1. E kryera, m se e kryera, e kryera e tejshkuar, e ardhmja
e prparme dhe e ardhmja e prparme e s shkuars
t mnyrs dftore 305
2. E kryera dhe m se e kryera e habitores 305
3. Ekryeradhe m se e kryerae lidhores 305
4. E kryera e mnyrs dshirore 305
5. E kryera e forms s pashtjelluar mohore dhe e
prcjellores 305
KUPTIMET KRYESORE T FORMAVE GRAMATIKORE T FOLJES
7.13.MNYRADFTORE 306
7.13.1. Kuptimi i mnyrs dftore 306
7.13.2. Koha e tashme 306
7.13.3. Koha e shkuar 308
1. E pakryera 308
2. E kryera e thjesht 310
3. E kry era 312
4. M se e kryera 314
5. E kryera e tejshkuar 315
7.13.4. Koha e ardhme 316
1. E ardhmja 316
2. E ardhmja e prparme 316
3. E ardhmja e s shkuars 317
7.14.MNYRAHABITORE 318
7.14.1. Kuptimi i mnyrs habitore 318
PASQYRA ELNDS ^
7.14.2. Koha e tashme 319
7.14.3. Koha e shkuar 319
1. E pakryera 319
2. E kryera 320
3. M se e kryera 320
7.15.MNYRALIDHORE 320
7.15.1. Kuptimii mnyrs lidhore 320
7.15.2. Koha e tashme 321
7.15.3. Koha e shkuar 323
1. E pakryera 323
2. E kryera 325
3. M se e kryera 326
7.16.MNYRAKUSHTORE 327
7.16.1. Kuptimi i mnyrs kushtore 327
7.16.2. Koha e tashme 328
7.16.3. E kryera 328
7.17. MNYRA DSHIRORE 329
7.17.1. Kuptimi i mnyrs dshirore 329
7.17.2. Koha e tashme 329
7.17.3. E kryera 329
7.18. MNYRA URDHRORE 330
7.18.1. Kuptimiimnyrs urdhrore 330
7.18.2. Prdorimet kryesoret urdhrores 330
KUPTIMET DHE PRDORIMET KRYESORE T FORMAVE T
PASHTJELLUARA T FOLJEVE
7.19. Pjesorja 331
7.20. FORMAT E PASHTJELLUARA T NDRTUARA MBI
BAZN E PJESORES 333
7.20.1. Tipare t prgjithshme 333
7.20.2. Forma e pashtjelluar e tipit pa lar 334
1. Me funksionin e prcaktorit kallzuesor 335
2. Me funksionin e rrethanorit t kohs 335
3. Me funksionin e rrethanorit t mnyrs 335
4. Me funksionine rrethanorit t kushtit 336
5. Pr t shprehur mungesn e nj veprimi dytsor 336
7.20.3. PrcjeHorja 336
1. Me funksion mnyror 337
2. Me funksion kohor 337
3. Me funksion shkakor '. 337
4. Me funksion kushtor 337
5. Me funksionin e prcaktorit kallzuesor 337
22 PASQYRA ELNDS
6. Pr t shprehur nj veprim dytsor 337
7.21. FORMAT E PASHTJELLUARA T TIPIT PR TLAR
DHEM TLAR 337
7.21.1.Tiparetprbashkta 337
1. Humbja e veorive morfologjike emrore dhe marrja e
veorive morfologjike foljore 338
2. Humbja e veorive sintaksore emrore dhe marrja e
tipareve sintaksore foljore 338
7.21.2. Forma e pashtjelluar e tipitprtlar 339
1. Me funksion qllimor 339
2. Me funksion percaktor 340
3. Me funksionin e prcaktorit kallzuesor t kryefjals 340
4. N ndrtime t tipit pr t njohur, e njoh 340
5. N ndrtime me funksion kryefjalor 340
6. N ndrtime me funksion krahasor 340
7. Si pjes prbrse e kohs s ardhme t dftores dhe e s
tashmes s' kushtores 341
8. N ndrtime me funksion kundrinor 341
7.21.3. Formae pashtjelluar e tipit me tlar 341
1. Nj veprim i caktuar, q sht kryer n t shkuarn, ose
q pritet t kryhet n t ardhmen 341
2. Nj veprim q sht prsritur n t shkuarn, ose q pritet
t prsritet n t ardhmen 341
7.22.FORMIMIIFOLJEVE 342
7.22.1. Njohuri t prgjithshme 342
Folje t parme 342
Folje jo t parme 343
7.22.2. Foljet e prejardhura 343
7.22.3. Formimiprapashtesor 344
1. Prapashtesat e foljeve t prejardhura t zgjedhimit 1 344
a) Prapashtesa o 344
b) Prapashtesa ()ro 345
c) Prapashtesa () so 345
) Prapashtesa ()to 345
d) Prapashtesa ()zo 346
dh) Prapashtesa llo 346
2. Prapashtesat e foljeve t prejardhura t zgjedhimit II 347
a) Prapashtesa os 347
b) Prapashtesa s/is 347
c) Prapashtesa it 348
7.22.4. Formimiparashtesor 348
PASQYRA ELNDS ^
a) Parashtesapr 348
b) Parashtesa sh (, zh) 350
c) Parashtesaz/s 351
) Parashtesa n/m 351
d) Parashtesat mbi ,nn 352
e) Parashtesa ndr 352
) Parashtesa ri 352
t) Parashtesa str 352
7.22.5. Formimet me parashtesa e prapashtesa njherazi 353
1. Folje t iiitpr + tem fjalformuese + prapashtes 353
a) Pr + tem emrore + o 353
b) Pr + tem emrore (premrore ose mbiemrore) + so 353
2. Folje t tipit sh (zh ) + tem fjalformuese +
prapashtes 353
a) Sh + tem emrore + ()zo 353
b) Sh / + tem emrore + so I o 354
c) Zh + tem emrore + o I ()so 354
3. Folje t tipit z + tem mbiemrore + o 354
Folje t tjera t formuara njherazi me parashtesa e prapashtesa 354
7.22.6. Folje t formuara pa asnj ndajshtes 354
7.22.7. Folje t prbra 354
7.22.8. Folje t prngjitura 355
KREU VIII NDAJFOLJA (8.1-8.4.3)
8.1. Njohuri t prgjithshme 357
8.2.1. KLASIFIKIMI I NDAJFOLJEVE 359
8.2.2. NDAJFOLJET PRCAKTORE 360
1. Ndajfoljet e mnyrs 360
2. Ndajfoljet e sasis 362
8.2.3. NDAJFOLJET RRETHANORE 362
1. Ndajfoljet e kohs 362
2. Ndajfoljet e vendit 364
3. Ndajfoljet e shkakut 365
8.3.SHKALLTENDAJFOLJEVE 366
8.3.1. Njohuri t prgjithshme 366
8.3.2. Shkalla krahasore 368
1. Shkalla krahasore e barazis 368
2. Shkalla krahasore e pabarazis 369
a) Shkalla krahasore e sipris relative 369
b) Shkalla krahasore e ultsis 369
8.3.3. Shkallasiprore 369
8.4. FORMIMI I NDAJFOLJEVE 370
24 PASQYRA ELNDS
8.4.1. Ndajfolje t parme 370
8.4.2. Ndajfolje t prejardhura 370
1. Ndajfolje t formuara me an t konversionit nga pjes t
tjera t ligjrats 371
A) Ndajfoljzimi i emrave 371
a) Fjalt e tipit motit, sheshit 371
b) Fjalt e tipit ditn, natn, nj dit, nj koh 371
c) Fjalt e tipit s afrmi, s bashku 372
) Ndajfoljzimi n kontekst 373
B) Ndajfoljzimi i foljeve 373
2. Ndajfolje t formuara me prapashtesa 373
a) Prapashtesa (i)sht 373
b) Prapashtesa as I azi 375
c) Prapashtesa thi 375
) Prapashtesa shm 375
d) Prapashtesa e 376
dh) Prapashtesa sh 376
3. Ndajfolje t pmgjitura 376
a) Ndajfolje t prngjitura t tipit gjithandej 376
b) Ndajfolje t prngjitura t tipit kudo, ngado 376
c) Ndajfolje t prngjitura t tipit asgjkundi 377
) Ndajfolje t prngjitura t tipit asnjher, menjher ...377
d) Ndajfolje t prngjitura t tipit prball, prbri 377
dh) Ndajfolje t prngjitura t tipitjytajyt 377
e) Ndajfolje t prngjitura t tipit dyfish 377
) Ndajfolje t prngjitura t tipave t ndryshm 377
8.4.3. Lokucione ndajfoljore 377
1. Lokucione t tipit rreth e rreth, tym eflak 378
2. Lokucione t tipit copa-copa, pal-pal 378
3. Lokucione t tipit dita-dits 378
4. Lokucione t tipit emr + parafjal + emr 379
a) Tipi emr + pr + emr 379
b) Tipi emr + m + emr 379
c) Tipi emr + pas + emr 379
) Tipi nga + emr + n + emr 379
5. Lokucione t tiit pr nj, m dysh, dy nga dy 380
6. Lokucione t tipit ndajfolje + parafjal + ndajfolje 380
7. Lokucione t tipit me t mir 380
8. Lokucione mehir, me ngut,pr bukuri 380
PASQYRA ELNDS ^
e> KREU IX PARAFJALA (9.1 - 9.2.3)
9.1. Njohuri t prgjithshme 381
9.2.1. Klasifikimi i parafjalve sipas prejardhjes 383
1. Parafjalt ndajfoljore 384
2. Parafjalt emrore 384
a) Parafjal + emr 385
b)Parafjal + emr + parafjal 385
3. Parafjal foljore 388
9.2.2. Klasifikimi i parafjalve sipas strukturs morfologjike 388
Parafjal t thjeshta 388
Parafjal t prngjitura 388
Parafjal lokucione 388
9.2.3. Klasifikimi i parafjalve sipas kriterit sintaksor dhe
kuptimet kryesore t tyre 388
1. Parafjalt e rass emrore 389
a) Parafjala nga 389
b) Parafjala te 390
2. Parafjalt e rass gjinore 390
a) Parafjala me an, me ann 390
b) Parafjala n drejtim '. 390
c) Parafjala n saj 390
) Parafjala n vend 390
d) Parafjalt pr arsye dhe pr shkak 390
3. Parafjalt e rass kallzore 391
a) Parafjala n 391
b) Parafjala me 391
c) Parafjala pa 392
) Parafjala pr 392
d) Parafjala m 393
dh)ParafjalaW 393
e) Parafjala nn 394
) Parafjala ndr 394
f) Parafjala npr 394
4. Parafjalt e rass rrjedhore 394
a) Parafjalapre/ 394
b) Parafjala ndaj 395
c) Parafjala pr 395
) Parafjala sipas 395
Parafjalt e tjera me prejardhje emrore 395
26 PASQYRA ELNDS
' KREU X LIDHZA (10.1 - 10.2.3)
10.1. Njohuri t prgjithshme 397
10.2.1. Klasifikimi i lidhzave sipas prejardhjes 399
1. Lidhza t formuara me konversion nga pjes t ndryshme
t ligjrats 399
2. Lidhza t formuara nga prngjitja e dy fjalve t veanta 400
3. Lokucione lidhzore 400
10.2.2. Klasifikimi i lidhzave sipas strukturs morfologjike 403
Lidhza t thjeshta 403
Lidhza t prngjitura 403
Lokucione lidhzore 403
10.2.3. Klasifikimi i lidhzave sipas funksionit sintaksor 404
1. Lidhza bashkrenditse 405
a) Lidhza kpujore 405
b) Lidhza veuese 406
c) Lidhza kundrshtore 406
) Lidhza prmby llse 406
d) Lidhza t shkallzimit 407
2. Lidhzat nnrenditse 407
a) Lidhzat ftilluese 407
b) Lidhza vendore 408
c) Lidhza kohore 408
) Lidhza shkakore 408
d) Lidhza qllimore 409
dh) Lidhza krahasore-mnyrore 409
e) Lidhza kushtore 409
) Lidhza rrjedhimore 409
f) Lidheza Jejore 410
g) Lidhza kundrvnse ose t kundrvnies 410
3. Lidhza shpjeguese a sqaruese 410
9 KREU XI PJESZA (11.1-11.3.2)
11.1. Njohuri t prgjithshme 413
11.2. Vendi dhe theksimi i pjeszave 414
11.3.1. Klasifikimi i pjeszave sipas strukturs 414
Pjesza t thjeshta 414
Pjesza t prngjitura 415
Pjesza lokucione 415
11.3.2. Klasifikimi i pjeszave sipas domethnies 415
1. Pjesza q shprehin ngjyrime kuptimore t prgjithshme 415
a) Pjeszat dftuese 416
b) Pjeszat prcaktuese-saktsuese 416
PASQYRA ELNDS
27
c) Pjeszat prforcuese 418
- Pjesza prforcuese-shtuese 418
- Pjeszat prforcuese veuese a kufizuese 418
) Pjesezat prafruese 419
2. Pjeszat modale 419
a) Pjeszat pohuese 420
b) Pjeszat mohuese 420
c) Pjeszat pyet'se 422
) Pjeszat dyshuese 423
d) Pjeszat zbutse 424
3. Pjeszat emocionuese-shprehse 424
Pjesza formante 425
\/KREU XII PASTHIRRMA (12.1 - 12.4)
12.1 Njohuri t prgjithshme 427
12.2.1. Klasifikimi i pasthirrmave sipas formimit 429
Pasthirrma t parme 430
Pasthirrma jo t parme 430
12.2.2. Klasifikimi i pasthirrmavesipas domethnies 431
1. Pasthirrmat emocionuese 432
a) Pasthirrma q shprehin ndjenja t gzuara 433
b) Pasthirrma q shprehin habi 433
c) Pasthirrma q shprehin frik, dshprim, hidhrim 433
) Pasthirrma q shprhin mosbesim, mosprfillje,
prbuzje 433
d) Pasthirrma q shprehin paknaqsi, keqardhje, mrzi,
dhimbje 434
2. Pasthirrmat nxitse 434
a) Pasthirrma q shprehin thirrje 434
b) Pasthirrma q shprehin nxitje, urdhr ose lutje 434
3. Pasthirrma q shprehin prshndetje t ndryshme,
mirnjohje, mallkime, sharje, ngushllime 435
12.3. Vendi dhefunksionii pasthirrmaven fjali 435
12.4. TINGULLIMITIMET 437
BIBLIOGRAFIA KRYESORE
441
KREUI
NJOHURI T PRGJITHSHME
1.1.1. Objekti i morfologjis. Morfologjia (nga greqishtja morf = form
dhe logos = fjal, dije) sht ajo pjes e gramatiks, q merret n radh t
par me studimin e trajtformimit, d.m.th. me studimin e formave t ndryshme,
q marrin fjalt e Iakueshme (emrat, mbiemrat, premrat dhe numrort) ose
t zgjedhueshme (foljet), si edhe me studimin e kuptimeve t ktyre formave.
Por, n nj vshtrim m t gjer morfologjia merret me klasifikimin e fjaive
n kategori leksiko-gramatikore, q quhen pjes t ligjrats (shih 1.1.4).
Gjithashtu n morfologji studiohen edhe tipat kryesor t fjalformimit, n
radh t par tipi morfologjik dhe tipi morfologjiko-sintaksor.
Pra, objekt studimi pr morfologjin sht fjala, e ciJa n kt pjes t
gramatiks studiohet edhe si pjes e ligjrats, edhe nga pikpamja e formave
dhe e kuptimeve gramatikore prkatse (shih 1.1.3). N kt mnyr
morfologjia dallohet qart nga leksikologjia, e cila ka si objekt studimi po
fjaln, por e vshtron kt si njsi t fjalorit, d.m.th. si nj njsi q shrben
pr t emrtuar nj send, nj cilsi, nj veprim, nj rrethan etj., pra nga
pikpamja e kuptimit dhe e prejardhjes, nga pikpamja e prdorimit t saj n
stile t ndryshme etj.
Ka edhe disa klasa fjalsh, si parafjalt, lidhzat dhe pjeszat, n t
cilat kuptimet leksikore n prgjithsi prkojn me kuptimet gramatikore.
*
* *
Morfologjia nuk merret me studimin e fjalve t veanta. Ajo studion
veorit e prbashkta t fjalve t s njjts klas, duke nxjerr kshtu
rregulla me karakter t prgjithshm, q kan vler pr mbar klasn e
dhn e, si rrjedhim, edhe pr seciln nga fjalt e asaj klase. Kshtu, p.sh.,
30 KREUI
paradigma e lakimit t emrave sipas tipit t lakimit, n rasat e ndryshme t
trajts s pashquar dhe t s shquars n njjs e n shums, ka vler pr
gjith klasn e emrave, pra edhe pr do emr t veant, i cili lakohet
kshtu sipas tipit t lakimit prkats. Po kshtu edhe paradigma e zgjedhimit
t foljeve sipas tipit t zgjedhimit, n mnyr e koh t ndryshme, ka vler
pr gjith klasn e foljeve, pra edhe pr seciln folje t veant.
1.1.2. Li dhj et e morf ol ogj i s me s i ntaks n dhe
fonetikn. Morfologjia dhe sintaksa, si dy pjes prbrse t gramatiks,
q vshtrojn an t ndryshme t t njjtave fakte, jan t lidhura shum
ngusht midis tyre. Ato plotsojn njra-tjetrn dhe nuk mund t bjn pa
njra-tjetrn. Ndarja e tyre si dy disiplina m vete bhet m shum pr arsye
metodike. Lidhja e tyre e ngusht e ndrsjell kushtzohet, n vija t
prgjithshme, nga lidhja e ngusht midis forms dhe prmbajtjes (funksionit)
t saj. Kshtu, nuk mund t studiohen format gramatikore t fjals n
morfologji, pa pasur parasysh edhe funksionet e tyre sintaksore, q dalin n
shesh gjat prdorimit t fjals n fjali t ndryshme. Po kshtu, edhe studimi
i funksioneve t fjals n sintaks nuk mund t bhet pa vn n dukje edhe
mjetet e ndryshme morfologjike, nprmjet t cilave shprehen kto funksione.
Kshtu, kategoria e rass tek emri sht nj dukuri njherazi morfologjike
dhe sintaksore, prandaj studimi i ksaj kategorie n morfologji nuk mund t
bhet pa pasur parasysh edhe funksionet sintaksore t rasave t ndryshme.
Po kshtu, studimi i fjalve t tilla t pandryshueshme, si parafjalt, lidhzat
dhe pjeszat n morfologji nuk mund t bhet pa pasur parasysh edhe lidhjet
e tyre me fjalt e tjera, t cilave ato u "shrbejn". Anasjelltas, raportet
sintaksore roidis gjymtyrve t nj togfjalshi ose t nj fjalie shprehen, si
dihet, me an t formave gramatikore t fjalve ose me an fjalsh shrbyese
(parafjal, lidhza), ose me t dyja kto mjete gjuhsore s bashku.
Gjifhashtu n shum raste prkatsia e nj fjale n kt ose at pjes t
ligjrats kushtzohet nga lidhjet e saj n fjali. Anasjelltas, edhe funksioni i saj'
sintaksor n kt rast varet n prgjithsi nga prkatsia e saj n kt ose at
pjes t ligjrats. P.sh. fjal t tilla, sigjat, afr etj., kur ndiqen nga nj emr
a premr n rasn rrjedhore (gjat dimrit, afr shkalls etj.) shrbejn si parafjal,
pra, pushojn s qeni ndajfolje. Si rrjedhim, n sintaks, n raste t tilla, ato
studiohen si pjes prbrse t togut parafjal + emr, sepse nuk mund t
merren si gjymtyr m vete t fjalis, ashtu si do t merreshin n nj kontekst
tjetr me prdorim ndajfoljor, si p.sh.: Aifoli gjat. Ai na qndron afr.
Por, me gjith lidhjet e ngushta midis tyre, morfologjia dhe sintaksa
jan dy pjes m vete t gramatiks, q kan secila objektin e vet t studimit.
Ndrsa morfologjia merret kryesisht me pjest prbrse t fjals (morfemat),
NJOHURIT PRGJITHSHME
31
sintaksa merret kryesisht me bashkimin e fjalve n togje dhe togfjalsha
dhe me bashkimin e fjalve, t togjeve e t togfjalshave n fjali.
* *
Morfologjia ka lidhje t ngushta edhe me fonetikn. Mjaft dukuri t karakterit
fonetik luajn rol gramatikor t caktuar brenda nj paradigme t caktuar. Ktu sht
fjala n radh t par pr ato ndrrime fonetike q bjn t dallohen midis tyre forma
t ndryshme gramatikore t nj fjale. Kshtu, kundrvnia njjs: shums tek emrat e
tipit dash: desh bhet me an t ndrrimit fonetik -a : -e n temn e fjals. Nprmjet
ktij ndrrimi fonetik dallohen midis tyre edhe format e kohs s tashme (njjs) t
mnyrs dftore t foljeve t tilla si dal: del, marr: merr etj. Si do t shtjellohet n
1.1.3, n mjaft raste t tjera ndrrimet fonetike luajn nj rol gramatikor plotsues
krahas morfemave, si p.sh. breg: brigj-e, fflas): flet: flit-ni etj.
1.1.3. Kuptimet gramatikore dhe format gramatikore. Fjala, duke u
prdorur n fjali gjat ligjrimit, shpreh nj kuptim leksikor t caktuar, t cilit
zakonisht i mbishtrohen edhe nj a m shum kuptime t prgjithshme t
karakterit gramatikor, q quhen kuptime gramatikore t fjals. Nprmjet
kuptimeve gramatikore t fjals shprehen lidhjet e saj me fjal t tjera n fjali,
marrdhniet kohore t veprimit, qndrimi i folsit ndaj asaj q kumton etj.
Kshtu, n fjalin Studenti i kreu detyrat forma studenti e fjals student
prve kuptimit leksikor t njohur, q ruhet edhe kur kjo fjal prdoret n forma
t tjera (si nj student, studentit, studentt, studentve), shpreh edhe kuptimet
gramatikore t gjinis (mashkullore), t numrit (njjs), t rass (emrore) dhe
t shquarsis (trajta e shquar). Kto kuptime gramatikore, bashk me kuptimin
leksikor kategorial t fjals student, prcaktojn edhe prkatsin e saj n klasn
e emrave. Kurse forma kreu e fjals kryej prve kuptimit leksikor t njohur, q
ruhet edhe kur kjo fjal prdoret n forma t tjera, si kryej, kryem, kam kryer,
kan kryer etj. shpreh edhe kuptimet gramatikore t vets (veta e par), t
numrit (njjs), t mnyrs (dftore), t kohs (e kryer e thjeshte) dhe t diatezs
(veprore). Kto kuptime gramatikore bashk me kuptimin leksikor (kategorial)
t fjals kryej prcaktojn edhe prkatsin e saj n klasn e foljeve.
Kuptimi gramatikor ka nj karakter shum t prgjithshm. Ai sht
karakteristik pr nj klas t tr fjalsh me kuptim leksikor (kategorial) t
prbashkt dhe me veori gramatikore t prbashkta. Kshtu, kuptimin
gramatikor t rass nuk e ka vetm ky ose ai emr i dhn, por t gjith
emrat pa prjashtim. Po kshtu kuptimin gramatikor t kohs nuk e ka vetm
kjo ose ajo folje, por t gjitha foljet pa prjashtim.
do kuptim gramatikor prbhet prej kuptimesh t pjesshme gramatikore,
qe jan n kundrvnie midis tyre dhe t gjitha s bashku prbjn nj unitet.
32 KREUI
Kshtu, kuptimi gramatikor i rass prbhet nga kuptimet e pjesshme
gramatikore t rasave t ndryshme - emrore, gjinore, dhanore, kallzore
dhe rrjedhore -, q jan n kundrvnie midis tyre, d.m.th. secila nga kto
rasa u kundrvihet t tjerave, por t gjitha s bashku ato prbjn kuptimin
gramatikor t rass. Po kshtu kuptimi gramatikor i kohs te folja prbhet
nga kuptimet e pjesshme gramatikore t kohve t ndryshme - t kohs s
tashme, t s shkuars (e pakryera, e kryera e thjesht, e kryera etj.) dhe t
s ardhmes, - q jan n kundrvnie midis tyre, d.m.th. secila nga kto
koh u kundrvihet t tjerave, por t gjitha s bashku ato prbjn kuptimin
gramatikor t kohs. Kuptimi gramatikor, pra, sht sinteza a uniteti i t
gjitha kuptimeve t pjesshme gramatikore prkatse.
Kuptimet gramatikore gjejn shprehjen e tyre nformat e ndryshme
gramatikore, q merr fjala gjat prdorimit t saj n fjali. Kuptimet
gramatikore dhe format gramatikore prkatse ekzistojn vetm n baz t
kushtzimit t ndrsjell. Pr kuptime gramatikore mund t bhet fjal vetm
ather kur ato shprehen me an formash gramatikore t caktuara.
Gjith sistemi i formave gramatikore t nj' fjale prbn paradigmn e
saj. Pra, paradigma e nj fjale prfaqson t gjitha format e saj si shprehse
e t gjitha kuptimeve gramatikore prkatse.
Format gramatikore n gjuhn shqipe jan sintetike dhe analitike.
A. Format gramatikore sintetike ndrtohen:
1. Me an mbaresash q i shtohen tems s fjals, si p.sh.: (nj) mal-i,
fush-e; hap-a, hap-e, hap-i, hap-m, hap-t, hap-n etj. Mbaresat luajn
rolin kryesor n ndrtimin e formave sintetike t pjesve t ndryshueshme t
ligjrats.
Shnim. N kt tip prfshihen edhe format gramatikore t ndrtuara
me an prapashtesash temformuese, si jafl, p.sh., prapashtesat me t
cilat ndrtohet tema e shumsit t emrave: (ca) shok-, mal-e, burr-a
etj., ose prapashtesa e pjesores: la-r, gzua-r, v-n, qe-netj.
2. Me an ndrrimesh fonetike q pson tema e fjals. Nga kto kryesoret jan:
a) Metafonia -a : -e , q sht prftuar kryesisht te tema e shumsit t
emrave t till si dash: desh, cjap: cjep etj., si edhe te veta e dyt dhe e tret
njjs e disa foljeve: dal: del, marr: merr, jap: jep etj. N ndonj rast ky
ndrrim fonetik grshetohet edhe me qiellzorzimin e bashktingllores
fundore -k: -q (plak: pleq).
b) Qiellzorzimi -k: -q, -g: -gj, -11: -j, -r: -j te shumsi i emrave t till
si bujk: bujq, zog: zogj, buall: buaj, bir: bij etj.
NJOHURIT PRGJITHSHME
33
c) Ndrrimi -s: -t n dy vetat e numrit njjs t kohs s tashme te folje
t tilla si shes: shet, zbres: zbret etj.
Shnim. Te foljet e tipit flas:flet, shkas: shket, dallimi formal
midis vets s par dhe dy vetave t tjera t njjsit t kohs s
tashme bhet me an t dy ndrrimeve fonetike: -a : -e dhe -s: -t.
3. Njherazi me an mbaresash (a prapashtesash temformuese) dhe
ndrrimesh fonetike. Ndrrimet fonetike kryesore t ktij tipi, q luajn nj
rol plotsues a prforcues jan:
a) Ndrrimi -a-: -o-, prkatsisht -e-1 -je-: -o- (apofonia) n t kryern
e thjesht n folje t tilla si: marr: mor a, dal: dol a, bredh: brodh a, heq:
hoq a, mbjell: mboll a, sjell: soll a, nxjerr: nxor a etj;
b) ndrrimi -e-1 -je-: -i-, shoqruar ndonjher edhe me ndonj ndrrim
fonetik, p.sh., te shumsi i emrave t till si breg: brigj-e, shteg: shtigj-e
etj., ose te veta e dyt shums e kohs s tashmedhe tek e pakryera e foljeve
t tilla, si: bredh: bridh-ni: bridh-ja, heq: hiq-ni: hiq-ja, mbjell: mbill-ni:
mbill-ja, pjek: piq-ni: piq-ja, djeg: digj-ni: digj-ja (flas) flet: flit-ni: flit-ja,
(plcas) plcet: plcit-ni: plcit-ja etj.;
c) zbrthimi -o-: -ua-, prkatsisht -e-: -ye-, ose anasjelltas mbledhja e
togut zanor -ua- n -o-, prkatsisht -ye- n -e-, n folje t tilla si: mso-
j : mso-va: msua-m (msua-t, msua-n), msuar, ushqe-j: ushqe-va: ushqye-
m (ushqye-t, ushqye-n), ushqye-r, shkrua-j: shkro-va (shkro-ve, shkro-i),
n
ijy
e
-j- ngje-va (ngje-ve, ngje-u) etj.
4. Pa asnj tregues gramatikor, d.m.th. me mbares zero, si te foljet e
tipit hap, di, n tri vetat e numrit njjs t kohs s tashme t mnyrs
dftore: (un, ti, ai) hap, mbyll, qep, di, rri, ha etj.
5. Me an formash supletive, si un: mua, ai: atij: at: asi etj.
N mjaft raste format supletive kan edhe mbaresa ose prapashtesa
trajtformuese, si p.sh. te me-je (un); shoh:pa-sh:pa-r; bie: ra-sh: r-
n etj.
Format gramatikore analitike jan t prbra prej dy (a m shum)
elementesh. Si barts i kuptimit leksikor sht rregullisht elementi i fundit,
kurse elementet e tjera shrbejn si mjete gramatikore pr ndrtimin e ktyre
formave.
B. Format gramatikore analitike ndrtohen:
1. Me an t foljeve ndihmse kam dhe jam, si p.sh.: kam punuar,
sna punuar, kam pr t' punuar etj.; jam prpjekur, isha prpjekur, jam
duk
eu prpjekur etj.;
34 KREUI
2. me an pjeszash formante, si p.sh.: tpunoj, tpunoja, dotpunoj,
do t punoja, duke punuar, pa punuar, pr t punuar etj.;
3. me an t nyjave; formohet kshtu rasa gjinore, e cila, me an t
ktij mjeti gramatikor, dallohet formalisht prej dhanores, si p.sh.: libri i
nxnsit, fletorja e nxnsit etj.
Disa nga kto mjete gramatikore prdoren edhe si fjal m vete, natyrisht,
jasht formave gramatikore analitike, si p.sh. foijet kam ejam, q shrbejn
edhe si folje ndihmse edhe si folje t zakonshme (shih 7.2.1). Po kshtu
edhe disa pjesza formante, si do, pa, me, p'ret). Por disa mjete gramatikore,
si nyjat e mbiemrave t nyjshm etj. (shih 4.1.2), pjeszat formante t,
duke, u (shih 11.3.2), nukp'rdoren si fjal' m vete jasht formave analitike
ku bjn pjes.
Shnime. 1. Format gramatikore t fjalve q kan n prbrjen
e tyre nj nyj (mbiemrat e nyjshm, premrat / till, i cilietj.), dallohen
midis tyre nprmjet formave t ndryshme t nyjave prkatse e, n
disa raste, edhe nprmjet mbaresave a ndrrimeve fonetike (ose edhe
nprmjet t dyja ktyre mjeteve njherazi), si p.sh.: / mir: t mir,
e kuqe: t kuqe, e mir: t mira, i vogl: t vegjl, i lig: t ligj, i keq:
t kqij, i cili: t cilit: t cilin: t cilt: t cilve etj.
2. Me prjashtim t formave t pashtjelluara analitike t foljes,
si p.sh.: dukepunuar, papunuar, pr tpunuar, n format gramatikore
analitike njri nga eiementet prbrse del me forma gramatikore
sintetike, nprmjet t cilave shprehen kuptimet gramatikore t gjith
forms prkatse. N format analitike t ndrtuara me an t foljeve
ndihmse kam dhe jam kuptimet gramatikore shprehen me an t
formave t ndryshme t ktyre foljeve, si p.sh.: kampunuar, kepunuar,
ka punuar etj. Kurse n format analitike t ndrtuara me an pjeszash
formante t ndryshme, kuptimet gramatikore shprehen kryesisht me
an t formave sintetike, q merr elementi i dyt i forms, si p.sh.: do
tpunoj, do t' punosh, do tpunoj etj.; n format analitike t ktij
tipi pjesza formante, e vendosur n ball t fjals, shpreh vetm nj
kuptim gramatikor.
* *
Zakonisht me an t nj mjeti gramatikor shprehen njherazi disa kuptime
gramatikore. Kshtu, me an t mbaress s shquarsis, prve kuptimit t
shquarsis shprehen edhe kuptimet gramatikore t rass, numrit dhe gjinis-
NJOHURIT PRGJITHSHME
35
h te forma mal-i mbaresa shpreh njherazi kuptimet e rass emrore t
haua'r t numrit njjs dhe t gjinis mashkullore. Po kshtu, mbaresat
tore te foljet, prve kuptimit t vets, shprehin edhe kuptimet gramatikore
t numrit, kohs, diatezs e, n disa raste, edhe t mnyrs; p.sh. mbaresa
a te forma hap-a shpreh njherazi kuptimet gramatikore t vets s par, t
numrit njjs, t s kryers s thjesht, t mnyrs dftore dhe t diatezs
veprore.
Por ka edhe raste q nj mjet gramatikor sht i njkuptimshm. Kshtu,
n sh., tek emri prapashtesat e shumsit (-, -e, -a etj.) shrbejn vetm pr
t shprehur kuptimin gramatikor t ktij numri. Po kshtu, prapashtesa -fsh
/-sh- (si p.sh. te lafsh-a, hap-sh-a) shrben vetm pr t shprehur kuptimin
sramatikor t mnyrs dshirore (koha e tashme). Gjithashtu e njkuptimshme
sht edhe pjesza formante t e mnyrs lidhore.
Si rrjedhim, kur nj mjet gramatikor sht i njkuptimshm, kuptimet e
tjera gramatikore t fjals shprehen me an mjetesh te tjera gramatikore.
Kshtu, kuptimi i rass dhanore, n numrin shums, tek emrat shprehet me
mbaresn rasore -ve, e cila i shtohet tems s shumsit t formuar me an t
nj prapashtese, ose me an t nj ndrrimi fonetik, ose njherazi me an t
ktyre dy mjeteve. Po kshtu, p.sh., te forma e dshirores hap-sh-a kuptimet
gramatikore t vets s par, t numrit njjs dhe t kohs s tashme veprore
shprehen me an t mbaress -a, e cila i shtohet tems s ksaj forme foljore,
t ndrtuar me an t nj prapashtese t posame.
Nj kuptim gramatikor dhe format gramatikore prkatse prbjn nj
unitet t pandashm, q quhet kategori gramatikore. Kategoria gramatikore,
pra, sht sinteza a uniteti i kuptimit gramatikor dhe i formave gramatikore
prkatse. Gjuha jon ka kategorit gramatikore t gjinis, numrit, rass,
shquarsis e pashquarsis, vets, kohs, mnyrs dhe diatezs.
Kategorit gramatikore t nj fjale mund t jen t kushtzuara a sintaksore,
ose t pakushtzuara a josintaksore. Kan karakter sintaksor ato kategori
gramatikore t nj fjale q jan t kushtzuara nga lidhjet sintaksore. T tilla
jan, p.sh., kategorit gramatikore t gjinis, numrit dhe rass te mbiemrat
d
he te premrat pronor, ku ato kushtzohen nga kategorit gramatikore t
emrave q ata prcaktojn. Po kshtu, edhe kategoria e rass tek emri ka
karakter sintaksor, sepse kushtzohet nga lidhjet sintaksore t emrit n fjali.
Kurse kategori gramatikore josintaksore t nj fjale jan ato q nuk
shtzohen nga lidhjet e saj sintaksore n fjali. T tillajan, p.sh., kategorit
amat l
kore t gjinis, numrit dhe (n shumicn e rasteve) t shquarsis e
36
KREUI
pashquarsis tek emrat, kategorit gramatikore t mnyrs dhe kohs te folja
(n shumicn e rasteve) etj.
1.1.4. Pjest e ligjrats. Tgjithafjaltenjgjuhe, sipas veorive
t prbashkta leksikore e gramatikore, grupohen npr klasa a kategori
leksiko-gramatikore, q quhen pjes t ligjrats. Prkatsia e nj fjale n
kt ose at pjes t ligjrats, si u vu n dukje edhe n 1.1.1., prcaktohet
nga kuptimi leksikor kategorial dhe nga veorit e saj gramatikore
1
(duke
prfshir n kto t fundit, prve veorive morfologjike, edhe funksionet
sintaksore). T mbshteturit vetm n kriterin leksikor ose vetm n at
gramatikor n mjaft raste nuk lejon t dallohen shkoqur nga njra-tjetra fjal
q nuk i prkasin s njjts pjes t ligjrats. Kshtu, p.sh., emrat prejfoljor
asnjans, si t menduar, t vrapuar, t lindur etj. ose emrat prejfoljor
prapashtesor, si mendim, vrapim, lindje etj., q emrtojn veprime, vetm
n baz t kuptimit leksikor kategorial mund t mos dallohen leht nga fjalt
prgjegjse: mendoj, vrapoj, lind, sidomos nga format e pashtjelluara t
ktyre. Por, kur kuptimet leksikore t ktyre fjalve vshtrohen n lidhje t
ngusht me veorit e tyre gramatikore, ather dallimi i emrave prejfoljor
(asnjans ose prapashtesor) nga foljet prgjegjse bhet fare i qart: t
part kan kategorit gramatikore t gjinis, numrit, rass dhe t shquarsis
e t pashquarsis, kurse t dytat kan t tjera kategori gramatikore (vet,
numr, mnyr, koh, diatez).
Po kshtu, vetm n baz t kriterit leksikor mund t mos dallohen leht
mbiemrat; mir, i lig etj. q emrtojn cilsi, nga emrat prgjegjs mirsi,
ligsi etj., q emrtojn gjithashtu cilsi. Por, kur kuptimet leksikore t
ktyre fjalve vshtrohen n lidhje t ngusht me veorit gramatikore
prkatse, ather dallimi midis tyre bhet fare i qart. Mbiemrat nuk e kan
kategorin e shquarsis e t pashquarsis dhe kategorit gramatikore t gjinis,
numrit e rass i kan t kushtzuara nga kategorit gramatikore prgjegjse
t emrave q cilsojn.
1
Ktu sht fjala pr kritere klasifikimi t vlefshme pr t gjitha rastet. Kjo natyrisht nuk
prjashton mundsin q, n raste t veanta, prkatsia e nj fjale n kt ose at pjes t
ligjrats t dallohet qart edhe n baz t nj kriteri t vetm. Kjo vrejtje vlen sidomos
pr fjalt shrbyese, t cilat dallohen shkoqur n baz t shrbimit q kryejn. Po kshtu,
shum fjal t prejardhura mund t dallohen leht se cils pjes t ligjrats i prkasin,
vetm n baz t morfemave fjalformuese prkatse. P.sh., fjalt e formuara me
prapashtesat -im, -je, -es, -at, -i, -ri, -si etj., si: pun-im, bind-je, shkr-es, gjyk-at,
lir-i, nus-ri, letr-si etj. jan' emra; fjalt e formuara me prapashtesat -azi, -thi, -isht, si:
hapt-azi, fluturim-thi, trimri-sht jan ndajfolje; fjalt e formuara me prapashtesat -o-,
-zo-, -so- etj., pun-o-j, pyll-zo-j, vler-so-j etj. jan folje.
NJOHURIT PRGJITHSHME
37
Fdhe t mbshteturit vetm n kriterin gramatikor n mjaft raste e bn
mundshm dallimin midis fjalsh q u prkasin pjesve t ndryshme t
r rats Kshtu, p.sh., n baz t veorive gramatikore premrat i till
Hh tietr nuk dallohen leht prkatsisht nga mbiemrat e tipit / mir dhe
nik Gjithashtu, vetm n baz t kriterit gramatikor sht e vshtir q
"remrat pronor / tij, i saj, i tyre si edhe format e mi, e tu t dallohen nga
mbiemrat e nyjshm.
N baz t dy kritereve t lartprmendura n gjuhn shqipe dallohen
shkoqur kto pjes t ligjrats: 1. Emri, 2. mbiemri, 3. numrori, 4. premri,
5 folja, 6. ndajfolja, 7. parafjala, 8. lidhza, 9. pjesza, 10. pasthirrma.
N traditn gramatikore t gjuhs shqipe, jan dalluar si pjes m vete
e ligjrats edhe nyjat. N kt klas jan prfshir zakonisht nyjat e prapme
a shquese dhe t ashtuquajturat nyja t prparme, e n disa gramatika edhe
nyja e trajts s pashquar nj. Kundr nj trajtimi t till mund t
parashtroheshin nj varg vrejtjesh, si:
1. Prfshirja e t ashtuquajturave nyja t prparme n nj klas me nyjat e
prapme mund t prligjet vetm duke u mbshtetur n konsiderata historike,
d.m.th. n faktin q historikisht ato kan nj burim t prbashkt, ka bie n sy
edhe n ngjashmrit formale midis tyre. Por, pr nga funksionet ato ndryshojn
krejt. Ndrsa nyjat e prapme (m sakt, mbaresat e shquarsis) luajn kryesisht
nj rol shques a individualizues (shih 3.6), t ashtuquajturat nyja t prparme
kryejn funksione krejt t ndryshme, q n prgjithsi nuk prputhen me funksionin
e nyjave. N shumicn e rasteve (p.sh. te mbiemrat e nyjshm dhe tek emrat e
nyjzuar t tipit t qeshur-it, e qeshur-a etj.) ato luajn nj rol t ngjashm me
at t nj morfeme t nj tipi t veant, q kryen njherazi funksion fjalformues
dhe trajtformues. Kurse nyja q vendoset para numrorve dy e lart, si t' dy, t
tre etj., si edhe nyja e vendosur para disa emrave t lasht farefisnie, si i ati, e
ma etj., kryejn t tjera funksione (shih 6.7.2 dhe 2.1.2, 6.5.1).
2. Nyjat shquese, duke qen se i jan prapangjitur emrit prej kohsh, e
kan humbur mvetsin si fjal t veanta dhe jan shndrruar n morfema
trajtformuese t kategoris s shquarsis.
3. Edhe t ashtuquajturat nyja t prparme, kur luajn rolin e nj morfeme t
nje tipi t veant (shih pikn 1), nuk kan mvetsi si fjal t veanta, ato nuk
ekzistojn t veuara nga fjala ku bjn pjes. Kshtu p.sh., nyja te mbiemrat e
nyjshm, tek emrat e nyjzuar t tipit e hn, t zi-t, tfolur-it etj., ose te disa
peremra si:;' till, i tij, i cili etj., sht pjes prbrse e fjals dhe jo fjal m vete.
q me pak mund t merret si pjes m vete e ligjrats nyja e rass gjinore.
38 KREUI
Po t mbahen parasysh vrejtjet e msiprme, pranimi i nyjave (t prapme
e t prparme) si nj pjes m vete e ligjrats sht i paprligjur.
Prandaj n kt tekst nyjat e prapme do t trajtohen si mbaresa t trajts
s shquar t emrit. Kurse pr nyjat e prparme, n munges t nj termi m
t prshtatshm, do t prdoret vetm konvencionalisht termi nyj. Ato n t
vrtet kryejn funksione morfemash (shih m sipr).
Pr sa i takon fjalzs nj, t pranuar si nyj e trajts s pashquar, kjo
n thelb sht nj premr i pacaktuar i prdorur para nj emri t pashquar.
* *
Kufijt q ndajn pjest e ndryshme t ligjrats, nuk jan t
pakaprcyeshm; shpeshher nj fjal, gjat prdorimit t saj, merr nj
prmbajtje leksikore dhe veori gramatikore t ndryshme nga ato t klass
prkatse. N raste t tilla ajo kalon n nj pjes tjetr ligjrate. Pra, edhe
pr rastet e kalimit t nj fjale nga nj pjes e ligjrats n nj tjetr, si
rregull, duhen pasur parasysh ndryshimet, q ajo pson n prmbajtjen
leksikore kategoriale dhe n veorit gramatikore. Kjo vrejtje vlen jo vetm
pr rastet kur krijohet nj njsi e re leksikore (homonime) me an konversioni, j
por edhe pr rastet kur kalimi i nj fjale nga nj pjes e ligjrats n nj tjetr 1
ka karakter gramatikor (kontekstual). Kshtu, p.sh., kur nj mbiemr n nj A
kontekst t dhn prdoret si emr, ai nuk emrton nj cilsi t dhn, por I
nj send t karakterizuar nga ajo cilsi. Ve ksaj, kategorit gramatikore t I
gjinis e t numrit, n kt rast, nuk jan t kushtzuara sintaksorisht si te I
mbiemrat, por marrin nj karakter t pakushtzuar, ashtu si tek emrat; I
gjithashtu mbiemri i emrzuar (i substantivuar) lakohet Tregullisht ashtu si
gjith emrat e tjer dhe ka edhe kategorin e shquarsis e t pashquarsis. I
Po kshtu, kur forma rasore e nj emri kalon n klas'n e ndajfoljeve, I
d.m.th. ndajfoljzohet, si n fjalin Kjo duket sheshit, ajo n kt rast merr
nj kuptim t ri leksikor dhe i humbet kategorit gramatikore t emrit si edhe
lidhjet e tij sintaksore.
*
* *
N baz t veorive leksikore, pjest e ligjrats mund t ndahen n tri
grupe t mdha: nfjal kuptimplota, nfjaljokuptimplota dhe n fjal thirrmore.
Fjal kuptimplota jan ato q kan nj kuptim leksikor t plot, i cili i
lejon t prdoren si gjymtyr m vete. N kt grup hyjn:
a) Fjalt emrtuese, d.m.th. fjalt q emrtojn sende (emrat), cilsi
:
(mbiemrat), veprime si procese (foljet) dhe rrethana (ndajfoljet);
b)fjalt numruese, d.m.th. fjalt me t cilat numrojn (numrort)',
NJOHURIT PRGJITHSHME
39
c) fialt treguese, d.m.th. fjalt q tregojn (pa emrtuar) sende, cilsi
ose sasi (premrat).
Fial' jokuptimplota jan ato q kan nj kuptim leksikor t kushtzuar
shrbimi q kryejn n fjali. Kuptimi i tyre leksikor n prgjithsi prkon
kuptimin e tyre gramatikor. T tilla jan: 1. parafjalt dhe lidhzat q
shprehin lidhje sintaksore midis dy gjymtyrsh (t fjalis ose t periudhs);
2 pjeszat, q shprehin ngjyrime kuptimore plotsuese t fjalve a t
togfjalshave.
Fial thirrmore jan ato q prdoren pr t shprehur, n form thirrjesh,
ndjenja t folsit (pasthirrmat).
N baz t veorive morfologjike, pjest e ligjrats ndahen npjes t
ndryshueshme e npjes t pandryshueshme t ligjrats.
Pjes t ndryshueshme t ligjrats jan fjalt q lakohen: emri, mbiemri,
premri e, n nj far mase, numrori, ose q zgjedhohen:/o//a.
Pjes t pandryshueshme t ligjrats jan fjalt q as lakohen, as
zgjedhohen: ndajfolja, parafjala, lidhza, pjesza dhe pasthirrma.
Edhe n baz t aftsis a t paaftsis pr t'u prdorur si gjymtyr m
vete n fjali, d.m.th. n baz t kriterit sintaksor, pjest e ligjrats ndahen
gjithashtu n dy grupe t mdha, n:
fjal t mvetsishme: emri, folja, mbiemri, numrori, premri,
ndajfolja dhe pasthirrma;
fjal t pamvetsishme: parafjala, lidhza dhe pjesza.
1.1.5. Lokucionet. Me vlern e nj pjese t ligjrats mund t
prdoret edhe nj grup fjalsh, q kan nj lidhje t qndrueshme midis tyre
dhe q, si kuptimisht ashtu edhe gramatikisht, jan t barasvlershme me nj
fjal t vetme, por jo t njjta me t. Grupe t tilla fjalsh quhen lokucione.
Lokucionet ndeshen kryesisht te pjest e pandryshueshme t ligjrats, si
ndajfolja, parafjala, pjesza e pasthirrma, por gjithashtu edhe te folja.
Lokucionet zn nj vend t ndrmjetm midis togjeve a togfjalshave
t lir dhe fjalve t prngjitura. Kto t fundit jan formuar rregullisht nga
prngjitja e lokucioneve. Pra, lokucioni dallohet kuptimisht e gramatikisht si
n
ga fjala, ashtu edhe nga togu a togfjalshi i lir. Ndrsa elementet prbrse
e nj togu a togfjalshi t lir e ruajn mvetsin e tyre kuptimore e
gramatikore, elementet prbrse t nj lokucioni vijn duke e humbur gjithnj
me shum mvetsin e tyre kuptimore e gramatikore, gjersa nga prdorimi
gjate dhe i dendur m n fund prngjiten n nj fjal t vetme. Shkalla e
1 Jn ^
S m v e t e s
i
s e
kuptimore e gramatikore tek elementet prbrse t

I o n e v e t e
ndryshme nuk sht e njjt. N prgjithsi ajo sht m e
e n
lokucionet me kuptim t mbartur.
40
KREUI
P.sh., t krahasohet togu i lirparajjal + emr i tipit n tym n fjalin
Mos rri ktu n tym, se t bn keq me lokucionin ndajfoljor homonim n tym,
n fjalin Aifliste n tym [= kot m kof]. Te shembulli i par n tym sht
nj tog i lir, ku emri i prdorur pas parafjals n\ q shrben pr t shprehur
lidhjen e tij sintaksore n fjali, ruan si kuptimin leksikor ashtu edhe veorit
gramatikore prkatse. Ai mund t prdoret edhe n trajt t shquar, i prir
ose i ndjekur nga nj prcaktor, si n rastet: Mos rri ktu n tymin e oxhakut
(e qymyrit etj.) Mos rri n kt tym, q t mbyt. Kurse te lokucioni ndajfoljor
n tym (shembulli i dyt), si parafjala n ashtu edhe emri pas saj e kan
humbur mvetsin e tyre kuptimore e gramatikore si fjal t veanta. Ktu
parafjala n nuk shrben m pr t shprehur lidhjen sintaksore t emrit n
fjali, as emri tym nuk prdoret me kuptimin e tij leksikor (kategorial) t
zakonshm. Si rrjedhim, emri n kt lokucion prdoret n nj trajt t
ngurosur (ai s'mund t prdoret, p.sh., n trajt t shquar) dhe nuk ka mundsi
t marr, para ose prapa, prcaktor me ose pa prshtatje, ka nuk ndodh
me togun e lir n tym.
T njjtat vrejtje vlejn edhe pr lokucionet e ktij tipi me kuptim jo t
mbartur si: me radh, me nxit, n kmb. P.sh., t krahasohet togu i lir n
kmb n fjalin Ai uplagos n kmb me lokucionin ndajfoljor n kmb n
fjalin Mos rri gjat n kmb, se do t lodhesh. Edhe n kt rast pjest
prbrse t lokucionit n kmb e kan humbur mvetsin si fjal t veanta,
sidomos nga pikpamja gramatikore. Edhe ktu, ashtu si te lokucioni n
tym, emri prdoret n nj form t ngurosur (ai nuk mund t prdoret n
trajt t shquar dhe as i prir ose i ndjekur nga ndonj prcaktor me ose pa
prshtatje). N t tilla rrethana edhe parafjala n e ka humbur aftsin e saj
pr t'u bashkuar me nj emr si n trajt t pashquar ashtu edhe n t shquarn.
Edhe nga pikpamja kuptimore togjet e ktij tipi jan t barasvlershme me
ndajfoljet, madje n ndonj rast edhe mund t zvendsohen prej tyre, si
p.sh. me radh = radhazi.
Ndryshime t karakterit kuptimor dhe gramatikor kan psuar edhe
lokucionet q kan strukturn e nj togu fjalsh, si: tym eflak, cop e ik,
ditpr dit, herpas here, ca nga ca, pak ngapak, atypr aty, me sot me
nesr etj.
P.sh., t krahasohet togu i lir tym eflak n fjalin Nga oxhaku dilte
tym e flak' me lokucionin ndajfoljor homonim n fjalin Nna sht br
tym eflak, u prgjigj ajo.
N shembullin e par emrat tym e flak jan prdorur me kuptimin e
tyre t zakonshm leksikor dhe mund t prdoren edhe n trajt t shquar, t
shoqruar ose jo me prcaktor t paravendosur ose t prapavendosur, si
NJOHURIT PRGJITHSHME
41
p.sh.: Nga oxhaku dilte nj tym i zi dhe njflak e kuqe, kurse n shembullin
e dyt te lokucioni tym eflak emrat tym dhe flak e kan humbur mvetsin
e tyre si kuptimisht, ashtu edhe gramatikisht. Mjafton t mbahet parasysh se
n kt lokucion kto fjal prdoren t ngurosura, si nj ndajfolje, pa pasur
mundsi t prdoren edhe n trajt t shquar dhe t shoqrohen me prcaktor
t paravendosur ose t prapavendosur.
Ndryshime t karakterit gramatikor dhe kuptimor jan prftuar edhe n
lokucionet q shrbejn si parafjal, lidhza, pjesza e pasthirrma. Kshtu,
n lokucionet parafjalore ne' vend, n baz, prpun etj., t ndjekura nga nj
emr tjetr zakonisht n rasn gjinore, emrat vend, baz, pun prdoren n
nj form t ngurosur dhe, n prgjithsi, edhe me nj kuptim pak a shum
t ndryshuar. P.sh. t krahasohen, nga njra an, togjet parafjal + emr:
N vendin ton sht zhdukur analfabetizmi. Biseduam pr punn ton t
prbashkt dhe, nga ana tjetr, lokucionet parafjalore: N vend (=n kmb)
t babait erdhi i biri. N t kaluarn njerzit vriteshin edheprpun (=pr
shkak) t nj gardhi.
Vrejtjet e msiprme vlejn edhe pr lokucionet q shrbejn si lidhza,
pjesza e pasthirrma, si jan, p.sh. lidhzat n qoft se, po qe se, duke qen
se, me qllim q, kshtu q etj., pjeszaty'o qjo, po sepo etj., pasthirrmat
djall o pun, pun e madhe etj.
Nj lokucion q shrben si nj pjes e pandryshueshme e ligjrats
(ndajfolje, parafjal etj.), funksionon si nj fjal e vetme. Me fjal t tjera,
pjest prbrse t lokucioneve t tilla humbasin mvetsin e tyre
morfologjike dhe prbjn nj t tr gramatikisht t pandashme.
Kshtu p.sh.. togfjalshat e tipit cop e ik, ik e thrrime, jav pr
jav etj. merren si lokucione ndajfoljore, sepse kryejn funksionin e nj
ndajfoljeje, prbjn nj t tr kuptimisht dhe gramatikisht t pandashme,
q ka marr tiparet gramatikore t ksaj pjese t ligjrats. E njjta vrejtje
vlen edhe pr lokucionet parafjalore, lidhzore etj.
Disi ndryshe qndron puna me lokucionet foljore, si jan p.sh.: bj
ball, z bes, marr pjes etj. Edhe kto lokucione kuptimisht jan t
barasvlershme me nj fjal t vetme dhe funksionalisht merren si nj gjymtyr
e vetme fjalie. Por n kto lokucione folja ruan mvetsin e saj morfologjike
dhe si rrjedhim edhe pjest e tjera prbrse t ktyre lokucioneve jan
morfologjikisht t veueshme. Me fjal t tjera, lokucionet foljore nuk jan
shndrruar n nj njsi t vetme morfologjike.
KREUII
STRUKTURA MORFOLOGJIKE E FJALS
DHE TIPAT E FJALFORMIMIT
2. 1. 1. Fjala dhe morfema. Fjala sht njsia themelore e gjuhs. Si
njsi leksiko-gramatikore ajo prfaqson unitetin e kuptimeve t saj leksikore
me trsin e formave dhe t kuptimeve gramatikore q shprehen me an t
ktyre formave.
Fjala ekziston n gjuh prgjithsisht si nj sistem fjalformash. Fjalforma
sht forma konkrete gramatikore e nj fjale n nj fjali t dhn. Fjalformat
e nj fjale dallohen njra nga tjetra nga kuptimet e ndryshme gramatikore q
kan dhe nga mjetet prkatse t shprehjes s tyre
1
. N fjalin Njeriu zbukuron
vendin dhe vendi njeriun ka pes fjalforma: njeriu e njeriun (fjalforma t
emrit njeri), vendi e vendin (fjalforma t emrit vend) dhe zbukuron (fjalform
e foljes zbukuroj).
Nga sistemi i fjalformave t nj fjale njra caktohet si prfaqsuese e
fjals (e ashtuquajtura form prfaqsuese). Si e till tekemrat shrben fjalforma
e rass emrore t pashquar njjs, te foljet fjalforma e vets s par njjs t
s tashmes s dftores.
Shumica e fjalve (d.m.th. e fjalformave) mund t ndahen, t zbrthehen,
n njsi m t vogla, bartse t kuptimeve leksikore ose gramatikore, n
morfema
2
, p.sh.: qytet-ar, pun-ishte, mal-or, hekur-os, bark-as, luft-o-j,
pr-dredh, sh-thur, mal-i, burr-a, fush-a, mal-e-ve, hap-im, lag-a etj. Pra,
morfema sht njsia m e vogl e kuptimshme, q mund t dallohet n prbrjen
e fjals. Ajo nuk mund t ndahet m tej n njsi t tjera m t vogla t kuptimshme.
1
Te pjest e pandryshueshme t ligjrats fjala prfaqsohet nga nj fjalform e vetme.
2
Nga fjala greke morph = form.
44 KREU II
Nj morfem mund t zbrthehet n fonema, p.sh. morfemat mal- dhe -or t
fjals malorprbhen nga fonemat m-a-l dhe o-r, por fonemat e msiprme, t
marra vemas, jan njsi fonetike dhe nuk lidhen me ndonj kuptim t caktuar
leksikor e gramatikor. Si shihet nga shembujt e sjell m sipr, morfema
mund t prbhet nga disa fonema ose edhe nga nj fonem e vetme; pra,
dallimi i morfems nga fonema sht cilsor, ka t bj me funksionet e ndryshme
t tyre e jo me ann sasiore.
Megjithse fjala dhe morfema jan t dyja njsi t kuptimshme t gjuhs,
ato kan dallime t qensishme ndrmjet tyre. Fjala sht njsi leksiko-
gramatikore, d.m.th. ka kuptim leksikor, form gramatikore dhe, n nj fjali t
dhn, kryen nj funksion sintaksor t caktuar. N varsi nga kto tre tipare
do fjal klasifikohet n nj nga pjest e ligjrats (shih m lart 1.1.4).
Fjala sht njsi e mvetsishme e gjuhs, kurse morfema nuk e ka kt
mvetsi, ajo ekziston vetm brenda strukturs s fjals. Fjala mund t ndahet
n morfema, kurse morfema sht e pandashme n njsi m t vogla t
kuptimshme. Morfema, si pjes e fjals, nuk ka kuptim t plot (pr llojet e
kuptimeve t morfemave shih 2.1.2), nuk sht e formsuar morfologjikisht
ashtu si fjala dhe nuk mund t kryej funksione sintaksore.
Ka edhe fjal q prbhen vetm prej nj morfeme. Kto jan kryesisht
pjes t pandryshueshme t ligjrats: ndajfolje, parafjal, lidhza e pjesza t
thjeshta, si: lart, drejt, afr, n, me, pr, e, por, sa, se etj., po ashtu disa
numror e premra, si: nj, dy, tre, katr; un, ti, ju, ne, kush etj. Por kto
fjal vetm nga pikpamja strukturore jan t barabarta me morfemn prbrse
t tyre. Ato jan njsi leksiko-gramatikore dhe funksionojn n gjuh jo si
morfema, po si pjes t caktuara t ligjrats. Prej nj inorfeme prbhen n
formn prfaqsuese e n disa forma t tjera edhe nj numr emrash e foljesh,
si: mal, mik,punetj.; hap,pi, shesetj., porktofjal, sipjestndryshueshme
t ligjrats, gjat lakimit a zgjedhimit marrin ndajshtesa trajtformuese, d.m.th.
e zgjerqjn prbrjen morfemore t tyre.
Shfaqja konkrete e nj morfeme t dhn n nj fjalform t dhn quhet
morf.
Nj morfem mund t mos paraqitet kurdoher me t njjtn form fonetike.
Kshtu, p.sh., morfema rrnjore e foljes djeg gjat zgjedhimit t ksaj foljeje
del n format djeg-, digj-, dogj-. Kto nuk jan tri morfema t ndryshme, por
morfe t ndryshme t s njjts morfem. Morfema rrnjore e ksaj foljeje n
t vrtet sht djeg-l digj-l dogj-.
STRUKTURA MORFOLOGJIKE E FJALS DHE TIPAT E FJALFORMIMIT 45
Format e ndryshme t s njjts morfem quhen alomorfe
1
.
Do t merren si aiomorfe (forma t ndryshme t nj morfeme t vetme)
ato morfe q prmbushin njherazi tre kushtet e mposhtme: a) kan t njjtin
kuptim; b) nuk mund t prdoren n vend t njri-tjetrit tek e njjta fjalform;
c) ndryshimet tingllore ndrmjet tyre jan t kushtzuara morfologjikisht (jan
ndrrime tingujsh me vler morfologjike) ose fonetikisht. Kshtu elementet
djeg-, digj-, dogj-, si morfe rrnjore, jan bartse t t njjtit kuptim leksikor,
ato nuk mund t prdoren n vend t njri-tjetrit (nuk mund t thuhet: un digj,
as un digja, as un dogjem, por vetm: un djeg, un dogja, un digjem) dhe
prdorimi i tyre sht i kushtzuar morfologjikisht: n t tashmen veprore (me
prjashtim t vets s dyt shums) djeg-, n t kryern e thjesht dogj-, n
vetn e dyt shums t kohs s tashme, n t pakryern dhe n format e kohs
s tashme dhe t s pakryers t diatezs psore digj-. Po kshtu mbaresat
-il-u t gjinores, dhanores e rrjedhores njjs t pashquar t emrave t lakimit
t par e t dyt do t merren si dy shfaqje t ndryshme t s njjts morfem,
sepse prmbushin t njjtin funksion, d.m.th. kan t njjtin kuptim gramatikor,
nuk mund t prdoren n vend t njra-tjetrs dhe prdorimi i tyre sht i
kushtzuar fonetikisht: emrat q n gjinore, dhanore e rrjedhore dalin me tem
m bashktingllore (me prjashtim t prapagjuhoreve g e k dhe t faringales
h), m -o ose -a t theksuar (kta t fundit me prjashtim t emrave njrroksh)
marrin mbaresn -/. (nj) lisi, msimi, kali, prroi, vllai etj., kurse emrat me
tem m -g, -k, -h, m -;' a -e t theksuar dhe emrat njrroksh m -a t theksuar
marrin mbaresn -u: (nj) zogu, shoku, ahu, njeriu, dheu, kau etj. E njjta gj
vlen edhe pr mbaresat -il-u t emrores s shquar njjs t po ktyre emrave,
si edhe pr mbaresat -il-u t vets s tret njjs t s kryers s thjesht: pas
temave m -g, -k, -h ose m -a, -e, -i t theksuar prdoret -u: lagu, rroku,
rrahu, lau, theu, bleu, piu etj., kurse n t gjitha rastet e tjera prdoret mbaresa
-/. Nj morfem t vetme prfaqsojn edhe mbaresat -a e -va ose -e e -ve t
vets s par e t dyt njjs t s kryers s thjesht; ato kan t njjtin kuptim
gramatikor, nuk mund t prdoren n vend t njra-tjetrs (nuk mund t thuhet
lagva e a&punoa) dhe prdorimi i tyre sht i kushtzuar fonetikisht; pas temave
m bashktingllore prdoren -a, -e, pas temave m zanore -va, -ve. Edhe
parashtesa sh-lzh-l- paraqitet n tri forma fonetike, prdorimi i t cilave sht
i kushtzuar nga natyra e tingullit ndjeks: sh- prdoret para bashktinglloreve
t shurdhta (shthur), zh- para t zshmeve (zhvidhos), ndrsa - para t
1
Dallimi ndrmjet morfems dhe alomorflt sht metodikisht i njjt me dallimin ndrmjet
fonems dhe alofonit.
46 KREUII
tingulltave e zanoreve (mlizoj, armatos), prandaj sh-, zh- e - nuk jan tri
parashtesa, po nj parashte e vetme me tri shfaqje t ndryshme tingullore.
Q dy a m shum njit kuptimshme t fjals, fonetikisht jo t njjta, t
jen shfaqje t nj morfemet vetme, duhet t prmbushen njherazi t tre
kushtet e parashtruara m sipr. Prandaj prapashtesat -a dhe -e t shumsit t
emrave mashkullor, si lis-tefis-e, megjithse kan t njjtin kuptim gramatikor
dhe nuk mund t prdoren n vend t njra-tjetrs, jan morfema t ndryshme,
sepse dallimi fonetik i tyie, nuk sht i kushtzuar as morfologjikisht, as
fonetikisht. Pr t njjtn ye edhe -a e -she' te: (un) hap-a, (un'j pa-sh,
jan morfema t ndryshme
Shnime. 1. Mtri t merren si shfaqje t ndryshme t nj morfeme
t vetme edhe varkiet e nj morfeme. Kto kan t njjtin kuptim,
jan t afrta ngaperbrja fonetike e tyre, ndryshe nga alomorfet,
mund t prdoren Iirisht n vend t njri-tjetrit, p.sh.: prapashtesat -as
e -azi te barkas - isrkazi, rishtas - rishtazi etj. ose -isht' e -ishte te
lajthisht - lajthishti.ullisht - ullishte etj.
2. Rrtijte fjalformave supletive, si: rri: ndenj-a, kam : pat-a,
une': mua etj., nuklrajtohen si shfaqje t ndryshme t nj morfeme, po
si morfema t ndryskme.
2.1.2. Llojet e morfemave. Duke qen se morfemat jan njsi t
kuptimshme t gjuhs, edhe klasifikimi i tyre mbshtetet n kuptimet q shprehin.
Nga kjo pikpamje dallohemly grupe morfemash: 1) morfema rrnjore dhe 2)
morfema ndajshtesore.
do fjal q nga pikpamja strukturore sht e zbrfhyeshme, ka t paktn
nj morfem rrnjore. Mciima rrnjore ose rrnja prfaqson n vetvete
brthamn leksikore t fjals, sht bartsja e kuptimit leksikor themelor t
fjals. Nga pikpamja materiale rrnja sht e barabart me temn e parme
(shih 2.1.4), d.m.th. me apjes t fjals q mbetet mbasi t hiqen t gjitha
morfemat ndajshtesore. Ksto, te fjalt larg-o-j, larg-im, larg-es, larg-si, i
largt, larg-as, rrnja larg- prbn brthamn e kuptimeve leksikore t t gjitha
fjaleve t msiprme. Rrnjisht nj morfem q gjendet detyrimisht te do
fjal. Fjal pa rrnj s'ka. Tefjalt njmorfemshe rrnja sht e barabart me
vet fjaln, p.sh. rrnja e ndajfoljes larg sht larg.
Morfemat rrnjore, sinegull, kan kuptim t mvetsishm, t pavarur
nga kuptimet e morfemavendajshtesore q mund t shoqrojn rrnjn n
prbrjen e nj fjale. N shmicn e rasteve kuptimi i rrnjs sht i qart,
STRUKTURA MORFOLOGJIKE E FJALS DHE TIPAT E FJALFORMIMIT 47
lcapet leht, edhe kur ajo vshtrohet e shkputur nga fjala prkatse, p.sh.
loiptimiirrnjs/arg-tefjalt/arg-o-y, larg-im, larg-es, larg-si, larg-as. Por
ka raste kur kuptimi i rrnjs sqarohet vetm brenda fjals, si p.sh. kuptimi i
rrnjs -bath- t foljeve mbath, zbath. Nga kjo pikpamje dallohen rrnj t lira
e rrnj t lidhura. Rrnjt e lira mund t prdoren edhe t pashoqruara me
ndonj ndajshtes fjalformuese, d.m.th. mund t prkojn me temn e nj
fjale t parme ose me vet fjaln e parme n trajtn prfaqsuese t saj. P.sh.,
rrnja larg- e fjalve t prejardhura prej saj, q u prmendn m sipr; rrnja
qytet e fjalve qytet-ar, qytet-ro-j, qytet-r-im, i qytet-rua-r etj.; rrnja
pun()
1
e a\vepun-tor, pun-ishte, pun-o-j, pun-im, pr-pun-o-j, pr-pun-im
etj., shrbejn njkohsisht si tem e fjalve larg, qytet, pun.
Rrnjt e lidhura nuk mund t shrbejn si tem e nj fjale t parme,
d.m.th. nuk mund t prdoren t pashoqruara me ndonj ndajshtes
fjalformuese. T tilla jan, p.sh., rrnja -bath- e foljeve m-bath, z-bath, q
prmendm m sipr, ose rrnja -gri-/-kri- e foljeve ngrij, shkrij etj. Fjalt me
rrnj t lidhur n gjuhn shqipe jan t pakta, shumica kan rrnj t lir.
Morfemat ndajshtesore shrbejn pr t formuar fjal t reja, duke i dhn
tems me t ciln bashkohen, nj kuptim t ri plotsues, ose pr t formuar
trajtat e eptimit, d.m.th. pr t shprehur kuptime gramatikore. Morfemat
ndajshtesore ndahen n parashtesa, prapashtesa, mbaresa dhe nyja.
Parashtesa quhen ato morfema fjalformuese q n prbrjen e
fjalforms qndrojn para rrnjs (ose para nj parashtese tjetr), p.sh.:
pr-hap, nn-drejtor, mos-besim, -liroj, pr-dor, z-bardh, ri-prdor, i pa-
zbardhur etj.
Prapashtesa quhen ato morfema fjalformuese ose trajtformuese, q n
prbrjen e fjalforms qndrojn pas rrnjs (ose pas nj parashtese tjetr),
p.sh.: kaltr-si, vrap-o-j, plag-os, i hekur-t, fal-as, rrjedh-im, rrjedhim-isht,
drejt-or, drejtor-i, rro-fsh-a, rro-f-t, dhn--a, la-r, shkua-r, hap-ur, dal-,
l-n, burr-a, pus-e, shkmb-inj, fshat-ra etj.
Mbaresa quhen ato morfema q qndrojn n fund t fjalformave t
pj'esve t ndryshueshme t ligjrats dhe q, duke u shkmbyer njra me tjetrn
n nj paradigm, shprehin kuptimet gramatikore t rass dhe t shquarsis e
pashquarsis tek emri, t gjinis e t numrit te mbiemri dhe t kohs, vets,
numrit e pjesrisht t diatezs te folja. Me an t tyre formohen trajtat e ndryshme
t nj fjale. N strukturn e fjals mbaresat e kan vendin pas prapashtesave.
1
e'-ja fundore e patheksuar e tems bie para ndajshtesave q nisin me zanore.
48
KREU II
Sistemi i mbaresave (ose mungesa e tij), q u jep pjesve t ndryshme t
ligjrats formn e tyre gramatikore karakteristike, mund t shrbej edhe si
mjet fjalformues n formimet me konversion (shih 2.1.15) ose n prejardhjen
pa ndajshtes (shih 2.1.11).
Ka raste kur edhe mungesa e nj morfeme ndajshtesore (mbares ose
prapashtes trajtformuese) shrben pr t shprehur kuptime gramatikore t
caktuara. Kjo ndodh sepse n sistemin e formave t asaj pjese t Ligjrats kto
kuptime gramatikore shprehen zakonisht me mbaresa t prbra prej nj a m
shum fonemash, d.m.th. me mjete formale. Pikrisht n kt kuadr mungesa
e mbaress ose e prapashtess fiton nj vler kuptimore, bhet shprehse e nj
kuptimi t caktuar. N kto raste, n mnyr konvencionale, flitet pr mbares
zero ose pr prapashtes zero. Kshtu, p.sh., nga kundrvnia e mal (form e
emrores dhe e kallzores njjs) me mal-i (form e gjinores, dhanores dhe
rrjedhores s pashquar njjs) del se e dyta ka mbaresn -i, kurse e para s'ka
mbares, ose ka mbares zero. Mbares zero kan t gjith emrat n emroren
ekallzoren shums t trajts spashquar (krahaso, p.sh.: plepa mtplepa-ve,
plepa-sh). N sistemin foljor foljet e klass s par t zgjedhimit t dyt kan
mbares zero n t tria vetat e njjsit t s tashmes (krahaso njjsin hap me
shumsat hap-im, hap-ni, hap-in). Veta e dyt njjs e s tashmes s dshirores
ka mbares zero, kurse veta e tret njjs te foljet me tem m bashktingllore
ka prapashtes zero,p.sh.: zn--a, zn-, zn-t, zn--im, zn--in (n vetn e
tret mungon prapashtesa -p-, n vetn e dyt pas prapashtess -- nuk ka
mbares).
Nyjat jan morfema q qndrojn n ball t disa fjalve ose formave t
fjalve t eptueshme (shih m posht). Ato shkruhen ndaras nga fjala ose forma
s cils i takojn a pjes e s cils jan.
Prapashtesat jan kryesisht morfema fjalformuese, por ato marrin pjes
edhe n trajtformim, p.sh., prapashtesat e dshirores, t pjesores, t shumsit
t emrave. Prapashtesat fjalformuese dallohen nga mbaresat jo vetm nga
vendi q zn n strukturn e fjals, por edhe nga llojet e kuptimeve q shprehin:
mbaresat shprehin kuptime gramatikore t karakterit sintaksor, d.m.th. tregojn
varsin sintaksore t nj fjale nga nj fjal tjetr (p.sh., rasa e emrit, numri
dhe gjinia e mbiemrit, veta dhe numri i foljes), ndrsa prapashtesat shprehin
kuptimejosintaksore, sijan, p.sh., kuptimi i mnyrs (n rastine prapashtess
s dshirores), kuptimi i nj forme foljore t pashtjelluar (n rastin e prapashtess
s pjesores), ose kuptimi i shumsit (tek emrat). Ve ksaj, ndrsa mbaresat
ndrrohen npr format e ndryshme t nj paradigme, prapashtesat trajtformuese
STRUKTURA MORFOLOGJIKE E FJALS DHETIPAT E FJALFORMIMIT
nuk ndrrohen
1
dhe hyjn n prbrjen e tems s eptimit (shih m posht
2.1.4), p.sh. prapashtesa e shumsit nuk ndryshon gjat lakimit t emrave n
lct numr dhe kshtu formon temn e shumsit t emrave: shok, shok-ve,
shok-sh; n t njjtn mnyr prapashtesa e dshirores formon temn e
dshirores dhe prapashtesa e pjesores formon temn e pjesores.
Nyjat jan kryesisht morfema trajtformuese, por ato shrbejn edhe pr
t formuar fjal t reja. Me nyja dalin: 1) mbiemrat q pr kt tipar quhen t
nyjshm, si i bardh, i gzuar, i ri, ipest, ifuqishm etj.; 2) premrat pronor
t vets s tret dhe disa forma t vets s par e t dyt: / tij, i saj, i tyre, e mi,
e tu etj.; 3) premri dftor / till dhe premri lidhor / cili; 4) forma e rass
gjinore t emrit dhe t premrit: drejtori i shkolls, mendimi i kujtl etj.
Marrin nyja prpara edhe: 1) numrort themelor dhe premrat e pacaktuar
gjith, tr, kur shnojn nj sasi t njohur: tdy, tkatra, t gjith, t tr; 2)
disa emra q shnojn persona me lidhje gjaku ose familjare, si i biri, e motra,
t vllezrit, i shoqi etj.
Si morfem fjalformuese (duke qen njherazi edhe trajtformuese) nyja
shrben pr t formuar mbiemra nga pjes t ndryshme t ligjrats, qoft
vetm, qoft n bashkveprim me prapashtesa e parashtesa, p.sh.: / ditur, i
art, iprbashkt etj., emra nga pjesoret, si: t menduarit, tngrnt etj.
2. 1. 3. Identifikimi i morfemave. Pr t identifikuar morfemat,
d.m.th. pr t prcaktuar kufijt e pjesve t kuptimshme t fjals, duhen
krahasuar fjalformat e ndryshme t paradigms s nj fjale (pr morfemat
trajtformuese), ose fjal t ndryshme q jan kuptimisht e formalisht t
bashklidhura (pr morfemat fjalformuese).Kshtu, pr t identifikuar mbaresat
e kohs s tashme t foljeve t zgjedhimit t par, do t krahasojm fjalformat:
{un) shko-j {ne) shko-jm
(ti) shko-n (ju) shko-ni
{ai, ajo) shko-n (ata, ato) shko-jn
Kto fjalforma dallohen njra nga tjetra pikrisht nga elementet -j, -n,
-jm, -ni, -jn, q shprehin kuptimet gramatikore t kohs, numrit e vets. Pr t
identifikuar morfemat e msiprme krahasohen t gjitha fjalformat q prbjn
paradigmn e foljes s dhn. Kur nuk kihet parasysh e gjith paradigma, mund
1
Si u vu n dukje te 2.1.1, nj prapashtes mund t paraqitet n trajta t ndryshme
fonetike, p.sh. te foljet me tem m zanore prapashtesa e dshirores pr vetn e tret njjs
sht -/-; rro-f-t, kurse pr vetat e tjera n' njjes e n shum sht -fsh-: rrofsh-a, rro-fsh,
rro-fsh-im, rro-fsh-i, rrofsh-in.
50 KREUII
t nxirren perfundime t pasakta. P.sh., po t krahasojm vetm format shkojm,
shkojn, duket sikur mbaresat e vets s par e t tret shums jan -m e -n,
pasi pjesa tjetr e fjals (shkoj-) sht e prbashkt pr t dyja format; por, po t'i
shikojm kto trajta n kuadrin e gjith paradigms, ather bhet e qart se
fonema -j- nuk i takon tems, po mbaress. Si rregull, pr prcaktimin e kufijve
t morfemave duhen gjetur shembuj me ndryshim minimal n form dhe me nj
ndry shim t pjesshm n kuptim, por kta shembuj duhen vshtruar n sistemin e
formave e t lidhjeve gramatikore e fjalformuese. Kshtu, duke krahasuar lakimin
e shquar me t pashquarin, mund t identifikojm mbaresat prkatse:
E. mal- mal-i
Gj.Dh.Rrj. mal-i mali-t
K. mal- mal-in
Trajta e shquar mali krahasohet me t pashquarn prkatse mal dhe kshtu
identifikohet mbaresa -/, po kshtu, nga krahasimi i formave malit me mali dhe
malin me mal identifikohen mbaresat e shquarsis: -/ pr gjinoren e dhanoren
dhe -in pr kallzoren. Por, sipas ndjenjs s sotme gjuhsore, trajta e gjinores
s shquar mund t zbrthehet edhe kshtu: tema mal- dhe mbaresa -it
l
.
Edhe pr identifikirnin e morfemave rrnjore e t ndajshtesave fjalformuese
duhen krahasuar fjal me ndryshim minimal n form e me ndryshim t pjesshm
n kuptim. P.sh., pr t identifikuar morfemat e fjals padrejtsisht, duhen br
kto krahasime: padrejtsisht: padrejtsi - identifikohet prapashtesa -sht; padrejtsi
: drejtsi - identifikohet parashtesapa-; drejtsi: idrejt- identifikohetprapashtesa
-si; i drejt: drejt - identifikohet prapashtesa - dhe rrnja drejt-; pra fjala padrejtsisht
prbhet prej morfemave/?<2-, -drejt-, --, -si dhe -sht. Ato nuk mund t ndahen n
njsi m t vogla t kuptimshme. Po t mos mbahet parasysh kriteri i msiprm dhe
t kaprcehen hallkat e ktij krahasimi, ather mund t kemi prfundime t gabuara.
P.sh., n rast se \x^asa\v&. padrejtsisht me ipadrejt duket sikur kemi t bjm
me morfemn -sisht, kurse n t vrtet ktu kemi dy morfema: -si dhe -sht.
2.1.4. Tematef j al s. Temashtpjesaefjalsqmbetetsithiqen
mbaresa dhe prapashtesa trajtformuese, kur ka t tilla, p.sh.: det-i, shok-un,
dele-s, ushtar-t, trim-ave, prshkrua-j, hap-im, rro-fsha etj. Te pjest e
pandryshueshme t ligjrats temaprkon me vet fjaln: mir, shpejt, barkas,
vazhdimisht, gjithmon, prtej, sikur etj., sepse kto fjal nuk kan as mbaresa,
as prapashtesa trajtformuese
2
.
1
Pr qndrimin q do t mbahet n kt vepr lidhur me interpretimin e sotm t ktij
formanti shih 3.5.2.
2
Po kshtu edhe te disa premra q, megjithse lakohen, nuk kan ndonj mbares, p.sh:
kush, kujt, k; ti, ty; yt, tnd etj.
STRUKTURA MORFOLOGJIKE E FJALS DHE TIPAT E FJALFORMIMIT 5 1
Tema e fjals mund t jet e parme ose jo e parme.
Temat e parme jan t pazbrthyeshme morfologjikisht dhe t
pamotivueshme semantikisht, d.m.th. kuptimi i tyre nuk buron nga kuptimi i
ndonj teme tjetr. Ato prbhen vetm prej nj morfeme, pra prputhen me
rrnjn e fjals. Fjal si: shok, lis, pllumb, qiell, puri, i zi, i kaltr, lart,
bukur, edhe, n' etj. kan tem t parme.
Tematjo tparme'yzsie t zbrthyeshme morfologjikisht dhe t motivueshme
semantikisht. Ato paraqiten si trsi t prbra nga bashkime t ndryshme
morfemash'. rrnjsh, parashtesash e prapashtesash fjalformuese. Tema jo t
parme kan pr shembull fjalt qytetar, lumturi, atdhe, punoj, isotshm, prqafoj,
trimrisht, gjithnj, zemrzjarrt, fatbardh, kryeqytet etj.
do tem jo e parme mund t ket n prbrjen e saj nj a m shum tema
t parme, p.sh.: qytetar: qytet, i sotshm : sot, i zjarrt : zjarr, punoj:pun(),
prqafoj: qaf(), trimrisht: trimri: trim, gjithnj: gjith() dhe nj, kryeqytetas
: kryeqytet: krye dhe qytet, zemrzjarrt': zemr dhe zjarr etj. Kshtu, nj tem
jo e parme detyrimisht duhet t ket lidhje semantike-fjalformuese t paktn
me nj tem t parme.
Pikrisht pr kt arsye sht i mundshm edhe zbrthimi morfologjik i
tems jo t parme.
Tema jo t parme kan edhe fjalt me rr'nj t lidhur (shih 2.1.2), si
mbath - zbath, mbuloj - zbuloj, ngul - shkul, dhe fjal t huaja si lirik - lirizm,
romantik - romantizm etj. Temat e parme t ktyre fjalve: -bath-, -bulo-,
-gul-, -kul-, lir-, rornant- nuk mund t prdoren si fjal m vete, d.m.th. nuk
funksionojn si tem e nj fjale t parme. Megjithat, si nga pikpamja formale,
ashtu edhe nga pikpamja semantike-fjalformuese, temat mbath ose lirizm,
n raport me rrnjt e lidhura -bath- e -lir-, jan tema jo t parme.
Pr t gjetur temn, si u tha m lart, nga prberja e fjals duhen veuar
vetm ndajshtesat trajtformuese. Nga kjo del se tema sht ajo pjesb' e fjals q
bart kuptimin leksikor t saj. Te temat e parme ky kuptim ndodhet, si t thuash,
brenda n to, sht i pamotivueshm, kurse te temat jo t parme kuptimi leksikor
del nga kuptimet e pjesve t tyre prbrse, d.m.th. sht i motivueshm.
Kshtu, p.sh., ndrsa kuptimi i fjals qytet ose qep nuk motivohet nga kuptimi
i ndonj fjale tjetr, sht krejt e qart se kuptimet e fjalve qytetar e shqepjan
t kushtzuara, motivohen nga kuptimet e pjesve t tyre prbrse qytet- dhe
-ar, sh- dhe -qep.
Prve tems s parme dhe tems jo t parme n fjalformim dallojm
edhe temn fjalformuese. Teme' fjalformuese quhet tema prej s cils sht
formuar n t vrtet ose ndihet si e formuar nj tem jo e parme. Nga tema e
parme e emrit bes sht formuar mbiemri besnik. Pr kt fjal tema
52 KREUII
bes- sht tema fjalformuese prej s cils sht formuar, me an t prapashtess
-nik, temajo e parme besnik. Prej ksaj teme jo t parme formohet emri besnikri,
i cili ka si tem fjalformuese temn jo t parme besnik. Nga emri besnikri
formohet ndajfolja besnikrisht; tema fjalformuese n kt rast sht besnikri.
Pra, nocionet tem e parme dhe tem fjalformuese jan dy nocione t ndryshme,
megjithat tema e parme e tema fjalformuese shum her mund t prkojn.
Tema e parme mund t shrbej si tem fjalformuese vetm n rast se
prej saj formohen tema jo t parme. Tema fjalformuese mund t jet e parme,
por mund t jet dhe tem jo e parme: e shkalls s par, si besnik (pr fjaln
besnikri), e shkalls s dyt, si besnikri pr fjaln besnikrisht etj. Duhet
pasur parasysh, pra, se ndajshtesat e ndryshme fjalformuese q mund t ket
nj tem jo e parme, jan bashkuar me temn e parme t saj jo t gjitha njhersh,
po nj pas nj, si hallka t nj vargoi, duke formuar secila nj tem jo t parme
t nj shkalle m t lart. Kshtu formimi i fjals lirimtar ka kaluar npr kto
shkall: tema e mbiemrit "i lir": lir+o+j > liroj, + liroj > liroj,
lir(o)+im > lirim, lirim+tar > lirimtar.
Prve tems s fjals, q sht tema nga pikpamja e fjalformimit,
dallojm edhe temn efjalforms ose temn motfologjike, q sht tema nga
pikpamja e eptimit. Pr t gjetur temn e nj fjalforme t dhn duhet hequr
vetm mbaresa (jo prapashtesa trajtformuese). Kshtu, tema e shumsit t
emrave prfshin edhe prapashtesn e shumsit: lisa-ve, shok-ve, kombe-ve
etj., tema e foljeve n dshirore prfshin edhe prapashtesn prkatse: punofsh-
a, punof-t, zn-im etj.
Tema edhe brenda formave t nj paradigme mund t paraqitet me disa
ndryshime t pjesshme fonetike, p.sh.: ftua fto-i, emr emr-i, kalli
kallir-i, puno-va punua-m, hyr-a hy-m, shkofsh-a shkof-t etj. Kto
ndryshime fonetike lidhen me forma t caktuara t fjalve t msiprme dhe me
kuptimet q shprehin kto forma. P.sh., pr emrin kalli tema pa -r del n
emroren ose kallzoren e pashquar t njjsit, tema me -r del n gjinoren,
dhanoren ose rrjedhoren e njjsit (t pashquar e t shquar), si edhe n emroren
e shquar njjs. Pra, kto ndryshime fonetike jan t rnorfologjizuara, marrin
pjes n shprehjen e kuptimeve gramatikore t fjalve prkatse si nj mjet
plotsues, krahas ndajshtesave, q jan mjeti themelor.
Por ka edhe raste kur ndryshimet fonetike n prbrjen e tems jan mjeti
i vetm pr shprehjen e kuptimeve gramatikore te disa forma fjalsh, ku mungojn
ndajshtesat, p.sh.: marr merr, dal del, flas flet, ngas nget etj. Kto
ndrrime fonetike me vler gramatikore quhen eptim (fleksion) i brendshm.
2. 1. 5. Anal i za morfemore dhe anal i za fjal formuese.
Fjala mund t analizohet nga pikpamja e prbrjes s saj morfemore dhe nga
STRUKTURA MORFOLOGJIKE E FJALS DHE TIPAT E FJALFORMIMIT 53
pikpamja e mnyrs s formimit. Me an t analizs morfemore t fjals
caktohen morfemat prej t cilave prbhet ajo, d.m.th. bhet zbrfhimi i fjals
n rrnj, parashtesa, prapashtesa e mbaresa. Analiza morfemore e fjalve
paaftsi, pagjumsi, kryeqytetas, ujsjells qndron n zbrthimin e tyre n
morfemat prkatse: pa-aft-si, pa-gjum-si, krye-qytet-as, uj-sjell-s. Pr t
br analizn morfematike t fjals, n rast se ajo sht pjes e ndryshueshme
e ligjrats, s pari veohet mbaresa, pastaj prcaktohet karakteri i tems: n
rast se tema sht jo e parme, gjendet tema fjalformuese dhe me an t krahasimit
veohet ndajshtesa fjalformuese, p.sh.: paaftsi tem jo e parme, tema
fjalformuese aftsi, ndajshtesa/?a-/ aftsi temjo e parme, tema fjalformuese
(i) aft, ndajshtesa -si; (i) aft tem e parme, d.m.th. rrnja e fjals. Por
analiza morfemore mund t bhet edhe drejtprdrejt, pa veprimet e njpasnjshme
t msiprme, n baz t njohurive q ka secili pr morfemat ndajshtesore dhe
pr rrnjt e fjalve me tema jo t parme n gjuhn shqipe
1
. Pra, qllimi i
analizs morfemore sht identifikimi i njsive t kuptimshme, i morfemave t
fjals.
Analiza fjalformuese ka pr detyr t zbuloj mnyrn e bashkimit t
morfemave q prbjn nj fjal me tem jo t parme, t sqaroj sistemin e
lidhjeve e t marrdhnieve q kan ato midis tyre. Me an t analizs
fjalformuese zbulohen tipat e ndryshm t fjalformimit q veprojn n gjuh,
me fjal t tjera, zbulohet sistemi i gjall i formimit t fjalve.
Pr t zbuluar tipat dhe m tej sistemin e fjalformimit, nuk mjafton vetm
t prcaktohen morfemat e nj fjale. Duhet t sqarohen roli e kuptimi i tyre n
fjal. N analizn e fjals nga pikpamja e formimit t saj n radh t par
prcaktohet tema ose temat fjalformuese. N kt mnyr zbulohet mnyra e
formimit t fjalve t analizuara dhe kuptimi e roli i ndajshtesave t tyre
fjalformuese. Kshtu, fjala paknaqsi ka si tem fjalformuese knaqsi dhe
sht formuar me an t parashtess pa-, pra me parashtesim, kurse fjala
pagjumsi ka si tem fjalformuese gjum' dhe sht formuar me an t
prapashtesimit t nj togu parafjalor (pagjum) +si, f)?k&pafimdsi sht formuar
nga tema e mbiemrit ipafund me prapashtesn -si (pafund+si). Pra, t tria
kto fjal t ngjashme nga ndrtimi, jan t ndryshme nga formimi. Po kshtu
dallohen nga mnyra e formimit edhe kryeqytetas e ujsjells. E para sht
formuar nga emri kryeqytet me an t prapashtess -as: kryeqytet+as >
1
Ndryshe nga fjalt, numri, i t cilave shtohet vazhdimisht, morfemat d.m.th. rrnjet,
Parashtesat, prapashtesat dhe mbaresat, n nj periudh t caktuar t zhvillimit t gjuhs,
Perbjn nj sasi pak a shum t qndrueshme.
54
KREU II
kryeqytetas, ndrsa e dyta ka dal nga bashkimi i dy temave: uj+sjells >
ujsjells.
Shumica e tyre jan t njohura dhe dallohen pa vshtirsi, prandaj edhe
fjalt e analizuara m sipr mund t zbrthehen leht n morfemat e tyre
prbrse. Por ktu duhet pasur parasysh se nj fjal me struktur formale n
dukje t prbr duhet t ket edhe nj struktur semantike t prbr; prandaj,
p.sh., thesar nuk mund t analizohet n thes+ar, megjithse n gjuhn shqipe
kemi morfemn rrnjore thes dhe morfemn rrnjore ar ose prapashtesn -ar,
sepse kuptimi i saj nuk ka t bj aspak me kuptimet e ktyre morfemave.
Kshtu q fjala thesar vetm n dukje paraqitet si e prbr, n t vrtet ajo
sht e pazbrthyeshme n morfema.
Pra, synimi i*ksaj analize sht gjetja e tems (a e temave) fjalformuese
dhe e ndajshtess (a e ndajshtesave), nga t cilat sht formuar drejtprdrejt
fjala e dhn. Si rezultat i analizs fjalformuese, fjala e analizuar, si u pa
edhe nga shembujt e msiprm, ndahet n dy pjes prbrse (komponente):
tem fjalformuese + ndajshtes fjalformuese ose tem fjalformuese + tem
fjalformuese
1
.
2. 1. 6. Tipat e fjalve nga pikpamja e prbrjes
strukturore. Nga pikpamja e strukturs s tyre morfologjike fjalt paraqiten
mjaft t larmishme dhe mund t ndahen n tipa e nntipa. Nga kjo pikpamje
fjalt mund t'i klasifikojm n kt mnyr:
1) Fjal t prbra vetm prej morfems rrnjore: mir, larg, nga, pas,
por, se, q, un, ti, kush, ', s', nukst}.;
2) Fjal q kan ose mund t ken n prbrjen e tyre m shum se nj
morfem (qoft rrnjore, qoft ndajshtesore): gur, guri, gurit; el, ela, elur;
laj, laja, lahem; puntor, prhap, i mir, i kuq, barkas, kryeqytet, rrobaqepsi,
anemban, gjithsecili etj.
Nga pikpamja e numrit t morfemave rrnjore q mund t ken, fjalt
ndahen n dy grupe t mdha:
1
N disa raste njra pjes prbrse (komponente), tema fjalformuese ose ndajshtesa,
mund t jet e prbr prej dy njsish t kuptimshme, t pabashkuara q m par n nj
trsi t vetme, p.sh.: pagjumsi: (pa+gjum) +si,prfundoj:fund + (pr-... -o-j) etj. Te
fjalt e prngj itura (shih 2.1.14) ka raste kur bashkohen njkohsisht tri tema n nj trsi
t vetme, p.sh.: meqense: me + qen' + se, megjithat: me + gjith() + at etj.
STRUKTURAMORFOLOGJIKEEFJALS DHETIPAT E FJALFORMIMIT 55
1) Fjal t thjesht, t cilat kan vetm nj morfem rrnjore. T tilla jan:
preg, bregore, drejt, i drejt, drejtoj, pun, punoj, punim, ripunim, prkohsisht,
me, n, sa etj.;
2) Fjal t prbr, t cilat kan dy ose m shum morfema rrnjore. T
tilla jan: atdhe, armpushim, dyvjear, juglindor, kokfortsi, farefis,
thashetheme, gjegjz, njmbdhjet, tridhjet, pesqind, megjithat, vese,
faleminderit, mirdita, tungjatjeta etj.
N t dyja rastet, fjalt mund t ken nj a m shum morfema ndajshtesore
ose mund t mos ken fare t tilla.
Si fjalt e thjeshta, ashtu edhe fjalt e prbra mund t ndahen n disa
nntipa, duke marr parasysh nse jan pjes t ndryshueshme a t
pandryshueshme t ligjrats, nse kan tem t parme e jo t parme, nse kan
nj morfem rrnjore a m shum etj.
2.1.7. Tipat e fjalve nga pikpamja e fjalformimit. Nga kjo
pikpamje t gjitha fjalt ndahen, sipas karakterit t tems, n fjal
t parme ose t pamotivueshme dhe n fjal jo t parme ose t
motivueshme .
Jan tparme t gjitha ato fjal q nuk jan formuar (ose q sot nuk ndihen
si t formuara) prej fjalsh t tjera, p.sh.: det, pyll, unaz, (i,e) kaltr, i ri, e re,
pes, shtat, un, ne, bj, mbyll, larg, posht, pr, as, mos etj. Duhet pasur
parasysh se ka edhe fjal jo t parme, tema e t cilave prbhet vetm prej
morfems rrnjore dhe nuk prmban asnj ndajshtes fjalformuese. P.sh. folja
ky dhe mbiemri ky (problem ky) jan t dyja fjal jo t parme, t motivueshme
nga emri ky-i; po ashtu emri mund-i ose folja ndryshk jan fjal jo t parme,
sepse kan dal prkatsisht nga folja mund dhe nga emri ndryshk (pr shembuj
t tjer shih m posht 2.1. lO.).
Fjalt_/<9 tparme ose t motivueshme prbhen prej tems fjalformuese
dhe prej formantit fjalformues.
Formant quhet mjeti fjalformues dhe kuptimi i tij n nj fjal t dhn me
temjo tparme, p.sh.: hap \perhap -formantipr-; qytet: qytetar -formanti
-ar; (i) bukur : zbukuroj -formanti (z- ... -o-)\ arsye: i arsyeshem -formanti -
shem dhe nyja i; kryeqytet: kryeqytetas -formanti -as. Si shihet edhe nga shembujt
e msiprm, formanti n disa raste mund t prbhet edhe prej dy mjetesh
(parashtes e prapashtes ose nyj edhe prapashtes njkohsisht). Kuptim
fjalformues i formantit quhet kuptimi i ri q ka fjala e motivuar n krahasim
me temn motivuese a fjalformuese. P.sh. prapashtesa -()s te nxns, shits,
vjels, qits, mbushs, vrass tregon nj person sipas veprimit q kryen a
profesionit q ushtron; te els, haps, ngjeshs, tunds tregon nj prdorse a
vegl.
56
KREU II
N nj kuptim m t gjer formant quhet trsia e ndryshimeve formale
me vler fjalformuese ndrmjet tems s nj fjale jo t parme dhe tems
fjalformuese t saj, d.m.th. prve ndajshtess fjalformuese prfshihen ktu
edhe ndrrimet e ndryshme tingullore, zhvendosja e theksit, rendi i ngulitur i
gjymtyrve (te kompozitat), humbja e paradigms etj.
Nj pjes e fjalve jo t parme kan dy ose m shum tema fjalformuese.
T tilla jan kompozitat dhe fjalt e prngjitura: at-dhe ( < at+dhe), mirqenie
(<mir + qenie), gjegjz (<gj + e+gjz), pesmbdhjet
(<pes+mb+dhjet) etj.
Disa fjal mund t motivohen njkohsisht nga dy tema t ndryshme.
P.sh. folja skuq mund t motivohet si nga tema e mbiemrit / kuq (khs. i bardh
> zbardh), ashtu edhe nga tema e foljes kuq (d.m.th. kuq >skuq, ashtu si
pastroj> spastroj); emripaaftsi raund t motivohet si nga tema e mbiemrit /
paaft' (khs. i aft : aftsi), ashtu edhe nga tema e emrit aftesi (pa + aftsi,
ashtu sipamundsi nga pa + mundsi). Kto fjal q kan lidhje semantike-
strukturore me dy tema t ndryshme fjalformuese, hyjn njkohsisht n dy
tipa t ndryshm fjalformimi, cilado qoft tema nga sht formuar, e cilido
qoft tipi sipas t cilit sht formuar historikisht fjala e dhn. Pra, caktimi i
tems fjalformuese mbshtetet n mundsin e formimeve analogjike n sistemin
e sotm t gjuhs.
T gjitha fjalt jo t parme, duke marr parasysh mnyrn dhe tipin prkats
t fjalformimit (shih 2.1.10), ndahen n: 1. fjal t prejardhura: a) me
parashtesa, b) me prapashtesa, c) me parashtesa e prapashtesa njkohsisht
dhe ) pa ndajshtesa; 2. fjal t formuara me nyjzim; 3. fjal t prbra
(kompozita); 4. fjal t prngjitura; 5. fjal t formuara me konversion; 6.
fjal t formuara me mnyra t prziera.
2. 1. 8. Shndrri mi i nj morfeme traj tf ormuese n
morfem fjal formuese. Nkushtetcaktuaragjuhsore, njmorfem
trajtformuese mund t shndrrohet n morfem fjalformuese. Kshm ka
ndodhur me mbaresn -sh t rrjedhores s pashquar shums. Me njfjalzimin
e togfjalshave t tipit numror (ose fjala shum) + emr n rrjedhore shums
t pashquar (dyzet kmbsh > dyzetkmbsh-i) u krijua nj tip emrash e
mbiemrash t prbr, tek i cili mbaresa -sh e humbi kuptimin e mparshm
rasor dhe fitoi nj vler prapashtesore.
Shnim. Q morfema -sh te fjalt e prbra t tipit t msiprm
nuk funksionon si mbares, shihet edhe nga kto dy fakte: s pari, tek
emrat me shumsin m -a ose m -e kto ndajshtesa jan shndrruar
n - : shumngjyrsh-e (shum ngjyra), katrkatsh-e (katr kate),
STRUKTURA MORFOLOGJIKE E FJALS DHE TIPAT E FJALFORMIMIT 57
kshtu q tema e shumsit sht barazuar me temn e njjsit
(ngjyr-sh), ose paraqitet si tem m - (kat-sh), pra tema e fjals
para mbaress rasore -sh nuk funksionon m si tem shumsi; s
dyti, prapashtesat, si dihet, nuk mund t vijn pas mbaresave, kurse
te fjalt e ktij tipi pas -sh mund t vij prapashtesa femrorizuese -e
(disa nga kto fjal prdoren vetm n trajtn e gjinis femrore),
p.sh.: dylekshe, mijshe, ndrtes shumkatshe etj., ka tregon se
morfema -sh nuk funksionon m si mbares rasore, por si prapashtes
fjalformuese.
N rrugn drejt shndrrimit n morfem fjalformuese sht gjithashtu
mbaresa -sh e rrjedhores shums te nj grup emrash t prdorur n kt ras si
ndajfolje q tregojn nj mnyr loje, p.sh.: luftash, kukullash, rrasash, vizash
etj. Me kt formant n ligjrimin e fmijve krijohen mjaft ndajfolje.
2 . 1 . 9 . Ndrys hi me n s t r ukt ur n e f j al s . Struktura
morfologjike e fjals me koh pson ndryshime q pasqyrohen n trajtformim
e n fjalformim. Morfemat mund t zgjerohen duke u bashkuar me morfemat
fqinje a me pjes t tyre, pr t formuar nj morfem t vetme, ose mund t
humbasin mvetsin e t mos dallohen m si pjes t kuptimshme t fjals.
Proceset historike m t zakonshme q ndodhin me to, jan thjeshtimi e
rizberthimi.
a) Thjeshtimi sht shndrrimi i nj teme jo t parme n tem t parme ose
bashkimi i dy ndajshtesave n nj morfem t vetme. Ai ndodh si pasoj e
humbjes s lidhjeve motivuese t fjals me rrnjn e me ndajshtesn prej t
cilave sht formuar, megjithse ato nga pikpamja formale n shum raste
mund t mbeten t dallueshme. Kshtu ka ndodhur me parashtesat d-, l-,
rr-, str- te fjal si: dboj, delir, dftoj, lvore, rrshqan, strvit etj., ose me
prapashtesat -r, -im te flatr, putr, qllim etj. Kto fjal sot merren si t
parme.
Thjeshtimi vihet re veanrisht n ato raste kur ndajshtesa e ka humbur
aftsin fjalformuese (nuk sht m prodhimtare), si ka ndodhur me fjalt q
kan parashtesat d'-, l- ose prapashtesn -r etj.
Nj tjetr form e thjeshtimit sht bashkimi i dy prapashtesave n nj. Ky
proces e ka burimin te formimi me prapashtes i fjalve t reja prej temash jo
t parme, q e kan nj prapashtes n prbrjen e tyre. T dyja prapashtesat
bashkohen n nj, perceptohen si nj morfem e vetme dhe n baz t analogjis
formohen drejtprdrejt fjal t reja me prapashtesn e prbr. Me kt mnyr
jan formuar mjaft prapashtesa t prbra, si: -acak nga -ac e -ak, -acuk nga
-ac dhe -uk, -alaq nga -al dhe -aq, -alash nga -al dhe -ash, -alec nga -al dhe
58 KREUII
-ec, -aluq nga -al dhe -uq, -shmri nga -shm(-shm) dhe -ri etj. P.sh.: burracak
khs. burrac, frikacak khs. frikac, por ardhacak nga ardh-ur, endacak nga
enrf-emetj.; belbacuk, verdhacukel).; ngordhalaq, shkunalaq, kuqalosh khs.
fega/, por pikalosh; barkalec, kmbalec; shtrembaluq, trashaluq; ndershmri,
partishmri, khs. indershem, ipartishm, por kripshmri nga ftnp, lindshmeri
nga /i'nc/ etj.
b) Rizbrthimi sht przierja e kufijve midis morfemave: pjes t
prapashtess shkojn me rrnjn, ose pjes t rrnjs a t tems bashkohen me
prapashtesn, duke u formuar n kt mnyr forma t zgjeruara t prapashtess.
Kshtu, prapashtesa ndajfoljore -sht ka forma t zgjeruara -isht, -risht.
Prapashtesa -sht prdoret n radh t par me emrat m -/: burrrisht (burrri),
grarisht (grari), miqsisht (miqsi) etj. Pr analogji me kto, duke u marr
tingujt -/ e -ri t tems si pjes t prapashtess, doln format -isht e -()risht:
gabimisht (gabim), prfundimisht (prfundim), botrisht (bot), derrrisht (derr),
shpirtrisht (shpirt) etj.
2. 1. 10. Mnyrat dhe ti pat e fjal formi mi t. Mnyra sht
nnndarja m e madhe e sistemit t fjalfonnimit. Sistemi i fjalformimit prbhet
nga trsia e mnyrave dhe tipave fjalformues. T gjitha fjalt e formuara me
t njjtin lloj formanti (me an t nj ndajshtese, me an t nyjs, me an t
bashkimit t temave etj.) i takojn nj mnyre fjalformimi.
Fjalt e formuara me t njjtn mnyr dhe q i takojn s njjts pjes t
ligjrats, prbjn nj klasfjalformuese, p.sh. klasat e emrave, t mbiemrave,
t foljeve t formuara me parashtesim, me bashkim temash (kompozim) etj.
Klasat ndahen n nnklasa sipas pjess s ligjrats s cils i prket tema
fjalformuese, p.sh. nnklasat e emrave t formuar me prapashtesa prej emrash,
mbiemrash, foljesh, ose nnklasat e mbiemrave t formuar nga bashkimi i dy
temave emrore (zemrhekur), i nj teme emrore me nj tem mbiemrore
(flokverdh) etj.
Njsia baz e sistemit t fjalformimit sht tipi fjalformue. Tipi
fjalformues prcaktohet: a) nga mnyra e fjalformimit (parashtesim,
prapashtesim, kompozim etj.); b) nga pjesa e ligjrats ku hyn tema
fjalformuese; c) nga mjeti (formanti) konkret fjalformues dhe kuptimi tipsor
i tij, d.m.th. nga raporti kuptimor ndrmjet fjals jo t parme dhe tems a
temave fjalformuese t saj. Kshtu, p.sh. emrat bardhsi, gjatsi, gjersi,
lartesi, miresi, qartsi prbjn nj tip fjalformues, sepse jan formuar t
gjith nga tema t mbiemrave t nyjshm (/ bardh, i gjat, i gjer etj.) me an
t s njjts prapashtes -si dhe shprehin t njjtin kuptim tipsor, tregojn nj
tipar abstrakt; mbiemrat belholl, leshverdh, syzi, shpatullgjer, zemrmir,
t formuar nga bashkimi i temave t emrave bel, lesh, sy, me temat e mbiemrave
STRUKTURA MORFOLOGJIKE E FJALS DHE TIPAT E FJALFORMIMIT 59
t nyjshm i holl, i verdh, i zi, i gjer, i mir, prbjn gjithashtu nj tip,
sepse edhe kuptimin tipsor e kan t prbashkt, ata zbrthehen prkatsisht
n "q e ka belin t holl", "q i ka leshrat t verdha", "q i ka syt t zinj" etj.
Por emra si faqore, gushore, kashtore, qafore, verore, nga njra an, dhe
duhanore, elbore, gurore, kripore, orizore, perimore, nga ana tjetr, megjithse
jan formuar nga tema emrore me an t po asaj prapashtese (-ore), nuk i
prkasin nj tipi fjalformimi, sepse marrdhniet kuptimore ndrmjet fjals s
prejardhur dhe tems fjalformuese nuk jan t njjta: fjalt e grupit t par
shnojn nj prdorse a nj send konkret q karakterizohet n mnyra t
ndryshme nga kuptimi i tems fjalformuese, ndrsa fjalt e grupit t dyt
shnojn nj vend ku gjendet lnda q tregon tema fjalformuese. Nuk jan t
nj tipi as emrat e prbr' beslidhje, frymmarrje, vllavrasje etj. dhe datlindje,
fletdalje, pikpjekjeetj., sepse ndrmjet gjymtyrve t tyre ka raporte kuptimore
t ndryshme: te tre t part gjymtyra e par (bes-, frym-, vlla-) prcakton t
dytn (beslidhje "lidhje e bess", frymmarrje "marrje frym", vllavrasje
"vrasje e vllait"), ndrsa te tre emrat e tjer sht gjymtyra e dyt (-lindje, -
dalje, -pjekje) q prcakton t parn: (datlindje "data e lindjes", fletdalje
"fleta e daljes", pikpjekje "pika e pjekjes").
Pra, pr t'i grupuar fjalt e prejardhura e t prbra n tipa fjalformues,
duhet pasur parasysh si ana formale (prkatsia e tems n kt ose at pjes t
ligjrats dhe mnyra e mjeti fjalformues), ashtu edhe ana kuptimore.
Nj tip fjalformues quhet prodhimtar, kur n gjuh ka nj numr pak a
shum t madh fjalsh q i prkasin atij tipi. Tipi fjalformues mund t jet
veprues, kur sipas tij formohen rishtas fjal t reja, osejoveprues, kur formimet
e reja jan shum t rralla ose mungojn krejt. Tipat prodhimtar mund t jen
veprues (p.sh. emrat e mbiemrat me prapashtesn -()s, emrat prejfoljor me
prapashtesat -im e -je, mbiemrat me parashtesnpa- etj.), ose joveprues (p.sh.
emrat dhe mbiemrat me prapashtesn -m). Kshtu, karakteri prodhimtar dhe
veprues i tipit t fjalformimit nuk jan e njjta gj, prandaj tipat prodhimtar
mund t jen veprues ose joveprues, ndrsa tipat joprodhimtar, si rregull, nuk
jan veprues (p.sh. tipi t emrave abstrakt me prapashtesn -shi, sihijeshi, pashi).
Karakteri prodhimtar dhe veprues i tipave t fjalformimit ndryshojn
gjat zhvillimit t gjuhs. N shqipen e sotme letrare formimet e reja ndjekin
tipat prodhimtar e veprues, sepse ata shprehin prirjet e gjalla t zhvillimit t
sistemit t fjalformimit. Formimet sipas ktyre tipave jan zakonisht normative.
Lidhjet e ngushta t fjalformimit me leksikun, nga njra an, dhe me
gramatikn, nga ana tjetr, pasqyrohen edhe n pasurin e mnyrave t
fjalformimit t gjuhs shqipe. Kto mnyra jan:
60 KREUII
1. Prejardhja me nnndarjet e saj:
a) prejardhje parashtesore,
b) prejardhje prapashtesore,
c) prejardhje parashteso-prapashtesore,
) prejardhje pa ndajshtes.
2. Nyjzimi
3. Kompozimi
4. Prngjitja
5. Konversioni
6. Mnyrat eprziera:
a) prngjitje dhe prapashtesim,
b) kompozim dhe prapashtesim,
c) nyjzim dhe prapashtesim,
) nyjzim dhe parashteso-prapashtesim,
d) nyjzim dhe prngjitje.
Mnyrat e msiprme t fjalformimit ndahen n: a) mnyra morfologjike,
q jan: ndajshtesimi, nyjzimi, kompozimi; dhe b) mnyra jomorfologjike:
prngjitja e konversioni'.
Me an t mnyrave morfologjike formohen fjal t reja nga temat e
ndajshtesat fjalformuese q ekzistojn n gjuh. Kto fjal jan t reja si nga
pikpamja e kuptimit, ashtu edhe nga pikpamja fonetiko-morfologjike.
Fjalformimi morfologjik bazohet tek analogjia: temat dhe ndajshtesat
fjalformuese bashkohen pr t formuar fjal t reja n baz t analogjis me
fjalt e tjera jo t parme q ekzistojn tashm n gjuh. Fjalformimi morfologjik
qndron n mbushjen e foles s katrt t katrorit t fjalformimit:
1 indershm
2 ndershmri
3 ifrytshm
4 frytshmri
2
1 vet
dije
2 vetdije
3 vet
kontroll
4 vetkontroll
1
Dalja e dy fjalve t veanta si rrjedhim i shuarjes s lidhjeve t brendshme midis dy
kuptimeve t nj fjale (e ashtuquajtura mnyr leksiko-semantike), si p.sh.
nisem"msir udhn" dhe nisem "stolisem, zbukurohem", i takon zhvillimit t kuptimeve t fjals
n planin diakronik dhe ka t bj m shum me leksikologjin sesa me fjalformimin, prandaj
ktu nuk do t trajtohet.
2
Frytshmri sht nj fjal e viteve t fundit: nuk gjendet n "Fjalorin e gjuhs s sotme
shqipe" (1980), sht prfshir n "Fjalorin e gjuhs shqipe" (1984).
STRUKTURA MORFOLOGJIKE E FJALS DHE TIPAT E FJALFORMIMIT 6 1
Mnyrat e msiprme t fjalformimit nuk veprojn njsoj te t gjitha
pjest e ligjrats. Mnyrat morfologjike jan m prodhimtare te pjest
emrtuese t ligjrats, ndrsa te fjalt shrbyese e te premrat veprojn
vetm mnyrat jomorfologjike.
2.1.11. Prejardhja. Prejardhja sht mnyra m prodhimtare dhe m e
larmishme n sistemin e fjalformimit t shqipes. Prejardhje quhet formimi i
fjalve t reja me an t bashkimit t ndajshtesave fjaleformuese me tema
fjalsh ose me fjal, sipas modeleve t fjalformimit q ekzistojn n gjuh.
Sipas Ilojit t ndajshtess fjalformuese dhe sipas mnyrs s bashkimit
t saj me temn, dallohen kto lloje t prejardhjes:
a) Prejardhja parashtesore. sht mnyra e formimit t fjalve t reja
me an parashtesash, p.sh.: mosbesim, strgjysh, i pavlefshm, armatos,
mbimoj etj., t formuara prkatsisht me an t parashtesave mos-, str-,
pa-, -, mbi- nga fjalt besim, gjysh, i vlefshm, armatos, moj.
Parashtesa nuk ia ndrron kategorin leksiko-gramatikore fjals me t
ciln bashkohet, por i jep asaj vetm nj kuptim t ri plotsues.
Ka edhe nj varg fjalsh t formuara me parashtesa, q i prkasin nj
pjese t ndryshme t ligjrats n krahasim me temn fjalformuese (nga nj
tem emrore formohet nj folje), p.sh.: prbalt (balt), prbuz (buz),
prgjak (gjak), mburr (burr), shfaq (faqe) etj.
1
N kto raste fjala sht
formuar jo thjesht me parashtesim, po me nj mnyr t przier, parashtesim
dheprejardhjepandajshtes (slle shosh < shosh, ndryshkM. < ndtyshk
em.; shih m posht, pika ).
Parashtesat e gjuhs shqipe, si sasi, jan sa rreth nj e treta e
prapashtesave dhe, ve ksaj, nuk e kan prodhimtarin e ktyre t fundit.
Megjifhat parashtesimi sht nj nga mnyrat m t rndsishme e m t
gjalla t fjalformimit t shqipes. Veanrisht n periudhn e sotme t
zhvillimit t gjuhs kjo mnyr sht br mjaft prodhimtare, sidomos n
terminologjin tekniko-shkencore e n gjuhn e publicistiks, p.sh.:
militarizoj, shprqendroj, zhglqerzoj, mbilkur, mbingacmim,
mbingarkes, mbivler, nnflet, nnlkur, nnstacion, i panatyrshm,
pashtetsi, prjetoj, prllogarit, prshpejtoj.
Nj numr parashtesash, si: sh-/zh-/-/, m-, n-, st'r-, shpr- etj., merren
si t parme, por shum parashtesa, q jan sot mjaft prodhimtare, kan dal
prej fjalsh t tjera: prej parafjalsh si: mbi-, ndr-, n'-, nn-, pa-, ose prej
Tradicionalisht kto fjal n gramatikat e shqipes (shih edhe m posht 7.22.4) trajtohen si formime
parashtesore, duke vn n dukje se --ja fundore e emrave mbetet jasht tems s foljes, sepse n
sistemin foljor te shqipes nuk ka asnj folje tema e s cils t mbaroj me kt zanore.
62
KREU II
pjeszash, si: jo-, mos-, sapo-, porsa- a posa-. Kur kalojn n parashtesa,
sipas vjetrsis s kalimit e sipas denduris s prdorimit me kt funksion,
ato, her m shum, her m pak, i dobsojn lidhjet me kategorit leksiko-
gramatikore nga kan dal dhe afrohen me parashtesat e tjera t mirfillta,
duke fituar kuptime prgjithsuese, karakteristike pr ndajshtesat fjalformuese.
P.sh. parashtesa mbi- sht br mjaft prodhimtare n formimin e emrave jo
me kuptimin hapsinor t parafjals mbi, por pr t treguar shkalln m t
lart t asaj q emrton fjala motivuese, p.sh.: mbingacmim, mbinxehje,
mbiprcjells, mbirrym, mbishpejtim, mbilodhje, mbishpenzim etj.
Parashtesimi n gjuhn shqipe sht zhvilluar n lidhje t ngusht me
prngjitjen, nga njra an, dhe me kompozimin, nga ana tjetr. Shndrrimi
i disa parafjalve e pjeszave n parashtesa e ka burimin te prngjitja.
Marrdhniet midis ktyre dy mnyrave t fjalformimit edhe sot jan mjaft
t gjalla dhe n disa raste nuk sht e mundshme t hiqet nj kufi i prer
ndrmjet tyre.
Kshtu, fjalt nntok e mbitok (p.sh. pasurit e nntoks e t' mbitoks)
rrjedhin nga prngjitja e nj togu parafjalor (nn tok, mbi tok), por sot ato
vshtrohen si formime parashtesore, ashtu si vargu i fjalve t tjera me
parashtesat nn- e mbi-.
Edhe m qart shihet prngjitja n rastet kur fjala ruan treguesin rasor,
p.sh.: i paralufts, i paralirimit, paradite, pasdite, paradreke, pasdreke.
Ktu nuk mund t flitet pr parashtesim, pasi pr parashtesat nuk sht
karakteristike t bashkohen me nj emr n trajtn e nj rase t zhdrejt.
Mjaft t ndrlikuara jan edhe lidhjet e parashtesimit me kompozimin.
Ka nj numr fjalsh, elementi i par i t cilave prdoret n gjuh edhe n
mnyr t pavarur, si ndajfolje ose si parafjal. T tilla jan fjalt q nisin me
para-, prapa-, pas-, jasht, brenda-, larg-, lart-, pran-, sipr- etj., p.sh.:
paraardhs, paraburgim, paracaktoj, paradhnie, paramendim, parandiej,
parandjenj, paraplqej, parapaguaj, paraqes, pararoj, pararends,
parashikoj; i prapambetur, praparoj; pasthirrm; jashtshkruaj;
brendashkruaj, i brendashkruar; largpams, largpamje, largvajts;
pranvendosje; i lartprmendur; siprmarrje, siprmarrs, siprvendosje etj.
Te fjalt e msiprme elementi i par ka vler ndajfoljore, ka shihet veanrisht
qart kur elementi i dyt sht folje ose emr foljor (p.sh.: brendashkruaj
"shkruaj brenda", paracaktoj "caktoj prpara", largpamje "t part larg",
praparoj "roja q shtprapa" etj.). Por pr shkak t denduris s prdorimit
dhe t ngjashmris me formimet e tjera ku kto elemente jan shndrruar
plotsisht n parashtesa, si paradhom, parqffal, paraushtarak, parashkollor,
prapasken, passhkrim, brendamolekular etj., edhe fjalt prkatse sot mund
STRUKTURA MORFOLOGJIKE E FJALS DHE TIPAT E FJALFORMIMIT ^ 3
t
g veshtrohen m fort si t prejardhura me parashtesa.
Pra, dallimi i parashtesimit nga prngjitja e kompozimi nuk sht i thjesht.
pc t arritur n nj zgjidhje t drejt, prve disa rregullave t prgjithshme,
duhet t merret parasysh pr do fjal mnyra e motivimit dhe natyra leksiko-
gramatikore e elementit t par. Ka fjal t veanta pr t cilat mund t pranohen
dy mnyra interpretimi: parashtesim ose prngjitje, parashtesim ose kompozim.
Ka nj numr fjalsh me rrnj t lidhur, t cilat prmbajn nj
parashtes, p.sh.: mbuloj - zbuloj, mbath - zbath, ngarkoj - shkarkoj, ngjit
- shqit etj. (ndryshimet fonetike t tingujve nistor t rrnjs te disa nga kto
fjal kan ndodhur nga ndikimi i parashtess). Te fjalt e msiprme dallojm
parashtesat m-, z-, n-, sh-, sepse pr do rrnj mund t gjendet t paktn nj
ift fjalsh me kuptime t ndryshme, por t motivueshme nga po ajo rrnj.
Ka fjal q, megjithse parashtesa n to sht e dallueshme,nuk mund
t merren si t prejardhura. N kto raste ose sht desemantizuar parashtesa
(dbor : bor, kqyr : qyr), ose jan shuar lidhjet semantike midis fjals s
prejardhur dhe fjals motivuese (strvit: vit).
N gjuhn shqipe kan hyr edhe nj numr parashtesash t huaja, si:
a-, anti-, de-, dez-, dis-, pro-, pan-, trans-, ultra- etj. Parashtesat, ashtu si
edhe prapashtesat, huazohen jo si t tilla, por nprmjet fjalve t formuara
me an t tyre. N rast se krahas fjals me parashtes prdoret n gjuh edhe
fjala motivuese e saj, p.sh.: anormal - normal, dezinfektoj - infektoj,
disharmoni - harmoni, ose kur prdoren t paktn dy fjal t prejardhura me
po at rrnj, p.sh.: importoj - eksportoj, ather parashtesat e huaja jan t
dallueshme edhe ngapikpamja e sistemit fjalformues t shqipes. Por fjal
t tilla si: anarki, antagonist, intervist, konstrukt, distinktiv etj., q nuk i
prmbushin kushtet e msiprme, pr gjuhn shqipe jan fjal t parme,
megjithse n gjuht nga rrjedhin, ato nuk jan t tilla.
Disa nga parashtesat e huaja jan asimiluar nga sistemi i fjalformimit
t shqipes n nj shkall t till, q kan formuar edhe fjal t reja duke u
bashkuar me fjal shqipe, p.sh.: afetar, antikombtar, antipopullor,
panshqiptar, pannjerzor etj. Por prirja kryesore q vihet re n gjuhn e
sotme, sht zvendsimi i parashtesave t huaja me parashtesa t shqipes,
p.sh.: kundrajror, kundrgaz (antiajror, antigaz), militarizim, shpolarizim
(demilitarizim, depolarizim), ndrkontinental, ndrmolekular
(interkontinental, intermolekular) etj.
b) Prejardhja prapashtesore. Prejardhja prapashtesore sht mnyra e
formimit t fjalve t reja me an prapashtesash, t cilat bashkohen me tema
fjalsh, p.sh.: letrsi (<letr + si), harktar (<hark + tar), luftoj (<luft +
o +j), vulos (< vul + os), lundroj (<lundr + o +j), afroj (<afr + o +j),
64
KREU II
vezak (<vez + ak), majtas (<majt + as) etj. Gjat prapashtesimit tema
fjalformuese mund t psoj ndryshime fonetike: zanorja fundore e tems
fjalformuese bie, kur prapashtesa nis me zanore: luft-oj (luft), majt-as (i
majt), krk-es (krkoj), larg-im (largoj) etj.:' ndisarastebie --japastheksore
jofundore e tems: lundr-oj (lundr), vepr-oj (vepr) etj., te temat m -e t
patheksuar shum her ky tingull ftmdor errsohet n -: vallzim (valle),
paqsor (paqe) etj. N kushte t caktuara fonetike midis temave me
bashktingllore dhe prapashtesave q nisin gjithashtu m bashktingllore,
hyn nj -- mbshtetse, p.sh.: mal--si, lajm--tar. N analizn morfemore
kjo -- merret si tingull i prapashtess, kshtu q nj numr prapashtesash
dalin me dy trajta t kushtzuara fonetikisht: -tarf-tar, -si/-si, -ril-ri etj.
(khs. vogl-si, arsim-tar etj. ku --ja mbshtetse nuk shfaqet
2
).
Prapashtesimi sht tipi m prodhimtar i ndajshtesimit. Prapashtesat e
gjuhs shqipe jan rreth tri her m shum se parashtesat dhe kuptimet e tyre
fjalformuese, jan m t shumta e m t larmishme se kuptimet e
parashtesave. Me an prapashtesash formohen emra,mbiemra, folje,ndajfolje
prej po asaj pjese t ligjrats ose edhe prej pjessh t tjera t ligjrats;
p.sh., emra: orizore (<oriz), bukuri (<i bukur), els (<el); mbiemra: /
art(<ar), bukurosh (<i bukur), i sotm (<sot); folje: punoj (<pun),
liroj (<i lir), zbardhoj (<zbardh), largoj (<larg); ndajfolje: vazhdimisht
(<vazhdim), ligsht (<i lig), krejtsisht (<krejt) etj.
Prapashtesat n prgjithsi kan funksion klasifikues, d.m.th. ato bashk
me kuptimin e ri q i japin tems s cils i ngjiten, prcaktojn edhe pjesn
e ligjrats ku hyn fjala e re. Kjo shihet qart te shembujt e sjell m sipr.
Por ka edhe disa prapashtesa q shrbejn pr t formuar dy pjes t ndryshme
ligjrate, p.sh. emra dhe mbiemra, siprapashtesat-fjs, -ar, -tar, -or, -tor:
nxns, gazetar, gjahtar, drejtor, fajtor (emra); trheqs, legjendar,
mesdhetar, arsimor, leshtor (mbiemra). Kjo ka ndodhur, sepse nj numr
emrash t formuar me kto prapashtesa kan kaluar, me an t konversionit
n mbiemra (shih m posht konversionin) dhe kan krijuar modele
fjalformuese brenda ksaj pjese t ligjrats. Sidoqoft, n kto raste kemi
t bjm me nj prapashtes q ka marr funksione e kuptime t reja e jo me
dy prapashtesa t ndryshme. Por ka edhe prapashtesa homonimike. Ato
1
Kur prapashtesa fillon me bashktingllore, --ja fundore e tems si rregull, shkruhet, p.sh:
puntor, valzim etj., por ka nj numr fjalsh t prejardhura, t cilat, pr shkak te ngulitjes prej
kohsh t shqiptimit dhe t shkrimit n gjuhn letrare, nuk shkruhen me --\ amtar (am), besnik
(bes), lojtar (loj) etj. (shih pr kt "Drejtshkrimi i gjuhs shqipe" 5.c, shnim 1).
2
- M me hollsi pr kt shih "Drejtshkrimi i gjuhs shqipe" 5.c.
STRUKTURAMORFOLOGJIKEEFJALSDHETIPATEFJALFORMIMIT 65
prputhen n shqiptim e n shkrim, por kan kuptime krejt t palidhura
ndrmjet tyre; kemi t bjm ather me dy prapashtesa t ndryshme, p.sh.:
-as tek elbasanas dhe -as te barkas, -e te nipe dhe -e te partizane, -je te
marrje dhe -je te kmbje. Nuk duhen ngatrruar prapashtesat homonimike
me prapashtesat me dy a m shum kuptime (polisemantike), t lidhura
ndermjet tyre. Kshtu, p.sh., prapashtesa -()s sht nj prapashtes
polisemantike; me t formohen emra t vepruesit, si shits, shenjues, ndihms;
emra veglash, si pets, tunds, els; mbiemra, si (spec) djegs, (tregim)
trheqs etj.
Ka edhe prapashtesa sinonimike, por zakonisht ato ose kan sfera veprimi
pak a shum t veanta, ose njra prej tyre sht prodhimtare, kurse tjera
joprodhimtare. Kshtu, p.sh., nga prapashtesat sinonimike -/', -()si, q
prdoren pr t formuar emra femror e para bashkohet kryesisht me tema
m -r a -s, si: blegtori, dituri, zejtari, befasi, prgjegjsi, kurse n rastet e
tjera mbizotrojn prapashtesat -()si, -()ri; por edhe kto kan sferat e
tyre t veanta t veprimit: e para bashkohet m shum me tema mbiemrash
cilsor m -tl-t, -r, -l, si: aftsi (< i aft), cektsi (<i cek't), ashprsi
(<i ashpr), poshtrsi (<i poshtr), mblsi (< i mbl), voglsi (< i
vogel) etj., e dyta me tema mbiemrash m -shm, si: partishmri (< i
partishm), pathyeshmri (<i pathyeshm), vijueshmri (< i vijueshm)
etj. (shihdhe 3.8.2).
Duhen dalluar prapashtesat sinonimike nga prapashtesat variante d.m.th.
nga ato prapashtesa q kan t njjtin kuptim, q jan t afrta nga pikpamja
e prbrjes fonetike dhe q mund t prdoren n vend t njra-tjetrs, p.sh.
prapashtesat ndajfoljore -as e -azi (barkas barkazi), prapashtesat -(i)shte
e -(i)sht (lajthishte lajthisht, ullishte ullisht)
1
.
Prve prapashtesave vendse e prapashtesave t huaja t asimiluara
prej kohsh, n gjuhn shqipe kan hyr' rishtas edhe nj numr prapashtesash
t huaja: -ist, -izm, -azh, -al etj., q prdoren kryesisht n fjal t
terminologjis tekniko-shkencore e politike. Ashtu si parashtesat, edhe
prapashtesat nuk huazohen si t tilla, po bashk me fjalt e formuara prej
tyre. Keto fjal mund t vshtrohen si t motivueshme edhe brenda shqipes,
n rast se prdoret si fjal m vete edhe tema fjalformuese e tyre: arbitraritet
(arbitrar), traktorist (traktor), anarkizm (anarki), industrial (industri) etj.,
ose n rast se prdoren t paktn dy fjal t prejardhura nga po ajo tem, po
me prapashtesa t ndryshme, p.sh.: lir-ik, e lir-izm, komun-ist e
1
Shih edhe 2.1.1. shnim 1.
66
KREUII
komun-izm etj.
1
Disa nga kto prapashtesa jan br prodhuese edhe n
sistemin e fjalformimit t shqipes, duke u bashkuar qoft me tema fjalsh
shqipe, qoft me tema fjalsh t huaja, p.sh.: majtizm (i majt), djathtizm
(i djatht), shkollarizm (shkollar), zyrtarizm (zyrtar), shabllonizm
(shabllon), globalizm (global), ballist ("Balli"), llamarinist (llamarin),
majtist (i majt), trenist (tren), zetorist (zetor) etj.
Nga pikpamja fonetike prapashtesat mund t jen t mbuluara, kur
nisin me bashktingllore, ose t' zbuluara, kur nisin me zanore. Nga kjo
rrethan varen edhe ndryshimet fonetike t tems, q u prmendn m sipr.
Ndrsa parashtesat jan gjithnj t patheksuara, nj pjes e mir' e
prapashtesave t gjuhs shqipe trheqin mbi vete theksin e fjals, p.sh.:
lufttar, vrapoj, besnikri, krkes etj., por ka edhe prapashtesa t
patheksuara, p.sh.: vends, lkure, trime, shits, ardhje etj.
Disa prapashtesa jan formuar nga bashkimi i dy prapashtesave t thjeshta
fjalformuese. Ky bashkim ka ndodhur kur fjal t prejardhura me nj
prapashtes kan marr pas saj edhe nj prapashtes tjetr, duke mbetur n
po at pjes t ligjrats e duke ruajtur n prgjithsi pak a shum po at
kuptim (shih dhe 2.1.9), p.sh.:frikac, burrac frikacak, burracak; kuqal
kuqalosh; fshatar fshatarak etj.; ose duke kaluar n nj pjes tjetr t
ligjrats p.sh.: burrri, trimri burrrisht, trimrisht; miqsi, urtsi
miqsisht, urtsisht; vazhdim, detyrim vazhdimisht, detyrimisht; i ndershm
ndershmri; i vlefshm vlefshmri etj. Shtimi i formimeve t tilla solli
si pasoj q -acak, -alosh, -arak, -()risht, -imisht, -shmri t ndihen si nj
formant i vetm dhe kshtu me an t tyre u krijuan pr analogji nj numr
fjalsh t prejardhura prej temash t parme, p.sh.: endacak (<endem),
shtazarak (<shtaz), shpifarak (<shpif), pikrisht (<pik), uditrisht
(<udi), krejtsisht (<krejt), fuqimisht (<fuqi), ideshmri (<ide),
kripshmri (<krip) etj. Kur me kt rrug formohen vazhdimisht fjal t
reja, d.m.th. kur tipat prkats fjalformues shrbejn si gjedhe, ather
kemi nj prapashtes t prbr (si n shembujt e msiprm) e.jo dy
prapashtesa t veanta. Formimi i prapashtesave t prbra i ka zgjeruar
mjaft mundsit e prejardhjes prapashtesore n gjuhn e sotme shqipe.
Prapashtesimi quhet parsor, kur prapashtesa i shtohet nj tem t
parme, p.sh.: dimr-or, pyll-zoj, dhe dytsor, kur prapashtesa i shtohet
'Nuk duhet ngatrruar mundsia e dallimit t prapashtess me motivimin e fjals: te
shantazh, patronazh dallohet prapashtesa -azh (nga krahasimi me grupazh, vagabondazh), por
pjesa q mbetet shant-, patron-, nuk mund t shrbej si tem motivuese pr to brenda gjuhs
shqipe.
STRUKTURA MORFOLOGJIKEE FJALS DHETIPAT EFJALFORMIMIT 67
nj teme t prejardhur, p.sh.: pyllz-im, krcim-tar, vendos-je, larg-im,
pun-im
1
etj.
Shnim. Prve prejardhjes s zakonshme paravajtse,
d.m.th. formimit t nj fjale t re me an t bashkimit t nj
teme me nj prapashtes, ka edhe nj lloj tjetr prejardhjeje, q
quhet prejardhje prapavajtse. Prejardhje prapavajtse kemi
ather kur fjala e re, e formuar nga nj fjal ekzistuese, nuk
paraqitet n formn e nj fjale t prejardhur, po n formn e nj
fjale t parme.
Dihet se disa nga foljet m -it t gjuhs shqipe vijn prej foljesh m -iti t
sllavishtes. Prej ktyre foljeve m -it jan formuar edhe disa emra m -;', duke
u marr fundorja
2
-it si nj prapashtes foljore. Historikisht, p.sh. emri udi
sht nj fjal e prejardhur nga folja udit. Por n sistemin e sotm fjalformues
kjo gjendje paraqitet e prmbysur: folja udit edhe semantikisht, edhe
strukturalisht, paraqitet si e prejardhur nga emri udi, ashtu si ujit nga uj.
Prejardhje prapavajtse ka edhe n disa raste kur nga emri i nj shkence
formohet emri i personit q merret me at shkenc, p.sh.: gjeografi: gjeograf,
astronomi: astronom, biologji: biolog.
Prejardhja prapavajtse vihet re aty-ktu edhe n gjuhn e sotme p .sh.:
Ky tregim i sekretarit po ia bruzte zemrn e zbrazur... (J. Xoxa, "Vepra
letrare", 3, f.402). Duke u nisur nga mbiemri / bruzt' shkrimtari ka krijuar
foljen bruz me tem t thjesht, pr analogji meftoh - iftoht, mpij - i mpit
etj. Me prejardhje prapavajtse jan formuar edhe emrat gjumsi (nga
pagjumsi), punsi (nga papunsi).
c) Prejardhja parashteso-prapashtesore.Prve prejardhjes me
parashtesa ose me prapashtesa dallohet edhe nj nnndarje tjetr e ksaj
' Si u prmend m sipr, zanorja fundore e tems fjalformuese, si rregull, bie kur
prapashtesa fillon me zanore, prandaj duhet pasur parasysh se temat e emrave t prejardhur prej
foljesh me prapashtesn -o, megjithse kjo prapashtes ka rn, mbeten tema t prejardhura,
d.m.th. largim, punim nuk kan dal drejtprsdrejti nga larg+im osepun+im, po nga largo+im,
puno+im, prandaj dhe ktu kemi prejardhje dytsore.
2
Fundore quhet tingulli a tingujt fundor t fjals, q mund t shrbejn si tipar karakterizues
se klasifikues. Fundorja mund t jet ose mund t mos jet morfem, p.sh. fshatar, hambar e
Peshkatar karakterizohen nga fundorja -ar dhe si t till e bjn shumsin m -, por vetm tek
e
mri i par fundorja -ar prputhet me prapashtesn -ar, emri i dyt nuk ka fare prapashtes
(sht fjal e parme), ndrsa tek emri i tret prapashtesa sht -atar; po kshtu te varfri dhe
nushkri dallojm fundoren -i', por tek emri i par ajo sht njkohsisht edhe prapashtes
(varfr-i), ndrsa tek emri i dyt nuk sht morfem.
68 KREUII
mnyre fjalformimi, prejardhja parashteso-prapashtesore: nj teme i ngjiten
njkohsisht nj parashtes e nj prapashtes dhe t dyja kto morfema luajn
rolin e nj formanti t vetm fjalformues.
Prejardhja parashteso-prapashtesore sht m pak prodhimtare se dy
llojet e tjera t prejardhjes. Me an t saj formohen disa emra,si ndrgjyqs,
prkrenare, edhe nj numr foljesh, si: prfundoj, prgnjeshtroj, prvetsoj,
prfaqsoj, shfrytzoj, shkripzoj, zhdoganoj, zbukuroj, nguros etj.
Formimet parashteso-prapashtesore duhen dalluar nga formimet e prftuara
me an t prapashtesimit t nj togu parafjal + emr, si pagjumsi (<pa
gjum + si), pafundsi (<pafund + si), npuns (< npun + s), mditje
(<m dit + je) etj. Nga pikpamja e prbrjes strukturore kto fjal jan
krejt njsoj me formimet parashteso-prapashtesore, por mnyra e formimit,
motivimi i tyre, shihet qart se jan t ndryshm. Shembujt e msiprm jan
formuar me prngjitje dhe prapashtesim. Sidoqoft dallimi i ktyre formimeve
nuk sht gjifhnj aq i prer. Kategoria e dyt me koh kalon n t parn
(p.sh. prvetsoj ngapr vete + prapashtesn -so-j).
) Prejardhja pa ndajshtes. Ka nj numr fjalsh, t cilat nga pikpamja
kuptimore jan t motivueshme, t prejardhura, megjithse nga pikpamja
strukturore paraqiten pa ndonj ndajshtes fjalformuese. Fjal t tilla jan,
p.sh. emrat hap-i, mund-i, shkul-i etj., t formuar prkatsisht nga foljet
hap.mund, shkul, po ashtu foljet huaj, krip, kuq, ndryshk, sit, shendosh, shosh,
trash etj. t formuara prkatsisht prej emrave e mbiemrave hua, krip, i kuq,
ndryshk, sit, i shndosh, shosh, i trash etj. Emrat dhe foljet e msiprme
shprehin n prgjithsi po ato kuptime tipsore fjalformuese q shprehin edhe
emrat e foljet e formuara me prapashtesa. Krahaso, p.sh. i holl, holloj me i
trash, trash. N disa raste nga e njjta tem ka dy formime paralele: nj pa
prapashtes e nj me prapashtes, p.sh.: shosh e shoshit (t dyja nga shosh),
kujdesem e kujdesohem (t dyja nga kujdes).
Meqense karakterizohet nga mungesa e ndajshtess fjalformuese (m
sakt e prapashtess), kjo lloj prejardhjeje quhet prejardhje pa ndajshtes.
Mungesa e ndajshtess bhet ktu shprehse e kuptimit q ka fituar fjala e
prejardhur n raport me temn motivuese t saj. S'ka dyshim se te fjalt e
formuara me an t prejardhjes pa ndajshtes rol fjalformues luajn edhe
paradigma e re e fjals dhe ndryshimet fonetike (p.sh., shkurtimi i gjatsis s
zanores s theksuar t fjals dhe rnia e --s fundore t tems te shosh: shosh),
por kto jan vetm mjete ndihmse, q veprojn edhe n mnyra t tjetra
fjalformimi.
Prejardhja pa ndajshtes nuk sht mnyr prodhimtare n sistemin e
sotm t fjalformimit t shqipes.
STRUKTURAMORFOLOGJIKEEFJALS DHETIPATE FJALFORMIMIT 69
2. 1. 12. Nyj zi mi . Formimi i fjalve t reja me an t nyjs sht
n
j mnyr shum prodhimtare n gjuhn e sotme. Shumica drrmuese e
pjesoreve mund t shndrrohen me kt rrug n mbiemra t nyjshm'.
jvlbiemrat e formuar prej pjesoreve t foljeve kalimtare kan prgjithsisht
lcuptim psor
2
, p.sh.: / hapur, i lagur, i msuar, i shkruar etj. (= q sht
hapur, lagur etj.), d.m.th. ruajn kuptiminpsor t pjesores, kurse mbiemrat
e
formuar prej pjesoreve t foljeve jokalimtare kan n prgjithsi kuptim
vepror, p.sh.: i ardhur, ifjetur, i lvizur, i ndenjur, i qeshuretj. Nj pjes e
ktyre pjesoreve t nyjzuara, duke u lidhur me nj kuptim t caktuar, kan
kaluar me koh n klasn e mbiemrave, p.sh.: i ardhur (buk e ardhur,
qumsht / ardhur), i lar (armt e lara), i qeshur (njeri / qeshur), i vendosur
(njeri / vendosur) etj.
Nyja te mbiemrat prejpjesor shrben edhe si formant fjalfo'rmues,
edhe si shprehse e kategorive gramatikore t rass, gjinis dhe numrit, pra,
ka nj funksion t dyfisht. Nyja sht n radh t par nj element gramatikor.
Ajo fiton aftsi fjalformuese pikrisht duke ia ndrruar tiparet morfologjike
nj klase t caktuar fjalsh, si jan pjesoret.
Nyjzimi sht nj mnyr prodhimtare edhe pr formimin e emrave
prejfoljor asnjans e femror, si: t ecur-it, t menduar-it, t folur-it, t
qen-t, t par-t, t dgjuar-it, t qeshur-it dhe e qeshur-a etj. Kta emra
prejfoljor asnjans ose femror si tip fjalformues e kan burimin te
emrzimi i mbiemrit prejpjesor prkats n trajtn e gjinis asnjanse ose
femrore (njsoj si t rit, t zit, t verdht, e shkuara etj.). Por sot, kur
kategoria e mbiemrave prejpjesor asnjans sht rrudhur mjaft, kta emra
prejfoljor'asnjans motivohen drejtprdrejt nga pjesorja dhe mund t
formohen lirisht prej ksaj trajte, prandaj n rrafshin sinkronik ata do t
merren si t formuar drejtprdrejt nga nyjzimi i pjesores e jo nga emrzimi
i mbiemrave prejpjesor asnjans a femror.
Shnim. N rastin e ifteve t mbiemrave t nyjshm dhe t
ndajfoljeve t parme me t njjtn tem, si: (;', e) bukur - bukur, (i,
e) but - but, (i, e) gjat - gjat, (i, e) gjer - gjer, (i, e) leht -
leht, (i, e) mbar - mbar, (i, e) mir - mir, (i, e) qart - qart,
(i, e) rnd - rnd etj. nyja nuk merret si formant fjalformues,
1
Ndonjher formohen analogjikisht mbiemra prejpjesor, edhe pse folja prkatse nuk
e
kziston, p.sh. ifytyruar, i talentuar (nuk ka f'olje/yfyro/, talentoj).
2
Ndonj prej ktyre mbiemrave mund t ket edhe kuptim vepror, p.sh.: njeri i msuar,
n
J
e
ri i ditur (=q di shum), krahaso: zakon i msuar, gj e ditur.
70 KREUII
por si element thjesht gramatikor, njsoj si te mbiemrat e tjer t
parm (i bardh, i kaltr, i kuq, i lumtur, i madh, i ri etj.), t
cilve nuk u prgjigjet ndonj ndajfolje me po at tem. Kshtu,
mbiemrat e msiprm nuk trajtohen si t formuar nga ndajfoljet
prkatse, po si fjal t parme.
2. 1. 13. Kompozimi (prbrja). Kompozimi sht nj mnyr
fjalformimi me an t s cils krijohen fjal t reja q kan n prbrjen e tyre
dy a m shum tema motivuese; njra nga kto (tema mbshtetse, q sht
zakonisht e dyta) e formson gramatikisht gjith kompozitn, ndrsa tema tjetr
(ose temat e tjera, kur jan m shum se nj) sht e asnjansuar nga pikpamja
e kuptimeve t saj gramatikore, p.sh.: bregdet, botkuptim, marrdhnie,
juglindje, veriperndim, vendbanim, vajgursjells, syzi, i jashtzakonshm,
ideoestetik, ekonomiko-shoqror, msimor-edukativ, parandaloj, brendashkruaj
etj.' Si formant fjalformues n kompozim shrben rendi i prcaktuar i gjymtyrve
t kompozits (ndrrimi i rendit sjell prishjen e fjals), qenia e nj theksi t
vetm kryesor pr gjith fjaln dhe, pr nj numr rastesh, zanorja lidhse, q'
kryen n kt rast rolin e nj ndajshtese fjalformuese.
Pas ndajshtesimit kompozimi sht mnyra m prodhimtare e formimit t
fjalve n shqipen e sotme. Kompozitat, duke pasur t paktn dy tema motivuese,
kan zakonisht nj ngarkes semantike m t madhe se fjalt e prejardhura dhe
e paraqesin m qart e n mnyr m t drejtprdrejt nocionin q shprehin,
prandaj ato po marrin prhapje t gjer, sidomos n terminologjin tekniko-
shkencore, ku krkohet nj shprehje sa m e prpikt dhe njkohsisht sa m
ekonomike e koncepteve, p.sh.: farveshur, farzhveshur, baraslarges, i
bashkmatshm, brendashkruaj, frymmarrje, siprfaqe, drejtvendosje,
gjysmhije, i tejdukshm, vetpjalmim, lartsimats etj.
Me an t kompozimit formohen kryesisht emra e mbiemra dhe nj
numr i kufizuar foljesh e ndajfoljesh, si bashkpunoj, buzqesh, keqkuptoj,
' Si dihet, gjith emrat n emroren e pashquar njjs daiin pa mbares, pra, fonetikisht
fjala sht e barabart me temn e saj, kshtu q gjymtyra e par e kompozits n gjuhn shqipe,
edhe kur sht tem e nj pjese t ndryshueshme t ligjrats, praktikisht sht e barabart me vet
fjaln: shpirtmadh, gurgdhends, syshqiponj, paqedashs, dorflori etj. Kur kompozita mbetet n
po at kategori leksiko-gramatikore ku hyn gjymtyra e dyt e saj, kjo gjymtyr paraqitet si fjal,
p.sh.: mikpritje, bukurshkrim, i jashtzakonshm, mirpres etj. dhe e formson gramatikisht
kompozitn. Por, kur kompozita kalon n nj kategori leksiko-gramatikore t ndryshme nga ajo e
gjymtyrs s dyt, ather edhe kjo gjymtyr funksionon si tem, i humbet kategorit gramatikore
t mparshme dhe kompozita riformsohet tani si nj fjai e re, merr kategorit gramatikore te' asaj
pjese t ligjrats ku ka kaluar, p.sh.: kmbzbathur, zemrgur, sylesh etj.
STRUKTURAMORFOLOGJIKEEFJALSDHETIPATEFJALFORMIMIT 7 1
udhheq etj., ballhapur, balllart, duarkryq etj. Te pjest e tjera t ligjrats
kompozimi nuk vepron.
N formimin e nj kompozite marrin pjes tema fjalsh emrtuese: emra,
nibiemra, folje e ndajfolje, si edhe tema numrorsh e premrash. Pra, secila
nga gjynityrt e nj kompozite ka nj kuptim leksikor t qart, t prcaktuar.
Me kuptimet e ktyre gjymtyrve motivohet edhe kuptimi i kompozits. Raporti
midis kuptimeve t gjymtyrve dhe kuptimit t fjals kompozit varet nga
lidhja sintaksore midis ktyre gjymtyrve, q mund t jet bashkrenditse ose
nnrenditse. Kur gjymtyrt jan n marrdhnie bashkrenditjeje, kuptimi i
kompozits sht pak a shum i barabart me shumn e kuptimeve t tyre,
p.sh. bujqsor-industrial { = bujqsor dhe industrial), drithije {= drit dhe
hije), deledash ( = deledhedash), gushtovjesht ( = gusht o vjesht). Por edhe
ktu nuk kemi t bjm me nj shum t thjesht kuptimesh, po me nj nocion
t ri; kshtu drithije nuk do t thot thjesht drit dhe hije, po nj mnyr
pikturimi, q prdor dritn e hijen si mjet pr t arritur nj efekt t caktuar;
deledash sht nj qnie q ka tiparet e t dy sekseve (hermafrodit); gushtovjesht
sht nj periudh kohe q prfshin fundin e gushtit dhe fillimin e shtatorit.
Kur gjymtyrt e kompozits jan n marrdhnie nnrenditjeje, d.m.th.
njra prcakton tjetrn, karakteri "frazeologjik" i kuptimit t saj sht m i
theksuar. N kt rast, ashtu si te njsit frazeologjike, nga kuptimet e
gjymtyrve prbrse del nj kuptim i ri, q natyrisht motivohet prej tyre,
por nuk sht i barabart me kuptimin e togfjalshit, n t cilin mund t
zbrthehet kompozita. Kshtu, p.sh. mikpritje nuk do t thot thjesht "pritje
e mikut", po "pritje dhe trajtimi i mikut me bujari, me przemrsi dhe
nderim t veant"; brendashkruaj nuk do t thot thjesht "shkruaj brenda",
po "vizatoj nj figur gjeometrike brenda nj figure tjetr"; qiradhns e
qiramarrs nukkan kuptimin "ai q jep (ose merr) qira", po "ai q jep (ose
merr) dika (p.sh. nj banes) me qira" (pra qiradhnsi sht ai q merr
qira, ndrsa qiramarrsi ai q paguan qira).
Si u tha m lart, gjymtyrt e kompozits mund t ken ndrmjet tyre
marrdhnie bashkrenditjeje ose marrdhnie nnrenditjeje. Sipas ktij kriteri
dallohen kompozitat kpujore e kompozitat prcaktore.
A. Kompozitat kpujore jan fjal t prbra prej dy ose edhe m shum
gjymtyrsh me lidhje bashkrenditjeje ndrmjet tyre. Ato jan emra, si:
deledash, drithije, gushtovjesht, hekurbeton, juglindje, marrdhnie,
shitblerje, shurdhmemec, verilindje, veriperndim, veshmbathje, hyrje-dalje,
ngarkim-shkarkim, pritje-prcjellje, vajtje-ardhje, hotel-restorant, bar-lulishte,
Post-telegraf etj., e sidomos mbiemra, si: kuqezi, agraro-industrial ose
bujqsor-industrial, ekonomiko-shoqror, krkimor-shkencor, leksiko-
gramatikor, politiko-shoqror, tekniko-shkencor, austro-hungarez, afro-aziatik
etj. Gjymtyrt e ktyre kompozitave, sidomos te mbiemrat, mund t lidhen me
an t zanores lidhse -o-, ose pa ndonj zanore lidhse. Tipi i mbiemrave me
zanoren lidhse -o- sht i huazuar dhe ndeshet m shum n formime
terminologjike. Pr kompozitat kpujore mbiemrore t gjuhs shqipe sht
karakteristike m shum mungesa e zanores lidhse, khs., p.sh., mbiemrin
bujqsor-industrial, ku gjymtyra e par sht fjal shqipe. Sot vihet re nj
prirje pr formime pa zanoren lidhse ->-, sidomos kur tema e par sht nj
mbiemr i prejardhur me prapashtesn -or, p.sh.: (manifestim) fizkulturor-
sportiv, (roli) msimor-edukativ, (kushtet) natyrore-toksore etj. Kto
kompozita, kur vihen n trajtn e gjinis femrore, marrin mbaresn -e jo
vetm te gjymtyra e dyt, por edhe te e para, p.sh.: (shfaqje) fizkulturore-
sportive. Lidhja kuptimore midis gjymtyrve t kompozitave t tilla sht e
dobt dhe, megjithse ato ndihen si dy gjymtyr t nj t tre, ruajn njfar
pavarsie njra nga tjetra (kjo sht arsyeja e shkrimit t tyre me viz n mes).
Teorikisht nj kompozit kpujore mund t prbhet edhe prej tri a m
shum gjymtyrsh, por n praktik formime t tilla hasen rrall e jan t
rastit, p.sh.: ... por nuk duruan dot, kurpan' veturn e komisionit fetaro-
bejlero-tregtar t paris s Fierit (J. Xoxa).
B. Kompozitat percaktore, ndryshe nga kpujoret, prbhen vetm prej
dy gjymtyrsh, nga t cilat njra prcakton tjetrn; ose e para t dytn, p.sh.:
kryeqytet, kpucbrs, vetdije, kal-fuqi, keqkuptoj, mirmbaj etj.; ose e
dyta t parn, p.sh.: bregdet, pikpamje, peshk-shpat, fatbardh, sypetrit,
duarlidhur, kmbkryq, kokposht etj. Edhe kur kompozita ka tri a m shum
tema motivuese, ajo sht prsri nj formim dygjymtyrsh: zvends-ministr:
(zvends) + (ministr), zvendskryeredaktor: (zvends) + (kryeredaktor),
vajgursjells: (vajgur) + (sjells), sy-e-vetullzi: (sy-e-vetull) + (zi), gush-e-
llr-e-gjibardhoshe: (gush-e-llr-e-gji) + (bardhoshe) etj.
Si u tha edhe m sipr, nga temat motivuese t nj kompozite, ajo q shrben
si gjymtyr e dyt e kompozits, sht zakonisht edhe tema mbshtetse, q e
formson kompozitn gramatikisht, d.m.th. ajo shpreh kategorit gramatikore t
fjals s re t prbr. Por disa her kt funksion e luan gjymtyra e par. N
kompozita si: vin-ur, vin-pionier, kal-fuqi, vit-drit, vagon-cistern, vagon-
restorant, qytet-hero, organizat-baz etj., q shrbejn si emrtime dhe kan
lidhje prcaktore-ndajshtimore ndrmjet pjesve t tyre, gjat lakimit t fjals ose
n formimin e shumsit ndryshon vetm gjymtyra e par; ky sht kriteri formal
pr t'i dalluar kto kompozita nga togfjalshat sintaksorisht t ngjashm, si: vend
mik, puntor artist, ushtar hero, nn heroin, gjuh motr etj., te t cilt n
numrin shums ndryshojn t dyja gjymtyrt (vende vllezr, gjuh motra etj.).
STRUKTURA MORFOLOGJIKE E FJ ALS DHE TIPAT E FJALFORMIMIT 73
N gjuhn e shkruar ndeshet edhe nj tip kompozitash t quajtura
kompozitapa takim, p.sh. (shkoilat) tet- dhe dymbdhjetvjeare, (vargje)
qiasht- dhe tetrrokshe, (ndrrimet fonetike gjat) trajt- dhe fjalformimit
t
j Ktu kemi t bjm me dy kompozita, q e kan gjymtyrn e dyt t
rjrbashkt dhe q bashkrenditen njra me tjetrn. Pr ta br m t shkurtr
shprehjen, gjymtyra e prbashkt shnohet vetm nj her, te kompozita e
dvt, ndrsa te kompozita e par n vend t saj vihet viz.
Kompozitat prcaktore luajn nj rol t rndsishm pr pasurimin e
fjalorit, pasi ato shrbejn edhe si tema fjalformuese, p.sh.: kryeqytet
layeqytetas, bregdet bregdetar, gjaknxeht gjakmehtsi,fatkeq fatkeqsi
etj. Por fjalt e prejardhura prej tyre, q quhen ndryshe edhe kompozita t
rreme, duhen dalluar nga kompozitat e mirfillta. Ato nga pikpamja strukturore
jan vrtet fjal t prbra, kan dy morfema rrnjore, por nga pikpamja e
fjalformimit jan fjal t prejardhura me prapashtesim: kryeqytetas motivohet
nga kryeqytet (banor i kryeqytetit) dhe jo nga krye e qytetas
1
.
Ka disa kompozita te t cilat njra prej gjymtyrve nga pikpamja e funksionit
dhe e kuptimit sht duke marr tipare t nj ndajshtese. T tilla jan gjymtyrt
e para t kompozitave si: gjysmanalfabet, gjysmkoloni, gjysmzyrtar,
gjysmerrsir; kryeqytet, kryeartikull, kryekonsull, kryeministr, kryeplak,
kryesekretar, kryeredaktor, kryebari, kryegjeolog, kryeradh; vetshrbim,
vetadministrim, vetvendosje, vetmbushje, vetlvizs, vetshkarkues; parashikoj,
parandaloj, parathem, parakuptoj etj., ose gjymtyrt e dyta te kompozita si:
kpucbrs, gjellbrs, hekurpunues, teneqepunues, jorganpunues,
samarpunues; shumfish, dyfish, trefish
1
etj. Pr shkak t numrit relativisht t
madh t kompozitave t formuara me to dhe t mundsis pr formime t reja,
kuptimi i ktyre gjymtyrve sht br i ngjashm her m shum e her m pak
me kuptimin prgjithsisht abstrakt t ndajshtesave (afikseve), prandaj ato quhen
edhe sindajshtesa (afiksoide). Afrsia funksionale-kuptimore e sindajshtesave
me ndajshtesat shihet sidomos n ato raste, kur ka fjal sinonime, njra e
prejardhur, tjetra kompozit, p.sh. kpucar e kpucbrs, ose formime me
prapashtesn turke -xhil-i: bakrxhi, samarxhi, teneqexhi e bakrpunues,
samarpunues, teneqepunues etj.
1
Gjithashtu duhen dalluar kompozitat e vrteta nga fjalt e ibrmuara me kompozim e
Prapashtesim njkohesisht si zvends (z + vend) + s, pr t cilat do t flitet n 2,1.16.
2
Fish sht rrjedhorja shums e pashquar e fill (fijsh > fish)
74 KREUII
Sindajshtesat, megjithse kan marr nj kuptim pak a shum t
prgjithshm, abstrakt, mbeten elemente me kuptim leksikor, sepse prmbajn
nj morfem rrnjore dhe i kan t qarta lidhjet semantike me t, kurse
ndajshtesat, si t tilla, nuk mund t jen morfema rrnjore. Por, kur
sindajshtesa krahas vlers s re kuptimore q ka marr, ka psuar edhe
ndonj ndryshim fonetik, ajo mund t merret edhe si prapashtes, p.sh. -fish
te pesfish, shumfish etj.
N rolin e sindajshtesave paraqiten edhe nj numr temash me burim
nga greqishtja e vjetr e latinishtja, q jan br ndrkombtare, si: aero-,
antropo-, auto-, biblio-, bio-, hidro-, deci-, kilo-, hekto- etj.; -arki, -krat,
-kraci, -graf, -grafi, -log, -logji, -metr, -morfetj. Kto temajan gjymtyr
t atyre q quhen kompozita ndrkombtare, si aerodinamik, antropofag,
antropomorf antropologji, autograf, bibliotek, biokimi, biosfer,
hidrogjeologji, hidrostatik, decilitr, decimetr, kiloherc, kilovat etj.
Pr t prcaktuar nse nj kompozit e till mund t quhet e motivueshme
edhe nga pikpamja e shqipes, do t nisemi nga po ai parim q u parashtrua
n rastin e fjalve t prejardhura me parashtesa ose prapashtesa t huaja,
d.m.th. hidrocentral, hidroenergji jan t motivueshme, kurse hidrogjen,
hidraulik nuk jan t motivueshme, megjithse jan t zbrthyeshme.
C. Nj lloj i veant kompozitash jan shkurtesatshkurtesat, d.m.th.
fjal t formuara nga bashkimi i dy a m shum temave t shkurtuara. Ky tip
kompozimi ndryshon nga kompozimi i zakonshm si pr numrin e temave q
bashkohen njkohsisht njra me tjetrn (d.m.th. kompozitat n fjal,
megjithse jan t tipit prcaktor, nuk jan vetm dygjymtyrshe, por m
shpesh tri- e mshumgjymtyrshe), ashtu edhe pr sfern e veprimit, sepse
kjo mnyr vepron vetm n fushn e emrave.
Ka dy tipa kompozitash prej temash t shkurtuara:
1. Tipi rrokjesor. Tipi rrokjesor, kur bashkohen rrokjet e para t fjalve:
mapo (magazin popullore), agjitprop-i (agjitacion dhe propagand), Profarma
(prodhime farmaceutike), Konare (Komiteti Nacional Revolucionar). Ky lloj
kompozimi nuk sht prodhimtar.
2. Tipi nistor, q ndahet n tre nntipa:
a) Nntipi nistor-shkronjor, ku hyjn fjal q formohen nga bashkimi i
emrtimeve t shkronjave nistore t fjalve t nj emrtimi t prbr: ATSH,
BGSH, BSHSH, DDT, FMN, OKB, PPSH, PVC, RTSH, SMT, TBC, TPEet).
Kto shkurtesa theksohen t gjitha n rrokjen e fundit dhe, meq emrtimet e
bashktinglloreve mbarojn me - t theksuar, kompozitat e msiprme
STRUKTURA MORFOLOGJIKEEFJALS DHETIPATEFJALFORMIMIT 75
shqip
t onen s
' Q
a
^
e
9
e
mbarojn me zanore t theksuar. Kjo mnyr shqiptimi
i bn ato t lakohen sipas paradigms s emrit gj-ja;
b) nntipi nistor-tingullor, ku hyjn fjal q formohen nga bashkimi i
tingujve nistor t fjalve t nj emrtimi t prbr: DEBATIK, TEC, FUD,
KEMP, KAN, NATO, TIR, UEM etj.
Emrat e ktij tipi, kur mbarojn me bashktingllore, hyjn n gjinin
mashkullore, p.sh.: TEC-i, TEC-it etj.; kur mbarojn me zanore, hyjn n
gjinin femrore, p.sh.: NATO-ja, NATO-s etj.;
c) nntipi i przier (shkronjor-tingullor ose tingullor-shkronjor) p.sh.:
NTUS (ntus), NTAN (ntan), NILRRG (nilrrg)
1
etj.
2. 1. 14. P r ngj i t j a . Prng/7r/ashtnjmnyrfjalformimi, me
an t s cils formohen fjal t reja nga njfjalzimi i nj togfjalshi, i nj
togu parafjalor ose i nj grupi fjalsh n prgjithsi. Lidhjet sintaksore
ndrmjet gjymtyrve t togfjalshit a t togut ruhen zakonisht t qarta edhe
n strukturn e fjals s re t prngjitur, p.sh.:farefis (far e fis), gjegjz
(gj e gjz), thashetheme (thash e them), trembdhjet (tre mb dhjet),
askush (as kush), drejtprdrejt (drejt pr drejt), padashur (pa dashur), vrej
(v re),falemnderit (falem nderit), tungjatjeta (t'u ngjatt jeta) etj.
Si formant n kt mnyr fjalformimi shrben rendi i prcaktuar i
prbrsve t fjals (te fjalt me lidhje nnrenditese prbrsi i varur qndron,
si rregull, n fillim) dhe theksi i prbashkt (prbrsit e tjer mbeten krejt
t patheksuar ose kan nj theks dytsor).
Shumica e fjalve t prngjitura kan dal nga njfjalzimi i nj
togfjalshi t qndrueshm ose i nj togu parafjalor (parafjal + emr). N
procesin e prdorimit't tyre t gjat e t vazhdueshm gjymtyrt e togfjalshit
ngjiten njra me tjetrn, duke formuar nj fjal t vetme, ku mund t ruhen
n form t fosilizuar edhe treguesit morfologjik (paradite < para dit-e,
gjithmon < gjith + motn etj.), q sot kan mbetur pa funksionet e tyre
gramatikore. Duke qen se komponentet e nj fjale t prngjitur e humbasin
karakterin e tyre prej fjalsh t veanta t pavarura, fjala e formuar me kt
mnyr sht e re jo vetem nga pikpamja leksikore, por edhe nga pikpamja
fonetiko-morfologj ike.
Fjalt e prngjitura ndeshen m shum te pjest e pandryshueshme t
ligjrats. Ato mund t jen ndajfolje: gjithnj, matan, anemban, sivjet,
paradite, prvit, prreth etj.; parafjal: npr, prmbi, prve etj.; lidhza:
nse, ngaq, sesa, megjithat, megjithkt, meqense etj.; pjesza: kushedi,
1
Pr zbrthimin e shkurtesave t msiprme shih "Fjalor i shqipes s sotme", Tiran
1984, f. 1465-1469.
76 KREUII
pikspari, pothuajseetj.; pasthirrma: faleminderit, mirupafshim, tungjatjeta
etj. (Shih 8.4.2/3; 9.2.2; 10.2.2; 11.3.1; 12.2.1).
Me an t prngjitjes jan formuar edhe disa premra t pacaktuar dhe
disandajfoljepremrore; kushdo, cilido, do, dikush, disa, ndokush, sekush,
secili, kudo, ngado, diku, disi etj. (shih pr kto 6.7; 8.4.2/3).
Me an t prngjitjes jan formuar edhe numrort nga njmbdhjet
deri n nntmbdhjet dhe ata q tregojn dhjetshe e qindshe, si njzet,
tridhjet, katrqindtt]. (shih 5.1.3).
Emrat dhe foljet e formuara thjesht me prngjitje jan t rrall (shih
3.8.10; 7.22.8).
Veorit kryesore t fjalve t prngjitura n krahasim me kompozitat
jan kto: a) fjalt e prngjitura prbhen kurdoher prej fjalsh t veanta, q
i ruajn prgjithsisht t qarta marrdhniet sintaksore ndrmjet tyre; b) kuptimi
i fjals s prngjitur, si rregull, sht i barabart me kuptimin e togut nga ka
dal ajo; c) nj fjal e prngjitur mund t ket n prbrjen e saj edhe vetm
nj fjal emrtuese, ose mund t prbhet krejtsisht prej fjalsh shrbyese; )
fjalt e prngjitura kan dal zakonisht si rrjedhim i prngjitjes s nj togfjalshi
a grupi fjalsh gjat nj procesi pak a shum t gjat prdorimi
1
.
Por me gjith kto dallime, kompozimi dhe prngjitja nukjan pa lidhje,
pa marrdhnie ndrmjet tyre. Historikisht kompozimi ka dal nga prngjitja.
Kalimin nga prngjitja n kompozim e vm re edhe n gjuhn e sotme n
rastin e prngjitjes s togfjalshave emr + emr n rrjedhore njjs, si:
qymyrguri, vajguri, gurkali, luledielli etj. Te ky tip emrash ;'-ja fundore e ka
humbur kuptimin e saj gramatikor si mbares e rrjedhores, pasi emrat e
msiprm prdoren me t njjtn trajt n t gjitha rasat e njjsit t pashquar
dhe n emroren e shquar. Meq nj tip i till emrash sht n kundrshtim
me strukturn morfologjike t shqipes, vihet re nj prirje pr rnien e -i-s
fundore
2
, qoft kur fjala prdoret m vete, qoft kur hyn si gjymtyr e par
e ndonj kompozite (vajgursjells e jo vajgurisjells). Kjo do t'i shndrronte
1
Ky tipar i fjalve t prngjitura nuk duhet absolutizuar, pasi edhe ndr to ka formime
analogjike, q bhen sipas nj modeli, p.sh., nuk duhet menduar se pr seciln nga fjaltkushdo,
cilido, ngado, kudo, kurdo, tekdo, sado, sido, fardo ka ekzistuar nj togfjalsh, q me koh u
shndrrua n nj fjal: po ashtu ka fjal t prngjitura, qjan "akte krijimi", njsoj si kompozitat,
p.sh., termi togfjalsh nuk sht rezultat i prngjitjes s nj togfjalsh n nj proces prdorimi
t' gjat, por nj "akt krijimi" (sht formuar sipas rus. sllovosoetanie, gjerm. Wortgruppe). Te
fjalt e prngjitura kryesorja sht mnyra e motivimit, lidhjet sintaksore midis komponenteve
t fjals, e jo menyra sesi sht formuar konkretisht fjala e dhn.
2
- Her-her n gjuhn e folur dgjohet qymyrgur, vajgur.
STRUKTURA MORFOLOGJIKE E FJALS DHETIPAT E FJALFORMIMIT 77
kta emra plotsisht n kompozita, ashtu si ka ndodhur me tipin ndrtimor
vendbanim, q ka dal nga togu vend banimi.
Nj rast tjetr t kalimit nga prngjitja n kompozim kemi te fjalt e
tipit trekndsh, tetrroksh etj., pr t cilat do t flitet te mnyrat e prziera
t fjalformimit ( 2.1.14.a).
2.1.15. Konversi oni . Konversionishtmnyraeformimittnjfjalet
re si pasoj e kalimit n nj pjes tjetr t ligjrats pr shkak t kushteve sintaksore t
prdorimit t saj. Duke kaluar n nj pjes tjetr t ligjrats, fjala e formuar me kt
tnnyr ndrron edhe paradigmn e saj (fiton nj paradigm t re), ose e humbet at
krejtsisht (kur nj pjes e ndryshueshme e ligjrats kalon n nj pjes t
pandryshueshme). Pr kt arsye konversioni sht quajtur edhe mnyr morfologo-
sintaksore. Si formant fjalformues n konversion shrben paradigma q fiton fjala e re
e motivuar, ose humbja e paradigms s vjetr dhe lidhjet e reja sintaksore t fjals (kur
kalohet nga nj pjes e ndryshueshme e ligjrats n nj pjes t pandryshueshme).
Dallohen dy grupe fjalsh t formuara me konversion:
1. Pjes' t' pandryshueshme t ligjrats. Te fjalt shrbyese mnyrat
morfologjike t fjalformimit nuk veprojn fare, kshtu q ato jan formuar
ose me prngjitje, ose me konversion. Gjithashtu me konversion jan formuar
edhe nj numr ndajfoljesh. Te grupi i pjesve t pandryshueshme t ligjrats
dallojm dy nngrupe:
a) Pjes t pandryshueshme t ligjrats q vijn nga pjes t
pandryshueshme, p.sh., parafjal prej ndajfoljesh: afr, ans, brenda, drejt,
gjat, jasht, krahas, larg, matan, para, pas, prmes, pran, sipr, ve
etj.; lidhza prej ndajfoljesh: ku, kur, nga, si etj.;
b) pjes t pandryshueshme t ligjrats q vijn nga pjes t
ndryshueshme, p.sh., ndajfolje: vjet, mot, sheshit, hapur, ndenjur, shkoqur
etj.; parafjal: buz, rreth, mes, rrzet].; lidhza: da, qoft; pjesza: le,
desh; pasthirrma: qyqja, korba, forca, o burra etj.
Pjest e ndryshueshme t ligjrats q kan kaluar me konversion n
pjes t pandryshueshme, jan vetm emra e folje. Ndajshtesat e ndryshme
q mund t ken ato, pas ktij kalimi e kan humbur plotsisht kuptimin e
tyre gramatikor dhe jan br pjes e paanalizueshme e tems s fjals (p.sh.
ndajfolja sheshit nuk mund t ndahet n shesh-it ose n sheshi-t; ajo si ndajfolje
sht fjal e pazbrthyeshme).
2. Pjes t ndryshueshme t' ligjrats. Me an t konversionit formohen
emra prej mbiemrash (t nyjshm e t panyjshm) dhe mbiemra t panyjshm
prej emrash.
Duke u shndrruar n emr, mbiemri e ruan kuptimin themelor leksikor
t cilsis a t tiparit q shpreh, por kjo cilsi a tipar paraqitet si e sendzuar,
78 KREUII
e konkretizuar: mbiemri bhet emri i sendit q ka at cilsi ose emri i vet
cilsis: e bukur, tftoht, e verdha (e vezs), e bardha (e vezs, e syrit), t
lashtat, t ardhurat, i ri, e ve, i ditur, i shtypur etj.
Shnim. Duhen dalluar mbiemrat e emrzuar t tipit me elips
nga emrat, her-her homonim, t formuar drejtprdrejt me rrug
morfologjike, me prapashtesim. P.sh.: ushtrimore ushtrimorja,
fillore fillorja, dfiore dfiorja, tetrroksh-i kan dal si rezultat
i elipss s emrit t prcaktuar prej tyre: shkoll ushtrimore, shkoll
fillore, menyr dfiore, varg tetrroksh etj., pra, semantikisht
motivohen nga nj togfjalsh i tipit emr + mbiemr. Me elipsn e
emrit kuptimi i togfjalshit sht prqendruar te mbiemri. Ndryshe
qndron puna me emra t till si duhanore, perimore, mngjesore
etj., t cilt jan formime prapashtesore t drejtp'rdrejta dhe
motivohen prkatsisht nga emrat duhan, perime, mngjes.
Krahas kthimit t mbiemrave n emra vrehet edhe procesi i kundrt, kthimi
i emrave n mbiemra. Mbiemrat e formuar me kt rrug jan t gjith t panyjshm.
Emri q kthehet n mbiemr, rrallher sht fjal e parme. P.sh.: ky (probiem
ky, shtje kye), kukull (qeveri kukull, qeverit kukulla), plak (burrpM, grua
plake), bullgar,frng, ilir, kelt, turk etj. Shumica e emrave q mbiemrzohen jan
fjal t prejardhura me prapashtesa./stoar (origjmfshatare), trakt0ristQ3nga.de
traktoriste), pushkatar (skuadr pushkatare), dokumentar (film dokumentar),
mishngrns (kafsh mishngrnse) etj. Pr shkak t numrit t madh t mbiemrave
t prejardhur me prapashtesa, t cilt jan emrzuar, ka mjaft prapashtesa q
shrbejn pr t formuar edhe emra, edhe mbiemra (shih 2.1.11 .b).
Shnim. Me an t konversionit jan formuar edhe premrat
e pacaktuar gj e njeri, prkatsisht nga emrat gj e njeri. I pari
sht i palakueshm, ndrsa i dyti prdoret n t gjitha rasat me
prjashtim t gjinores (shih 6.7.2).
2.1.16. Mnyrat e prziera. Mnyrat e fjalformimit veprojn
shpeshher edhe t grshetuara me njra-tjetrn. M t zakonshme jan
grshetimet e mposhtme:
a) Prngjitje dhe prapashtesim. Me kt mnyr formohen ndajfolje,
si: njherazi, papritmas, prgjumsh etj.; emra: mditjeprshpirtje, npuns
etj.; pra prngjitet nj tog parafjalor ose nj trajt foljore analitike, duke
marr edhe nj prapashtes.
STRUKTURA MORFOLOGJIKE E FJALS DHE TIPAT E FJALFORMIMIT 79
N kt tip hyjn edhe emrat e mbiemrat e formuar nga bashkimi i
togut numror (ose premri i pacaktuar shum) + emr me prapashtesn
-sh(e),
m e
burim nga mbaresa e rrjedhores shums t pashquar (shih edhe
2 1.8), p-sh.: pesgarsh-i, tetorsh-i, pesmbdhjetditsh-i, katrvendsh,
peslekshe, gjashtrroksh, trekndsh, shumkmbsh, shumkndsh etj.
b) Kompozim dhe prapashtesim. Me kt mnyr formohen emra nga
kompozimi i nj togfjalshi frazeologjik, t cilit i shtohet nj prapashtes,
p.sh.: pjesmarrs (marr pjes), kryengrits (ngrit-ur krye), marrveshje
(marr vesh) etj.; ose ndajfolje, si brezahypthi, kmbadoras etj.
Kto formime duhen dalluar mir nga kompozitat e mirfillta. N disa
raste, si te liridashs, paqedashs, marrveshje, brezahypthi, ky dallim nuk
sht i vshtir t bhet, pasi n gjuhn shqipe nuk ka fjal si dashes, veshje
(si formim nga emri vesh) ose hypthi. Gjymtyrt e dyta t ktyre kompozitave
nga prbrja strukturore ngjajn me formimet prapashtesore, po ato jan
formuar si t tilla brenda kufijve t kompozits, jasht saj ato nuk ekzistojn
realisht, po vetm potencialisht. Pr raste t tjera m t ndrlikuara duhet
br nj analiz m e kujdesshme e fjals. Zakonisht, formimet me kompozim
e prapashtesim dalin prej lokucionesh foljore, prandaj pjesmarrs ka kuptimin
"ai q merr pjes", kryengrits "ai q ngre krye" dhe jo "marrsi i pjess"
ose "ngritsi i kryes".
c) Nyjzim dhe prapashtesim. Kjo mnyr sht mjaft prodhimtare n
formimin e mbiemrave prej temash emrore, foljore e ndajfoljore me an t
prapashtesave -t(), -shm dhe -()m, p.sh.: i hekurt, i art, i zakonshm, i
mundshm, i thyeshm, i sotm etj.
) Nyjzim dheparashteso-prapashtesim. Edhe me an t' ksaj mnyre
formohen mbiemra me po ato prapashtesa q u prmendn n pikn m
sipr: i prbotshm, iprpikt, i prgjithshmet).
d) Nyjzim dheprngjitje. Me an t ksaj mnyre formohen gjithashtu
mbiemra nga nyjzimi i nj togu parafjalor: ipashkoll (pa shkoll), ipashtpi
(pa shtpi), i paralufts (para lufts) etj.
dh) Nyjzim dhe prngjitje e prapashtesim. Mbiemrat e formuar sipas
ksaj mnyre prmbajn nj tog parafjalor (me parafjaln pr) dhe
prapashtesn -sh'm: i prdyjavshm, i prmuajshm etj.
KREU III
EMRI
3 . 1 . 1 . Nj ohuri t prgj i ths hme. Emr quhet ajo pjes e
Iigjrats q emrton qenie t gjalla dhe sende
1
dhe ka kategorit gramatikore
t gjinis, t numrit, t rass dhe t shquarsis e t pashquarsis.
Nga pikpamja kuptimore n klasn leksiko-gramatikore t emrave
prfshihen fjal t ndryshme q mund t emrtojn veta e frymor t tjer
(njeri, burr, grua; ka, dele, flutur), sende konkrete (gur, dru, shtpi, qytet,
mal), dukuri t realitetit (dimr, furtun, trmet, shi, bor), cilsi (bukuri,
dashuri, mirsi, shkathtsi), veprime ose gjendje (ecje, drejtim, prkrahje,
lodhje, tmerr), nocione abstrakte (e mira, e vrteta).
Shnim. Do pasur parasysh se cilsit q mund t emrtojn
emrat, merren t shkputura nga bartsi i tyre, d.m.th. abstraktohen.
Pr t sqaruar kt, mjafton t krahasojm disa emra q emrtojn
cilsi, me mbiemrat q u prgjigjen: gjatsi - i gjat, trimri -
trim, drejtsi - i drejt. Po ashtu edhe veprimi ose gjendja q mund
t emrtoj emri, sht e shkputur nga vetat ose sendet q veprojn,
dhe nga koha n t ciln ndodh. Kjo duket qart, po t krahasojm
disa emra q emrtojn veprime, me foljet q u prgjigjen: punim
- punoj, lvizje - lviz, mbyllje - mbyll, ndarje - ndaj.
1
Me termin send n gramatik do t' kuptohen, ve sendeve konkrete si dru, gur, shtpi
e l
j - , edhe nocionet abstrakte.
82 KREUIII
Kategorit gramatikore t gjinis, t numrit, t rass dhe t shquarsis
e t pashquarsis (trajts) tek emri kan karakter t mvetsishm; nuk
prcaktohen nga ato t pjesve t tjera t ligjrats. Kshtu, gjinia e emrave
sht nj tipar i brendshm i tyre; do emr ka nj gjini t caktuar, ndrsa
mbiemri ndrron gjinin sipas emrit q prcakton.
Nj kategori gramatikore karakteristike pr emrat e gjuhs shqipe sht
ajo e shquarsis dhe e pashquarsis. Nj pjes e ligjrats, q nuk e ka kt
kategori, pr shembull, mbiemri, duke kaluar n klasn e emrave, fiton
mundsin t prdoret n t dy trajtat, n t pashquarn e n t shquarn: nj
i ri - i riu, nj e drejt' - e drejta.
Nga pikpamja sintaksore pr emrin sht karakteristik prdorimi i tij
n rolin e kryefjals: Agimipo zbardhllonte dalngadal dhe t kundrins:
Pr mua e di gjith fshati q e kam ndihmuar luftn. Por emri mund t
kryej edhe funksione t tjera. Ai mund t jet kallzues emror: Jan ngjarje
t kohs s kaluar kto qpo nis t 'ju tregoj sot; prcaktor pa prshtatje: Lart
n qiell kryqzohen shigjeta drite dhe rrethanor: Ngafusha kishinfilluar me
koh t vinin fshatart.
Nj veori gramatikore e emrit sht edhe prcaktimi i tij nga mbiemri, i cili
i prshtatet emrit n gjini, n numr dhe pjesrisht edhe n ras (shih 4.1.1).
Emri dallohet nga pjest e tjera t ligjrats edhe nga pikpamja
fjalformuese. N formimin e emrave prdorim m t madh kan prapashtesat,
q jan krejt t ndryshme nga ato t foljeve e t ndajfoljeve. Por, pr sa i
prket strukturs fjalformuese, me gjith ndryshimet, midis emrave dhe
mbiemrave ka edhe pika t prbashk'ta. Mjaft formime me prapashtesa
funksionojn n t njjtn koh edhe si emra, edhe si mbiemra, p.sh.: puntor,
fshatar, malsor, kundrshtar etj. N radhn e emrave ka edhe fjal q kan
nyja n ball. Kta quhen emra t nyjshm, p.sh.: / riu, e vrteta, e mart,
t kuqt etj. Nj pjes e tyre vijn prej mbiemrash t nyjshm q jan emrzuar,
p.sh.: e mira, e bukura, t rinjt, t rejat, t ftohtt, t errtit. N disa
formime nyja u sht shtuar pjesoreve q kan kaluar kshtu n emra, si
p.sh.: t ecurit, tfolurit, t ngrnt.
3.1.2. Grupet leksiko-gramatikore t emrave. Duke u mbshtetur n
kuptimin e tyre t prgjithshm leksikor dhe n veorit morfologjike, gjith
emrat e gjuhs shqipe ndahen, s pari, n emra tprgjithshm e n emra t
prvem. Emrat e prgjithshm ndahen n emra konkret e n emra abstrakt.
Dallohen si grupe m vete emrat prmbledhs dhe emrat e lnds.
1. Emra t prgjithshm dhe t prvem. Emrat e prgjithshm
emrtojn nj klas t tr qeniesh t gjalla e sendesh sipas tipareve t
prbashkta t tyre (dele, ujk, nxns, nn, fletore, traktor, revolucion,
EMRI 83
rlirim, fitore, urdhr), ose seciln prej ktyre qenieve e sendeve (ky plep,
lcjo shkoll). Kta prbjn shumicn e emrave. Emrat e prgjithshm, pra,
shrbejn pr t emrtuar n mnyr t prgjithsuar qeniet e gjalla e sendet
e
s njjts klas. Kuptimi i tyre prfaqson unitetin dialektik t s
prgjithshmes me t veantn n gjuh.
Emrat e prvem jan fjal q emrtojn veta, frymor t tjer dhe
sende t veanta, q bjn pjes n nj klas sendesh t nj fare, pa pasur n
vetvete asnj tregues t veant t klass s cils i prkasin (Petrit, Agron,
Balo, Berat, Korab, Myzeqe, Sazari). N krahasim me t prgjithshmit, emrat
e prvem jan m t pakt.
N emrat e prvem prfshihen:
1. Emrat dhe llagapet e njerzve, pseudonimet: Vjollc, Flutur, Genc,
Shptim, Kostandin Kristoforidhi, Shkurte Vata, Migjeni (pseudonimi i Millosh
Gjergj Nikolls), Asdreni (pseudonimi i Aleksandr Stavre Drenovs);
2. emrat e kafshve: Balo, Kuqal, Laro, Murro;
3. emratgjeografik(tlumenjve, maleve, deteve, shteteve, krahinave, qyteteve,
rrugve, shesheve etj.): Drin, Tomor, Mesdhe, Karaburun, Sazan, Shqipri, Azi,
Kurvelesh, Kruj, rruga "Konferenca e Pezs", sheshi "Sknderbej"et}.;
4. emrat e periudhave dhe t ngjarjeve historike: Rilindja, Kongresi i
Manastirit, Lufta Antifashiste Nacionallirimtare, Revolucioni i Qershorit;
5. emrat institucioneve, t organizatave, t ndrmarrjeve etj.: Fakulteti
i Historis dhe i Filologjis, Ministria e Arsimit, Kryesia e Kuvendit Popullor,
uzina "Partizani" etj.;
6. titujt e veprave letrare, t gazetave e t revistave: "Lulet e vers",
"Vargjetelira", "Zriipopullit", "Rilindjademokratike", revistat "Nntori",
"Studime filologjike" etj.;
7. emrat e trupave qiellor: Arusha e Vogl, Jupiteri, Marsi etj.
Emrat e prvem dallohen nga emrat e prgjithshm edhe nga ana
gramatikore. Emrat e prvem prdoren vetm n nj numr (zakonisht n
njjs), ndrsa emrat e prgjithshm n shumicn e tyre prdoren n t dy
numrat. Ndryshe nga emrat e prgjithshm, emrat e prvem m shum
prdoren n trajtn e shquar.
N disa raste t veanta edhe emri i prvem mund t prdoret n
shums, kur duam t tregojm, p.sh. me an t llagapit, tr njerzit q e
mbajn at (Kolgjinajt, Sinoymerajt), ose disa njerz a sende q kan t
njjtin emr: N klasn ton ka dy Petrit. N rrethin e Tirans ka dy Selita:
Selita e Madhe dhe Selita e Vogl.
Kufiri q ndan emrat e prvem nga emrat e prgjithshm, nuk sht
1
nibyllur. Shpeshher ndodhin kalime nga njri grup n tjetrin. Shum emra
84
KREUIII
t prvem njerzish ose vendesh kan dal prej emrave t prgjithshrn:
Bukuri, Gzim, Lule, Sokol, Vjollc, Dardh, Frashr, Maja e Hekurave,
Perndimi, Lindja e Mesme etj.
N ann tjetr, duke u prdorur si emrtime t sendeve t njllojta t
nj klase, mjaft emra t prvem njerzish ose vendesh q lidhen me kto
sende, jan br emra t prgjithshm (lek, napolon, amper, herc, om,
rntgen, ciceron nga: Lek, Napoleon, Amper, Herc, Om, Rntgen, Ciceron);
shampanj (lloj vere, nga krahina Shampanj e Francs).
Dallimet leksikore dhe gramatikore midis emrave t prvem dhe t
prgjithshm jan pasqyruar edhe n drejtshkrim. Emrat e prvem shkruhen
gjithmon me shkronjn e par t madhe.
Shnim. N emrtimet e veprave letrare etj., t gazetave e t
revistave q prbhen nga m shum se nj fjal, me shkronjn e
par t madhe shkruhet vetm fjala e par, si "Dimri i madh",
"Studime filologjike" etj.
2. Emra konkret dhe abstrakt. N radhn e emrave t prgjithshm
dallohen si dy grupe t veanta, q i kundrvihen njri-tjetrit nga pikpamja
kuptimore dhe gramatikore, emrat konkret dhe emrat abstrakt.
Emrat konkret shnojn frymor, sende dhe dukuri t ndryshme, q
mund t veohen nga sendet, frymort dhe dukurit e tjera t po asaj klase
dhe pr kt arsye edhe mund t numrohen. Pra, emrat konkret emrtojn
sende t numrueshme, prandaj mund t quhen edhe emra t numrueshm:
det, libr, lop, mal, njeri, qytet, shkoll, shtpi, luft etj.
Gjith emrat konkret nga pikpamja morfologjike karakterizohen nga
fakti se mund t marrin numror themelor: nj njeri, dy njerz, nj qytet,
katr qytete dhe t prdoren n t dy numrat, n njjs e n shums: qytet -
qytete, shkoll - shkolla, libr - libra. Por ka edhe emra konkret q prdoren
vetm n shumspluralia tantum:pantallona-t, syza-t, grshr-t (shih 3.3.4).
Emrat abstrakt jan fjal q tregojn veprime, gjendje, cilsi dhe veori
t abstraktuara ose nocione abstrakte: lvizje, vrapim, durim, dyshim,
gjelbrim, trimri, art, kujtes, liri, lavdi etj.
Prmbajtja kuptimore e emrave abstrakt prcakton edhe kt veori
gramatikore t tyre: kur prdoren me kuptimin e tyre themelor, ata nuk
mund t ken forma t numrit shums dhe as t prcaktohen nga numror
themelor. Kjo duket m qart sidomos tek emrat q emrtojn cilsi ose
veori abstrakte: bukuri, egrsi, krenari, mendjemadhsi, zemrgjersi etj.
EMRI
85
Emrat abstrakt mund t prdoren pjesrisht edhe n shums. Kjo ndodh kur
ata pesojn nj ndryshim n kuptimin e tyre leksikor, duke emrtuar shfaqje konkrete
t veprimeve, gjendjeve, proceseve, cilsive dhe veorive. Kjo u jep mundsi t
prcaktohen her-her edhe nga numror themelor ose nga fjal q tregojn sasi t
pacaktuara, p.sh.: fatkeqsit, tri fatkeqsi; kalimet, tri kalime; kokarje, shum
kokarje; lvizjet, tri lvizje; trimrit, dy trimri; ushtrimet, tri ushtrime; vdekje,
jcatr vdekje etj. Afrimi me kuptimin konkret n disa raste mund t jet i madh, p. sh.
n trajtn e shumsit kalimet fjala sht pr "shtigjet e kalimit npr nj vend".
Nj pakic emrash abstrakt mund t prdoren edhe vetm n numrin
shums (shih 3.3.4). Shumica e emrave abstrakt, pra, prdoret vetm ose
kryesisht n njjs.
Emrat abstrakt prfshihen n kategorin m te gjer t emrave tpanumrueshm.
Me prjashtim t disa fjalve s'v.frik, gaz, (gzim), gnjeshtr, hare,
jet, koh, pesh, pun, shndet, tmerr etj., shumica e emrave abstrakt
jan fjal t prejardhura.
Sipas tipit t formimit, ata ndahen n katr grupe:
a) Emra t formuar nga mbiemrat, foljet ose ndajfoljet me an prapashtesash,
si: -i, -()ri, -()si, -im, -je, -es, -at, -m, -izmet).: bukuri, trimri, thjeshtsi,
zhvillim, mbledhje, kujtes, urat, ndihm, majtizm, anarkizm;
b) emra asnjans t formuar nga nyjzimi i pjesores: t ecurit, t
menduarit, t goditurit;
c) emra t formuar nga emrzimi i mbiemrit n trajtn e gjinis asnjanse
(ose femrore): tftohtt, (iftoht), t errtit, t rit, e qeshura;
) emra t prbr: marrveshje, marrdhnie, kryengritje.
3. Emrat prmbledhs. Midis emrave t prgjithshm dallohen si nj
grup i veant, pr veorit e tyre leksikore dhe gramatikore, emrat
prmbledhs. Emrat prmbledhs emrtojn nj trsi vetash, kafshsh ose
sendesh t nj fare, n formn e numrit njjs. Ndryshe nga emri i numrit
shums, emri prmbledhs emrton nj shumic sendesh t njllojta si nj
trsi t pandar dhe, nga pikpamja sasiore, t panumrueshme. N t dyja
rastet kemi t bjm me shumsi, por, ndrsa te forma e numrit shums
shumsia paraqitet e diferencuar, e ndashme n njsi, tek emri prmbledhs
ajo merret si nj e tr e pazbrthyeshme. Kjo del e qart kur krahasojm
format e numrit shums t disa emrave me emrat prmbledhs q jan formuar
prej tyre: djemt, dy djem, tre djem - djalria; grat, dy gra, tri gra - graria;
Proletart, dy proletar, tre proletar - proletariati.
Ndrsa emrat e tjer t prgjithshm mund t shoqrohen me numror
themelor, t cilt prcaktojn me saktsi sasin e sendeve, tek emrat
Prmbledhs sht i pamundur prdorimi i numrorit themelor si fjal
86 KREU III
prcaktuese. Vetm premri ca, i cili tregon nj sasi t pacaktuar, mund t
shoqroj ndonj emr prmbledhs: Vetm gra dhe ca djemuri mund t
takoje ato dit nfshat. Megjithat, n prdorimin e tyre n t folur, emrat
prmbledhs shfaqin lidhjet e tyre t dyfishta si me njjsin, ashtu edhe me
shumsin, ka duket n formn e foljes - kallzues, e cila vihet her n
njjs, her n shums: Gjindja e rrethonin kalin e Sknderbeut, e quanin
lirues, mbrojts t Shqipris, q' meritonte t gjitha kurorat e bots. V
ngritn pleqria dhe shkuan t pajtonin binjakt. Graria flisnin me gzim
dhe lajmi shkonte port mport. Oshtima e lajmit u prhap nprfush ku
punonte bujqria. Te sheshi n mes t fshatit ishte mbledhur rinia. Ne
djemuria efshatit, u bm befas t urt e t shtruar.
Emrat prmbledhs, si rregull, jan fjal t prejardhura; vetm n disa
raste t veanta ndonj emr i parm mund t prdoret me kuptimin
prmbledhs, si jan fjalt bota dhefmija: thon bota; qajn fmija. N
kontekste t veanta, me metonimi, prdoren si emra prmbledhs edhe
emrat e vendeve, kur shnojn nj trsi njerzish q gjenden n at vend:
N kt nat dhjetori e gjith miniera ishte ngritur n kmb.
Shnim. Pr sa u prket emrave popull, tuf, fis, kope, t cilt
jan trajtuar npr gramatikat shkollore si prmbledhs, do thn se
kto fjal, megjithse shnojn nj shumic trsore, nuk kan
karakteristikat gramatikore t nj emri prmbledhs, sepse mund t
marrin forma t numnt shums: popuj, tufat, fiset, kopet e t
prcaktohen nga numrort themelor: dypopuj, dy tufa, katrfise,
njzet kope. Ndryshe nga prmbledhsit e mirfillt, kta emra n
trajtn e pashquar njjs mund t marrin numrorin themelor nj me
vlern e nj premri t pacaktuar: njpopull, njpopull-i etj.
Emrat prmbledhs n gjuhn shqipe zakonisht emrtojn frymor, por
gjejm tek-tukedhe t atillq emrtojn sende, si p.sh. fjaladrizri (kolektiv
pr drizat).
Pr formimin e emrave prmbledhs nuk ka prapashtesa t veanta. Ata
formohen me po ato prapashtesa q shrbejn pr t formuar edhe emra
abstrakt cilsie, si jan: -/, -()ri dhe -()si, p.sh.: beqari, pari, puntori;
upri, djalri, vashri; fshatarsi etj. Mjaft emra prmbledhs formohen
nga tema e shumsit t nj emri a mbiemri: grari, miqsi, njerzi, pleqesi,
vegjli. Nuk mungojn edhe formime me prapashtesat -je dhe -im, si gjindje,
rruzullim e njerzim.
EMRI 87
Shpeshher e njjta fjal, sipas kontekstit, mund t ket kuptimin edhe
t
e
n
j emri abstrakt, edhe t nj emri prmbledhs: djalri a) mosha kur
njeriu sht djal; b) tr djemt e nj vendi, t marr s bashku; upri a)
rnosha prkatse; b) tr upat e nj vendi. Po ashtu edhe nusri, vashri etj.
4. Emrat e lnds. N radhn e emrave t prgjithshm q emrtojn
sende t panumrueshme, ve emrave abstrakt dhe prmbledhs, dallohen si
nj gnjp rn vete edhe emrat e lnds. Nga shum pikpamje ata afrohen me
emrat prmbledhs. Emrat e lnds jan fjal q emrtojn nj lnd homogjene,
q mund t ndahet n pjes dhe t peshohet, por q nuk mund t numrohet.
Nga kuptimi i tyre leksikor emrat e lnds jan fjal t ndryshme, q
mund t emrtojn: prodhime ushqimore, kultura bujqsore, metale e minerale,
prodhimekimikeetj.: djath, dhall, gjiz, hime, hirr, kos, mjalt, qum'sht,
raki, ver, duhan, elb, grur, kasht, t lashtat, li, thekr, alkool, benzin,
hekur, krom, qymyr, ser, squfur, vajguri, kart, nailon, nitrat, superfosfat.
Emrat e lnds prdoren vetm n nj numr; shumica kan vetm
formn e njjsit dhe pak emra vetm at t shumsit. Sikurse emrat
prmbledhs, edhe kta s' kan mundsi t prcaktohen nga nj numror
themelor, duke prfshir ktu edhe numrorin nj, qoft edhe me vlern e
premrit t pacaktuar.
Shnim. Vetm n raste t caktuara, sidomos n gjuhn e folur,
disa emra pijesh ose lndsh ushqimore mund t prdoren t shoqruara
me numrorin nj, por me nj kuptim t ndryshm, t veant: m sill
nj ver, nj uj, njbirr ( = nj got ver, uj, birr), nj qumesht, nj
kos, nj djath ( = nj got qumsht, nj tas kos, nj cop djafh); m
jepnjduhan(= njcigareduhan). Mekuptiminelndsnprgjithsi,
pra me kuptim prgjithsues, emrat lndor, sidomos kur ka krahasime,
mund t shoqrohen nga numrori nj me vlern e nj premri t
pacaktuar: Nj uj si ky t knaq. Nj duhan i till s 'ka tpaguar.
Meqense tregojn nj mas lnde q, megjithse nuk mund t
numrohet, mund t matet e t peshohet, emrat e inds kan mundsi t
prcaktohen nga fjal q tregojn nj sasi t pacaktuar, si shum, pak, ca:
shum qymyr, pak djath, ca duhan, pak benzin etj.
Emrat e lnds q kan vetm njjs, n disa raste mund t prdoren
edhe n shums (zakonisht me prapashtesn -ra), por me nj kuptim t veant,
q' ndryshon nga kuptimi i tyre themelor. Ata emrtojn ather lloje t nj
lnde ose sende t bra me t, p.sh.: djathra, vajra, verra; bakre, hekura.
M hollsisht pr kuptimet e shumsit shih 3. 3. 1.
88 KREUIII
Pr sa i prket kategoris gramatikore t shquarsis e t pashquarsis,
pr emrat e lnds sht karakteristike prdorimi i tyre n trajtn e pashquar
njjs me nj kuptim pjesor, si: pi uj, ha mish, pi ver, nj gote' uj, nj
shishe ver, nj kg. glqere etj.
Nga pikpamja fjalformuese emrat e lnds n shumicn e tyre jan
fjal t parme. Fjalt jo t parme jan t pakta: kafein, t lashtat, manaferrat,
qymyrguri, vajguri.
3.2. KATEGORIA E GJINIS.
3.2.1. Njohuri t prgjithshme. Gjinia sht nj ngakategorit gramatikore
m karakteristike pr emrat n gjuhn shqipe. Nga natyra e saj, ajo dallohet nga
kategorit e tjera gramatikore t emrit, nga numri, rasa dhe nga kategoria e
shquarsis dhe e pashquarsis, sepse kundrvnia mashkullor-femror-asnjans
ka t bj me gjith klasn e emrave t marr n trsi dhe shfaqet n shprndarjen
e tyre n gjfni t ndryshme dhe jo me forma t ndryshme t s njjts fjal.
Nj emr, duke u prdorur rregullisht n nj gjini t caktuar, mund t
vihet n rasa e trajta t ndryshme (n t shquarn, n t pashquarn), n
numrin njjs dhe n shums.
Kategorin e gjinis e kan t gjith emrat e gjuhs shqipe. Shumica e
emrave jan t gjinis mashkullore ose femrore; vetm nj pakic emrash
jan t gjinis asnjanse.
Gjinia e nj emri n gjuhn shqipe shfaqet n t dy numrat, edhe n
njjs edhe n shums, por jo n mnyr krejt t njllojt.
Prkatsia e nj emri n nj gjini t caktuar dallohet m fort sintaksorisht,
d.m.th. duke u bazuar n gjinin e fjalve prcaktuese q i prshtaten emrit: ky
libr, libr i ri, kjo shkoll, shkoll e re. Por nga kjo nuk del q gjinia e emrit
sht nj kategori sintaksore. Ajo prbn nj veori t brendshme t emrit dhe
nga pikpamja sintaksore sht e pavarur. Gjinia e fjalve prcaktuese varet nga
gjinia e emrit, sepse sht emri ai q krkon q fjala prcaktuese t vihet n nj
gjini t caktuar. N kt pik gjinia e emrave dallohet qart nga gjinia e mbiemrave,
e premrave dftor, pronor etj., kur prdoren si prcaktor.
Gjinia e emrave mund t dallohet edhe morfologjikisht, nga tipi i lakimit,
p.sh.: mali - malit {m.),fusha -fushs (f.), por n nj mas t mir edhe nga
tingujt fundor t temave. Sipas tipit t lakimit, gjinia e nj emri mund t
dallohet vetm n njjs, sepse n shums lakimi njsohet. N numrin shums
ana sintaksore mbetet i vetmi mjet pr dallimin e gjinis. N shums disa
emra mashkullor kthehen n femror dhe kjo zbulohet nga gjinia e mbiemrit,
r
EMRl 89
0 s
h.: mal i lart - male t larta. Kjo dukuri, q quhet dygjinishmri ( =
jnbigjeni), ndeshet mjaft n gjuhn e sotme shqipe dhe emrat q i nnshtrohen
jcsaj dukurie, quhen t dygjinishm ose ambigjen.
Pr prkatsin e nj emri n nj gjini t caktuar, n disa raste luan rol edhe
laiptimi Ieksikor i fjals. Ktu sht fjala pr lidhjen ndrmjet gjinis dhe seksit.
Tek emrat e frymorve (t njerzve dhe t kafshve) gjinia lidhet ngusht me
seksin. Emrat mashkullor q emrtojn frymor, tregojn njerz ose kafsh
prgjithsisht t seksit mashkullor, kurse emrat femror t frymorve tregojn
njerz ose kafsh prgjithsisht t seksit femror. Kjo bn q gjinia tek emrat e
frymorve t mos jet thjesht nj kategori gramatikore, por leksiko-gramatikore,
sepse nj element i kuptimit leksikor t fjals (seksi i frymorit) gjen shprehje n
ann gramatikore (n prfshirjen e emrit n kt apo at gjini).
Shnim. Por ka edhe emra frymorsh q bjn prjashtim
nga kjo rregull. Kta jan kryesisht emrat e kafshve, dallimet e t
ciiave sipas seksit nuk kan ndonj rndsi t veant pr
ekonomin: mi, iriq, dhelpr, flutur, peshk etj.
N emrat e jofrymorve, prkundrazi, gjinia nuk ka asnj lidhje me
kuptimin leksikor t fjals. Shprndarja e emrave t jofrymorve n gjini
nga kjo pikpamje sht krejtsisht e pamotivuar dhe varet nga prdorimi.
Kshtu, sht e pamundur t gjejm shkakun prse mal sht emr i gjinis
mashkullore, ndrsa fush sht emr i gjinis femrore. Kjo bn q gjinia
tek emrat e jofrymorve t ket nj karakter thjesht gramatikor, formal. N
rastet kur nj emr jofrymori prdoret me kuptim t fytyruar, n personifikimet
e sendeve pa jet, emri mashkullor konceptohet si emrtim i nj personi
mashkull, kurse emri femror si emrtim i nj personi femr: Dhe ti, Mali-
Plak i lart, q me syt e tu ke par luftra t mdha shum e pun q' kan
ngjar. Prralla nj dit gjet t Vrtetn, q kishte marr t tatpjetn.
N gjuhn e sotme emrat e frymorve jan vetm mashkullor ose
femror. Emrat asnjans n asnj rast nuk tregojn frymor. Disa emra
frymorsh meshkuj si daj, geg, tosk, Kio, Kol, Preng, Petro, Balo
etj., t cilt nga tipi i lakimit shkojn me emrat e gjinis femrore: Nikoja,
Nikos si trikoja, trikos, pr shkak t kuptimit leksikor marrin mbiemra e
fjal t tjera prcaktuese t gjinis mashkullore, sepse tregojn persona
meshkuj: Nikoja sht i ri; Nikoja im; toska i vogl, daja im.
3. 2. 2. Kl asi f i ki mi i emrave n gj i ni . Pr dallimine gjinis
s emrave n gjuhn shqipe mbshtetemi n mjete t jashtme. Kto mjete t
jashtme jan:
90 KREU III
1. Mbaresat rasore t trajts s pashquar e t shquar njjs;
2. mbiemrat dhe fjalt e tjera prcaktuese si premrat ky, kjo, ai, ajo,
im, ime etj.;
3. tingulli fundor i tems.
Kshtu, emrat mashkullor gjat lakimit n njjsin e pashquar e t
shquar marrin prgjithsisht mbaresat: -i ose -u (gjinore, dhanore e rrjedhore
e pashquar) dhe -i, -it, -in, ose -u, -ut, -un n format rasore t njjsit t
shquar. Emrat femror gjat lakimit n njjsin e pashquar e n t shquarin
marrin mbaresat -e/-je, prkatsisht -a/-ja, -s. Por duhet pasur parasysh se
si tipi i lakimit me sistemin e vet t mbaresave, ashtu edhe gjinia e fjalve
prcaktuese varen nga gjinia q kan vet emrat, d.m.th. nuk jan mbaresat
rasore ato q prcaktojn gjinin e emrit, por, prkundrazi, sht gjinia e
emrit ajo q prcakton mbaresat e do rase dhe gjinin e fjalve prcaktuese.
Pr dallimin e gjinis s emrave mund t mbshtetemi edhe n karakterin
e tems, d.m.th. n tingullin fundor t saj. Me prjashtim t disa rasteve kur
emrat mashkullor e femror mbarojn me t njjtt tinguj, pr shkak t
zhvillimeve fonetike q kan ndodhur gjat kohs (krahaso, p.sh., emrat
mashkullor pjepr, kungull, lum me emrat femror kodr, kumbull, Jush),
gjinia e shumics drrmuese t emrave mund t prcaktohet nga tingulli
fundor i tems. Kshtu, n formimet me prapashtesa gjinia e fjals s
prejardhur prcaktohet nga prapashtesa. P.sh., gjith emrat e formuar me
prapashtesat -i, -()ri, -()si, -je jan t gjinis femrore, ndrsa emrat e
formuar me prapashtesat -im, -()s jan t gjinis mashkullore.
Sipas tingullit fundor t tems, n gjinin mashkullore hyjn:
l.Prgjithsisht emrat q mbarojn me bashktingllore: faj, fshat,
gardh, g'zim, gur, kndim, kos, krah, lis, mal, pleh etj.;
2. gjith emrat q n emroren dhe kallzoren e pashquar njjs mbarojn
me nj zanore t theksuar dhe n gjith rasat e tjera dalin me nj tem t
zgjeruar me bashktinglloren fundore -f: dru, fre, hu, mulli, pe, tra, ulli,
z etj. dhe druri, drurit; zri, zrit; huri, hurit etj.;
3. disa emra q n emroren dhe kallzoren e pashquar njjs mbarojn
n togun zanor -ua, i cili n rasat e tjera kmbehet me zanoren -o-: krua,
thua, ftua etj. dhe kro-i, kro-it; fto-i, fto-it etj.;
4. disa emra q mbarojn me zanoret -i, -a dhe -e t theksuara: mi,
njeri, shi, veri, baba, ka, vlla, dhe, atdhe;
5. pak emra q mbarojn me zanoren - t patheksuar: at, burr,
djal, gjum, kal, lm, lum. Me rrudhjen e gjinis asnjanse ktij grupi i
jan shtuar edhe disa fjal t tjera, si: ball, brum, djath, uj etj.
N gjinin femrore hyjn:
EMRI 91
1. Gjith emrat tema e t cilve mbaron me zanoren - t patheksuar,
me prjashtim t atyre q u prmendn n pikn 5 tek emrat mashkullor:
buk', dor, fush, gjell, krip, lug, pun etj.;
2. gjith emrat q mbarojn me zanoren -e t patheksuar, pa prjashtim:
ardhje, dallndyshe, faqe, gjethe, lule, marrje, zileetj.; shumicn eprbjn
emrat abstrakt t formuar me prapashtesn -je;
3. shumica e emrave q mbarojn me zanoret -/', -e, -a, -o t theksuara:
bukuri, dashuri, drejtsi, liri, shtpi, be, nge, re, rrke, rrufe, kala, byro
etj., me prjashtim t emrave mashkullor q u prmendn n pikn 4, disa
nga t cilt, si thi, baba, ka, vlla, tregojn frymor t seksit mashkullor.
Edhe ktu shumicn e prbjn emrat abstrakt e prmbledhs t formuar
me prapashtesat -/', -()ri, -()si;
4. nj pjes e emrave q mbarojn me grupet e tingujve -r, -l, -ur, -
ull: kodr, lodr, lundr, motr, shufr, zemer, pupl, vegl, flutur, kumbull,
petull, tjegull, vetull';
5. gjith emrat q mbarojn me zanoren -o t patheksuar: depo, karro,
pako, pallto, radio. N emrat e prvem t frymorve q mbarojn me -o
t patheksuar, gjinia prcaktohet nga seksi. Kshtu emrat Petro, Malo, Luto,
Niko etj. jan mashkullor, ndrsa Haso e Maro jan femror:
Shnim. Jan femror edhe emrat grua e hua, q mbarojn
me togun zanor -ua. Meqense gjinia e emrit grua prcaktohet nga
seksi, mbetet vetm emri hua q u kundrvihet emrave mashkullor
t piks 3.
3 . 2 . 3 . Dal l i mi i gj i ni s tek emrat e f r ymor ve . Pr
emrat q shnojn njerz, dhe pr ata q shnojn kafsh, te t cilt dallimi
i seksit ka rndsi ekonomike, ndryshimi i gjinis mashkullore nga femrorja
shprehet n disa mnyra, t cilat n t vrtet prfaqsojn procese
fjalformimi, por trajtohen ktu, para s gjithash, sepse seksi, si u tha,
lidhet drejtprdrejt me gjinin gramatikore:
1. Me mnyrn leksikore, d.m.th. me an fj'alsh prej rrnjsh t
ndryshme (fjal supletive): vlla - motr, burr - grua, djal - vajz, i ati - e
ma, nip - mbes, kal - pel, ka - lop, dash - dele, cjap - dhi, gjel - pul;
' Kta emra dikur jan shkruar e shqiptuar me zanoren fundore -: kodr, flutur, vegl,
xumbull, por me koh, pr shkak t theksit, ajo ra. Me rnien e ksaj zanoreje prfunduan me
n
J tem t prbashkt edhe emrat e mocionit thjeshtr - thjeshtri dhe thjeshtr - thjeshtra,
v
Jehrr - vjehrri dhe vjehrr - vjehrra.
92
KREUMI
2. me an prapashtesash, t cilat zakonisht i shtohen tems s emrit t
gjinis mashkullore:
a) me prapashtesn -e: gjysh - gjyshe, mik - mike, mjek - mjeke, tg
shoqruara n ndonj rast me qiellzorizimin e bashktingllores fundore:
shok - shoqe (me ndrrimin k/q). Kjo sht prapashtesa m e prhapur,
sepse vepron edhe n fjalt e prejardhura t formuara me prapashtesa t tilla
si: -ak, -an, -tar, -ar, -as, -s, -ist, -or, -tor: durrsak - durrsake, dibran -
dibrane, fshatar - fshatare, tiranas - tiranase, nxns - nxnse, artist -
artiste, malsor - malsore, puntor - puntore etj.;
b) me prapashtesn -esh: doktor - doktoresh, mbret - mbretresh,
luan - luanesh etj.;
c) me prapashtesn -:plak -plak, kunat - kunat, krushk - krushk, zog - zog;
d) me prapashtesn -ush: ari - arush, dre - drenush;
e) me prapashtesn -onj: ujk - ujkonj (trajta m e vjetr ulkonj);
f) me prapashtesn -ic: buall - buallic.
Emrat mashkullor q formohen nga ata t gjinis femrore me
prapashtesa, jan pak: mace - maok, pat - patok, ros - rosak.
3.2.4. Emrat e dygjinishm (ambigjen). Si u tha n 3.2.1, shumica e
emrave n gjuhn shqipe prdoren n nj gjini t caktuar, si n njjs, ashtu edhe n
shums. Vetm n disa tipa shumsi me prapashtesa ndodh ndrrimi i gjinis nga
mashkullore n femrore, ka gjen shprehje te mbiemrat dhe fjalt e tjera prcaktuese
t gjinis femrore, q ata marrin n kt numr. Kshtu formohet nj grup i veant
emrash t dygjinishm, q qndron midis gjinis mashkullore dhe femrore.
Emrat mashkullor q e formojn temn e shumsit me prapashtesn -e, n
kt numr prdoren si emra t gjinis femrore. Dukuria e ndrrimit t gjinis
s ktyre emrave n numrin shums sht e vjetr, ajo sht e prgjithsuar n
gjuhn letrare dhe sht br e detyrueshme edhe nga norma. Kshtu do t
thuhet: kto brigje, brigje t thepisura; keto male, malet tona, male t larta; kto
mendime, mendime interesante; qytete t mdha, qytetet tona; vende malore;
vendime t drejta etj.
Ndrrimi i gjinis vrtetohet edhe n shumsin e disa emrave t lnds
me prapashtesn -ra; me kta shkojn edhe emrat mall efshat, q n njjs
prdoren si mashkullore: djathra t kripura, ujra t ftohta, leshra t
dredhura, vajra t ndryshme, mallra t mira, fshatra t reja.
Emrat e dygjinishm shnojn sende ose nocione abstrakte, pra, jan
emra jofrymorsh. Emra frymorsh q t ndrrojn gjinin n shums, ka
shum pak. Prmendim nja dy emra vetash: personalitete t shquara,
personazhepozitive, dhe kta dy emra q shnojn qnie t vogla: baktere t
dmshme, insekte helmuese.
EMRI
93
Shnim. N shums prdoren si femror edhe asnjansit me
prejardhje foljore: t qeshura t forta, kto t brtitura etj. Kto
trajta mund t trajtohen edhe si shumsa t femrores: e qeshura,
e brtitura.
3. 2. 5. Emrat asnjans n gjuhn e sotme l etrare. Gjinia
aS
njanse n gjuhn e sotme shqipe prbn nj kategori q vjen vazhdimisht
duke u rrudhur. Ajo sht reduktuar n nj numr t kufizuar fjalsh dhe,
me humbjen pothuaj plotsisht t gjinis asnjanse t fjalve prcaktuese (t
mbiemrave, t premrave dftor e pronor), shfaqet vetm morfologjikisht,
n tipin e lakimit t shquar (vetm n rasat emrore e kallzore njjs), n
disa emra edhe n pranin e nyjs t pr rasn emrore njjs, t ndryshme
nga ajo e gjinis mashkullore / dhe femrore e: krye-t, t ecur-it, t ri-t.
Pra, gjinia asnjanse n shqipen e sotme ka nj karakter mbeturinor. E
ruajn ende gjinin asnjanse kto grupe emrash:
1. Disa emra t nyjshm prejfoljor, q kan dal nga emrzimi i
pjesoreve: t ardhur-it, t ecur-it, tfolur-it, t menduar-it, t ngrn-t, t
shtypur-it etj. N disa togfjalsha frazeologjik, si: ka marr t krisur, ka
marr tplasur, s 'ka t shar, ia dha t qarit, n disa ndrtime me parafjal,
si: n t hyr t' vjeshts, n t' dal t dimrit, me nj t goditur, me nj t
shtn, dhe n terminologji: tfolurit, t menduarit, prdorimi sht ngulitur.
Me dobsimin e ndjenjs s asnjansit, krahas emrave prejfoljor asnjans
po hasen sa vjen e m shpesh edhe formime paralele nga mbiemri foljor i
gjinis femrore, si: e brtitur, e klithur, e qeshur etj., si p.sh.: N sall
plasi nj e qeshur e gjat.
N togfjalshat e tipit mbarova sfoluri, u lodha sfoluri rrjedhorja e
pashquar njjs e emrit prejfoljor asnjans prdoret si prcaktues i foljes n
funksion kundrinor ose shkakor. Ajo i ka humbur lidhjet sintaksore t emrit:
nuk shoqrohet me prcaktor emror dhe mund t prcaktohet vetm nga
nj emr tjetr n funksion kundrinor, nga nj ndajfolje ose nga nj lokucion
ndajfoljor, duke marr kshtu m tepr tipare sintaksore t nj forme foljore
t pashtjelluar, p.sh.: Rruga e shtruar zgjati mjaft dhe Rexha s'pushoi s
hedhuri her pas here nga nj fjal. As Adili s 'po ngopej dot at dit s
shikuari kt fush t gjer;
2. Pak emra t nyjshm q kan dal nga emrzimi i mbiemrit t gjinis
asnjanse, i cili karakterizohej nga nyja t e ksaj gjinie: t errt-it, tftoht-t, t
kuq-t, t mugt-it, t nxeht-t, t verdh-t, t zi-t.
Disa emra konkret, kryesisht emra lnde, si: brum, drith, dyll,
"hjam, grur, gjalp, lesh, miell, mish, mjalt, vaj e ndonj tjetr, shumica
94 KREU IIJ
1
e t cilve mbaron me zanoren - t patheksuar, kan qen asnjans. Por n
kohn e sotme, si n gjuhn e folur, me prjashtim t ndonj t folmeje
krahinore t caktuar, ashtu edhe n gjuhn e shkruar, kta emra po prdoren
simashkullor: leshi, mishi, mjalti, /Y etj., ka prbn nj norm t prdorimit
letrar. N shprehjet frazeologjike dhe n disa prdorime t veanta kta
emra hasen edhe n trajtn e gjinis asnjanse: Ashtu sht, se si t ngjethet
misht. T hngrsha grurt! dhjamt (n mjeksi), ujt e holl (e trashe).
Shnim. Prdoret si asnjans edhe emri i ndonj pjese t trupit
si krye, q haset vetm n trajtn e gjinis asnjanse dhe ball-t q
del m shum si mashkullor. P.sh.: Arta rrudhi ballt, ktheu
rrmbimthi kryet ngaprkthyesi. Manushaqe, bukuroshe, pse s 'ngre
kryet prpjet, po rri e mpit dhe e qet, pse s 'zbukurohe e shndoshe ?
3.3. KATEGORIA E NUMRIT.
3 . 3 . 1 . Njohuri t prgj i thshme. Edhe numri sht nj nga
kategorit karakteristike t emrit. Kjo shpjegohet me kt q n pjesn m t
madhe emrat emrtojn sende q mund t numrohen.
Gjuha shqipe njeh dy numra: njjsin dhe shumsin, t cilt i kundrvihen
njri-tjetrit si me ann e formave t vet fjals: mal - male, ashtu edhe me
ann e fjalve q prshtaten me emrin n numr: shtpi e re - shtpi t reja,
kjo shtpi - kto shtpi.
N form'n e numrit nj'js emri tregon nj frymor ose nj send, q bn
pjes n nj klas t caktuar frymorsh ose sendesh t nj fare: libr, student,
puntor, mal, fush etj.
N formn e numrit shums emri tregon nj shumic t pacaktuar (nga dy e
lart) frymorsh ose sendesh t nj fare: libra, student, punetor, male, fusha etj.
Kategoria gramatikore e numrit tek emri ka lidhje me kuptimin leksikor
t tij. Me kt shpjegohet edhe prdorimi i disa emrave vetm n nj numr,
n njjs ose n shums.
Emrat q prdoren rregullisht n t dy numrat, tregojn sende t
numrueshme. Kta emra mund t prcaktohen me lehtsi nga nj numror
themelor, i cili tregon sasin e sakt t sendeve: nj djal - dy djem, njfshat
- katrfshatra. Forma e njjsit t ktyre emrave nga pikpamja e kuptimit
leksikor nuk ka ndryshim nga ajo e shumsit.
Kshtu ndodh edhe me disa emra q nuk tregojn sende t numrueshme,
por shfaqje t ndryshme t jets psikike e t veprimtaris s njeriut dhe
EMRI 95
, t^fi t tjera. Edhe kta mund t prcaktohen nga nj numror themelor:
n
j mendim - dy mendime, nj pikpamje - tri pikpamje, nj vendim - dy
vendime etj. Shumsi i ktyre fjalve fiton nj nuanc konkretsie.
Etnrat abstrakt q tregojn cilsi, veprime ose gjendje, kur p'rdoren
n
e shums, prfaqsojn shfaqje konkrete t cilsis ose t veprimit: turpe -
nun t turpshme, ndere - shfaqje nderimi, gzime - raste gzimi, hidhrime
- raste hidhrimi, lirit - shfaqje t liris etj. Emrat e veprimit n shums
mund t tregojn edhe nj veprim t prsritur ose nj veprim t br nga
disa veta njkohsisht: t qeshura, t brtitura, oshtima, klithma: Klithmat
zemrjerrse dhe t mallngjyera t popullit e mbuluan mandatn e zez t
Dukagjinit, t ciln e vrtetonin oshtimat vajtimtare t kmbanave.
N shum's mund t' prdoren edhe disa emra q tregojn Ind
homogjene, por n kt rast ata fitojn nj element t ri n kuptimin e tyre,
marrin domethnien e llojeve t ndryshme t lnds: vajra, kripra, djathra,
verra, miellra, ose shnojn nj mas t madhe lnde: ujrat e turbullta t
lumit.
Shnim. Emri mish n formn e shumsit mishra merr
kuptimin e bagtive q theren: Theri dy mishra d.m.th. desh, shqerra
etj. Agimipo gdhendte nj cop dru, duke i dhn formn e hellit
pr t pjekur mishra; ose t pjesve t trupit prej mishi: Njeriu ka
eshtrat, kyet, dejt, mishrat.
Tek emrat abstrakt forma e shumsit lidhet shpesh me kuptimet e
mbartura t fjals. Kshtu, fjala mbledhje n kuptimin e saj t par, veprimi
i t mbledhurir. mbledhja e ullinjve, nuk ka shums, kurse n kuptimin e
prejardhur: mbledhja (e organizats), prdoret edhe n shums: mbledhjet
(e organizatave). Po ashtu edhe zgjedhje, procesi i t zgjedhurit (n njjs)
dhe zgjedhjet (n organizatat, pr deputet etj.); tmerr, frik e madhe (n
njjs) dhe tmerret (e lufts).
Te disa emra metalesh forma e shumsit sht larguar nga kuptimi prej
asaj t njjsit dhe duhet marr si nj fjal e re. Kshtu, argjende, bakre
emrtojn sende t bra prej lnds prkatse, stoli t argjendta dhe en prej
bakri.
Emrat q kan vetm njjs (singularia tantum, shih 3.3.3), prbjn
shumicn e emrave q emrtojn sende t panumrueshme: uthull, sheqer,
m
endjemadhsi, errsir, vap. Forma e njjsit ktu s'ka at kuptim si tek
ernrat q tregojn sende t numrueshme.
96 KREUIII
Shnim. Disa emra me kuptim konkret, q tregojn sende t
prbra nga disa pjes dhe prdoren vetm ose kryesisht n nurnrin
shums (pluralia tantum, shih 3.3.4), mund t shnojn edhe nj
send, edhe disa sende: pantallonat, syzet, dart. Kur kemi parasysh
disa sende t tilla dhe duam t prcaktojm numrin e prpikt t tyre,
numrorin themelor e shoqrojm me txmmpal: njpalpantallona,
dy pal' pantallona, tripal syze, katrpal t mbathura etj.
3. 3. 2. Ndrti mi i f ormave gramati kore t numri t
shums. Shqipjakambaresat veantapr trajtatrasore t numrit shums,
t dallueshme prej atyre t njjsit. Si t tilla, ato shrbejn edhe pr shprehjen
formale t shumsit. Kshtu trajtat nxnsve, lulesh, me mbaresat prkatse
t dhanores dhe rrjedhores, i prkasin paradigms s shumsit dhe qndrojn
prball trajtave prgjegjse t njjsit nxnsit, lules. Mirpo gjendja nuk
paraqitet gjithher kshtu; shumica e emrave q prdoren n t dy numrat,
n shums dalin me nj tem t veant, t ndryshme nga ajo e njjsit. Kjo
tem, si do t sqarohet m tutje ( 9.5.6), merret si baz pr formimin e
rasave t numrit shums.
Pra, nga pikpamja e ndrtimit t trajtave t numrit shums, emrat e
gjuhs shqipe ndahen n dy grupe:
1. emra q nuk e ndryshojn temn n shums: sy-, sy-ve, sy-sh, sy-t;
lule-, lule-ve, lule-sh, lule-t;
2. emra me tem t veant n shums: plepa-, plepa-ve, plepa-sh,
plepa-t; brigje-, brigje-ve, brigje-sh, brigje-t. Emrat e fundit prbjn
shumicn.
1. Kan t njjtn tem, si n njjs, ashtu edhe n shums:
a) Gjith emrat e gjinis femrore q mbarojn me -e t patheksuar, me
-o t patheksuar dhe me nj zanore t theksuar si -/, -e, -a, -u, -o: anije,
dele, faqe, lagje, lutje, mace, nuse, qime, shoqe, zile etj.; ballo, depo,
pako, pallto, radio, teto, torno, triko etj.; kusi, lajthi, parti, qeveri, shtpi,
ushtri etj.; epope, re, rrufe, ve; bakllava, kala, para, shaka; dru; byro.
Emrat q mbarojn me -e t patheksuar prbjn shumicn, sepse ktu
prfshihen edhe abstraktt e formuar me prapashtesn -je, disa nga t cilt mund
t prdoren edhe n shums, po ashtu edhe emrat e gjinis femrore t formuar
nga mashkullort me prapashtesn -e, si: mike, fshatare, qytetare etj.;
b) gjith emrat mashkullor t formuar me prapashtesat -()s, (-ues)
dhe -as: blers, gjykats, kalors, lexues, mbledhs, mkmbs, msues,
npuns, nxns, prkthyes, qits, rrobaqeps, shits, vends, udhrrfyes,
zgjedhs etj. (por elsa); beratas, egjiptas, elbasanas, maqedonas etj.;
EMRI 97
c) nj pjes e emrave femror q mbarojn me - t patheksuar, ve
t
y
r e
q n shums marrin prapashtesn -a (pr kta do t flitet m pas). Me
disa prjashtime t pakta si kafsh-kafsh, lop-lop, shtaz-shtaz, shumica
janemra jofrymorsh: brinj, dit', en, kmb, kng, lug, moll, plag,
rrnj, rrug, shkall, udh etj.;
) pak emra mashkullor, si: lot, qen, muaj, sy, thi, laro, palao, ball,
duk, muze, tru (nj lot -dylot- lott; nj qen - dy qen, qent; nj sy - dy sy,
syt; nj muaj - dy muaj, muajt; nj thi - dy thi, thit).
2. Emrat q kan nj tem t veant pr shumsin, e sajojn kt me
an
t ktyre dy mjeteve: 1) me prapashtesa, 2) me ndrrime tingujsh. N
shum raste ndrrimet e tingujve shoqrohen edhe me prapashtesa, duke
vepruar si nj mjet i vetm.
Nga denduria, formimi me prapashtesa z vendin kryesor. Ato i shtohen tems
s njjsit, p.sh.: mur - mur-e, lis - lis-a,fiish -fiish-a, nip - nip-r, shkop - shkop-
inj etj. Pr t'i dalluar nga prapashtesat q shrbejn pr t formuar fjal t reja, si -
ar, -tar, -si etj., p.sh.: qytetar, arktar, mirsi etj., ato do t quhenprapashtesa
formeformuese, sepse n rastin e shumsit nuk formohet nj fjal e re, por nj tem
eptimi q shrben si baz pr ndrtirnin e formave rasore n numrin shums.
Nga tingujt e tems mund t ndryshoj zanorja (e theksuar), ose
bashktingllorja fundore, ose t dyja s bashku:
dash - desh, nat - net;
armik - armiq, bujk - bujq; murg - murgj, zog - zogj; avull - avuj, fyell
-fyej; bir - bij, lepur - lepuj;
plak - pleq, hamall - hamej, mashkull - meshkuj.
Duke sHrbyer pr t dalluar temn e shumsit prej asaj t njjsit, kto
ndrrime historike tingujsh jan veshur me nj funksion morfologjik dhe
bjn po at pun si dhe prapashtesat e shumsit.
Tema e shumsit mund t formohet edhe me ndrrimin e tingujve edhe
me prapashtes njherazi: breg - brigj-e, shteg - shtigj-e, pyll - pyj-e, kunat
- kunet-r, at - et-r etj.
Prapashtesat q shrbejn pr formimin e tems s shumsit, t renditura
sipasprodhimtaris, jan: -e, -a, -, -nj, -r, -enj, -inj, -ra. Prprdoriminetyre,
Per karakterin e temave me t cilat bashkohen, sidomos pr emrat mashkullor,
sht vshtir t jepen rregulla plotsisht t prcaktuara. Luhatjet q jan vn re
m
par n gjuhn e shkruar dhe q shfaqen tek-tuk edhe sot n ligjrimin e
shkujdesur, shkaktohen si nga shumllojshmria e mjeteve dhe nga mungesa e nj
^firi ndars t qart midis temave, ashtu edhe nga ndikimi i dialekteve.
Prapashtesn -e e marrin vetm emrat mashkullor, me kuptim
Prgjithsisht abstrakt. Gjith emrat e prejardhur me prapashtesn -im dhe
98 KREUIII
n prgjithsi fjalt e huazuara q mbarojn me -on, -um, -ium, -azh, n
shums marrin -e: gabime, qllime, vendime etj.; aksione, batalione,
embrione, kampione (mostr), revolucione, stacione etj., por kamion,
kampion (si emr frymori); albume, forume, muzeume, stadiume,
simpoziume; ambalazhe, homazhe etj.
Me kt prapashtes e formojn temn e shumsit edhe shumica e emrave
q mbarojn me bashktinglloret t e d (ndr ta prgjithsisht emrat m -ant,
-at, -ent, -id, -it, -ont q nuk shnojn frymor): fakte, inate, komente,
konvikte, kopshte, mjete, qytete, shtete, katunde, vende etj. (por rreshta);
diamante, restorante; aparate, kate, kombinate, pallate; aksidente,
argumente, dokumente, elemente (kimike), instrumente; metaloide, okside;
fosforite, pirite (por shirita); fronte, horizonte etj.
N shums marrin prapashtesn -e edhe mjaft emra jofrymorsh m -
al, -an, -ar, -el, -grsidhedisaemram-on:/;/va/e, hidrocentrale, ideale,
kanale, male, minerale; duhane, dyqane, organe, plane; pazare, seminare,
visare; duele, hotele, tunele, themele; dikastere, kantiere, mindere, mistere;
ciklone, elektrone, frone, zakone; por aeroplan, engela, tegela, tela.
Me -e e formojn temn e shumesit edhe mjaft emra t tjer jofrymorsh
q mbarojn me bashktingllore t ndryshme: cikl - cikle, fise, idile, kafaze,
kallpe, kampe, kanune, kotece, kombe, kostume, lloje, manastire, mikrobe,
motive, panaire, pullaze, puse, qejfe, sheshe, tanke, triumfe, varre etj.
Shnime. 1. Emrat e frymorve q n shums marrin
prapashtesn -e, jan fort t' pakt: insekte, viruse, personalitete.
2. Emri frut I fryt prdoret me dy forma shumsi, por
kuptimisht t dalluara: forma me -e me kuptimin abstrakt (frytett
puns) kurse forma me -a me kuptimin konkret (fruta e perime).
Prapashtesn -a e marrin n shums edhe emra femror, edhe emra
mashkullor e asnjans:
a) Shumica e emrave femror q mbarojn me zanoren - t patheksuar,
e cila para prapashtess -a bie. Numri i ktyre fjalve e kalon rreth tri her
numrin e atyre q, duke mbaruar po me - t patheksuar, n shums nuk
marrin prapashtes. Meqense sht vshtir t prcaktohet nj kriter ndarjeje
i qart, ktu po prmenden vetm disa fjal: ark - arka, bish - bisha, fushe
-fusha, pul - pula, tuf - tufa, vajz - vajza etj. Me ndonj prjashtim t
rrall, emrat m - t patheksuar fundore q shnojn frymor, n shums
marrin -a. Po ashtu edhe fjalt e prejardhura me prapashtesa q mbarojne
me zanoren -, e formojn shumsin me -a: dftes - dftesa, dorez' - dorez&
EMRI
99
prsir - egrsira, ulrim - ulrima etj.; N disa emra si cop, pik, format
ndryshme t shumsit copt - copat, pik -pikat lidhen me dallime kuptimore.
b) mjaft emra mashkullor konkret q emrtojn frymor ose sende
Hhe mbarojn me bashktingllore. Shumica jan fjal njrrokshe: bela,
breza, cepa, una, dema, derra, grepa, gjela, gjemba, gjyma, keca, krimba,
nlepo, plisa, mana, plumba, qingja, rremba, rreshta, rripa, speca, stola,
tela, dpa, topa, trupa, via, vidha, xhepa; akrepa, brryla, bilbila, engela,
fitila, grsheta, kandila, motora, persona, pllumba, qilima, rrogoza, vagona;
oramafona, telefona, karafila, karkaleca, kavanoza, trndafda etj.;
c) gjith emrat femror q mbarojn me grupet e tingujve -l, -z, -ull,
.
u
r si dhe emrat femror e mashkullor m -r (kta t fundit si edhe ata m
-l e bjerrin --n): gogl - gogla, pikl - pikla, pupl - pupla; mollz -
mollza; kumbull - kumbulla, mjegull - mjegulla, nofull - nofulla, petull -
petulla, shpatull - shpatulla, vetull - vetulla; flutur -flutura, gjepur - gjepura;
cilindr - cilindra, emr - emra, kalibr - kalibra, kapistr - kapistra, koder
- kodra, ktheter - kthetra, letr - letra, litr - litra, metr - metra, mjeshtr -
mjeshtra, motr - motra, numr - numra, regjistr - regjistra, teatr - teatra,
zgavr - zgavra etj.;
Shnim. Emrat arbr, kumtr, mjeshtr edhe n shums dalin
me t njjtn tem si n njjs: nj arbr - ca arbr, nj kumtr -
ca kumtr, nj mjeshtr - ca mjeshtr.
) emrat asnjans me prejardhje foljore si: t brtitur-it, t klithur-it, t
ngjeshur-it, tprer-t, t qar-t, t qeshur-it etj., kur prdoren n shums:
tbrtitura, t klithura, t ngjethura, tprera, t qara, t qeshuratt). Sot,
krahas tyre, n njjs, si u tha n 3.2.5, por prdorengjersisht formimet
paralele t gjinis femrore, si: (nj) e brtitur, (nj) e klithur, (nj) e qeshur.
Meqense shumsi i asnjansve foljor prkon me shumsin e gjinis
femrore, ka duket edhe n gjinin e mbiemrit: t qeshura tforta, kto
forma mund t trajtohen edhe si shumsa t mbiemrave foljor t emrzuar
t gjinis femrore: e qeshur - t qeshura.
Shnim. N ligjrimin e shkujdesur, nn ndikimin e t folmeve
dialektore, vihet re nj shtrirje e prapashtess -a tek emrat
mashkullor n vend t prapashtess - dhe t formave pa
prapashtes. Forma t tilla shumsi si: solista, fizkulturista, shofera,
oficera, qitsa, shitsa vijn n kundrshtim me normn letrare
dhe jan pr t'u shmangur edhe nga gjuha e folur.
100
KREUIII
Prapashtesn - e marrin vetm emrat mashkullor. Jan fjal ng
prbhen nga m shum se nj rrokje dhe theksohen n rrokjen e fundit-
zakonisht shnojn frymor. Nga ndrtimi jan kryesisht fjal t prejardhura
me prapashtesa t tilla si: -ac, -a, -ak, -an (-jan), -ar, -tar, -esh, -er (-ier)
-ist, -it, -iot, -or, -tor, -uk, t cilat marrin mbi vete theksin e fjals: tullac-
gjmba, rruga; durrsak, ftujak, romak, rosak; dibran, shkodran
lumjan, matjan; detar, formular, kolonjar; antar, arsimtar, lufttar-
larash; rreshter, toger, karrocier; artist, sportist; labovit;
mallakastriot, suljot; patok; dasmor, drejtor, fjalor, lakror, puntor;
bishtuk etj.
Marrin - n shums edhe emra t tjer fonetikisht t ngjashm me t
msiprmit, q n shumicn e tyre shnojn frymor: kova, dajak, kapak,
aeroplan, oban, gjerman; beqar, hambar, mercenar; berber, fener,
noter, oftcer, shofer, veteriner, inxhinier, kamerier; afarist; komk,
petrit; major, doktor, ekskavator, traktor; patriot; buzuk, kolltuk e,
E formojn shumsin me prapashtesn - edhe emrat q dalin me fundoret
-af -al, -ap, -ec, -e, -ek, -el, -en, -et, -ic, -ik, -il, -in, -ir, -om, -ot, -oz,
un: fotograf, paragraf, kryene, fishek, dyshek, mjek, atlet, planet,
ibrik, gjeneral, dollap, memec, kriminel, civii, zinxhir, marangoz,
agronom, hosten, majmun, pinguin, polic, poliglotetj., q theksohen
gjithashtu n fund dhe n pikpamje fonetike ngjajn me fjalt e msiprme.
Shnime. 1. Me - e formojn temn e shums'it edhe disa
emra njrroksh si: dhmb, lek, shok.
2. Emrat bri, dre, dru, fre, tra n shums e zgjerojn temn
me -r (ashtu sikurse edhe kur lakohen n njjs) dhe marrin
prapashtesn -: brir-, drer-, drur-, frer-, trar-. Po kshtu
edhe krye - krer- (pr kuptimet e ndryshme t ksaj fjale shih
FGJSSH 1980.
3. Bashk me disa fjal kan hyr n gjuhn shqipe edhe
prapashtesat e shumsit t turqishtes -llar e -ler, t cilat n analogji
me shumsin e tipit fshatar kan marr edhe nj - n fund:
agallar, atllar, baballar, subashllar, ustallar, xhaxhallar,
bejler, dervishler, efendiler, kadiler etj. Nj pjes e mire e
ktyre fjalve kan kaluar n historizma.
Prapashtesn -nj e marrin vetm emrat mashkullor q mbarojn rne
nj zanore t theksuar (me prjashtim t fjalve bri, dre, dhe, fre, sy, t
ra
'
z). Shumicn e prbjn emrat q gjat lakimit n njjs nxjerri"
EMRI 101
hashktinglloren r para mbaress -/: hu - huri - hunj, kalli - kalliri - kallinj
t
; Emrat q e formojn shumsin me -nj nuk jan shum: barinj, drunj,
riliminj, fajdexhinj, florinj, gdhenj, gjinj, heronj, krcinj, krthinj, kushrinj,
minj, mullinj, penj, shalqinj, turinj, zanatinj etj. Emri gju merr edhe nj -
: gJ
n
J

-
pas ktij rregulli shkojn edhe disa emra q mbarojn me togun zanor -
ua, &' ft
m
-ft
on
J,
tnua
- thonj, potkua - potkonj, langua - langonj, (bn
prjashtim emri krua - kroje).
Shnim. Emrat kalama dhe kufi n shums dalin me -j:
kalamaj, kufij.
. Prapashtesn -enj e marrin n shums nj numr tepr i vogl emrash
mashkullor: lum - lumenj, lm - lmenj, prrua -prrenj, budalla - budallenj,
fiikara -fukarenj, maskara - maskarenj, qerrata - qerratenj. Si shihet, grupi
zanor ua tek emriprrua dhe zanorja fundore e theksuar -a para prapashtess
-enj bien. Emri shpargr n shums del me trajtn shprgnj.
Me prapashtesn -inj e formojn temn e shumsit pak emra
mashkullor: drapr - draprinj, gjarpr - gjarprinj, shkmb - shkmbinj,
shkop - shkopinj, thelb - thelpinj. Emrat gisht, prift dhe zot n shums marrin
dy prapashtesa -r + -inj: gisht-r-inj, prift-r-inj, zot-r-inj.
Me prapashtesn -r gjithashtu e formojn temn e shumsit pak emra
mashkullor, q shnojn kryesisht frymor, si: am - amr, mbretr, nipr,
princr, prindr, robr. Nj pjes e tyre n shums ndrrojn edhe zanoren
a n e: at - etr, kunat - kunetr, skllav - skllevr, shtrat - shtretr. Me kto
shkon edhe emri vlla, i cili merr edhe prapashtesn -z: vlle-z-r. E shtrir
n emra t tjer, kjo trajt shumsi, si e pazakonshme pr ta, fiton nj vler
shprehsiestilistike: qenr, ujqr.
Meprapashtesn -ra n gjuhn e sotme letrare e formojn temn e shumsit
pak emra, shumica mashkullor e disa emra t gjinis femrore, q shnojn
kryesisht lnd: bar - barra, bulmetra, erra, gjakra, plehra, verra etj. N
kt rast, si e kemi vn n dukje, ndrron pak a shum edhe kuptimi i fjals.
N emrat e gjinis femrore forma e shumsit me prapashtesn -ra del
shpesh si dytsore dhe nuk prbn norm n gjuhn letrare: koh - kohra,
Sjuh - gjuhra, cop - copra, stoli - stolira, kala - kalara etj. Kto trajta
Prdoren zakonisht me nj ngarkes stilistikore. Format e rregullta jan :
koh-t, gjuh-t, cop-t dhe copa-t, stoli-t, kala-t.
Emrat fshat, mall, shi, gj, loj, shumsin me -ra e kan t vetmen
rm: fshatra, mallra, shira, gjra, lojra.
. \
102 KREUIII
3. Ndrrimet e tingujve si nj mjet pr formimin e tems s shumsit
do t' i vshtrojm t pandara nga prapashtesa, me t ciln disa her
bashkveprojn duke u paraqitur si nj mjet i vetm. Kjo bhet edhe p
r
lehtsi studimi e klasifikimi, po m shum pr kt q n vetdijen gjuhsore
tema vetm me ndrrim tingujsh, pa prapashtesn, nuk prbn dot nj t
dhen gjuhsore t veueshme; ndarja brigj-e, harq-e bhet vetm p
r
qllime hulumtimi.
Nd'rrimet e tingujve n shums jan nj dukuri e emrave mashkullor;
tek emrat femror hasen fort rrall. Formimin e temave me ndrrime tingujsh
mund ta ndajm n kta tipa.
A. Shumsi me qiellzorzimin e bashktingltoreve prapagjuhore k dhe
g n q dhe gj. Brenda ktij tipi dallojm tre nntipa:
a) Vetm me qiellzorzim t bashktingllores fundore: murg - murgj
:
zog - zogj, armik - armiq, bujk - bujq, fik -fiq, mik - miq, krushk - krushq,
peshk - peshq, turk - turq, ujk - ujq etj.;
b) me qiellzorzim t bashktingllores fundore k n q e g n gj dhe me
prapashtesn -e; kta prbjn shumicn: bark - barqe, bisk - bisqe, bllok -
blloqe, brisk - brisqe, burg - burgje, cak - caqe, deng - dengje, disk - disqe,
dushk - dushqe, gjak - gjaqe, hark - harqe, lng - lngje, park - parqe, pellg
- pellgje, prag - pragje, qark - qarqe, rrezik - rreziqe, shelg - shelgje, shkak
- shkaqe, shtog - shtogje, tog - togje, treg - tregje, trung - trungje, varg -
vargje, zverk - zverqe etj.;
c) me qiellzorzim tebashktingllores, me ndrrim t zanores s tems
dhe me prapashtesn -e njkohsisht; emrat q e formojn shumsin n kt
mnyr, jan pak: breg - brigje, lak - leqe, shteg - shtigje.
Shnime. 1. Teshumsi/j/^^njjsi/j/^prveqiellzorzimil
t bashktingllores fundore sht prftuar edhe ndrrimi a:e.
2. Ktu duhet pasur parasysh se nj pjes e mir e emrave
mashkullor q mbarojn sidomos me k (e m pak me g) dhe q nga
pikpamja fonetike ngjajn me ata q e formojn shumsin me -,
prjashtohen nga rregulla e qiellzorzimit, p.sh.: flok, shok, byrek,
fishek, lek, lejlek, mjek, zambak, ibrik, gjeolog, zoolog etj-
3. Pr emrat me -ek, -yk, -ik, -ek hasen edhe dyzime n shums;
pran formave me prapashtesn -' dalin edhe format me qiellzorizu
11
t bashketingllores iundore dhe me prapashtesn -e njkohsisht-'
byrek - byreqe, dyshek - dysheqe, gjyslyk -gjyslyqe, hendek
hendeqe, ibrik - ibriqe, jastk - jastqe, oxhak - oxhaqe.
EMRI 103
4. Fjalt turke me prapashtesn -llk n shums dalin me
qiellzorzim t bashktingllores fundore dhe me prapashtesn -e
njkohsisht: budallallk - budallallqe, hamallk - hamallqe,
matrapazllk - matrapazllqe.
B. Shumsi i emrave mashkullor q mbarojn me bashktinglloret -//
diie -r, t cilat n kt numr qiellzorzohen n -j. Brenda ktij tipi dallojm
po ashtu tre nntipa:
a) vetm me qiellzorzim t bashktingllores
b) me qiellzorzim t bashktingllores dhe me ndrrim t zanores;
c) me qiellzorzim t bashktingllores dhe me prapashtesen -e
njkohsisht (me ose pa ndrrim t zanores).
Shumsi vetm me qiellzorzim t bashktinglloreve sht m i
prhapur: akull - akuj, avull - avuj, brumbull - brumbuj, buall - buaj,
dell - dej, fshikull - fshikuj, fyell - fyej, grumbull - grumbuj, ishull -
ishuj, kapitull - kapituj, krmill - krmij, popull - popuj, portokall -
portokaj, shekull - shekuj, thngjill - thngjij dhe bir - bij, lepur -
lepuj.
Disa emra e bjn shumsin me qiellzorzim t bashktingllores
fundore // ny' e njkohsisht me ndrrim t zanores a n e: bakall - bakej,
akall - akej, hamall - hamej, mashkull - meshkuj.
Ndrri mi n e togut zanor t tems e gjejm vetm n emrat huall,
shuall dhe truall, q n shums dal i n me format : hoje, shoje dhe
troje.
Shnime. 1. Emriflamur, ve trajts me qiellzorzim/Zaffza/,
si form kryesore, njeh edhe at me prapashtesn -: flamur.
2. Emriyll prdoret me dy trajta: yj dhe yje, nga t cilat duhet
paraplqyer e dyta.
3. Emrat hall, mall, shall nuk ndjekin kt mnyr formimi
n shums; n kt numr ata dalin me format halle, mallra, shalle.
C. N f or mi mi n e t ems s shumsi t t e mr a ve , kr yesi sht
mashkullor, marrin pjes edhe ndrrime t tjera t tingujve t tems
(zanore dhe bashkt i ngl l ore), q shoqrohen ndonjher edhe me
prapashtesa.
N disa emra n shums ndrron vetm zanorja e tems, zakonisht a n
e
> n ndonj rast t veuar e n a ose / n e, duke marr ky ndrrim nj
funksion morfologjik: cjap - cjep, dash - desh, nat - net, rreth - rrath, thes
104 KREU111
- thas, vit - vjet (edhe vite, por me nj kuptim tjetr: vitet e vegjlis). Emri
dhndr e bn shumsin dhndur; te gardh - gjerdhe, prve ndrrimit t
zanores e t bashktingllores nistore, kemi dhe prapashtesn -e.
N disa raste t veanta, si pasoj e evolucionit fonetik, tema ka psuar
nj ndryshim t madh n veshjen e saj tingullore, ose paraqitet me nj prbrje
fonetike krejt t ndryshme, si n rastin: ka - qe, ose ruan vetm pjesrisht
prbrjen tingullore t saj: djal - djern, grua - gra, kal - kuaj.
Shnime. 1. Emri njeri n shums del pa fundoren -;' dhe
merr prapashtesn -z: njerz, duke ndrruar edhe theksin: nga nj
fjal me theks fundor, kthehet n fjal me theks parafundor. Ky
formim ngjan me shumsin e emrit vlla - vllezr, i cili, si u tha,
merr ve prapashtess -z edhe prapashtesn e shumsit -r.
2. N formimin e shumsit me prapashtesa theksi rregullisht
nuk lviz. Bjm prjashtim vetm formimet me prapashtesat -enj
dhe -inj, t cilat gjithmon jan t theksuara. Si pasoj, theksi i
fjals zhvendoset n to: lum - lumnj, shkmb - shkmbnj, gjdrpr
- gjarprinj. Nj gj e till ndodh edhe me shumsin e emrave
dhndr - dhndur dhe shpargr - shprgnj.
3.3.3. Emrat q prdoren vetm n njjs. Emrat q s'kan form
shumsi dhe prdoren vetm n njjs, mund t grupohen si vijon:
1. Emra abstrakt n kuptimin e tyre t mirfillt, si: dashuri, guxim,
kolektivizim, mbarim, nxehtsi, partishmri etj. (shih edhe 3.1.2.2);
2. emraprmbledhs, si: djemuri, grari, gjindje, vllazriet). (shih 3.1.2.3);
3. emra q tregojn lnd n formn e nj trsie t pandashme e t
panumrueshme: benzin, imento, dhall, glqere, gjiz, kos, rr, uthull,
va/etj. (shih edhe 3.1.2.4);
4. shumica e emrave t smundjeve, q afrojn nga kuptimi me emrat .
abstrakt: fruth, li, koll, qere, zgjebe etj.;
5. disa emra me kuptime t ndryshme, q tregojn drejtime t horizontit:
veri, jug, lindje, perndim; bim: lpjet, spinaq, tall, thekr; dukuri
atmosferike: brym, bresher, dbor, vap, vesetj.;
6. emrat e prvem, kur tregojn frymor ose sende t veanta,unike(shih3.1.2.1);
7. emrat e gjuhve, t shkencave etj.: shqipja, latinishtja, greqishtja
etj.; gjuhsia, kimia, matematika etj.
3.3.4. Emrat q prdoren vetm n shums. Shum emra prdoren
vetm ose kryesisht n formn e numrit shums. Ata kan prgjithsisht
nj kuptim prmbledhs, sepse tregojn jo nj shumsi t thjesht si sasi,
EMRI 105
r n
j shumsi trsore, nj shumsi n unitetin e saj. Midis emrave
J^
rrn
bledhs q prdoren vetm n njjs, dhe emrave t ksaj kategorie,
ka n
j dallim. Emrat q kan vetm formn e shumsit, e vn n dukje
iden e shumsis m mir se at t bashksis. Kt e bn t mundur vet
forma e shumsit.
Duke u mbshtetur n kuptimin e tyre, kta emra mund t ndahen n
grupet e mposhtme:
1. Emra q tregojn masa t nj lnde, sende t mbrujtura prej nj
lnde, mbeturina, shuma e grumbuj t hollash, si: hime-t, krunde-t, makarona-
t, qurre-t; qelqurina-t, bakre-t ( = en prej bakri), argjende-t (= stoli t
argjenda); t korra-t, t lashta-t, t' mbjella-t, t vjela-t, t' vona-t, farishte-
t, perime-t; te' fshira-t, te' shplara-t, t' lena-t, t' mbetura-t; t' holla-t, t
ardhura-t;
2. emra q tregojn sende t prbra prej dy ose m shum pjessb:
benevrek-t, brekushe-t, dokra-t(= kockat e mdha t trupit), hejbe-t, kmbje-
t, kryqe-t, leqe-t, pantallona-t, pranga-t, rrath-t (veglpeshkimi), ski-t etj.;
3. emra q tregojn nj shumic qeniesh (frymor, njerz) si dika t
pandashme: dhen-t, shqerra-t, shtojzovalle-t, vet' (persona; dy, tre vet);
4. emra t ndryshm abstrakt, q tregojn veprime ose gjendje abstrakte,
disa emra smundjesh, emra lojrash: lajka-t, teka-t, pae-t, gjepura-t, t
palara-t, vome-t, hoka-t, plaka-t (= periudh kohe nga mbarimi i marsit dhe
fillimi i prillit), prime-t ( = mjekime t mjeksis popullore), ethe-t, shyta-t,
gryk-t, kupa-t (= lloj loje), pllaka-t (lloj loje);
5. disa emra t prvem ose t prgjithshm q tregojn vende: Alpe-
t, Dardha-t (ara), lugje-t, Mrize-t (ara), Rrza-t, vise-t etj.
3. 4.KATEGORIA E RASS.
3.4". 1. Njohuri t prgj i thshme. Emri n fjali prdoret n
ftinksione t ndryshme sintaksore, n rolin e gjymtyrve t ndryshme t
fjalis. N varsi nga kjo ndryshon edhe forma e tij. Kto forma t emrit,
roe ann e t cilave shprehen lidhjet e tij me fjalt e tjera n fjali, quhen
r
asa.
Kur flasim pr rasat si kategori gramatikore, kemi parasysh forma t
caktuara t emrit dhe kuptimet gramatikore q shprehen me an t tyre.
fersia e gjith ndryshimeve q psonemri, kur prdoret n rasa t ndryshme,
uhet lakim. N gjuhn shqipe lakohen t gjith emrat, pa prjashtim, cilido
loft burimi i tyre.
1
106 KREUIII
Emri n gjuhn e sotme shqipe ka pes rasa: emroren, gjinoren
dhanoren, kallzoren dhe rrjedhoren. Meqense ekziston kategoria e
shquarsis dhe e pashquarsis, e cila formohet n mnyr sintetike, me an
ndajshtesash prgjithsisht t ndryshme p'r seciln trajt', dallohet iakimi i
shquar dhe i pashquari, prandaj edhe do ras paraqitet n dy trajta, n
trajtn e shquar dhe t pashquar.
Pr percaktimin e numrit t rasave n gjuhn e sotme ne nisemi nga t
dy trajtat e lakimit, nga lakimi i pashquar dhe i shquar, n t dy numrat, n
njjs e n shums.
Gjuha shqipe nuk ka forma t veanta pr t pes rasat. N njjsin e
lakimit t pashquar emrorja me kallzoren dalin me t njjtn form, po
ashtu edhe dhanorja me rrjedhoren nuk dallohen prej njra-tjetrs nga forma
rasore. Po kjo gj ndodh edhe me shumsin e pashquar, me kt ndryshim q
ktu rrjedhorja del me nj form t veant (me mbaresn -sh: -malesh). N
njjsin e shquar kallzorja ndryshon prej emrores, ndrsa dhanorja me
rrjedhoren prap nuk dallohen prej njra-tjetrs. N shumsin e shquar ndodh
po ajo gj si n njjsin e pashquar, d.m.th. ktu dalin me t njjtn form si
emrorja me kallzoren, ashtu edhe dhanorja me rrjedhoren. Ndarja e gjinores
si nj ras e veant bazohet jo vetm n ann kuptimore, por edhe n pranin
e nyjs, e cila e shoqron gjithmon kt ras dhe e dallon nga ana formale
prej dhanores, q, prndryshe, paraqitet e njjt me t. Duke qen pjes
prbrse e forms s rass gjinore, kjo nyj, megjithat, n pikpamje t
prshtatjes gramatikore shkon me fjaln paraprijse, d.m.th. trajtat e saj t
eptimit sipas gjinis, numrit dhe rass, varen nga emri i prcaktuar, ndrkoh
q emri i dyt prcaktues n gjinore mbetet i pandryshuar, p.sh.: drejtori i
shkolls, drejtorit t shkolls, drejtoresha e shkolls, drejtoreshs s shkolls,
drejtort e shkollave, drejtoreshat e shkollave. Ngjashmria funksionale e
gjinores me mbiemrin (t dy shrbejn si prcaktor) plotsohet kshtu edhe
me nj ngjashmri t plot formale, sepse edhe nyja e mbiemrit, si pjes
prbrse e pamungueshme e tij, s bashku me trupin e vet mbiemrit i prshtatet
n gjini, numr e ras emrit paraprijs, p.sh.: drejtori i ri, drejtoresha e re,
drejtorit t ri, drejtoreshs s re, drejtort e rinj, drejtoreshat e reja.
Por, ndryshe nga nyja e mbiemrit, ajo e gjinores ka kto dy veori dalluese:
a) ka mundsi t largsohet nga emri, sepse midis tyre mund t ndrfutet nj
fjal tjetr. drejtori i nj (ksaj) shkolle, mendimet e disa shokve etj.; b)
mund t mos prsritet tek emri i dyt dhe tek t tjert q vijn m pas, kut
prcaktort bashkrenditen: prodhimi i mishit, leshit, gjalpit dhe qumshtit.
N disa gramatika t gjuhs shqipe sht pranuar si nj ras e veant
edhe thirrorja, duke u nisur si nga kuptimi, ashtu edhe nga pjesza
EMRI 107
asthirrmore o, q mund t vihet edhe para, edhe pas emrit: o bir! dhe birol
F ashtuquajtura ras thirrore prdoret kryesisht n trajtn e pashquar dhe
nuk ka tregues tjetr ve o-s, e cila edhe mund t mungoj: Dgjo, babal
vfbiemrat dhe fjalt e tjera prcaktuese q i prshtaten emrit n' ras', kur ky
nrdoret n funksionin e thirrorit, kan trajtn e emrores: Vlla i dashur,
dsjo
e
^
ne n
S
a une n
J
e
fial- Biri im, sillu si t porosita. Pr kto arsye
thirrorja nuk do t merret si nj ras e veant, por si emrore, me t ciln
prputhet nga forma si n trajtn e pashquar, ashtu edhe n t shquarn.
N gjuhn e sotme letrare nuk ka nj form t veant as pr rasn
vendore
1
N prcaktimin rasor t nj trajte, ve forms, merret parasysh edhe
funksioni sintaksor e kuptimi. N rastin e formave homonime, si jan,
p.sh., emrorja dhe kallzorja e njjsit t pashquar dhe e shumsit, dallimi
bhet n baz t rolit sintaksor q prmbush forma n kontekstin e dhn.
Shnim. Ndonjher mund t lindin edhe vshtirsi pr
prcaktimin rasor t nj forme kur funksionet prkatse j an
sinonime ose t afrta, p.sh. rrjedhorja njjs e pashquar e tipit
dru lisi, q pr nga forma sht identike me dhanoren dhe pr nga
funksioni e afrt me gjinoren e shquar, kur kjo ka kuptim t
prgjithsuar: dru (= druri) i lisit (n prgjithsi). Rrjedhorja e
ktij tipi dallohet, se ka kuptim t prgjithsuar dhe afron me
mbiemrin, kurse prcaktori n gjinore prdoret m shpesh n kuptim
t individualizuar. T krahasohet: drejtor shkolle (n prgjithsi)
me drejtori i shkolls (i ksaj ose i asaj shkolle t njohur).
Kur prdoren me parafjal, kuptimi gramatikor i rasave shprehet
njkohsisht nga forma dhe nga parafjala. Parafjalt mund t sjellin edhe
ngjyrime plotsuese e saktsuese.
N gjuhn shqipe, ve kallzores dhe rrjedhores, mund t marr parafjal
edhe rasa emrore. Pr disa parafjal e lokucione parafjalore t reja q
krkojn gjinoren, shih 10.1.
3. 4. 2. Kupti met kryesore t rasave. Me hollsi kuptimet e
rasave do t' trajtohen n sintaks', kur t studiohen togfjalshi dhe gjymtyrt
1
Forma me mbaresn -((n malt, n gropt), q prdoret vetem me parafjal dhe shrben
zakonisht si rrethanor vendi, nuk mundi t prgjifhsohet n gjuhn letrare dhe mbeti si form
dialektore. N kt ka ndikuar edhe fakti se kuptimet e vendores jepen me ann e kallzores me
Parafjal dhe t rrjedhores: n mal, n fii.sh, matit, fushs.
108 KREUIII
e fjalis. Ktu do t flitet vetm pr kuptimet kryesore, pr t fttuar nj
prfytyrim t sakt pr ann e prmbajtjes s rasave.
Rasa emrore n fjali shrben si kryefjal, si pjes e kallzuesit emror,
si prcaktor kallzuesor i kryefjals, si ndajshtim dhe si thirror.
Nata sht fort e qet. Ike, shoku Agim, - foli i mallngjyer nj
mesoburr, kryetari i kshillit. Dhe tani e kishte prpara tij, t shkatht e t
gjall, dhe i bhej zemra mal.
Kur prdoret me parafjalt nga e te(k), emrorja largohet nga funksionet
e saj themelore dhe u afrohet rasave t tjera, kallzores dhe rrjedhores me
parafjal pr t treguar largim prej nj sendi, prejardhje, vend ku gjendet a
ndodh dika, koh, shkak, veprues, t trn prej s cils ndahet dika etj.
(m hollsisht shih 9.2.3): Iku nga shtpia. Shikoi nga un. Shkoi te i ati.
Do t iki nga e marta. U smur nga gripi. U tejkalua plani i grurit nga
kooperativat e shum rretheve. Dy nga shokt ishin smur. (Khs. Ikuprej
shtpis. U smur prej gripit etj.)
N disa shprehje frazeologjike rasa emrore e pashquar del si pjes
prbrse e kallzuesit foljor: u b' gur (u nguros), / doli zot, i doli krah.
Npr fjalor rasa emrore shnohet si form themelore, prfaqsuese
e emrit, n funksionin e emrtimit t sendeve dhe t dukurive.
Rasa gjinore prdoret kryesisht me emra n funksione t ndryshme
prcaktuese. Ajo mund t shrbej:
1. pr t treguar t prkitur: tokat e kooperativs, libri i biblioteks,
oborri i shkolls;
2. pr t karakterizuar nj send, pr t treguar cilsi, lnd etj.: lulet e
malit, kngt e dasms, ditt e djalris, aktet e trimris, buka e grurit;
3. pr t treguar personin ose sendin q mbart nj cilsi t caktuar:
trimria e ushtarit, kaltrsia e qiellit, bukurit e natyrs, vshtirsit epuns;
4. pr t treguar personin a sendin mbi t cilin bie veprimi i shprehur
prej nj emri q vjen nga nj folje kalimtare: ruajtja e makinerive, ndrtimi
i hidrocentralit, shkelja e rregullit, hapja e dritareve;
5. pr t treguar at q kryen veprimin e shprehur nga nj emr prejfoljor:
ardhja e miqve, kthimi i ushtarve nga strvitja, lindja e dkllit, oshtima e topave;
6. pr t shprehur raporte t pjess me t trn: gjysma e buks, shumica
e studentve, nj grup i kooperativistve t kooperativs. N kt kuptim
gjinorja prdoret shpesh me thyesa: nj e katrta e puns, dy t tretat e
klass;
7. pr t dhn emrin e prvem a t prgjithshm, me t cilin quhet
sendi i emrtuar nga emri i prcaktuar prej saj: lumi i Devollit, qyteti i
Vlors, muaji i korrikut;
EMRI
109
8. pr t shprehur ndonjher kallzuesin emror: sht igojs; t gjith
kishin qen t nj mendjeje;
9, me mbiemra t shkalls krahasore t' sipris absolute pr t treguar
sende me t cilat krahasohet nj send tjetr. m e madhja e vqjzave, m i
0
H i djemve, m e zorshmja e gjith detyrave.
Rasn gjinore e krkojn her-her disa lokucione parafjalore, si: me
an, nga ana, prarsye, prshkak, me prjashtim, n vend elj. duke shprehur
m
jet, shkaketj.:
Gjaku me an t rrembave vjen n zemr. Ata erdhn me vones pr
shkak t nj t papriture. Kishin ardhur t gjith, me prjashtim t Petritit.
Do t shkoj un n vend t vllait.
Kur nga konteksti vetkuptohet emri i prcaktuar prej saj, rasa gjinore
mund t prdoret edhe n funksione q s'jan karakteristike pr t, si n at
t kryefjaJs, t kundrins, t prcaktorit kailzuesor etj., madje mund t
marr edhe parafjal q drejtojn emroren, kallzoren apo rrjedhoren. N
gjith kto raste gjinorja prfaqson nj togfjalsh t nnkuptuar. Sa pr
ilustrim, po japin vetm disa nga kto raste:
Si kryefjal: Si duket omagia e Thimiut paska qen m e hidhur! - E
Janit (= omagia e Janit) qe m efort, o Pilo, nuk shikon si alon?
Si kundrin: E shihte prishjen e vet me sy, ashtu si i kishte par t
shokve.
Si prcaktor kallzuesor: Njrit i thon mani i Gjergos. Tjetrit i thon i
Jaes.
Me parafjal: Se mospiu n nj e n dy, po n katr sisa bashk. Piu n
t Turqis e s'u ngop; piu n t Shqipris e s'e zuri; piu ne' t Italis sa
deshplasi. Krkoi edhe n t Gjermanist pij, h?
Kemi ktu nj analogji tipologjike t gjinores me mbiemrin, tek i cili
shfaqjet e emrzimit brenda kontekstit, me qllim q t mos prsritet emri
i shoqruar m sipr nga nj mbiemr tjetr, jan edhe m t shpeshta (shih
prkt 4.6).
Rasa dhanore prdoret zakonisht me folje. Shnon rregullisht kundrinn
e zhdrejt. Pra, tregon kryesisht:
a) Sendin a personin, t cilit i drejtohet veprimi: - Tregoji nns de!
Fajin ia vum plehut. lu afrua qytetit;
b) me folje pavetore e njvetore, personin q prjeton nj gjendje
(fiziologjike e psikologjike): Manushaqes nuk i hahej fare n mngjes, i
tr
azohej. Petritit s'i rrihej n vend;
c) personin a sendin, t cilit i prket dika: Fluturs i erdhi vllai (Erdhi
v
llaiiFluturs).
k.
110 KREUIU
Shnim. Kundrina e zhdrejt mund t prdoret edhe me pjesore:
Nj letr drguar Kuvendit Popullor. N thirrjet e parullat del edhe
pran emrave: Nderim lufttarve t liris! Lavdi e nderpuns!
Rasa kallzore n shqipen e sotme prdoret vetm me foije dhe mund t
shnoj:
1. Sendin mbi t cilin bie drejtprdrejt veprimi i shprehur nga nj folje
kalimtare (kundrinn e drejt): Luftajon lirimtare e nxori popullin nkrye
dhe ktu e vetm ktu qndron arsyeja efitores. Po ashtu edhe sendin mbi t
cilin veprimi bie pjesrisht: pi uj', ha buk', solli mish;
2. nj tipar t sendit t treguar nga kundrina (prcaktorin kallzuesor t
kundrins): e zgjodhn kryetar, e ka vlla;
3. koh'n e kryerjes s nj' veprimi: Javn e kaluar organizuam nj
ekskursion. T martn kishim praktik. Gjith ditn ra shi;
4. sasi e mas: Kt libr e kam bler dy lek. Ky mall peshon katr
kuintal.
5. N disa shprehje frazeologjike kallzorja e shquar dhe e pashquar del
si pjes prbrse e kallzuesit foljor: heq udhn, jap fjaln, marr frym,
kam turp etj.
E prdorur me parafjal, rasa kallzore merr kuptime t ndryshme. Me
parafjalt n, mbi, prmbi, npr tregon kryesisht vend: n shtpi, mbi
tavolin, npr male; me parafjalt pr e mbi shnon prmbajtjen e t
menduarit, e t thnit: Mendonte pr djalin e saj. Foli mbi detyrat q na
dalin prpara; me parafjalt me, pa mund t prdoret pr t karakterizuar
nj send: mur me gur, njeri me vullnet, gjell me krip; pr t shnuar
mjetin, me ann e t cilit kryhet nj veprim: shkruaj me stilograf; pr t
treguar shoq'rim, mnyr etj.: Vjollca me Teutn ishin pranuar n degn e
arkitekturs. Na pritn me gzim etj.
Rasa rrjedhore mund t prdoret edhe me folje a mbiemra prejfoljor,
edhe me emra. Rrjedhorja pranfoljore ngrthen n vetvete kuptime t
ndryshme, si ato t shkakut, t' mjetit, t vendit, t kohs etj., nga t cilat ai i
prejardhjes ose i largimit, prej nga e ka marr emrin kjo ras, paraqitet vetm
si njri nga kuptimet e saj: maleve ra dbor; shkonte rruges; vers ktu bn
vap; plasa vape etj. Prdorimet pa parafjal t rrjedhores kan ardhur duke u
zvendsuar me ndrtime me parafjal, ato ndeshen sot m rrall.
M shpesh rrjedhorja pranfoljore prdoret me parafjal: ndaj t gdhiri,
ndaj nate, buz ledhit, afr shtpis, prapa maleve, pran shkollave, para ca
muajsh, mbas dyjavsh etj. Me parafjaln prej rasa rrjedhore shnon kryesisht
at q kryen veprimin e shprehur nga nj folje psore ose nga nj mbienie
r
EMRI
111
e
jpjesor: VetMoisiu, imundurprejSknderbeut, iprbuzurprejturqve dhe
rrahur prej vetdijes, iku nga Stambolli. Nj prej t plagosurve rnd ishte
edhe Aidin Muzaka, i cili vdiq n dhjetorin e atij moti dhe u qaprej tr ushtris
dhe veanrisht prej Sknderbeut. N kt funksion n gjuhn e sotme letrare
0
prdoren m' tep'r nd'rtimet me rasn emrore t prir nga parafjala nga.
Rrjedhorja pranemrore prdoret kryesisht pa parafjal, n funksione
prcaktuese t ngjashme me ato t gjinores. Ajo njeh vetm trajtn e pashquar
dhe mund t' i shrbej si prcaktor vetm nj emri t pashquar. Pra, si emri
i prcaktuar, ashtu edhe prcaktuesi, t cilt prbjn gjymtyrt e nj
togfjalshi, duhet t jen patjetr n trajtn e pashquar, prndryshe n vend
t rrjedhores del gjinorja. Sikurse shihet, pr rrjedhoren pranemrore ka
kufizime strukturore: dru lisi, kng dasme, shushurim gjethesh (me
rrjedhore) edhe n ann tjetr: druri i lisit, kngt e dasms, shushurima e
gjetheve (me gjinore).
Rrjedhorja pa parafjal, si prcaktor i emrit, duke pasur gjithmon trajtn e
pashquar, e karakterizon sendin sikur t ishte nj mbiemr. N ndonj rast, n
funksione t tilla ajo mund t marr edhe parafjaln prej, sidomos kur jep nj
karakteristik lndore: raki thane - rakiprejthane, tubagize - tubaprejgize etj.
Pr parafjalt q drejtojn rrjedhoren si dhe pr disa premra, pas t
cilve prdoret detyrimisht rasa rrjedhore, do t flitet n krert prkats.
Shnim. Duke u mbshtetur n funksionet e saj dhe n
ndrkmbimin me gjinoren e nj emri kur ky ka kuptim t
prgjithsuar: dru arre - druri i arrs (n prgjithsi), disa gjuhtar
rrjedhoren pranemrore e marrin si gjinore t pashquar t
paparaprir nga nyja. Po t vshtrohet shtja nga ana e forms,
ky qndrim del i paprligjur, sepse s'mund t pranohet nj gjinore
edhe me nyj: / lisit, edhe pa nyj: lisi, dhe nga ana tjetr nj
gjinore me mbaresn -ve pr shumsin: / lopve dhe nj me
mbaresn -sh: lopsh.
3.5. TIPAT E LAKIMIT.
3. 5. 1. Klasifikimi i emrave sipas tipit t l aki mi t. N
gramatikat e gjuhs shqipe emrat jan ndar n lakime n mnyra t ndryshme.
Ndryshimet vijn: 1. nga trajta nga jan nisur pr t caktuar numrin e lakimeve,
e
pashquara ose e shquara; 2. nga mbaresat e rass q kan marr si kriter
ndarjeje: t rass emrore t shquar, ose t gjinores s pashquar a t shquar.
112 KREUiil
Po t nisemi nga mbaresat e gjinores s shquar ose t pashquar duhen
pranuar tri lakime: 1. -i a -it; 2. -u a -ut; 3. -e a -s(). Kjo ndarje ka nj t
met, sepse nuk i prfshin gjith emrat. Emrat asnjans, sipas ksaj, prfshihen
n lakimin e par, por ata, n rasat emrore dhe kallzore t trajts s shquar
njjs, dallohen prej t tjerve nga mbaresa t veanta. Kjo na detyron t
mbajm ndarjen me katr lakime, duke u bazuar n mbaresat e emrores s
shquar. Kjo ndarje ka fituar edhe njfar tradite npr gramatikat shkollore.
Kshtu, sipas ktij kriteri, n lakimin e par do t prfshihen emrat q
n emroren e shquar njjs marrin mbaresn -/, n lakimin e dyt ato q
marrin mbaresn -u, n t tretin ata me mbaresn -a dhe n lakimin e katrt
ata me mbaresn -t().
Lakimi i par prfshin emrat e gjinis mashkullore, me prjashtim t
atyre q mbarojn me bashktinglloret prapagjuhore -k e -g e me laringalen
-h, dhe t disa emrave q mbarojn me nj zanore t theksuar.
Lakimi i dyt prfshin gjith emrat mashkuilor q mbarojn me tingujt
-k, -g, -h, dhe disa nga ata q mbarojn me nj zanore t theksuar.
N lakimin e tret hyjn gjith emrat femror dhe n t katrtin emrat
asnjans. Emrat asnjans prbjn nj lakim m vete vetm n trajtn e
shquar; n t pashquarn ata lakohen sipas gjedhes s lakimit t par.
N' numrin shums t gjith emrat lakohen njlloj, pavarsisht nga tipi
i lakimit n njjs. Ktu prfshihen edhe emmtpluralia tantum, d.m.th. ata
q s'kan njjs.
N rasat gjinore e dhanore t pashquar, si n njjs edhe n shums,
emrat nuk prdoren t paprir nga ndonj prcaktor. Kshtu, sht e pamundur
t thuhet: libri i nxnsi ose i ndihmova shoku, por libri i nj (ktij) nxnsi,
i ndihmova nj (ktij) shoku. N numrin shums, n ndrtimet e tipif. libri i
nxnsve, u ndihmova shokve kemi t bjm me gjinore e dhanore t shquar.
N trajtn e pashquar edhe n shums, emrat n kto dy rasa prdoren vetm
t prir nga ndonj prcaktor, si p.sh.: libri i disa (ktyre) nxnsve, u
ndihmova disa (ktyre) nxnsve.
N paradigmat e lakimeve si nyj e gjinores do t shnohet vetm forma
i, q bashklidhet me nj emr t prcaktuar t gjinis mashkullore n rasn
emrore njejs. Por do pasur parasysh se sipas gjinis, numrit dhe rass s
emrit t prcaktuar, nyja e gjinores del edhe me trajtat e, t dhe s. Meqense
nyja e gjinores prkon me at t mbiemrave t nyjshm, ktu nuk do t bhet
fjaJ as pr ndryshimin e saj sipas gjinis, numrit e rass s emrit t prcaktuar,
as pr variantet e kushtzuara t disa trajtave nyjore. Kto hollsi do t jepen
pas pasqyrs s lakimit t mbiemrave t nyjshm (shih 4.4.3).
EMRI 113
3 . 5 . 2 . La ki mi i par . Nl aki mi neparhyj nshumi cadrrmuese
emrave t gjinis mashkullore. N emroren e pashquar njjs ata dalin
ergjithsisht me bashktingllore; nj numr i kufizuar dalin me tem m
zanore.
Trajta e pashquar
E.
Gj-
Dh.
K.
Rr.
E.
Gj.
Dh.
K.
Rr.
E.
Gj.
Dh.
K.
Rr.
E.
Gj.
Dh.
K.
Rr.
E.
Gj.
Dh.
K.
Rr.
E.
Gj.
Dh.
K.
Rr.
lis
i... lis-i
lis-i
lis
lis-i
burr
i... burr-i
burr-i
burr
burr-i
ftua
i... fto-i
fto-i
ftua
fto-i
vlla
i... vlla-i
vlla-i
vlla
vlla-i
z
i... zr-i
zr-i
z
zr-i
libr
i... libr-i
libr-i
libr
libr-i
Trajta e shquar
lis-i
/ lis-it
lis-it
lis-in
lis-it
burr-i
i burr-it
burr-it
burr-in
burr-it
fto-i
i fto-it
fto-it
fto-in
fto-it
vlla-i
i vlla-it
vlla-it
vlla-n
vlla-it
zr-i
i zr-it
zr-it
zr-in
zr-it
libr-i
i libr-it
libr-it
libr-in
libr-U
\
114 KREUIH
E. i vogl i vogl-i
Gj. i... t vogl-i i tvogl-it
Dh. t vogl-i t vogl-it
K. t vogl t vogl-in
Rr. t vogl-i t vogl-it
Emrat e lakimit t par, si t gjith emrat e tjer, n rasat emrore dhe
kallzore t trajts s pashquar dalin me mbares zero, kurse n tri rasat e
tjera marrin mbaresn -i. N trajtn e shquar ata marrin kto mbaresa: E. -
i, Gj. -//, Dh. -/'/, K. -in (-n), Rr. -it.
Me mbaresn -n e formojn kallzoren e shquar vetm pak emra si:
vlla, baba: vllan, baban.
Emrat q e zgjerojn temn n shums me -r, si: bri, dre, dru, fre, tra,
dhe emra t tjer q mbarojn me nj zanore t theksuar sv.flori, gdh, gji,
gju, krci, kufi, kushri, mulli, pe, qiri, turi, lakohen sipas gjedhes s lakimit
temrrue, d.m.th. ne rasat e tjera, ve emrores dhe kallzores se pashquar,
dalin me nj tem t zgjeruar me tingullin r.
Shnim. Krahas forms s tipit floririn, zrin, gjirin etj. t
kallzores s shquar, e cila n gjuhn e sotme letrare paraqitet si
normative, n vepra m t hershme haset edhe forma m e vjetr
florin, zn, gjin etj. q ka dal nga prdorimi.
Emrat e lakimit t par q kan si fundore t temes zanoren -, e bjerrin
kt para mbaresave t rasave gjinore, dhanore dhe rrjedhore t trajts s pashquar
dhe n t gjitha rasat e trajt's s shquar: kal - kali, lum - lumi, burr - burri.
Emrat q n emroren dhe n kallzoren e pashquar njejs mbarojn me
togun zanor -ua, n t gjitha rasat e tjera t t dy trajtave e kthejn at n' o:
prrua - prroi, thua - thoi, flua -floi etj.
Tek emrat q mbarojn me grupin e tingujve -r, si: emr, libr, numr
etj., n gjinoren, dhanoren dhe rrjedhoren e pashquar dhe n t gjitha rasat
e trajts s shquar zanorja --, q ndodhet para r-s, bie.
Shnime. 1. Pr ndryshimet q pson nyja gjat lakimit t emrave
t nyjshm, shih 4.4.2, 4.4.3, ku trajtohet lakimi i mbiemrave.
Kjo vrejtje vlen pr emrat e gjith lakimeve, si dhe pr ata t shumsit.
2. Emri at, i cili m fort prdoret me nyj, q tregon t prkitur
(shih 4.6, 6.5.1) pr vetn e tret, dhe, rrjedhimisht vihet n
trajtn e shquar, ose me pronor t paravendosur e, n kt rast>
EMRI 115
vihet n trajtn e pashquar, ka nj lakim t dallueshm nga emrat e
tjer dhe pr kt arsye kumbon si arkaik. N rasat gjinore, dhanore
e rrjedhore t t dy trajtave ai e shndrron zanoren e tems a n:e (i
vetmi ndrrim fonemash n lakimin e njjsit); n po kto rasa t
trajts s shquar del pa mbares, ndrsa n kallzoren e shquar grupi
m i lasht i tingujve -tn (atn) sht asimiluar n -n- (an).
Ja lakimi i plot i ktij emri n njjs: Tr. e pashq. E. im at,
Gj. i tim eti, Dh. tim eti, K. tim at, Rr. tim eti, Tr. e shq. E. / ati,
Gj. it'et, Dh. t'et, K. t'an, Rr. t'et.
3 . 5 . 3 . Laki mi i dyt . Nl aki mi nedyt hyj nnj numri kufi zuar
emrash t gjinis mashkullore q n emroren e pashquar njjs dalin me k,
o h ose me zanore t theksuar.
Trajta e pashquar Trajta e shquar
E. mik mik-u
G). i... mik-u i mik-ut
Dh. mik-u mik-ut
K. mik mik-un
Rr. mik-u mik-ut
E. dhe dhe-u
Gj. i... dhe-u i dhe-ut
Dh. dhe-u dhe-ut
K. dhe dhe-un
Rr. dhe-u dhe-ut
Shnim. Ata emra t lakimit t dyt q mbarojn me nj
zanore t theksuar, n kallzoren e shquar, krahas forms s re e
normative me mbaresn -un, kan edhe nj form m t vjetr me
mbaresn -n: dhen, kan, barin etj.; e cila n gjuhn e sotme
letrare sht mnjanuar. N ndonj ndrtim frazeologjik ajo ruhet
e gjall ende: mori dhen.
3 . 5 . 4. La ki mi i t r e t . N lakimin e tret hyjn t gjith emrat e
SJinis femrore dhe disa emra t gjinis mashkullore q shnojn frymor
fdaj,
axh, fmij).
116
KREU III
Trajta e pashquar
E.
Gj.
Dh.
K.
Rr.
E.
Gj.
Dh.
K.
Rr.
E.
Gj.
Dh.
K.
Rr.
E.
Gj.
Dh.
K.
Rr.
E.
Gj.
Dh.
K.
Rr.
fush'
i... fush-e
fush-e
fush
fush-e
dele
i... dele-je
dele-je
dele
dele-je
motr
i... motr-e
motr-e
motr
motr-e
rrufe
i... rrufe-je
rrufe-je
rrufe
rrufe-je
e drejt
i... t drejt-e
t drejt-e
t drejt
t drejt-e
Trajta e shquar
fush-a
fush-s
fush-s
fush-n
fush-s
del-ja
dele-s
dele-s
dele-n
dele-s
motr-a
motr-s
motr-s
motr-n
motr-n
rrufe-ja
rrufe-s
rrufe-s
rrufe-n
rrufe-s
e drejt-a
s drejt-s
s drejt-s
t drejt-n
s drejt-s
N emroren dhe n kallzoren e njjsit t pashquar emrat e lakimit t
tret dalin me mbares zero, ndrsa n rasat gjinore, dhanore e rrjedhore
marrin mbaresn -e. Zanorja fundore - do t trajtohet si pjes e tem's.
Tek emrat q mbarojn me zanoren - t patheksuar, n rasn gjinore,
n dhanore dhe n rrjedhore t trajts s pashquar, si edhe n emroren
e
trajts s shquar, ky tingull bie. Ai ruhet n emroren dhe kallzoren
e
pashquar dhe n t gjitha rasat e zhdrejta t trajts s shquar.
EMRl
117
Emrat femror q mbarojn me zanore t theksuar, n rasat gjinore,
Hhanore njjs t pashquar dhe n emroren e shquar marrin prkatsisht
lofflorfet -je, -ja: rrufeje, rrufeja; kalaje, kalaja. Nga kjo rregull prjashtohen
mrat me zanoren -i t theksuar, q n kto raste marrin alomorfet -e, -a:
hukurie, bukuria; shtpie, shtpia.
Emrat femror q mbarojn me -e t patheksuar, marrin n rasat e
jprprmendura prkatsisht alomorfet -je, -ja; -e-ja e tems ruhet n gjinoren
dhanoren e pashquar, po bie n emroren e shquar: lule: luleje, lulja;
nisuese: msueseje, msuesja; qytetare: qytetareje, qytetarja; studente:
studenteje, studentjaetj.
Emrat femror m -je marrin n gjinore e dhanore njjs t pashquar
alomorfin -je, ndrsa n emroren e shquar -ja, duke rn njra nga dy -je-
t e njpasnjshme: ardhje: ardhjeje, ardhja (jo ardhjeja); shtje: shtjeje,
shtja; korrje: korrjeje, korrja; marrdhnie: marrdhnieje, marrdhnia;
pyetje: pyetjeje, pyetja; ulje: uljeje, ulja.
N trajtn e shquar emrat e lakimit t tret marrin kto mbaresa: E. -a,
Gj. -s(), Dh. -s(), K. -n(), Rr. -s(). Varianti me - fundore i mbaresave
t rasave t zhdrejta del vetm tek emrat q mbarojn me zanore t theksuar.
Shnim. N rasat gjinore, dhanore, rrjedhore t njjsit t
pashquar e n gjith trajtat e njjsit t shquar tek emrat q mbarojn
me -l, -r, si: vegl, motr, bie -ja para /, r: vegle, vegla, vegls,
vegln; motre, motra, motrs, motrn. Po te kta emra si edhe tek
emrat m -ull, -ur n kto rasa rishfaqet tingulli fundor i tems ,
q n emroren e kallzoren njjs t pashquar ka rn prej kohsh:
fluturs, fluturn, kumbulls, kumbulln.
3. 5. 5. Laki mi i katrt. N lakimin e katrt, si u vu re m
sipr, hyjn t gjith emrat e gjinis asnjanse, t cilt nga pikpamja e
ndrtimit jan emra t nyjshm.
Trajta ep
E.
Gj. ...
Dh.
K.
ishquar
tfolur
tfolur-i
tfolur-i
tfolur
Trajta e shquar
tfolur-it
i tfolur-it
tfolur-it
tfolur-it
Rr. tfolur-i tfolur-it
Jk
118 KREUIII
E. tftoht tftoht-t
Gj. /... tftoht-i i tftoht-it
Dh. tftoht-i tftoht-it
K. tftoht tftoht-t
Rr. tftoht-i tftoht-it
Emrat e lakimit t katrt dallohen prej atyre t lakimit t par vetm n
rasat emrore dhe kallzore t trajts s shquar. N kto dy rasa ata marrin
t njjtn mbares -tl-it: t ecur-it, f nxeht-t. N rasat e tjera mbaresat e
ktyre lakimeve prkojn.
Zanorja fundore e tems -, q shfaqet n emroren dhe kall'zoren e
pashquar, do t ruhet n kto dy rasa edhe n t shquarn: t ngrohtt, t
ftohtt, t nxehtt.
Emrat asnjans, me prejardhje nga forma e pjesores s formuar me
prapashtesn -ur, n emroren dhe n kallzoren e trajts s shquar, marrin
alomorfin -it: t ngritur-it, t ecur-it etj.
3. 5. 6. Laki mi i emrave n numri n shums. Emrat e t
katr lakimeve n numrin shums lakohen njlloj. Mbaresat e lakimit n t
dy trajtat i shtohen tems s shumsit.
Trajta e pashquar
E.
Gj.
Dh.
K.
Rr.
E.
Gj.
Dh.
K.
Rr.
E.
Gj.
Dh.
K.
Rr.
lisa
i... lisa-ve
lisa-ve
lisa
lisa-sh
miq
i... miq-ve
miq-ve
miq
miq-sh
peshq
i... peshq-ve
peshq-ve
peshq
peshq-ish
Trajta e shquar
lisa-t
i lisa-ve
lisa-ve
lisa-t
lisa-ve
miq-t
i miq-ve
miq-ve
miq-t
miq-ve
peshq-it
i peshq-ve
peshq-ve
peshq-it
peshq-ve
EMRI
119
E.
Gj. i
Dh.
K.
Rr.
E.
Gj. i
Dh.
K.
Rr.
E.
Gj. i
Dh.
K.
Rr.
nxns
'... nxns-ve
nxns-ve
nxns
nxns-ish
rrufe
'... rrufe-ve
rrufe-ve
rrufe
rrufe-sh
t' drejta
'.... t drejta-ve
t' drejta-ve
t drejta
t drejta-sh
nxn's-it
i nx'n's-ve
nxns-ve
nxns-it
nxns-ve
rrufe-t
i rrufe-ve
rrufe-ve
rrufe-t
rrufe-ve
t drejta-t
i t drejta-ve
t' drejta-ve
t drejta-t
t' drejta-ve
N numrin shums, si u vu n dukje edhe n fillim t ktij paragrafi,
emrat lakohen t gjith njlloj. Format rasore t numrit shums pr emrat q
n kt numr kan nj tem t veant, formohen mbi bazn e ksaj teme.
N trajtn e pashquar mbaresat jan: Gj. -ve, Dh. -ve, Rr. -sh dhe n t
shquarn: E. -t()/-it, Gj. -ve, Dh. -ve, K. -t()/-it si n rasn emrore, Rr. -ve.
Emrat q mbarojn me nj zanore t theksuar: rrufe, kala, qe dhe ata q
mbarojn me nj bashktingllore e theksohen n rrokjen e fundit: miq,
cjep, djem, n emroren dhe'kallzoren e shquar do t shkruhen me - fundore:
rrufet, kalat, qet, miqt, cjept, djemt.
Emrat q n shums mbarojn me dy bashktingllore: peshq, tirq,
turq, krushq, dhe ata q mbarojn me -z, -s, -r, si njerz, msues, tiranas,
prindr, n rrjedhoren e pashquar dhe n emroren e n kallzoren e shquar
marrin alomorfin -ish, prkatsisht -it.
Shnime. 1. N gjuhn e sotme letrare, gjinorja, dhanorja dhe
rrjedhorja e trajts s shquar shums prdoren pa bashktinglloren
fundore -t, q ka qen shenj e ksaj trajte. Duke u mbshtetur n
rrethann e vn n dukje m sipr, se nj emr n gjinoren dhe
dhanoren e pashquar nuk prdoret dot pa fjal prcaktuese t
paravendosura, kto raste do t trajtohen si forma t shquara, megjithse
formalisht paraqiten t pashquara (shih edhe 3.7.5). Edhe pas
120 KREU III
parafjalve q drejtojn rrjedhoren: afr, pran, para etj., emrat n
kto forma jan t shquara: afr kodrave, pran emrave, para
ndrtesave. Kjo provohet duke i kthyer n njjsin e pashquar, ka ria
tregon se nuk mund t thuhet afr kodre, pran ndrtese etj. Ndrtimet
e vjetra para dreke, pas buke, para dite, pas dite me rrjedhore t
pashquar me koh u ndajfoljzuan dhe prfunduan n fjal t
prngjitura, q si t tilla shkruhen bashk: paradreke, paradite etj.
2. Me fjal prcaktuese t paravendosura q rregullisht shkojn
me trajtn e pashquar: kta shok, dy dit, sa vjet, disa muaj, pas
parafjalsh q sundojn rrjedhoren, krahas forms origjinare t
ksaj rase pr t pashquarn me mbaresn -sh, n gjuhn e sotme
letrare prdoret edhe trajta me mbaresn -ve: prej ktyre shokve,
para dy ditve, mbas sa vjetve, para disa muajve. Me premrat
dftor ky prdorim sht ngulitur, ndrsa me numrort themelor,
me premrin pyets sa dhe me premrat e pacaktuar n kto raste
kshillohet trajta me mbaresn -sh:para dy ditsh, mbas sa vjetsh,
para disa muajsh. Te ndrtimet si prej ktyre shokve, pas atyre
pemve, rreth ketyre shtjeve etj. kemi t bjm me trajta t
dhanores q funksionojn si rrjedhore, n pajtim me prirjen e nisur
prej shekujsh pr njsimin dhe shkrirjen e ktyre dy rasave.
3.6. KATEGORIA E SHQUARSIS DHE E PASHQUARSIS
3. 6. Nj ohuri t prgjithshme.Kundrvnia formale trajt e
pashquar I trajt e shquar, q shfaqet n kundrvnien e dy tipave t lakimit
me sistemin e tyre t mbaresave, lakimit t pashquar e t shquar, pr t cilt
u fol m sipr, mbshtetet n kundrvnien kuptimore prkatse. T marra
s bashku, ato prbjn nj kategori gramatikore t veant t emrit. Kuptimi
q fiton emri n trajtn e shquar, quhet kuptim gramatikor i shquarsis. Ai
ka karakter t prgjithshm dhe, si rrjedhim, del jasht caqeve t prmbajtjes
leksikore t ktij ose atij emri t veant.
Por 'sht shquarsia n prgjithsi? Cila sht arsyeja q nj emr t
prdoret n trajtn e shquar?
Dihet se emrat e prgjithshm, q prbjn shumicn e emrave n nje
gjuh, shrbejn pr t emrtuar edhe nj send t veant, q zotron nje
sasi tiparesh individuale, t cilat e dallojn at nga sendet e tjera t s njjts
klas, edhe gjith klasn e sendeve, sipas tipareve t tyre t prbashkta e
m t prgjithshme.
^m'
EMRI 121
Kur emri i prgjithshm tregon nj send t veant, unik, t dalluar nga
endet e tjera t po asaj klase, ai ka nj kuptim t individualizuar. Individualizimi
i ernrit t prgjithshm bhet ose duke e shoqruar at n trajtn e tij t pashquar,
a sht edhe forma baz e emrit, me nj premr dftor: ky djal, ajo shkoll,
0
se duke e vn n trajtn e shquar. N prgjithsi, emri prdoret n trajtn e
shquar, me kuptim t individualizuar, kur, n nj situat t caktuar sendi a
sendet pr t cilat bhet fjal, mendohen si t-vetme, t dalluara nga sende t
tjera t po asaj klase. P.sh., kur vjen ndokush n ndonj shkoll pr t' u takuar
me drejtorin e saj, pyet: A ka ardhur drejtori? Ktu emri drejtori sht vn n
trajt t shquar, sepse nga situata kuptohet se bhet fjal pr nj drejtor t
vetm, t caktuar, pr drejtorin e asaj shkolle.
Treguesit gramatikor t rass emrore t shquar, -i dhe -u pr njjsin
mashkullor, -a pr femroren njjs dhe -t() pr njjsin asnjans dhe pr
shumsin, n vshtrim historik jan format prfaqsuese t nyjave shquese
t dikurshme, q iu prapangjitn tems s emrit, por ruajtn vlerat gramatikore
themelore.
3.7. PRDORIMET KRYESORE TE TRAJTES S SHQUAR
E T TRAJTS S PASHQUAR
3 . 7 . 1 . Ra s t e t e s h q u a r s i s . Prgjithsisht emri del n trajtn e
shquar n kto raste:
1. Kur n t njjtin kontekst prmendet pr t dytn her. Ky tip shquarsie
quhet anaforik. Nj emr, duke u riprmendur n t njjtin kontekst, mendohet
si i caktuar, sepse tashm ai njihet jo vetm nga folsi, por edhe nga dgjuesi,
prandaj edhe vihet n trajtn e shquar. P.sh.: - 'ke q shtyn, more djal,
m shkele! - brtiti nj grua dhe vshtroi me inat nj djalosh, i cili u skuq
dhe atypr aty i krkoi ndjes. Gruas i erdhi keq, kurpafytyrn e turpruar
tdjaloshit. Dyfshatart, ngarkonin dy mushka me vandak misri. Fshatart,
net'ipar udhtart, kthyen kokn. N kto kontekste t njjtat fjal: grua,
djalosh, fshatar, prsriten, prmenden dy her.
M rrall, emri i riprmendur mund t shoqrohet me nj premr
dftor dhe rrjedhimisht, t vihet n trajtn e pashquar. N.kt rast fjala e
trmendur dallohet n nj mnyr m t theksuar, veohet m mir. P.sh.:
W shkurtin e vitit dyzet e dy u zhvillua n Shkodr nj demonstrat. Pr
Plasjen e ksaj demonstrate u b shkas vet armiku.
Nj shfaqje t veant t shquarsis anaforike prfaqson rasti kur fjala
e
riprmendur ka lidhje fjalformuese me fjaln e zn n goj m sipr. T
122 KREUIII
dyja fjalt kan rrnj t prbashkt, por u takojn pjesve t ndryshrne t
ligjrats; e para sht folje, kurse e dyta, emr. M rrall mund t kemi
edhe dy emra me rrnj t prbashkt: Dalngadal filloi t zbardhte. Tok
me zbardhllimn filloi tfrynte era e mngjesit. Kjo tradhti e tronditi tr
Shqiprin, se kt her tradhtari ishte nga shtpia e Kastriotve.
Nj tip m vete t prsritjes prbn rimarrja e emrit me an t mbiemxit
ka bhet pr t mnjanuar monotonin. N kt rast mbietnrj
brendaprbrenda kontekstit emrzohet dhe merr trajtn e shquar, sepse tani
ai prfaqson emrin q shnon nj send q zotron nj tipar t caktuar dhe jo
vet tiparin si t till. P.sh.: Njri ishte nj burr i imt dhe i that, tjetri i
gjat e me mustaqe t zeza. - Pun t mbarl - tha Memoja. - Mbar pa! -
tha i imti (= burri i imt, sqarimi yn).
2. Kur ka njfar lidhjeje objektive, marrdhnie, me nj emr tjetr t nj
konteksti t mparshm ose me tr kontekstin nprgjithsi. N kt rast shkak
i shquarsis nuk sht prsritja, por lidhja logjike e dukurive, sendeve midis
tyre, karakteri i lidhjeve t ndrsjella q ekzistojn midis sendeve. do nocion
lidhet me nj radh nocionesh dhe sendesh t tjera. Kto lidhje bhen shkak i
shquarsis s disa emrave, megjithse kta n kontekst dalin pr her t par.
P.sh.: Pastajiadhavrapitdhedolinxhade, sepaqlargnjautobus. Autobusi
tnbrriti n kthesn e par' dhefrenoi pran tij. Shoferi dhe pasagjert u uditn.
Shkak i shquarsis s emrave shoferi dhe pasagjert sht lidhja q ekziston
midis autobusit nga nj an dhe shoferit zpasagjerve nga ana tjetr. Edhe kt
her, sa shkeli te selishta, u ndal: hoqi qeleshen dhefrkoi kokn. N kt rast
emrat qeleshen dhe kokn, megjithse dalin n kontekst pr her t par, jan t
shquar, sepse ktu kemi marredhnie prkatsie. Kto dy sende jan pjes t
veshjeve (qeleshja) ose t trupit (koka) t personit pr t cilin bhet fjal, jan
pikrisht qeleshja dhe koka e ktij personi. E n mes t biseds iu b sikur dgjoi
nj t trokitur n' port. Pasi heshtn, ai ndenji t mbaje' vesh. E trokitura u
prsrit, po ksaj radhe ipanjohuripo i binte ders me grusht. N kt kontekst
fjala / panjohuri, q del per her t par, vihet n trajt t shquar, sepse ktu
kemi nj lidhje midis nj veprimi (trokitjes) dhe personit q e kryen at, d.m.th-
ktu nuk flitet pr do t panjohur, por pikrisht pr at q trokiste n port.
3. Kur nga situata konkrete, ne' t ciln zhvillohet ligjrimi, merret vesh se
pr kaflitet. Sendi pr t cilin bhet fjal, ndodhet para syve t atyre q bisedojn\
ata mund ta shohin dhe ta prekin, prandaj edhe flasin pr t si pr nj send te
caktuar; p.sh.: Shikoni xheniert, -thaAjseli. - Prsri po rregullojn nj ure-
N kt rast folsi emrin xheniert e prdor n t shquar, sepse ai tregonpersona
q jan t pranishm dhe shihen nga bashkbiseduesit. Upoqn edhe misrat>
tha Rustemi. Burri me mustaqe te' zeza i hodhi syte' nga arrat, po nukfoli. ^
m
EMRI 123
mrat tnisrat dhe arat jan n trajt t shquar, sepse tregojn sende q ndodhen
r a s
yve t bashkbiseduesve.
4. Kur nga informacioni q' kan bashkbiseduesit, merret vesh se bhet
fjal' P
er n
J
e sen
d
a
person pr t cilin ata kane' biseduar me' par, n nj
situat tjetr: Mosflitni me ze' te' lart se do te' m zgjoni djalin, - tha nna.
Npr vepra letrare, n romane e tregime, ndodh shpesh q ky ose ai
emr q tregon nj send t panjohur pr lexuesin dhe prmendet pr her t
par, t vihet q n fillim n trajtn e shquar. Ktu kemi t bjm me nj
nijet stilistik, m ann e t cilit shkrimtari synon t jap prshtypjen e nj
njohurie t mparshme nga ana e lexuesit pr disa detaje t tablos artistike:
Megjdhse i kishte rn ziles tri her, rojtari nuk po dukej ende. N kt
fjali, me t ciln fillon vepra, emri rojtar sht prdorur n trajtn e shquar
q n prmendjen e par, kur ende lexuesi s'ka marr njoftim pr t.
5. Kur shnon sende unike, t vetme n llojin e tyre. Emra t till jan:
dielli, hna, marsi, toka etj., si emrtime trupash qiellor: At' do ta kishte
aty mbi krye pr sa kohe' t shndriste dielli e hna.
N trajtn e shquar vihen edhe emrat e stinve, t muajve t vitit dhe t disa
errave: veri, jug, goren etj., q mendohen si t vetme n radhn e disa dukurive
q formojn nj sasi t mbyllur n pikpamje t numrit t kufizuar: Vera kalohej
sijo m mir. Dielli i marstifilloi t digjte. Ulrima e gorenti zbriste ngapllajat.
Shnim. Emrat e stinve ose t muajve, kur vshtrohen n
prsritjen e tyre periodike, vihen edhe n trajtn e pashquar: Kaloi
nj ver' t gzuar. Nj mars kaq iftoht e me shira si ky i sivjetmi
s 'mbahet mend etj.
Me emrat q tregojn sende unike, afrohen edhe disa emrtime t prbra, t
formuara nga nj emr dhe nj mbiemr. Edhe kto prdoren gjithashtu n trajtn e
shquar: gjuha shqipe, populli shqiptar, letrsia e vjetr shqipe, proletariati evropian etj.
6. Kur shoqrohet nga disa tipafjalsh prcaktuese. Emri i shoqruar
me fjal prcaktuese prdoret rregullisht i shquar n kto raste:
a) Kur ndiqet nga nj premr pronor: shoku im, shoqjajon, djemt
tan, qytetet tona, libri i tij, shokt e tyre etj. N kt rast shquarsia e emrit
kushtzohet nga kuptimi i pronorit, i cili ia ngushton shtrirjen emrit deri n
c
akun e t treguarit t nj ose disa sendeve t caktuara, q i prkasin nj vete
t caktuar. Ndikimi i pronorit sht aq i fuqishm, sa edhe n rastet kur emri
Prihet nga numrori nj me vlern e premrit t pacaktuar, ai vihet prap n
tr
ajtn e shquar. P.sh.: Agimin e shpura n nj' stan te nj miku im oban.
tyj motra ime ishte 70 vjee, kur iu vu shkrimit dhe leximit t shqipes.
124 KREUIII
Vetm n disa raste t veanta, me premrat im, ime, yt, jot t
e
paravendosur, emri del i pashquar: im vlla, jot motr. Kjo shpjegohet m
e
prirjen e gjuhs shqipe q n rastin e fjalve prcaktuese t paravendosura
rolin individualizues ta luaj fjala e par (p.sh.: ky djal);
b) Kur ndiqet nga nj prcaktor i rass gjinore. Gjinorja nga kuptimi
afrohet me premrin pronor, sepse edhe ajo prdoret me kuptim prkatsie
prandaj shkaku i shquarsis mbetet po ai. P.sh.: Gjmimi i topave dhe
krcllimi i pushkve lajmruan q kufoma e Sknderbeut kishte zbritur n
varr. Krisma e nj rrufeje u duk sikur e au tokn dysh;
Shnim. Me nj numr t caktuar emrash q tregojn lidhje
gjaku apo familjare, nyjat i, e, t q u paravendosen ktyre emrave,
perdoren paralelisht e me nj kuptim t ngjashm me pronort e
paravendosur pr dy vetat e para dhe krkojn q emri i paraprir
prej tyre t vihet patjetr n trajtn e shquar, p.sh.: i biri, e mbesa,
t vllezrit, t motrat etj. (kr. me im bir, jot mbes etj.). N kto
raste ata kan kuptimin e pronorit pr vetn e tret (biri i tij, mbesa
e tij, vllezrit e tij, motrat e saj etj.), i cili, si u tha m sipr, e
krkon gjithashtu emrin n trajtn e shquar.
c) Kur ndiqet nga nj mbiemrprejnumror. I prcaktuar nga nj mbiemr
prejnumror i prapavendosur q e karakterizon sendin sipas radhs a rreshtit
q z n numrim, emri del i shquar. Kjo shpjegohet me kt q sendi gjat
numrimit prfaqsohet nj her dhe, rrjedhimisht, mendohet si i caktuar.
Kshtu, thuhet viti i dyt, takimi i par, hera e tret etj. N raste t rralla,
kur emri prihet nga numrori nj, shquarsia neutralizohet dhe ai del i pashquar:
NJ' klas' e par ka msim paradite, tjetra pasdite;
) kur ndiqet nga nj mbiemr n shkall krahasore t sipris absolute.
Vet kjo shkall e bn emrin t tregoj nj a disa sende t vetme, t caktuara:
Agimi ishte puntori me' gazmor i ofiins. Ndoshta pika m e gjeturpr t
admiruar kt' lugin, sht vet Burreli.
N rastet kur mbiemri n shkall krahasore t sipris absolute vihet
para emrit, ky i fundit del i pashquar, ndrsa mbiemri shquhet dhe formalisht
merr trajtn e emrit, megjithse shquarsia i takon emrit dhe jo mbiemrit:
Ishte m i vogli djal i princ Gjon Kastriotit dhe i princeshs Vojsav;
d) kurprcaktohet nga mbiemri ifundit. Ky mbiemr, pr shkak t kuptirnit
t tij, e bn emrin t shnoj nj send t vetm, t dalluar nga t tjert, t
veuar prej tyre, prandaj edhe thuhet: dita efundit, librat efundit etj.;
EMRl 125
dh) kur paraprihet nga premrat e pacaktuar gjith dhe tr. Me kto
fial t paravendosura emrat prdoren gjithmon n trajtn e shquar si n
nijs, ashtu edhe n shums, sepse kuptimi i tyre s'l shteg prjashtimi;
sendet e nj klase a nj send i veant mendohen si dika e tr, e vetme dhe
prcaktuar: gjith qyteti, gjith nxnsit, tr bota etj.;
e) kurparaprihet nga numrort e nyjzuar, si: t dy, t dyja, t katr,
tekatra etj. N t vrtet, si nyjzimi i numrorit, ashtu edhe shquarsia e
em
rit shkakun e kan te prsritja. Kur duam t mos e prsritim emrin e
prdorur m sipr e t shoqruar nga nj numror themelor, mund ta rimarrim
at nprmjet ktij t fundit, q n kt rast nyjzohet dhe funksionon si
emr: Kam dy plag n mushkri. T dyja kanfilluar t m kalben. Gjat
riprmendjes prsritja mund t jet edhe identike dhe emri shquhet pr
arsyet e njohura dhe numrori pr shkakun q u prmend m sipr: Ajo
(lufia, shpjegimi yn) do t deh edhe kta katrpleq, qjan niprit e tu. -
Murat Shtaga vshtroi t' katrpleqt e heshtur.
N situata konkrete emri mund t prdoret edhe pr her t par i
shquar dhe i paraprir nga numrori i nyjzuar: E ma e Murat Shtags
rrintepran vatrs me hall Esman, ndrsa Zara merrej mepunt e shtpis.
T' dyja plakat bisedonin dhe tundnin kryet;
) kur prcaktohet nga njjjali e varur prcaktore me kuptim dallues.
Me an t ksaj fjalie dallohet dhe veohet nj emr i fjalis kryesore, p.sh.:
Kapedani q priste populli, erdhi. Nuk dihet me siguri moti kur lindi
Sknderbeu.
Rolin prcaktues mund ta luaj edhe nj ndajfolje ose nj emr me
parafjal: Mbasi morifiym thell, u lshua n kolltukunpran. Xha Petriti
tr kohn e shkonte n tendn afr rrapit;
f) N disa shprehje frazeologjike. N kto shprehje prdorimi sht i
ngulitur dhe ndryshimi i trajts s emrit ose sht i pamundur, ose on n
shprbrjen e togfjalshit frazeologjik. Frazeologjizmat me emr t shquar
jan m t pakta se ato me emr t pashquar. P.sh.: m merr malli, m z
gjumi, marr fjaln, jep fjaln, vras mendjen, mmorilumi, thyej qafn, i
jap duart, ijap dorn, heq udhn, mbaj fjaln, mbyll gojn etj.
3. 7. 2. Shquarsi a tek emrat e prvem. Emrateprvem
'akohen njlloj si emrat e prgjithshm, prandaj, pr sa i prket kategoris
s shquarsis dhe t pashquarsis, ata u nnshtrohen po atyre rregullave,
d-m.th. mund t prdoren n t dyja trajtat, edhe n t shquarn, edhe n t
Pashquarn.
Shquarsia tek emrat e prvem nuk ka at vler si tek emrat e
Prgjithshm, sepse emrat e prvemjan vetvetiu t dalluar, t individualizuar.
126 KREUHI
N sh<f
lra

e
emrave t prvem nj rol me rndsi luajn edhe arsyet
sintaks*'^nksioni i ktyre emrave n fjali. N funksionet e veta themelore
n at ' ^Q
3
' ^
8
^he
t e
kundrins, emri duhet t jet n njfar mnyre'j
caktuaW bhet ose duke e shoqruar at me fjal t ndryshme prcaktuese
t nart'
flll
'
Bura s
' numror, premra dftor, premra tpacakmar etj., ose
duke e^o trajt t shquar. Mnyra e par thuajse prjashtohet pr emrat
e prvPPr shkak t kuptimit t tyre; sht e parndomt dhe shpesh e
panm^riithuhet, p.sh.: kyBerat, njDurrs, do Tiranet}. Edyta, d.m.th.
sn
q
Ua
(S!,aht br e mundur n radh t par nga faktort sintaksor, nga
forma'f ^
ne t t e
ket
e m r t
i prvem n ato funksione ku edhe emri i
prgji^* ^ ' shquar. S dyti, kt e ka lehtsuar edhe vet kuptimi konkret
i emrJ* tfprvem, q i bn t konceptohen si t caktuar. Prandaj thuhet
Jiratt*
5
kryeqyteti i Shqipris. Naimi shtpoet i madh.
fihn, emrat e prvem n gjuhn shqipe zakonisht prdoren n trajtn
e s h# "
e
kt pik shqipja dallohet nga disa gjuh t tjera. N trajtn e
pash<f
,!r,,a
hasen vetm n disa funksione sintaksore, ku edhe emrat e
prgjjiteMn dalin gjithashtu t pashquar, dhe pikrisht:
jisidajshtime t emrave t shquar: Nfshatin Dushk ata arritn n
mnf>
llsiprcaktor kallzuesor t kryefjals ose t kundrins: Ai djal
quh^- E <l
ua
J
n
Agim, - shpjegoi vajza;
ilsilirror t pandjekur nga fjal prcaktuese: - Lamtumir, Petrit! -
p
r
i
t
W!;
jjtparaprir nga nj mbiemr: Iziu Petrit 'psoi!;
jifaiprdoren me disa parafjal q drejtojn rasn kallzore si dhe me
p
ar2
ji6pre/V Kam vajtur n Mat me qllim q t dal n Martanesh dhe s
andif ^zbres n Elbasan. A tnos vjen prej Malsie, prej Skrapari, prej
Do0,iga Vjosa, nga Devolli, prej Vlore, prej Myzeqeje;
!) a prcaktor n rrjedhore t nj emri t pashquar: ullinj Berati,
djafijokastre, verNarte, mollKore, duhan Shkodreety Ky prdorim
u ta
p stm emrave gjeografik.
fislfuarsia n t gjitha kto raste lidhet me disa faktor q shpjegohen
tekiJtate prgjithshm (shih m posht 3.7.4).
i.7.3. Traj ta e shquar me kupti m prgj i thsues. Emri
i p^itlishm n numrin njjs mund t prdoret n trajtn e shquar edhe
me
(jfkiptim tjetr, t ndryshm nga kuptimi themelor i shquarsis, pr t
c
jli(ifclderi ktu. sht fjala pr prdorimin e tij n kuptim prgjithsues.
Njitfrdorim trajta e shquar e karakterizon sendin si dika q simboliz
n
klajj! si cils i prket. Nprmjet nj frymori ose sendi t caktuar
EMR[ 127
vfaqsohet tr klasa e frymorve ose sendeve q kan tipare t prbashkta
Trajta e shquar me kuptimin prgjithsues prdoret mjaft n gjuhn
. jpe dhe jo vetm n emrat q tregojn lloje ose klasa sendesh, por edhe
e emrat e lnds, n emrat abstrakt etj.: Krrut ndr livadhe shkon kau.
nfrin e vettne e ha ujku. Tek korret gruri, mbillet trfili, elbi dhe misri,
thekra, pambuku, dhe dm e kot s 'mundohet bujku. Puna e bn njeritfn
njeri, moj vajz. S' shpejti n malefillon dbora.
Si shihet edhe nga shembujt, trajta e shquar e rtj emri, kur ky prdoret
xae kuptim prgjifhsues, nuk prcaktohet nga ato kushte q lidhen me
shquarsin e mirfillt. Ktu kemi t bjm m nj vler t veant t trajts
s shquar njjs, q quhet zakonisht vlerprgjithsuese (gjenerike), dhe q
del jasht caqeve t shprehjes s shquarsis s mirfillt t emrit.
3. 7. 4. Kupti mi dhe prdori mi i traj ts s pashquar.
N trajtn e pashquar emri prdoret kryesisht me kuptimin e tij m t
prgjithshm, abstrakt, si prfaqsues i nj klase t tr sendesh q formojn
nj' tip t vetm n baz t tipareve t tyre t prbashkta. Ather emri
paraqitet thjesht si nj emrtim abstrakt, si veshje materiale e nj nocioni t
gjer e t paprcaktuar. N fjalin Un nuk kam vlla emri vlla emrton nj
klas t tr frymorsh si nj tip abstrakt. N fjalin Bisedova me vllan i
njjti emr, i prdorur tashm n trajtn e shquar, emrton nj frymor t
caktuar, t dalluar nga t tjert.
Midis trajts s pashquar dhe trajts s shquar t nj emri t prdorur
me kuptim t prgjithsuar ka afri. Ndryshimi qndron n kt q n trajtn
e shquar me vler prgjithsuese emri i prgjithshm, nprmjet nj frymori
ose sendi t caktuar, q mbart n vetvete tiparet e tr sendeve t klass ku
bupjes, prfaqson gjithkto sende. N trajtn epashquar, prkundrazi,
emri i prgjithshm del thjesht si emrtim i mbar klass s sendeve, t cilat
bashkohen nga tiparet e tyre t prbashkta. Pr ta sqaruar kt, le t
krahasohet i njjti emr njeri i prdorur me t dyja kto kuptime n kt
fjali: Puna e bn njeriun njeri.
Rastet m t shpeshta, kur emri del i pashquar, jan:
1. Si pjes prbrse e kallzuesit emeror. N funksionin e kallzuesit
e
mror emri rregullisht vihet n trajtn e pashquar, i pashoqruar nga numrori
n
J me vlern e premrit t pacaktuar; n kt rast ai jep vetm nocionin e
P
e
rgjithshm t klass s sendeve ku prfshihet sendi i prfaqsuar nga kryefjala
e
fjalis: Sikurtishtedjal, mendontenganjher. Atajanpuntortdalluar.
2. Si prcaktor kallzuesor: Kam pr dshmitar Hamzn, tim nip, qe e
*
af
n pasur p'rkrahs, kshilltardhe shokarmsh.
k
128 KREU III
3. Si prcaktor pa prshtatje, n' rasn rrjedhore, i nj emri tpashqu
Q
n togfjalsha t tipit: mish vii, ve pule, kng dasme, vaj ulliri, /vi'?;'
trenash etj. Nga kuptimi emri n rrjedhoren e pashquar n kt prdorjrv,
sht shum afr mbiemrit dhe me kt shpjegohet trajta e pashquar. N ra
S
t
se pr arsye q dihen, emri i prcaktuar shquhet, prcaktuesi vihet n gjinorei
e shquar dhe fiton kshtu n formn e njjsit t shquar kuptimin prgjithsues
pr t cilin u fol m sipr: Msuesi shqeu nj kallp misri dhefilloi ta zhvishte
- M shum nuk mund t bnim, - tha ai, duke zhveshur kallpin e misrit
Ruajtja e rrjedhores s pashquar n funksionin e prcaktorit t nj emri t
shquar sht e pamundur n gjuhn shqipe, prandaj nga ndrtimi kaJl'n
misri duhet t kalojm patjetr n ndrtimin kallpi i misrit.
4. N disa shprehjefrazeologjike, tformuara zakonisht prej njfoljeje
dhe nj emri: marr frym, shes mend, z bes, ngul kmb, bj dm, bj
fjal, heq dor, v dor, mjep dor etj. N kto shprehje ndrrimi i trajts
s emrit ose sht i pamundur, ose e kthen tofgjalshin frazeologjik n nj
togfjalsh t lir: heq dor - heq dorn, mjep dor - m jep dorn, ngul
kmb-ngulkmbn etj. Shpeshn trajtnepashquar dalinedhe mjaftemra
n disa shprehje frazeologjike q kan marr vler ndajfoljore, ose n nj
kontekst t caktuar fitojn vler ndajfoljore, si: gur mbi gur, shtpi m shtpi,
fshat mfshat etj.
5. N fjali mohore: Mal s 't sheh syri, as breg, as gur. S'ka mbetur
djal n fshat, t gjith ikn n mal me partizant. Prdorimi i trajts s
pashquar me mohim shpjegohet me kt q mohimi n vetvete t jep
prshtypjen e nj sendi t paprcaktuar.
6. Kur tregon njpjes tpacaktuar lnde, d.m.th. kur ka kuptimpjesor
(partitiv). Me kt kuptim prdoren kryesisht emrat e lnds, t cilt tregojn
nj lnd t pandashme e t panumrueshme: ha buk, pi uj, pi ver', blej
djath, shet benzin, nxirret naft, prodhohet vaj, nj kg. miell, nj kv.
sheqer, dy litra qumesht etj.
Me kta afrohen nga kuptimi edhe emrat e numrueshm, kur prdoren
n shumsin e pashquar, pr t treguar nj sasi t pacaktuar sendesh, p.sh.:
pinte cigare, vriste lepuj, bleu moll, ishin hapur fjal, u grumbulluan re
etj.
M rrall kta emra mund t shoqrohen edhe me premrat e pacaktuar
ca e disa: Nga larg dgjoheshiri ca zra, t dobt si zukatje mizash. Kur emn
vjen para foljes, ata rregullisht jan t pamungueshm: Ca avokat, ca
profesor, gjithpo na dalin heronj, ... theror! Po kur ai vjen pas foljes,
zakonisht nuk shoqrohet nga premrat ca e disa: Marrin pjes' edhe sekretar
e
t' organizatave baz' t Partis, drejtues t' organizatave t masave etj.
EMRI
129
Kuptim pjesor kan edhe disa emra q shnojn dukuri t natyrs, n
hprehjet pavetore t tipit: bie bor, bie shi, bie breshr, bie brym, bn
fcmr, bn vap etj.
Me kt tip pashquarsie afron edhe trajta e pashquar e emrave t prdorur
n
g funksionin e kundrins pas foljes kam (pavetore ose vetore): Ku ka tym,
ia edhe zjarr; kam uri; ka nn; ka vlla; ka shtpi. N kto ndrtime
ordorimi i trajts s pashquar lidhet me veorit kuptimore t foljes kam.
7. N krahasimet. Ktu emri i prgjithshm paraqitet si prfaqsues i
pacaktuar i klass prkatse t sendeve me t gjitha veorit e tyre, prandaj
prdoret n trajtn e pashquar: Luftoi si luan. Qndroi si burr!
8. N disa ifte. N kto ifte emrat tregojn frymor a sende q lidhen
ngusht me njri-tjetrin, ose n nj situat t caktuar veprojn s bashku.
Kuptimisht ata jan t shquar, megjithse ktu ideja e shquarsis nuk jepet
me trajtn e vet emrave, por me bashkimin e ngusht t tyre me lidhzn e
n nj trsi t vetme e t prcaktuar: vlla e motr, at e bir, nn e bij,
kmb e duar etj.: Dhe ashtu, at e bir, kndonin t shoqruar nga gurgullima
e ujit dhe nga trokashkat. Kish elur n kanat dyer e dritare. Ai e shikonte
sipo e linin kmb e duar.
9. N funksionin e ndajshtimit. N kt funksion emri paraqitet thjesht
si emrtim, n kuptimin e tij m t prgjithshm, abstrakt, dhe, ashtu sikurse
mbiemri, shrben pr t prcaktuar nj emr tjetr. N saj t rolit caktues
t ndajshtimit, emri i par vihet detyrimisht n trajtn e shquar: Gjith muajin
prill lruan n ara me parmend e me plug. Ti, Shqipri... m jep emrin
shqiptar.
10. Kur paraprihet nga disafjal prcaktuese. Pr vet kuptimin e tyre
kto fjal krkojn q emri t vihet n trajt t pashquar. T tilla fjal jan:
a) Numrort. I shoqruar nga numrort emri del i pashquar, sepse, s
pari, numrori prdoret n ato kontekste ku bhet fjal pr sende q prmenden
pr her t par, dhe, s dyti, kur shoqrohet nga nj numror, emri tregon
n
J pjes t nj klase sendesh: Nplatform rrinin n kmb dy vajza dhe dy
fshatar.
Me numrort afrohen kuptimisht edhe premrat e pacaktuar shum,
P
Q
k, aq, kaq, ca, disa, mjaft. Edhe kur shoqrohen me kto fjal, emrat
v
ihen rregullisht n trajtn e pashquar: Disa puntor po ktheheshin nga
Puna. Petriti dgjonte me shum vmendje.
Numrori nj, kur prdoret si fjal prcaktuese me emra, shpeshher e
"Umbet kuptimin e tij t par, si fjal q shnon sasi, n kundrvnie me
nurnrort e tjer themelor, dhe fiton kuptimin e nj premri t pacaktuar t
P
e
rdorur si mbiemr. N kt rast ai dobson edhe theksimin, bhet fjal
130
KREU III
gati proklitike. Emri i shoqruar me t, tani n trajtn e pashquar, krijon
kundrvnie me trajtn e shquar gjegjse, p.sh.: Nga kasollja doli rtj gm
a
(= njfar gruaje, hprh e panjohur pr bashkbiseduesin). Gruaja i
u
afrua grupit t burrave q kishin ardhur t shihnin shtpin e prishur.
N kt prdorim fjala nj i prgjigjet nga kuptimi dhe funksioni nyjs s
pacaktuar t atyre gjuhve q jan t pajisura me nyja. Edhe n kto gjuh nyja
e pacaktuar pr njjsin ka dal nga i pari numror, i ashtuquajtur themelor.
Me vlern e premrit t pacaktuar, fjala nj shoqron nj emr kur ky shnon
nj send t veant, q ka tiparet e tr sendeve t klass ku bn pjes, por t
padalluar nga t tjert, pra, t paindividualizuar plotsisht. Kshtu, kur themi mjep
nj laps, kemi parasysh nj ndr lapsat, nj laps fardo, s'ka rndsi cilin prej tyre.
Dhe me kt kuptim, fjala nj e shoqron emrin kur ky n kontekst del zakonisht pr
her t par: Tepragu iports qndronin dy hije: njplak dhe njplak.
Po emri i shoqruar me nj mund t prdoret nganjher edhe me kuptim
prgjithsues, ka sht tipike, si e tham, pr trajtn e shquar. Nj njeri
(= do njeri, njeriu n prgjithsi), sado t mira t ketpr veten e tij,
s'mund tjetfatbardh, po t ket kombin e mmdhen e vetfatzi.
Kur prdoret me vlern e vet parsore, si fjal q shnon sasi, num'rori
nj sht i theksuar dhe n kt rast kuptimi i tij mund t prforcohet nga
pjesza vetm: Njjav t tr qyteti u mbajt n gjendje rrethimi. N mbledhje
mungonte vetm nj shok.
b) Premrat dftor. I shoqruar nga premrat dftor ky, kjo, ai, ajo, ata,
ato, emri n gjuhn shqipe rregullisht del i pashquar: - Kur mftuat pr kte'
veprnga shrbimi i Sulltanit, kisha n zemr at dshir q kishit edheju.
Premri dftor i prdorur me kuptim tregues (deiktik) luan nj rol
individualizues t ngjashm me at t nyjs shquese, punn e t cilave, si e
tham, e bjn mbaresat e trajts s shquar. N qoft se dftori nuk ka
kuptim tregues, por anaforik, d.m.th. shrben pr t referuar te nj emr q
sht prmendur m sipr, emri i shoqruar me t mund t jet edhe i shquar.
Qlloi t ishte mytesarifn Berat nj turkoshak me emrin Kadri Pasha. Ky
Pashai nakishte brpara t madhe.
c) Premratpyets cili, ', sa, far; pronort eparavendosur im, ime
yt, jot; premrat epacaktuar ndonj, asnj, do. Si premrat pacaktuar,
ashtu edhe pyetsit kan nj prmbajtje t pacaktuar. Pr premrat pronore
t tipit t msiprm sht folur n pjesn pr shquarsin t ktij kreu. M^
kta premra emrat prdoren gjithmon t pashquar: udi, 'njerz, tg/'^f.
nxitojn. Ka ardhur yt vlla. Doli n oborrin e madh, po s 'pa asgj, astij
e
repart, asnj shok. lu duk sikur ndonj rrufe, gjat nats, kishteflakur te)
at kuror dhe e kishte ln drurin cung.
EMRI 131
\\.Medisaparafjalqdrejtojnrasn kallzore. Ktoparafjaljan:
.. ffbi, nn, npr. N kto ndrtime emri bn punn e nj gjymtyre t dyt
" 'fialis' zakonisht t nj rrethanori, dhe shpreh raporte t ndryshme kohe e
n
di. Meqense ktu kemi t bjm me nj dukuri t rndomt e t lasht,
ta fituar tiparet e nj formule, edhe n rastet kur emri nga kuptimi sht
caktuar, pas ktyre parafjalve ai vihet n trajtn e pashquar: Po ti sa
rdhe, o Ylli, ku shkon tashti? - N shtpi. Ju ma vut mbikrye ktkuror,
. 01 dhat n dor kt shpat. N kto fjali emrat shtpi, krye dhe dor
a
ga kuptimi jan t caktuar.
Kur ka pas nj prcaktor q ia ngushton shtrirjen deri n cakun e t
treguarit t nj sendi t veant, emri prdoret i shquar edhe pas parafjalve
t siprprmendura. Kshtu, le t krahasohen: Fluturonte mbi liqen dhe
Muronte mbi liqenin e Shkodrs; hipi mbi ati dhe hipi n atin e shtpis.
Megjithat, prirja pr t ruajtur trajtn e pashquar edhe n prani t prcaktorit
lca qen aq e fort, sa sot n gjuhn e folur dhe m pak n at t shkruarn
hasen ndrtime me emr t pashquar t tipit: ne' mal t Tomorit, n koh' t
lmit, ne' hyrje t qytetit, t cilat jan pr t' u mnjanuar nga ndrtimet m t
reja: n malin e Tomorit, n kohn e lmit etj.
12. N funksionin e thirrorit. N kt funksion emri del rregullisht i
pashquar: Doktor,jamun, Lavdia. Pangrnepapirs'mbetemi, mojMir.
Vetm kur ndiqet nga nj prcaktor, emri n kt rast mund t vihet
edhe n trajtn e shquar: Oflutura krahshkruar, q fluturon np'r er; O
dUt e djalris, q kishit shum' gzime... Kundrvnia trajt e pashquar /
trajt e shquar ktu ka vetm karakter formal dhe shkaktohet nga faktor
sintaksor. N t vrtet, emri n funksionin e thirrorit kuptimisht sht
gjithmon i caktuar, sepse personi a sendi (i personifikuar) t cilit i drejtohemi,
sht i pranishm. Individualizimi bhet me an t situats.
3. 7. 5. Nj j tsi mi formal i gj i nores dhe dhanores s
shquar me gj i noren dhe dhanoren e pashquar n numri n
s
h u m s . N gjuhn e shkruar n kt shekull mori prhapje nj dukuri q
n
gjuhn e sotme letrare sht br mbizotruese, sht ngulitur dhe ka
'rtuar karakter normativ: rnia e tingullit -t pas mbaress -ve dhe njjtsimi
to
TOial i gjinores dhe dhanores s shquar shums me gjinoren dhe dhanoren
e
Pashquar, p.sh.: Pjesa m e mir e antarve t te' gjitha grupeve jan
l
<*hur ndrmjet tyre ne' veprime luftarake kundr pushtuesve dhe tradhtarve
e v
endit. N xhade kalonin vazhdimisht makinat dhe u binin borive.
Emrat n gjinoren shums antarve dhe grupeve nga kuptimi jan t
"luar dhe qndrojn n vend t formave m t vjetra anetarvet dhe grupevet,
e
Pse, ve t tjerash, emri antarve ka pas prcaktorin t t gjitha grupeve,
132
KREUJII
q e bn t caktuar; emri grupeve prcaktohet nga premri i pacaktuar r
gjitha, pas t cilit emri gjithmon vihet n trajtn e shquar. Po ashtu edh
emri n dhanoren shums borive kuptimisht sht i caktuar, sepse ktu f[i
t
pr borit e atyre makinave q kalonin vazhdimisht rrugve.
Edhe rrjedhorja e shquar e shumsit, e cila n shqipen e sotme ka x~
form me dhanoren, del pa tingullin -t, d.m.th. e njjt me trajtn e pashqu
ar
si n shembujt: kundrpushtuesve dhe tradhtarve, ku emrat jan t shq
Ua
.'
kuptimisht, sepse prcaktohen nga emri i rass gjinore t vendit.
Njjtsimin e ktyre trajtave duhet ta ket br' t mundshm fakti i njo(i
Ut
q emrat e shqipes, si n njjs edhe n shums, n rasat gjinore e dhanore nuk
prdoren n trajtn e pashquar, n qoft se nuk paraprihen nga ndonj fjai
prcaktuese (shih dhe 3.5.2). Nga ana tjetr, n t shquarn, n kto rasa emri
prdoret rregullisht pa fjal prcaktuese: libri i nxnsit dhe nxnsit i dhan
fletlavdrim. N t tilla rrethana, pr numrin shums t ktyre rasave, mungesa
e prcaktorit paraprijs mori kuptimin e nj shenj negative q tregon se ata
kuptimisht jan emra t shquar, megjithse formalisht paraqiten t pashquar.
3.8. FORMIMII EMRAVE.
3. 8. 1. Mnyrat fjal formuese. Emratngjuhnesotmeshqipe
jan nj nga pjest e ligjrats q shtohen dhe pasurohen vazhdimisht me
fjal t reja.
Mnyra kryesore t fjalformimit n klasn e emrave jan prejardhja
dhe kompozimi. Prejardhja mund tjet: 1)prapashtesore; 2) parashtesore,
3) parashteso-prapashtesore, 4) pa ndajshtes. Prejardhja dhe kompozimi
prbjn edhe mnyrat e mirfillta morfologjike t fjalformimit. Me l
krijohen njsi t reja ieksikore nprmjet bashkimit t rrnjve ose temave
t fjalve me ndajshtesa t caktuara (parashtesa ose prapashtesa), ose duke
bashkuar dy tema (n kompozitat).
Por klasa e emrave sht pasuruar dhe pasurohet edhe me mnyra t tjera
fjalformimi si me konversion, d.m.th. me an t emrzimit t pjesve t t p
a
t ligjrats, kryesisht t mbiemrave dhe pjesoreve, dhe me rrugn thjesW
semantike, duke u larguar mjaft kuptimet e fjalve ekzistuese, ka on n nin'
n lindjen e njsive t reja leksikore, n formimin e fjalve homonune.
Ndr mnyrat e formimit t emrave, pr nga prodhimtaria dhe shtnt)
a
vendin kryesor e z prapashtesimi. N vendin e dyt vijn kompozimi
emrzimi. Mnyrat parashtesore, prapashteso-parashtesore dhe ajo pa
ndajshtes
jan pak prodhimtare. T pakt jan dhe emrat e formuar me prngjitj
e
-
r
EMRI
133
Emrat n gjuhn shqipe formohen kryesisht prej foljeve, mbiemrave
,
be
emrave.
3. 8. 2. Formi mi prapashtesor. N analizn e formimeve me
apashtes jan pr t'u vshtruar kto shtje:
^ 1. Tema fjalformuese, nga e cila formohet drejtprdrejt fjala e re,
.
m
th. do t sqarohet nga 'pjes e ligjrats formohet ky ose ai emr me
n
t nj prapashtese t caktuar;
2. prodhimtaria e prapashtess;
3. kuptimet e saj;
4. lidhja midis prapashtess dhe gjinis s emrit.
Keshtu, p.sh. emrat e prejardhur prgjithsim dhe prshndetje jan
formuar nga foljet prgjithsoj dhe prshndet, i pari me prapashtesn -im (si
emr mashkullor) dhe i dyti me prapashtesn -je (si emr femror) dhe tregojn
t dy veprime abstrakte. Si njri, ashtu edhe tjetri tip jan prodhimtar.
Kur analizojm formimet me prapashtesa, duhet t kemi parasysh lidhjen
kuptimore midis tems fjalformuese dhe emrit t prejardhur t formuar prej
saj. Ka edhe emra, te t cilt lidhja kuptimore tashm sht kputur dhe nuk
ndihet m n vetdijen e folsve, ata nuk mund t vshtrohen m si fjal t
prejardhura. T tilla jan, p.sh., emri frym, q nuk ndihet m si nj fjal e
prejardhur nga folja/ryy', po ashm emri qllim dhe bime' nga folja bij (mbij).
N shumicn e fjalve t formuara me prapashtesa, si rregull, theksi
kalon mbi prapashtesn: fshat-fshatdr, (i) bukur - bukuri, lakr - lakror etj.
Vetm n formimet me disa prapashtesa theksi nuk Iviz: vends nga vend,
nxns nga nxn, nisje nga nis etj.
Prapashtesat emrore dallohen pr pasuri dhe shumllojshmri
kuptimesh. Sipas kuptimit q kan, emrat e formuar me prapashtesa i ndajm
n kto grupe kryesore:
1. emra-vetash sipas mjeshtris q ushtrojn, ose vendit ku banojn; 2.
ern
ra sendesh; 3. emra vendesh; 4. emra q shnojn veprime e nocione
abstrakte; 5. emra t prejardhur me prapashtesa q i japin fjals nj ngjyr
e
roocionale - zvoglim, prkdhelje, prbuzje etj.
N emrat e vetave t gjinis femrore shtohet edhe prapashtesa femrorizuese
~
e:
gjykats - gjykatse, nxns - nxns^ malsor - malsore, arktar - arktare.
1. Emrat e prgjithshm t vetave formohen me ann e ktyre
pra
Pashtesave:
a) Me prapashtesn -(js formohen emra njerzish t karakterizuar sipas
f
e
Primit q kryejn, ose profesionit a puns q bjn. U shtohet kryesisht
'Jeve n temn e pjesores, p.sh.: mbledhs, nxns, qits, shits, shkels,
]e
's. Tek emrat e tipit dgjues, hetues, krijues, msues, ndrtues, shkrues
134 KREU111
etj., prapashtesa -s n krye t hers i sht shtuar trajts s pjesores m -
u
ndrtue, msueetj. t dialektit verior. Duke hyr n gjuhnletrare, formim
e ktij tipi kan shrbyer edhe si model pr t krijuar fjal t reja, kshtu n
u krijua nj prapashtes e zgjeruar -ues, me t ciin formohen emra veprue^.
nga foljet m -oj: krkues, lmues, psues, shpues etj. N ndonj rast em
r
formohet edhe nga tema e kohs s tashme: vrass nga folja vras.
Prapashtesa -()s u shtohet edhe emrave gjykats, kalors, lajms, mess
mullis, ndihms etj., q shnojn ushtrues t nj veprimtarie, profesioni
Disa emra t pak shnojn prejardhje: ardhs, vends. Prapashtesa -($),
sht br shum prodhimtare n gjuhn letrare dhe prdoret gjithnj e m
shum pr t formuar emra t rinj.
b) Me prapashtesat -ar, -tar (-atar), -or, -tor (-ator), -ak, -as, -a
n
(-jan), -it, -iot formohen emra t prgjithshm njerzish t karakterizuar
sipas veprimit q kryejn, sipas nj tipari t tyre, sipas mjeshtris q
ushtrojn, po ashtu edhe sipas vendit ku banojn, ose ku kan lindur.
Meprapashtesn -ar formohen kryesisht emra profsioni prej temash emrore:
argjendar, gazetar, kpucar, kopshtar, librar, lopar e\].\ emra t vepruesit nga
folje: kundrshtar (kundrshtoj), dhe mjaft emra banorsh t nj vendi: jushar,
fshatar, qytetar, gjakovar, kolonjar, korar, kosovar, myzeqar, pogradecar tiy
Me prapashtesn -tar formohen prej temash emrore emra q tregojn
njerz t karakterizuar sipas veprimit q kryejn: dshmitar, lajmtar, lufttar,
shkaktar, udhtar, gjahtaret}., dhe sipas mjeshtris, specialitetit: arsimtar,
farktar, kngtar, lundrtar, zdrukthtar, gjuhtar, shkrimtar.
Variant i zgjeruar i saj sht prapashtesa -atar: peshkatar, pushkatar.
Prapashtesa -tar sht prodhimtare.
Prapashtesa -or, q sht mjaft prodhimtare n formimin e mbiemrave,
tek emrat ka nj prdorim t kufizuar. Me t formohen kryesisht ernra
banorsh: malsor (malsi), mirditor, zadrimor, dhe pak emra t tjer:
dasmor, drejtor (drejtoj), kmbsor (kmbs).
Me prapashtesn -tordhe variantin e zgjeruar t saj -atorjan forrnuai
vetmpakfjal, si:fajtor, minator, murator, puntor, vjershtoret). Ajofltf
koh sht mnjanuar nga prapashtesa -tardhe sht br joprodhimtare.
Me prapashtesn -ak (-arak) jan formuar disa emra banorsh: austri^
belshak, durrsak, fierak, gramshak, ulqinak, dhe pak emra t tjer njerz
s
sipas nj karakteristike q prmban tema fjalformuese, e cila mund t ef'
folje: dshtak (dshtoj), emr: pazarak (pazar), mbiemr: zezak (i zi)- E
s
prapashtes joprodhimtare.
Me prapashtesat -an (-jan), -as, -jot (-iot) formohen emra vetash 1-
tregojn banorin e nj vendi ose prejardhjen e tij nga nj vend: divt
EMRI 135
iorean, kuksian, matjan, pejan, shkodran, shaljan; beratas, elbasanas,
Mvafts, kurveleshas, tiranas, tropojas; gjirokastrit, libohovit; himarjot,
iu
jot, mallakastriot. M e prhapur nga kto sht prapashtesa -as.
c) Pr formimin e emrave t vetave prdoren edhe disa prapashtesa t
r
eja t burimit t huaj, si: -ist, -ik, -ant, -ent, -ier (-er)
Prapashtesa -ist sht br prodhimtare n gjuhn shqipe. Me ann e
ksaj prapashtese prej temash emrore formohen emra q tregojn veta t
karakterizuara sipas mjeshtris q ushtrojn, ose puns q kryejn: artist,
c
intralist, elektricist, ekskavatorist, futbollist, karikaturist, kitarist, makinist,
pianist, shahist, specialist, sportist, violonelist.
Me ann e prapashtess -ist formohen edhe emra ithtarsh (ndjeksish)
t nj rryme ose doktrine. Kta emra formojn ifte me emrat abstrakt m
-ilm: anarkist (anarkizm), idealist (idealizm), imperialist (imperializm),
lcotnunist (komunizm), marksist (marksizm), materialist (materializm).
Prapashtesa -ist sht bashkuar edhe me tema fjalsh t gjuh shqipe, jo
t huazuara: ballist (Ball), majtist (i majt).
Emrat e formuar me prapashtesat -ik, -ant, -ent, -ier (-er), t cilat mund t
dailohen si prapashtesa fjalformuese n gjuhn shqipe, jan t pakt: nevrastenik
(nevrasteni); diplomant (diplom), emigrant (emigroj), kursant (kurs), muzikant
(muzik); asistent (asistoj), referent (referoj); bankier (bank), boksier (boks),
karrocier (karroc), kombajner (kombajn), magazinier (magazin), portier
(port). M prodhimtare paraqitet prapashtesa -ier (-er), e cila mund t bashkohet
edhe me tema emrash q sot ndihen si fjal shqipe: karroc, port.
Shnim. Prapashtesat e burimit turk -i dhe -xhi, q qen br
prodhimtare n gjuhn shqipe n formimin e emrave t vepruesit,
me koh erdhn e u zvendsuan nga prapashtesa shqipe. Prdoren
ende nj numr fjalsh t formuara me kto prapashtesa, si: bojaxhi
(boj), fshesaxhi (fshes), hallvaxhi (hallv), hanxhi (han), kallajxhi
(kallaj), qiraxhi (qira), shakaxhi (shaka), sahati (sahat), teneqexhi
(teneqe), zanati (zanat). Pjesa m e madhe i takojn m tepr leksikut
historik. N nj numr rastesh kjo prapashtes ka marr ose sht
duke marr nj ngjyrim keqsues: kalemxhi (kalem).
Emra t vetave t formuar me prapashtesa t huaja kan edhe fjalt
P
r
gjegjse t gjinis femrore. Me prjashtim t formimeve me prapashtesn
tu
rke -xhi, t cilat n gjinin femrore marrin prapashtesn -esh: hanxhi
'hanxhesh, qiraxhi - qiraxhesh etj., n rastet e tjera prdoret prapashtesa
"*" asistente, portiere, kursante, shahiste, traktoriste.
L
136
KREUIII
2.. Pr formimin e emrave t sendeve, n gjuhn e sotme shqipe prd
0
r
e
prapashtesa t' shumta e t ndryshme, disa nga t cilat shrbejn pr t forrnu
a
edhe emra vetash: -()s, -or(e), -ar. Me nj kuptim konkret, pr t formu
a
emra sendesh, jan prdorur edhe prapashtesat e emrave abstrakt: -es' dii
e
-je. Prapashtesat e tjera jan: -ishte, -()sir(a), -urin(a), -ac, -ae, -e.
Me ann e prapashtess -()s(e) formohen prej foljesh dhe emrash
emra mashkullor e femror' q tregojn nj' vegl, orendi a pjes veshjeje'
els (el), grykse (gryk), mats (-mat), ndezs (term ushtarak, ngandez)
ndenjse (ndenjur), pets (pet). F\ah prparse ka dal nga ndajfo\ja prpara
Me ann e prapashtess -or(e) formohen sidomos emra t gjinis
femrore e pak emra mashkullor, q emrtojn sende t ndryshme, rnjdis
tyre edhe vegla, sipas lnds (materialit) ose shrbimit q kryejn: akullore
(akull), avullore (= anije me a\w\\), fletore (flet), gushore (gush), lakror
(lakr), qumshtor (qumsht), qafore (qaf), qarkore (qark), rregullore
(rregull), verore (ver).
Formimet me prapashtesn -ar(e) jan t pakta: ditar (dit), koshar
(kosh), vjetar (me kuptimin "anuar", nga vjet), dritare (drit).
Me prapashtesen -es jan formuar, nga tema foljesh t zgjedhimit I
(n kohn e tashme), emra sendesh (midis tyre edhe veglash) t emrluara
sipas puns q bjn, ose sipas procesit, prfundimi i t cilit jan: frges
(frgoj),fshes (fshij), kulles (kuiloj), mbules (mbuloj), ndrtes (ndrtoj),
shtes (shtoj), shtres (shtroj), shkres (shkruaj), urdhres (urdhroj).
Emrat e sendeve t formuar meprapashtesn -je, jan t pakt: kmbje
(kmb), sheshje (shesh), mbathje (mbath), veshje (vesh). Me kt
prapashtes, si do t sqarohet m posht, formohen kryesisht emra veprimi.
Me an t prapashtesave -ishte, -urin(a) formohen emra femror' q
prdoren vetm n shums, me kuptim prmbledhs. Formimet me
prapashtesn -ishte jan t pakta: barishte-t, farishte-t. M prodhimtare sht
prapashtesa -urin(a), me ann e s cils formohen emra q tregojn zakonisht
nj shumic llojesh t ndryshme t nj sendi ose sendesh t nj lnde: degurina
(deg), halurina (hal), hekurina (hekur), mbeturina (mbetur), pemurina
(pem), plakurina (plak), qelqurina (en prej qelqi), shpesurina (shpes)-
Me prapashtesn -()sir formohen emra q karakterizojn nj send
nga pikpamja e nj tipari t tij, t shprehur nga nj mbvemr: mblsir ('
mbl), kalbsir (i kalbur), vjetrsir (i vjetr). Emri voglsira-t prdoret
kryesisht n shums.
EMRI
137
P
!
Shnim. Prapashtesat -a(e), -ashk, -a n formimin e
emrave t sendeve nuk jan prodhimtare: gjemba (gjemb), luga
(lug), furrae (furk), ngarkae (ngarkoj); dorashk (dor),
gjurmashk (gjurm); thumbac (thumb), kupac (kup).
Me fjalt argjende, bakre prapashtesa e numrit shums -e ka marr
lotsisht vler fjalformuese, sepse kuptimet e fjalve kan ndryshuar
lcrejtsisht: argjendet jan sende t bra prej argjendi, stoli t ndryshme,
ndrsa bakret jan en prej bakri. T dyja fjalt prdoren vetm n shums
e
kan kuptim prmbedhs.
3.. Pr formimin e disa emrave t prgjithshm t' vendeve p'rdoren
prapashtesa -ishte (-isht), -ore, -tore, -in', -aj,
Me prapashtesn -ishte dhe variantin e saj -isht, prej temash emrore
formohen fjal q tregojn prgjithsisht vendin ku gjendet me shumic sendi
iemrtuar nga tema fjalformuese: fidanishte (fidan), lulishte(lule), misrishte
(misr), pemishte (pem), plehrishte (plehra), ranishte (ran), thekrishte
(thekr), ahisht (ah), gurisht (gur), lajthisht (lajthi), rrapishte (rrap),
ullisht (ulli), zallisht (zall), zhurisht (zhur) etj. Disa emra t formuar me
kt prapashtes vijn nga folje ose mbiemra dhe tregojn nj vend sipas
karakteristiks s dhn prej tems fjalformuese: punishte (punoj), lirishte
(ilir).
Me prapashtesat -ore dhe -tore formohen emra q tregojn vendin ku
mbillet, nxirret, prpunohet e shitet nj send ose sht i lidhur me nj send a
pun. Ato u shtohen temave emrore e m rrall atyre foljore e mbiemrore:
elbore (ar q ka qen mbjell me elb), misrore (misr), gurore (gur),
kripore (krip), mngjesore (mngjes), bulmetore (bulmet), mbltore (t
mbla), gjelltore (gjell), fjetore (fjetje), thertore (ther). N disa formime
prapashtesa -ore tregon nj vend sipas karakteristiks s tems fjalformuese:
bregore (b?eg),fushore (fush), hamullore (hamull), gropore (grop), lugore
(lug), shpesh me kuptim zvoglimi: fushore "fush e vogl".
Shnim. Prapashtesa -ore sht prdorur edhe n terminologj
pr t formuar sidomos nj numr t mir termash gramatikore
p.sh.: bashktingllore, buzore, dhmbore, grykore, hundore
zanore, emerore, dhanore, gjinore, kallzore, rrjedhore, vendore
dftore, dshirore, habitore, kushtore, lidhore, urdhrore
paskajore, prcjellore, pjesore etj. Mjaft prej tyre kan dal nga
emrzimi i mbiemrave prkats me elips t emrave ras, mnyr
etj. (p.sh.: raraemrore > emrorja, mnyra dftore > dftorja)
138 KREUIII
Po sot n analizn strukturore motivohen m shum me formimi
n
e drejtprdrejt prapashtesor se me konversionin.
Me prapashtesn -in jan formuar pak emra vendesh sipas nj cilsj
e
q shnon tema fjalformuese (emrore, foljore, mbiemrore): mendin
(mend), kthin (kthej), kodrin (kodr), lugin (lug-u), rrafshin (rrafsh)
rrethina-t (rreth), zallin (zall), gremin (gremis) etj. sht prapashtes
dialektore, q ka fituar nj far prhapjeje edhe n gjuhn letrare.
Me kuptimin e saj prdoren m rrall pr t formuar emra vendesh
prapashtesat -()tir e -()sir: shkrettir (i shkret), zbraztir (zbraz
zbrazur), hapsir (i hapur).
Shnime. 1. Me kuptimin e prapashtess -ishte prdoret edhe
prapashtesa -aj (-naj), e cila ka nj shtrirje dialektore: dushkaj
(dushk), lisnaj (lis), ujnaj (uj), po q ka nisur t hyj edhe n
gjuhn letrare: akullnaj.
2. Disa formime t tjera me prapashtesn -i q tregojn nj
mjeshtri, prdoren njkohsisht edhe pr t shnuar vendin ku punojn
njerzitqushtrojnktmjeshtri: argjendari, rrobaqepsi, zdrukthtan.
Gjith emrat e vendeve t formuar me kto prapashtesa jan femror.
Sh'nim. Disa emra t' gjinis' mashkullore, t formuar nga
foljet me an t prapashtess -im, si: burim (buroj), strehim (strehoj),
kan marr edhe nj kuptim konkret dhe tregojn nj vend sipas
tiparit t veprimit.
4. Numri i emrave abstrakt t formuar me an prapashtesash sht shtuar
mjaft. Kjo gj lidhei sidomos me shkalln e zhvillimit politik, ekonomik e
kulturor t popullit ton, me nevojn pr t shprehur nocione abstrakte n
sfern e politiks, shkencs, kulturs, artit, administrats, prodhimitetj. Prandaj
edhe emrat e ksaj kategorie prdoren m shum n Ietrsin e gjinive t
ndryshme. Me kalimin e kohs, formimi me prapashtesa thuajse ka mnjanuar
mnyrn e emrzimit t pjesoreve dhe t mbiemrave, q ka qen mnyra rrt
prodhimtare pr formimin e emrave abstrakt n shqipen e shkruar deri ne
fillimet e Rilindjes son kombtare n shekullin e nntmbdhjet.
Pr formimin e emrave abstrakt prdoret nj numr relativisht i madh
prapashtesash, por ato jo t gjitha dallohen pr nj prodhimtari t madhe-
Gjallria sht prqendruar n disa prej tyre.
EMRI 139
a) Me ann e prapashtesave -i, -()si, -()ri formohen, kryesisht prej
jflbiemrash dhe emrash dhe m pak prej foljesh, ndajfoljesh e premrash,
einra femror q tregojn nj veori ose cilsi abstrakte.
Prapashtesa -i u shtohet temave t mbiemrave q mbarojn me
bashktinglloren -r (shumica jan mbiemra prejpjesor), si edhe disa emrave
;ne nj struktur t ngjashme me kta mbiemra: bukuri (i bukur), dituri (i
ditur), lumturi (i lumtur), njohuri (i njohur), pasuri (i pasur), vatfri (i varfr),
verbri (i verbr), dhelpri (dhelpr), kusari (kusar), mjeshtri (mjeshtr).
Formimet prej mbiemrave dhe foljeve me nj struktur tjetr jan m t
pakta: lagshti (i lagsht), ligshti (i ligsht), liri (i lir), plogshti (i plogsht),
pabesi (i pabes), lakmi (lakmoj), dredhi (dredh). Fjalt befasi dhe tepri
jan formuar prkatsisht nga ndajfoljet befas e tepr.
Prapashtesa -()si u shtohet kryesisht temave t atyre mbiemrave q
mbarojn me zanoren - t patheksuar, me grupet e tingujve -r, -l, si edhe
disa mbiemrave dhe emrave q mbarojn me bashktingllore t tjera, t
ndryshme nga bashktingllorja -r, e theksohen n prgjithsi n rrokjen e
fundit: embelsi (i mbl), fatbardhsi (fatbardh), fatkeqsi (fatkeq), gjakftohtsi
(gjakftoht), ligsi (i lig), madhsi (i madh), mbarsi (i mbar), gjatsi (i
gjat), nxehtsi (i nxeht), poshtrsi (i poshtr), rndsi (i rnd), vjetrsi (i
vjetr), zemrgjersi (zemrgjer), miqsi (nga shumsi i emrit mik), armiqsi
(nga shumsi i emrit armik), vazhdimsi (vazhdim). Fjalt e formuara nga
foljet dhe ndajfoljet me ann e prapashtess -()si jan m t pakta: mundsi
(mund), ngutsi (ngutem), knaqsi (knaq), bashksi (bashk), largsi (larg).
Fjalt cil'si e sasi jan formuar prkatsisht nga premrat pyets cili e sa.
Shnim. N fjalt dobsi (i dobt), przemrsi (i przemrt),
pjerrsi (i pjerrt), dendsi (i dendur) kan rn tingujt fundor -t,
-ur t temave fjalformuese.
N formimin e emrave abstrakt prej temave t mbiemrave dhe t emrave
prapashtesa -()ri ka nj prdorim m t kufizuar, sepse sht mnjanuar
nga prapashtesa tjetr sinonimike me t, -()si. E gjejm vetm n pak fjal,
si: besnikri (besnik), djalri (djal), fisnikeri (fisnik), gjallri (i gjall),
nusri (nuse), pleqri (nga shumsi i emritpfafc), skllavri (skllav), trimri
(trim), vajzri (vajz).
Kjo prapashtes sht gjallruar koht e fundit. Me t formohen emra
prej mbiemrash t prejardhur me prapashtesn -shm: domosdoshmri (i
domosdoshm), ligjshmri (i ligjshm), ndershmri (i ndershm),
papajtueshmri (i papajtueshm), partishmri (i partishm), pavdekshmri (i
140
KREUlll
pavdekshm) etj. N disa formime, si pjellshmri, gatishmri mund t flitet
edhe pr nj prapashtes t re -shmri, q ka dal pr analogji me fjalt e
msiprme (shih dhe 2.1.9).
Shnim. Midis prapashtesave -/, -ri dhe -si vihen re edfie
dallime kuptimore n fjal t formuara prej s njjts tem: /;>;'
dhe lirsi, madhsi dhe madhri, pleqsi dhe pleqri.
Prapashtesat -i, -()ri, -()si prdoren pr t formuar edhe emra
prmbledhs. Shpeshher e njjta fjal ka edhe kuptim prmbledhs, edhe
kuptim abstrakt, sipas kontekstit. Nga kto tri prapashtesa m prodhimtare
sht prapashtesa -()si.
Shnim. Me kuptimin e ktyre prapashtesave prdoren edhe
prapashtesat -()zi dhe sidomos -()sir, t cilat i gjejm n fjal si:
djallzi (djall), marrzi (i marr); errsir (i errt), lagsir (i iagt),
shtrenjtsir (i shtrenjt), thatsir (i that), vransir (i vrant) etj.
b) Emrat abstrakt q emrtojn veprime ose gjendje, formohen prej
temave foljore me an t prapashtesave -im, -je, -es, -at, -im, -m
Prapashtesat -im dhe -je jan prodhimtare, sidomos n gjuhn letrare. Nga
kuptimi ato jan plotsisht sinonimike me njra-tjetrn dhe dallohen vetm
nga karakteri i lidhjeve, nga temat fjalformuese. Nga kjo pikpamje midis
ktyre prapashtesave vihet re nj vij e qart ndarjeje. Atje ku prdoret
prapashtesa -im, n prgjithsi nuk mund t prdoret prapashtesa -je.
Prapashtesa -im bashkohet me temn e kohs s tashme t foljeve m -
oj dhe -ej. Me ann e ksaj prapashtese formohen emra veprimi t gjinis
mashkullore: besim (besoj), dorzim (dorzoj), drejtim (drejtoj), fillim (filloj),
gjykim (gjykoj), kmbim (kmbej), krcim (krcej), plqim (plqej), pranim
(pranoj), rrfim (rrfej), rrmbim (rrmbej), shikim (shikoj), shkatrrim
(shkatrroj) etj. N ndonj rast prapashtesa -im i sht shtuar nj teme foljore
q mbaron me bashktingllore: armatim (armatos), prdorim (prdor),
varrim (varros), vendim (vendos), ose edhe nj teme emrore: terracim
(terrac) sipas analogjis, duke nnkuptuar nj folje terracoj.
Shnim. Nga grupi i foljeve m -oj, bjn prjashtim vetffl
foljet blej e gjej, nga t cilat emri i veprimit formohet me
prapashtesn -je: blerje, gjetje, nga tema e pjesores.
EMR! 141
Fjalt e formuara me prapashtesn -im mund t tregojn edhe rezultatin
ve
primit:./zrim (fitoj), gatim (gatuaj), shkrim (shkruaj), trashgim (trashgoj),
tre
gim (tregoj), vrtetim (vrtetoj) etj.
Me ann eprapashtess -je formohen emra veprimi t gjinis femrore.
prapashtesa -je bashkohet me temn e pjesores s foljeve q mbarojn me
j,
aS
hktingllore, me pjesoren e foljeve m -iej, -yej, -yj, -ij, me at t
foljeve
t e
parregullta, si edhe me pjesoren e foljeve m -uaj. Foljet e grupit
t fundit n kt form, ashtu si n t kryern e thjesht, e zgjerojn temn
me -t a -jt. Nga kto s'e kan kt zgjerim disa folje si: gatuaj, paguaj,
shkruaj. Shkurt, emrat prejfoljor t veprimit me prapashtesn -je formohen
rregullisht nga gjith foljet e tjera, ve grupit t foljeve m -oj dhe -ej, t
cilat, siu tha, marrinprapashtesn -im, p.sh.: veshje (veshur), lindje (lindur),
marrje (marr), njohje (njohur), prkrahje (prkrahur), zierje (ziej), lyerje
(lyer), thyerje (thyev),fshirje (fshir), ngrirje (ngrir), tharje (thar), qarje
(qar), hyrje (hyr), dhnie (dhn), rnie (rn), mbrojtje (mbrojtur), ruajtje
(ruajtur), vuajtje (vuajtur).
Shnim. Vetm prej ndonj foljeje njrrokshe m -oj, emri
i veprimit formohet me prapashtesn -je dhe jo -im: uarje (oj),
shkuarje (shkoj). Emrat kamje, ngasje, vrasje bjn prjashtim
nga rregulla e prgjifhshme, sepse nuk formohen nga temat e
pjesores: pasur, ngar, vrar, por nga ajo e kohs s tashme: kam,
ngas, vras.
Edhe n formimet me prapashtesn -je ka emra q tregojn rezultatin e
veprimit: humbje (humbur), mbetje (mbetur), shfaqje (shfaqur), shkrirje
(shkrir).
Lidhjet fjalformuese prapashtesa -je i ka m t gjera por, meqense
grupi i foljeve m -oj, prbn shumicn e foljeve t gjuhs shqipe, prapashtesa
-im sht m prodhimtare. Pothuaj nga do folje m -oj formohet nj emr
prejfoljor i veprimit me prapashtesn -im. Shtrirja e madhe e formiraeve
prapashtesore n emrat e veprimit e ka ngushtuar shum sfern e prdorimit
t e
emrave prejfoljor asnjans dhe u ka dhn atyre nj karakter arkaik.
Megjithat, ka edhe raste q emri prejfoljor asnjans, i cili e ka m t theksuar
kuptimin e procesit, sht i pazvendsueshm. Disa her sht br edhe
n
J diferencim i qart n kuptim (krahaso: tfolurit dhefolje, t menduarit
dhe nxendim, t shkruarit dhe shkrim).
Pr formimin e emrave abstrakt t veprimit jan prdorur edhe kto
Ptapashtesa: -es, q sht pak prodhimtare, dhe -at, -m, -im, t cilat n
142 KRESJ ([(
gjuhn e sotme letrare nuk jan prodhimtare. Emrat e formuar me kto
prapashtesa jan femror.
Prapashtesa -es', sikurse prapashtesa -im, u shtohet kryesisht ternave
t foljeve m -oj:jetes (jetoj), harres (harroj), martes (martoj), munges
(mungoj), prtes (prtoj). Shumica e emrave t formuar me kt prapashtes
kan marr kuptimin e rezultatit t veprimit: krijes, ndrtes, ngarkes,
shartes, shtes.
Midis emrave t formuar me prapashtesn -im dhe atyre q jan formuar
me prapashtesn -es nga e njjta folje, sht br nj diferencim n kuptimin
e tyre. Emrat e formuar me prapashtesn -es kan marr kuptimin e rezultatit
t veprimit ose plotsisht kuptime konkrete, ndrsa emrat e formuar me -im
ruajn kuptimin abstrakt: ankim - ankes, frgim -frges, krijim - krijes,
kullim - kulles, ngatrrim - ngatrres, shartim - shartes etj. Pr ndonj
emr t prejardhur me prapashtesn -es nuk ekziston formimi me -im, por
emri prejfoljor asnjans q ka dal nga emrzimi i pjesores: jetes - tjetuar,
munges - t munguar. N kto raste dhe n disa prdorime t tjera, ku fjala
ka kaluar n term, kuptimi abstrakt sht br i qndrueshm: harres, kujtes
(terma t psikologjis).
Prapashtesa -at del vetm n pak fjal, disa nga t cilat kan marr
edhe kuptimin e rezultatit t veprimit: drgat (drgoj), dhurat (dhuroj),
kafshat (kafshoj), lngat (lngoj), lvdat (lvdoj), ligjrat (ligjroj),
shtrngat (shtrngoj), urat (uroj), zemrat (zemroj). Krahas ktyre jan
zhvilluar edhe formime me prapashtesn -im: lngat - lngim, zemrat
- zemrim, t cilat i kan br arkaike formimet me prapashtesn -at.
Shnim. Fjalt ligjrim, shtrngim, urim dallohen kuptimisht
nga fjalt prgjegjse t formuara prej s njejts folje me
prapashtesn -at: ligjrat, shtrngat, urat.
Disa emra t huaj m -acion e ndonj tjetr kan marr n gjuhn
shqipe trajtn me -at: administrat, organizat, situat (e prdorur zakonisht
me nj kuptim pak a shum konkret), shoqat. Emrave administrat,
organizat u prgjigjen fjalt me kuptimin abstrakt administrim (administroj),
organizim (organizoj).
Me prapashtesn -m (-im) jan formuar emra veprimi prej foljesh.
Prapashtesa -m u shtohet kryesisht temave t prbashkta t s kryers s
thjesht dhe t pjesores t disa foljeve: britm (brtas, brita), krism (krcas,
krisa), klithm (klthas, klitha); n disa raste i shtohet edhe tems s kohs
s tashme: dridhm (dridhem), ose tems s prgjithshme t foljes: ndihrn
EMRI 143
rfih)' M
e
P
r a
P
a s n t e s e n
-mjan formuar emra veprimi edhe nga disa folje
tiera nr -ij' angullim (angullij), blegrim (blegrij), bubullim (bubullij),
h
i
n
ollim (hingllij), piptim (piptij), pshertim (pshertij), sokllim
/sokllij). ulurim (ulurij), uturim (uturij), vettim (vettij). Formimet me
variantin -im' i gjejm vetm n pak emra q vijn prej foljesh m -oj dhe
ei' gurgullim (gurgulloj), xixllim' (xixlloj), vrshllim (vrshllej).
c) Pr formimin e emrave abstrakt n gjuhn shqipe prdoren edhe
disa prapashtesa t huaja, si: -llk, -izm, -azh, -ur
Meprapashtesn turke -llkjm formuar prej fjalsh turke, n ndonj
ra
st edhe prej fjalsh t tjera, emra q tregojn nj cilsi ose veori abstrakte,
zakonisht me nj ngjyrim stilistikor keqsues: avokatllk (avokat), batakillk
(bataki), budallallk (budalla), fodullk (fodull), fukarallk (fukara),
hajdutllk (hajdut), maskarallk (maskara). Kto fjal i prkasin m tepr
gjuhs s folur dhe kan ardhur duke u paksuar. N gjuhn letrare mjaft
prej ktyre jan zvendsuar nga formime me an prapashtesash t burimit
shqip dhe nga fjal shqipe. Kshtu, budallallksht zvendsuar nga marrzi,
fodullk nga mendjemadhsi, hajdutllk nga kusari a vjedhje etj.
Nprmjet huazimeve t tiila si: automobilizm, burokratizm, fanatizm,
feudalizm, kapitalizm, komunizm, leninizm, marksizem etj. ka hyr edhe
prapashtesa -izm, me t ciln jan formuar edhe brenda shqipes fjal t tilla
t prejardhura si: djathtizm, majtizm, shkollarizm, zyrtarizm. Shumica e
emrave m -izm formojn ifte, si u tha m sipr, me emrat e vetave m -
ist: kapitalizm - kapitalist, leninizm - leninist, parashutizm - parashutist.
N disa formime tema fjalformuese dallohet vetm nga kundrvnia me
emra m -ist, sepse nuk ekziston e veuar n gjuhn shqipe: optimizm -
optimist, pesimizm - pesimist, purizm - purist, revizionizm - revizionist,
shovinizm - shovinist, turizm - turist (shih 2.1.11 .b).
Prapashtesa -azh sht pak prodhimtare dhe del vetm n disa fjal q
tregojn veprime ose cilsi abstrakte: grupazh (grup), montazh (montoj),
pilotazh (pilot), sabotazh (sabotoj), spiunazh (spiun), tonazh (ton).
Po ashtu n pak emra del edhe prapashtesa -ur: agjentur (agjent),
o-rkitektur (arkitekt), korrektur (korrektor), skulptur (skulptor).
N disa fjal t burimit t huaj mund t veojmprapashtesn -ik, me
t ciln formohen emra q tregojn nj fush t dijes a t veprimtaris, si:
Mletik, estetik, metodik, metrik.
5. Disa prapashtesa u japin emrave ngjyrime t ndryshme ndjenjsore
"he shprehse. Shum emra, duke marr nj prapashtes, pa e ndryshuar
^ptimin e tyre leksikor, fitojn nj ngjyrim ndjenjsor prkdhelie,
P
e
rkdhelie e zvoglimi njkohsisht, ose vetm zvoglimi. Po ashtu, prej
144 KREUili
emsltse prej pjessh t tjera t ligjrats formohen emra me nj kunf
prtesa keqsues (pejorativ). Pr t dhn kt ngjyrim prdoren &
prapfea t caktuara.
tfashtesat m t prdorshme me kuptim prkdhelie e zvoglimi ia
n
-th tii). Prapashtesa -th u shtohet emrave mashkullor, ndrsa -xM-\
emiJilemror: birth, djalth, ishullth, kryeth, qytetth, vllimth, ^
zogliz, copz, folez, foshnjz, lajthiz, lulez, portz, shtpiz, z
0
g'
etj.Hyja prapashtesat gjejn prdorim veanrisht t gjer n kriji
met
poet
Shnim. Disa formime me kto prapashtesa, q kan dal n
baz t prngjasimit me sendet q shnon tema fjalformuese, kan
nj kuptim leksikor t ndryshm nga ai i fjals prej s cils jan
formuar: fikth (pjesa e ngritur dhe e dal jasht n fyt), kmbz (e
pushks), njerith, qiellz, zokth (i krahut) etj.
ftf ktyre, me kuptim prkdhelie ose zvoglimi, rrall prdoren edhe
dispshtesa t tjera, si -ush: babush, kalush, lepurush, plakush, voglush;
-ui:fletushk, llambushk, qepushk; -ic; kokrdhic, rrugic.
Shnim. Me nj shtrirje dialektore t ngusht prdoren edhe
prapashtesat -k e -k: upk, mushqerk, shqerk; gurik,
derik, korik. Po ashtu, si dialektore kan mbetur edhe
prapashtesat e prkdhelis -ko dhe -e, q u shtohen disa emrave
mashkullor: dajko (daj), vllako (vlla); bire (bir), nipe (nip).
Formimet me kto prapashtesa, q jan edhe t huaja, s'jan pr
t'u prdorur edhe aq n gjuhn e shkruar, vese n letrsin artistike
me synime stilistike t caktuara.
ftapashtesat q shrbejn pr t formuar emra me nj kuptim keqsues,
j t , -acak, -acuk, -aq, -alaq, -aluq, -alec, -arash, -avec e disa t tjera
uffialla. Kto fjal prdoren njherazi edhe si mbiemra t panyjshm m
e
piifcuptim keqsues a prbuzs.
)le prapashtesn -ac formohen emra prej emrash: dorac (dor), qyrrac
(fiiii, tullac (tull), ose prej nj foljeje: prtac (prtoj).
Heprapashtesn -acak formohen emra prej emrash: burracak (burre).
jntak (frik), morracak (morr), rrenacak (rren), ose prej foljesh
eiacak (ngrodh), rrjepacak (rrjep), vjedhacak (vjedh). Ndonjher aj
Hehet me prapashtesn -acuk: rrjepacuk, vardhacuk.
EMRl
145
prapashtesat e tjera prdoren m pak: -alaq: ngordhalaq, shkurtalaq; -
s
htrembaluq, trashaluq; -alec: barkalec; -aman: alaman, frikaman,
arnan; -arash: mngjarash; -avec: burravec, grindavec, qullavec, qurravec.
1 3. 8. 3. Formi mi paras ht es or. Prejardhja parashtesore n
rl
fljmin e emrave sht pak prodhimtare. Dallohen mbi njzet parashtesa,
v
etm disa prej tyre jan br prodhimtare. Nj pjes e ktyre parashtesave
r ng
a
burimi J
an
^ ndajfolje q prdoren edhe si parafjal.
M prodhimtare sht parashtesa mos-, e cila u paravihet kryesisht
mra
ve prejfoljor t veprimit dhe u jep nj kuptim t kundrt: mosbesim,
Mosbindje, mosmarrveshje, mospajtim, mosplqim, mosprfillje,
0,splotsim, mosveprim etj.
Sinonimike me parashtesn mos-, po me nj prdorim m t kufizuar,
shtparashtesapa- , e cila u shtohet sidomos emrave abstrakt t cilsis:
pabarazi, paburrri, padije, paknaqesi, pasiguri. N fjaln padurim ajo i
sht shtuar nj emri prejfoljor t veprimit.
Pas ktyre parashtesave, nga pikpamja e prodhimtaris, vijn parashtesat
ndajfoljore, t cilat i ruajn kuptimet e tyre t hapsirs dhe t kohs, edhe
kur kalojn n parafjal e prej ktej n parashtesa. T tilla jan: para-:
paraardhs, parandjenj, pararends, pararoj, parathnie; prapa-:
prapambetje, prapasken, prapashtes, praparoj; kundr-: kundrmas,
kundrmsymje, kundrpesh, kundrrevolucion, kundrthnie, kundrorvatje,
kundrvler; sipr-: siprfaqe, siprmarrs; pran-: pranver, pranvnie;
pas-: pasardhes, pasdrek, pasrregull (smundje).
Parashtesat me prejardhje parafjalore kan nj prdorim t kufizuar
dhe hasen m t shumtn n fjal q jan krijime t gjuhs letrare, p.sh.
nn-: nntok, nnkryetar, nndrejtor, nnoficer; mbi-: mbishkrim, mbiemer,
mbivler, mbishtres; pr-: prvoj, prmas; ndaj-: ndajshtim, ndajfolje;
prej-:prejardhje.
Parashtesa e mirfillt str- u shtohet disa emrave t farefisit: strgjysh,
strnip, strmbes, por, n disa raste, edhe emrave t tjer: strdhmb,
Mrkungull, strqok.
II Shnime. 1. N disa fjal mund t veohet edhe ndonj
* parashtes e huaj, si ultra-: ultratingull, a-: asimetri, aritmi;
|i, anti-: antifashist, antifetar, antifeudal; super-: superfuqi,
superprodhim, superstruktur.
2. N disa emra t burimit t huaj, t karakterit ndrkombtar, e
n ndonj fjal tjetr, mund t dallojm edhe disa siparashtesa
(prefiksoide), elemente me funksion pak a shum parashtesor, si
,i\
1,
H
146 KREU111
j an, p.sh., auto-, poli-, n njfar mase edhe bio-, gjeo- e ndon
tjetr, si: autobiogra.fi, autodidakt, autograf, autokritik, autonij
a
autosugjestion; poliartrit, polifoni, poliglol, poligrafi, poligjenerz
poliklinik, politeizm; biografi, biokimi, biokimist, biolog, biologjL
gjeofizik, gjeograf, gjeografi, gjeolog, gjeologji, gjeometri.
3 . 8 . 4 . F o r m i m i p a r a s h t e s o - p r a p a s h t e s o r . Mnyra
parashteso-prapashtesore e formimit t emrave, megjith'se ka burim popuii
0r
nuk sht prodhi mt are. Shumica e fjalve jan formime prej rasave t emrave
me parafjal, t cilave u sht shtuar edhe nj prapashtes duke u shndrruar
n kt mnyr parafjala n nj mjet fjalformues, n parasht es.
M e prhapur sht par asht esapr -, q bashkohet me prapashtesa t
ndr yshme: prqindje (qi nd), prjetsi (jet), prdhes (dhe), prkrenare
(krena),prfcrev(jastk, nga/crye, kres),prbalts, (balt),p' rbmdsh(bmd),
prders (der), ndrgjyqs (gjyq).
3.8.5. Formi mi pa ndajshtesa. Nj mnyr t veant prejardhjeje prbn
tipi pa ndajshtesa (shih edhe 2. 1. 11. ). N kt mnyr j an formuar n gjuhn
shqipe disa emra prej temash foljore. Shumica j an emra t gjinis femrore, t
ardhur prej temes s kohs s tashme ose t pjesores s foljeve, dhe t formsuar
disa her edhe fonetikisht me an t shtimit t zanores pas bashktingllores
fundore, n analogji me emrat e tjer femror: pjell (pjell), kullot (kullot),
dredh (dredh), prit (pritur), rrjedh (rrjedh), pres (pres), plas (plasur),
mburoj (mburoj), shtroj (shtroj), loj (luaj), ndjenj (ndjenj > ndiej), shkronj
(shkruanj > shkruaj). Emrat mashkuIIort formuarnkt mnyrj anmt
pakt: hap-i (hap), mund-i (mund), shkul-i i leshit (shkul), tjerr-i (tjerr).
3 . 8 . 6 . Formi mi me konve r s i on. Nprmjet emrzimit
formohen emra nga mbi emrat . Duke kaluar n klasn e emr ave, mbiemrat
nuk emrtojn m cilsi t sendeve, por veta ose sende. Po ashm edhe pjesoret,
kur emrzohen, nuk emrtojn m nj vepri m si tipar t nj sendi, por nj
vepri m abstrakt, t mar r si send.
N radhn e mbi emrave t emrzuar dallohen kto grupe:
1. Emr a vetash, q mund t j en:
a) veta t emrt uar sipas nj tipari t t yre: besnik, gnjeshtar, i gjO"
e
'
mngjrash, i ri, shurdh, i varfr, e ve, vocrrak et j .;
b) veta t emrtuar sipas Jidhjes q kan me nj send ose dukuri (t ardhuf
ngambiemramarrdhnior):_/ttg0r, shtatanik, shtpiak, ushtarak, vjeshtak&h
c) veta t emrt uar sipas nj veprimi q e kryejn a e psojn ose sip
a
nj gjendjeje (prej mbi emrash prejpjesor): i ardhur, i dashur, i diW
T
<
njohur, ipasur, i smur, i shtypur, i vdekur et j .
EMRI 147
Kta mbiemra t emrzuar kan edhe fjal prgjegjse t gjinis femrore
-gr t emrtuar veta t seksit femror. Si n dallimin e gjinis, ashtu edhe n at
x numrit, mbiemrat e emrzuar shkojn sipas rregullave t mbiemrave: iri - e
re
t rinj - t reja, i shndosh - e shndosh, gnjeshtar - gnjeshtare etj.
Shnim. Ka edhe pak emra kafshsh ose qeniesh mitologjike
prej mbiemrash t emrzuar: e bukura (e dheut), i paudhi (djalli),
veshgjati (gomari).
2. Emra nocionesh abstrakte t gjinis femrore, q prdoren kryesisht
n trajtn e shquar: e ardhmja, e bukura (n art), e drejta, e keqja, e mira,
e
reja, e shkuara, e vrteta etj.
3. Emra nocionesh abstrakte t gjinis asnjanse: t errt-it, tftoht-t,
tkuq-t e madh (smundje), t ngroht-t, t that-t, t verdh-t, t' zi-t (e
ullirit). Dikur prodhimtare, n shqipen e sotme kjo mnyr formimi ka pushuar
s vepruari.
4. Emra femror pluralia tantum: t ardhurat, t hollat, t lashtat, t
palarat, t vjelat etj.
3.8.7. Formimi me nyjzim. Nprmjet nyjzimit t pjesores j an
formuar emra asnjans q emrtojn veprime abstrakte. Kta emra kan
trajtn e mbiemrit asnjans t emrzuar. N shqipen e sotme, mbiemri i
gjinis asnjanse, si dihet, nuk prdoret m. Tipi ka qen prodhimtar,
por tani sht kufizuar mjaft, pr arsye se vendin e shum emrave asnjans
prej pjesores s emrzuar e kan zn formimet prapashtesore. Mjafton
t prmendim vetm disa emra: t menduar-it, t ecur-it, t folur-it, t
hapur-it, t qar-t, t vrtitur-it. Krahas emrave t till, n gjuhn e
sotme letrare hasen edhe emrzime t mbiemrit foljor n trajtn e gjinis
femrore, ka lidhet me dobsimin e ndjenjs s asnjansit n gjuhn
shqipe: t goditur - e goditur, t shtyr - e shtyr, t qeshur - e qeshur
etj. (shihedhe 3.2.5).
3.8.8. Emrat e prbr (kompozi tat). Kompozimi sht , pas
prapashtesimit, mnyra m prodhimtare pr formimin e emrave t rinj,
m
egjithse jo shum e gjer n lidhjet e veta dhe n mundsit semantike.
Brenda kompozimit duhet t dallojm prbrjen e mirfillt t fjalve
dhe tipin e przier kompozim + ndajshtesim.
N radhn e kompozitave t mirfillta dallojm tipa t ndryshm fjalsh,
Sl n
ga pikpamja e marrdhnieve sintaksore midis gjymtyrve t fjals s
Derbr, ashtu edhe nga pikpamja e karakterit t temave ose fjalve q
k
148 KREUIII
forraojn kompozitn. Domethn, n klasifikimin e emrave t prbr sin
as
mnyrs s formimit merret parasysh edhe Uoji i marrdhnieve sintaksore
midis gjymtyrve (marrdhnie bashkrenditse apo nnrenditse), edhe
prkatsia leksiko-gramatikore e temave a fjalve (nga 'pjes t ligjrats
jan formuar kta ose ata tipa kompozitash).
Sipas llojit t marrdhnieve sintaksore midis gjymtyrve dallojm
kompozitat me marrdhnie bashkrenditse (kpujore) dhe ato m
e
marrdhnie nnrenditse (prcaktore).
Kompozitat kpujore gjuha shqipe i ka pasur t pakta. Ato jan shtuar e
po shtohen gjithnj e m tepr me krijime t reja sipas tipave ekzistues n
gjuhn popullore ose sipas tipave t tjer, her-her edhe me kalke. Popullore
jan fjal, si: deledash, gushtovjesht, hyrje-dalje, pritje-prcjellje, vajtje-
ardhje. M t shumtat i takojn gjuhs s shkruar, si: marrdhnie, veshmbathje,
shitblerje, juglindje, veriperndim, (mimeta) e hekur-nikelit, ngarkim-shkarkim,
bar-Mishte, kafe-restorant, marksizm-leninizm, post-telegraf-telefon etj.
Rregullisht bashkimi i temave n nj fjal t vetme t prbr bhet pa
ndrmjetsin e zanoreve lidhse ola. Fjalt e prbra me zanore lidhse
jan shum t pakta: gushtovjesht, peshkaqen, zanafill (zan fill), dashamir,
dashakeq, dredhalesh.
Shumicn e emrave kompozita e prbjn ata me marrdhnie
nnrenditse, kompozitat prcaktore. N radhn e kompozitave prcaktore
dallojm kta tipa:
1. Fjal t prbra nga temat e dy emrave. Kto i ndajm n disa
nntipa:
a) Em'r + emr prejfoljor i vepruesit, formuar me prapashtesn -
()s. Tregojn zakonisht veta sipas profesionit ose puns q bjn,
ndonjher edhe vegla: bukpjeks, flakhedhse, gurskalits, gjellbrs,
kpucbrs, letrprurs, orndreqs, pijeshits, rrobaqeps, ujsjells.
Gjymtyra e par prcakton t dytn duke i shrbyer asaj si objekt veprimi'
orndreqs (ndreqs orsh, ai q ndreq or). Emrat e prbr kryengrits
e pjesmarrs jan krijuar sipas tipit kompozim + ndajshtes nga
frazeologjizmat foljore ngre krye, marr pjes', n' analogji me formimete
tjera t ktij grupi.
b) Emr + emr prejfoljor veprimi, formuar me prapashtesat -je ose
-im. Tregojn veprime abstrakte. Gjymtyra e par prcakton t dytn duke 1
shrbyer si objekt veprimi: beslidhje (lidhje e bess), gjakderdhje (derdhj
e
e gjakut), mikpritje (pritje e mikut), mir'dashje (dashje e s mires)'
v'Uavrasje, armpushim, botkuptim, dmshprblim, fjalforrniM'
letrkmbim etj.
EMRI 149
c
) Emr + emr fardo (i parm a i prejardhur). Jan emra me
pt
iine t ndryshme. Fjalt q si gjymtyr prcaktuese kan t dytn,
rbjn shumicn. Marrdhnia midis gjymtyrve sht prcaktore: bregdet
fbreg deti), ditlindje (dit lindjeje), mesdit (mes dite); pikpamje,
jjcpjekje, rrugdalje, vargmal, vendbanim, votbesim. Tipi sht me burim
0
p
U
llor. Kto formime e kan burimin n togfjalshat emr + emr i
nashquar n rrjedhore. N disa fjal t reja ruhet ende mbaresa rasore -/'
ose -e, p. sh. : vajguri, qymyrguri, luiedielli, gjeldeti, pikvshtrimi,
lejekalimi, pundore. N kt rast emrorja e shquar del njlloj me emroren
dhe kallzoren e pashquar. Ka tek-tuk edhe ndonj prirje pr t' i prdorur
emrat e ktij lloji edhe pa mbaresn rasore n emroren dhe kallzoren e
pashquar njjs, p.sh. vajgur, qymyrgur: Nntoka sht plot minerale t
muara: vajgur e ser, krom e hekur, bakr, qymyrgur e sae sa t tjera.
(shi hedhe 2.1.13).
N kt mnyr jan formuar edhe disa toponime, si: Balldreni (balli i
Drenit), Qafkrrab (Qafa e Krrabs), Qafmurr, Qafshtam, Vadeja
(Vau i Dejs).
Fjalt q kan si prcaktuese gjymtyrn e par jan m t pakta: atdhe
(dhe i atit), mmdhe (dhe i mms), hekurudh (udh hekuri), kinooperator,
postkomandant, skuadrkomandant. N fjaln dorshkrim gjymtyra e par,
q sht prcaktuese, tregon mjet (shkrim me dor).
Shumicn e fjalve t ktij grupi e prbjn kompozitat me gjymtyr t
par emrin krye, i cili zakonisht prdoret me nj kuptim t prgjithsuar,
sikur t ishte ndajshtes, pra pak a shum n rolin e siparashtess: kryeqytet,
kryeartikull, kryefamiljar, kryekomandant, kryellogaritar, kryemjeshtr,
kryesekretar, kryetrim, kryeur, kryevepr etj. Ka edhe ndonj toponim t
ktij lloji, si Kryevidh, Kryezjarth. N fjalt e prbra me burim popullor,
si: babagjysh, nngjyshe, peshkaqen, udhkryq, midis gjymtyrve ka
roarrdhnie prcaktuese ndajshtimore, gjymtyra e dyt prcakton t parn.
Me kt tip afrohen nga ndrtimi edhe fjalt e prbra t reja, si: organizat-
toz, qen-ujk, qytet-muze, qytet-hero, shtpi-muze, vagon-restorant, vin-
"r'etj.
Shnim. N letrsin artistike hasen shpesh edhe krijime t
tilla t rastsishme, j o t qndrueshme, q jan vetm mjete
shprehi msi e t fjalorit poetik dhe nuk kan pr dor i m t
prgjithshm. Ato shkruhen me nj viz n mes: div-dragua, fjal-
flamur, flamur-gjak, rrufe-shkab.
150
KREUIII
2. Fjal t prbra nga nj ndajfolje dhe nj emr. Tema e dyt e kompozitec
sht emr me kuptimin e veprimit ose t vepruesit. Ndajfolja shrben si gjymty
r
g
prcaktuese n funksionin e nj rrethanori: bashkbisedim, bashkbisedues
bashklufttar, bashknxns, bashkpuntor, bashkudhtar, bashkveprim-
drejtpeshim, drejtqndrim, drejtshkrim, drejtshqiptim; keqkuptim, keqbrs; mirbesirn
mirbrs, mirkuptim; mbarvajtje etj. Kompozitat e ktij tipi, me tem t dyt nj
emer jo me kuptim veprimi ose vepruesi, jan m t pakta: bashkatdhetar, bashkfshatar
bashknxns, bashkshort. N kompozitn bukurshkrim tema e par mund t merret
m drejt si mbiemr. Nga prdorimi i gjer ne formim fjalsh t reja n seri, bashk-
sht kthyer, mund t themi, n siparashtes dhe formimet prkatse n formime
parashtesore ose n kufi t prbrjes me parashtesimin.
3. Fjal t prbra nga nj premr ose numror dhe nj emr, m t
shumtn e rasteve me prejardhje foljore. Gjymtyra e par prcakton t dytn.
Sipasktijtipijanformuar: vetvendosje, vetbesim, vetdrejtim, vetmbrojtje,
vetmohim, vefqeveris, vetshrbim, vetvrasje, dyluftim, tremujor (kjoefundit
merr edhe prapashtesn -of). Edhe elementi vet- pr shkak t prdorimit t
gjer n formim fjalsh t reja n seri mund t thuhet se sht kthyer n siparashtes
dhe formimet prkatse jan n kufi t prbrjes dhe t parashtesimit.
4. Kompozita t formuara nga nj emr dhe nj mbiemr. Gjymtyr
prcaktuese sht e dyta. Ky tip, mjaft prodhimtar n formimin e mbiemrave,
n formimin e emrave sht tepr i kufizuar. Jan formuar n kt mnyr
disa emra vendesh, si: Buzmadh, Gruemir, Gurakuq, Gurazi, Kryezi,
Qafezez dhe emrat e prgjithshm gushkuq (zog) e lulkuqe (bim).
Shnim. N disa krahina emrat e prbr gojlidhuri,
gojmbylluri, gojmbrthyeri, gojthari q jan formuar nga nj
emr dhe nj mbiemr, prdoren si eufemizma pr t treguar ujkun,
gjarprin ose ndonj tjetr q i sjell dme njeriut. Emrtimi i qenies
ktu bhet jo nprmjet nj tipari q ajo e ka, por t nj tipari q
dshirohet ta ket. Ato zbrthehen sipas radhs n kt mnyr: ai
q iu lidht, iu mbyllt, iu mbrtheft, iu thaft goja.
5. Kompozita t formuara nga nj folje dhe nj emr. Tipi sht
popullor, por jo prodhimtar. Sipas ktij tipi jan formuar emrat dashamir,
dredhalesh, vmendje, thithlop dhe disa fjal t tjera me nj prhapje t
ngusht dialektore: bjerrafat, djegagur, thirravaj etj.
Kompozita ujvar "katarakt" sht formuar nga nj emr dhe nj folje,
d.m.th. me rend t prkundrt.
EMRI 151
Te ijalt e formuara sipas tipit kompozim + nddjshtesim bashkimi i dy
v e
ose fjalve shoqrohet edhe me nj prapashtes. Nga ndrtimi ai
ht i ngjashm me mnyrn parashteso-prapashtesore t fjalformimit,
a
ndaj duhet dalluar nga kompozimi i mirfilrt. Kompozitat e ktij Uoji
ik jan t shumta. Vendin kryesor midis tyre e zen emrat abstrakt t
rimit t formuar prej nj ndrtimi frazeologjik foljor (folje+emr) me
apas
ht esn -je. N t vrtet ktu kemi t bjm me nj prapashtesim t
nj shprehjeje frazeologjike, duke u krijuar kshtu nj fjal e re, tema e s
cils prbhet nga dy rrnj e nj prapashtes. Emri rregullisht zhvendoset
n
e vend t par dhe folja, q merr prapashtesn, del n fund. T tilla jan
emrat dorheqje (heq dor), frymmarrje (marr frym), kmbngulje (ngul
lcmb), kokarje (aj kokn), kryengritje (ngre krye). Rastet kur prapashtesa
.je i shtohet komponentit t dyt, emror, t frazeologjizms, pa ndryshuar
rendin e saj, jan t rralla: marrveshje (marr vesh),falnderje (falem nderit).
Me kompozim 4- ndajshtes jan formuar edhe emrat bashkkohs
(bashk-koh-s), zvends (z-vend-s). Tipi sht me burim populior, ka
vrtetohet edhe nga kompozitat Lanabregas, Kryezjarth (toponime), kungullujs
(kungull q prdoret pr t mbajtur uj), breshkujse.
3. 8. 9. Emrat e prbr t shkurtuar. Nj lloj i veant
kompozimi n formimin e emrave jan bashkimet e shkurtimeve t fjalve,
t cilat quhen ndryshe edhe shkurtesa (abreviatura nga fjala latine brevis "i
shkurtr").
Fjalt e shkurtuara u prhapn n gjuhn shqipe sidomos pas lirimit
nga nevojat e dukurit e reja, duke vepruar n nj mas edhe shembulli i
gjuhve t tjera.
Shkurtohen zakonisht emrtimet e prbra, t shprehura me nj togfjalsh,
t organizatave, partive, institucioneve, ndrmarrjeve dhe t disa shteteve.
Shumica e fjalve t shkurtuara formohen duke bashkuar shkronjat ose
tingujt nistor t fjalve. Emrat e formuar nprmjet bashkimit t rrokjeve
nistore t fjalve jan shum t pakt. Emra t shkurtuar t tipit shkronjor
fin.'ATSH (Agjencia Telegrafike Shqiptare), KSBE (Konferenca pr
Sigurimin dhe Bashkpunimin Evropian), KE (Komiteti Evropian), NB
(Ndrmarrja bujqsore), OKB (Organizata e Kombeve t Bashkuara), SMT
(Stacioni i makinave dhe i traktorve) etj. Emrat e shkurtuar t tipit shkronjor
shqiptohen sipas mnyrs s shqiptimit t shkronjave t alfabetit dhe theksohen
fl
fund, pr shembull: SMT (s-m-t), NB (n-b) etj. Emrat e ktij tipi
i
a
n femror, pr shembull: ATSH-ja, PRSH-ja etj.
Emra t shkurtuar t tipit tingullor jan: FUD (Forcat ushtarako-detare),
(Ndrmarrja e industrializimit t qumshtit) etj. dhe disa shkurtime t
152 KREUIII
hyra nga gjuh t tjera, si: NATO, SEATO, UNESKO. Emrat e ktij tipj u
mbarojn me bashktingllore, jan mashkullor, p.sh. FUD-i, kur mbaroin"
me zanore, jan femror, p.sh.: NATO-ja, SEATO-s etj.
Emra t shkurtuar t tipit t przier, shkronjor-tingullor ose tinguli
0r
shkronjor, jan NILRG (nil-r-g), A7MP(n-t-ap), A7MC/(n-t-au), ATf/
(n-t-us) etj. Gjinia e ktyre emrave prcaktohet nga mnyra e shqiptirnit t
fundit t fjals: n qoft se fundi i fjals shqiptohet sipas tipit shkronjor
emri sht femror: NILRG-ja, n qoft se fundi i fjals shqiptohet sipas tipit
tingullor, emri sht i gjinis mashkullore: NTAU-t, NTUS-iet].
Si emra t formuar nprmjet bashkimit t rrokjeve nistore prmendiny
Mapo (Magazina popullore), Profarma (prodhime farmaceutike).
Emrat e shkurtuar n gjuhn shqipe jan t lakueshm dhe ndryshojn
sipas numrit (emrat e prgjithshm). Mbaresat rasore n t shkruar ndahen
me viz: OKB-ja, OKB-s, OKB-n; FUD-i, FUD-it, FUD-in.
Sipas rregullave t drejtshkrimit, gjith emrtimet e prbra t shkurtuara
do t shkruhen pa pik, si n mes, ashtu edhe n fund t tyre.
3. 8. 10. Emrat e prngj i tur. Emrat e formuar me prngjitje
nukjan t shumt. Emrat tilljan, p.sh.:farefis, gjegjz, mirseardhje,
thashetheme-t, ecejake-t e ndonj tjetr.
M t shumta jan rastet kur me nj tog parafjal + emr bashkohet nj
prapashtes (prngjitje + prapashtesim), p.sh.: pagjumsi (pa gjum + si),
mditje (m dit + je), mkmbs (m kmb + s), nndetse (nn det +
se), npuns (n pun + s), pakujdesi (pa kujdes + si).
KREUIV
MBIEMRI
4. 1. 1. Njohuri t prgj i thshme. Mbiemr quhet ajo pjes e
ligjrats q emrton nj tipar (cilsi, veti, marrdhnie) t sendit dhe prshtatet
n gjini, n numr e, pr nj pjes, edhe n ras me emrin e ktij sendi.
Mbiemri ka kategorit gramatikore t gjinis, t numrit e, pr nj pjes, t
rass, t varura nga kategorit e emrit. Ve ksaj ka edhe kategorin e shkalls,
tcilnemri nukeka.
Kuptimi kategorial i mbiemrit sht kuptimi i tiparit t sendit, pra te'
erartuarit e nj cilsie, vetie a marrdhnieje karakteristike dalluese t ktij
sendi. P.sh.: Pushka e gjat I Me qindra kilometra hije lshon mbi dhe. 'u b
vullnetari ipalodhur i hekurudhs, I q mbush vagona me gur e me dhe ? Kto
tipare t emrtuara nga mbiemrat, nuk jan t mvetsishme, por u prkasin
patjetr sendeve t karakterizuara prej tyre. Pra, mbiemrat e emrtojn tiparin
si dika q i prket nj sendi t dhn, prandaj n fjali ata ndodhen n lidhje t
ngusht gramatikore me emrin q e emrton, ose me mbiemrin q e tregon at
send. Pa emr ose premr (t pranishm n fjali ose t nnkuptuar n t) nuk
ntund t ket mbiemr. Pikrisht ktu ndryshojn mbiemrat nga emrat abstrakt
t prejardhur prej tyre. Ndryshe nga mbiemrat, kta emra emrtojn nj cilsi
1 mendohet e mvetsishme, e abstraktuar nga sendet e dukurit e ndryshme
(khs.: Gjer at dit ne kishim qen shum t lumtur, por at lumturi, pr udi
nu
k e kishim ndier).
Fjalt q hyjn n klasn e mbiemrave, paraqesin nj varg formash t
"dryshme nga ato t emrit. Kto forma, t gjitha s bashku, prbjn paradigmn
^rakteristike t mbiemrit, nprmjet s cils shprehet gjinia, numri e pr nj
Kes mbiemrash edhe rasa. Dihet se pr kto kategori ka format prkatse
^he emri. Megjithat, midis sistemit paradigmatik emror dhe mbiemrorit ka
_,. I!
154 KREUIV
nj ndryshim themelor; ndrsa tek emrat kategorit gramatikore jang
t
~
mvetsishme, (shih 3.1.1), te mbiemrat kto kategori jan plotsisht t varu
r
nga ato t emrave q prcaktojn. Kto forma tregojn vetm lidhjet sintaksor
t mbiemrave me emrat prkats, pra, jan forma t marrdhnies sintaksore
t prshtatjes gramatikore me emrin. Ky karakter thjesht sintaksor i kategori
Ve
gramatikore t lartprmendura t mbiemrit tregon qart edhe thjeshtsin e tyre
n krahasim me kategorit e emrit (shih pr kt shumsin dhe veanrishr
lakimin e mbiemrave). Pikrisht kjo gj i dallon kategorit mbiemrore nga
kategorit emrore dhe i bn t parat m abstrakte.
Gjat prdorimit t tyre n fjali mbiemrat ndryshojn n numr e nj pjes
e tyre edhe n ras. P .sh.: Kjo sht njfitore e madhe historike. Populli ynka
arritur shumfitore t mdha historike. Njeriu gjigantfilloi tp'rqafohej me t
gjith. Nn oxhaqet gjigante l elik puntort shkrijn. U shemb e ra prdhe
kshtjella e vjetr. Ktojan muret e kshtjells s vjetr t qytetit ton. Kategorin
e rass e kan vetm mbiemrat e nyjshm, ndrsa mbiemrat e panyjshm, si
do t shihet m tej, jan t palakueshm. P.sh.: Stacioni hekurudhor i kishte
akoma t dobta lidhjet e tij mefushn. Zgjerime e prmirsime do t bhen n
fushn e transportit automobilistik, hekurudhor e detar.
Ndryshe nga emri, mbiemri ndryshon formn edhe sipas gjinis. P.sh.:
Kjo ishte nj kng e re pr montatort. Do tfreskohem, do t kndoj, I se nj
shpirt do t lind i ri.
Veori kryesore strukturore e gramatikore t mbiemrave jan ndarja e
tyre n t nyjshm e t panyjshm: / mir, i ri, i zi, - popullor, vendimtar, masiv
etj. dhe emrzimi: / madh - i madhi, i mir - i miri.
Ve ksaj, mbiemri ka edhe nj kategori karakteristike t ciln emri nuk e
ka; kategorin e shkalls', p.sh.: Ky sht nj inkurajim imadhpr t vazhduar
me vendosmri gjithnj e m t madhe prpjekjet tona n' pun. Sa oborr i
bukur! - pshpriti ai. Ishte i lagur nga shiu dhe m 'u duk shum i bukur.
Shnim. Si do t shtjellohet m posht, n 4.1.2, 4.7.4dhe
5.1.1., n klas'n e mbiemrave prfshihen edhe ato fjal q emrtojne
marrdhnien e sendit t dhn me nj numr, pra, q japin rendin e
ktij sendi (i par, i tret, i pest). N funksion kallzuesor dhe si
prcaktor kallzuesor t kundrins s drejt e t zhdrejt kta
' N disa prdorime kontekstuale, t rastit, kur emerton nj tipar t veprimit a t sentn,
emri mund t haset i shkallzuar, mpoet, m shok etj., por n kto prdorime ai ka ffl
kuptimin e mbiemrit.
MBIEMRI
155
mbiemra dalin t emrzuar, p.sh.: Petriti erdhi (doli) ipari. Un atij
i thash tparit. Ty t bie radha t dytit. At e caktuan tparin.
f^iemri n fjali prdoret n funksionin e prcaktorit me prshtatje, t
mtyrs emrore t kallzuesit, si dhe t prcaktorit kallzuesor t kryefjals
t kundrins: Sulmi i komitve shqiptar kundr karvanit t' posts turke, n
mkat e Barmashit qe i shpejt dhe i befasishm. Duke luftuar n t dy kraht,
Me
ngritsit doln pa u dmtuar, kur ushtria turke besonte se nga ai bllokim
uk do t shplonte dot asnj shqiptar i gjall. Shoku msues, nuk e shoh t
arsyeshme t them se sa koh kam qjam larguar nga kjo krahin.
4.1.2. Kl asi fi ki mi i mbi emrave. Mbiemrat klasifikohen sipas
t dy kritereve: 1) sipas kuptimit t tyre leksikor dhe 2) sipas veorive t tyre
morfologjike.
Shnim. N rrafshin sintaksor, pra, lidhur me prdorimin si
prcaktor a kailzuesor, se mund t bhet ndonj dallim n prdorimin
e mbiemrave, me ndonj prjashtim t rrall, si p.sh. disa mbiemra
ndajfoljor (q njohin vetm prdorimin si prcaktor i siprm, i
poshtm, i tejm etj.).
1. Klasifikimi kuptimor. Duke u nisur nga ajo se far tipari emrtojn,
gjith mbiemrat e gjuhs shqipe mund t ndahen n dy grupe t mdha: a)
rabiemra q tregojn cilsi, t cilt do t quhen mbiemra cilsor (Iu varn
degt e gjelbra mbi koket I drguan er limoni) dhe b) mbiemra q tregojn
marrdhnie, t cilt do t quhen mbiemra marrdhnior (Shqipria sht nj
shtet demokratik. Ky sht shprdorim i pushtetit shtetror. Ky sht nj
revolucionpopullor. Ne kemi marrdhnie vllazrore. Ai tregonte ndaj saj nj
dashuri atrore).
Kuptkni i mbiemrave cilsor sht i pandryshueshm, pra, fardo Uoj
nri q t karakterizojn, ata mbeten mbiemra cilsor.
Mbiemrat cilsor emrtojn veti a cilsi q rroken drejtprsdrejti me
shqisa, ose q jan vetm t mendueshme, t prfytyrueshme si p.sh., ngjyr:
'bardh, ikuq, iverdh, izietj.; shtrirje hapsinore, madhesi, form: i gjat,
Sjatosh, i gjer, i holle, i madh, i ngusht, i rrumbullakt, i thell etj.; shije: /
fht, i thart, i mbl, i hidhur, ishijshmetj.; veti fizike egjendje shpirtrore:
\ut, ial, idobt, ifort, iri, ithat, iverbr,ihelmuar, iknaqur, memec,
1
^rzitur, i njom, i trishtuar etj.; ose cilsi t karakterit e cilsi mendore:
^fiik, budalla, dinak, intrigant, i mpreht, i ndershm, i turpshm, i zgjuar
156 KREUIV
Sipas rastit, kto tipare cilsore mund t jen t prhershrne ose r
prkohshme pr sendin e dhen.
Mbiemrat marrdhnior e japin tiparin e sendit, emrin e t cii'
karakterizojn, nprmjet emrtimit t marrdhnieve t ktij sendi me
n

send tjetr ose me nj rrethan, me nj veprim a me nj numr. Pra, ^ta
mbiemra emrtojn marrdhniet e msiprme, por kto, i japin si tipare tipiu
e t qndrueshme t sendeve. N kt vshtrim kta mbiemra pr nj pjest
mir t kuptimit t tyre jan sinonimik me rasat e zhdrejta t emrave,
q

prbjn temn fjalformuese t tyre, p.sh.: shall i lesht - shail (prej) kshj
buzqeshje fminore - buzqeshjefmije (fmijsh), rreze diellore - rreze dklli
diell pranveror - diell pranvere, shtylt e mermert - shtyll (prej) mertneri.
Edhe me emrat n rasat e zhdrejta shprehen marrdhnie midis sendeve. Madje
disa her kto rasa jan t vetmit shprehs t marrdhnieve, pra, gjuha nuk ka
krijuar pr kto mbiemrat marrdhnior prkats, p.sh.: qndrim ilimiu,
qumsht lope, mish bualli etj. Por kto marrdhnie emrat e msiprm nuk j
japin gjithmon si tipare t qndrueshme t nj sendi, por m shpesh si
marrdhnie konkrete, q dalin n raste t veanta. Te mbiemrat marrdhnior,
prkundrazi, marrdhnia jepet si nj tipar i qndrueshm e i abstraktuar, si
kuptim kategorial. Pra, ndryshimi themelor i ktyre mbiemrave nga format e
zhdrejta rasore t emrave prgjegjs qndron pikrisht n kuptimin e prgjithshm
kategorial t tiparit; kta mbiemra kan aftsi m t mdha prgjithsuese,
tipizuese sesa rasat e zhdrejta t emrave.
Mbiemri marrdhnior mund t shpreh: nj' marrdhnie lndore, d.m.th.
ta prcaktoj sendin e dhn pr nga lnda prej s cils ai prbhet: rreth iart,
kull e gurt, der e hekurt, fustan i mndafsht, bluz epambuktety; nj
marrdhnieprkatsore, d.m.th. taprcaktojsendinedhnprngaperkatsia
e tij (n kuptimin m t gjer t fjals), nse i prket nj sendi, nj vete a nj
koncepti abstrakt: shtpi atrore, kushte agroteknike, arm atomike, stili
deradian, gabim ideor, dukuri natyrore, trup qiellor, plan shtetror etj. Por ai
mund t shpreh edhe marrdhnien e sendit t' dhn me nj veprim: makin
korrse, makin mbjellse, qndrim mohues, trup rrezatues, brisk rrues, gisht
tregues etj. me nj ast kohor. ngjarje e ndjeshme, mbjellja e nesrme, prodhim'
i sivjetshm, gazeta e sotme, ort e vona etj.; me njpik hapsinore: pamje*
jashtme, agjencia e ktushme, kati iposhtm, dhoma e siprme etj.; dhe m
e
nj numr. viti i katrt, pranvera e njzet, student ipar, tadha e tete' etj. P
ra
'
n mbiemrat marrdhnior bjn pjes mbiemrat lndor, prkatsor dltf
sasior.
N gjuhn shqipe numri i mbiemrave cilsor sht m i vogl sesa nutfir'
i mbiemrave marrdhnior. Nga ana tjetr, si do t shihet m tej,nukka&"'
MBIEMRl 157
r
e
t pakaprcyeshm midis k'tyre dy grupeve mbiemrash. Mbiemrat
rdhnior kalojn leht n mbiemra cilsor, prgjithsisht kur prdoren
m
e
)cupti
m
t fytyruar (t figurshm).
pikrisht n saj t kuptimit t tems prodhuese t mbiemrave
aj-rdhnior, t polisemis s' saj, bhet e mundshme q kta mbiemra, n
'rdorime t caktuara, t emrtojn nj tipar cilsor, kurse emrtimi i
arrdhnies t kaloj n plan t dyt. Pra, n plan t par n kto raste del
flirtimi i karakteristiks cilsore t sendeve: Kto jan marrdhnie krejt
shoqerore midis tyre.
Shnim. Nj gj e till nuk ndodh menjher e drejtprsdrejti.
Kta mbiemra n fillim pasurojn rrethin e kuptimeve t tyre me nj
semantik t re cilsore. Kjo polisemi e mbiemrave bhet e mundshme
pik'risht n saj t polisemis s emrave q qndrojn n baz t
tyre. Cilsia q emrton mbiemri i dhn, sht gjithmon nj veti e
sendit, nga emri i t cilit formohet mbiemri, dhe sht pikrisht kjo
veti q bn t mundshm prdorimin e fytyruar t mbiemrit t dhn,
d.m.th. prdorimin e tij si mbiemr cilsor. Kjo sht edhe arsyeja
pse nuk mund t zhvilloj kuptime cilsore do mbiemr. Kshtu, po
t marrimparasysh numrine madh t mbiemrave marrdhnior, del
se vetm nj numr diku i vogl kan fituar aftsin t emrtojn
tipare cilsore. P.sh.: Lndina dukej e lar nga rrezet e arta t dieiiit
pranveror. Si shum i lesht krkon t shitesh, ipandehur. Shoku i tij
kishte nj vullnet t elikt.
Emri i karakterizuar dhe konteksti ndihmojn pr t marr vesh nse
mbiemri sht prdorur n kuptimin e tij t par, apo n kuptimin e fytyruar.
Kshtu, p.sh., mbiemri i art mund t ket kto kuptime cilsore: 1) i ngjashm
me arin per nga ngjyra: flok t art, kaurrela t art, vjesht e art, rreze t
"rta etj.; 2) shum i mir, i mrekullueshm: njeri i art, zemr e art, fjal' t
a
rta, mot i art etj.; 3) i lumtur, i bukur: koh e art, dit't e arta t' rinis etj.
2. Veorit morfologjike t mbiemrave cilsor dhe marrdhnior.
Mbiemrat cilsor dallohen qart nga mbiemrat marrdhnior jo vetm
n
a kuptimi por dhe nga veorit e tyre morfologjike. Mbiemrat cilsor
fcan nj sr vetish morfologjike, karakteristike pr ta, q marrdhniort
nuk i kan:
1 Ata mund t jen fjal t parme, t prejardhura ose t prbra: i gjall,
mir
, i ngjashm, guximtar, gjakftoht, zemrmir etj.
L
158 KREUIV
2. prej tyre mund t formohen emra abstrakt vetish, cilsish e gjend'
me prapashtesat -/, -()si, -()ri, -zi etj.: bukuri, lumturi,; bardhsi, mj
r
-
%
.
gjallri; marrzi etj.;
Sl
>
3. mund t formojn ifte antonimike: / ri - i vjetr/plak, trim -frikn
i leht - / rnd, i varfr - ipasur, i mir -i keq, i mbl - / hidhur etj.
4. kan kategorin gramatikore t shkalls': djal i urt - djal m i
Urr
dit e mir - dit me' e mir;
5. njohin t dy llojet e emrzimit: edhe emrzimin e qndrueshm, edh
emrzimin kontekstual: e bukura e dheut; i gjalli me t gjallt; Sokoli kish
bler dy tablo, m t bukurn ia dhuroi s motrs (shih edhe 4.6).
Mbiemrat marrdhnior:
1. Jan q t gjith t prejardhur nga emra q emrtojn lnd ose prkatsi
nga ndajfolje kohe, vendi a sasie, nga numror, folje ose emra vepruesi' /
bakrt, glqeror, kohor, idjeshm, isiprm, ipest, innt, dfiues, trishtues
etj.;
2. prej tyre muk mund t formohen emra abstrakt;
3. ata nuk mund t formojn ifte antonimike;
4. nuk e kan kategorin gramatikore t shkalls (bjn prjashtim disa
mbiemra ndajfoljor: / afrt, i largt, i von e ndonj tjetr);
5. njohin vetm emrzimin kontekstual (bjn prjashtim disa mbiemrat
prejardhur nga ndajfoljet). Kta mbiemra, kur prdoren me kuptim t fytyruar,
kalojn n mbiemra cilsor dhe fitojn edhe aftsin pr t'u shkallzuar.
T dy grupet e mbiemrave t lartprmendur mund t jen t nyjshm dhe
t panyjshm.
3. Klasifikimi morfologjik. Nj veori strukturore q sht karakteristike
kryesisht pr mbiemrin, sht nyjzimi. Sipas ksaj veorie mbiemrat e shqipes.
si u tha m sipr, ndahen n dy grupe: t nyjshm dhe tpanyjshm.
Te mbiemrat e nyjshm nyja prbn nj t tr fonetike me trupin e mbiemnt.
sht shndrruar n nj pjes prbrse t domosdoshme t tij, e cila nuk niund
t mungoj n asnj rrethan. Mbiemra t nyjshm jan gjith mbiemra'
c
parm me -: i bardh; i mir, i verdh, ipar etj.; disa mbiemra t tjer te
parm: i mbl, i vogl, i keq, i kuq, i madh; gjith mbiemrat e formuar w
e
prapashtesa -()m(), -shm dhe -()t(): ifism, i mesm, i nesrm, ipa>
7ne
'
iafrueshm, i sjellshm, ihapt, i hekurt, iftoht, i nxeht etj.; gjith mbieflf
e formuar nga pjesorja, pa ndonj prapashtes: / lexuar, i shkruar, i hapW-
1
Pr disa mbiemra cilsor q nuk mund t shkallzohen, shih m posht 4.5.
MBIEMRI
159
hvllur, i ushqyer, i lyer, i thyer, i ln, i thn, i vn, i zn etj.; gjith
hiernrat q formohen nga nyjzimi e prngjitja e togut pa + emr ose me
rashtesnpa-: ipagjum, ipapun, ipagjak, ipaqndrueshm, ipavendosur
dhe disa mbiemra t tjer t prejardhur me -r: / poshtr, i shurdhr, i
prbr, i vjetr; ndonj mbiemr i prejardhur nga gjinorja e emrit: ifundit.
Ubiemra tpanyjshm jan gjith mbiemrat q formohen me konversion
ng
a emrat prgjegjs: dibran, fierak, tiranas, vlonjat etj.; gjith mbiemrat me
laiptim prkatsor meprapashtesat -ar, -tar, -ik, -ist, -iv, -or, -tor etj.: amtar,
tonkar, djaloshar, elementar, lozonjar; kombtar, shkatrrimtar, vendimtar;
alkoolik, heroik; komunist, leninist; objektiv, edukativ; dimror, punetor etj.
gjith mbiemrat e prejardhur nga tema e foljes, me prapashtesn -ues dhe -()s:
jjombardues, shkatrrues, godits, pirs, shkels
1
etj.; dhe gjith mbiemrat e
perbr (me ndonj prjashtim t rrall: i shumndrituri Naim): buzplasur,
ditgjat, fatmir, ekonomiko-shoqror, moralo-politik etj.
Shnime. 1. N gjuhn shqipe, krahas forms s nyjzuar t
mbiemrave t nyjshm, pr disa prej tyre haset edhe nj form e
panyjzuar, e cila zakonisht del si prcaktor kallzuesor, n ndonj
rast edhe si pjes e kallzuesit emror, p.sh.: gjall, smur, shndosh
etj. Duke pasur nj form t pandryshueshme dhe duke hyr n dy
lidhje sintaksore, e, nga ana tjetr, duke bashkekzistuar pr nj koh
t gjat krahas formave t nyjshme, kto fjal afrohen m fort me
klasn e ndajfoljeve dhe largohen nga kuptimi i prgjegjsve t tyre
t nyjshm. Por tipari themelor, q i dallon nga ndajfoljet dhe q i
bn t prfshihen n klasn e mbiemrave, sht se kto fjal shprehin
gjithmon nj tipar t sendit e jo t veprimit, dhe, si rrjedhim, prdoren
n funksione sintaksore karakteristike pr mbiemrin. P.sh.: Po ai
malsori, mbeti gjall ? Hajde, udhembar enau kthefsh shndosh!
Edhe smur jam, - i tha. Po kshtu pa nyj prdoren edhe disa
mbiemra q shnojn ngjyr sidomos t prsritur, p.sh.: bardh,
kuq, verdh, kuq-kuq, zi-zi etj.
Tipi i mbiemrave q formohen nga e tashmja dialektore n -onj, -enj e foljes: tregonj-s,
r
tfnj-s, ka dal nga prdorimi n gjuhn letrare; n vend t tij sht prgjifhsuar tipi i
"'ernrave t formuar nga tema e foljes ose nga tema e pjesores me prapashtesat -ues, ose -5
re
Sues, rrfyes). Bn prjashtim mbiemri punonj-s.
k
160 KREUIV
2. Shpeshher, n shprehje afektive, n vend t togfjalsh'
emr+mbiemr kalohet n njfjalzimin e ktij togfjalshi n forrnirrr
e fjalve t prbra afektive t rastsishme, q jan pasoj e aktit t"
ligjrimit dhe nuk prbjn leksema t qndrueshme. P.sh.: Si /
shkon gjuetia? -'gjuetizeza?! Ku sht Selimi, burrziu? jy
nusezezat, mbeteshim n shtpi dukepritur me ankth sa t na ktheheshin
burrat. Si shihet, gjith treguesit gramatikor i merr elementi i dyt
si n t gjitha fjalt e prbra, prandaj elementet e tyre duhen shkruar
s bashku e jo vemas.
KATEGORITE GRAMATIKORE TE MBIEMRAVE
4.2. KATEGORIA E GJINIS .
4. 2 . 1 . Nj ohuri t prgj i t hs hme. Ndryshe nga emrat q
prcaktojn, mbiemrat ndryshojn edhe sipas gjinis. Ndrsa do emr ka nj
gjini t vetme, mbiemri, si fjal q prshtatet me emra gjinish t ndryshme,
ndryshon sipas gjinis. Rrjedhimisht i njjti mbiemr, sipas gjinis s emrit q
prcakton, mund t ket forma t ndryshme gjinie. N shqipen e sotme letrare
mbiemrat kan vetm dy gjini: gjinin mashkullore dhe gjinin femrore.
Dihet se tek emrat si kategori ndeshen q t tria gjinit, por, do emr n
vetvete, ndryshe nga mbiemrat, mund t'i prkas vetm nj gjinie t caktuar:
mashkullore, femrore ose asnjanse: mur-i, nn/-a, tfolur-it. I njjti mbiemf
ka t tjera forma kur prcakton emra t gjinis mashkullore, edhe t tjera kur
prcakton emra t gjinis' femrore: laps i kuq - vij e kuqe; djal trim - vajz
trime; burr ifort - ndrtes efort.
Gjinia asnjanse te mbiemrat sht n rrugn e zhdukjes s plot. Mbiemrat
e panyjshm prdoren vijimisht n t njjtn form, si kur prcaktojn emra t
gjinis mashkullore, edhe kur prcaktojn emra t gjinis asnjanse, prandaj
kta mbiemra nuk kan gjini asnjanse. Mbiemrat e nyjshm prdoren ende n'
gjinin asnjanse vetm n bashkvajtje me disa emra asnjans prejmbiemror
ose prejpjesor t nyjzuar: tftoht-t, t nxeht-t, t ecur-it, t ngrn-t etj-
Kta mbiemra n kt gjini marrin gjithandej nyjn t: t ecur t kndshm, &
e
prjashtim t rass emrore-kallzore n bashkvajtje me emra t shquar, ku
marrin nyjn e, p.sh.: Nga t qart e shumt e ndiente kokn si t trullosuf-
Ve ksaj, shoqrimi i emrave asnjans me mbiemra ndeshet shum rrall
e
'
sepse, nga njra an, emrat asnjans q emrtojn lnd a pjes t truprt.
ne
gjuhn e sotme letrare, rregullisht nuk prdoren m si asnjans (shih 3.2' /'
A
MBIEMRI
161
handej sht prgjithsuar si norm gjinia mashkullore pr ta; nga ana tjetr,
rat asnjans prejpjesor t nyjzuar prdoren rndom pa fjal prcakmese

t shoqruar me ndajfolje: t ecurit shpejt, t ngriturit hert, t ndenjurit


tori^y
Prandaj gjinia asnjanse e mbiemrave nuk do t trajtohet krahas dy gjinive
t tjera.
Trajta e gjinis mashkullore sht trajta prfaqsuese e mbiemrit. Prej saj
foffliohet trajta e gjinis femrore sipas disa rregullave t caktuara. Kto rregulla
ian t ndryshme pr t dyja klasat e mbiemrave (mbiemrat e nyjshm dhe t
panyjshm).
4. 2. 2. Formi mi i gji ni s femrore t mbi emrave t
nyjshm. Mbiemrat e nyjshm e formojn gjinin femrore:
a) Duke ndryshuar vetem nyjn / t gjinis mashkullore n e. N kt
mnyr e formojn gjinin femrore gjith mbiemrat e nyjshm, me prjashtim
t atyre q mbarojn me -m() dhe t mbiemrave / keq, i kuq, i lig, i madh, i ri,
i zi dhe / pashok, ive-e ve, i gurt-e gurt, i njom - e njom, i plot - e plot,
i rnd - e rnd, i vrar - e vrar, i mbl - e mbl, i vogel - e vogl, i bukur
-ebukur, iftohur - eftohur, ipastr - epastr, i shkruar - e shkruar, i thyer -
e thyer, i verbr - e verbr, i atht - e atht, i hapt - e hapt, i hekurt - e hekurt,
ipacak - epacak, ipafaj - epafaj, ipafre - epafre, ipafund - epafund etj.;
b) duke ndryshuar nyjn / t gjinis mashkullore n e dhe duke marr
njkohsisht n fund mbaresn femrorizuese e. E formojn kshtu gjinin
femrore ata mbiemra, tema e t cilve mbaron me -m(): / afrm -e afrme, i
ndjeshm - e ndjeshme, i kndshm - e kndshme, i sotm - e sotme, i tejm - e
tejme etj. Si shihet, -ja e prapashtess n gjinin femrore bie. Ktu hyjn
edhe mbiemrat / keq - e keqe, i kuq - e kuqe, i madh - e madhe.
Shnim. Mbiemrat / ri, i zi, i lig dhe / pashok nuk futen n
asnjrin grup. Kta e formojn gjinin femrore n kt mnyr: ri
- e re, duke ndryshuar nyjn / dhe zanoren / t tems n e dhe duke
marr edhe prapashtesn -z, e cila ktu nuk ka kuptim zvoglimi a
prkdhelie; / lig - e lig', duke ndryshuar nyjn / n e dhe duke marr
edhe mbaresn : i pashok - e pashoqe, i zoti - e zonja, i pazoti - e
pazonja, meq emrat shok, i zoti si emra nocioni, kan nj emr
prgjegjs n gjinin femrore: shoqe, e zonja.
4. 2. 3 . Formi mi i gj i ni s f emrore t mbi emrave t
^i yj s hm. Kta mbiemra e formojn gjinin femrore:
162 KREUIV
a) Duke i shtuar tems s gjinis mashkullore mbaresn femrorizuese -e M-
kt mnyr e formojn gjith mbiemrat e parm, t prejardhur a t fonnuar m*>
konversion nga emra t ndryshm t gjinis mashkullore, si edhe mbiemrat e perbr"
elementi i dyt i t cilve sht nj emr fardo i gjinis mashkullore, a nj mbiem'
me prapashtesn -sh(-): absolut - absolute, fizik -fizike, nonnal - normale, relati
- relative, dinak - dinake, gjakpirs - gjakpirse, ky - kye, kokderr - kokderre
sylesh - syleshe, zemrkatran - zemrkatrane, dhjetkatsh - dhjetkatshe
shumkmbsh - shumkmbshe, vje - vjee, dyvje, - dyvjee etj.;
b) duke ruajtur t pandryshuar fare formn e gjinis mashkullore.
formojn kshtu gjith mbiemrat e prbr, q kan si element t dyt nj emr
t gjinis femrore ose nj emr t gjinis mashkuilore q tregon Ind e qg
zakonishtnukkashums: bishtgrshr, flokgshtenj, sqepgjilpr, sypish
zemrhekur, gojmjalt, ktu hyn edhe kokjasht;
c) ashtu si do ta formonte elementi i dyt i mbiemrit t prbr. E formojn
kshtu t gjith ata mbiemra, elementi i dyt i t cilve sht nj mbiemr:
ekonomiko-shoqror-e, gojmbl, kuptimplot, shpirtlig-, shpirtlig-e, zetnrkeq-
e, zemrmadh-e etj.
Shnim. Kur mbiemri i referohet jo nj emri, por mbar nj
fjalie a nj thnieje m t gjat, ateher ai, duke parakuptuar emrin
gj zpun ose premrin dftor kjo (ajo), vihet n gjinin femrore,
p.sh.: Pr kt sht e nevojshme t'punojn t gjith pa u lodhur,
Nuk sht e teprt, po t them se pa ndihmn tnde un nuk do ta
kisha br dot kt q bra.
Nj varg mbiemrash q jan formuar me konversion prej emrash, n gjinin
femrore kan trajt t njjt me at t emrave femror prkats, p.sh.: budalla
- budallaqe, plak - plak, puntor - puntore etj. Nganjher kta kan trajta
paralele trim - trime, trimresh.
Shnime. 1. Kur mbiemri ndodhet pran fjals vete-vetja, a
1
prshtatet jo me kt, por me gjinin e vets, pr t ciln bhet fjate'
P.sh.: Ai e ndjeu veten m t lumturin n bot.
2. Disa mbiemra q jan formime t vjetra, ose q jan tgurres
s huaj dhe kan mbetur n trajt t pandryshueshme, si edhe mbiernr
3
e tipit maja-maja, nuk ndryshojn as n gjini, as n numr e as r>
e
ras, p.sh.: allafranga, allaturka, axhami, belik, fshate, vend
e
<
maja-maja, gropa-gropa, pika-pikai}. (Melesini inaja-maja/ e tr
topi e kumbaraja; o gjarpri pika-pika/ kollaj s 't qasej e liga)-
MBIEMRI 163
jCur bashkrenditen dy emra gjinish t ndryshme, vihen re disa mnyra
pershtatjeje n gjini:
a) Mei e rndomt sht prshtatja me emrin e fundit. P.sh.; U afrua nj
Ml mesye vetulla t zeza; Vmendje e kujdes t madh duhet t tregoj Partia
nrt'i prdorur drejt kuadrot. Posa u pan me njri-tjetrin, nisi nj loj dhe
0isktrim i ndrsjell.
b) sht fare e zakonshme edhe q t vendoset mbiemri n gjinin
mashkullore, por n numrinshums. P.sh.; Megjithat, shpeshherkritikadhe
j
e
bati jan t dobt dhe t cekt. Stavri Prifti duke biseduar me t rinj e t reja
lushnjar... Tdashur nn dhe baba'. Tdashur shokdhe shoqe!;
c) n rrethana t caktuara mbiemri mund t prsritet pran do emri. Kjo
mnyr nuk ndeshet shpesh.
4.3. KATEGORIA E NUMRIT .
4. 3 . 1 . Njohuri t prgj i thshme. Mbiemri n gjuhnshqipe ka
dy numra; njjsin dhe shumsin. Formimi i shumsit t mbiemrave ndryshon
jo vetm midis dy gjinive, por edhe midis dy grupeve (t nyjshm e t panyjshm)
tsecils gjini.
4. 3 . 2 . Formi mi i numri t s hums t mbi emrave t
nyjshm t gji ni s mas hkul l ore. Shumsi i ktyre mbiemrave
formohet prgjithsisht duke ndryshuar vetm nyjn /' t njjsit n t. Kshru e
formon shumsin shumica drrmuese e mbiemrave (me prjashtim t i keq, i
lig, i madh, i vog'l, i ri, i zi), p.sh.: / mir - t mir', i gjat - t' gjat, i that -
t that, i nesrm - t nesrm, i sotm - te' sotm, i afrueshm - te' afrueshm, i
ktvdishm - te' lavdishm, i ashpr - t' ashpr, i verbr - t verbr, i bukur - t
bukur, i hequr - t hequr, i qfrt - t' qfrt, i prbashkt - t prbashkt, i pafaj
tpafaj, ipofat - tpafat, ipamend - tpamend, i kuq - te' kuq, i huaj - t huaj,
' tribl - t mbl, i ve - t' ve, i pavnre - t pavnre, i pakundshoq - t
Pakundshoq, i pandonjtmet - t pandonjtmet etj.
Shnim. Mbiemrat / ri dhe i zi e formojn shumsin duke
ndryshuar nyjn i n t dhe duke marr njkohsisht mbaresn -nj: t
rinj, t'zinj (trajt mbizotruese ndaj trajts t zes). Ky shums sht
i ngjashm me at t emrave mashkullor e t mbiemrave t panyjshm
q mbarojn m i t theksuar, si: bari - barinj, kalli - kallinj, merakli
- meraklinj etj.
164 KREVI IV
N analogji me kta mbiemra e formon shumsin n -frij
e
j ,
mbiemri i keq, i cili pson edhe errsimin e zanores -e t tems -
-'. P.sh.: kta nukjan tpakt, por t kuptohemi nukjan njer? -
keqinj.
Mbiemri i lig shndrron n shums edhe bashktingll
0
r
fundore -g n -gj: t ligj; i vogl shndrron edhe zanoren -o- n.
dhe bashktinglloren g n gj: t vegjl, ndrsa i madh merr mbares
-enj dhe errson zanoren -a- n -- pr shkak t mostheksimit t sa'
n numrin shums: t mdhenj.
4. 3 . 3 . Formi mi i numri t shums t mbi emrave t
panyjshm t gji ni s mashkul l ore.
1. Mbiemrat e panyjshm q nuk jan fjal t prbra, e formojn shumsin-
a) Duke marr mbaresn -. E formojn shumsin kshtu t gjith mbiemrat
e panyjshm q jan fjal me theks fundor, t parme dhe t prejardhura:
absurd-, abstrakt-, agresiv-, industrial-, kimik-, leshtor-, naiv-,
prparimtar-, relativ-, zemrak- etj. Ktu bjn prjashtim mbiemrat q
mbarojn me -/' t fheksuar, me -()s/-ues dhe ata q jan formuar me konversion
nga emrat (shih pikat b, c, );
b) duke ruajtur t pandryshuar trajtn e njjsit. Ktu hyjn gjith mbiemrat
e formuar me prapashtesn -()s/-ues: krijues, lotues, prkdhels, pyets,
shkels, veprues; dhe gjith mbiemrat e formuar me prapashtesn -sh: ditsh,
javsh, katsh, muajsh etj.; gjith mbiemrat q mbarojn me -: geg, tosk
etj.
c) duke marr mbaresn -nj. E formojn shumsin kshtu gjith mbiemrat
me -/' t theksuar q funksionojn n gjuh edhe si emra edhe q jan fjal t
gurrs turke me prapashtesat -li, -i e -xhi: merakli-nj, inati-nj, qejfli-nj, sevdalli-
nj etj. Kta jan kryesisht t gjuhs s folur bisedore, ose prdoren me ndonj
ngjyrim stilistik;
) ashtu si emrat prkats, prej t cilve jan formuar me konversion:
fickara, bullaftq, plak, puntor, rruga, trim etj.; Edhe njerzit bullafiqr si
Elez Furka, morn qndrim tprer. Fshatart fukarenj mornpjespa ngumtn
n luftnpr demokraci. Populli yn dhe djemt e tij trima kan luftuar brezpt
brezi pr liri. Atje rrin e bjn roje shelgje pleq.
2. Mbiemrat mashkullor q jan fjal t prbra, e formojn shumsifl-
a) Ashtu si e formon elementi i dyt i tyre, kur prdoret i mvetsishifl-
E formojn kshtu gjith ata mbiemra t prbr, elementi i dyt i t cil
ve
sht nj mbiemr: gjakpirs - gjakpirs, shpirtmadh - shpirtmdhenj, shpirtvog

MBIEMRI 165
tfnirtvegjl etj. P.sh.: Ne nukjemi aspak mendjemdhenj. Vrtet u lodht,
r
dolt faqebardha. Nnatjan gjithmon zemrgjera.
Kshtu e formojn shumsin edhe mjaft mbiemra t prbr q kan si
lernent t dyt nj emr t gjinis mashkullore: kokderr - kokderra,
tokkungull - kokkunguj, zemrluan - zemrluan etj.
b) duke ruajtur edhe n shums trajtn e njjsit. Kjo ndodh me mbiemrat
pgrbr q kan si element t dyt nj emr t gjinis femrore: hundshkab,
mjek'fshes, syhirr, sypish etj.; po ashtu edhe me disa mbiemra t tjer t
prber q kan si element t dyt nj emr t gjinis mashkullore, q tregon
lnd e q nuk ka shums: gojmjalt, kokmish, zemrelik, zemrhekur etj.;
s
i edhe me ndonj mbiemr t prbr q ka si element t dyt nj emr
mashkullor me form t veant shumsi, si: gjoksshkmb, shpirtlepuretf Me
form t pandryshuar dalin n shums edhe mbiemrat e prbr q kan si
element t dyt nj mbiemr t formuar me prapashtesn -sh (prjashtuar ktu
rastet, kur prcaktojn emra t gjinis mashkullore me shums me -e) si: dykatsh,
shumngjyrsh, disajavsh, tringjyrsh etj., p.sh.: Npyjet e vendit ton ka
qindra zogj shumngjyrsh;
c) duke marr mbaresn -: buzgaz - buzgaz, koktul - koktul, sylesh
- sylesh etj.: Ditn epar u treguam sylesh, po ksaj here s'do t na efalte
njeri.
4. 3 . 4. Formi mi i numri t shums t mbi emrave t
nyjshm t gjinis femrore.Ktambiemraeformojnnumrinshums:
a) Duke ndryshuar vetm nyjn e t njjsit n t. E formojn shumsin n
kt mnyr mbiemrat q n njjs dalin ni -e: e bshme - t bshme, e djeshme
- t djeshme, e kuqe - t kuqe, e sotme - t sotme, e sjellshme - t sjellshme, e
pakundshoqe - t pakundshoqe etj. Bjn prjashtim nga kjo rregull mbiemrat e
keqe - t kqija, e madhe - t mdha, e re - t reja, eve - t' veja;
b) duke ndryshuar nyjn e t njjsit n t dhe duke marr njherazi
mbaresn -a. Ktu hyjn gjith mbiemrat q n njjs nuk mbarojn me -e: e
<frt - t afrta, e mir - t mira, e mundur - t mundura, e qruar - t qeruara,
e thyer - t thyera, e verbr - t verbra, e verdh - t verdha, e zez - t zeza
j.
4. 3 . 5 . Formi mi i numri t s hums t mbi emrave t
Panyjshm t gji ni s femrore. Mbiemrat e panyjshm t gjinis
temrore q nuk jan t prbr ruajn t njjtn form si n njjs edhe n
s
hums. Kjo ndodh sepse t gjith kta mbiemra n njjs dalin me -e: dinake,
'Knlore, trime, shqetsuese etj. Mbiemri/>fo/c e formon shumsin sipas emrit
Pkk - pMa.
Mbiemrat e prbr femror e formojn numrin shums dy mnyrash:
166
KREU IV
a) Kur mbiemri mbaron me -e t patheksuar, me nj zanore t theksn
ose ka si element t dyt nj emr t gjinis femrore m -, ather ai ruan *
njjtn trajt n t dy numrat: buzgaze, kokderre, faqekuqe, syqershi, sy
u
ij-
gershetdeg, sypish etj. Ktu hyjn edhe mbiemrat q kan si element t dvr'
nj emr lnde t gjinis mashkullore q nuk ka shums: gojmjalt, zemerheh,
etj.;
Shnim. Mbiemrat e prbr q kan si element t dyt temat e
mbiemrave (i) keq, (i) madh, e formojn shumsin e gjinis femrore
sipas elementit t dyt: fatkqija, shpirtkqija, shpirtmdha
hallerndha etj.
b) kur nuk mbaron me -e a me nj zanore t theksuar dhe kur si element t
dyt nuk ka nj emr femrore m -<?, ather mbiemri e formon shumsin
duke marr nbaresn -a (pra, njlloj si elementi i dyt, kur prdoret i
mvetsishm): derbardh - derbardha, gojmbl - gojmbla, kokfort -
kokforta, kuptimplot - kuptimplota, syshkruar, syshkruara etj. Si shihet,
ktu elementi i dyt sht nj tem mbiemrore.
Shnime. 1. Kur i drejtohemi nj njeriu me nderim, me premrin
vetor ju, mbiemri karakterizues, ndryshe nga premri dhe folja
kallzues, vendoset n numrin njjs, p.sh.: Jujeni iqart. Ju dukeni
shum i brengosur. Jujeni e shpejt. M dukeni shum e memtur.
2. N bashkvajtje me emrat prmbledhs t tipitbota, djemuria,
graria, njerzia etj., mbiemri n funksion t prcaktorit kallzuesor
(ashm si folja prkatse) her prshtatet me emrin sipas trajts s tij
morfologjike (pra, vendoset n njjs) e her sipas kuptimit t tij
leksikor (pra, vendoset n shums). P.sh.: shtezg/uarbota -Jane
t zgjuar bota.
3. Ve vrejtjeve q u bn n kreun e gjinis s mbiemrave (
4.2.3 pr numrin e mbiemrave, duhet shtuar se, kur emrat kan te
njjtin numr e t njejtn gjini, mbiemri prshtatet n numr me
emrin e fundit, pra, nuk kalohet n numrin shums: Tregimi dhe
romani ipar i tij upritn shum keq. Merr motrn dhe kushnren
e vogl dhe oji n kinema.
MBIEMRI 167
4.4. KATEGORIA E RASS
4. 4. 1 . Njohuri t prgj i thshme. Gjat ligjrimit mbiemri
tfkotiisht vendoset pas emrit q prcakton. P.sh.: Ai nxori nfillim ca tinguj t
ierr, t' thell e t ndrprer. Drejtoria e spitalit, duke marr parasysh
^jnendjen e madhe q m kushtonte publiku botror, u detyrua l lshonte
nrdit komunikat speciale pr gjendjen time shndetsore. Palltoja dhe
horsalina, q bashkpuntori shkencor i kishte lene' mbi karrige, dilnin shpesh
sken.
Por mbiemri mund t vendoset edhe pandrmjetshm para emrit, sidomos
mbiemri me ngarkes emocionuese, p.sh.: Pse nuk mendonte kshtu edhe pr
fatin e t mjerit Filip ?Dhejuflas me gjysmakun zjarr q' mbeti. Edhe n' gjallje
dhepas vdekjes, po un do t heq andrallat e atij shpirtkrimburi burr.
Mbiemri prdoret edhe i shkputur nga emri, kur sht gjymtyr e veuar,
pjes prbrse e kallzuesit emror ose prcaktor kallzuesor, p.sh.: Me siguri
nismtare kan qen vajzat. Shpendi ra n' tok' dhe po prplitej i gjakosur. E
shikuardhe e br kshtu, kjopunka njfrym burokratike, zyrtare. Mbeta i
knaqur. Sa t lumtura e ndiejn veten vajzat.
Nga shembujt e parashtruar del se mbiemrat e panyjshm, kur vendosen
pas emrit q prcaktojn dhe kur jan n funksionin e pjess prbrse t
kallzuesit emror a prcaktor kallzuesor, nuk psojn ndonj ndryshim n
ras, pra, nuk lakohen. E njjta gj ndodh edhe me trupin e mbiemrave t
nyjshm, por kta ndryshojn sipas rass nyjn, e cila, si u tha m lart, sht
pjes prbrse e pandashme e tyre. Mbiemrat e nyjshm, kur jan pjes
prbrse e kallzuesit emror ose prcaktor kallzuesor t kryefjals a t
kundrins, prdoren vetm n rasn emrore dhe kallzore.
Nga ana tjetr, mbiemrat (t nyjshm e t panyjshm), kur vendosen prpara
emrit, pr vet natyrn e ktij togfjalshi n gjuhn shqipe, lakohen, marrin
tregues gramatikor rasor, madje edhe treguesit e shquarsis, pra, nga ana
formale, ata jan njlloj me mbiemrat e emrzuar, kurse emri ndjeks del i
pandryshuar. Ndrsa mbiemrat e panyjshm marrin vetm mbaresat rasore t
shquarsis, mbiemrat e nyjshm, ve ktyre mbaresave, ndryshojn edhe nyjn
e
tyre. Kshtu, mbiemrat e nyjshm e kan kategorin e rass n t dyja
Prdorimet, pas e prpara emrit, kurse t panyjshimit vetm kur paravendosen.
Shnim. N disa raste mbiemri, megjithse vendoset pas emrit,
merr gjith treguesit gramatikor t emrit, duke e ln emrin para tij
t pandryshuar. Kjo ndodh kur folsi ndien nevojn pr nj theksim
t
168
KREU IV
t veant t tiparit. N kto raste tipari merr karakterin e nj noft-
P.sh.: Ather pse nuk m pyet edhe pr dashurin q ke p
r
t~.".
Violet bukuroshen?Enderonin tepr dhe asnjeri (ve ndrgj
es
j
e
nuk i thoshte: Topaz batakiu.
Mbiemrat lakohen vetm n bashkvajtje me emrat, ose me vete si r
emrzuar. Lakim i mirfillt i mbiemrit sht i pari, n rastin e dyt kemi t"
bjm n" t vrtet me emra. Mbiemri lakohet ndryshe kur emri i prcaktua
sht i pashquar, ndryshe kur ai sht i shquar, prandaj do t jepet lakimi n t
dy togfjalshat: emr i pashquar + mbiemr i nyjshm dhe emr i shquar +
mbiemr i nyjshm.
4. 4. 2. Gjinia mashkul l ore
l.a. Emr i pashquar + mbiemr i nyjshm
Em.
Gj. i
Dh.Rr.
K.
djal
... djali
djali
djal
(' mir e i urt
I
> t mir e t urt
1
Shnime. 1. Emri i pashquar i shoqruar nga nj mbiemr haset
rndom, qoft si pjes e kallzuesit emror: Petriti sht djalimir
e i urt, qoft n funksione t ndryshme i prir nga nj prcaktor, si
premri i pacaktuar do, nga numrori ose premri i pacaktuar nj
ose nga premrat dftor ai, ky, i atill, i ktill, i till.
2. N numrin shums, pas emrave t pashquar edhe mbiemrat e
nyjshm nuk psojn ndonj ndryshim nga rasa n ras, pra, nuk lakohen.
l.b. Mbiemr i nyjshm "i pashquar" + emr i pashquar
Em.
Gj. i.
Dh.Rr.
K.
Njjs
i shkret }
.. t shkreti 1
t'e shkreti |
t shkret 1
djal
Em.
Gj. i.
Dh.Rr.
K.
Shums
t shkret
. t shkretve
t shkretve
t shkret
djem
Sado i pazakont q" duket ky lloj lakimi i mbiemrit t nyjshm si
]
pashquar" prpara nj emri t pashquar, ai ndeshet jo rrall dhe pikrisht n o)
tipa ndrtimesh: S pari, n togfjalshat e tipit: Ama tbukur njeri q ka gjtt"
tpyes! Idashur vlla! T dashur shok e shoqe, motra e vttezr! T nderuo
IPPPF
MBIEMRI
169
. i dyti, kur kemi t bjm me nj emr kuptimisht t shquar, i cili, prve
hie
0til, prcaktohet edhe nga nj prcaktor tjetr, zakonisht nga nj premr
jfftor: S'erdhi q s'erdhi ai i shkret djal! T'i kishte ndihmuar ca atij t
hkreti Fttip! N t dyja prdorimet kemi t bjm me nj qndrim shprehs t
lsit- Togfjalshat e tipit t par prdoren kryesisht n emrore dhe kallzore,
dytt sipas rrethanave ndeshen m shpesh.
2.a. Emr i shquar + mbiemr i nyjshm .
Njjs Shums
g
ffl
. djali v i mir e i urt Em.K. djemt e mir e t urt
Gj. i
d
J
al i t
l Gj. i djemve |
Dh.Rr. djalit j t mir e t urt Dh.Rr. djemve t mir e t urt
K. djalin e mir e t urt
Edhe togfjalshat me mbiemr formalisht t emrzuar: I ziu baba mendonte
se edhe kjo ngjarje kishte ndodhur me Memon, megjithse prdoren m rndom
n kallzore dhe n emrore, mund t hasen edhe n rasa t tjera, n njjs e n
shums, prandaj do t jepet paradigma e plot e ktij lakimi:
2b. Mbiemr i nyjshm "i shquar" + emr i pashquar .
Njjs Shums
Em. / miri \ Em.K. t mirt \
Gj. / tmirit I ,. ... Gj. i t mirve > djem
Dh.Rr. tmirit 1
a j a l e
Dh.Rr. t mirve J
K. t mirin )
Shnim. N gjuhn shqipe ka nj numr emrash t gjinis
mashkullore, t cilt dalin n zanore dhe lakohen sipas paradigms s
lakimit t tret. Ktu bjn pjes emra t prgjithshm n - {axh,
daj, geg, hoxh, lal, tosk) dhe emra t prvem n - (Ded,
Dod, Gjok, Gjolek, Hil, Kol, Lek, Lluk, Nikoll, Ram, Sul,
Tom, Vasket].), n-e(ome, Dine, Dule, Fane, Ndue, Nileetj.),
dhe n-o(Ago, Aleko, Deko, Foto, Koo, Leo, Niko, Spiroetj.). Kur
kta emra prcaktohen nga rrj mbiemr i nyjshm i paravendosur,
ather mbiemri ruan gjinin mashkullore, p.sh.: I shkreti axh, e
psoi npleqri! 'e gjeti t ziun Gjok! Ithash t shkretit Spiro, po
nuk m dgjoi. N qoft se mbiemri i nyjshm ndodhet pas ktyre lloj
emrash n rasat e zhdrejta, ather ai merr nyjn s, duke marr
kshtu form femrore. P.sh.: Shkoi dhe e gjeti dajn e gjor t
smur rend; Dajs s gjor i kishte ardhur shum keq pr t.
170
4. 4. 3 . Gjinia femrore.
l.a. Emr i pashquar + mbiemr i nyjshm
Njjs
Em.
Gj. i
Dh.Rr.
K.
vajz
... vajze s
vajze
vajze j
e mir e e urt
t mir e t urt
Shnim. Edhe pr shumsin e mbiemrit t nyjshm t gjink-;
femrore vlen po ajo vrejtje q u b pr shumsin mashkullor-
a
nuk lakohet, kur prcakton nj emr t pashquar.
l.b. Mbiemr i nyjshm "i pashquar" + emr i pashquar
Njjs Shums
Em. e gjor \ Em.K. t gjora \
Gj. i... sgjorel -

Gj. /... tgjorave \ vajza


Dh.Rr. sgjorei Dh.Rr. t gjorave )
K. t gjor'
Edhe ktu vlejn po ato vrejtje q u bn pr kt lloj lakimi n gjinin
mashkullore. Pra, ka dy mnyra prdorimi: S pari, togfjalshat e tipit: 't
bukur fjal q m the! T dashura shoqe!; dhe, s dyti, n bashkvajtje me
premra dftor, p.sh.: Ta shikoje kur ijepte asaj s shkrete lopat. ... pr
shkak t asaj s shkrete smundje. 't'u bj atyre t gjorave vajza q i kam
vetm. 't bj se kam ato t gjora vajza, pa s 'rrija pa ardhur.
2a. Emr i shquar + mbiemr i nyjshm
Njjs Shums
Em. vajza e mir e e urt Em.K. vajzat e mira e t urto
Gj. i vajzs \ Gj. i vajzave i
Dh.Rr. vajzs s mir e t urt Dh.Rr. vajzave tmiraeturta
K. vajzn e mir e t urt
2b. Mbiemr i nyjshm "i shquar" + emr i pashquar
Njjs
Em. e mira
Gj. / s mirs
Ji
n
) vajze
Dh.Rr. semires (
K. t mirn
Em.K.
Gj.
Dh.Rr.
Shums
t mirat \
i t mirave ) vajza
t mirave '
171
Shnime. 1. N gjuhn shqipe ka nj numr emrash t gjinis
femrore q dalin m bashktingllore ose m -i dhe lakohen sipas
paradigms s lakimit t par, p.sh.: Ganimet, Idajet, Ikbal, Irfan,
Kimet, Leman, Mynever, Nermin, Nimetety dhe Afroviti, Andromaqi,
Eleni, Eli, Kaliopi, Ksanthipi, Meri, Persefoni etj. Kur mbiemri i
nyjshm vendoset prpara ktyre emrave, ai ruan gjinin femrore,
p.sh.: E shkreta Ganimet, erdhi q' n' pik t mngjesit! I thash s
gjors Idajet, po nuk m dgjoi. Edhe kur prdoret jo pran ktyre
emrave, por si pjes e kallzuesit emror, si prcaktor i veuar etj., ai
vendoset n gjinin femrore, p.sh.: Afroviti sht e urt. Eleni duket
e zgfuar. Nermini ka qen gjithmon e shoqrueshme dhe e sjellshme.
Kur mbiemri i nyjshm vendoset prapa ktyre mbiemrave, ai prdoret
n gjinore-dhanore-rrjedhore n trajtn e gjinis mashkullore, p.sh.:
Kimetit t shkret i iku djali sot. Elit t gjor i vdiq e ma!
2. Mbiemrat e gjinis asnjanse, me prjashtim t rass
emrore-kallzore n bashkvajtje me nj emr asnjans t shquar
(ku marrin nyjen e), kan gjithandej nyjn t, khs.: / dhimbte
koka nga t qart e shumt'. S'e duroj dot tfolurit e shumt. Ai
ka nj tfolur t ngadalshm.
Mbiemrat asnjans mund t prdoren shum rrall prpara emrave
isnjans dhe kryesisht n kallzore, p.sh.: T bukur tfolur q bri. N
prdorime t tilla ka pothuajse gjithmon nj not emfatike shprehse, pr
mir ose pr keq.
Nga shqyrtimi i pasqyrave t msiprme del se lakimi i mbiemrit n
numrin njjs paraqitet shum i rrafshuar, ndrsa n numrin shums n kt
pozicion ose nuk lakohet fare (n bashkvajtje me emra t pashquar), ose
lakimi i tij sht gjithashtu mjaft i rrafshuar.
Si duket edhe n tabelat, nyja e mbiemrit, n rasn kallzore t njjsit, si
^e n rasn emrore dhe kallzore t shumsit (pa dallim gjinie) del me dy
tr
ajta, t dhe e. Trajta e del ather kur mbiemri vjen pandrmjetshm pas nj
ern
ri t shquar. N rastet e tjera del trajta t. Pra, trajta te' del kur mbiemri vjen
P^ nj emri t pashquar si edhe ather kur midis tij dhe emrit t shquar ndodhet
"Je fjal tjetr. Trajta t del edhe kur mbiemri i nyjshm prdoret n funksion
^ilzuesor, si edhe kur vendoset para emrit. Kto rregulla vlejn edhe pr rasn
ei
nrore e kallzore njjs t gjinis asnjanse. P.sh.; librin e ri - nj libr t' ri;
'tsn e par' - nj klase' tpar; librin tim t ri - librin e ri; shokun e mir -eka
^okun t mir; fletoren epastr - e mbanfletoren tpastr, lisat e gjat' -kypyll
*Q Usat t gjat'; hern e par' - tparn her; djalin e shkret - t shkretin djal.
KREU IV
N mbiemrat e gjinis femrore nyja del me dy trajta, s dhe t, n
gjinore, dhanore e rrjedhore njjs. Trajta s del kur mbiemri v^
pandrmjetshm pas nj emri t shquar. Prndryshe del trajta t. Pra, edh "
ktrastvlejn nprgjithsipo atorregullaqudhanlidhur meprdorirr,
6
e trajtave t dhe e. P.sh.: shkolls s mesme - nj shkoll t mesme. N ra ^
kur pas emrit t shquar vijn dy prcaktor, nyja e t dytit del me trajtn r
shkolls s mesme t prgjithshme.
Mbiemrat e nyjshm t emrzuar n rasn gjinore, dhanore e rrjedho
dalin me nyjn s.kur jan t shquar, dhe nyjnt', kur jan t pashquar, n
sr
, .
s res - nj t reje, e s ardhmes - e nj t ardhmeje t afrt.
Shnim. Kur mbiemri prcakton emra mashkullor q lakohen
sipas paradigms s lakimit t tret: Kol/-a, n rasn gjinore-dhanore
merrnyjns: Shyqossshkret. Anasjelltas, kur prcakton ernra t
gjinis femrore q lakohen sipas paradigms s lakimit t par: Nimet-
i, Fiqret-i, Sadet-i, merrnyjn t: Sadetit t shkatht. Edhe pr rastet
kur kemi nj rend t till fjalsh: premr = emr t pashquar n
gjininfemrore = mbiemr, mbiemri del me nyjn t. P.sh.: Kafshoi
buzn nga dhimbja e asaj fjale t pamenduar. Kjo shnon edhe
mbiemrin e asaj vepre t madhe.
Paradigmat e lakimit t mbiemrave t emrzuar jan t njjta me paradigmat
e lakimit t mbiemrave t vendosur prpara emrit. Mbiemrat e emrzuar jan
n t vrtet emra dhe me mbiemrat kan vetm lidhje burimore (shih 4.6),
prandaj lakimi i tyre sht i njllojt me at t emrave. Edhe klasifikimi i tyre
n lakime bhet sipas t njjtave kritere me t emrave.
4.5. KATEGORIA E SHKALLES
4. 5. 1. Njohuri t prgjithshme. Shkallaembiemritshprehmasen.
n t ciln shfaqet nj cilsi e caktuar te sendi i dhn. Kt kategori gramatikore
e kan vetm ata mbiemra cilsor, semantika e t cilve lejon q tipari i emrtuar
prej tyre t shprehet n mas t ndryshme. Mbiemrat e tjer cilsor, semantiKa
e t cilve nuk lejon ta shprehin n mas t ndryshme cilsin e dhn (du^
prjashtuar ktu kuptimet e tyre t fytyruara), nuk mund t shkallzohen, psh-;
al, i mendur, i vdekur, i verbr etj. Nga ana tjetr, mbiemrat marrdhruor
kur prdoren me kuptim t fytyruar, kalojn n cilsor, prandaj shkallzohe
por pr ata m e zakonshme sht shkalla krahasore e sipris.
MBIEMRI 173
pr shprehjen e shkalls gjuha shqipe nuk ka morfema trajtformuese pr
sintetike, por vetm forma analitike, q ndrtohen si rregull me elemente
,0
u
oTt
. Duke u mbshtetur n kundrvnien kuptimore, mbiemrit i njihen tri
tall'- pohorja, krahasorja dhe siprorja.
S
4. 5. 2. Shkal l a pohore. Shkalla pohore e mbiemrit emrton
h'esht tiparin e sendit, jasht do krahasimi. Kjo shkall e jep cilsin e
ndit si dika absolute. P.sh.: Mirmbrma, arkitektur e re. Tabela t
hardha t rrugve t zbukuruara! Pranimi i shkalls pohore prligjet vetm

a
ta mbiemra q kan edhe dy shkallt e tjera, pra, kur ekziston nj
Lndrvnie e plot. Shkalla pohore nuk shprehet me ndonj tregues
morfologjik dhe sht shkalla baz pr shkallt e mbiemrit.
4. 5. 3. Shkalla krahasore. Shkalla krahasore e mbiemrit tregon
s
e cilsia e dhn krahasohet me vetveten ose me nj cilsi tjetr.
Gjat krahasimit mund t kemi t bjm:
a) Me t njjtn cilsi, vshtruar te dy a m shum sende: Gjini sht me'
igjat' e m i bukurse ti. N shtpi la t'an dhe nj vlla mt vogl se veten!
Eliona dukej pak m e madhe n mosh dhe m epjekur nga t tjert;
b) me t njjtn cilsi, vshtruar tek i njjti send, por n koh e kushte t
ndryshme: Tani dhoma Mimozs i duket mepamr dhe m e bukur se hert e tjera;
c) me t njjtn cilsi, vshtruar te mbar klasa ku sendi a sendet bjn
pjes: Gzimin e mojn dhe e mbrojn t gjith si nj ndr djemt m t
igjuar e m t dashur t fshatit ton'. Dora i kapi gurin m t madh t
gjerdanit t muar. Ajo ishte gruaja m e dgjuar e m e afruar e lagjes.
Ishte djali m i gjat n at grup t vogl njerzish.
) me nj e disa cilsi t t njjtit send (ose t disa sendeve) vshtruar n
prqasje me njra-tjetrn: Me Besimin djaloshin e lidhte nj histori sa e ndrukuar
aq edhe epaplqyer. Fytyra e tij sa e rrept aq e kndshme dhe eprmallshme
m sillet para syve.
Pra, mund t krahasohet e njjta cilsi te sende t ndryshme a tek i njjti
s
end n koh e rrethana t ndryshme, por mund t krahasohen edhe cilsi t
tfryshme t t njjtit send a t sendeve t ndryshme.
Ktej del se palt e krahasuara midis tyre mund t jen t shumta, por
Per thjeshtsi trajtimi bhet fjal zakonisht pr dy sende, m sakt pr dy
c
'lsi. Nga ana tjetr, pr t pasur krahasim midis dy a rn shum cilsive,
"tohet t kemi patjetr, s paku, dy elemente, dy krah, dy gjymtyr
^hasimi, t cilat zakonisht jan t shprehura q t dyja. Por gjymtyra e
jvt e krahasimit mund t mos jet e shprehur, duke qen e nnkuptueshme:
u
han i mir ky i Shkodrs! - ia bri i ati, sikurfliste me vete. Pastaj shtoi
"
e
z m' t lart'.
174 KREUIV
Kur shprehen t dy kraht e krahasimit, cilsia e emrtuar nga rmV
prmendet vetm njher, tek emri i par, duke u paraqitur e shkallzuar. P !
i sendit me cilsi n shkall m t ult, q prbn elementin e dyt t krahasim '
ka vetm lidhje sintaksore e jo morfologjike me gjymtyrn e par t krahasim'
Lidhja e dy gjymtyrve t krahasimit bhet me lidhza krahasore.
Ktej del se mbiemri sht n shkalln krahasore, sa her q cilsia
sendit t dhn krahasohet pr nga shkalla e saj me vetveten a me nj cilg '
tjetr. Nga ky krahasim ajo mund t dal e barabart, m e lart, m e larta os
m e ult. Pra, mbiemri ka shkall krahasore t barazis dhe t pabarazis- ki
n
e fundit ndahet n shkall krahasore t'e' sipris relative, t sipris absolute dhe
t ultsis.
a) Shkalla krahasore e barazis. Shkalla krahasore e barazis tregon
se cilsia e dhn sht n t njjtn shkall te t dy kraht e krahasimit
(pra, t dy sende t ndryshme ose tek i njjti send, vshtruar n koh e
rrethana t tjera). N t njjtn shkall mund t jen edhe dy cilsi t'
ndryshme t t njjtit send a t dy sendeve t ndryshme. P.sh.. Ai m dgjonte
me vmendje sikur t isha po aq e pjekur dhe e rrahur njet sa ai. Duke
mbaruar, mund t themi se pr Sknderbeun lvdata sht aq e drejt sa
edhe e mrtitur.
Gjuha shqipe nuk ka form t veant pr shprehjen e ksaj shkalle. Kjo
sht e njjt me shkalln pohore, por zakonisht shoqrohet me ndajfoljet sasiore
t paravendosura aq ose kaq. Kur mbiemri nuk shoqrohet nga kto ndajfolje,
krahasimi nuk shprehet morfologjikisht, por prmes ndrtimit sintaksor t gjith
fjalis: Shum vjet kishte q e mbaja n sup atpushk, po e rndsaasajdite
nuk m ishte dukur kurr.
Gjymtyra e dyt e krahasimit lidhet me lidhzn krahasore sa ose si\ e
para, kur kemi krahasim t tiparit dhe mbiemri shoqrohet nga ndajfoljei
sasiore aq, kaq, dhe e dyta, kur tipari i gjymtyrs s par (trthorazi shkalla
e saj) njjtsohet me at t gjymtyrs s dyt. P.sh.: Vrana Konti ishte aq
trim dhe i zoti n luft sa Sknderbeu. Ka dhe t' tjer', pojo aq t rrezikshem
si kta.
Prverenditaq... sa..., hasetedherendiianasjelltsa... aq..., kuraport'
i barazis mbetet vrtet i pandryshuar, por roli i gjymtyrve ndrron: prcaktuesja
bhet e prcaktuar, p.sh.: Duken sa guximtar, aq edhe krenar. Shpeshher
e
kjo shkall prdoret edhe pr t nxjerr m n pah kundrvnien antoninuke te
mbiemrave q krahasohen, p.sh.: Ishte nxehur dhe, sa i but dhe i urtqe w
r
nnshtrohej, aq i egr bhej kur nxehej.
MIJIEMRI 175
Shnim. Pr t treguar m qart kundrvnien antonimike t
mbiemrave q krahasohen, prdoret ndrtimi me ndajfoljen aq t
prsritur, me nj fjali krahasore midis: Aq i rrept sa sht npun,
aq i shtruar sht n shoqri.
Elementi i dyt i krahasimit mund t mos shprehet n frazn e dhn,
pse
nnkuptohet ose sht i njohur nga 'sht thn m par. N kto raste
ndajfoljet aq e kaq jan t domosdoshme pr t vn n dukje krahasimin,
s
h.: Kombi shqiptar s 'sht komb pr t pasur turp prej tij, t qent e nj
njeriu nga nj komb kaq trim e kaq i zgjuar, s 'sht turp, por nder i madh. Kto
t
g dy ndajfolje sasiore ruajn kategorin e tyre ndajfoljore dhe nuk shndrrohen
ii mjete trajtformuese.
Elementi i dyt i krahasimit mund t mos shprehet edhe kur folsi e
shoqron ligjrimin e tij me gjeste, prmes t cilave e bn t qart krahasimin:
. S'ka dit q' t mos shkojn zhuk nga tre e katr, na, kaq t mdhenj, - dhe
preu krahun n dorn tjetr n at vend ku iu duk se mund t arrinte bishti i
qefiillit.
Shpesh krahasimi i mangt e humbet lidhjen e nnkuptueshme me elementin e
dyt t pashprehur dhe forma krahasore e mbiemrit bhet e mvetsishme, e afrt
pr nga kuptimi me mjaft (shum) + mbiemr, p.sh.: - Natyrisht q mendoj t
shkruaj dika pr t gjitha kto. - Eke t vshtir? - Po, - tha shkrimtari, -s 'sht
kaq e leht. - Ma shpjegoni m mir, - tha vajza, - kjo sht nj gj kaq interesante.
N kt shkall mbiemri mund t shoqrohet nga pjesza prforcuese po,
e cila, kur nuk ndjek nj fjali krahasore me lidhzn sa, nuk mund t hiqet pa
ndryshuar brendin kuptimore t shprehjes, sepse zvendson deri diku kt
fjali. P.sh.: Po tashti a do t ket t' tjerpo aq t vendosur sa Stas Vasili?
Qielli ishte po aq i vrenjtur dhe i lart.
Ndrtimet me shkall krahasore t barazis,t shoqruar me pjeszn dhe,
zdhe (Katerina nuk ishte dhe aq e bukur. Nuk ishte dhe aq e gjat koha qe' ishte
^rehuar ne' shtpin e tyre. Nuk sht dhe aq i urt sa thua ti) prdoren pr t
teguar se tipari i dhn nuk zotrohet nga sendi prkats n nj shkall shum
tlart, po vetm deri diku, pra, jan t barabarta me ndrtimin: Katerina nuk
ls
hte edhe shum e bukur.
b) Shkalla krahasore e sipris relative. Shkalla krahasore e sipris relative
tre
gon se cilsia te sendi i dhn sht n nj shkall m t lart sesa te nj send
tjetr ose tek i njjti send n rrethana t tjera. N nj shkall m t lart mund
* jet edhe nj cilsi tjetr e sendit t dhn ose e nj sendi tjetr. P.sh.:
ktori ishte m i verdh se ne t dy. Qerozi i shmtuar e i ndyr u hodh n nj
176 KREUIV
kazan magjik me uj t perveluar dhe doli q andej i prtritur: m i ri .-..
fort, m i ndritur, m i bukur. Ajo qndronte ne' kmb te dera mc *'
' <l]P
vshtrim m shum t dshpruar sesa ironik.
Gjymtyra e dyt e krahasimit mund t prfshij n vetvete nj numr
pacaktuar sendesh (prkatsisht cilsish t sendeve); megjithat, kjo gjymt
v

nuk mund t prfshij kurr mbar klasn (a grupin e synuar), ku bn pi
es
-
gjymtyra e par e krahasimit;.pikrisht ky sht nj ndr tiparet dallues
themelore midis kuptimit t ksaj shkalle dhe shkalls krahasore t sipris"
absolute (shih pikn c). P.sh.: Teuta dukejpak memadhe n mosh dhe rn.ee
pjekur se t tjerat.
Forma e ksaj shkalle sht analitike, mbiemrit n pohore i paravendoset
pjesza trajtformuese m, pra, m + mbiemr npohore: S'ka gj mt vyer
per njeriun se nderi.
Forma e ksaj shkalle mund t shoqrohet nga ndajfolje t ndryshme sasiore
prforcuese q tregojn shkallzim t ndryshm t intensitetit t tiparit: shum,
edhe, pak, ca, jashtzakonisht etj. Skema e ktij prforcimi sht ndajfolje
prforcuese + mbiemr n shkalln krahasore t sipris relative. P.sh.: Po m'e'
nfund, ai erdhi n shtepi edhe m i rrudhur, edhe m i vrenjtur, edhe me i
heshtur. Duhet te' kishte pesuar fili edhe m t rnda. Gj e keqe si vepr dhe
ca m e keqe si mendim.
Kjo form shoqrohet edhe nga lokucioni sa...aq... pr t treguar rritje
prpjestimore t shkalls s cilsis te nj a m shum sende: Prandaj, sa mt
lart ta ketpozitn njeriu, aq m i thjesht duhet tjet. Rritje prpjestimore
mund t kemi edhe midis nj cilsie e nj procesi: Sa m shum ante vapori
dallgt drejt lindjes, aq m e ngrysur bhejfytyra e doktorit.
Kur jan t shprehura q t dyja gjymtyrt e krahasimit t sipris, lidhzat
jan: se, sesa dhe nga. Tanifshati Agimit i duket m ipasur dhe m i bukur se
her't e tjera. Knga qenka m eforte' se njeriu. S'ka gj me' te' bukur sesa t'
shohsh Pogradecin. Dashke te' dalsh me' e zgjuar nga un.
Shnim. N ndonj rast, kur si gjymtyr e dyt e krahasim"
sht nj fjali me grshetime ngjyrimesh kushtore-kohore, lidhza
mund t mos shprehet, por t nnkuptohet, p.sh.: Shejtan, - murmunti
ai, duke menduar me trishtim se s 'kishte gj me' t' keqe, (sesa) kuf
s'te' besonte edhe nj amarroke si e motra.
A
MBIEMRI
177
Kur gjymtyra e dyt e krahasimit sht tashm e njohur pr
shkbiseduesin, folsi e l zakonisht t mangt krahasimin: Kngn ton do
dgjonte gjithfshati dhe pr ne s 'do t kishte gzim m t madh.
c) Shkalla krahasore e sipris absolute. Shkalla krahasore e sipris
bsolute tregon se cilsia e dhn te nj a disa sende t nj grupi homogjen sht
g
s
hkalln m t lart. Kjo shkall dallohet qart kuptimisht nga shkalla krahasore
e
sipris relative, sepse ktu vihen prball njra-tjetrs pjesa me t trn e
synuar si grup.
Pra, gjymtyrn e par t krahasimit e prbjn nj a disa elemente t
grupit, kurse gjymtyrn e dyt e prbjn gjith elementet e tjera q mbeten, t
marra s bashku. P.sh.: Ai duhet t ishte ndeshur me rrugt m t vshtira t
jets. Ky ishte me siguri m i gjati n kt list, Kjo 'sht nj' nga punt m t
shklqyera qe' ke hr deri m sot.
Shnim. Pr t dalluar praktikisht shkalln krahasore t sipris
relative nga shkalla krahasore e sipris absolute t mbiemrit n prdorimin
pran emrit, na ndihmon edhe emri i karakterizuar. N qoft se emri
sht n trajt t pashquar, ather mbiemri sht gjithmon n shkalln
krahasore t sipris relative: A ka ndr bjeshkt e ndr shpatet tona/Dy
emra m t ndershm se tuajt? N qoft se emri sht n trajtn e
shquar, ather mbiemri prcaktues sht n shkalln krahasore t sipris
absolute: Gjergj Kastrioti sht nj nga kryelufttart m t mbaruar,
mfaqebardh dhe m t mdhenj t bots.
Kur ndodhet menjher pas emrit, kjo shkall ka form t njjt me
krahasoren e sipris relative. P.sh.: Populliyne' edhe n rrethanat mtvshtira
nuk sht ligshtuar. N rastet e tjera mbiemri prdoret n trajtn e shquar,
pra, kemi t bjm me mbiemr t emrzuar gramatikisht; "Meshari" i Gjon
Buzukut sht m eparaprmendore e letrsis shqipe qe' dihet gjer m sot. Ky
'shte me siguri m i gjati n kt list.
Pr shprehjen e gjymtyrs s dyt t krahasimit ktu prdoret rasa gjinore
a
nj ras tjetr e emrit t grupit, n t cilin hyn bartsi i tiparit t shnuar nga
Tibienvri, e shoqruar me parafjalt n, ndr, ndrmjet, midis, prej, nga. P.sh.:
"ekurani ishte m i lumturi i njerzve. Ai ishte m i gjati n at grup t' vogl
n
Jerzish. Tirana do tjet me siguri m e bukura nder qytetet e Shqipris.
Agimi si m i hedhuri midis tyre, tha befas. M t shnuaritprej ktyre ishin...
*" ishte m i riu nga ne, m i miri.
178 KREUIV
Shnim. Shpeshher grupi i synuar lihet mnjan
S
'
nnkuptueshm dhe, n vend t tij shprehet vendi ku ndodhet ky
Sr
, '
ose "pronari" i ktij grupi; kshtu, n rasn gjinore a n ndonj ra
tjetr me parafjal del emri i ktij vendi ose i "pronarit", t ciljr
prket sendi q prbn gjymtyrn e par t krahasimit. P.sh
A
-
sht ndoshta zogu m i bukur n bot. Kjo sht historia m e vj
et
-
e Sknderbeut. Vani ishte nga nxnsit m t mir t klass.
Si n ligjrimin e zakonshm populior, ashtu edhe n gjuhn letrare, ]u
r
grupi i synuar sht i njohur, gjymtyra e dyt mund t mos shprehet fare: fy
a
mbetet e edhe nj turne. - Po. Npr male. Ai sht m i vshtiri.
) Shkalla krahasore e ultsis. Shkalla krahasore e ultsis tregon se cilsia
te sendi i dhn sht n nj shkall m t ult sesa te nj send tjetr, ose te i njjti
send n rrethana t tjera. N nj shkall m t ult mund t jet edhe nj cilsi
tjetr e sendit t dhn ose e nj sendi tjetr.
Kjo shkall ndrtohet duke i paravendosur mbiemrit t shkalls pohore
ndajfoljen/J^ n shkalln krahasore: mpak; Pse nuk bn si ai shoku yt, q nuk
ishte mpak i zgjuar nga ti ? Ndajfolja q i prin mbiemrit mund t prforcohet
edhe me ndajfoljen e sasis shum.
Lidhzat q prdoren pr gjymtyrn e dyt t krahasimit jan po ato q'
prdoren n shkailn krahasore t sipris relative: se, nga. Edhe ktu
elementi i dyt mund t mos shprehet, kur sht tashm i njohur nga
bashkbiseduesi a lexuesi: Vrtet nuk ishte m ai Saraga i dikurshm, q
s 'pranonte tjetr m t madh e m t menm se veten, po edhe m i vogl
e m pak i menur nuk tregohej. Pr t treguar nj rritje prpjestimore t
shkalls n t dy gjymtyrt e krahasuara, edhe kjo shkall mund t shoqrohet
nga lokucioni lidhzor sa...aq...: Sa m tepr coptohet toka, aq mpak
pjellore bhet.
Kjo mnyr shprehjeje sht e gjuhs letrare, ka hyr nn ndikimin e
gjuhve t huaja. Gjuha popuilore nuk e ka. Ajo prdor n vend t saj ose
shkalln krahasore t barazis n nj fjali mohuese, ose shkailn krahasore te
siperis relative t mbiemrit antonim (ose t t njjtit mbiemr, por duke kmby
er
kraht e krahasimit). Pra, pr shprehjen: Un nukjam m pak trim se ata,
populli thot: Un nukjam mfrikacak se ata. Ata nukjan mtrima se une,
ose: Unjampoaqtrimsaata. Poashtup'r Teutashtmpakegjall'sei
motra perdoret: Teuta s'sht aq e gjall sa e motra = Teuta sht me
e
ngatht se e motra.
4.5.4. Shkalla siprore. Shkaila siprore e mbiemrit tregon se cilsia
dhn sht n nj shkall shum t iart dhe kundrohet jasht do
krahasim
1
MBIEMRI
179
porma e ksaj shkalle sht analitike, e sajuar me mjete leksikore. Ajo
jgctohet me ndajfolje t ndryshme sasie, t cilat vendosen prpara forms
hore t mbiemrit. Kto ndajfolje ruajn kuptimin, theksin dhe nj far lirie
f. vendosjen e tyre. M rndom n kt funksion prdoren ndajfoljet shum,
rthtzakonisht, mjaft, tepr.fort, por edhe krejt, fare, absolutisht. Sindajfolje
tilla prdoren edhe disa ndajfolje t tjera prforcuese si: thellesisht,
m
errsisht, uditrisht etj. P.sh.: Midis reve dukej nj cop qielli shum e
y0r. Barkun e kishte mjaft femadh. He-he kjo ka domethniejashtzakonisht
a madhe. Po kur bhet tepr i lart, murin nuk e mban m toka. Kam dgjuar
ai jefort dorshtrnguar. Ajo ishte e lagur qull dhe e ngjyer e tra n' balt,
fyejt e bardh n fytyr. Stacioni sht fare i ri. Ndonj nga ndajfoljet q
prdoren n' k't shkall, edhe mund t' prsritet: Prudi, trajo lukuni,
qpak m'par e tmerroi, tashti iu duk shum-shum e vogl, epafuqishme.
yeprimtarit' e saj jan shum e shum t rralla.
Pr t shprehur nj shkall shum t lart t cilsis, n gjuhn popullore
dhe letrare, prve shkalls siprore t mbiemrit prkats, prdoren edhe disa
emra me kuptim t fytyruar, t cilt n rastin e dhn nuk emrtojn m sende,
por nj nga tiparet m karakteristike t ktyre sendeve, t ciln ata e kan n' nj'
shkallshum tlart: akull, mjalt, dyll, bor, qumshtet].,p.sh.: T vegjlit
flak ngafytyra e me buzn ne' gaz shkonin n shtpin tjetr. Prapafaqeve t'
tij prush fshihej nj shpirt energjik. Drita ante si me shpat qiellin pus. Por
zakonisht kto fjal prdoren n bashkvajtje me mbiemra, t cilt e emrtojn
shkoqur tiparin e dhn nga kto emra n mnyr t fytyruar. Prandaj n kto
prdorime ktyre fjalve u mbetet vetm funksioni "shkallzues". Por ky funksion
sht vetm kontekstual. Kt e vrteton fakti q kto fjal mund t prdoren
vetm fare si prcaktuese t sendit, dhe, nga ana tjetr, fakti q ato nuk mund
tshoqrojn do mbiemr, por vetm ata q emrtojn cilsi, t cilat sendet e
emrtuara prej tyre i zotrojn n nj shkall shum t lart: akull iftoht; bor
iqumsht) i bardh; mjalt i mbl; ayll (limon) i verdh; flak (than) e kuqe
^)- P.sh.: Epse, gjer trvit nuk e kam mbajtur me grur qiqr tpastr, e me
m
isr mjalt t mbl? Than e kuqe nfytyr.
Shnime. 1. Prdorime t tilla jan pasoj e nj krahasimi: Ajo
ub e kuqe siflak - Ajo u bflak e kuqe - Ajo ubflak. Le t
krahasohen: Ishte veshur me njfustan t kuq si gjaku. 1 dukeshin
kraht e zbuluar, t bardh qumsht. Fytyra qumsht e bardh e
zotit Backa u rrudh papritur.
2. Nga gjuha popullore kan hyr n letrsin artistike edhe
ndrtime t tilla me vler shkallzimi: Trupin e ka mashalla tgjat.
180 KREUIV
Dhoma ku bhej konferenca, ishte goxha e madhe. Duhet t ;
beter ifort'. Njfshatare mesholl dhe e bukurpun e madhe dol
dera. I holl, i gjat, ashtu si kish qen dikur: trim mbi trimat. A
m
fiqprkokn efiqve.
3. Shkalla siprore e mbiemrit mund ta tregoj cilsin e dhn
edhe n nj shkall t ult a shum t ult q mund t shkoj gjer n"
mohimin e saj. N kto raste mbiemri shoqrohet nga ndajfoljet
paravendosurapaft, shum (farej pak, pakz, aspak, hi, fare (kto
tri t fundit prdoren s bashku me pjeszat mohuese 5' dhe riuk)
P.sh.: Aipak izoti me' duketpr ktpun (kjo ka kuptim t ndryshm
nga: m duket i pazoti). Gurt, deri ather te' palatuar osepakt
latuar, i nnshtroheshin nj punimi t kujdesshm. Mysafiri i vuri
dorn nj froni pakz tlart. Mefjal t shkurtra, nukjam hi izoti
pr t' ecur n kmb. Nnokja nuk i ka hi te' mbara qiqrat. Ne nuk
jemi aspak kokfort.
Nj prafri q shkon drejt njjtsis me tiparin e dhn shprehet edhe nga
shkalla pohore e shoqruar me pjeszat prafruese gati, gati-gati, disi etj.
P.sh.: Sknderi knaqej tek shikonte gishtat e tyre, gati tpadukshm. Ishin
flak te' mdha dhe t uditshme, flak' te' zbehta, gati-gati t bardha. 'kemi
andej nga qyteti - tha ai disi i qetsuar.
N ndrtimetpa a shum' + mbiemr npohore shprehet nj shkall m
e ult e tiparit t dhn, n krahasim me shkalln pohore t mbiemrit. P.sh.: Sa
qesh me t tjer, isha pak a shum e qet. Kjo sht br sinonime me deri
diku.
Forma pohore, e prir nga ndajfolja e sasis sa, e cila ktu prdoret si
pjesz, merr vlern e shkalls siprore me nj ngjyrim ndjesie t theksuar
(habie, dshire, mosprmbajtjeje, emocioni etj.). P.sh.: 0, sa e vshtirishte
pr nj' babal Sa e largt m duket dita e nesrme! Osae madhe bukuri!
Kur sht i pranishm edhe emri i prcaktuar nga mbiemri i dhn, ai
zakonisht vendoset midis ndajfoljes s sasis sa dhe forms pohore: Sa zakone
t uditshme q' kan, - tha vajza. Sa stofi bukur qenka!
T njjtn vler si ndrtimet me sa kan edhe ndrtimet me , e cila kw
prdoret si pjesz. P.sh.: O 'turp i madh! O'e madheposhtrsi! 'kngt e
bukur!
Me vlern e shkalls siprore prdoret n prrallat e bisedat afekti
ve
'
sidomos me t vegjlit, por edhe n letrsin artistike, prsritja e shkal'
pohore, p.sh.: Njra prej tyre filloi te' tregonte nj prrall t gjat t g) '
Tanipllumbat rrotull sahatit vrtiten t bardh t bardh. Me kt vler ha
s
MBIEMRI
181
dhe prsritja e mbiemrit, duke e shoqruar mbiemrin e dyt me parashtesn
.,-., p.sh.: Na ka ardhur goj m goj nga moti i lasht e i strlasht.
Nj prhapje gjithmon e m t madhe po merr prdorimi i pohores, prir
a
jokucioni m se, i cili vjen nga shprehja m tepr se. Ky ndrtim ka kryesisht
loiptimin e shkalls siprore. P.sh.: Kt q po them, e quaj m se t
Aornosdoshme. Trajtn "Aranit" e gjejm dy her edhe n dokumentet arkivale,
nor t dy hertjan m se t dyshimta.
Kur mbas mbiemrit n pohore (a krahasore t barazis) vjen nj fjali e
varur rrjedhimore (shpesh e kthyer n nj shprehje t qndrueshme frazeologjike),
e cila luan, si t thuash, rolin e gjymtyres s dyt t krahasimit, ather mbiemri
ja vlern e shkalls siprore: Gjer tashti u tregove burr ipjekur sa s'ka m.
tfganjher m hipn nj mrzi e madhe sa s'bhet.
Kur cilsia e dhn gjendet n nj shkall shum t lart te dy sende t
ndryshme dhe folsi nuk sht n gjendje t bj ndonj dallim midis tyre,
prdoren ndrtime t tilla: Agimi kishte dy djem, njrin m t sjellshm se
tjetrin.
Pr t shprehur shkalln e mundshme m t lart t cilsis, forma e
krahasores s sipris relative prihet nga ndajfolja sa, duke ln t nnkuptueshme
kshtu nj fjali ftilluese t prir nga lidhza q, korrelative me sa, e cila zakonisht
nuk shprehet. P.sh.: Shpesh ajo mprkdhelte dhe m uronte njfat sa mt
lumtur. Ta bjm sa m t lumtur e t gzueshm jetn efmijve tan. Ktu
nnkuptohet si fjali ndjekse q tjet (ishte) e mundshme.
Vler siproreje kan edhe ndrtimet me mbiemra n formn e shkalls
krahasore t sipris relative, t ndjekur nga nj fjali rrjedhimore, p.sh.: Tani
ai sht br kaq arrogant, kaq ipaturpshm, sa nuk durohet m.
Kur kemi rritje t shkalls s cilsis, prpara forms s krahasores s
sipris relative vendosen lokucionet ndajfoljore: gjithnj e, gjithmon e, pr
dit e ose shprehja sa vete e, sa vjen e, p.sh.: Mimoza po bhet sa vete em e
bukur.
fe| Shnim. N prgjithsi n prdorimin e shkallve krahasore
jj dhe siprore mbizotron prdorimi kallzuesor n krahasim me at
prcaktor.
4.6. EMERZIMII MBIEMRIT
Me emrzim t mbiemrit kuptohet kalimi i tij n klasn e emrit pa ndryshim
t
jashtm fjalformues, pra pa ndajshtesa. Kalimi i mbiemrit n' klasn e emrit
182 KREUIV
sht nj mnyr morfologjiko-sintaksore tjalformimi e quajmr konversj
(shihedhe 2.1.15). "
Ndrsa mbiemri emrton nj tipar q mund t'u prkas sendeve t ndryshm
mbiemri i emrzuar prdoret i mvetsishm si emri. Ktu, prmes emrtimjt t'
tiparit, emrtohet drejtprsdrejti edhe vet sendi q e ka kt tipar. P
ra>
u^
emrzohet, mbiemri fiton kuptimin leksiko-gramatikor t emrit dhe emrton
karakterizon njkohsisht nj send t caktuar pr nga tipari i dhn. Ve ksaj
mbiemri i emrzuar mund t emrtoj edhe vet cilsin si t till, p.sh.: Ibardhi
i verdhi dhe i ziu t gjith kan t drejt t rrojn t lir. Era q' vinte nga rnalet
e Moravs sillte me vete tftolitt e dbors. E rrtira dhe e liga nuk harrohen
Tipari themelor q i dallon mbiemrat e emrzuar nga t paemrzuarit
sht ngushtimi e konkretizimi i kuptimit t tyre leksikor; kuptimi i tyre, nga
shum i prgjithshm q sht te mbiemrat e paemrzuar, ngushtohet e
konkretizohet, emrton nj send t caktuar, t karakterizuar njkohsisht nga
tipari i dhn. Si rrjedhim, edhe kategorit gramatikore t mbiemrave (gjinia,
numri e rasa), kur kta emrzohen, bhen t mvetsishme, ashru si tek emrat
e mirfillt. Ata titojn gjithashtu edhe kategorin e shquarsis e t pashquarsis
q kan emrat.
Shkalla e ngulitjes, e qndrueshmris s emrzimit t mbiemrave sht e
ndryshme. N mjaft raste emrzimi i mbiemrave ka karakter t qndrueshm,
jashtkontekstual. Kta mbiemra kan kaluar prfundimisht n klasn e emrave.
M i rndomt sht emrzimi i mbiemrave vetm brenda nj konteksti t caktuar.
N prgjithsi, pra, dallohet emrzimi i qendrueshem, nprmjet t cilit formohen
emra: e drejt-a, e mir-a, e keqe-ja, e vrtet-a etj. (shih 3.8.6) dhe emnirri
kontekstual (a graniatikor) i mbiemrave. Tipi i par i emrzimit nuk ka t bj m
me klasn e mbiemrave. Fjalt q hyjn n at tip, kan kaluar prfundimisht ne
emra. Ato kan vetm lidhje burimore me mbiemrat.
Emrzim kontekstual a gramatikor t mbiemrit kemi ather kur ai
funksionon si emr vetm brenda nj konteksti t caktuar. Nj aftsi prdorinn
t till e kan q t gjith mbiemrat e gjuhs shqipe. Kjo ndodh, kur, brenda nj
njsie sintaksore pr t mos e prsritur emrin e prdorur m par (ose edhe te
paprdorur fare m par, por q bashkbiseduesi e njeh nga konteksti dhe
rrethanat), mbiemri prdoret si emr. P.sh.: Po ti, moj Daf, e qrove misrin (
verdh kaq shpejt q ije kthyer t bardhit ? Dy m t mdhat nuk i kishte Z&
16
gjumi akoma. Dil, moj e bukura mbi t bukurat. T kemi sjell uj kroi t
luleshtrydhe mali. Mimozn nuk e vinin n radhn e t bukurave.
Pra, ky tip emrzimi ka karakter thjesht kontekstual. Ai sht akt i krijiP"
individual t fjalve n rrethana t caktuara dhe ka kryesisht arsye stilistike. K
e
mbiemra, megjifhse fitojn kuptimin e emrit, nuk kan at mvetsi leksiK
0
(
MBIEMRI 183
jinatikore q kan emrat; jasht kontekstit t dhn, ata nuk emrtojn' m nj
nd, P
or u
P
a r e
sendesh. Gjinia e numri i tyre n kontekstin e dhn vetm n
. ^je jan t mvetsishm, kurse n thelb jan n varsi t plot nga gjinia e
^jyi i emrit t nnkuptuar. P.sh,: Popullin e kishin marr' tr jetn nper
kfflb "tfuqishmit". Mentor, na, merril Ato mt tniratpo tjap, thekurtat.
Mbiemrat e emrzuar prdoren n trajt t shquar ose me ndonj fjal
(^rcaktuese dhe zakonisht nuk shoqrohen me fjaln nj, sidomos kur emri
gsht prmendur nj her brenda njsis sintaksore, por megjithat kjo mundsi
nukprjashtohet. P.sh.: Djaloshi, nj shpatullgjer, nj vetulltrash ishte gati
t
g hynte n valle. Lufttari i madh ishte edhe diplomat nga me' t hollt. Po ti
0}j Daf, e qrove misrin e verdh kaq shpejt q ije kthyer t bardhit.
N trajt t emrzuar mbiemrat zakonisht nuk prdoren n t gjitha shkallt.
Emrzimi kontekstual sht m i rndomt n shkalln pohore (edhe kur pr
ngakuptimi ajo sht e barasvlershme me krahasoren e sipris absolute, p.sh.:
Bravo, Rako, je i vetmi! Pr kng e lahut e ke t vetmin) dhe n krahasoren
esipris relative e absolute. N siprore mbiemri mund t prdoret i emrzuar
m fort n gjuhn e folur. P. sh.: - Si t duket dhndri yn ? Shum i miri shtl
Mjaft i rndomt sht emrzimi kontekstual i mbiemrit n funksion
ndajshtimor, n bashkvajtje me premrat dftor e vetor, p.sh.: Karagjozi,
ai shalgjati, zbardhte dhmbt. - M vinte keq mua s gjors. T zezt ne
'kemi hequr. Kjo e vogla ishte m e bukur nga t tria motrat. N mjaft raste,
premri, kur nnkuptohet, nuk shprehet fare: Ua 'egjeti teziun! Ashtu i hipte,
se i hante shum t shkretat.
Shnim. Para fjalve t tilla si: / burgosur-i, i dehur-i, i
gjall-i, i ri-u, i smur-i, i vdekur-i etj. dhe i lig-u, i msuar-i, i
mir-i, ipasur-i, i varfr-i, i vuajtur-i etj., q prdoren npr fjal
t urta, sht e mundshme vendosja e nj emri, kryesisht e emrit
njeri-u. Ky emr mund t nnkuptohet leht. Kto fjal prbjn
nj kaprcyell midis mbiemrave q emrzohen kontekstualisht dhe
mbiemrave q jan emrzuar n mnyr t qndrueshme, sepse
mundsia e vendosjes s ktij emri para tyre pothuajse sht vetm
potenciale, praktikisht thuajse nuk realizohet fare. Nga ana tjetr,
edhe prdorimi i tyre vetm pr frymor flet pr nj specifikim n
krahasim me mbiemrat e zakonshm. Kta mbiemra t emrzuar
pjesrisht, t ngulitur nga praktika e gjat e ligjrimit, funksionojn
si t till n do kontekst, p.sh.: T gjallt i kujtojn shpesh t
vdekurit. Ai sillej si nj i smur q s 'bn 'i thon. Mos pyet t
msuarin, po t vuajturin.
184
KREU IV
Pra, kufiri midis emrzimit t plot a t qendrueshm edhe emrzirnjt
pjesshm a kontekstual nuk sht gjithmon i prer e i qart.
e
4.7. FORMIMII MBIEMRAVE
4. 7. 1. Njohuri t prgjithshme. Kjo pjes e ligjrats sht pasurua
dhe po pasurohet pa pushim me fjal t reja, si nga pjes t tjera t ligjrats, ashtu
edhe nga vet klasa e mbiemrave. Mnyrat m prodhimtare t fjalforrnimit t
mbiemrave jan prejardhja (ndajshtesimi, nyjzimi, nyjzimi e ndajshtesimi
njkohsisht), konversiom dhe prbrja. Prngjitja n formimin e mbiemrave dei
n raste shum t rralla dhe jo si mnyr e mvetsishme fjalformimi, por si
plotsuese, p.sh. krahas nyjzimit, pra, sidomos n mnyrat e prziera. Sot ajo nul
sht m prodhimtare pr kt pjes t ligjrats. Krahas mbiemrave q formohen
n rrug t ndryshme, n' gjuhn shqipe ka edhe nj numr mbiemrash t parm.
1. Mbiemra t parm. T parm quhen ata mbiemra, t cilt sot jan t
paanalizueshm n pjest e tyre prbrse, nuk mund t'u hetohet as tema
fjalformuese, as ndonj formant ijalformues. Ve mbiemrave t tipitu gjall,
i keq, i mir, ipar, i ri, i shndosh, ktu hyjn edhe gjith mbiemrat e gurres
s huaj, q prbrenda shqipes jan t pazbrthyeshm n elementet e tyre
prbrse, p.sh.: absolut, banal, dekadent, elegant, naiv, real etj. Gjith
mbiemrat e parm jan mbiemra cilsor.
Shqipja e sotme ka nj varg mbiemrash t parm,por, n krahasim me
mbiemrat e prejardhur, kta prbjn nj numr deri diku t kufizuar.
2. Mbiemra t prejardhur. Nj mbiemr sht i prejardhur, kur n shqipen
e sotme mund t' i hetohet burimi, prejardhja nga nj fjal tjetr me pjesmarrjen
e morfemave t ndryshme fjalformuese. Pra, kta mbiemra jan t
zbrthyeshm, t analizueshm n eiementet e tyre prbrse.
Ktu dallohen mbiemra t prejardhur me: a) parashtesim, b) prapashtesim,
c) nyjzim e prapashtesim njkohsisht dhe d) nyjzim, parashtesim e
prapashtesim njkohsisht.
4. 7. 2. Formi mi parashtesor i mbi emrave. Kjo mnyr
fjalformuese sht deri diku e pasur n gjuhn shqipe. Numri i parashtesave
q formojn mbiemra, nuk sht aq i madh, por disa prej tyre jan mjaft
prodhimtare. Mbiemrat e formuar me parashtesim jan t ndryshm, disa jane
cilsor e disa marrdhnior. Ata jan, si rregull, t prejardhur nga tetna
mbiemrore. Pra, si rregull, mbiemri i prejardhur me parashtes i prket p
asaj klase (i nyjshm ose i panyjshm), s cils iprketedhe mbiemri q shrbefl
si tem fjalformuese.
npp
MBlEMRt
185
parashtesat m prodhimtare n' gjuh'n shqipe pr formimin e mbiemrave
3
arashtesat/?a- dhejo-, t cilat kan arritur n parashtesa nprmjet prngjitjes
formojn mbiemra me kuptim mohues, prjashtues. Kta mbiemra jan
lconisbl antonimik me mbiemrat q u sh'rbejn si tema fjalformuese. Ndrsa
hjemrat
e
formuar me parashtesn pa- jan disa cilsor t nyjshm e disa
fj-dhnior t nyjshm, ata q formohen mejo-jan cilsor e marrdhnior
f
panyjshin, p.sh.: i paafrueshm, i pabotuar, i pakundrshtueshm, i
tjalavdishm, i pashkruar etj.; jofetar, jokapitalist, jonormal, joprparimtar,
.
o7
yrtar etj. Parashtesa pa- u ngjitet kryesisht mbiemrave t formuar me
ora
pashtesn -shm dhe mbiemrave t formuar nga nyjzimi i pjesores. N formime
t
veuara ndeshet edhe me disa mbiemra t tjer, si p.sh.: /paaft, i padenj, i
padrejt, ipadyshim,t, ipaplot, ipaqartzl).
Kuptimisht e njjt me parashtesn/?a-, por pak prodhimtar, sht parashtesa
0)S- q u shtohet mbiemrave t panyjshm, p.sh.: mosmirnjohs, mosprfills.
Pr nga kuptimi i saj e njjt me parashtesat e msiprme sht edhe parashtesa
a-, ecilahaset kryesisht n mbiemra t gurrs shuaj, p.sh.: asimetrik, apolitik,
anormal. Brenda shqipes me kt parashtes sht formuar mbiemri afetar. Sot
kjo parashtes po zvendsohet me parashtesn shqipe jo- (shih shembujt e
msiprm).
Mjaft prodhimtare jan edhe parashtesat anti-, para- dhe pro-.
Me parashtesn anti- formohen mbiemra marrdhnior t panyjshm me
kuptimkundrshtimi, p.sh.: antifashist, antifetar, antikombtar, antiamerikan,
antipopullor etj. Mbiemri antiparti sht formuar nga nj tem emrore. Kjo
parashtes e huaj sht shqipruar n gjuhn e sotme letrare, duke u zvendsuar
me parashtesn kundr- (shih m posht).
Parashtesa para- shrben gjithashtu pr t formuar kryesisht mbiemra
marrdhnior t panyjshm dhe tregon q tipari i dhn i prket nj kohe m
t hershme sesa tipari i shnuar nga tema fjalformuese ose q pozicioni i sendit
tprcaktuar sht prpara tij q tregon tema fjalformuese e mbiemrit, p.sh.:
parafundor, parakapitalist, paraushtarak, parashkollor etj. N analogji me rastet
me prngjitje e nyjzim me kt parashtes (shih 4.7.5) sht formuar edhe
n
j mbiemr i nyjshm: / parafundit. Kjo parashtes sht antonime me
Parashtesn/?&r-, me t ciln jan formuar fare pak mbiemra, kryesisht n stilin
libtor, p.sh.: pasgjuhor, ipaslindur, pastheksor, pasuniversilar etj.
Me nj vler t prafrt si parashtesa pas- prdoret edhe parashtesa
P
r
apa-, p.sh.: i prapambetur, prapambets, i prapavendosur, i prapandejtur,
P
r
apaveprues etj. N raste t tilla prgjithsisht procesi i parashtesimit sht
e
nde i paprfunduar, mjaft mbiemra jan midis parashtesimit e prbrjes.
186 KREUIV
Me parashtesn pro- formohen mjaft mbiemra marrdhnior
panyjshm me kuptim pajtues, miratues, p.sh.: proamerikan, prorevizion
prosovjetik etj.
Nj parashtes e re me kuptim kundrshtimi sht parashtesa kundr-
cila po bhet gjithnj e m prodhimtare si duke dhn formime t reja, ashti
edhe duke mnjanuar parashtesn e huaj anti- n formimet prgjegjse, n.
s
j,.
kundratomik, kundrbrthamor, kundrfetar, kundrkimik, kundrligjor '
kundrligjshm, kundrmalarik, kundrnjerzor, kundrshtetror etj.
Parashtes mjaft prodhimtare, me t ciln formohen mbiemra cilsor
her t nyjshm e her t panyjshm, sht parashtesa str-. Mbiemrat e formuar
me kt parashtes kan kuptimin e shkalls siprore t tems fjalformuese
p.sh.: strbujar, i strgjat, i strlasht, i strmadh etj.
Shnim. Kuptimin e shkalls siprore t tems prodhuese e ka
edhe ndonj mbiemr i formuar me parashtesen e huaj ultra- p.sh.:
ultramodem, ultrareaksionar.
Pak prodhimtare sht n formimin e mbiemrave edhe parashtesa mbi-,
me t ciln formohen mbiemra t ndryshm marrdhnior me kuptim
prkatsor: mbinjerzor, mbitoksor. Mbiemri i mbinatyrshm ka kuptimin
mbinatyror.
Disa mbiemra jan formuar me parashtesn ndr- p.sh.: ndrkombtar,
ndrluftues, ndrsektorial, ndrshtetrorei).
Edhe parashtesa pr-, e cila ka kuptim prforcues e ndonjher
krahasues, ka mbetur pak prodhimtare, p.sh.: e prdalur, i prkundrt, i
prhim.
Nj parashtes e re n gjuhn letrare sht parashtesa bashk-, me t ciln
formohen nj numr i vogl mbiemrash q jan karakteristik m fort pr stilin
libror, p.sh.: bashkkohor, i bashkngjitur, bashkprgjegjs, bashkqendror,
i bashkinteresuar.
Karakteristik kryesisht pr gjuhn e shkencs e t tekniks jan edhe
mbiemrat e formuar me parashtesn nn-, p.sh.: nndetar, nnligjor, <
nnrenditur, nntropikal, nnujorel}.
Me vlern e parashtess shqipe ndr-, ose t siparashtess (shih m posht)
gjith prdoret ende parashtesa e gurrs s huaj pan-, p.sh.: panafrikan,
panamerikan, panaziatik, panballkanik e ndonj tjetr.
Kryesisht t stilit libror jan edhe nj numr i vogl mbiemrash t formuaf
me parashtesn tej-: i tejdukshm, i tejpashm, i tejshkruar, tejvajts, tejfundor,
itejngopur, tejpamset].
M131EMRI 187
pak prodhimtare n lmin e mbiemrave kan mbetur edhe parashtesat
/ sapodal, i sapoformuar, i sapolindur etj., porsa-porsa : i porsaelur,
S
nrsai^
ur
' iporsaemruaretj.; prej-prej: iprejardhur, prejemror, prejpljor,
l
Ljpjesoret}.
v
joprodhimtare kan mbetur edhe parashtesat -(sh-, zh-), si dhe parashtesat
huajatfft-''- ft
n
~-
m
~)> P-sh.: njerzor, irregullt, ishkujdesur, ishndershm,
Urejt, analfabet, imoral, inorganik. Parashtesat e fundit an-, i- (im-, in-)n
iuhn e sotme letrare jan zvendsuar kryesisht nga parashtesa shqipe jo-.
N disa mbiemra t huazuar hetohet parashtesa super-, p.sh.: supermodem,
s
upersonik.
Vler parashtese (por joprodhimtare) kan marr n disa formime
mbiemrore edhe lart-, posht- e sipr-: i lartprmendur, i lartshnuar etj., ('
poshtshnuar, iposhttreguarel)., i siprtreguar, i siprshnuar.
N formimin e mbiemrave n gjuhn e sotme letrare ka edhe nj varg
elementesh q kan marr rrugn e parashtesave, pa prfunduar plotsisht
ttilla. Kto quhen siparashtesa ose prefvksoide (shih 2.1.13). N formimin
e mbiemrave marrin pjes siparashtesa edhe t brumit t shqipes edhe t
gurrs s huaj. Nga siparashtesat e shqipes do t prmendim drejt-, gjith-
, gJy
sm
-> jasht-, plot-, shum-, vet-: drejtvizor, drejtkndor; i
gjithfuqishm, gjithkombtar, i gjithpushtetshm etj.; gjysmanalfabet,
gjysmbujqsor, gjysmzyrtar, gjysmlakuriq, gjysmkilsh, gjysmshekullor,
gjysmvezak, gjysmzyrtar etj.; jashtfisnor, jashtgjuhsor, jashtkohor,
jashtligjor, jashtshkollor, i jashtzakonshm etj.; i plotfuqishm, i
plolpushtetshm, i plotvlershm etj.; i shumdshiruar, shumditor,
shumfazor, i shumndritur, shumqelizor, shumshekullor, shumvjear
etj.; vetbarts, vetkritik, i vetkuptimshm, vetmbushs, vetmohues,
vetvras's etj.
Nga siparashtesat e burimit t huaj le t prmendim filo-, gjeo-, hidro-,
'nono-,poii-, pseudo-:filoamerikan, filogjermanet}.; gjeoelektrik, gjeomagnetik,
ijeoteknik etj.; hidroelektrik, hidroenergjetik etj.; monosilabik; neokolonial,
"eolatin, neokantian etj.; policentris, polifonik, politeknik etj.; pseudomarksist,
Pseudorevolucionar, pseudoshkencor.
4. 7 . 3 . Formi mi pr apas ht e s or i mbi e mr ave . Kjo sht
j nga mnyrat m prodhimtare pr formimin e mbiemrave nga pjes t
"dryshme t ligjrats. Disa prapashtesa shrbejn pr t formuar vetm
^biemra cilsor e disa vetm marrdhnior, por m shpesh hasen
Srshetime midis dy funksioneve tek e njjta parashtes. Si tema
'jalformuese pr formimin e mbiemrave me prapashtesa shrbejn emrat,
188 KREUIV
mbiemrat, numrort, foljet e ndajfoljet. Mbiemrat e formuar vetm
prapashtesa jan t gjith t panyjshm.
e
Prapashtesat m prodhimtare, me t cilat formohen mbiemra marrdhnio
t panyjshm, jan: ()s, -ar, -tar, -ues, -or, -tor, -ak.
Prapashtesat -()s, -ar, -tar,-tor, -or, prdoren edhe n formimin e emr
av
(shih 3.8.2). N formimin e mbiemrave kto jan shtrir nn veprinjj
n
analogjis, n'prmjet mbiemrave t prejardhur me konversion nga emrat e
formuar me kto prapashtesa.
Prapashtesa -(')s sht shum prodhimtare. Me kt prapashtes formohen
s pari mbiemrat q tregojn marrdhnien e sendit t dhn ndaj nj veprimj tg
shprehur nga folja. Kta mbiemra kan kuptim vepror, tregojn tiparin e
vepruesit, d.m.th. t atij q kryen veprimin e emrtuar nga tema fjalformuese
por nuk mungojn rastet, kur kta kan m se nj kuptim, p.sh., djegs (spec
djegs "q djeg" dhe lnd djegse "q digjet, e djegshme"). Si tema
fjalformuese pr kt tip mbiemrash shrbejn: a) tema pa prapashtes e
pjesores, b) tema e plot e pjesores.
Tema e pjesores pa prapashtesn -ur ose -r shrben si tem fjalformuese
pr mbiemrat e prejardhur nga pjesoret e foljeve q mbarojn n bashkting'llore
p.sh.: grinds, mbyts, ngjits, prmbledhs, prsrits, shkrepsetj.
Tema e plot e pjesores shrben si tetn fjalformuese n ato raste, kur
pjesorja e foljes nuk mbaron n -ur, por n -, p.sh.: ngr'ns, dhns, tnarrs,
mbjells, shires, pirs, prers etj.
Nj prapashtes shum prodhimtare n gjuhn e sotme t njsuar letrare
sht prapashtesa -ues, me t ciln formohen mbiemra prkatsor nga terna
foljore ne' -o, -ua, q tregojn marrdhnie ndaj nj veprimi, p.sh: ngarkues,
qortues, shkarkues, vlersues, trajtues, blues, rrues, shques&i). Paraprapashtess
-uesbie -o, -ua e tems. Kurse nga foljet me tem n -e, -ye formohen mbiemra
me prapashtesn -yes, si rrmb-yes, shprbl-yes, ushq-yes etj.
Sbnime. 1. Tipi drmonjs, drejtonjs, lehtsonjs, punonjs,
qortonjs etj., i cili nga kuptimi sht sinonimik me tipine msiprm
me -ues, por si tem fjalformuese ka trajtn nndialektore t se
tashmes s foljes: d'rmonj, drejtonj etj., megjithse haset ende n
praktikn gjuhsore, sht mnjanuar nga prdorimi i prgjithshffl,
ka marr karakter dialektor dhe sht zvendsuar nga tipi i prshkruar
m sipr.
2. N disa raste t veanta prapashtesa -(e)s u shtohet edhe
temave emrore.Kta mbiemra tregojn se sendi i karakterizuar
MBIEMRI
189
prmban sendin e emrtuar nga tema fjalformuese e mbiemrit, p.sh.:
ujs, vajs, fars, rrens (mbiemri i fundit ka m fort kuptim vepror).
Prodhimtari t gjer kan marr edhe formimet mbiemrore me
rapashtesn -()sh, e cila n zanafill ka qen mbares e rass rrjedhore t
nashquar, si: ditsh, javsh, katsh, muajsh, ngjyrsh, rroksh etj. P.sh.: Sa
mU
qjsh e ke djalin? Sajavsh t'u b vajza? Nuk di sa katshe do t bhet kjo
ndrtes. Majep nj shishe kilshe (litrshe).
Nga ky tip fjalformimi t mbiemrave ka dal edhe mbiemri vje-e
<vjetsh>vje). Sa vje e ke djalin? Sa vjee shtjot gjyshe?
Shum prodhimtare sht prapashtesa -ar, me t ciln formohen mbiemra
q tregojn marrdhnie prkatsore t sendit t dhn ndaj nj sendi tjetr,
p.sh.: bregdetar, elementar, letrar, mesjetar, djaloshar, planetar etj. N nj
rast si tem fjalformuese shrben nj tem mbiemrore: vje-ar>vjear.
Sidomos n gjuhn popullore kjo prapashtes ndeshet e bashkuar me prapashtesa
t ndryshme, duke prftuar prapashtesa t zgjeruara a t prbra: -aran,
-arash, -ars, -arin, -ariqe, -araq, -aruq, -arush etj.
Shnim. N ndonj rast t veant me kt prapashtes sht
formuar edhe ndonj mbiemr q tregon marrdhnien e sendit t
dhn ndaj nj veprimi t shprehur me nj folje ose me nj emr
abstrakt, p.sh.: kundrshtar (hmdQxshio]), kureshtar (hireshtjo). Nga
folja loz me nj trajt t zgjeruar -onjar t ksaj prapashtese sht
formuar mbiemri lozonjar.
Po aq prodhimtare dhe me t njjtin kuptim si prapashtesa -ar sht
edhe prapashtesa -tar. Mbiemrat e formuar me kt prapashtes tregojn
&jithashtu marrdhnie prkatsore t sendit t karakterizuar ndaj nj sendi
tjetr: amtar, kombtar, mesdhetar, ose ndaj nj veprimi t shprehur nga
nj emr abstrakt: prfaqsimtar, prfundimtar, vendimtar etj. Nj trajt
'jetr e ksaj prapashtese dhe e njjt me t pr nga funksionet sht
Prapashtesa -atar, e prftuar me zgjerim t prapashtess -tar: mesatar,
s
qimatar, gjakatar, lajkatar.
Prodhimtari shum t madhe kaprapashtesa -or, e cila shrben gjithashtu
Pr t formuar mbiemra me kuptim prkatsor, q tregojn marrdhnien e
s
endit t karakterizuar ndaj nj sendi tjetr, p.sh.: bimor, dialektor, diellor,
dimror, ditor, femror, foshnjor, trupor, vetor etj. Disa nga kta mbiemra
k
190 KREUIV
formohen nga emra abstrakt, p.sh.: arsimor, armiqsor, burrror, buin-
burimor, madhshtor, mbretror, mjeksor, njerzor, vajzror.
0r
>
Shnime. 1. N formimet me kt prapashtes n disa
shrben si tem fjalformuese tema e shumsit t emrit prkar
6
p.sh.: pyjor, yjor.
2. N disa raste kjo prapashtes u sht shtuar mbiemrave
tjer, p.sh.: statistikor, stilistikor. Mbiemri i fundit duhet mnjanua
nga prdorimi n t mir t mbiemrit stilistik.
Nga rastet e msiprme, kur tema fjalformuese mbaron m -s, -r, duk
e
u koncepmar kjo si pjes prbrse e prapashtess, jan zhvilluar/>rapa?/tf
esa
.
-()sor, -()ror, p.sh.: drusor, gjyqsor, rrnjsor, paqsor, jetsor, toksor
botror, shpirtror, shtetror.
Prapashtesa -or mund t tregoj edhe marrdhnien ndaj nj veprimi t
shprehur nga folja, p.sh.: deftor, kundrshtor, lejor, lidhor, lindor, mohor, pjellor.
Si tem fjalformuese ktu shrben tema e foljeve prkatse. Ndonj formim i
veant tregon marrdhnien ndaj nj tipari a rrethane, p.sh.: madhor, sipror.
Si tem fjalformuese ktu shrben tema e mbiemrit, prkatsisht e ndajfoljes.
Prapashtesa -tor ka mbetur pak prodhimtare pr klasn e mbiemrave.
Mbiemrat e formuar me kt prapashtes kan kuptim prkatsor.Si tema
fjalformuese shrbejn tema emrore baritor, leshtor, n ndonj rast edhe
mbiemrore: pastrtor (<(i) pastr).
Shnim. Si shihet, te formimet me prapashtesim n disa raste
kryqzohen formimet emrore me mbiemroret, ka sht ndikim i
formimit t disa mbiemrave nga emrat prgjegjs me konversion (shih
m posht 4.7.7). Megjithat, n formimet me prapashtesat -or, -ar,
-tar ka nisur njfar diferencimi edhe formal. Prapashtesat -ar e -tar
po specifikohen gjithnj e m tepr pr formimin e emrave, kurse
prapashtesa -or, pr formimin e mbiemrave prkats nga e njjta
tem ose nga nj tem e afrt: arsimtar-arsimor, shkenctar-shkencor,
shkollar-shkollor, vjetar-vjetor, pronar-pronor, gojtar-gojor etj.
Pak prodhimtare n lmin e mbiemrave ka mbetur prapashtesa -ac: ngela
c
>
qelbac. Mbiemrat e shumt n -ac q dalin sot n gjuhn shqipe, si do t shihet
m tej, jan n t vrtet formime me konversion ngaemrat prgjegjs. E njp
vrejtje vlen edhe pr formimet me prapashtesn -anik : qelbanik, trashani^
thatanik.
MBIEMRI
191
Shnim. Nj kuptim kryesisht keqsues kan mbiemrat me
karakter dialektor t formuar meprapashtesn -an nga tema emrore:
bishtan, udan, vetullan, zhelan ose mbiemrore: keqan, kuqan,
lcaleshan etj.
Nj prapashtes mjaft prodhimtare, me t ciln formohen disa mbiemra
? lcuptim prkatsor e ndonj me kuptim keqsues, sht prapashtesa -ak .
Kta mund t tregojn prkatsin e sendit t karakterizuar ndaj nj sendi tjetr:
Mmrak, perandorak, vezak, zemrak etj., ndaj nj veprimi t shprehur nga
folfa dredhak, bubulak, rrgjak, ose t qent i pajisur me nj tipar: hollak,
\ocerrak, zezak, zverdhak.
Shnime. 1. Nn ndikimin e rasteve kur kjo prapashtes u sht
shtuar temave q mbarojn me -ac, -ar, -al, -at e -anj: burrac-ak,
frikac-ak, fushar-ak (kto fjal jan prdorur n fillim si emra, pastaj
i si emra dhe si mbiemra), jan ngjizur prapashtesat e zgjeruara
analogjike -acak, -arak, -alak, -atak e -anjak- , nga t cilat jan
formuar kryesisht emra, por edhe ndonj mbiemr. Me prapashtesn
-acak sht formuar mbiemri eracak (qen eracak "qen q i bie n er
gjahut"). Me prapashtesn -arak q u ngjitet temave foljore dhe
emrore, jan formuar mbiemrat foshnjarak, luftarak, qesharak,
shtazarak, vjeshtarak, pr analogji: dhelparak, (<dhelpr-ak).
Mbiemra t till kan kryesisht kuptim keqsues, por ka edhe me
kuptim tjetr (i dyti dhe i parafundit).
2. Prej gjuhsh t huaja kan hyr n gjuhn shqipe, s bashku me
temat fjalformuese prkatse, nj numr i madh mbiemrash me
kuptim prkatsor, t formuar nga tema emrore me prapashtesat -
ik, -al, -ual e -iv, p.sh.: agronomik, akademik, atomik, biografik,
diplomatik, fotografik, teorik, zoologjik; eksperimental, embrional,
frontal, kontinental, koral, personal, gradual, tekstual; aktiv, edukativ,
federativ, objektiv, subjektiv etj.
Tema fjalformuese e disa mbiemrave me -ik mbaron me -ik, p.sh.:
"Sroteknik-agroteknik, dialektik-dialektik, teknik-tekniket). Bjn prjashtim
'fibiemrat gramatikor, gjimnastikor, muzikor, t cilt jan formuar nga temat
falformuese gramatik, gjimnastik dhe muzik, me prapashtesn -or).
4. 7. 1. Si u tha edhe te mbiemrat e parm,midismbiemrave
t
ktyre tipave ka edhe t pazbrthyeshm, p.sh.: alternativ, analitik, autentik,
^nik, deskriptiv, eruptiv, naiv, brutal etj. Mjaft prodhimtare jan edhe
192
KREUIV
prapashtesat -ian e -osh. Me prapashtesn -ian formohen mbiemra prkatsr.
duke pasur si tema fjalformuese emra e mbiemra njerzish, si: drakon-i
C
'
shekspir-ian etj. Por me kt prapashtes sht formuar edhe ndonj mbiem-
prkatsor q ka si tem fjalformuese nj emr vendi a organizate: evropin *
kolkozian.
Prapashtesa -osh shrben pr t formuar mbiemra cilsor dh
marrdhnior prkatsor. Mbiemrat cilsor kan ose kuptim keqsue
(barkosh), ose her kuptim keqsues e her prkdhelie a asnjans (bardhosh
gjatosh, ziosh, thartosh, larosh). Si tema fjalformuese shrbejn temat ?
mbiemrave / bukur, i thart, i bardh, i larm, i zi, ose t emrit bark.
Nj prapashtes e re n gjuhn e sotme letrare sht edhe prapashtesa -
nor, me t cilnjan formuar pak mbiemra prkatsor, si p.sh.: amnor, birnor
fisnor, hyjnoretj.
Pak prodhimtare kan mbetur edhe prapashtesat -uk e -ush. Me t parn
sipas tems fjalformuese, jan formuar mbiemra her me kuptim prkdhelie
(bardhuk, laruk) e her me kuptim keqsues (marruk). Me t dytn jan formuar
nga tema mbiemrore kryesisht mbiemra me kuptim zvoglimi e prkdhelie:
bardhush, bukurush, gjatush, gjerush, larush, thatush, verdhushely
Shnime. 1. Nga gjuht e huaja kan hyr n gjuhn shqipe
bashk me temat fjalformuese edhe nj varg mbiemrash prkatsor
meprapashtesat -esk, -oz, p.sh.: donkishotesk, libresk, shkollaresk;
ambicioz, luksoz, nervoz, poroz etj. Mbiemrat me -esk n shqipene
sotme letrare si rregull prdoren me prapashtesn -or (libror), por,
pr t theksuar qndrimin keqsues, raste si t msiprmit duhet t
prdoren edhe pas ksaj me prapashtesn -esk. E veuar ka mbetur
edhe prapashtesa e huaj -in te mbiemrat alpin, dalmatin e ndonj
tjetr.
2. Nja dy mbiemra t nyjshm jan formuar nga mbiemra me
prapashtesn -m: / eprm (nga i epr) dhe iparm (nga ipar).
Me prapashtesn -e jan formuar vetm disa mbiemra nga tenw
ndajfoljore, si p.sh.: djemurishte, burrrishte, dhndrishte, grarishte,
nusrishte, pleqrishte etj.
4. 7. 4. Formi mi i mbi emrave me prapashtesi m dn
e
nyjzi m. Megjithse, pr nga numri i prapashtesave q marrin pjes n te,
kjo mnyr fjalformimi nuk sht aq prodhimtare (gjithsej marrin pjes p
eS
prapashtesa), pr nga sasia e mbiemrave t formuar mund t thuhet se &"
MBIEMKI
193
,g
r
mnyrat m prodhimtare. Prapashtesat q marrin pjes n kt mnyr
f
igformimi, jan: -shm, -ueshm, -()t(), -()m() dhe -.
Prapashtesa -shm sht m prodhimtarja pr formimin e mbiemrave n
juhn shqipe. Pothuajse prej do teme foljore mund t formohet nj mbiemr
^
e
shm. Kjo prapashtes shquan si nga numri i mbiemrave q formohen me

aS
htu edhe nga temat fjalformuese q marrin pjes. Kto mund t jen:
a
) terna emrore, b) tema ndajfoljore, c) tema foljore.
Si tema fjalformuese emrore mund t shrbejn gjithfar emrash t
nrgjithshm (zakonisht konkret) n numrin njjs. Emrat q mbarojn me -, e
bjerrin kt zanore para prapashtess. P.sh.: / bujshm, i dmshm, ifamshm, i
ligjshm, ilngshm, inevojshm, imundimshm, irrufeshm, iujshm, izakonshm.
Si tema fjalformuese ndajfoljore shrbejn ndajfolje e shprehje t ndryshme
ndajfoljore,p.sh.: ibrendshem, idjeshm, idomosdoshm, igatshem, ihershm,
i herpashershm, i ketushm, i mparshm, i mtejshm, i njkohshm, i
prhershm, i prditshm, i prvitshm, i sotshm.
Mbiemrat q formohen nga tema foljore n bashktingllore ose n -e, -i
dhe -ye, kan si tem fjalformuese pjesoren pa prapashtesat -r() ose -ur,
p.sh.: indjeshm, idjegshm, ifalshm, ikapshm, i mundshm, iprkulshm,
irrjedhshm, itretshm, i kaprcyeshm, ilyeshm, ipijshm, i shklqyeshm,
ithyeshm, i ushqyeshm.
Mbiemrat e formuar me kt prapashtes nga temat ndajfoljore kan
kryesisht kuptim prkatsor. Mbiemrat e formuar nga temat emrore mund t
zbrthehen n "q ka + emrin q prbn temn fjalformuese" ose "me +
emrin": i arsyeshem, ifamshm, ifuqishm, i hijshm, i logjikshm, i ndershm,
i ngeshm, i shijshm, i lngshm, i ujshm etj., ose "q sjell + emrin q
prbn temn fjalformuese": / andshm, i demshm, i dobishm, ifrikshm, i
frytshm, i turpshm etj. Mbiemrat e formuar nga tema foljore kan po ato
kuptime q kan ata me -ueshm.
Shnime. 1. Nga tema premrore kemi nj rast t vetm
mbiemri t formuar me prapashtesn -shm: i fardoshm.
2. Nj formim analogjik nga kryqzimi i prapashtess -shm me
prapashtesn e pjesores -ur ka dal nj variant pak prodhimtar i ksaj
prapashtese -ur (-shur): i menur, i dhembshur.
Nj numr shum i madh mbiemrash t nyjshm formohen edhe me
P
r
apashtesn e re -ueshm nga foljet me tem n -o. Si tem fjalformuese
^hrben vet tema e foljes, duke rn prapashtesa -o e saj. P.sh.: / avullueshm,
1
mueshm, i dshirueshm, i mrekullueshm, i trishtueshm etj. Me kt
194
KREU IV
prapashtes formohen mbiemra edhe nga foljet me tem n -ua, p.sh.: blunj
blueshm, shkruaj -;' shkrueshm. Si shihet, te kta mbiemra tema fjalformue '
e bjerr togun -ua- p'rpara prapashtess.
Nj pjes e ktyre mbiemrave prejfoljor kan kuptim veprues, tregoin-
edhe aftsin e mundsin e sendit t karakterizuar nga mbiemri i dhn p
r
,
kryer veprimin e emrfuar nga tema fjalfonnuese e atij mbiemri. Kshui
mbiemrat i habitshm, i trishtueshm, i ushqyeshm\mi paralel me forrnimet
me -()s: habits, trishtues, ushqyes. Si tema fjalformuese ktu shrbejn
tema t foljeve: / bezdisshm, i kushtueshm, i lodhshm, i rrjedhshm i
vijueshm etj.
Pjesa tjetr e tyre, m e madhja, tregon aftsin, mundsin, meritimin
domosdoshmrin' pr t'iu nnshtruar sendi i dhn veprimit t emrruar nga
tema fjalformuese e mbiemrit, p.sh.: i admirueshm, i dnueshm, i kapshm
i lavdrueshm, i mendueshm, i prkulshm, i thyeshm, i zbatueshm.
Disa mbiemra prejfoljor mund t ken, sipas rrethanave e kontekstit
kuptim vepror ose psor, p.sh.: ;' dgjueshm (= q dgjon ose q dgjohet):
fmij i dgjueshm dhe tingull i dgjueshm.
Shum prodhimtare sht edheprapashtesa -()t(). Si tema fjalformuese
mund t shrbejn: a) tema emrore, b) tema ndajfoljore, c) tema numrorsh.
Kuptimet e mbiemrave t formuar nga temat emrore jan t ndryshme.
Kur si tem fjalformuese shrbejn emra q emrtojn Jnd' (/ art, i bredht,
igurt, ikristalt etj.), mbiemri tregon nj tiparprkatsor lndor. Kur prdoren
me kuptim t fytyruar, kta mbiemra tregojn nj tipar cilsor.
Shnim. Disa nga mbiemrat e ktij tipi formohen jo nga tema
emrore njjs, por shums: i drunjt, iflorinjt.
Shtrirje analoge kemi te: ikafenjt, ikadifenjt.
Mbiemrat e formuar nga tema ndajfoljore kan kuptime t ndryshme: disa
kan kuptim prkatsor e disa kuptim cilsor e ndonjher kto kuptime edhe
grshetohen, p.sh.: iafrt, ibarabart, ikundrt, i largt, i rndomt, ishpesht,
i shumt, i trthort, i veant, i teprt.
Disa nga mbiemrat e formuar me kt prapashtes nga tema emrore
ose ndajfoljore ose nga prngjitja e nj togu t prbr prej nj parafjale e
nj emri, tregojn tipare cilsore, p.sh.: i dyshimt, i flakt, i plant, '
qullt, i rrafsht, i rregullt, i shesht, i trndafilt, i afrt, i barabart,
l
kundrt, i largt, i rndomt, i shpesht, i teprt, i trthort, i veant,
l
pashembullt.
MBIEMRI
195
j^j varg i pafund mbiemrash prkatsor formohen nga tema numrorsh,
s
h.'- ' dyt, i tret, i pest, i njzetekatrt, i njqindt, i
V' gqindegjashtdhjetekatrt.
Shnim. Mbiemrat q kan si tem fjalformuese nj numror
themelor, q mbaron me -t() (gjasht deri te njzet, 26-30, 36-40 e
kshtu me radh), nuk marrin si prapashtes nj -t tjetr: i gjasht,
i shtat, i njmbdhjet etj. Pra, -t marrin vetm nga / dyt' deri tek
ipest, i njzetenjt, i njzetepest etj.
Prodhimtare sht kjo prapashtes edhe me tema foljore nga veta e par e
lcohs s tashme, p.sh.: i elt, ifsheht, iftoht, i ngroht, i hapt, i lagt, i
jnpreht, i nxeht, i ult, i vakt, i zbeht.
Prapashtesa -()m() nuk sht fort prodhimtare. Si tema fjalformuese
shrbejn: a) tema emrore, b) tema mbiemrore dhe c) tema ndajfoljore.
Nga tema emrore formohen mbiemrat ifism, i mesem. Me kto tema
kjo prapashtes ka mbetur pak prodhimtare.
M prodhimtare sht br ajo me tema ndajfoljore, p.sh.: / andejm, ijashtm,
ikendejm, i ktejm, i msiprmj prapm, isiperm, isotm, itejmelj.
Shnim. Nj prapashtes analogjike q ka mbetur joprodhimtare
n shqipen e sotme letrare, sht prapashtesa -r. Me kt prapashtes
dhe me nyjzim jan formuar pak mbiemra nga tema t ndryshme
ndajfoljorep.sh.: iposhtr, i shkurtr, i shurdhr, i verbr etj.
Me prapashtesn - jan formuar nj varg mbiemrash t nyjshm nga
tema ndajfoljore dhe numrore, p.sh.: i drejt, i fort, i kot, i lart, i mjaft,
iplot, i shpejt, i vrtet, i dyzet, i njzet etj.
4. 7. 5. Formimi i mbiemrave me nyjzi m. Nyjaembiemrave,
ve
f rolit gramatikor q luan te mbiemrat e nyjshm si formant q shpreh
Prshtatjen e mbiemrit me emrin prkats, shum dendur luan edhe rol
Qalformues. N kt funksion ajo mund t jet mjet paralel me prapashtesat
0Se
me prapashtesat e parashtesat njkohsisht (shih 4.7.4, 4.7.6), por mund
te
jet edhe mjeti i vetm fjalformues. Kshtu vetm me nyj jan formuar
ttbiemra nga pjes t ndryshme t ligjrats, por numri m i madh i mbiemrave
e
ktij tipi sht formuar nga tema foljore dhe nga togjet e prngjitura parqfial
+
emr. Si tem fjalformuese pr mbiemrat prejfoljor shrben pjesorja e
'jeve, p.sh.: iafruar, ibesuar, idredhur, ihapur, ikputur, inisur, iprdorur,
Wbur, i rrahur, i syrgjynosur, i thinjur, i vendosur, i vrar, i zn.
196 KREU IV
Km ka edhe ndonj formim analogjik, si: / kamur, i skamur, i kultur
i talentuar, q n t vrtet nuk formohen nga tema pjesoresh, sepse kto n*'
ekzistojn. N ndonj rast folja sht m e von se mbiemri prkats
P-sh
:i
nj togfjalsh: i pakundshoq, i pandonjtmet, i pavnre etj. Ktu
kulturoj. N disa raste, deri diku t rralla, si tem fjalformuese shrben erih
ndodh
prngjitja dhe nyjzimi njkohsisht.
Mbiemrat prejfoljor t formuar me nyjzim kan kuptim psor, j
a r i
-
tiparin e rezultatit t veprimit t shprehur nga folja q prbn temn fjalforrnues
Kshm, mbiemrat / hapur, i kputur zbrthehen n "q sht hapur", "n
e
'
s
j.
r
kpumr". Por disa kan m se nj kuptim, p.sh.: i afruar, i dashur, i dgj
Uar
i ditur, i qeshur, ifutur, i kuptuar, i knduar, i hedhur kan her kuptim ps
0r
e her kuptim vepror (njeri i afruari "q afron" edhe "q afrohet"). Nga cina
tjetr, i pasuri ka vetm kuptim vepror "q ka". P.sh.: Ajo ishte nj pfafe
puntore, e urt dhe e dashur, e afruar me do njeri. T dashur shok e shoqe
motra dhe vllezr!
Shnim. N gjuhn e sotme letrare shpeshher haset ende
prdorimi i ktyre mbiemrave n vend t mbiemrave t prejardhur
nga pjesorja e foljeve me nyjzim dhe prapashtesn -shm, p.sh.:
Natn n at koh kishte errsim t detyruar. Si ai s 'ka, tpamundurn
e bn t mundur. Prdorime t tilla duhen mnjanuar.
Shum prodhimtare sht kjo mnyr formimi e mbiemrave edhe kur si
tem fjalformuese shrbejn togjet parafjal + emer. Kto togje jan deri
diku t qndrueshme. Si tem fjalformuese ktu shrbenparafjala pa + emr
ne rasn kallzore t pashquar, p.sh.: i paan, i pacip, i pafat, i pafund, i
pafytyr, i pashpirt, i pamas, i paparti, i papun. Ktu kemi prngjitjen dhe
nyjzimin e togut (/ + pa nder > ipandef). Kta mbiemra q formohen me
prngjitje dhe nyjzim, mohojn zotrimin e nj sendi nga sendi i karakterizuar
prej tyre. Ky tip mbiemrash sht paralel me formimet nga parashtesa^fl- dhe
mbiemrat n -shm dhe po vjen duke u zvendsuar prej tyre: / pandei'
- i pandershm, i pafaj - i pafajshm etj.
M nyjzim jan formuar edhe disa mbiemra nga tema ndajfoljore: i
tatpjet, iprpjet, ivonet).
Shnim. N gjuhn popullore jan formuar disa mbiernra f
nyjzim nga emra t gjinis femrore, p.sh.: i bal, i lim, i s
orre
'
tin, i val, i vler etj.
J
f
MBIEMRI
197
47 . 6 . Formiini i mbi emrave me nyj zi m, parashtesi m
r a
pashtesi m njherazi . Kjo mnyr fjalformimi sht shum e
6
fizuar si prodhimtari n klasn e mbiemrave. Ktu marrin pjes vetm
apashtesa/?r- <jh
e
p
ra
pashtesat -t() dhe -shm. N kt mnyr fjalformimi
P
r r
njes edhe nyjzimi: i prbashkt, i prfusht, i prcipt, i prpikt, i
ftbotshm, i prkohshm, i prvajshm, i prgjithshm . Si shihet, si tema
rodhuese shrbejn tema emrore, n ndonj rast premrore e ndajfoljore.
4. 7. 7. Formi mi i mbi emrave me konversi on. Nj varg
mbiemrash formohen me konversion, d.m.th. fjal nga pjes t tjera t ligjrats
kalojn n mbiemra pa ndonj ndajshtes. Kto fjal humbasin paradigmn e
tyre t par dhe fitojn paradigmn mbiemrore me gjith kategorit gramatikore
prkatse.
Me konversion formohen kryesisht mbiemra nga klasa e emrave. Emrat
n
ga jan formuar mbiemrat prgjegjs, mund t jen fjal t parme: kukull,
lc/, bullgar, frng, plak, trim etj., ose t formuara me prapashtesa t ndryshme:
dorac, prtac; burracak, endacak, frikacak; dinak, fluturak; leckaman, alaman,
dibran, shkodran; pasanik, prapanik; shkatarraq; dokumentar; fshatar,
gnjeshtar;frikash, qurrash; luftnxits, mishngrns, ndihms, punonjs, varts;
marksist, komunist; grabitqar, kngtar, lufttar etj. Me konversion nga trajta
egjinores s emrit fund- sht formuar edhe mbiemri ifundit.
Pikrisht nn ndikimin e ktyre emrave-mbiemra, pr analogji me ta,
prapashtesat prkatse jan br prodhimtare (n shkall t ndryshme) edhe te
mbiemrat, duke formuar mbiemra t mirfillt.
Ve emrave t tipit t msiprm, n klasn e mbiemrave kan kaluar edhe
disa ndajfolje, si: derre, fshate, labe, vende. Ktu hyjn edhe ndajfoljet e
forrnuara nga togje emrore t ndrtuara me an t prngjitjes s' t njjtit
anr: fije-fije, pika-pika. P.sh.: U shprndan fije-fije. Dija mblidhet pika-
Pika (si ndajfolje) dhe: O gjarpri pika-pika/ Kollaj s't qasej e liga. Telfije-
#eetj.
4. 7. 8. Mbi emra t prbr. Mbiemri i prbr (kompozit)
forrnohet nga bashkimi i dy (ndonjher edhe tri) temave n nj fjal t vetme.
Kjo mnyr fjalformimi sht mjaft prodhimtare pr klasn e mbiemrave.
D
allohen dy tipa: a) me prbrje elementesh me lidhje bashkrenditse dhe b)
1116
prbrje elementesh me lidhje nnrenditse.
1. Mbiemra t prbr me Iidhje bashkrenditse. Kjo mnyr
^lformimi sht br shum prodhimtare n lmin e mbiemrave, sidomos n
Sl^hn letrare t kohve t fundit. Si tema fjalformuese shrbejn dy, ndonjher
^e tri tema mbiemrore, t cilat prputhen me mbiemrat prkats. Kta jan
^iemra t pa nyjshm, t cilt jan t barazvlershm si nga pikpamja kuptimore
m
198 KREUIV
ashtu edhe nga pikpamja sintaksore; ata as varen nga njri-tjetri, as prcaktoi
njri-tjetrin, por vetm deri diku plotsojn' njri-tjetrin n mnyr t ndrsjel]-
anglo-amerikan, agraro-industrial, demokratiko-borgjez, materialo-tekniv
ekonomiko-shoqror, sovjeto-anglo-amerikan, tekniko-shkencor etj. T d
mbiemrat e bashkrenditur kan barazi e pavarsi funksionesh, prandaj edh
lidhja midis tyre sht m e dobt sesa te tipi me lidhje nnrenditse. Kuptimi
mbar fjals s prbr sht afrsisht i barabart me shumn e kuptimeve t
mbiemrave prbrs. Zanorja o e ktyre fjalve pr ann fonetike t tyre prbn
elemenun lidhs midis elementeve prbrse dhe dshmon pr mvetsin relative
t tyre: pun tekniko-shkencore = pun teknike e shkencore. Disa nga kto
formime nuk jan t qndrueshme, por t rastit.
Disa nga kta mbiemra nuk e kan zanoren lidhse o midis elementeve
prbrse, por vetm vizn, p.sh.: bujqsor-industrial, klasor-revolucionar,
msimor-edukativ etj. N ndonj rast elementet prbrse jan shkrir n
nj fjal t vetme, p.sh.: nacionallirimtar, ideoartistik, ideoestetik,
ideopolitik etj.
Shnim. N grupin e mbiemrave t prber nga dy tema emrore
me lidhje bashkrenditse, t ndara me viz midis tyre, hyjn disa
mbiemra shum t vjetr, t formuar nga prsritja e t njjtit emr
n shumsin e pashquar, si p.sh.: katror-katror, kllapa-kllapa,
brigje-brigje, vargje-vargje etj.
2. Mbiemra t prbr me lidhje nnrenditse. Edhe kjo mnyr
fjalformimi sht gjithashtu mjaft prodhimtare n gjuhn shqipe edhe n lmin
e mbiemrave. Veori e ktij tipi sht karakteri prcaktues i njrit prej elementeve
t fjals s prbr. Njri nga elementet, her i prcaktuari e her prcaktuesi,
emrton nj nocion m t gjer sesa mbar mbiemri. Prcaktues mund t jet
elementi i par ose i dyt.
Sipas temave fjalformuese q marrin pjes n formimin e ktyre
mbiemrave, dallohen mbiemra t prbr nga: a) dy tema emrore, b) nj teme'
emrore dhe nj mbiemrore, c) dy tema mbiemrore, ) nj tem emrore e
nj tem ndajfoljore ose anasjelltas, d) nj numror (a premr) dhe nj mbiemr,
dh) nj pjesore dhe nj ndajfolje.
a) Mbiemra t prbr nga dy tema emrore. Kta mbiemra tiparin
e
emrtojn nprmjet krahasimit t nj pjese t sendit t karakterizuar me J
e
send tjetr, duke i veshur s pars nj nga tiparet dalluese t t dytit: hundshkab
e
>
sylesh, shpirtkazm, vetullsorr, zemrgur, zemrlepuretj. (pra: q e kahunde
sishkab, zemrnguretj.). Tipari i pjes s sendittkarakterizuar ngambiet
151
j
MBIEMRI
199
rbr mund t jepet prmes krahasimit vetm me nj send, ose edhe me dy
nde t tjera: gjuhhelm-e-thik, zemrkrund-e-grdhu (tipi i fundit sht
rdorur n gjuhn letrare, veanrisht n gjuhn poetike). Por mbiemrat e
ttii tipi, megjithse n dukje e shprehin tiparin prmes krahasimit, ndryshojn
rrnjsisht nga gjith mbiemrat e tjer marrdhnior pr vet semantikn e
tvre. Kta mbiemra emrtojn prmbajtje cilsore q i vishet do sendi t
varakterizuar prej tyre dhe shprehin nj nocion t prbr. N kt pikpamje
tcta jan
e t e
ngjashm me mbiemrat marrdhnior me kuptim t fytyruar. Te
kta ruhen deri n nj far mase ngjyrimet kuptimore-sintaksore t togfjalshave
prcaktor prkats. Cilsimi i sendit t karakterizuar nga kta mbiemra bhet
duke u cilsuar nj pjes e ktij sendi: kokshkmb = q e ka kokn (si) shkmb.
Ktu dallohen dy tipa fjalformimi: a) elementi i dyt prcakton t parin,
b) elementi i par prcakton t dytin.
Tipi i par sht shum prodhimtar si n gjuhn popullore, ashtu edhe n
gjuhn letrare dhe e ka burimin e tij n krahasim (grshetdeg = q i ka grshetat
si deg) e madje mund t zbrthehet leht n nj t till. P.sh.: gushpllumb,
hundshkab, kokderr, kokkungull, sygrifsh, mjekrcjap, zemrkrund-e-
grdhu, dor-e-kmbargjende etj.
Ka raste t veanta, ku si baz pr formimin e mbiemrit nuk shrben
krahasimi: sylesh, hundqurre, kmblesh etj.; ktu elementi i par tregon nj
send q karakterizohet nga elementi i dyt, ka elementin e dyt. Nj nngrup t
ri n kt tip prbjn mbiemrat e formuar nga emrat boj, ngjyr dhe emri i
nj sendi fardo q ka nj ngjyr karakteristike, p.sh.: bojbizele, bojelik,
bojgshtenj, bojgrur, bojgjak, bojkafe, bojlimon; ngjyrkafe,
ngjyrmanushaqe, ngjyrportokall, ngjyrtull etj.
Tipi i dyt ku eiementi i par prcakton t dytin, sht br m prodhimtar n
gjuhn letrare, por burimin e vet edhe ky e ka n gjuhn popullore. Elementi i par,
prcaktuesi, sht nj emr fardo, kurse emri i dyt, iprcaktuari, sht nj emr
vepruesi: jetdhns, frytdhenes, trup-e-ndotkundrmonjs, liridashs, lotsjells,
naftmbajts, naft-e-gazmbajts (=qjep, sjell, prmbanetj. + elementinepar).
b) Mbiemra t prbr nga nj tem' emrore dhe nj tem mbiemerore.
% tip sht nj nga m prodhimtart. Si element prcaktues shrben elementi
1
Par, tema mbiemrore. Elementi i par sht nj emr fardo q emrton
n
J pjes ose dika q i takon sendit t karakterizuar nga mbiemri i prbr,
Psh.: ballhapt, barkgjer, belholl, cipplasur, derbardh, ditgjat,
dormbar, dritshkurtr, fatbardh, fijeholl, fjalmbl, flokverdh,
8jprishur, kokprer, sy-e-vetullzez, zemrgjer. Ktajanmbiemracilsor.
^tu vlejn po ato vrejtje t prgjithshme, q u bn n rastin e mbiemrave t
Perbr nga dy tema emrore; pra, tipari shprehet si nocion i prbr, ruhen
200 KREUIV
gjer n njfar mase ngjyrimet kuptimore-sintaksore t togfjalshave prgjepip
cilsimi i sendit bhet prmes emrtimit t cilsis s nj pjese t caktuar t
sendi (a t nj sendi tjetr q lidhet me at send).
Shnime. 1. Lidhza -e- n tipat e lartprmendur me m se dv
tema fjaiformuese ruan sot e gjith ditn vlern e saj si lidh?
bashkrenditse kpujore, pr t mnjanuar prsritjen, p.sh.: #;
0
ishte vajz' 16-vjeare, sy-e-vetullzez (- syzez e vetullzez). p
0Sa
Lenka kemi njohur ne, ashtu t vogla, flok-e-syzeza.
2. N disa raste t rralla si tem e par fjalformuese shrben
nj tem shumsi, p.sh.: prokamadh, proflcamadh etj.
c) Mbiemra tprbr nga dy tema mbiemrore. Ky tip fjalformimi sht
shum pak prodhimtar dhe mund t thuhet se sht m fort pasoj e kalkimeve
nga gjuht e huaja. N kt tip mbiemrash elementi i par prcaktohet nga i dyti,
duke u saktsuar e ngushtuar m tej, p.sh.: elektromagnetik, elektromekanik,
gjermanolindor, gjermanoperndimor, irlandezoverior, koreanojugor,
xietnamezojugor. Zanorja lidhse o ktu bn q t dy mbiemrat te shkrihen plotsista
n nj fjal t vetme t pazbrthyeshme: koreanojugor < koreanjugor.
) Mbiemra tprbr nga nj tem ndajfoljore dhe nj emr ose anasjelbas.
Ky tip sht pak prodhimtar dhe \o aq popullor. Pr tipin e par si tema
fjalformuese shrbejn nj ndajfoije fardo dhe nj emr vepruesi: keqdashs,
largpams, largvajts, mirbrset]. Elementiprcaktuesshtelementiipar.
M pak i rndomt dhe i kufizuar n disa raste t veanta sht tipi i
anasjellt me tem fjalformuese nj emr faredo t prcaktuar nga nj ndajfolje.
Tema emrore sht gjithmon nj pjes e sendit t karakterizuar nga mbiemri
i dhn, kurse elementi i dyt, ndajfolja, sht edhe ktu elementi prcaktues i
saj: kryejasht, kokjasht, hundprpjet etj.
N kt tip fjalformimi hyjn edhe disa ndrtime q jan prdorur m
dendur gjat kohs s Rilindjes, si: brigjeshum, luleshum, mendjeshume;
mshirplot, lavdiplot, besplot etj.
d) Mbiemra tprbr nga nj numror (apremr ipacaktuar q tregon
sasi) dhe nj mbiemr. Si tema fjalformuese pr kt tip fjalformirni n iidnje
nnrenditse shrbejn nj numror fardo ose premrat e pacaktuar shutne
disa, si element prcaktues, dhe nj mbiemr fardo, si i prcaktuar: dyvjea
T
<
njditor, njmujor, njvjear, shumvjear, treqindvjear, i dyanshtn, '
njanshm, i shumanshm, disaditor, disavjear etj.
N kt tip hyjn edhe mbiemrat e formuar nga nj numror fardo ose
nj premr i pacaktuar q tregon sasi, dhe nj mbiemr i formuar &
e
MBIEMRI
201
fa
pashtes esn -sh ose mbiemri vje, q prbn elementin prcaktues, p.sh.:
r
'L
r
oksh, dykatsh, dypalsh, tringjyrsh, shumngjyrsh, disaballsh,
Lajavsh, disakatsh, dyvje, dyzetecavje.
Shnim. Te mbiemrat e tipit dyvje-e, njzetvje-e grupi
bashktingllor -tsh, si sht vn n dukje edhe m sipr (4.7.3) ka
kaluar n -, por kjo ka ndodhur qysh te mbiemri i prejardhur vje, jo
te mbiemri i prbr. P.sh.: Pesmbdhjetvjee kish ardhur ajo n
kalibe. N ballin e sajprej gruaje dyzetepesvjee, koha kishte qndisur
gjurmt e veta. Dy vjet mpar, kur qe njzetepesvje djal, kishte
edhe ai nj njeri pr zemr.
dh) Mbiemra t prbr nga nj tem pjesoreje dhe nj' tem ndajfoljore.
Ky tip ndeshet m fort n gjuhn popullore, por nuk mungon edhe n gjuhn
letrare. Ktu hyjn mbiemra t till si: dashamir, dashakeq, bakeq, ngrnkeq
e ndonj tjetr. Vendosja e prapashtess -s n mbiemra t till nuk prligjet n
gjuhn letrare, ajo ka zn vend t ngulitur vetm te bamirs.
Shnim. Prngjitja ka mbetur nj mnyr joprodhimtare n lmin
e mbiemrave. T till jan bardhezi, kuqezi e ndonj tjetr.
1
r
KREUV
NUMRORI
5. 1. 1. Njohuri t prgj i thshme. Numrori sht ajo pjes e
ligjrats q tregon numra abstrakt ose sasi t caktuar sendesh a qeniesh t nj
fare. Numrort n prgjithsi nuk jan fjal emrtuese. Ata japin nocione t
veanta q nuk jan t' lidhura me sende reale, por me numrat matematik.
Kto fjal kan vetm nj tipar qensor: dallojn nj numr nga numrat e tjer.
Kuptimi i prgjithshm kategorial i numrorve, pra, sht shnimi i sasis s
caktuar. Pikrisht fal kuptimlt t tij t veant, t veorive t tij strukturore
ahe t faktit q ai formon nj sistem t mbyllur fjalsh, numrori dallohet nga
shum fjal t tjera, t cilat shnojn gjithashtu sasi, ose lidhen me numrin.
Tradicionalisht si numror jan mbajtur edhe ato fjal q shprehin
marrdhnien e nj sendi me nj numr, japin rendin e tij ndaj sendeve t tjera,
pra, t ashtuquajturit numror rreshtor. Kto fjal si nga kuptimi kategoriai,
ashtu edhe nga kategorit gramatikore (me ndonj prjashtim n prdorimin e
tyre kallzuesor) jan t njjta me mbiemrat e tjer marrdhnior, prandaj n
kt gramatik jan trajtuar n klasn e mbiemrave marrdhnior (shih 4.1.2,
4.7.4).
Nga sa u tha, del se n klasn e numrorve nuk hyn do fjal q lidhet me
sasin dhe me numrin, por vetm ato fjal q shnojn numra si elemente t
sistemit t numrimit dhe si thyesa. Si prfundim, jasht ksaj pjese t ligjrats
m
beten: fjalt q tregojn radhn e sendeve e q kan kategorit gramatikore t
^biemrit: ipar, idyt, i tret, ipestetj.; fjalt q emrtojn sasi t paprcaktuar
dhe q kan kategorit gramatikore t emrit: shumic, pakic, gjysm etj.;
'jalt q tregojn sasi t paprcaktuar sendesh a qeniesh t nj fare, premrat e
Pacaktuar, q tregojn' sasi dhe q kan' mjaft takime me numrort. Kta t
J'
204 KREU v
fundit: aq, ca, disa, mjaft, tr, gjith', pak, shumzt]., afrohenme numm
si n rrafshin kuptimor (duke e marr sasin n kuptimin e gjer t fjals),
as
>,
edhe n rrafshin gramatikor (n pjesn m t madhe t tyre kan po ato katen
gramatikore q kan edhe numrort e quajtur tradicionalisht themelor) vec
nuk jan elemente t sistemit t numrimit (shih 6.7.2).
Numrori mund t tregoj sasi t caktuar sendesh ose pjes t sendeve a r
nj grupi sendesh: pra, ai mund t tregoj njsi t plota ose pjes t ktyre
njsive. Ktej dallohen numrort e mirfillt dhe thyesat (a numrort thyesor)
5. 1. 2. Numrort e mi rfi l l t. N grupin e numrorve qg
shprehin njsi t plota, hyjn ato fjal q jan elemente t sistemit t numrimir
nj, dy, tre, katr, pes etj. Kto fjal kan qen quajtur numror themelor
Kta mund t prdoren n sistemin e numrimit, n veprimet matematike
ose si prcaktues t sasis s sendeve a qenieve t nj fare.
Kur prdoren si elemente t sistemit t numrimit ose n veprimet
matematike, kta numror shprehin nj numr abstrakt, nuk shoqrohen me
ndonj emr sendi a qenieje, p.sh.: Bni kto veprime: 8 + 4 + 1-13; 280 +
140 + 35- 455; prfundimi sht sa prodhimi 13x35 - 455.
Kur prdoret si numr abstrakt, numrori shnon vetm nj prfytyrim
abstrakt e t pergjithshm t sasis s dhn
Por shum shpesh numrort prdoren si shoqrues t emrave q emrtojn
sende a qenie t nj fare, sasia e t cilave sht e numrueshme, pra, si mbiemra,
si percaktues t sasis s ktyre sendeve a qenieve, p.sh.: Njdritare n ball,
nj tryez dhe pes karrige, dy rafte pr bibliotek, lulembitryez. Rndsiae
numrorit n kt prdorim rritet veanrisht, kur shoqron emra n numrin
shums, ku numrori sht i vetmi mjet pr t prcaktuar me saktsi kuptimin
e padiferencuar t shumsit t emrit. P.sh.: Kto dy pun nuk mund t kryhen
njhershm. Te shkallt e ulta e t gjera t prefekturs u takuan gjasht veta.
N ket spartakiad do t marrinpjes m shum se 20000 (njzetmij) nxns
e student. Gjashtmbdhjet dit kan ato lule aty.
Rndom numrort prdoren edhe t emrzuar n kontekst, duke zn
vendin e emrit a t emrave tashm t njohur pr bashkbiseduesin. Numrori
prdoret i emrzuar ose pr t mos prsritur edhe nj her n t njjtn fraze
emrin e dhn, ose pr t mos e zn ngoje fare at, meq konteksti e bn te
teprt prmendjen e tij. P.sh.: 't bnte ai vet, njkundr treve! Jo, jo: n}
e
kundr katrve, me gjith Sknderin. Lejlaja vinte me bukn e t treve n dore-
Prve ktyre rasteve, numrort prdoren pr t treguar edhe datn,
vitin: m 16.11.1967; nj periudh t caktuar kohe: gjatperiudhes 1954-195"
n vitet 40; orn: ishte ora gjasht e njzet; nj a disa sende ose qenie t nj
e
grupi homogjen n form raporti n prqindjet (haset edhe dhnia e raportit p
er
NUMRORI 205
.-) Plani i prodhimit industrial u shtua n masn 9 pr qind. Pjerrsia e
ai rruge sht 3,5prmij. Prmasat ose prqindjet jepen edhe me numra
h'etor, pra, me pjes njsish t plota: N rastseshkalla sht 1:1000, ather
ynikmria m e madhe e saj sht 0,2m.
Numrort mund t prdoren edhe me vlern e mbiemrave, pr t dhn
ndin e sendeve a t qenieve n form emrtimi t ktyre sendeve (n numrtimin
ahomave t hoteleve, t zyrave etj., si dhe t mallrave t ndryshme; t pikave
t nj plani. rendi dite, liste emerore etj.). P.sh.: Aiflinte n dhomn 4. Djathtas,
n ft8
urn
* sht paraqitur ndryshimi iforms pr t njjtnfigur.
Numrort mund t shprehin edhe sasi t paprcaktuar me prpikri,
sidomos sasi sendesh e qeniesh t nj fare, t shnuar prafrsisht. Pr kt
perdoren mnyra e mjete t ndryshme:
a) Jepen njri pas tjetrit dy numra njsish t thjeshta, ose dhjetshesh,
qindshesh etj. Numrat mund t lidhen midis tyre ose me viz lidhse, ose me
m lidhz bashkrenditse veuese, m rndom a: Kur mblidhen tre-katrburra
bashk, nisin e kndojn. Po tridhjet-dyzet kuintal grur q merr aipr do
hektar, Vitorja ia pjell? Edhe n i prefshin udhn njzet a tridhjet vet. N
numrat e qindsheve, mijsheve, milionve etj., kur jepen me fjal, elementi
qind, mij etj. prmendet vetm n numrin e dyt: dy-treqind dhen, gjasht-
shtat mij kok, pes-gjasht milion banor.
b) Shoqrohet numri me pjeszat afro, gati, gati-gati, ndo, nja, rreth,
sinja, pothuaj etj. M t shumtat e k'tyre p'rdoren pr t treguar se numri i
sendeve a qenieve sht n t vrtet m i vogl se numri i dhn, po shum
afr tij. P.sh.: Vjersha ime kishte gati tridhjet strofa. Pas nja pes muajve
lulzimin e shpuri n qytet. Ishin ndo njzet vet t mbledhur kok m kok.
Trungun e saj s 'e pushtonin dot kat'r burra, kurse maja i tundej n qiell rreth
dyzet metra. Atapatn, ve t plagosurve, afro njmij t vrar. N at kohe'
Voskopoja kishte deri 20000 banor.
c) Prdoren her-her n shums fjalt me form emrore dhjet - dhjetra,
qmd - qindra, mij - mijra, me t cilat jepen n mnyr' t pap'rcaktuar sasi t
radha. P. sh.: Nga qindraxhevahire njz i kishin dhri. Midis mijra banorve
' qytetit qe' shkuan at t diel ne ndihm tfshatit, ishim edhe ne.
Pr t treguar nj sasi m t madhe sesa ajo q shnohet nga numrori i
dhn, ky shoqrohet nga shprehjet ndajfoljore m se, m' shum' se, m' tep'r
se
, ose ndiqet nga premri i pacakruar ca (n gjuhn popullore edhe nga emri
kusur me vlern e nj premri t pacaktuar) t bashkuar me t me nj lidhz
"ashkrenditse kpujore; kurse pr t treguar nj sasi m t vogl.prdoret
s
"Prehja ndajfoljore mpakse. P.sh.: Akinxhinjt qen msepesmbdhjet
sh
pirt. Q nga dita e par' e njohjes kan kaluar m se tre vjet. Ata kari br
206 KREU V
m tepr se dy or rrug pr t vajtur deri atje. Q prej asaj nate kan kalu
m shum se katr vjet. Me dore' kryhen mpak se 30pr qind t veprimeve
puns. Ka njzet e ca vjet q njihemi bashk. Babai im, q ishte div nga shtar
ka njzet e kusur vjet q ka vdekur.
Shnime. 1. Ndrtimet me mbi, q ndeshen n stilin libror
bisedor dhe jan prgjithsisht kalke prej gjuhve t huaja (N mitin
9
merrnin pjes mbi 3000punonjs. Rendimenti i grurit arriti mbi 40
kvpr hektar), jan pr t' u mnjanuar n t mir t ndrtimeve m
e
m se.
2. Numrort mund t shnojn edhe nj sasi n mnyr t
paprcaktuar n nj form t hiperbolizuar, si n kuptimin zmadhues
ashtu edhe n kuptimin zvoglues, p.sh.: - Edhe pes'dhjet vjet ta
krkoje, s 'do ta gjeje. T kam thn 1000 her, po ty nuk t mbushet
koka. Nj minut, shoku Shklqim.
Megjithse numrori prdoret rndom si shoqrues i emrit, prapseprap
ai dallohet qart nga mbiemri, si nga kuptimi i tij abstrakt-sasior, ashtu edhe
nga veorit e tij gramatikore. Ai zakonisht nuk prshtatet me emrin; edhe n
ato raste kur prshtatet, kjo nuk bhet n t gjitha kategorit. Ai dallohet gjithashtu
qart edhe nga emri, madje edhe nga emra t till q shnojn numra, si: pesl
-a, dhjet/-a, tresh-i, zero-ja, si emrtime notash n sistemin shkollor, n
veprimet matematike e gjetk, p.sh.: Edhe nnta edhe dhjeta nota t mirajan.
Katra te njzeta hyn pes her. Kjo do t thot se, duke perputhur zeron e
vernierit me zeron e limbit, lirohet limbi. Po kshtu: qindsh/e-ja, si kartmonedh
me vler prej 100 leksh, si njsi e vjetr ushtarake, si en njqindgramshe;
mijsh/e-ja, si kartmonedh me vler prej 1000 leksh; katr-treshi, pes-
gjashta, dysh-pesa etj. (n domino). Shumica e ktyre emrave vrtet ngrthejn
nj nocion sasie, por kjo ndrthuret e errsohet nga kuptime t tjera. Ktu nuk
tregohet nj sasi sendesh a qeniesh, por nj send i caktuar, q lidhet me nocionin
e nj numri t caktuar, dhe emri i dhn ka kategorin e gjinis, t numrit, t
rass e t shquarsis e t pashquarsis. Nga premri dallohet fal kuptimit t tij
t caktuar sasior. Nga ana tjetr, pr sa u prket formave ai, edhe kur prdoret
i emrzuar kontekstualisht, afrohet shum me premrat q tregojn sasi t
pacaktuar sendesh a qeniesh t' nj fare.
5 . 1 . 3 . Ve o r i t s t r u k t u r o r e e mo r f o l o g j i k e t e
numr o r v e . Numrortjan fjal tparme, tprngjitura, t prbradhe
shprehje.
NUMRORI 2 0 7
Fjal t parme jan numrort 0-10: zero
1
, nj, dy, tre, katr, pes, gjasht,
uat,
tet
'
nnt
'
dh
J
et
-
Pial t prngjitura jan numrort 11-19: njmbdhjet, dymbdhjet,
mbdhjet, katrmbdhjet, pesmbdhjet, gjashtmbdhjet,
!f
ttnbdhjet, tetmbdhjet, nntmbdhjet.
5
Fjal t prbra jan numrort tridhjet, pesdhjet, gjashtdhjet,
htatdhjet, tetdhjet, nntdhjet, njqind, dyqind etj.
Shnim. Numrort njzet, dyzet jan formuar nga numrort
nj e dy dhe numrori i lasht zet, i cili sot nuk ndihet m n gjuh si
i till e as si fjal. N t folme veriore ndeshen her-her edhe formime
t tjera me t: trezet (60), katrzet (80).
Shprehjejannumrort 21-29,31-39,41-49 etj. 101-109,201-299,1001-
1999 etj.: tridhjet e nj, dyzet e dy, njqind e nj, dyqind e nntdhjet e nnt,
mermj, dy mij, nj milion etj.
Ka edhe fjal t tjera, q n bashkvajtje me numra t ndryshm, japin
numra m t mdhenj, t cilt zakonisht prdoren n disa fusha t caktuara t
shkencs (fizik, matematik, biologji etj.): bilion, biliard, trilion, triliardetj.
P.sh.: Rezervat e ktij vendburimi jan baras me 25000 trilion kg avull me
presion t lart.
Si shihet, fjalt e prngjitura ndryshojn nga shprehjet edhe nga renditja
e gjymtyrve prbrse, edhe nga mjeti lidhs i gjymtyrve: numrort e
prngjitur njmbdhjet deri n nntmbdhjet jan formuar nga numrort
nj deri n nnt, t vendosur prpara dhe nga numrori dhjet' i vendosur
prapa; si mjet lidhs ka shrbyer fjalamb (< mbi), e cila sot n kt trajt nuk
prdoret m si fjai e mvetsishme. Pra, kta numror jan rrjedhoja t
prngjitjes s shprehjeve t tipit nj mb dhjet.
Prkundrazi numrort njzet e nj deri m njzet e nnt, 31-39, 41-49
et
J- jan formuar nga numrort 20, 30, 40 etj., t vendosur prpara dhe nga
nurnrort 1-9 t vendosur prapa; si mjet lidhs ka shrbyer lidhza e.
Numrori zero nuk prmendet npr gramatikat e ndryshme dhe nper fjalor shnohet si

er
. por n t vrtet kjo fjal esht numror, vetm se ka nj prdorim m t vogl si numror
ne t shpesht si i emrzuar n mnyr t qndrueshme. P.sh.: Temperatura n vendet malore
,e
jet zero grad celsius. Distanca u prshkua n zero minuta e 9 sekonda. Tet heqim tet
** zero.
L
208 KREU V
Paralelizmi midis t dy nngrupeve sht i plot, n t dyja rastet num
shprehur me dhjetshe i shtohet numri i shprehur me njshe (khs. 7 3 . ^
pavarsisht nga rendi i gjymtyrve dhe lloji i mjetit lidhs. Edhe trajt'
morfologjik e sintaksor i ktyre numrorve sht i njjt: t gjith treg
u
'
morfologjik, kur prdoren si t emrzuar, i merr elementi i fundit dhe n f !
funksionojn si nj gjymtyr e vetme.
Shnime. 1. Fjalt qind, mij, milion, miliardtt]., tprdoru
r
vetm nuk jan numror, por emra. Ato nuk mund t funksionoin"
n asnj rast si numror, vese duke formuar fjal t prbra ose
shprehje numrore me nj numr: njqind, tre mij, dhjet milion
dy miliard etj.: Vetm nn kmbt e Tafilit, nja njqind a dyqir^
ape nn t, kalonte nj prrua. Ndrkaq, kur tregojn nj sasi t
pacaktuar sendesh a qeniesh, ato n bashkvajtje me emra vrtet
prdoren n nj form shumsi, duke marr dy t parat mbares'n -
ra, t dytat mbaresn -a, por, megjithat, nuk mund t kundrohen si
emra, sepse nuk kan as kategorin gramatikore t gjinis, as t rass,
as t shquarsis e t pashquarsis; nga ana tjetr, paprcaktueshmria
e dhn prej tyre ka kufij t caktuar. Kshtu, sasia e treguar nga
qindra shkon afrsisht nga dyqind deri n nj mij, mijra nga dy
mij n nj milion, miliona nga dy miliona n nj miliard etj. Pra, n
kt prdorim ata mund t vshtrohen si numror, por kan disa
veori, q i dallojn qart nga numrort e tjer dhe i afrojn me
premrat e pacaktuar. P.sh.: Teju lavdin qindra e qindra vjetve I
dhe miqsin e madhe prshndesin. ndrrat shkojn e vijn /Miliom
e miliardajan ato. Me kt funksion prdoret n trajtn e shumsit
edhe numrori dhjet-ra (sasia e treguar prej tij lkundet nga 20-
100): Jo me tet, po me dhjetra, me qindra krah. Para disa dhjetra
vjetsh ktu shtrihej pylli i ahut.
2. sht pr t' u mnjanuar si shmangie nga norma prdorirni 1
dy fjalve t tilla pran njra-tjetrs me shums n -ra, pr t dhne
sasi t mdha, t paprcaktuara me prpikri. P. sh.: N miting menrsn
pjes' dhjetra mijra vet. Q t funksionojn si numror, elemei*
i dyt i ktyre ndrtimeve duhet t ruaj po at trajt q ka, kur prih
el
nga numror t ndryshm themelor (nga dy e lart): N bot shutn?
njerz vdesin urie, ndrsa dhjetra mijt tjerjan t papun- ^
e
bot ka qindra mijfmij t uritur.
NUMERORI
209
jsj bashkvajtje me emrat numrort n prgjithsi nuk kan asnj kategori
amatikore.
Kshtu, ata nuk e kan kategorin gramatikore t gjinis, prdoren n t
iitn form, si kur prcaktojn emra t gjinis mashkullore, ashtu edhe kur
nercaktojn emra t gjinis femrore a asnjanse. P.sh.: Nga gzimi s'bj dot
jpun. Po njeriu njihet me nj t par... Nga Tirana vjen nj ministr ose
tfvendsministr. Porsa erdhn veglat, ai dhe katr a pes montator t tjer
0uan tpunonin me shpejtsi. Katrkrisma armsh u dgjuan njrapas tjetrs.
I vetmi numror, q ka kategorin gramatikore t gjinis sht numrori
tre
, i cili, kur shoqron emra t gjinis femrore, del n trajtn tri, p.sh.: Nj
shtyll, dy, tri... Mirushi u vra n sup, po ai nuk bri z. 'po ndodh ? - pyeti
S.K. dy-tti her, po asnjeri nuk e dinte. Mjeku mporositi t vijprsripas tri
ditsh. Megjithat, edhe ky numror, nga veprimi i anaiogjis, nn ndikimin e
mbar sistemit t numrorve, ka nj prirje drejt prgjithsimit t forms tre
edhe pr gjinin femrore, po kjo vjen n kundrshtim me vshtrimin n sistem
t trajtave t ktij numrori, pra edhe me normn, p.sh. jan n kundrshtim
me normn prdorime t tilla: Tripal orape leshi, cop tre. Trejavpara se
( shkonte n Dibr, Flora u smur nga nj grip i leht. N t mir t ruajtjes s
forms tri flet forma t tria dhe forma e numrorit tridhjet, t cilat jan t
vetmet dhe nuk njohin ikundje n gjuhn letrare.
Numrori, pr vet semantikn e tij, nuk ka as kategorin gramatikore t
numrit. Kshtu, numrori nj mund t prdoret vetm me emra t numrit njjs:
Miri ka nj vit q sht larguar nga kypallat. Numrort q nga dy e Iart mund
t shoqrojn vetm emra n numrin shums: N klasn kujepte msim Bardha,
kishte gjithsej 12 djem dhe 15 vajza.
Shnim. Shprehjet numrore, q kan si element t dyt emrat
milion, miliard, bilion, trilion etj., lkunden pr sa i prket trajts s
shumsit me ose pa -', por prirja e sotme sht q t prdoren me
prapashtesn -: Republika e Shqipris ka 3 mUion banor. N
rruzullin toksor jetojn m se 4 miliard njerz.
N bashkvajtje me emra numrort nuk kan as kategorin gramatikore
t rass. Ata e shoqrojn emrin n t gjitha rasat pa psuar ndonj ndryshim.
sh.: Shokt q kishin t bnin me Qemalin, nuk ishin m ata t nj a dy
v
jetve m par. Shtpia e Qemalit, ndonse ishte me dy kate, nuk i nxinte t
t& brenda. Me njpoezi dy strofash k'tajan n gjendje t ngren n kmb
n
Jmhall.
210 KREUV
Numrort q nga dy e lart, kur prihen nga nyja t, kan kunt'
prmbledhs. Numrori ktu e jep sasin e sendeve a t qenieve si trsi
prcaktuar, si nj t tr t njohur. N kt prdorim ai do t quhet numror n,
kuptim prmbledhs.
Kur prdoret si shoqrues i emrit, edhe numrori me kuptim prmbledh
n prgjithsi nuk ka asnj kategori gramatikore (as gjini, as ras, as numrt
P.sh.: T'peskomitt zunpusijo si tjetr her, n Konopishtet, por n Q
arr
Balt e uj nga t katr ant. T katr vajzat e para i martoi Gjon Kastrioti nie
kryezotr t dgjuar. Ai i kishte dgjuar daullen dhe zhurmat e dasms t d\
hert q kaloi at' nat me trenin e tij t mallrave.
Numrori tre me kuptim prmbledhs e ruan gjithmon kategorin
gramatikore t gjinis: T tri mmat shkuan mir. U qepi nga njfustan t'tn'
upave. Shpeshher ky numror n kt prdorim merr edhe mbaresn femrore
-a. P.sh.: Kruja ishte e siguruarprej shkmbit nga t tria ant. T tria kto t
reja jan puntore t dalluara.
Numrori dy me kuptim prmbledhs her mbetet i pandryshuar e her
merr tregues gjinie: Fatmiri i mbulonte syt' me tdy duart. Tani q ishin ndar,
t dyja shoqet sikur duheshin me' shum. T dyja klasat kane' nga 25 student.
N gjendjen e sotme kemi t bjm me nj dysor normativ. M i drejt sht
prdorimi pa tregues gjinie. Forma t dyja vajzat sht shtrirje analogjike e
prdorimit t emrzuar (T dyja erdhri).
Shnim. Numrat e mdhenj, q kan si element t fundit prbrs
dy e tre, kur prdoren si prmbledhs, n gjinin femrore nuk e
marrin asnjher mbaresn -a n bashkvajtje me emrat. P.sh.: T
tridhjet e tri ditt kaluan.
Pr t prforcuar edhe m tepr kuptimin prmbledhs, sasin e prcaktuar
t marr si nj t tr t njohur, numrort, ve pajisjes me nyjn t, shoqrohen
edhe nga pjesza prcaktuese q (shih 11.3.2.1 .b). Ideja e saktsis s sasis
q tregohet nga numrori i dhn, mund t prforcohet edhe nga pjeszat
prcaktueseplot e vetm (shih 11.3.2.l.b).
Kur nuk prdoren si shoqrues t emrave, por si tregues t tyre, numrort
marrin edhe kategorin gramatikore t rass e, kur prdoren si prmbledhs,
edhe gjinin. P.sh.: Nfitnd t bisedimeve t treve u qe dukur q kishin br nj(
studim t mir t' planit t puns. U nisn t tre. U nisn t tria. Athere' n
e
Myzeqe bhet njnga te'dyja. Po bjm njpuntdy, rrfejm nga nj'prraw<
po t me gnjesh, do t 'ijap t nnta, po te' te' gnjej, do t 'i marr t tria. Athe
re
po e dredh dhe un nj -;' tha inspektori. Fshatari i zgjati qesen e duhanit.
NUMRORI 211
Numrort nga dy e lart lakohen njsoj si emrat n shums: dy, i (e) dyve,
e
rfy, dyve. Kur prdoren me kuptim prmbledhs, n gjinin mashkullore
fkohen njsoj si t part, por jan pajisur edhe me nyjn t: t dyja, i (e) t
tive, t dy
ve
'
te
ty'
te
dy
ve n e
S)i
mne
femrore: t dyja, i (e) t dyjave, t
fijave, t dyja, t dyjave.
Tingullin -j- kundr hiatit e merr n gjinin femrore vetm numrori
^pnbledhs t dy (t dyja) dhe jo t tre (t tria): Duhen dgjuar t dyja kambanat.
gshkeli me t dyja kmbt. Q te' tria u shtypn njra pas tjetrs. Pajn e t
yiave do ta trashgosh ti. M tutje gjeti tri gra, nga t tria njra tha...
Numrort nuk mund t emrtojn. Por n rrethana t caktuara ata mund
temrtojn nocioninq tregojn, pra, "emrzohen", bhenemra. Numrort
perdoren t emrzuar n mnyr t qndrueshme si numra abstrakt, duke i
emertuar numrat e dhn n veprime matematike (pjestim, shumzim, mbledhje,
zbritje, rrnj katrore, logaritm etj.), p.sh.: Gjashta te tridhjeta hyn 5 her.
Po t zbresim nga njzeta dhjet, mbeten dhjet. Shtata e shumzuar me tet
jep pesdhjet e gjasht. Rrnja katrore e katrs sht e barabart me dy etj.;
- n emrtimin e notave n ligjrimin shkollor (shih 5.1.2); n emrtimin e
viteve: Po ti i dyzetedyshit je? Jo, i tridhjetennts. Ktu kto fjal dalin si
gjymtyr t fjalis, me po ato funksione q del edhe emri, pa qen t shoqruara
nga ndonj element tjetr dhe kjo gj ndodh, sepse ato n kt rast nuk jan m
numror t mirfillt, po t emrzuar dhe emrtojn numra t veant aritmetik
Numrat nj, dy, tre emrzohen duke marr prapashtesn -sh: njsh-i,
dyshi, tresh-i: Fiset e sotme txhungls afrikane... kan vetm tre emra numrash
q u korrespondojn "njshit", "dyshit" dhe shum.
Numrort nj, dy, tre dhe gjith t tjert q kan kta numra si element t
fiindit (duke prjashtuar numrort 11-13), t emrzuar si numra abstrakt, ose
pr t treguar vitin etj., lakohen sipas paradigms s lakimit t par: njsh-i,
fysh-i, tresh-i, dyzetetresh-i etj. ,p.sh.: Kam qen disa her n vitet tridhjetetet,
'ndhjetennt dhe hern efundit n mesin e dyzetedyshit. Gjith numrort e
tl
e
r, t emrzuar si numra abstrakt ose si tregues t vitit etj., lakohen sipas
P^adigms s lakimit t tret, p.sh.: Po megjithkt, edhepas 1912-s, Shqipria
nu
k u liruaplotsisht. Ai u largua nga qyteti ynpas 1944-s.
5. 2. Thyesat. Nj grup t veant midis numrorve prbjn fjalt
1
e
shnojn numra jo si njsi t plota, por si pjes t nj a disa njsive. Kto
?al q
u
hen thyesa.
Thyesat n t vrtet nuk hyjn n sistemin e numrimit, por, megjithat,
Orr
nojn nj sistem, q sht plotsisht paralel e i pafund si ai. Edhe thyesat,
' do t shihet m posht, prdoren edhe si numra abstrakt, edhe t emrzuara
212
KREU V
kontekstualisht (gramatikisht). Ato n prgjithsi, krahas veorive q i bashk
me numrort, kan nj varg veorish q i afrojn me klasn e emrave
e
Thyesatjan q t gjitha shprehje, t prbra nga nj numr i plot abstr v
dhe nj mbiemr prejnumror i emrzuar i gjinis femrore. Thyesat q kan~
element t par numrin nj, kan si element t dyt gjithmon nj mbiem '
prejnumror t emrzuar t gjinis femrore n numrin njjs: nj e dyta, ni
e
treta, nj e katrta etj. Thyesat q kan si element t par nj numr nga ctv
lart, kan si element t dyt gjithmon nj mbiemr prejnumror t emrzuar t-
gjinis femrore n numrin shums: dy t' tretat, katr t pestat, gjasht r
nntatetj.
Meq kan si element t dyt nj mbiemr prejnumror t emrzuar, thyesat
kan kategorin gramatikore t gjinis dhe t rass. Lidhur me kategorin
gramatikore t numrit, duhet shnuar q ato thyesa, t cilat kan si element t
par numrorin nj, prdoren vetm n numrin njjs, kurse gjith t tjerat
vetm n numrin shums.
Thyesat jan fjal, t cilat kan q t gjitha nj gjini, gjinin femrore: nj'
e treta, nj e katrta, tri tpestat, dy t tretat, pes t qindtat, dy t njmbdhjetat,
shtat t gjashtat etj. Ky tipar i afron me klasn e emrave.
Thyesat q kan si element t par prbrs numrorin nj prdoren e
lakohen vetm n numrin njjs:
E. nj e katrta nj e dhjeta
Gj. i nj t katrts i nj t dhjets
Dh.Rr. nj t katrts nj t dhjets
K. nj t katrtn nj t dhjetn
Ato kan si element t par t tyre nj numror nga dy e lart, prdoren e
lakohen vetm n numrin shums:
E.K. dy t katrtat tri t tetat
Gj. / dy t katrtave i trittetave
Dh.Rr. dy t katrtave tri t tetave
Shnime. 1. Meq trajta e pashquar edhe n veprimet matematik
e
haset rrall, vetm n rasn emrore-kallzore, paradigma e lakim
11
t saj nuk u dha m sipr, pasi n t vrtet nuk ekziston e plot.
2. Si del edhe nga tabela, pjesa e dyt e thyesave lakohet nje"J
si nj mbiemr i emrzuar i gjinis femrore, me nj ndryshirt'
NUMRORI
213
thyesat q kan vetm njjs: n gjinore-dhanore-rrjedhore, n vend
t nyjs s q kan mbiemrat, sht prgjithsuar nyja t.
Ndryshe nga numrort e tjer, thyesat mund t shoqrohen edhe me emra
tm n veprimet aritmetike e matematike dhe n bashkvajtje me emra njsish
atse: kg, gr, cm, m, km, ha etj. (edhe ktu jo me do ras); ato zakonisht
Hreitojn rasn gjinore t emrit, q shpreh t trn, nga e cila merret nj ose
disa pjes.
Kshtu, n veprimet matematike thyesat i hasim t prdorura:
a) si numra abstrakt (her n trajt t shquar e her n t pashquarn),
p.sh.:
J
+
i
+
l
;
2
=
4
12 3 4 1 I
4 8
Shkruani kto thyesa: nj t dyt, tri t katrta, pes te' teta, nj t katrt, tri t
teta, dy t katrta, nj te' tret, shtat' t teta;
b) si shoqruese t emrave: Nj nxns, duke u prgatitur n shtpi pr
msimet e dits s nesrme, harxhoi 3/4 orpr msimin e matematiks dhe II
2 orpr msimin e historis. l/4pjes e ktij shiriti sht mbuluar me viza t
pjerrta.
Nga ana tjetr, n ligjrimin e prditshm thyesat i gjejm t prdorura n
fardo rase, njlloj, si emrat, duke drejtuar nj emr a premr fardo n
rasn gjinore. Emri i drejtuar prej tyre mund t emrtoj sende t numrueshme
ose jo: Tritkatrtat e ktyre ishin nga principata atrore e Sknderbeut. Ishin
vn njra mbi tjetrn voza t mdha djathi, q zinin pothuaj tri t' katrtat e
ijith vendit.
Meqense mendohet si numror (e shpeshher nnkuptohet edhe fjala
fyesa), n veprimet matematike, edhe kur si element i par i thyess sht nj
numror m i madh se dy, kjo sintaksorisht trajtohet si emr i numrit njjs e jo
Sn
ums. P.sh.: Thyesa 5/4 tregon se do njsi shte' ndar npjes t barabarta
"heprej ktyrejan marr 5pjes. Pra 5/4 sht...
Shnime. 1. Numrat dhjetor lexohen her si numra t prbr,
t shprehur n njsi t plota, her si thyesa (ku elementi i dyt sht
mbiemr i emrzuar i gjinis femrore: t dhjeta, t qindta ose t
214
KREU V
mijta: 0,5- mund t lexohet: zero -pes, zero presje pes ose n
P

dhjeta.
Set
N vend t thyesave 1/2 dhe 1/4 prdoren shum H_ 2. N vend t thyesave 1/2 dhe 1/4 prdoren shum dend
emrat gjysm/-a dhe erek-u, t cilt, n bashkvajtje me ernrat
i ruajn m t gjitha kategorit e emrit dhe zakonisht nuk lakoh
Emri i shoqruar prej tyre, ndryshe nga rastet kur shoqrohet m
numra t plot, sht gjithmon n rasn rrjedhore (emrat e njsjv
matse gr, kg, m, km, ha etj. mund t jen edhe n kallzore). p
s
j,
Padashur i kujtohej dasma e tij e largt, gati gjysm shekuUi m-
pare. Pas nj erek ore makinat e tyre ecnin me shpejtsi drejt Tirans
Bleva gjysm kile djath. Kur kto fjal formojn nj shprehje
numrore me numra t plot, ateher emri, t cilit i prcaktohet sasia
vendoset midis numrit t plot dhe ktyre fjalve. P.sh.: Q
n
g
a
stacioni i ri gjer ktu rruga m kmb nuk mban as dy or e gjysm
Kur prdoret pr dhnien e ors, kjo shprehje vendoset pas emrit:
Zakonisht qyteti bombardohej n orn nnt e gjysm te' mngjesit.
Ky ishte treni i mallrave i ors dy e nj erek.
Si del edhe nga shembujt, kto dy fjal, krahas prdorimeve t
tyre si emra: gjysm/-a, -(a)t, erek-u-, -t (gjysma e shekullit, ereku
i puns etj.), n shum prdorime jan plotsisht t njjta me dy
thyesat prgjegjse: nj e dyt - nj e dyta, nj e katrt - nj e katrta.
E vetmja veori dalluese sht q kto dy fjal, ashtu si gjith emrat,
kan, si rregull, edhe numr shums.
3. N veprimet aritmetike ndeshim edhe prdorimin e numrave
t prbr nga nj numr dhe nj thyes. Midis tyre (kur iexohen
futet lidhza bashkrenditse shtuese e. P.sh.: Nj i rritur nprmje
frymmarrjes s thell mund tfus n mushkrit mesatarisht 3el
4 litra ajr, ndrsa nj notar rreth 5 deri 5 e 1/2 litra ajr. N lexiff
emri mund t futet midis numrit t mirfillt dhe thyess. Ai vihe
zakonisht n shums, edhe kur prpara thyess qndron numri 1 (1
4 litrd).
KREUVI
PREMRI
6. 1. 1. Njohuri te prgji thshme. Premr quhet ajo pjes e
ligjrats q tregon n mnyr t prgjithshme, pa i emrtuar frymor, sende,
tipare ose sasi t pacaktuara. Kuptim konkret premri merr n kontekst, n
kushtet e ligjrimit t lidhur. Premrat prbjn kshtu nj klas korrelative me
emratembiemrat, n ndonj rast edhe me numrort. P.sh.: Un'kishamenduar
te' vinim ne, kurse ju t zbritnit posht, po, meq ktu puna qenka e pakt,
ather zbritni edheju posht. Po kt'pun kam qejfta bj vet, me duart e
mia. Sado n kondita t vshtira, nna i rriti e ifrymzoi me nj vendosmri t
tillfmijt, sa, kudo q t 'i takqje dhe fardo prgjegjsie t kishin, t bnin
medoemos t 'i dgjoje e t 'i simpatizoje. - Sa pseudonime ke pasur gjithsej ? - e
pyeta. Ai u menduapak. - Shum, - tha m' nfund me z t mbytur.
Premrat ndonjher merren me nj kuptim m t gjer duke u prfshir
n to edhe ndajfoljet premrore.
Premrat i ndajn zakonisht n premra-emra, premra-mbiemra, premra-
aumror. Por, megjith tiparetq i afrojn me kto pjes t ligjrats, premrat
kan disa tipare t prbashkta, n radh t par kuptimore, e n njfar mase
edhe gramatikore, q i bashkojn n nj klas t vetme fjalsh.
Karakteristik pr premrat sht funksioni tregues e jo emrtues. Nga ana
'jetr, ndrsa emrat, mbiemrat e numrort kan nj kuptim t caktuar, t
Pavarur dhe t qndrueshm, premrat kan nj kuptim shum t prgjithshm,
1
e
zbulohet e kushtzohet nga rrethanat e ndryshme t ligjrimit (konteksti,
sjtaata, raportet midis pjesmarrsve n ligjrim etj.). Kshtu, p.sh., premri
ty q tregon personin m afr folsit, n situata t ndryshme mund t shnoj
P^sona t ndryshm. P.sh.: Vetm njri, Harilla Lluka, porsa m' pa, hoqi
216 KREUVI
borsalinn gjith respekt dhe prkuli kokn dy-tri her n drejtimin tim k
ishte frikacaku m i madh i lagjes. Prmbysjen do ta arrinte me ann e ^-
kryengritjeje t armatosur t popullit, kur ky t ishte i organizuar mir.
Pra, prgjithsisht premrat nuk kan kuptim t pakushtzuar nga rreth
an
e ndryshme t ligjrimit, nga konteksti; t shumtn e hers prmbajtja e tv
sht e kuptueshme vetm n kuadrin e fjalis, t periudhs a t nj trsie m"
t gjer. Pra, ndryshe nga pjest e tjera emrtuese, ata nuk kan nj kuptim t"
qndrueshm, t prcaktuar qart.
Premrat jan nj kategori mjaft heterogjene, si nga ana morfologjik
e
ashtu edhe nga ana sintaksore. Ata zakonisht kan po ato funksione sintaksor
si edhe disa pjes t tjera t ligjrats, madje shpesh dhe po ato kategori
gramatikore si ato. N prgjithsi sht vshtir q t'u gjendet nj veori e
prbashkt gramatikore. Ata i bashkon n nj pjes m vete t ligjrats kryesisht
kuptimi i prgjifhshm kategorial i t treguarit.
N kategorin e premrave hyjn:
a) Premra q tregojn (n kuptimin e mirfillt t fjals), n mnyr t
prgjithshme, nj frymor a send, si premrat vetor t dy vetave t para njjs
e shums, dftort, disa premra pyets e t pacaktuar. P.sh.: Un nuk e bj
kurr at q krkon ti, - tha Maja dhe shkundi gishtin e mbledhur sikur godiste
dik. - Kjo kube sht' epavlefshme pr mbrojtje, - tha prkthyesi me z te' lart,
krejt indiferent.- Kush sht i zoti i shtpis? Dikush kndonte me z te' ult,
dikush kuvndonte e dikush qeshte;
b) premra q shoqrojn emra, duke i prcaktuar ata, duke treguar veori,
tipare; t till jan premrat dftor n prdorimin m t shpesht t tyre,
pronort n prdorimin m t zakonshm, disa premra pyets e t pacaktuar.
P. sh.: Demagogjia e tyre nuk do t na ndalpr asnj ast t mbrojm atdheun
ton. Pas ktyre fjalve zgjati nj heshtje e padurueshme, nj nga ato heshtjet,
kur edhe nj ast i vetm t duket i gjat pafund. Dhe mua m dukej ather
sikur rrokullimn ata e linin n oborrin e shtpis sime. Nuk dime' nga cik
prgjigje do te' ishte m' e knaqur grizarakja: nga ajo q' mori apo nga ajo q
dukej sikur po priste t' merrte?;
c) premra q i referohen nj emri ose nj mbiemri t prmendur m pare
a q do t prmendet m pas; ata lejojn t mnjanohen prsritjet e panevojshrne
t njjtave fjal. Nj prdorim t till kan dftort ai, ky, i till, i ktilll
l
atill, trajtat e shkurtra t premrave vetor e, i, u etj., premrat lidhor. P.sb--
Kshtu marrveshja doli shum e fitimt pr Sknderbeun ne' ket periudw
kritike edhe ky i mbeti prjet mirnjohs Alfonsit, q e zbatoi me njfrym^'
favorshme dhe shpirtmadhe.
f
PEREMRI
217
premrat mund t prfaqsojn nj emr, nj mbiemr, nj numror ose
... rj
a
[i t tr, t shprehur zakonisht para (po edhe pas) tyre. P.sh.: Kurplaka
iat duart pr ta marr ne' gryk, Majs i bhet se ajo i zgjat dy copa lecka q'
ykon t'io lidh n zverk. Ai tjepte prshtypjen e njeriut serioz dhe vrtet i
lleduhet tjet ai qe' do t dashuroj Majn, ifort, i vrullshm, i zjarrt, i
ixitnshm, si vettima e qiellit. As un s 'di sa t kan krkuar, pr ideal...
Mua?!' bri sikur u habit Zefi. Ai e dinte se sa t shkathta ishin duart e saj.
Nganjher premrat, sidomos dftort, kan nj funksion paralajmrues
^
r
t trhequr vmendjen mbi at q do t thuhet m posht: Studimi t armatos
B
i n analizn efakteve e tfenomeneve t' mos mjaftohesh vetm me paraqitjen
etyre tjashtme, me at q duket ne' siprfaqe, por t shkosh m' thell, pr t
-buluar brendin, thelbin e tyre. Jo, ti ke dika... - Ai prnjher uli syt.
. Kam kt q' nuk dua t t bezdis.
N mjaft raste premrat, sidomos premrat e pacaktuar, pyets dhe vetort
e
dy vetave t para, prdoren pa iu referuar ndonj fjale: Pr nj ast t duket
sikur u ngope me vshtrimin e tyre dhe t' duket sikurprej tyre more gjithka.
CSin desh ai m shum njet' se gjith kto. Un s 'poflas vet'mp'r ty, poflas
edhepr vete, po them ne ejo ti.
Premrat, n trsi, kan kategorit gramatikore t gjinis, t numrit dhe
t rass. Por disa prej tyre, si do t shtjellohet n paragraft prkats, nuk i
kan t gjitha kto kategori e disa t tjer (si lidhori q, t pacaktuarit do, gj
etj.) jan krejt t pandryshueshm. Disa prej tyre (vetort dhe pronort) kan
edhe kategorin e vets, e cila prkon me kuptimin leksikor t tyre, pra shprehet
me mjete leksikore, jo me forma fjalsh.
Por ndonj nga kto kategori gramatikore te disa premra mungon. Kshtu,
psh., te premrat vetor t vets s par e t dyt njjs e shums, te premri pyets
kush e te ndonj premr tjetr, del nj form e vetme, q, sipas rastit, mund t
shnoj nj frymor ose nj send t gjinis gramatikore mashkullore ose femrore.
Kundrvnia mashkullore/femrore del m e qart te pronort dhe te dftort.
Shnim. N gjuhn e sotme letrare te premrat nuk sht ruajtur
gjinia asnjanse, ashtu si del ajo aty-ktu ndonjher n sistemin
emror.
Shumsi te premrat zakonisht nuk formohet me an prapashtesash. N
n
J numr rastesh, si te premrat vetor t vets s par e t dyt, po edhe t
Ve
ts s tret e te ndonj premr tjetr, ai del me forma supletive: un-ne, ti-
lu
> ai-ata etj. Ndrsa disa premra t tjer prdoren vetm n kuptimin e njjsit

Se
vetm n at t shumsit, p.sh.: kushdo, kush, secili, disa, shume' etj.
218 KREUVI
Kategorin e rass gjithashtu nuk e kan t gj'ith premrat. Kshti
vetort,dftort, pronort, disapremrapyets, lidhor e t pacaktuar prdor
n rasa t ndryshme, po lidhori q, pyetsit , far, t pacaktuarit do, nj
s
-
etj. jan t ngurosur, edhe pse prdoren n funksione t ndryshme sintaksore
q u prgjigjen rasave t ndryshme.
Kategorit gramatikore t premrave, ashtu si kategorit gramatikore t
mbiemrave, jan t kushtzuara nga kategorit e fjalve, q prcaktojn ose
prfaqsojn, prandaj premrat prshtaten n gjini, n numr dhe n ras me
ato fjal. P.sh.: ky dhe ky student, kjo dhe kjo studente, kta dhe kta student
kto dhe kto studente.
Zakonisht premrat nuk prcaktohen nga fjal t tjera. Megjithat, disa
premra t pacakrtiar si dhe vetort e dftort, sidomos n gjuhn e shkruar
mund t prcaktohen prkatsisht nga mbiemra dhe nga emra n rasn gjinore e
premra t tjer. P.sh.: - Ai nuk shnonte asgj t re dhe nuk i thoshte asgj
Blerts. Vetm ngriti syt n qiell dhe m tlia dika t' bukur, q e mbajta mend,
sepse mplqeu. M quajn Mato dhejampak i vjetr, po zemrn e kamprush
nga ata t ttmelit t Rrogozhins. Liku iu qfrua Nuriut sikur donte t 'ifliste me z
t ult, q t mos e dgjonim ne t tjert. Dritn e kishte takuar nj her vetm me
Gzimin, rastesisht. Rastsisht e kishte takuar edhe sot. Po kta t tjert kurr.
Premrat zakonisht prdoren n t gjitha funksionet n t cilat prdoren
edhe emrat, si kryefjal, kundrin, kallzues emror, si prcaktor e rrethanor.
Pr kt arsye, premri q prdoret si emr, zakonisht nuk mund t vendoset n
t njjtn fjali, kur ka t njjtin funksion me emrin q prfaqson. Vetm trajtat
e shkurtra t vets s tret' mund t prdoren n t njjtn fjali me t njjtin
funksion me emrin q prfaqsojn a zvendsojn. N rastet kur n nj fjali
sht i pranishm emri, ata domosdo prdoren pran njri-tjetrit, por me
funksione t ndryshme. P.sh.: Askush nuk e vuri re kt lvizje, as Fredi. Aiu
ul, morigotn, e afroipran buzve dhe ngriu. Kurmftuanprktveprnga
shrbimi i Sulltanit, kisha n zemr at dshir q kishit edheju.
Ka edhe raste kur funksioni i premrit ndryshon nga funksioni i emrit q
prfaqson. N kto raste ata mund t prdoren t dy n t njjtn fjali. P.sh.:
Kjoqenka dasma? - vret mendjen vet nusja e re.
Premrat q prcaktojn emrat, zakonisht prdoren para tyre (p'remrat
dftor, pyets, t pacaktuar), por premrat pronor, zakonisht dftort i atilt,
i ktill, i till) vendosen rregullisht pas emrave q prcaktojn. Premrat vetore
t dy vetave t para prdoren dhe t paravendosur. P.sh.: Mendohesha tgjefi
se cila drit ishte e hns apo eyjeve. Faqet e saj qen t kuqe e t mbuluara m
e
push t holl si atopjeshkt n qershor. Shptimi ishte gati tprovonte ipari n
e
trupin e tij cilindo vaksin q t mund ta ruante njeriun, jjala vjen, nga kanc^
PREMRI 219
n

a
bacilikok. Ishin shtigje tatilla ato qduhejguxim dhe vendos/nripr
,. r^iuar. M kishte krkuar im vlla.
premrat, pr nga burimi, n prgjithsi jan fjal t parme. Por ka edhe
eremra q kan dal nga emrat. Kshtu, emratg/, /m'prdoren edhe si premra
,g nacaktuar. Ve kalimit nga emrat n premra, n kontekste t caktuara vihen re
gjjhe kalime n drejtim t kund'rt, nga p'remrat n emra. Sidomos n gjuhn e
folur. po edhe n gjuhn e shkruar, vihet re mjaft emrzimi kontekstual i premrave
nronor, p.sh.: Po edhe ne kishim dy-tri dit q udhtonim. Disa nga tant i lam
miss. M'u desh t nisesha shpejt. S'pata koh as tprqafoja tmit.
Nga pikpamja e sotme premrat duhen karakterizuar prgjithsisht si fjal t
thjeshta. Ktu bjn prjashtim vetm premrat e pacaktuar, nj pjes e mir e t
cilve jan ndrtuar mbi bazn e perngjitjes. Mjafton t prmendim ktu premrat
asgj, askush, asnjeri, asnj, cilido, dikush, gjkqfsh, kushdoetj. (shihedhe6.7).
Premrat jan ndr pjest e ligjrats q kan nj denduri mjaft t madhe
prdorimi. Duke pasur si karakteristik t zvendsojn jo vetm rjale t veanta,
po edhe nj fjali t tr, madje edhe fragmente t tra ligjrimi, premrat ndihmojn
pr t shprehur n mnyr ekonomike mendimet dhe pr t' iu shmangur prsritjeve.
Ata shrbejn pr ta br hgjrimin m t larmishm dhe stilistikisht m t prpunuar.
6. 1. 2. Kl asi fi ki mi i premrave. Sipas kuptimit q kan dhe
sipas shrbimit q kryejn, premrat e shqipes ndahen n kto grupe.
1. Premrat vetor;
2. premrat vetvetor;
3. premrat dftor;
4. premrat pronor;
5. premrat pyets;
6. p'remrat Iidhor;
7. premrat e pacaktuar.
N prcaktimin e llojeve t premrave nuk ndiqen t njjtat kritere. Te
shumica zotron ana kuptimore (vetort, dftort, pronort), te disa ana
tunksionale (lidhort, pyetsit). Nga kjo vrehen afri t veanta midis disave
Prj tyre. Kshtu premrat pyets e lidhor jan t lidhur shum ngusht; si
premra vetor t vets s tret shrbejn dftort ai, ajo, ata, ato, prandaj jan
quajtur ndonjher edhe premra vetor-dftor. Nga ana tjetr, n ndonj
grup, si sht ai i premrave t pacaktuar, jan prmbledhur fjal me kuptim
mjaft t ndryshme (shih 6.5.5, 6.6, 6.1.1, 6.7.2).
Sipas veorive gramatikore, prdorimit dhe pjesrisht sipas ans kuptimore,
Premrat mund t'i ndajm n tri grupe:
1. N grupin e par hyjn premrat-emra, q n fjali prdoren si fjal m
Ve
te, pa prcaktuar fjal t tjera ose pa u prcaktuar nga fjal t tjera. T till
220 KREUVI
PREMRI
221
jan premrat vetor un, ti, ai, ajo, ne, ju, ata, ato; premrat e pacakti
askush, asgj, kurrkush, dika, gjkafsh, gjsendi, ndonjeri, tjetrkush '^
Ktu hyjn edhe dftort ai, ajo, ky, kjo, pyetsit kush, cili, far, kur
n
t
shoqrojn emra. P.sh. Ai nuk ka vendosur se 'do t bj, do t qndroj
kta apo do t iki nfshat, ty ta shpjegoi Bimi punn e tij. Askush nuk e dw *
nga ishte ky njeri, q dinte gjith tfshehtat e ndrtimit t kalave. Kush thn
m' keni trhequr vmendjen?! - u hutua vajza.
2. N grupin e dyt hyjn premrat-mbiemra, q nga karakteri i lidhiev
gramatikore u ngjajn mbiemrave, prdoren zakonisht n bashkvajtje me ernrat
prshtaten me ta n gjini, n numr e ras dhe n fjali kryejn n prgjithe
s
;
funksione t ngjashme me ato t mbiemrave. T till jan premrat pronor im
yt, i tij, i saj, yn etj.; dftort ai, ajo, ky, kjo, i atill, i ktill, i till; pyetsi't
cili, cila etj. P.sh.: Ajo cop q dukej nga adra, Fanit iu duk si nata m e
bukur ejets stij. Iliri nuk e kujtonte mir se n ciln rrug e kishte shtpin
shoku i tij.
3 .N grupin e tret hyjnpremrat-numror, q pr nga karakteri i lidhjeve
gramatikore afrohen me numrort, po q, ndryshe nga kta t fundit, tregojn
sasi t pacaktuara sendesh a frymorsh, ose nj trsi t pacaktuar sendesh etj.
Ttilljantpacaktuarit.y/!t</n, pak, ca, disa, gjith, tr, aq, kaq, sa. P.sh.:
Kta q i afroheshin Mimozs, nuk ishin t gjith djemt e klass, por disa. Ai
ishte nj nga ata pak simpatizant q dinte shum gjra nga aktiviteti i prgjegjsit
t tij.
Shnim. Pr ndajfoljet premrore shih 8.1
6.2. PREMRIVETOR
6. 2. 1. Njohuri t prgj i thshme. Premr vetor sht premri
q tregon veta t ndryshme. Kuptimi i vets te kta premra prkon me kuptimin
e tyre leksikor. Premrat vetor kan tri veta.
Premrat vetor t vets s par: njjs un, shums ne, tregojn vetnqe
flet, prkatsisht nj grup vetash, ku bn pjes edhe folsi.
Premrat vetor t vets s dyt: njjs ti, shumsJH, tregojn vetn me
te
ciln flasim, bashkbiseduesin, prkatsisht nj grup vetash (dy a m shum).
me t cilt bisedojm, bashkbiseduesit.
Si vetor t vets s tret prdoren premrat dftor ai, ajo pr njjsin
dhe ata, ato pr shumsin. Kta tregojn frymort dhe sendet, pr t cilt bhe
fjal.
Vetort e dy vetave t para prdoren kryesisht pr njerz, ndrsa vetort e
jg
s
s tret prdoren edhe pr frymor t tjer, edhe pr sende. P.sh.: Nje'
\n arsimtart ndrhyri. - Nuk e kafjaln pr shoqet tona Genci, - tha ai - por
jfkrejt brigaden e grave. Domosdo, ne nuk besojm asnjfjal nga tr kjo
]t
gjend, por na vjen mir q ajo sht e lidhur me emrin e kryetrimit arbr.
Prdorimi i vetorve t dy vetave t para pr do frymor edhe pr sende
jjiet me personifikimin e tyre: Po ti nuk di nj gje tjetr, - ia priti kulla e
Mbave gjith qejf dhe uli zrin q t mos e dgjonin t tjerat. O malet e
mprisl eju o lisat e gjat!/Ju bregore bukuroshe! eju lumenj t kulluar!..
Vetort e vets s par dhe t dyt nuk zvendsojn ndonj emr, kurse
jtat vets s tret rregullisht prdoren pr t mos prsritur nj emr q sht
jeti n goj m par. P.sh.: A do t'e lejojmne qt'u bjm qejfin disa njerzve
ltill?Nasnjmnyrjo -Do tafitojm luftn, - u tha mjeku tplagosurve t
p'e' dhe ata pohuan me kok' pa e ditur se kjo fraz' ishte si prfundim i nj
iiiendimi shume' t gjat t doktorit.
Premrat vetor t dy vetave t para n format e njjsit dhe t shumsit
uuk e kan kategorin e gjinis. Un, ti, ne, ju prdoren pa dallim si pr
persona t gjinis mashkullore, ashtu dhe pr persona t gjinis femrore.
Premrat vetor t vets s par e t dyt shprehen me fjal me rrnj
tjetr n numrin shums. Shumsi i ktyre premrave ka gjithashtu nj kuptim
t veant. Kshtu ne nuk sht shumsi i premrit un, n kuptimin q nuk
ttegon nj shumsi folsish, po prmbledh folsin bashk me nj ose disa t
tjer. N t njjtn mnyr mund t arsyetohet edhe pr formn e shumsitJM.
Shnime. 1. N vend t forms s njjsit t vets s par prdoret
jo rrall, sidomos n stilin shkencor, forma e shumsit, q e shpreh
mendimin e folsit n nj mnyr m t prgjithshme jokategorike,
ose edhe si nj shums i quajtur i modestis. P.sh.: Ne mendojm se
ky sht nj problem serioz. Me shqyrtimin e materialeve
dialektologjike t' mbledhura n at krahine' ne i vum' vetes si detyr
hartimin e nj skice dialektologjike informative prshkruese.
2. N vend t vets s dyt njjs prdoret shpesh forma e
shumsit pr t shnuar nj person t vetm, pr nderim e mirsjellje.
P.sh.: - Jujeni drejtori ipunimeve? - Ju bile u nist ipari - vazhdoi
Kujtimi, duke sjell ndr mend t kaluarn. - Kam dgjuarpr ju, po
s'ju kampar.
Premrat vetor t vets s tret e kan si kategorin e gjinis.ashtu edhe
a
t t numrit: ai, ajo - ata, ato.
222 KREUV!
6. 2. 2. Lakimi i premrave vetor. Kategorin e rass e V
t gjith premrat vetor. N disa forma rasore t disa vetorve sht vsht ~
t dallohet tema nga mbaresa, ashtu si dallohet me lehtsi tek emrat. Kraha *
p.sh., format mua, ty, ne, na me format nesh.jush, tneje, teje.
Premrat vetor t dy vetave t para kan forma supletive pr nx^-
shums. Me forma supletive del edhe vetori i vets s par njjs npr rasa r
ndryshme.
Prve trajtave t plota, n dhanore e kallzore vetort e t tri vetave, ng
njjs dhe n shums, kan dhe trajta t shkurtra. Kto jan fjal t patheksuara
q vendosen zakonisht para, por edhe pas foljeve.
Pasqyra e lakimit t premrave vetor
Vetal
Njjs Shums
Vetan
Shums
E. un
Dh. mua, m
K. mua, m
Rr. meje
Njjs
Mashkullore
ne
neve, na
ne, na
nesh
Veta III
ti
ty, t
ty, t
teje
Shums
Femrore Mashkullore
J"
juve, ju
ju, ju
jush
Femrore
E.
Gj.
Dh.
K.
Rr.
ai
atij
atij, i
at(t), e
atij (tij)
ajo
asaj
asaj, i
at (t), e
asqj(sqj)
ata
atyre
atyre, u
ata(ta), i
atyre (tyre)
ato
atyre
atyre, u
ato(to), i
atyKfyr?)
Shnime. 1. Rasa gjinore e dy vetave t para n njjs dhe ne
shums prdoret tepr rrall. Ajo prdoret zakonisht n gjuhn e
folur e ndjekur nga nj ndajshtim, kryesisht n ndrtime t tipit: Sii
t vej halli i mua (i ty) t gjorit, i neve, (ijuve) t shkretve. - Ky
!e
prket ty, sepseje kryetari i gjith neve.
2. Gjuha ietrare, n rrjedhoren e vetorve t vets s tret, *
prgjithsuar format e dhanores atij, asaj pr njjsin mashkullo
r
PREMRI 223
femror dhe atyre pr shumsin, pa dallim gjinie. Megjithat, jo
rrall hasen n prdorim edhe format e vjetra t rrjedhores, q gjifhsesi
kan mbetur n periferi t gjuhs letrare: asi, si, asish n gjinin
mashkullore, aso, soje, asosh, sosh n gjinin femrore dhe syresh
pr t dy gjinit'. P.sh.: Sulejman Tafili uul e mori nja dy syresh. -
Nna ime, zoti gjeneral, sht msuar me t ktilla ndarje; nuk
largohem sojepr tparn her. Prdorimi i tyre sht m' karakteristik
pr stilin e poezis.
M shpesh hasen format e rrjedhores s vjetr, kur premrat ai,
ajo, ata, ato prdoren si dftor (shih 6.4.2).
Premrat vetor t vets s tret n njjs dhe n shums pr mashkulloren
e
femroren pas parafjalve q ndrtohen me rasat kallzore e rrjedhore, prdoren
zakonisht pa elementin a- prpara. P.sh.: Vn kamfolur gjer e gjat me t. I
bhet se ajo kull e till ka per t mbetur prher pr t, e largt, e huqj, e
ftoht. Trimria epartizaneve n luftn kundrpushtuesve e tradhtarve, sjelljet
shembullore me popullin, ngjalln admirimin dhe dashurin pr ta. Ato jan
atje, tprjetshme, t ngrira n gur, bashk me shenjat q kan ln sipr tyre
trmetet, dimrat apo rrebeshet njerzore.
Premrat vetor t vets s par e t dyt t rass emrore, n funksion t
kryefjals zakonisht nuk shprehen. Kjo lidhet me specifikn e shqipes, e cila
nuk e ka t domosdoshme pranin e vetorit si kryefjal, sepse folja me format
e saj prgjifhsisht e dallon qart vetn. Ata prdoren vetm me qllime t
caktuara, kryesisht stilistike, sidomos kur duam t spikasim kryefjaln, ose kur
duam t vem prball njra-tjetrs dy kryefjal. P.sh.: Megjithat, ai ishte i
loti ipuns dhe 'thoshte ai, bnim ne. At e dim edhe ne, jo vetm ti. Mos
kniju, m trima se ata? Ata luftonin dhe asgj e keqe s 'na ka ardhur deri m
sotprej tyre.
Megjithat, vihet re se po shtrihet gjithnj e m shum edhe shprehja e kryefjals
me
nj premr vetor t vets s par e t dyt, duke u prdorur kjo edhe ather
" s'ka arsye t veaffia. P.sh.: - 71 thua, - moriprapfialn Sknderi, - t vemi
P
r
p atje vetm sepse ti do q t'u thuash alyre njjjal t vetme.
N rasn dhanore trajtat e plota t vetorve shrbejn pr t shprehur
^ndrinn e zhdrejt, ndrsa trajtat e shkurtra n ligjrim dalin pran foljes sa
ere
q n fjali ka nj kundrin t zhdrejt, t shprehur me nj premr vetor,
"te nj premr tjetr a me nj emr etj.
N rasn kallzore trajtat e plota prdoren pr t shprehur kundrinn e
te
J^, ndrsa trajtat e shkurtra shnojn zakonisht pranin e kundrins s drejt
224 KREU VI
n kushte t caktuara t ligjrimit (shih 6.2.5). N rasn kallzore vet
mund t prdorenedhe me parafjal. Kur prdoren me parafjal, trajtat e ni^'
mund t jen kundrina me parafjal ose rrethanor t ndryshm: Prandaj Jt
pr ne shtja e teksteve shkollore sht me rndsi t madhe. - p
0
pg
r
,.
e
- pyeti Memoja. - Pr ty! - tha msuesi. Pr mua ? - pyeti ai - Nuk e prisja n
ju, zoti msues! - shtoi Memoja me sarkazm.
SQ
N rasn rrjedhore vetort prdoren rregullisht vetm me parafjal. N k"
rast shrbejn si rrethanor ose si kundrina me parafjal. P.sh.: Prpara meje
n
mori instrumentesh. - Popse luftoni kundrneshl - Ja 'krkojprejjush.
Ndrtimet pa parafjal sot jan br mjaft t rralla.
6. 2. 3. Bashki met e trajtave t shkurtra. Shpeshprdoren
pran njra-tjetrs dy trajta t shkurtra. N kt lidhje dytrajtash t shkurtra e
para sht e rass dhanore njjs e shums e do vete, ndrsa e dyta e rass
kallzore njjs e shums, e vets s tret.
Duke u prdorur pran njra-tjetrs si fjal t patheksuara, ato kan psuar
edhe ndryshime fonetike.
Pasqyra e trajtave t shkurtra t bashkuara
Dhanore e tri vetave njjs
e shums+kallzore e vets
s tret njjs.
m
t
i
na
ju
u
+ e
+ e
+ e
+ e
+ e
+ e
= ma
= ta
= ia
= nae
= jua
= ua
Dhanore e tri vetave njjs
e shums+kallzore e vets
s tret shums.
m
t
i
na
ju
u
+ i
+ i
+ i
+ i
+ i
+ i
= m'i
= t'i
= ia
= na i
= jua
= ua
Sikundr shihet edhe nga pasqyra e msiprme, nga shkrirja e trajts s shkurffir
t vets s tret n kallzore njjs e me zanoren e t trajts s shkurtr t dhanores
n vetn e par dhe n vetn e dyt njjs ka dal trajta a. N trajtat e bashkuara &
(nga / + e ose / + i),jua (ngaju + e) dhe ua (nga u + e), a-ja sht analogjike sipa
5
ma, ta). Trajta e shkurtr e vets s tret shums n kallzore /, duke u bashkuar ffl^
trajtn e shkurtr t vets s par e t vets s dyt t dhanores n njjs, ka btj
t zhduket zanorja e ksaj t fundit: m + i = m'i; t + i = t'i.E njjtatrap
shkurtr (/) duke u bashkuar me trajtn e shkurtr t rass dhanore t vets s or^
ose t trete shums, sht shndrruar pr analogji n a (praju + / = jua, u +
l
"
r
PEREMRI
225
\ ashtu si ka ndodhur me trajtn e shkurtr t kallzores njjs e (n bashkimet
.
+
g ia,ju + e =jua, u + e = ua).
Ndryshime t tjera t ktij karakteri ndodhin edhe kur trajtat e shkurtra bashkohen
me
njeszat t' dhe u. Kshtu ndodh kur prdoren pas pjeszs t t lidhores: ta msoj
^
re
\ t'i shkruash letrfamiljes, t'u thuash qjemi mir, do t'ju shkruaj let'r; kur
^erdoren para pjeszs um'u lavdrua, t'u lavdrua. Nga bashkimi i trajts s shkurtr
& vets s tret njjs i, t vets s dyt shumsjM dhe t vets s tret shums u me
j
eS
ezn u kemi trajta: iu dheju q prfaqsojn prkatsisht lidhjet / + u, ju + u dhe
M
+ u P. sh.: - Nuk ke t drejt t zsh n goj at ti, - vazhdoi ajo dhe lott iu ngjitn
flg gryk. Pr t mbrojtur kufijt e perandoris dhe pr t shtypur kryengritjet,
perandorve iu desh t mbanin n kmbforca t mdha ushtarake.
I
Shnime. 1. Bashkimet ia nga i + e dhe i + ;', iu nga i + u
duhen shkruar prkatsisht ia dhe iu. Por n pozicion prapa forms
foljore n urdhrore ia do t shkruhet mej.jepja, merrja.
2. Nganjher, sidomos n gjuhn e folur, prdoren s bashku
; tri trajta t shkurtra: Pas tij, m t'iu prvesh Vasili yn.
i) M rrall ndodh q t dy trajtat e shkurtra t jen t rass dhanore:
| i Po t paskan thar kraht q m 'iu thaft ajo gjuh m 'iu thaft! N
\ kto raste, e para prej tyre sht dhanore etike. Kto prdorime jan
I s karakteristike kryesisht pr stilin emfatik.
6. 2. 4. Vendi i t r aj t ave t shkurtra.Trajtateshkurtravendosen
para formave foljore t do kohe e t do mnyre (pr urdhroren shih m
posht). P.sh.: Uni them se mmerr malli dhe ajo m vshtron me dhmshuri
dhe tund kokn. - Mpa n qaf, po ma punove si radhn e par. Mos ma
vono, sepo mpret im at.
Kur trajta e shkurtr prdoret me nj folje n forma analitike t ndrtuara
me pjeszat-formante t, do t, pr t, duke, pa etj., ajo vendoset midis pjeszs-
formant dhe foljes: Stavri shtriu krahtpr t'iu hedhurt'et n qaf dhe u mat t
'firriste. Pa e b'r t' gjat, shpalosi tantelln e prthyer t kmishs.
Vetm n urdhrore trajtat e shkurtra kan topik dyfishe. Kur folja sht n
"rdhroren mohore, trajtat e shkurtra vendosen gjithnj midis pjeszs s mohimit
(
toe foljes: - Mos m shiko ashtu sikur nuk kupton -foli Agroni, - po hajde ta tokim,
Se
kemi qen miq e shok e do tjemi gjer nfund. - Mos ma thuaj atfjal, Bardha.
Me mnyrn urdhrore prdoren vetm trajtat e shkurtra t vets s par
^he t tret.
N urdhroren njjs trajtat e shkurtra me' dhe na vendosen edhe para edhe
P
a
s foljes. N shumsin e urdhrores vendosen m shpesh prpara, por, kur
i
226 KREU VI
prdoren si enklitike, ato hyjn n mes tems dhe mbaress dhe shkruhen bashv
me foljen: nathoni, nashkruani, mshkruani, shkruamni, mthuaj, thuaim^
t lutem; m hap dern, hapm dern.
Edhe trajtat e shkurtra t vets s tret njjs e shums me folje n urdhro
prdoren njlloj si trajtat e shkurtra t vets s' par njjs e shums. Trajta
shkurtr e si proklitike ndeshet shum rrall, por me urdhroren mohore prdor
vetm si proklitike: Ti dhe kta tre shokt do t qndroni n kto an dhen-
astin m t volitshm e qroni. Merre. Pyete. Mos e merr.
Edhe trajtat e bashkuara kan po t njjtn vendosje si dhe elementet e tyre
prbrse.
Kur prdoren s bashku nj trajt e plot dhe nj trajt e shkurtr para
foljes, n fillim vendoset trajta e plot e pas asaj trajta e shkurtr (mua m
than se...), por n mjaft raste nuk jan t nevojshme t dy trajtat e ather
prdoret para foljes vetm trajta e shkurtr (m than' se...). Trajta e plot n
dhanore s'mund t prdoret kurr pa trajtn e shkurtr. Kshtu s'mund t thuhet
n gjuhn shqipe: mua dhan etj. (shih 6.2.2).
Ka dhe raste kur folja vendoset midis trajts s shkurtr dhe trajts s
plot. N kt rast trajta e shkurtr prdoret para foljes si proklitike, ndrsa
trajta e plot pas foljes, p.sh.: M than mua ejo ty. Trajtat e shkurtraprdoren
kshtu kur folsi dshiron t ver m shum n dukje kundrinn.
6 . 2 . 5 . Pr do r i me t e t r aj t ave t s hkur t r a. Nrasndhanore
e kallzore trajtat e shkurtra shnjojn n mnyr t drejtprdrejt kundrinne
zhdrejt, prkatsisht t drejt.
Trajtat e shkurtra t vets s par e t dyt, n rasn dhanore njjs e
shums, prdoren m shpesh pr t shenjuar n mnyr t drejtprdrejt kundrinn
e zhdrejt. P.sh.: - Kjo, - tha, - ma mbush zemrn me gzim t madh.- Tanin
fillim do t tdhembpak, njsoj sikur tpritesh padashur me brisk, popastajdo
ta kesh m leht se vendi do t mpihet vetvetiu. Kshtu na kishte ndodhur edhe n
Zgrdhesh, me t vetmin ndryshim se atje, kur pushonim, fshatart na sittnin
grushte me kumbulla, kurse ketu nisn t na sjellin grushte me mana.
Trajtat e shkurtra t vets s tret t dhanores prdoren zakonisht si shenjuese
t kundrins s zhdrejt, q mund t shprehet m shpesh me nj emr ose
premr: E 'm duhet! - ia priti Blerta s cils, n at gjendje shpirtrore
ishte, nuk mund t'i plqente nj gj e till. Ktyre , xha Vangjel, - iupTi
Viktoria, - u lipsen shum drrasa, jo vetm nj.
Po trajtat e shkurtra t vets s tret mund ta shnjojn n mnyre
te
drejtprdrejt kundrinn e zhdrejt, kur si e till do t shrbente nj trajt ^
plot e vetorit, e cila, meqense bhet e qart nga konteksti ose situata, ^
prdoret: Kur t'i shkruash, (atij), ibjtfala.
A
r
PEREMRI
227
prgjithsisht trajtat e shkurtra t dhanores jan t domosdoshme, sa her
..
n
fjali ka nj kundrin t zhdrejt.
Trajtat e shkurtra t dhanores, t vets s par dhe t dyt njjs dhe t
ets s par shums, mund t prdoren veanrisht n gjuhn e folur vetm
er t shprehur qndrimin emocional t ligjruesit, pra me nj funksion t qart
\nfatik: Pa m' t'u b aifiku sa nj shtpi e madhe epa met'i bnte ato kokrrat
n sanjftua. Nnomoj, mbajziprvllan/metreplumbanairan/Na
vra
n e nae shane' I Na i thane' tradhtar.
Edhe n rasn kallzore trajtat e shkurtra t vets s par dhe t dyt
pefdoren dendur pr t shenjuar kundrinn e drejt: Un i them se m merr
flalli dhe ajo m vshtron me dhemshuri dhe tund koken.
Ashtu si n dhanore, edhe n kallzore trajtat e shkurtra t dy vetave t
para prdoren njkohsisht me trajtat e plota, kur folsi dshiron t nxjerr m
shum n pah kundrinn e drejt: Prse i bn t gjitha kto? Sepse koha na
msoi ne e te' msoi ty shume' gjra. Fundja, na ke dhe ne ktu.
Edhe trajtat e shkurtra t vets s tret n rasn kallzore mund t prdoren
pr t shenjuar kundrinn e drejt.
Ato prdoren pr t shenjuar kundrinn e drejt, kur kjo prbn nj objekt
t njohur, emri i t cilit nnkuptohet nga konteksti a situata dhe kshtu nuk ka
nevoj t prmendet: Shume' nga kooperativistt e dinin q' ishte njeri i mir,
prandaj e donin. 'krkoni? - e pyeti prsri burri me gjyzlyk, duke i hedhur
t porsaardhurit nj vshtrim t dyshimt.
Si shenjues t kundrins s drejt t shprehur me nj emr, nj premr
ose nj fjali t varur, trajtat e shkurtra prdoren rregullisht n ato raste, kur
theksi logjik i fjalis (a i frazs) nuk bie mbi kundrinn, por mbi nj gjymtyr
tjetr. Po n rastet kur si kundrin e drejt shrbejn premrat e pacaktuar t
gjith e t tr, shenjimi i tyre me an t trajtave t shkurtra sht gjithnj i
domosdoshm. P.sh.: Sikurtmosishteprzhitjaezjarrit, q'iapatibrfaqet
Hkuq, as ajo vet s 'do te' dinte ku tafuste fytyrn. Ti e di se pr ku sht nisur
"na, ndaj mos pyet. Se'kame mua, as un s 'e di. Daj Kurti i di t gjitha.
Pastaj partizant i nxorn t tra. - Ja i ke t gjith npr tavolina, ne' valle, t
banaku i bufes.
N raste t tjera, kur theksi logjik i fjalis a i frazs bie mbi kundrinn e
orejt, kjo nuk shenjohet me an t ndonj trajte t shkurtr t vets s tret:
"gjarja sht kaq domethnse, kaq interesante dhe kaq pr t qeshur, saq'
""a tjap ktujo rrfimin e saj, po prfytyrimin tim, aq e gjall m' ka mbetur
^tnendje. - Ke thne' tamam mendimin, qkamedheun. -S'jemipar, qkur
'fonim knetn e Maliqit.
228 KREUVl
^
6.3. PEREMRIVETVETOR
Premri vetvetor sht premri q tregon vetn, q n nj ndrtim t cakti
sintaksor prfaqson njkohsisht at mbi t cilin ushtrohet nj veprim dhe -
q e kryen kt veprim. P.sh.: Ather e prmblodha veten, i vajta afrdh '
vura dorn n sup. - Lumi s 'ngrin kollaj, - iu prgjegj vetes s tij Rrani
dhimbset vetja.
Si premra vetvetor n gjuhn shqipe shrbejn fjalt vetja dhe vetveti
Premri vetvetor ka vler kuptimore premrore dhe struktur emrore. Vetvetor'
prdoret me dhe pa parafjal: Nfillim u trondit, por pas pak e prmblodhi
veten, e ktheu traktorin dhe dalngadalfilloi t zbriste nga rruga m e shkurtr
prmes vreshtave. Por, kurpash se djemt u trhoqn, nuk e di 'm shtyut'i
dilja kundr asaj vajze, q ndihej aq e sigurt n vetvete.
Premri vetvetor prdoret me kuptimin e premrave vetor t do vete e t
do numri: - Nuk e di - tha Vera, -po mua nuk m duket e drejt q gratjut'i
vini prher ne' punt m t rnda, kurse pr vete t silleni rrotull hijeve. -
'thua, more, ti mosfol vetmpr vete.
Zakonisht vetvetori prdoret vetm pr t treguar veta. Pr t treguar
sende ai prdoret mjaft rrall: Edhe kt rradh po i fliste nna, zri i saj
s 'kishte ndryshuar, ai z sillte me vete jehonn e largt t shum ninananave.
Vetvetori nuk ka forma t veanta pr t dalluar gjinin. Ai del n formn
e nj emri t gjinis femrore n trajt t shquar: Agimit iu duk ifort, shum
m ifortse vetja.
Vetvetori i shqipes nuk ka gjithashtu forma t veanta pr t dalluar numrin
shums, pra sht, si t thuash, vetm njjs (singularia tantum). Megjithat,
vetvetori mund t prdoret edhe pr frymor e sende n shums pr t tria
vetat: Mund ta shptojm vet veten. Prandaj ato e ndjejn veten n Zhatn
sikur t ishin n shtpin e tyre, n Gruz a n Shkret, n Bruz a n Noj.
Vetvetort e shqipes lakohen si emrat e gjinis femrore n trajt t shquar
t njjsit.
(vete, vetvete).
E.
Gj. /
Dh.
K.
Rr.
vetja
vetes
vetes
veten
vetes
(vetvetja)
(vetvetes)
(vetvetes)
(vetveten)
(vetvetes)
PEREMRI
229
Shnim. Vetvetori prdoret edhe si nj emr n trajt t pashquar.
N kt form ai prdoret vetm n rasn kallzore me parafjalt n,
me, mbi, p'r etj. P. sh.: Ajetitpr vete t tij i dukej si shum absurd ai
mendim. Mbase as vet nuk e dinin, po ata ishin duke shembur kullat
e padukshme q kishin n vete. E ke me vete pasaportn ?
Kur ndiqet nga nj prcaktor, vetvetori prdoret si nj emr i gjinis
fefflrore n trajt t shquar edhe pas ktyre parafjalve: Kur kishte ardhur nga
<ni e Fush-Kruja, kishte ndjer n veten e tijforcn e madhe q i kishte ln
ieta q kishte kaluar midis puntorve. Ik'n nga nj' krahin n tjetrn dhe te'
dvket udi, - tha Rrapi Gjini - e sidomos, kur shkon n' ndonj' vend malor, thua
0 veten tnde: 'njerz t mrekullueshm e puntor!
Vetvetori prdoret pothuaj n t gjitha funksionet e emrit.
Shnim. Me premrin vetvetor lidhet pr nga prejardhja edhe
fjala vet, me vlern e nj premri prcaktues, identifikues. Premri
vet prdoret m shum pr t prforcuar kryefjaln, q mund t jet
e shprehur me nj premr vetor t njrs prej tri vetave n njjs e
shums, me nj premr dftor ose me nj emr. N rastet kur premri
vetor q sht kryefjal, nuk sht i shprehur, ather funksionin e
kryefjals e kryen premri vet. P.sh.: N fillim un vet isha n
gjendje m' t keqe se ajo dhe s 'mund t bja asgj pr t. Kaloi me'
tutje pa u ndaluar e desh u pengua te nj hu, q' kishte ngulur mu
t
pran' kosheres dikur ai vet. N grindej nganjher, grindej se i
kishtefajet vetkryetari. Shpesh mka qlluar rasti te' dgj'oj'fshatart
qe' duke lruar kndojn: vet ia marrin, vet ia presin. N shembullin
e fundit fjala vet kryen funksionin e kryefjals.
Premri vet mund t prcaktoj, prve kryefjals, edhe gjymtyr t tjera
t fjalis: U dukej nj gj e uditshme - si atyre ashtu edhe vet Ismailit - q' t
r
rinin e t vazhdonin msimet, ashtu si bnin mpar. At vet e kishin nxjerr
n
tabeln e t dalluarve t ndrmarrjes.
Premri vet mund t qndroj si para ashtu edhe pas fjals s prcaktuar.
6.4. PEREMRI DEFTOR
6. 4. 1. Njohuri t prgji thshme. Premrdftorshtpremri
'
e
ftegon sende, frymor ose tipare t ktyre sendeve e frymorve, q ndodhen
230
KREUVI
pran ose larg folsit. Kshtu premrat ky, kjo, ai, ajo kan kuptim'
prgjithshm t t treguarit a t t dftuarit t sendit, t veimit t tij nga senn
6
e tjera t s njjts klas. Premrat i (k)till, i(a)till, q u ngjajn shu ^
mbiemrave nga ndrtimi, tregojn tipare t sendeve e t frymorve, pr t c'i'
6
sht br fjal m par ose do t flitet m pas. P.sh.: K'to do t 'u ndaheshin
vetmfshatarve pa tok, po edhe malsorve dhe fshatarve mepak tok. Ai
jepte prshtypjen e njeriut serioz dhe vrtet i till ishte.
Si premra dftor n gjuhn letrare jan: ky, kjo, pr t treguar person
ose sende q ndodhen afr folsit, ai, ajo, pr t treguar persona dhe sende n"
ndodhen larg folsit, si dhe: /' atill, i ktill, i till, bashk me format e tyre t
gjinis femrore si n njjs, edhe n shums, pr t treguar tipare sendesh q
jan afr ose larg folsit.
Si sht vn re n 6.1.2., 6.2.1, fjaltai', ajo,ata, ato shrbejn edhe
si premra vetor, edhe si premra dftor.
Kta premra jan vetor:
a) Kur zvendsojn nj emr t prmendur pak m par: Heronjt nuk
vdesin, ata prjetsohen n zemrat e miliona njerzve;
b) kur prdoren edhe pa a-n nistore: Atij ia pat shum zemra t mbetej me
ta, po sipas tyre, kjo nuk ishte gj e mir.
Kta premra jan dftor:
a) Kur mund t zvendsohen me premrat ky, kjo, k'ta, kto, n qoft se
sendet e frymort e treguar prej tyre vihen afr folsit: - 'jan ata? -pyeti
Dani, po nukpritiprgjigje, sepse e kishte t' qart, 'duhej t kishte ndodhur;
b) kur mund t prcaktohen nga ndajfolja atje ose nga nj tjetr rrethanor:
- Dgjo, more djal', ai atje ma mbush syrinpo tijo;
c) kur prcaktojn nj emr: p.sh. Me q' nuk m' njohe, ja ku po t
paraqitem: jam ai Gurnecka, or mik i vjetr, Gurnecka q' zure nj her e nj'
mot, me at grepin qe' t' bleu ai xhaxhi Markoja prej Podgozhanit t' Mokrs;
) kur ndiqen nga nj fjali e varur prcaktore lidhore: Ajo q' kishte ngjar
nuk ishte aspak e mir.
Dftort kan kategorin gramatikore t gjinis, t numrit dhe t rass.
Ata kan forma t veanta vetm pr gjinit mashkullore dhe femrore. Forflia
t asnjansit pr dftort n gjuhn letrare nuk ruhen. N vend t asnjan
slt
prdoren kryesisht premrat dftor t gjinis mashkullore, kur ata jan n
e
bashkvajtje me emra: ky t ecur, ky tfolur etj. N raste t tjera prdore"
premrat e gjinis femrore: Kjo s 'mplqen. 'shte' kjo q'po bni?
Premrat dftor ky, kjo, ai, ajo kan forma t veanta supletive pr nfcP
dhe shumsin.
V
PREMRI
231
Si shumica e premrave, edhe dftort prdoren edhe si gjymtyr m vete,
ijje si prcaktues t emrave. Kur prdoren si prcaktues t emrave, dftort ky,

0
gi, ajo vendosenparaemrave, ndrsa dftort i'ktill, ektill, iatill, eatill,
0,
e
M vendosen, ashtu si mbiemrat, zakonisht pas emrave q prcaktojn.
PO
f pr arsye t ndryshme stilistikore, ata mund t vendosen edhe para emrave.
p sh-: N hetim e sipr, midis feldebelit dhe Qamilit u nde nj gjendje e atill, q e
Myroi Qamilin t tundej mbi kmbn e shndosh dhe t heshtte nj cop her. T
lilla ritme zhvillimi tprodhimit industrial nuk njeh absolutisht asnj vend.
6. 4. 2. Premrat dftor ky, ai. Ky e ai jan dftor t gjinis
lashkullore. Kjo e ajo jan dftor t gjinis femrore. Format e shumsit jan
lita, ata pr gjinin mashkullore, kto, ato pr gjinin femrore. Dftort ky,
ajlakohen edhe n njjs, edhe n shums.
Pasqyra e lakimit t premrit dftor
Njjs Shums
Mashkullore
E. ky
Gj. i ktij
Dh. ktij
K. kt
Rr. ktij
Femrore
kjo
i ksaj
ksaj
kt
ksaj
Mashkullore
kta
i ketyre
ktyre
kta
ktyre
Femrore
keto
i ktyre
ktyre
kto
ktyre
Shnim. Pr lakimin e dftorve ai, ajo, ata, ato shih 6.2.2.
N togun premr dftor ai ose ky (njjs e shums pr t dy gjinit) +
emr lakohen t dy elementet: ky djal, i ktij djali, ktij djali, kt djal etj.;
<*to vajza, i atyre vajzave, atyre vajzave, ato vajza etj. N kt tog emri del
zakonisht n trajt t pashquar, po jo rrall emri del edhe n trajt t shquar.
P.sh.: - Dgjo Halit, - i tha, do t marrsh katr kaile misr dhe do ta shpiesh
" shtpin e ktij mikut q na erdhi sot ktu.
Edhe te dftort, nn ndikimin e lakimit emror, format e rrjedhores
Pothuajse jan zvendsuar kudo me format e dhanores. Format ksi, ksish,
ksosh jan br mjaft t rralla: Me kt sjellje ajopo bhej nj shembull shum
lf
nir edhe pr vajzat e tjera q mund t'u ndodhnin kso punsh. Gjimnazi i
''fans aso kohe, si gjimnazi i vetm i kryeqytetit, dallonte nga shkollat e tjera.
6. 4. 3. Premratdftori kti ll, iatill, itill. Dftortiktill,
x
fill, itilljan dftor t gjinis mashkullore. Gjinia femrore e tyre formohet
232 KREUVI
nga gjinia mashkullore me ndrrimin e nyjs / me e, si te mbiemrat e nyj
S
h-
t tipit i mir: i ktill - e ktill, i atill - e atill, i till - e till.
Shumsi i mashkullorve bhet duke ndrruar nyjn i me t: i ktili
e
-
ktill, i atill-t atill, i till-t till, ndrsa dftort e gjinis femrore
?
shums, prve ndrrimit t nyjs e me t, marrin edhe mbaresn a: e ktiu-
t ktilla, e atill-t atilla, e till-t tilla.
Edhe lakimi i premrave / ktill, i atill, i till sht i njjt me lakirnjn
mbiemrave t nyjshm. N rasa t ndryshme ata ndryshojn vetm nyjrr p
nj djal i ktill, Gj. / nj djali t' ktill, K. nj djai t ktill, Rr. prej njx
djali t ktill.
Kta premra zakonisht prdoren bashk me emrat: Por pikrisht nj
qndrim i till i Sofiks kundrejt burrit t saj e shtynte at t tregohej m e
vmendshme.
Kur nuk jan t shoqruar me emra, ata prdoren vetm n rasat emrote
ekallzore.Ttillajanqllimetetyre. Fmijtduhenrriturtguximshmet'
fort. Prindt krkojn t'i bjn ttill.
N disa raste premrat / atill, i ktill, i till, brenda nj konteksti te
caktuar, mund t shoqrohen edhe me fjal prcaktuese, me nj numror etj
N t tilla raste ata kan vlern e nj emri dhe mund t prdoren n t gjitha
rasat, zakonisht n trajt t pashquar e m rrall edhe n t shquarn: - Tashti
ufuta s'rish n tem. - Pa m' thuaj, a mund t gjendet njitill?
6.5. PEREMRIPRONOR
6. 5. 1. Njohuri t prgji thshme. Premrpronor shl ailloj
premri q tregon se sendi i dhn i prket nj vete t caktuar: oborri im, vajza
jote, qndrimiyt, shokuitij, msuesi yn etj.
Megjithse n radh t par tregojn prkatsi ndaj nj vete t caktuar,
premrat pronor i prfshijn m gjer marrdhniet e prkatsis. Ata shpeshher
e kan t dobsuar kuptimin konkret t zotrimit t dikaje nga nj vet e caktuar
dhe fitojn nj kuptim m t abstraktuar, shprehin lidhjen e nj vete t caktuar me
sendin q n astin e dhn sht objekt ligjrimi a diskutimi, ose lidhjen e nje
sendi tjetr me t: Treni im niset n orn 4. Temajon nuk sht aq interesante sa
juaja. dofilm, roman a pjes teatrore ka heronjt e vet.
Prve premrave pronor vetor im, yt, i tij etj., ka edhe nj pronor
vetvetor / (e) vet. Ai shpie te kryefjala, tregon se sendi a frymori i dh
ne
'
prket sendit a frymorit t shnuar prej kryefjals.
r
PREMRI 233
pronort jan deri diku paralel me premrat vetor (khs. 6.2.1).
jithat, midis tyre ka ndryshime semantiko-strukturore: premrat pronor
^ j
re
oojn vetn, por prkatsin ndaj vets. do pronor, si do t shihet m
" ht ka dy pal trajta (gjinie dhe numri) im - ime, emi-e mia, yt -jote, e tu
P
a e
tj. dhe im - e mi, yt - e tu, i tij - e tij etj. Pronort kan mjaft ngjashrnri
' , me mbiemrat, por prapseprap midis tyre ka ndryshime thelbsore
C
m
antiko-strukturore, khs. semantikn e mbiemrave si fjal emrtuese (4.1.1)
se
mantikn e pronorve si fjal treguese (6.1.1), dhe ndrtimin e formave
^atikore te mbiemrat ( 4.2.1 - 4.3.5) e te pronort ( 6.5.2, 6.5.3).
* Ashtu si premrat dftor e vetor, edhe pronort kan nj denduri mjaft
,a madhe prdorimi si akmalizues t biseds a t ligjrimit. Ata prdoren n
bashkvajtje me emra ose m vete, karakteristik q afron me mbiemrat.
Premrat pronor vendosen kryesisht pas emrave q prcaktojn.Nga kjo
rregull bjn prjashtim rastet kur shoqrojn kta emra farefisnie: at, bij,
j/r dhndr, m, emt, gjysh, gjyshe, kunat, kunat, kushri, kushrir, mbes,
tnotr, nip, njerk, shoqi(i), shoqe (kta dy emra vetm n kuptimin bashkshort-
e), ungj' ^lla dhe zot (vetm n kuptimin/jro/ja/'). N bashkvajtje me kta
emrapronort mund t hasen her prpara e her prapa tyre. Megjithat, edhe
ktu ekziston nj kufizim: prpara ktyre emrave mund t prdoren vetm
pronort e dy vetave t para, por jo ata t vets s tret. Nga ana tjetr, edhe
nga kto dy veta prpara emrave t lartprmendur mund t qndrojn vetm
premrat n numrin njjs :im - ime, yt - jote, por jo edhe n shums: yn' -
tan, tuaj - tuaja. P.sh.: Erdhn dhe her t tjera n kto an dhe dora-dors
edhe un u binda q im at kishte t drejt. Si m rrfente ime gjyshe, keshtu
e ka pasur yt at edhe yt gjysh. - 'ke q i thrret kshtu sat bije, more Mei ?
Shnim. Gjuha e sotme letrare e ka mnjanuar vendosjen prpara
emrave t lartprmendur t formave t shumsit t pronorve t vets
s par e t dyt: t tu vllezr, t mi kushrinj, tt vllezr, t tu
motra, t mi motra, time motra.
Si u vu n dukje m sipr, pronort e vets s tret nuk mund t vendosen
Prpara emrave. N vend t tyre, emrave t lartprmendur mund t'u prij nyja
^ vler pronori (shih edhe 2.1.2), e cila n kt rast kryen funksionin e nj
toemri pronor pr kt vet dhe plotson kshtu, si t thuash, sistemin e
fernrave pronor n paravendosje pr t tria vetat. P.sh.: /gjyshi i hipte n
% t kalit dhe e merrte n mal. Maja e ndiente se i atipo bhej m i vendosur.
a
JZs i ra udha nga e emta, kurpo shkonte te nj shoqe. E ma do t 'i derdhej
M
ne
PREMRI
235
n qaf dhe do ta bnte qull me lott e saj t ngroht. E mbesa, pa ditur oi-
lexoijjal prfjal. Kjo qe e kushrira e xha Dalipit. '
lQ
Shnime. 1. N kt vshtrim duhen dalluar nga njri-ti
edhe i zoti - e zonja si emra t shoqruar nga nyja me vler pr
0ri0
'
nga i zoti, e zonja (= i (e) aft) si mbiemra.
2. Premrat pronor jan fjal q prbhen prej dy elementesh
t cilat mund t rroken jo vetm me nj analiz etimologjike historiV
por deri diku edhe n vshtrimin sinkronik. Elementi i par i referohe
sendit t dhn q zakonisht quhet "pron", ndrsa elementi i dyt
referohet vets zotruese q quhet "pronar". Megjithat, nn veprirnm
e analogjis, t njsimit e rrafshimit t formave, n strukturn e
pronorve kan ndodhur aq shum ndryshime, saq nj analiz e till
nuk sht gjithmon aq e qart dhe aq e kapshme. Kshtu, p.
sri
ndrsa te djali yn - djemt tan sht e qart q y-, ta- i referohen
"prons" (djali - djemt: ay - ata) dhe n "pronarit" (q sht nen
t dyja rastet), te djalijuaj - djemt tuaj etj. nj qartsi e till mungon.
Duke pasur parasysh gjendjen e sotme t premrave pronor n gjuhn
letrare, n kt gramatik kto fjal do t merren si t thjeshta dhe
nuk do t hyhet n analizn e elementeve t tyre prbrse e t
ndryshimeve q kto psojn, pra, tim, e mi etj., tnd, jote-, e tua etj.
do t shikohen si fjal t thjeshta supletive q japin trajtat e ndryshme
t pronorve im, yt e jo si e njjta fjal q pson ndryshime gjat
ndrtimit t formave t saj t ndryshme.
6. 5. 2. Kategori t gramati kore t premrave pronor.
Premrat pronor kan kategorit gramatikore t vets, t gjinis, t numrit
dhe t rass. Ve ktyre, ata kan edhe nj veori tjetr gramatikore: aftsm
pr t'u prdorur m vete, si mbiemrat, e pr t'u emrzuar.
1. Kategoria e vets. Kjo kategori gramatikore te premrat pronor sht
plotsisht paralele me at t premrave vetor. Te premrat pronor veta e pare
(im - imel emi-e mia, yn -jon/ tan - tona) tregon se sendi i prket vets qe
- i-'-uto nrdhur te ne. - sht fqinji yn, -"
(im-imei e rm - c uu^, j , . ^ _,_...
flet, folsit: Nj dit dajoja im kishte ardhur te ne. -
prgjigj Rina. Veta e dyt (yt -jote? etu-e tua, juaj - ju
v
.... _
se sendi i prketbashkbiseduesit: sht i bukurfshatiyt? - Do t'e na gzofe
s
'
teprmi vizitajuaj. Veta e tret (i tij - e tij/ e tij, i saj - e saj/e saj, i tyre -etf
e
e tyre, ivet-e vet/e vet - e veta) tregon se sendi i prket vets, pr t ciln beW'
fjal, atij q nuk sht i pranishm a nuk merr pjes n bised: Trupin e W"'
t vllait te' tij e vendosn n mes t ahoms. Bukuria e saj at dit tnuno '
fdohej vetm me ifteli, Po ai ifoli me nderim t madh babait t tyre. Kurveleshi
ht nj
ven
d nialor, domethn pjesa m e madhe e siprfaqes stij sht me
Pronori vetvetor i (e) vet prdoret vetm pr vetn e tret: Kolektivi kujdesin
e
l pr kta shok nuk duhet ta tregoj duke u frkuar kraht. Gjithkush
l
0
donpjellnevet.
Si shihet, pr t shprehur marrdhniet e prkatsis pr vetn e tret,
Miii pronort vetor i(e)tij, i(e) saj, i(e) tyre dhe pronorin vetvetor i(e) vet, e
,.,/eveta. Midis ktyre pronorve ka nj dallim kuptimor t qart.
Pronori vetor mund t'i referohet:
a) do gjymtyre t fjalis ku bn pjes: Ksisoj u ndodh befaspara Hamzait,
napasur koh t risillte n mendje fjalt q kishte br gati prej kohsh pr t 'i
0n Sknderbeut kur ta takonte, apo eilitdo n vend t tij;
b) ndonj gjymtyr t ndonj fjalie tjetr: Sknderbeu e zhveshi palln.
Uamburitjet e saj erdhn gjer te ne e na hapn syt. Kjo sht lopata e Sadik V.
Isheh shenjn q sht prishur? Ka qen emri itij.
Pronori vetvetor i referohet, si u tha, kryefjals s fjalis ku bn pjes,
p.sh.: - Pse erdhe ? - nguli kmb Zana, e tmerruar dhe e uditur nga zri i vet.
Pronort vetor t vets s tret dhe pronori vetvetor nuk kan prdorim t
barabart n gjuhn letrare. Pronort vetor prdoren shum m dendur se
pronori vetvetor, i cili sht duke u prhapur gjithnj e m shum vitet e fundit.
Prdorimi edhe i pronorve vetor, edhe i pronorit vetvetor sht nj
domosdoshmri, sepse mnjanon keqkuptimin, kur n t njjtn fjali a fraz
kemi t bjm me dy veta t treta dhe duam t dallojm se cils prej t dyjave
iprket prona e dhn. Kshtu, ka raste kur sht i detyrueshm prdorimi i
pronorit vetor (Mbase ky ishte gzimi i tij, pse ajo vajti n hekurudh. Barleti e
prshkruan gjer e gjat fushatn e Sknderbeut n Itali, po s'najep motin e
vajtjes stij), ose i pronorit vetvetor (Kryetari i thrriste n emr, si shokut t
W. E mori djalin pran, duke e trhequr pr zverku me dorn e rrudhur, i
^shteti kokn n gjunjt e vet dhe nisi t'i lmonte flokt).
2. Kategoria e gjinis. Ndryshe nga premrat vetor (shih 6.2.1),
Premrat pronor kan forma gjinie pr t tria vetat. Por do pasur parasysh se
SJinia e premrave pronor, ashtu si ajo e mbiemrave, varet nga gjinia e emrave
16 ata prcaktojn ose prfaqsojn. Ve ksaj, si u tha m sipr, premrat
Pronor n prgjithsi karakterizohen nga raporti "pron - pronar". Pr sa i
^rket gjinis, me prjashtim t vets s tret, ky raport nuk luan ndonj rol.
"^shtu, n dy vetat e para, cilado t jet gjinia e "pronarit", vetm sipas gjinis
* "prons", kemi format im, ime, yt, jote etj., t cilat mund t prdoren si nga
Pronar" t gjinis mashkullore, ashtu edhe nga "pronar" t gjinis femrore.
236
KREU VI
P.sh.: (Ai) - Ja, pra, dhe shoku im (Ajo) - E di shqetsimin tnd, miku
- Tije shoqja ime. (Ajo) - E till ka qenjeta ime. '>
Por, meq ktu, si do t shqyrtohet m posht, ndikon numri i "prona <
ather pr do gjini n vetn e par dhe t dyt dalin dy forma: im - y
n

-jon etj. (shih tabeln te kategoria e numrit).
N vetn e tret njjs premri pronor vetor ka dy trajta pr seciln o"
(kur "pronari" sht n numrin njjs), sipas gjinis s "pronarit" dn
e
'
"prons": i tij - i saj, i e tij - e saj. Si u pa te kategoria e vets, pronort e ver
s tret jan t nyjshm. Elementi i par i ktyre premrave, nyja, shko
gjithmon sipas gjinis s "prons", ndrsa elementi i dyt, trupi i pronorit
sipas gjinis s "pronarit". P.sh.: Qyteti i ardhshmpo na drgon siparalajrnrim
zrat dhe zhurmn e tij. I dukej sikur ajo i vinte nga larg, nga diku tejjets s
saj. ishtefmija i saj ipar.
Kur "pronari" sht shums, kemi prsri vetm nj form, sipas gjinis
s "prons". P.sh.: Dhe sa m shume' q kalonte koha, aq m tepr m dukeshin
qesharake shqetsimet e njerzve t mi dhe meraku i tyre. T bukurajan
dasmat, porfundi ityre sht njlloj. Atapritnin sa t dremiste ai, q tfillonin
bisedn e tyre. Ato gra tani nukflitnin, por vshtronin punn e tyre.
Duke pasur parasysh sa u tha m sipr pr strukturn e pronorve si fjal
t thjeshta ( 6.5.1), del se gjinia femrore e pronorve formohet nga gjinia
mashkullore n kto mnyra:
a) Duke ruajtur trajtn e gjinis mashkullore: djalijuaj - vajzajuaj;
b) duke ndryshuar vetm nyjn, njlloj si mbiemrat e nyjshm; kshtu e
formojn gjinin femrore gjith pronort e vets s tret: i tij - e tij, i saj - e
saj, i tyre - e tyre;
c) duke i shtuar trajts s gjinis mashkullore mbaresat femrorizuese e
dhe a: im- ime, emi - e mia, etu-e tua, tuaj - tuaja, evet - e veta;
) me fjal supletive: yn -jon, tan - ton, yt -jote.
Shnime. 1. N gjuhn shqipe ka nj numr t madh emrash te
gjinis mashkullore, t cilt dalin n zanore, por ndryshe nga emrate
tipitburr, djal, djath, drith, dyllet}., lakohen sipas paradigntfs
s lakimit t tret. Ndr kta emra bjn pjes emra t prgjithsheffi
me - (axh, daj, geg, hoxh, lal, tosk etj.) dhe emra tprvee"
1
me - (Ded, Dod, Gjok, Gjolek, Hil, Kol, Lek, Lluk, S
li
<
Tom, Vask etj.), n e (ome, Dine, Dule, Fane, Ndue, Nile^'
dhe me -o (Ago, Aleko, Deko, Foto, Koo, Leo, Nako, Niko, Sp^
etj.). N bashkvajtje me t gjith kta emra te premrat pronore
rasn emrore zotron gjithandej gjinia mashkullore. P.sh. Mbre"
1
PREMRI
237
erdhi Kola im. E mori me vete Leka yt. Pr kt ifoli edhe daja i saj.
N at' shfaqje ishte edhe Dedayn. N rasn gjinore-dhanore, duke
u trhequr nga prgjithsimi i nyjs s prparme s(n bashkvajtje
me kta emra), mund t pritej nj pronor me trajt femrore (fjala
vjen sim), ose me trajt t rrgjuar (s/m).Por edhe ktu gjithandej
zotron prsri prdorimi i trajts mashkullore t premrave pronor.
P.sh.: Edhe dajs tim ia solln ftesn. I than edhe Kols tndpr
kt. Letrn ia dhash Alekos tnd. Merrja dajs tnd, po deshe. Kjo
ndodhi n shtpin e Hils ton' etj.
2. N gjuhn shqipe ka nj numr jo t vogl emrash t prvem
femror, t cilt dalin n bashktingllore dhe lakohen sipas
paradigms s lakimit t par. P.sh.: Fiqret, Ganimet, Idajet, Ikbal,
Irfan, Kimet, Kudret, Leman, Mefaret, Meriban, Mesaret, Mynever,
Myzejen, Nedret, Nermin, Nimet etj. Po kshtu ka edhe nj numr
emrash femror, t cilt prdoren vetm n trajt t shquar, me -/.
Afroviti, Andromaqi, Eleni, Eli, Irini, Kaliopi, Ksanthipi, Marjanthi,
Meri, Persefoni etj. Me kta bashkohet edhe emri i prgjithshm
m mami qprdoret prprkdheli.
I r N bashkvajtje me t gjith kta emra prdoren premra pronor
" ' n trajtn e gjinis mashkullore. P.sh.: Ganimetiyn s'uprkul as
prpara litarit. 'thot Kaliopi yt? 't bj Lemani im? Ku e ke
Nimetin tnd, q' vjen vetm? Mami im i di t gjitha. Un e dua
mamin tim.
N prdorimin kallzuesor del trajta femrore, p.sh. Meribani
shtjotja. Mami sht imja.
3. Pr prshtatjen e pronorve n gjini, kur prcaktojn dy emra
t bashkrenditur gjinish t ndryshme, vlejn po ato vrejtje q jan
br pr mbiemrin ( 4.2.3).
4. Pronori vetvetor ka nj trajt t prbashkt, q u prgjigjet tri
trajtave t vetorve: i vet/e vet = i tij, i saj, e tyre.
5. Shumsi i vets s tret t pronorve vetor ka nj trajt t
vetme pr t dyja gjinit: shokt e tyre - shoqet e tyre.
3. Kategoria e numrit. Edhe pr sa i prket kategoris gramatikore t
"tnrit, premrat pronor ndryshojn nga gjith premrat e tjer dhe nga
""iemrat. Ky ndryshim shpjegohet me fatin q pronort kundrohen nga dy
"&> nga sendi e zotruesi i tij, nga "prona" e "pronari" i saj.
Edhe ktu vlen po ajo vrejtje q u b pr gjinin. Pronort prshtaten n
"tir m
e
emrat q ata prcaktojn ose prfaqsojn. Por, meq ata kundrohen
i *
238 KREUVI
nga raporti i dyfisht "pron - pronar", pr secilin numr kan m se
form. Kshtu, kur themi: libri im, premri pronor im sht n numrin m"'^
("prona" dhe "pronari" jan n numrin njjs); po edhe kur themi: ft
n
- ,
s
pronori yn sht prsri n numrin njjs (megjithse ktu "prona" sht *'
numrinnjjs, kurse "pronari" nshums). Anasjelltas, kurthemi: librat
n
premri pronor e mi, n prshtatje me numrin e "prons", sht n nurnr'
shums (megjithse ktu "pronari" sht n numrin njjs). Po kshtu n nurnr'
shums sht premri edhe te librat tan. Duke i shqyrtuar nga kjo pikpami
del se premrat pronor pr vetn I dhe II kan nga dy pal forma pr M
numr, ndrsa pr vetn III kan katr pal forma n njjs dhe pes forma n
shums:
Veta
Njj's
M
im
yn
F
ime
jon
;par
Shums
M
e mi
tan
F
e mia
tona
Veta
Njjs
M
yt
juaj
F
jote
juaj
sdyt
Shums
M
e tu
tuaj
F
etua
tuaja
Veta e tret
Njjs
M
i saj
ityre
i vet
F
etij
esaj
e tyre
e vet
Shums
M
e tif
e saj
e tyre
e vet e veta
F
t tif
t saj
t tyre
l
\
' Kto trajta prdoren n bashkvajtje me emra t shquar.
2
Kto trajta prdoren n bashkvajtje me emra t pashquar.
PEREMRl
239
Sh'nime. 1. Trajtat e numrit shums t pronorve pr dy vetat
e para jan: im - e mi, yn - tan, ime - e mia, jon - tona, yt - e tu,
juaj - juaj Jote - etoa Juqj -tuaja. Me prjashtim t pronorit tan
- tona, shumsat e tjer t gjinis femrore pr kto dy veta formohen
nga shumsat mashkullor me mbaresn -a, q tregon njherazi edhe
gjinin: e mi - e mia, e tu- e tua, tuaj - tuaja.
2. N vetn III pronort edhe n formimin e numrit shums
kan ngjashmri me ata mbiemra t nyjshm q ndryshojn vetm
nyjn n kt numr; ndryshojn prej tyre vetm nga varsia e dyfisht
(ndaj "prons" dhe "pronarit"), khs. djali i tij, djemt e tij, djali i
saj, djemt e saj, djali i tyre, djemt e tyre.
4. Kategoria e rass. Premrat pronor kan edhe kategorin gramatikore
i rass. Pronort, ashtu si mbiemrat, mund t prdoren n bashkvajtje me
emra, ose n vend t ktyre emrave. N t dyja prdorimet ata lakohen rregullisht,
meprjashtim t tan/tona, tnajhuaja, q lakohen vetm kur prdoren m vete.
Siu tha m lart, pronort, me prjashtim t rasteve kur prdoren n bashkvajtje
me emra farefisnie (shih 6.5.1), qndrojn vetm pas emrave. Kur pronort
vendosen pas emrit, ather ky prdoret zakonisht n trajt t shquar. Por, kur
emri sht n trajt t pashquar dhe pronori sht pas tij, si rregull treguesin e
shquarsis e merr pronori. Kur pronort vendosen para emrit, ather ky sht
jjithmon n trajt t pashquar.
6. 5. 3. Lakimi i premrave pronor.
a) N bashkvajtje me emra t shquar fardo
Veta e par
Mashkullore
E. shoku im
Gj. i shokut i
Dh.Rr. shokut \ tim
K. shokun J
Femrore
shoqja ime
i shoqes \
shoqes | sime
shoqen time
Veta e par
E- shoku
Gj. i shokut
Dh-Rr. shokut
K- shokun
yn shoqja jon
i shoqes i
ton shoqes j son
shoqen ton
240
KREUVI
Shnim. Pronort e vets s par shums e mi, e mia lat .
njsoj si mbiemrat e nyjshm, ndrsa pronort e vets s par shu
ej
tan, tona, ashtu si mbiemrat e panyjshm, nuk lakohen.
e
Veta e dyt
E.
Gj.
Dh.Rr.
K.
E.
Gj.
Dh.Rr.
K.
Mashkullore
shoku
i shokut
shokut
shokun
shoku
i shokut
shokut
shokun
yt
)
} tnd
)
juaj
)
\ tiiaj
i
Femrore
shoqja
i shoqes
shoqes
shoqen
shoqja
i shoqes
shoqes
shoqen
jote
| sate
tnde
M
) suaj
tuaj
Shnim. Edhe pronort e vets s dyt shums e tu, e tu..
lakohen njlloj si mbiemrat e nyjshm, ndrsa tuaj, tuaja nuk lakok
ashtu si mbiemrat e panyjshm.
Pronort e vets s tret i(e)tij, i(e)saj, i(e)tyre, i(e)vet, e veta lakok
njllqj si mbiemrat e nyjshm.
b) N bashkvajtje me emrafarefisnie
Veta e par
Njjs
Femrore
Mashkullore
E. im vlla (at)
Gj. i tim vllai (eti)
Dh.Rr. tim vllai (eti)
K. tim vlla (at)
ime moter
sime motre
sime motre
time motr
Mashkullore
E. yt vlla
Gj. i tt vllai
Dh.Rr. tt vllai
K. tt vlla
Veta e dyt
Femrore
jot motr
i sat motre
sat motre
tt motr
PREMRI
241
Shnime. 1. N gjinin femrore, n vetn e dyt, pronort e
paravendosur nuk e kan mbaresn -e, q kan n prdorimin e tyre
t zakonshm pas emrave.
2. Pr ndryshimin e nyjs me vler pronori shih 3.5.2.
3. Pronort, kur prdoren m vete, lakohen njlloj si emrat n
trajtn e shquar, d.m.th. trajtave t msiprme rasore t pronorve u
shtohen mbaresat rasore t lakimit t shquar t emrave, sipas gjinis
dhe numrit prkats: im-i, tim-it, titn-in etj.
4. Krahas trajts s prgjithsuar tt, pr vetn e dyt n gjinore
- dhanore prdoret edhe tyt: i tyt et, tyt et.
6. 5. 4. Emrzi mi i premrave pronor.Premrat pronor,
ndryshe nga mbiemrat, mund t emrzohen vetm kontekstuaiisht, d.m.th. ata
e kan gjithmon t nnkuptuar emrin. Nga ana tjetr, edhe kur prdoren m
vete, pronort nuk e emrtojn sendin e dhn, si ndodh n rastin e emrzimit
tmbiemrave, por vetm e tregojn at. Nga ana strukturore premrat pronor
temrzuar ndryshojn nga mbiemrat e emrzuar, sepse n kt funksion mund
tprdoren vetm n trajt t shquar. Kshtu, prdorimi emror i pronorve
sht disi i ndryshm nga emrzimi i mbiemrave.
Format e pronorve, kur prdoren m vete, jan:
V. I imi - t mit, yni-tant; imja - t miat, jona-tonat.
V.II yti - t tut, juaji-tuajt; jotja-t tuat, juaja-tuajat.
V.III i tiji (i tij)- t tijt, i tyre-t tyret, e tija (e tij)-t tijat, e tyrja (e tyre)-
ttyret; -i saji (i saj)-t sajt, i tyre-t tyret; e saja-t sajat, e tyrja (e tyre)- t
tyret; i veti - t vett, e veta-t vetat.
P.sh.: Un kisha etje, po edhe ai kishte etje, po nj etj'e t ndryshme nga
imja. Si tgjitha aksidentet, edhe yni kishte ngjarfare kot. Do t kesh njpun'
tn t bukur se jona. Si duket, tant na pandehnin t mbaruar. Miku im dhe
fcqji t drgon tfala. T'u rritshin t tut. Ai kishte kaluar n nj rrug t
"dryshme nga e tyrja. Si la nja dy t vrar nga t tijt, u detyrua t shtrihej
barkazi. Ata sy iu dukn si t sajt. Shpresa s 'u prmbajt dhe prnjher i
trcyen t sajat. Agimi n t tijat, ata n t tyret.
Shnime. 1. N rastet kur premri pronor shoqron emra t
prir nga fjala nj, ka dy mnyra prdorimi t pronorit:
a) Emri q prcaktohet nga pronori, vendoset n trajt t shquar,
ndrsa pronori mbetet i pashquar: Nj shoku yn ka shkruar nj
pjes me nj akt. Dua t'ju them nj mendimin tim pr librat q
botohen.
242
KREUVI
b) Emri mbetet i pashquar, ndrsa pronori emrzohet, prg rv,
trajt t shquar: Atje ishte nj baterijona. Ata kishin nj zakon ^-
tyren. Kisha harruar nn jastk t hotelit nj gazet shqip
e
\
prmbante nj vjersh timen. "
e
2. Kur premri pronor prihet nga togfjalshi i tipitpremrdft
= emr, n qoft se theksi logjik i togfjalshit bie mbi dftorin, em
vihet n trajt t pashquar dhe premri pronor emrzohet, merr traif
t shquar. Krahasimi me Darvinin eforcon edhe m tep'r ktmendim
tonin. Un s 'pajtohem me kt mendim tndin (nnkuptohet jo vetm
q bashkbiseduesi ka edhe t tjera mendime, por edhe q folsi e
veon me vetdije mendimin n fjal nga t tjerat). Theksi bie mbi
kt mendim. Ky ndrtim sht kuptimisht i ndryshm me ndrtrrnet
e tipit Ky djali yt sht shum i zellshm, ku folsi bn vetrn nj
konstatim (djali nuk kundrvihet me djem t tjer t "pronarit", madje
"pronari" mund t mos ket fare djem t tjer). Ktu theksi logjikbie
mbi yt.
Premrat pronor emrzohen, prdoren n trajt t shquar edhe:
a) Kur prcaktojn nj premr dftor. P.sh.: Kshtu ka bredhur aiimi,
m kmb, ktyre anve. Po kt tonin, 'u hipi n kok q e kan mbushur me
makina si miz lisi? Kishte nj kmish burrash ngjyr mjalti q nuk ndryshon
nga ajo e tija;
b) kur shoqrojn emra t pashquar (sidomos n rasn emrore e kallzore)
q prihen nga premrat e pacaktuar do, asnj, tjetr, ca, cilido (cilado), njri
(njra), akcili, pak, mjaft. P.sh.: Kjo ide duhet t'udhheqn punn e vet do
shkenctar tonin. Mbrm, kur mbaroi shfaqja, Agimi dolipa asnjprgjigje
timen,
c) kur shoqrojn emra t pashquar t prir nga numror t ndryshm.
P. sh.: Pasi armatosn ushtrin' e Dues, gjermant n udhheqje vun nga nj
ushtar t tyren;
) kur jan prcaktor kallzuesor ose pjes t kallzuesit emror. P.sh'
Ai ishte nga toka ime e largt, ishte imi. M ke marr kokn, pojo tokn, se
toka mbetet imja. Por, si ka thn nj i vjetr "atdheun e duamjo se shtt
madh, por sepse shtyni". Do t te' kem timin vazhdimisht;
d) zakonisht kur midis emrit dhe premrit pronor ndrhyn nj mbierner,
kjo ndodh sidomos kur pronori sht n vetn e par dhe emri n trajt t
e
shquar. P.sh.: Nisim qe' atje te' bujm, q' t marrim ushqim t' ripr udhn
e
largt tonn. Qeshte mezemrimin e kottimin. N kto raste prdorimi me
drejt sht rendi i zakonshm emr + premr pronor i paemrzur + mbie^'
PEREMRI
243
g bashkvajtje me nj premr t pacaktuar, kur ky vendoset pas emrit, e
'
r
inundsi e drejt sht emr (i shquar ose (' pashquar) + premr i
ktu
ar +
P
ronor n
&
tra
Jt t shquar. P.sh.: Njkompanitjetrjonapretnj
* n' armike n afrsit e Shijakut.
6.6. PEREMRIPYETES
peremr pyets sht premri me t cilin pyetet pr frymor e sende ose
, sasin, rreshtin, prkatsin a tiparet e tyre.
premrat pyets jan: kush, cili, , far, sa dhe /' sati, se dhe /' sejt.
Me an t premrave pyets folsi krkon t informohet prej
,
3S
tikbiseduesit a bashkbiseduesve pr dika a pr dik q nuk e njeh a s'e
-jeh n mnyr t plot: Kusft do t emrohet n vend t' Ali Pashait? Po atje
Mbinte, shi apo bor?
Kt funksion premrat pyets e kryejn n fjalit pyetse t drejta dhe t zhdrejta:
['tshtyn tjetr? Pa e kuptuar akoma se 'po ngjiste, dgjoi nj gjmim tfort.
Premrat pyets n fjalit pyetse t zhdrejta mund t prdoren edhe pr
jymor ose sende t njohura. Kshtu, n periudhn Nuk e di cilin libr mori
vvete, fjalia drejtuese Nuk e di tregon se sendi sht i panjohur pr folsin.
Kurse n periudhn E mora vesh cilin libr mori, fjalia E mora vesh tregon se
slsi e njeh sendin prkats.
Premrat pyets dalin si nj klas heterogjene si nga ana gramatikore, si nga
fflkuptimore. Kategorit gramatikore ata i kan n mas t ndryshme: ndonj si
Ii ka kategorit e gjinis, t numrit dhe t rass, kush vetm t rass, po ashtu
*eso, por n mnyr m t kufrzuar; ' dhe far s'kan asnj kategori.
Shumica e premrave pyets mund t shoqrohen me emra, her-her me
mra e me parafjal: Cilin libr krkoni ? Po n 'krah mund ta gjej? Prej kujt
}(
dgjuarktojjal?
Premrat pyets mund t prdoren edhe me parafjal: Me cilin mbante
ih
ktipografiajuaj?
a) Premri pyets kush ka nj kuptim shum t pacaktuar edhe prdoret
e
tempr njerz. Prdorimi i tij prgjithsisht lidhet me krkesnpr t njohur
c n
Jeri, pr ta emrtuar at: Kush t shoqroi ty sot ? Kujt s 'i ke then' akoma ?
Premri kush ka vetm kategorin gramatikore t rass:
E. kush
Gj. /' kujt
Dh.Rr. kujt
Kall. ke'
244
KREU VI
Premri kush mund t shoqrohet me parafjal t ndryshme; M
e
...
ardhur? Pr kpoflet? k
b) Premri pyets cili prdoret pr frymor dhe pr sende; ka nj k\
me t prcaktuar se premri kush: Dhe cili do t ishte shkaku q ai do t n/
1

natnpahn, sithoshtebalada...? ^
Me premrin cili zakonisht krkohet prcaktimi, konkretizimi ose sakts'
frymorit apo i sendit: Cili shte' ky qpo vjen me Shpresn ? Cila shte' detyra e '
Premri cili prdoret shpesh pr t veuar nj frymor a send nga gnmi t
ai bn pjes: Cili ngaju e njeh shokun tim?
Premri pyets cili ka kategorin gramatikore t gjinis: cili -
C
//
Q
...
numrit: cili - cilt, cila - cilat dhe t rass. Cili lakohet n t gjitha rasat.
E.
Gj.
Dh.Rr.
K.
Mashl
Njjs
cili
i cilit
cilit
cilin
cullore
Shums
cilt
i cilve
cilve
cilt
Femrore
Njjs
cila
i cils
cils
ciln
Shums
cilat
i cilave
cilave
tilat
Premri cili mund t prdoret edhe i bashkuar me emra pr t krkuar
konkretizimin e nj frymori, her-her t nj sendi: Ciltbij t tradhtuan IDhe
t dogjn dhe t shuan. Cila ndrgjegje njerzore do t guxonte t bntepo at'
gabim q... ? Vetm, ose i bashkuar me nj emr premri cili z vend zakonishi
n krye t fjalis. Po kshtu edhe premri far.
c) Premri pyetes prdoret npr fjali pyetse ku krkohet prcaktimi i
nj frymori, i nj sendi, ose i tipareve t tyre. Kur ai nuk ndiqet nga nj emr,
prdoret pr t pyetur pr njerz e sende n prgjithsi 'sht kjo?...prs
n
po diskutohej 'do t bhej me t... Por, kur ndiqet nga nj emr, me premrin
pyets krkohet percaktimi i tiparit, i shenjs, i karakteristiks s sendit osete
frymorit: 'msim nxjerrim ne ngaprovokacioni i Ismailit... ? 'pun' kishu-
'njeri ishte?
Premri s'ka asnj kategori gramatikore, ai ka vetm nj form, fare*
funksioni t kryej: Moj, po 'ka qen xha Kozmai mprpara? 'krk0
l
'uthan mbledhje ?
Premri pyets kur prdoret bashk me nj emr mund t shoqr
edhe me parafjal: Po ne' 'krah mund ta gjej?
) Premri pyets far nga funksioni sht i njjt me premrin py
ete
'
Edhe far s'ka asnj kategori gramatikore dhe prdoret n po ato funks''
sintaksore si premri : far m sillni ? Po far t shkrepP. Mund t bashK
f
PEREMRI
245
^e nj emr i cili qndron gjithmon n rasn rrjedhore t pashquar: Agimi
-rooQ t
merrte vesn
far personash kishinftuar n konferenc. Ky premr
'f
re
t gjithashtu edhe me parafjal: Pr farbiseduat?
* d) Premri pyets sa prdoret pr t pyetur pr sasin e frymorve ose t
j
e
ve: Samungojn?Sapaguanprktllogari?Saparajepprkt...?Sa
premri pyets sa ka vetm kategorin gramatikore t rass.
E.K. sa
Gj. i save
ph.Rr. save
Sa prdoret kryesisht n emrore dhe n kallzore. Format e tjera rasore
jjshen rrall n gjuhn letrare. N vend t tyre po prdoret sa e shoqruar me
uirifl n ras prkatse: Prej sa shokve ke marr letr?
dh) Premri pyets i sati prdoret pr t pyetur pr radhn e frymorve
apo t sendeve: / sati rresht sht yti ? I sati dole ?
Ky premr sht formuar nga premri pyets sa me prapashtesn -t' dhe
menyjn i, pr analogji me mbiemrat prejnumror (kr. pes: ipest dhe sa: i
<ut). Ngjashmri me mbiemrat prejnumror vrehen edhe n kategorit
>ramatikore dhe n funksionet sintaksore t tyre. Ky premr ka po ato kategori
iramatikore dhe i shpreh ato po ashtu si mbiemrat prejnumror dhe t gjith
ibiemrat e tjer, me ndryshimin e nyjs (krhs >: i sati - e sata, ipari - epara,
tparin - tparn etj.).
Kur nuk sht n bashkvajtje me emra, prdoret ashtu si mbiemrat
jrejnumror dhe mbiemrat e tjer, vetm n emrore dhe n kallzore n
funksionet e kallzuesit emror, t prcaktorit kallzuesor t kryefjals ose t
taidrins: /satiditarshtky qpogjejm...?Isatiuklasifikuankonkurs?
fisatin e klasifikuan n konkurs?
Premri pyets ; sati prdoret gjithmon n trajtn e shquar.
e) Premripyets se prdoret pr t pyetur pr sende, pr Indn nga e cila
Prbhet nj send, pr mjetin ose shkakun: Nuk e mora veshprse (pr'gj)
^fole. Me se udhtove? Nuk di nga se vjen kjo dobsi?
Premri pyets se prdoret vetm i shoqruar me parafjal. Morfologjikisht
;s
ht i ngurosur, por mund t prdoret n funksione t ndryshme sintaksore.
Shnim. Si premr pyets prdoret rrall edhe / sejt, i cili
| l sht formuar nga premri pyets se me nyj dhe me prapashtesn
1 -
t
-
246 KREU VI
6.7. PEREMRI LIDHOR
Premr lidhor sht premri q lidh nj fjali t varur prcaktore
gjymtyr t nj fjalie tjetr, ose me nj fjali: Bni hesap, se n njprnj i ^
fort qpatn dy ushtrit, bilanci i luft's ishte ky. 't mbjellsh, do t ko ^ '*
Nga funksioni lidhs q kryejn, premrat lidhor afrohen me Ucih
por ndryshojn prej tyre, sepse shrbejn njkohsisht edhe si gjymtyr f y
1
'
Nga ana tjetr, disa prej tyre jan pjes t ndryshueshme t ligjrats.
e
Premrat lidhor ndahen n t caktuar dhe tpacaktuar.
Premri lidhor sht i caktuar, kur i referohet nj gjymtyre emrore
premrore t fjalis drejtuese, d.m.th. kur i referohet paraprijsit. Radhi
para t letrs flisnin pr ata dy intelektualt q kishin arritur mir' e shndosh"
Premri lidhor sht i pacaktuar, kur nuk i referohet ndonj gjymtyre r
fjalis drejtuese dhe kuptimisht sht i zbrthyeshm n dy premra t tier
nga t cilt i dyti sht patjetr Iidhor, kurse i pari i pacaktuar ose dftor: p
m
puna nuk ecte, sepse, fat qe) ngrinin ditn, u rrnohej natn.
1. Premra lidhor t caktuarjm: q, i cili, ka.
a) Premri q nuk ka asnj kategori gramatikore. Ai prdoret i ngurosur,
dhe vetm kuptimisht e sintaksorisht kryen funksionet si nj fjal lidhse: Ajo
heshtje i ndau, ashtu si po i ndante edhe nj brazd, q kishte qlluar e thell
dhe meplisa t mdhenj si shkmbinj.
Premri q, ashtu si t gjith premrat e tjer t ngurosur, prdoret zakonisht
n funksionin e kryefjals dhe t kundrins s drejt: Arta, q i tnori ktojjal
sikur i drejtoheshin vetm asaj, fshiu lott... Shtllunga eprzier e arsyetimen,
q ajo mbrm nuk kishte qen n' gjendje ta dridhte njfill.. .sot po i bindej
plotsisht.
Shnime. 1. Nj prdorim jo t rrall ka premri q n funksiofl
tkundrins szhdrejt: Sinjriqs'irrihejpafolur, kruante zverkun
dhe thoshte... Ndoshta pse ishte i zhdrvjellt dhe do pune ^<
hynte, ia dilte n krye, Bardhecin e thrritnin ketr. Premri q
kt funksion prgjithsisht nuk sht i rekomandueshm, por n
u
"
11
t lejohet n kushte t caktuara dhe pr arsye t caktuara.
2. Premri prdoret shpesh n funksionin e rrethanorit, 1*
referohet nj emri me kuptim kohe: Si gjith kolektivi ashtu edhe"
vajta n aksion ditn q duhej vajtur. N funksionin e rrethanon
vendit prdoret vetm rrall n gjuhn e folur: N do aksW
n
'
kishte shkuar, kishtepunuar mire' e ishte nderuar. N kto dy fui"^
PREMRI
247
premri q mund t prdoret ndonjher pr arsye t caktuara, me
vlera t caktuara.
3. Premri q del her-her edhe n funksion t nj kundrine
parafjalore (q shpreh mjet, shoqrim ose objektin pr t cilin flitet)
dhe t rrethanorve t tjer (mnyre, sasie etj.): Me ata shok qrri
ti, s 'kepr t shkuar larg. E mbylli mbledhjen mepo at mnyr q' e
filloi. Prdorimi i tij n kto funksione prgjithsisht nuk sht n
norm dhe si i till duhet mnjanuar.
b) Premri i cili prdoret kryesisht n gjuhn letrare. Ai ka lidhje sintaksore
t dyfisnt: n gjini dhe n numr ai prshtatet me paraprijsin, kurse rasa e tij
prcaktohet nga funksioni sintaksor q kryen n fjalin ku bn pjes. Lidhjet e
tij rne paraprijsin jan m t qarta, sepse ky premr sht i lakueshm. Kto
lidhje i shpreh edhe kuptimisht edhe gramatikisht. Premri; cili del me forma
t veanta gramatikore pr gjinin mashkullore e femrore: i cili - e cila; pr
numrin njjs dhe shums: i cili - t cilt, e cila - t cilat. I cili lakohet dhe ka
nj paradigm t dyfisht. Krahas mbaresave rasore ndryshon edhe nyjn:
E.
Gj.
Dh.Rr.
K.
E.
Gj.
Dh.Rr.
K.
Mashkullore
Njjs
i cili
i t cilit
t cilit
t cilin
Njjs
e cila
i s cils
s cils
, t ciln
i
Femrore
i
Shums
t cilt
t cilve
t cilve
t cilt
Shums
t cilat
t cilave
t cilave
t cilat
Premri lidhor ;' cili funksionalisht sht i njjt me premrin lidhor q,
Por ai dallohet prej tij nga disa veori: ka forma t veanta gramatikore dhe
Nund t shoqrohet edhe me parafjal. P.sh.: Ky ishte qytet i vogl nt cilin
kisha kaluar vitet efmijris.
Por edhe funksionalisht ata s'mund t zvendsojn gjithmon njri-tjetrin.
Kshtu, premri q i referohet paraprijsit t shprehur me nj premr vetor, ai
248 KREIT vr
nuk mund t zvendsohet nga i cili: Mflet ti, q t' kam th'n' disa he
heshtsh. '
e
c) Premri ka ka filluar t gjallrohet kryesisht n gjuhn letrarc \>-
faqet e vjela nga "Kshilltart" sht prdorur 2 her ne' ligjrimin epersonazh "
dhe 4 her' ri ligjrimin e autorit, ka tregon se ri kt' funksion prdorirJ-
premrit q nuk sht stilistik.
) Edhe togu gj q i prbr nga emri gj, dhe premri lidhor qe' ka m
ar

pak a shum funksionin e nj lokucioni premror, q v n lidhje kuptim
0r
fjalin prcaktore me tr brendin e fjalis drejtuese nprmjet elementit t"
par t tij gj: Zgjedhja efarrave u b' ne' kohen e duhur, gj qndihmoi mjaft
ne' rritjen e rendimenteve.
Lokucioni premror gj q' prdoret vetm n gjuhn letrare, sidomos n
stilin publicistik e shkencor. sht i njvlershm me premrin lidhor ka.
2. Premra lidhor tpacaktuar jan: kush, i cili, , far, sa t cilt p
r
nga burimi jan premra pyets, por kan kaluar n peremra lidhor.
a) Premri kush prdoret si lidhor i pacaktuar, kur kuptimisht sht i
zb'rthyeshm n dy premra q tregojn vetm frymor: Merr me vete k
(=at q) t duash.
Premri Iidhor i pacaktuar kush dailohet nga premri pyets vetm nga
funksioni lidhor dhe nga kuptimi; kurse veorit e tjera gramatikore i kan
prgjithsisht t prbashkta. Si n njrin prdorim edhe n tjetrin kush Jca
vetm kategorin e rass mund t shoqrohet me parafjal: Thuaji kujt t duash.
Hajde me k t duash. Si premr lidhor nuk prdoret n rasn gjinore.
b) Premri citi kuptimisht lidhet me frymor ose sende. N funksionine
premrit lidhor i cili prdoret m rrall. Ndryshe nga premri pyets cili, n
rasn gjinore nukprdoret: Zgjidh cilin t duash. Puno me cilin t duash.
c) Premri prdoret shpesh si premr lidhor i pacaktuar. Ai shpreh
kuptimin e dy premrave t cilt tregojn sende, por n ndonj rast edhe frymor'-
Plqeva m' mir t dgjoj 'thon t tjert. 'ishin djem, kishin hequr edhe
kanatieret.
Premri lidhor i pacaktuar ka form t ngurosur.
Ky premr mund t shoqrohet edhe me parafjal: Ather vetullat e tij
dukn me' t'e zeza nga 'i kishte n t vrtet.
) Premri sa prdoret rrall si lidhor i pacaktuar. N kt funksion sft^
i ngurosur; del m shum n funksionet e kryefjals ose t kundrins s drep'
prdoret m tepr pr frymor, por edhe per sende. Prdoret m fort me
parafjaJet
nga, me dhepr: Dhepasi ishte ndezur e br tym nga sapa, nuk mori dot v
eS
mir se si prfundoi kuvendi.
PREMRI 249
Shnime. 1. Kalimi i premrave pyets kush, cili, , sa n
klasn e premrave lidhor t pacaktuar ka ndodhur gjat prdorimit
t tyre n fjalit pyetse t zhdrejta. N disa raste procesi i kalimit
nuk ka prfunduar. Kshtu q kush, , sa, cili ndihen edhe si premra
pyets, e n kt rast prihen ose mund t prihen nga lidh'za ftiliuese
se, edhe si premra lidhor, sepse mund t zbrthehen kuptimisht n
dy premra: Donin t dgjonin se 'po ngjiste rreth tyre. (= Donin t
dgjonin at qpo ngjiste rreth tyre).
2. Nga prdorimi i dendur me premrat e pacaktuar gjith, tr
jan formuar lokucionet premrore gjith sa, tr sa, gjith ' q
prdoren n vend t sa, ' kur krkohet t vihet n dukje ideja e
trsis: Nxori andej gjith 'duhej: pambuk, fasho, jodio.
3. Nga bashkimi i premrit t pacaktuar me premrin lidhor
jan duke u formuar lokucionet p'rem'rore cilido q', fardo q etj.:
fardo qe' t ngjiste, Rinia do t luftonte edhe mepushkpo t ishte
nevoja. Cilndo q t zgjedhsh baza shtprkrahja e domosdoshme
e rinis.
6.8. PREMRII PACAKTUAR
6.8.1. Njohuri t prgjithshme. Premr i pacaktuar sht premri q
egon frymor a sende n mnyr' t pacaktuar ose sasi t pacaktuar t tyre.
Veoria themelore kuptimore e premrave t pacaktuar sht pacaktuesia.
Y kuptim shum i prgjithshm i premrave t pacaktuar ruhet n do rrethan
gjrimi. Ktu ata dallohen nga t gjith premrat e tjer, kuptimi i t cilve
rcaktohet nga konteksti a situata e ligjrimit. Kuptimi i premrave dikush,
skush, gjith, secili etj. n do kontekst mbetet i pandryshuar, ndryshe nga
uptimi i premrave ti, ai, ky etj. q, sipas rasteve prfaqsojn nxns, student,
ial, librei).
Premra t pacakmar jan: kush, dikush, nj, njeri, ndonj, ndonjri,
'tfar, askush, asnj, asgj, gj, gjkafsh, dika, do, secili, tjetr, njri-
etr
i, shum,pak, ca, disa, gjith, gjithfar etj.
Nga kuptimi premrat e pacaktuar jan t shum'llojshm. Disa premra
pacaktuar tregojn frymor: dikush, sekush, kush etj.; disa, sende: gj,
'kafsh, dika etj.; disa t tjer prjashtojn nj frymor a send t pacakfuar:
^ush, asgj, asnj etj.
Nj pjes e premrave t pacakmar jan fjal t parme: gjith, tr, mbar,
e
tr etj. Por pjesa m e madhe jan fjal jo t parme, fjal t formuara me
250
KREU VI
konversion (kush, njeri, gj, shum, pak etj.) dhe sidomos me prngjitje (ajt,
dika etj.). Njri nga elementet e premrit t pacaktuar t prngjitur zakon' v,
sht i lakueshm, kurse tjetri i ngurosur: dikush (dikujt, dik..). Por ka eclii
premra t pacaktuar t prngjitur, ku t dy elementet jan t ngurosura-
C
rf
(-do), fardo (far-do), dika (di-ka) etj.
Nga t dy elementet e ngurosura ai q ruan m qart kuptimin leksiko
zakonisht sht edhe i lakueshm. Elementi i ngurosur, me prjashtim tpjesz'
as- dhe t ndajfoljes kurr-, paraqitet i semantizuar.
N baz t elementit t ngurosur dallohen kta tipa kryesore premrash t
pacaktuar:
Premra t pacaktuar t formuar me elementin e ngurosur do-, i cili e ka
burimin te veta e tret njjs e foljes dua: kushdo, cilido, do, fardo;
- Premra t pacaktuar t formuar me elementin e ngurosur di-, q e ka
burimin te folja di: dikush, dika, disa, di;
- premra t pacaktuar t formuar me elementin e ngurosur ndo-, q e ka
burimin te n- (<n = lidhz nnrenditse kushtore) + do (<dua= folje):
ndokush, ndonj, ndonjri;
- premra t pacaktuar t formuar me elementin e ngurosur se-: sekush,
secili, se;
- premra t pacaktuar t formuar me elementin e ngurosur ak-, i cili nuk
ekziston jasht ktyre fjalve t prngjitura: akkush, akcili;
- premra t pacaktuar t formuar me elementin e ngurosur as-, q e ka
burimin te pjesza mohuese as: askush, asnj, asgj, asnjeri;
- premra t pacaktuar t formuar me elementin e ngurosur kurr-, q e ka
burimin te ndajfolja kurr: kurrkush, kurrgj;
- premra t pacaktuar t formuar me elementet gjith-, tjetr- ose shume-,
q e kan burimin te premrat e pacaktuar prkats: gjithkush, gjithsekush,
tjetrkush, shumkush;
- premra t pacaktuar t formuar nga dy emra sinonim: gjkafsh,
gjsendi.
Nga pikpamja morfologjike premrat e pacaktuar ndahen n te
ndryshueshm: kush, dikush, njeri, ndonjri, seciliety, dhe t pandryeshueshm:
nj, ndonj, njfar, gj, doet).
Shumica e premrave t pacaktuar mund t prdoren n funksione te
ndryshme sintaksore. Kurse disa t tjer funksionet sintaksore i kan t kufe
uara
;
p.sh.: gj, gjkafsh, q prdoren kryesisht n funksionin e kryefjals e t
e
kundrins s drejt. Funksionet e kufizuara sintaksore t ktyre t fundit lidh
e
me mungesn e kategorive gramatikore dhe me prdorimin e tyre prgjith
slS
pa parafjal.
^
PREMRI 251
6. 8. 2. Kl asi fi ki mi i premrave t pacaktuar. Kuptimisht
nremrat e pacaktuar ndahen n premra t pacaktuar q tregojn frymor ose
nde
t
g pacaktuara, dhe n premra t pacaktuar q tregojn sasi t pacaktuar
frymorsh ose sendesh. Ka edhe premra t pacaktuar q prdoren me kuptime
t tjera.
1. Premrat e pacaktuar q tregojn nj'frymor a nj send n mnyr t
mcaktuar. Ktu hyjn premrat: kush, dikush, dika, gj, nj, do, secili,
askush, asnj etj. Mbi bazn e elementit q e ruan m qart kuptimin leksikor,
ata mund t ndahen n disa nngrupe:
a) Premra t pacaktuar q tregojn ose prjashtojn vetm frymor n
mnyr t pacaktuar: kush, dikush, sekush, ndokush, njeri, askush, asnjeri.
Premri i pacaktuar kush vjen me konversion nga premri pyets kush.
Nga premri pyets kush ai dallohet edhe kuptimisht edhe sintaksorisht. Si
premr i pacaktuar ai prdoret n kuptimin e premrave t tjer t pacaktuar
ndonj, dikush, njeri; zakonisht qndron n fund t fjalis dhe nuk mund t
shoqrohet me parafjal. Kurse sipremr pyets prdoret vetm pr tpyetur,
qndron n krye t fjalis dhe mund t shoqrohet edhe me parafjal: Pr
habin time, ai njeri i acart q nuk i fliste kujt, m p'rshndeti. N ardht
kush m njofto (premr i pacaktuar).
E kujt, pra, sht kjofytyr... ? (premr pyets). Kundr kujt tfliste m
par? (premr pyets).
N raste t veanta premri i pacaktuar kush i prsritur mund t prdoret
edhe me kuptime t tjera: n kuptimet njri...tjetri, dikush...dikush: Njerzil
zbritn, ndreqn kush kapeln e kush kravatn dhepo mateshin t hynin brenda
- osepr t treguar nj lloj raporti t brendshm: Njerzit filluan t vraponin,
kush e kush t hynte mpar n' stadium.
Premri i pacaktuar kush ka vetm kategorin gramatikore t rass, por
prdoret kryesisht n emrore dhe n dhanore. N rasn gjinore nuk mund t
prdoret.
M shpesh prdoren premrat e pacaktuar dikush, ndokush, t cilt
mund t prdoren edhe n rasa t tjera t shoqruar edhe me parafjal:
Dikush mori guximin, foli me dik dhe po zbriste posht shkallve. Babai
m
zgjati dorn dhe ra n' karrike si i shtyr prej dikujt. Dik duhet t kesh
par.kto dit.
Premri i pacaktuar njeri vjen nga emri njeri. Si premr i pacaktuar ka
n
J kuptim shum t prgjithshm; ka t njjtin kuptim si premrat e tjer t
Pacaktuar ndokush, ndonj, me t cilt shpesh mund t zvendsohet: Jo, s 'gjeta
dot njeri. Dhe e treta, s 'm tha njeri.
252
KREU VI
Ky premr prdoret kryesisht n fjali mohore e pyetse si dhe n fi
a
ij
varura kushtore: ... kurse, duke dgjuar t tjert, nuk t v re njeri. Siku
r
paguash edhe shum, s 'ta merr njeri. Po erdhi njeri, prite.
Premri i pacaktuar njeri ka ruajtur ndonj veori gramatikore t emravp
Kshtu ai prdoret n do ras, n trajtn e pashquar, me prjashtim t gjinorev
A i the njeriu pr kto q po m tregon ?
Premrat e pacaktuar askush dhe asnjeri prjashtojn nj frymor t
pacaktuar: Meqense ishim zhytur q' t dy n nj bot t uditshme, mua s W
bri ndonj prshtypje krcnimi i tij, t cilin kurrsesi s'do t'iafalja askujt.
dhe s 'arrijn t kuptojn se asnjeri s 'u beson gnjeshtrave t tyre.
Ndryshe nga premrat kush dhe njeri kta premra mund t prdoren n t
gjitha rasat.
b) Premra t pacaktuar q tregojn ose prjashtojn vetm sende n mnyr
t pacaktuar. Ktu hyjn premrat: dika, di, se, gj, gjkafsh, gjsendi
asgj, higj, himosgj, kurrgj, asgjsendi, asgjkafsh. Premrat e pacaktuar
t ktij nngrupi jan t ngurosur.
Premrat dika, se, di tregojn nj send a nj dukuri fardo, t
paprcaktuar, nganjher edhe nj sasi t vogl e t paprcaktuar: Ai priste
dika tjetr at nat, dika krejt t ndryshme... Ata di kishin diturpr kt
vend dhe nuk e kishin thn. Se tha, por s 'e mora vesh.
Premri i pacakfuar gj ka burim emror, por ndryshon prej tij nga kuptimi
dhe nga veorit gramatikore. Si premr ai ka nj kuptim shum t prgjithshm;
kuptimin konkret e ka humbur; ka humbur edhe veorit morfologjike t emrit
(gjinin, numrin, rasn dhe shquarsin e pashquarsin), duke u prdorur vetm
i ngurosur. Ky premr prdoret vetm n fjalit mohore, pyetse dhe n fjalite
e varura kushtore: Fjal tinglluese, por iprgjigjet atij tingllimit t daulles,
q s 'ka gj brenda. A pret gj sot ?... ia tha hapur se do ta prfundonte, n rast
se do t m ndodhte gj mua. N pa gjpr t thn, thuaje shpejt.
Mbi bazn e premrit t pacaktuar gj jan formuar edhe premrat e tjer
t pacaktuar gjsendi, gjkafsh, t cilt jan sinonimik me t dhe shpesh
mund t prdoren n vend t njeri-tjetrit.
Kta e t gjith premrat e tjer t ktij grupi prdoren vetm n funksionin
e kryefjals ose t kundrins s drejt. Me prjashtim t premrave di dhe se,
ata mund t prdoren edhe me parafjal; n kt rast funksionet sintaksore te
tyre jan m t gjera. Kta premra nuk mund t shoqrohen me emra.
Premratasg/, higj, himosgj, mosgj, kurrgj, asgjsendi, asgjkafshe
prjashtojn nj send t pacaktuar: Nuk sqarova asgj dhe as nuk ipyetafare.
U lemruan pr himosgj. Pretendon pa thn kurrgj.
!
PREMRI
253
c)
Premra t pacaktuar q tregojn edhe frymor edhe sende n
yr t pacaktuar. Ktu hyjn premrat: nj, njri, ndonj, ndonjri,
jefar.
Premri i pacaktuar nj nga prejardhja lidhet me numrorin themelor nj,
r ndryshon prej tij, sepse nuk tregon sasi t caktuar, por nj frymor apo send
Jmnyrtpacaktuar.
Zakonisht premri i pacaktuar nj ndiqet nga nj emr me parafjaln nga,
:
o s e
nga nj fjali e varur prcaktore: sht e vrtet, nj nga trajtimet e
fundit fliste pr rrzimin e gjetheve... Ajo sht nj prej luleve t para t
nranvers. Dje takova nj qe' s 'e kisha par ndonj' her m par.
Me kuptim m t kufizuar se nj prdoret premri i pacaktuar ndonj. Ky
oremr tregon nj frymor, send ose dukuri nga nj varg i njjt: Aty s'kishte
ngjar ndonj nga betejat...
Premri nj dhe ndonj jan t pandryshueshm. Kta mund t prdoren si
premra edhe n trajtn njri, ndonjri. N kt rast ata psojn edhe ndryshime
n kuptimin e tyre. Njri tregon vetm nj frymor a send nga dy, ose nga disa
frymor a sende t t njjtit lloj.
N kt kuptim prdoret, kur ndodhet n nj togfjalsh me marrdhnie
pjesore ose kur prdoret n lidhje me premrin "tjetr" ... krkohej me ngulm
q njri nga shokt kryesor t' Qarkorit... te' nisej nj or' e mpar n Pez...
A po vjen... ? -tha njri prej tyre.
Ndonj tregon nj frymor a send nga nj varg i njjt: Lre q nuk shohim
fare, po s 'kemi as nga t dalim, sikur t na ndodh ndonj epapritur.
Premri njri dhe ndonjri kan kategorin gramatikore t gjinis: njri:
njra, ndonjri: ndonjra dhe t rass.
Mashkullore Femrore
E. njri ndonjri njra ndonjra
Gj. i njrit i ndonjrit i njrs i ndonjrs
Dh.Rr. njrit ndonjrit njrs ndonjrs
K. njrin ndonjrin njrn ndonjrn
Kta premra mund t shoqrohen me parafjal.
Premri njfar sht formuar nga premri nj dhe emrifar. Prdoret s
bashJai me nj emr t pashquar n rrjedhore njjs pr t shnuar dika t
Paprcaktuarmir: ...kurajouthadikamemnyrnesajtqet.., atatreguan
"jfar interesi.
) Premra t pacaktuar q tregojn frymor a sende t veuar t nj
S
ru
Pi. Ktu hyjn premrat: do, secili, gjithsecili, gjithkush, kushdo,
cilido.
254
KREU VI
Kta premra tregojn frymor a sende q jan t nj' fare dhe q m
er
ve e ve nga trsia e tyre: do muaj ka protagonistt e tij. Pastaj
u
i^
menjher qetsi sikur t ishin thn t' gjitha dhe tani duhef t mendonte se v-
pr vete. '
N nj kuptim m t prgjithshm kta premra tregojn nj tr
frymorsh, sendesh nga e cila s'prjashtohet asnj element: T tjert
pohuan.secili n mnyrn e tij, pyetjen e vajzs.
Megjithse premrat e ktij grupi afrohen mjaft kuptimisht, ata nuk mund
ta zvendsojn gjithmon njri-tjetrin.
Kuptimi i prgjithshm i disa prej ktyre premrave (secili, kushdo, cilido)
shpesh mund t kufizohet nga nj emr me parafjal (secili) ose edhe nga njp
fjali e varur prcaktore (kushdo, cilido): Tani, m shum se kurr, secilip
re
j
nesh duhet t mendohet mir. Sknderbeu doli n shesh dheftoi n duel cilindo
prej oficerve q rrethonin Sulltan Muratin. Ai kishte pr borxh t 'ia tregonte
cilitdo q vintepr her tpar.
Premri i pacaktuar do s'ka asnj kategori gramatikore dhe prdoret
vetm n bashkvajtje me emra: Ai, me at gjykimin e tij..., gjykim q ia
nnshtronte do gjje tre ..., dota kishteprvluarfare ironin e vet.
Premrat secili, gjithsecili dhe cilido kan kategorin gramatikore t gjinis:
secili: secila, gjithsecili: gjithsecila, cilido: cilado dhe t rass; kurse premrat
kushdo e gjithkush kan vetm kategorin e rass. Gjat lakimit ndryshon vetm
elementi kush dhe cili:
E. secili kushdo
Gj. / secilit i kujtdo
Dh.Rr. secilit kuftdo
K. secilin kdo
d) Ka edhe premra t pacaktuar q tregojn nj frymor a send t njllojt
a t ndryshm nga ai q sht prmendur m par. N kt nngrup prfshihen
premrat tjetr dhe tjetrkush .
Premri i pacaktuar tjetr prdoret me vlera t ndryshme kuptimore.
Prgjithsisht tregon frymor a sende t' t njjtit lloj: Mjepni edhe nj libr
tjetr. Mirpo kodra nisi t 'i nxiste nj tjetr shqis: nuhatfen.
Shpesh prdoret edhe pr t' treguar frymor e sende t ndryshme nga ata
q jan prmendur m par: Kam nj mendim tjetrpr kt shtje.
Kurse premri i pacaktuar tjetrkush tregon vetm nj frymor t ndryshen
1
nga i prmenduri: E di tjetrkush ktpun.
Premri i pacaktuar tjet'r ka kategorin gramatikore t numrit: tjete^
t tjer, kurse n numrin shums ka edhe kategorin e gjinis: t tjere'
tjera.
PREMRI
255
E
tier, t tjera lakohen si mbiemrat e nyjshm n numrin shums.
- einri i pacaktuar tjetrkush ka vetm kategorin e rass; ai lakon vetm
6
i n e
dyt kush.
tjetrkush
i tjetrkujt
D
J
h
. Rr . tjetrkujt
^ tjetrknd
premri tjetr prdoret edhe i emrzuar. N kt rast ai del n t dy trajtat
traitti e pashquar dhe n trajtn e shquar: tjetr: tjetri, tjetra dhe lakohet,
nnrin njjs si nj emr i lakimit t par, prkatsisht t tret; n numrin
1 ms.
s
*
n
J
e mr j
'
e me r
'
l
nyjshm i emrzuar i gjinis mashkullore, prk.
femrore.
Trajta e pashquar
Shums
Mashkullore
E. tjetr
Gj. / tjetri
Dti.Rr. tjetri
K. tjetr
i
Nj;
Mashkullore
E. tjetri
Gj. / tjetrit
Dh.Rr. tjetrit
K- tjetrin
Femrore
tjetr
tjetre
tjetre
tjetr
Trajta e
js
Femrore
tjetra
i tjetrs
tjetrs
tjetrn
Mashkullore
t tjer
i t tjerve
t tjerve
t tjer'
shquar
Mashkullore
t tjert
i t tjerve
t tjerve
t tjert
Femrore
t tjera
i t tjerave
t tjerave
t tjera
Shums
Femrore
t tjerat
i t tjerave
t tjerave
t tjerat
Premri i pacaktuar tjetr, kur shoqrohet me emra qndron zakonisht
Ptapa tij: Pr kt shtje sht thirrur nj shok tjetr.
Por, kur duam ta theksojm, mund t qndroj edhe para: Ajofilloi t'i
sh
h tani shokt me tjetrsy.
dh) Premra t pacaktuar q tregojn frymor ose sende ndrmjet t cilve
os en
marrdhnie t ndrsjella, jan premrat: njri-tjetri, shoku-shoku.
Peremri njri-tjetri prdoret pr t treguar njerz, kafshe, sende e dukuri
(
alu
etit q lidhen ndrmjet tyre, veprojn n mnyr t ndrsjell njri ndaj
1
Ne s 'i tham as natn e mir njri-tjetrit.
Pre
Ve
%
re
mri shoku-shoku prdoret po me ato kuptime si edhe njri-tjetri, por
Pr njerz: / dham besen shoku-shokut.
256 KREU VI
Premri i pacaktuar njri-tjetri ka kategorin gramatikore t gj inj
S
g.
tjetri: njra-tjetra dhe t rass: ^
E. njri-tjetri
Gj. / njri-tjetrit
Dh.Rr. njri-tjetrit
K. njri-tjetrin
Por ai prdoret kryesisht n rasat e zhdrejta, n rasn emrore p
r(
i
vetm pas parafjalve nga e tek.
et
Premri i pacaktuar shoku-shoku ka vetm kategorin gramatikore t ras"
por n rasn gjinore, nuk prdoret; n rasn emrore prdoret vetm me paraflal
nga e tek.
E. ' shoku-shoku
Gj.
Dh.Rr. '.hoku-shokut
K. shoku-shokun
2. Premrat epacaktuar q tregojn sasi tpacaktuarfiymorsh a sendesh
N kt grup hyjn premrat disa, ca, shum, pak, njpal, gjith, gjithfar
etj.
Sipas kuptimit, kta premra mund t ndahen n:
a) Premra t pacaktuar q tregojn sasi t pacaktuar frymorsh a sendesh:
ca, disa, pak, shum, mjaft, aq.
Premrat ca, disa, pak tregojn nj sasi t pacaktuar, por jo t madhe, nj
numr t kufizuar frymorsh a sendesh: Kurjilluan diskutimet, Netka, vurire
se... njri prej tyre... prmendi ca gjra... Ai nuk e luajti pritn, as kur turqit
doln n' sulmin e dyt n disapika t mureve. Ka dit q nfush duken mpak
njerz.
Shum prdoret pr t treguar n mnyr t pacaktuar nj numr t madh
qeniesh, sendesh, dukurish: Prfytyroni nj shtet qka shumnpuns, shume
tagrambledhs, shum ministra ose shutn deputet.
Kurse mjaft tregon n mnyr t pacaktuar nj sasi t mjaftueshme (aq
sa
duhet) t frymorve a sendeve: Biblioteka kishte mjaft libra interesant'e.
Aq e kaq prdoren pran nj emri me kuptimin "shum" ose pr t tregu
31
nj sasi t njohur q m par: Kishin ardhur aq njerz, sa s 'kishe ku te' hidn}
molln. Erdhn aq njerz sa lajmruam.
Aq e kaq dallohen nga njri-tjetri, sepse sendet e shnuara nga njri (M
jan afr folsit n hapsir e n koh, kurse sendet e shnuara nga tjetri w
jan larg folsit. ..
Kta premra t pacaktuar, me prjashtim t premrit disa, s'kan a
s
r
kategori gramatikore.
PREMRl 257
premri disa ka vetm kategorin gramatikore t rass, kur nuk sht n
stikvajtje me emrin.
b3
c disa
Q\ i disave
ph-Rr- disave
disa
b) Premra t pacaktuar q tregojn trsi t pacaktuar frymorsh a sendesh:
J0, tr, mbar.
premrat gjith dhe tr jan t barasvlershm nga kuptimi. Ata tregojn
n
:g shumsi e sasi t sendeve, t frymorve t njjt, q merret si e plot, e
nandar, pa i hequr asnj pjes: Mirpo dalngadal ato u sistemuan dhe u
xindosn n vija t rregullta, duke skicuar kshtu n' mendjen e Abdullait gjith
strukturn e shtetit. Po ne do t 'i kaprcejm t gjitha, se kemi tr popullin...
Premri mbar prgjithsisht ka t njjtin kuptim, por ka nj prdorim m
[lcufizuar. Ky premr prdoret kryesisht para emrave me kuptim prmbledhs:
Ungrit m kmb mbar Shqipria.
Premrat gjith dhe tr prdoren kryesisht t shoqruar me emra dhe, n
kt rast, jan t pandryshueshm. Kur prihen nga nyja, tregojn nj trsi
shteruese dhe nga ana morfologjike dallojn gjinin: / gjith: e gjith; i tr: e
tr; numrin: i gjith: t' gjith; e gjith': t gjitha dhe rasn (n shums):
Mashkullore Femrore
E.K. t gjith t gjitha
Gj. i t gjithve i t gjithave
Dh.Rr. t gjithve t gjithave
Kur shoqrohen me emra, n numrin njjs rasa shprehet me ndryshimin
enyjs.
Shnim. N numrin njjs kta premra prdoren kryesisht vetm
para emrash me kuptim prmbledhs: Pjesn m t' madhe, pothuaj
trpunn e mbaruat. Kshtu, brenda nj muaji Sknderbeu e liroi
tr principatn atrore.
c) Premra t pacaktuar q tregojn lloje t ndryshme: gjithfar,
^farlloj, lloj-lloj, fardo.
. Premrat gjithfar, gjithfarlloj, lloj-lloj prdoren para emrave n rasn
J
e
dhore t pashquar shums dhe tregojn frymor a sende t do lloji, t
ev
e m t ndryshme, t llojeve t shumta: Gjithfarformash. Lloj-Uojudirash
ara
<let kjo qerrata bot.
258 KREU vi
Premri fardo prdoret para emrave n rasn rrjedhore per te sh
nuar
secilin frymor a send pa dallim, pavarsisht nga natyra lloji, tiparet a v
eorit
qka: T prfihihent gjith, n fardo gjendjeje qofshin. Temelajmero
shn
rfardo ore aoft. . ,
Premrat e pacaktuar t ktij nngrupi s'kan asnje kategon gramatrkor
e
.
KREU VII
FOLJA
7. 1. Njohuri t prgji thshme. Foljequhetajopjeseligjrats
q emrton nj veprim
1
si proces dhe q ka kategorit gramatikore t vets,
numrit, mnyrs, kohs dhe diatezs. Foljaprbnbrthamnkryesore t fjalis.
Shumica e foljeve emrtojn veprime, q i kryen a i pson kryefjala, si:
eci, edukohem, msoj, ngjitem, prparoj, prpiqem, punoj, regjistrohem etj.
Nj pjes tjetr foljesh emrtojn gjendjen n t ciln ndodhet kryefjala, si:
jam, gjendem, fle etj., ose ndryshime n gjendjen e kryefjals, si: prtrihem,
plakem, rritem, skuqem, zemrohem, zverdhem etj.
Prve ktyre ka edhe disa folje, si: ul (dik), ngre (dik), rrit (dik),
martoj, edukoj, fiit (n pun) etj., q tregojn se kryefjala e fjalis bn q nj
tjetr t kryej veprimin a t psoj ndryshimin e gjendjes s emrtuar nga
folja. Kto quhen folje faktitive. P.sh.: Ather do tpunoj n ar e do t rrit
djalin. E ula mepahir.
Shumica e foljeve prdoren n fjali me kuptim leksikor t plot. Por ka
edhe disa folje, q, duke u prdorur si mjete gramatikore, e humbasin kuptimin
leksikor ifoljet ndihmse) (shih. 7.2.1). Ka gjithashtu folje, q n togfjalsha
t caktuar prdoren me nj kuptim leksikor t zbehur (foljet gjysmndihmse)
(shih 7.2.2).
Folja dallohet nga pjest e tjera t ligjrats sidomos nprmjet kategorive
gramatikore. Ajo ka disa kategori gramatikore, q nuk i ka asnj pjes tjetr e
1
Termi veprim n' kt krye do t prdoret n nj vshtrim t gjer, duke prt'shir ktu
^ e gjendjen ose ndryshimin n gjendjen e kryefjals.
260
KREUVII
ligjrats (kategorit e diatezs, mnyrs dhe kohs). Edhe kategorit e vet
t numrit te folja ndryshojn nga kategoria e vets te premrat vetor e pron -
dhe nga kategoria e numrit tek emri. Te folja kto dy kategori gramatikore ka
karakter sintaksor, pasi kushtzohen nga veta dhe numri i kryefjals, dhe
rrjedhim, nuk sjellin ndonj ndryshim n kuptimin leksikor t saj, kurse kategor'
e vets te p'remrat vetor e pronor dhe kategoria e numrit tek emri kan"
karakter josintaksor (shih 6.2.1, 6.5.2, 3.3.1).
Ka raste q veprimi shprehet me an t nj lokucioni, d.m.th. me an t ni
rogfjalshi t formuar nga nj folje dhe nga nj fjal tjetr (zakonisht nj emr n'
form tngurosur osenjndajfolje), sip.sh.: bjball, bjpall, bjz, biefli
(ma) ka nda, marr parasysh, marr pjes, marr vesh, ngre krye, ngre lart (=
vlersoj shum), ngre pesh, v re, ve' dhjam, v mish, z bes etj. Secili nga
togfjalshat e ktij tipi, nga pikpamja kuptimore, sht i barasvlershm me ry
fjal dhe ka raste q mund edhe t zvendsohet nga nj folje e veUne, si p.sh.: z
bes = besoj, bj ball = prballoj, v re = v'rej. Edhe nga pikpamja
gramatikore, midis pjesve prbrse t ktyre lokucioneve ka iidhje t
qndrueshme. Kur elementi i dyt i togfjalshit sht nj emr, ky prdoret
kurdoher n nj form t ngurosur. N kto lokucione pson ndryshime vetm
folja, e cila luanm fort nj rol gramatikor (pr t shprehur kategorit gramatikore),
kurse n kuptimin leksikor t lokucionit rolin kryesor e iuan fjala tjetr.
7.2. KLASIFIKfMf I FOLJEVE SIPAS FUNKSIONIT DHE KUPTIMIT
7.2.1.Foljet ndihmse. Folje ndihmse quhen ato q shrbejn pr t
ndrtuar forma analitike t foljes. Si folje ndihmse n gjuhn shqipe shrbejn
foljet kam dhe jam, kur i paravendosen pjesores s foljes themelore, pr t
ndrtuar kshtu forma analitike t s kryers: kam lar, jam lar, t m se t'
kryeres: kisha lar, isha lar' etj. Folja kam shrben si folje ndihmse edhe kur
prdoret pr t ndrtuar formn e s ardhmes t tipit kam pr t lar (shih
7.5.3), ose at t s ardhmes s t shkuars, prkatsisht t kushtores s tasnme,
t tipit kishapr t lar (shih 7.5.3. 7.8.1). Gjithashtu foljayam shrben si
ndihmse edhe kur vendoset para prcjellores s foljes themelore pr t ndrtuaf
format analitike kryesisht t kohs s tashme dhe t s pakryers s mnyres
dftore t tipit jam duke lar, isha duke lar' (shih 7.5.1 si edhe 7.5.2).
Kur prdoren si folje ndihmse, kam dhej'am e humbasin kuptimin ieksikor
dhe kthehen kshtu n fjal shrbyese me funksion thjesht gramatikor. N kete
rast, prve kuptimit gramatikor t kohs dhe t diatezs, me format e tyre
te

FOLJA 2 6 1

r
y
S
hme gramatikore ato shprehin edhe kuptimet gramatikore t vets dhe t
pumrit-
7. 2. 2. Foljet gjysmndi hmse. Disafoljendisatipandrtimesh
rdoren me kuptim leksikor t zbehur, duke e humbur kshtu mvetsin e
jyre si folje t zakonshme. Si rrjedhim, po t merren t shkputura nga togu ku
bjn pjes, ato nuk kan mundsi t kryejn funksionin e kallzuesit. Kto
folje q
une n
gjysmndihmse. Si folje gjysmndihmse do t merren: 1. folja
j;pujoreyam, 2. foljet me vler modale, 3. foljet q prdoren pr t shprehur
pinyrn e veprimit.
T gjitha kto lloje foljesh kan si tipar t prbashkt prdorimin e tyre si
pjes prbrse t nj togu kallzuesor, ku ato nuk luajn rolin kryesor nga
pikpamja kuptimore. Megjithat, midis ktyre foljeve ka ndryshime t
rendsishme, si pr sa u takon ngjyrimeve kuptimore dhe shkalls s zbehjes s
kuptimit leksikor, ashtu edhe pr sa u takon shrbimeve q kryejn.
1. Folja kpujore. Folje kpujore quhet ajo q shrben pr t vn
n lidhje pjesn emrore (emr, mbiemr, premr) t kallzuesit me kryefjaln,
pra q shrben si kpuj. Folje kpujore sht foljay'am, kur shrben si pjes
prbrse e kallzuesit emror. N kt funksion ajo prdoret me nj kuptim
leksikor t zbehur. P.sh.: - Esht shum i ndjeshm -plotsoi infermierja. - M
von ai do t dal nj dit, po s paku tjet i shndosh.
2. Foljet me vl er modal e. Folje me vler modale quhen ato q
shrbejn pr t shprehur modalitet
1
, d.m.th. qndrimin e folsit lidhur me
veprimin e emrtuar nga folja ndjekse. Foljet me vler modale n fjali e
humbasin mvetsin e tyre si folje t zakonshme, dhe, si rrjedhim, po t
merren t shkputura nga togfjalshi ku bjn pjes, nuk kan mundsi t kryejn
funksionin e kallzuesit. Foljet me vler modale prdoren t ndjekura nga nj
folje me kuptim leksikor t plot n mnyrn lidhore ose n disa forma t
pashtjelluara. Ato shrbejn pr ta paraqitur veprimin e shprehur nga folja
ndjekse si t mundshm ose t lejueshm, t detyrueshm ose t domosdoshm.
Si folje me vler modale n gjuhn shqipe prdoren: 1) mund, e ndjekur
n
ga nj folje n mnyrn lidhore; 2) duhet (a lipset), e ndjekur nga nj folje n
Pjesore ose n mnyrn lidhore; 3) do, e ndjekur nga nj folje n pjesore; 4)
kani dhe jam, t ndjekura nga forma e pashtjelluar e tipit/?r t lar.
1
Me termin modalitet kuptohet t shprehurit e qndrimit t folsit ndaj asaj q kumton, n
"hje t ngusht me realitetin objektiv. Ky qndrim i folsit mund t shprehet me mjete t
"tyshme gjuhsore: me an t mnyrave t foljes (shih 7.3.6), me an t foljeve me vler
""dale, me an t pjeszave modale (shih 7.2.2; 11.3.2) etj.
262
KREUVII
Folja gjysmndihmse mund, e cila shpreh kuptimin modal t mundsis
ose t lejimit, ndeshet m fort n nj form t ngurosur pr t gjitha vetat (
e
njjsit e t shumsit), kur prdoret me vlern e kohs s tashme ose t s
pakryers s mnyrs dftore, si edhe kur prdoret me vlern e kohs s ardhrne
ose t kohs s tashme dhe t s pakryers s mnyrs lidhore.
Kur prdoret me vlern e kohs s tashme t mnyrs dftore, folj
a
gjysmndihmse mund ndiqet nga nj folje tjetr n kohn e tashme ose n t
kryern e mnyrs lidhore: p.sh.: Vetm njpend'poetikemundtprshkruaj
meritat e tyre. E kuptoni sa dm t madh mund t kemi? Ata mund te ken
ardhur dhe nuk na kan gjetur.
Kur prdoret me vlern e kohs s ardhme ose t s tashmes s mnyrs
lidhore, forma e ngurosur e foljes gjysmndihmse mund ndiqet nga nj folje
tjetr vetm n t tashmen e lidhores. P.sh.: Kjo pun nuk do t mund t
kryhet, pa u plotsuar m par kushtet e nevojshme. Q t mund t arrihen
kto qllime, sht e nevojshme q...
Por, kur prdoret me vlern e s pakryers s mnyrs dftore, forma e
ngurosur e foljes gjysmndihmse mund ndiqet rregullisht nga nj folje tjetr n
t pakryern ose n m se t kryern e mnyrs Iidhore. P.sh.: Asnjforc nuk
mund [ = nuk kishte mundsi] t ndalte hovin e partizaneve. Lirin mund [=
kishit mundsi] ta kishitfituar me trimrin tuaj edhe me nj tjetr lirimtar.
Kur prdoret me vlern e s pakryers s mnyrs lidhore, forma e ngurosur
e ksaj foljeje gjysmndihmse ndiqet rregullisht nga nj folje tjetr n t
pakryern e mnyrs lidhore. P.sh.: Q t mund t arriheshin ato qllime,
ishte e nevojshme q...
Por, kur prdoret me vlern e s kryers s thjesht ose t kohve t
prbra t s shkuars, folja gjysmendihmse mund zgjedhohet rregullisht sipas
vets e sipas numrit. Kur prdoret n kohn e kryer, ajo ndiqet nga nj folje
tjetr n t tashmen e lidhores. N rastet e tjera ndiqet nga nj folje tjetr n t
pakryerne lidhores. P.sh.: a) Ksajpyetjejenukkam mundurt'igjej endenj
prgjigje t knaqshme; b) Ne mundm t kalonim
1
, megjithse t lodhur e t
kputur. At dit nuk kishte ngrn as drek, sepse ekonomisti nuk kishte mundur
t 'ifurnizonte me ushqim.
Pra, foljagjysmndihmsemundpoprdoret me nj form t ngurosur, sa
her q i gjith togu ku ajo bn pjes, ka vlern e kohs s tashme, t s
ardhmes ose t s pakryers. N kt rast vihet re prirja pr t mnjanuar
prsritjen e t njjtave mbaresa vetore, t cilat shprehen kshtu vetm nj her
1
Prdorime t tipit s'munda t vij duhen mnjanuar.
^
FOLJA
263
f
0
lja themelore, q vjen pas foljes gjysmndihmse t ngurosur mund
1
. Por
j
0
folje gjysmndihmse nuk mund t ngurosej, kur prdorej me vlern e s
fcryers s thjesht ose t kohve t prbra t s shkuars, sepse ather do t
jryshonte kuptimi i fjalis. P.sh. t krahasohen:
a) Ai m tha se s'mund [= s'kishte mundsi] t vinte sot n' shkoll, por
0gjithat erdhi.
b) Ai m tha se s'mundi t vinte sot n shkoll [d.m.th. nuk erdhi].
Shnim. Kur nuk ndiqet nga nj folje tjetr n mnyrn lidhore,
folja mund nuk ka vler modale, por prdoret si nj folje e zakonshme
me kuptim leksikor t plot. P.sh.: Nga koha kur romakt mundn
Teutn dhe zotruan detin, shqiptart u detyruan t mbshteteshin me
shpatulla n male.
Folja gjysmndihmse duhet, e cila shpreh kuptimin modal t detyrimit
ose t domosdos, prdoret kryesisht n kohn e tashme dhe n t pakryern e
mnyrs dftore dhe pothuaj vetm n vetn e tret njjs. Por ajo mund t
prdoret edhe n kohn e ardhme si edhe n t tashmen dhe n t pakryern e
mnyrs habitore. Ajo mund t ndiqet nga mnyra lidhore ose nga pjesorja e,
n' rastin e fundit, mund t prdoret jo vetm n vetn e tret njjs, por edhe n
vetn e tret shums. Kur ndiqet nga e kryera e lidhores, folja duhet shpreh m
fortsupozim. P.sh.: Marrveshja duhet t'embetetmidis nesh. Njriprej t dyve
duhej t thyhej. Ata jan djem t mir dhe duhen ndihmuar. "U dashkej
turbulluar uji, q t kullohej mir", - thot populli. - Epo duhetfilluar! - tha
ai pa lvizur. Gjer n xhade duhej ecur nj or. Duhet t kem qen ather nja
SJasht-shtatmbdhjet vje.
Shnim. Kur nuk ndiqet pandrmjetshm nga nj folje tjetr n
mnyrn lidhore ose n pjesore, por nga nj emr a premr q
shrben si kryefjal e saj, folja duhet nuk ka vler modale, por prdoret
si nj folje me kuptim leksikor t plot. Si e till ajo mund t prdoret
jo vetm n vetn e tret njjs, por edhe n vetat e tjera. p.sh.: Pr
kt duhet pun. Tashti m duheshin ca mjete pune. A duhem m
un ktu ?
Por nuk mungojn raste q kjo folje gjysmndihmse sht prdorur edhe e zgjedhueshme.
Jafton t prmendet ktu vargu i Naimit: T mundnjam tfluturonjam dhe t kishnjam krah
264 KREU VII
Folja me vler modale do, e cila shpreh kuptimin modal t detvr'
prdoret vetm n kohn e tashme, n vetn e tret njjs e ndjekur nga ni
e
<. "'
e foljes themelore. Kjo folje me vler modale, q sht m fort e gj
U
h.
e
- ^
folur, haset edhe n shqipen letrare: Vrulli i tyre vetm do drejtuar, do mbrth ^
n vendin e duhur e ather' ai do t bj udira.
r
Me vler modale n gjuhn shqipe prdoren edhe foljet jam e kam, t
C
i]
t ndjekura nga forma e pashtjelluar e tipit pr t lar, shprehin gjithashr
kuptimin modal t detyrimit, por n nj form m t zbutur se foljet duhet dh
do. P. sh.: a) Pokjos 'duhet t na bj net mbyllim gojn edhe kur s 'sht n -
f mbyllur. Mnyra me t tiln u fitua beteja e Narts, sht pr t vn' re
se..., b) Aipshertiusikurtkishteprparanjpunprtbr.
Shnime. 1. Me kuptimin modal t detyrimit, n nj form edhe
m t zbutur, prdoren edhe foljet bhem dhe mbetet (kjo e fundit
vetm n vetn e tret njjs), kur ndiqet nga forma e pashtjelluar e
tipit pr t lar. P.sh.: Kur u bn niprit pr t'u martuar, gjyshi
mori trastn e mori shkopin dhe u nis pr udh'. Kur menduan se u
fcishin mbetur edhe gjasht t' tjer pr t dgjuar, njerzit s'u
prmbajtn dot m.
2. Pr kuptimin modal t foljeve pavetore t tipit s '(m) shkohet
shih 7.3.3.
3. Foljet q shprehin mnyrn e veprimit. Disa folje n togfjalsha te
caktuar prdoren pr t shprehur fillimin, vazhdimin, rritjen progresive ose
mbarimin e veprimit t emrtuar nga fjala ndjekse. Foljet q shprehin mnyrn
e shtjellimit t nj veprimi, e humbasin mvetsin si gjymtyr fjalie.
a) Pr t shenjuar fillimin e nj veprimi, prve foljeve ./ftfq/ e nis,
prdoren edhe folje z, bj, marr, vihem etj. t ndjekura nga lidhorja
2
e foljes
themelore t togfjalshit kallzuesor prkatcs. P.sh.: Hna e bukur q sapo
filloi t dilte, shklqeu n' zallin e Prroit t' That. E mori djalin pran,'
mbshteti kokn n gjunjt e vet dhe nisi t 'i lmonteflokt. Prandaj, kurfiu
01
t lidhte plagn, zuri ta padiste nj ze' nga brenda. Bri t ikte nga dera, p
atje ishte gardh me njerz. Simoni u uaprnjher, si i trembur, nga kamS
a
' Mnyr veprimi, ktu sht prdorur n kuptimin e termit gjermanisht Aksionsart-
2
N gjuhn e l'olur popullore, n disa raste edhe n gjuhn e shkruar, folja z nw
n
ndiqet edhe nga nj folje n mnyren dftore, e bashkrenditur me an t lidhzs e ose dhe-
akoma qeshja me t madhe, e kur thash se "mainan e kam n Elbasan ", zun' njerzit e
ve'shtronin me dhemshuri.
FOLJA
265
fliori t dilte, por at ast iu kujtua zakoni dhe tha me gjysm zri. Pa
hur koh, ai u vu t ndiqte armikun q trhiqej drejt gryks s Slatins n
0
tfbu-
4aW
Ballkan.
ivifi
b) Pr t shenjuar vazhdimin e nj veprimi, prdoren kryesisht foljet vazhdoj
t ndjekura nga nj folje n mnyrn lidhore. P.sh.: Bile u rrzua nj
u
rrokullis npr bar, por prap vazhdoi t vraponte, deri sa u zhduk
"i''ll n korije. Ai ishte ulur kmbkryq dhe nuk po vinte re q djali vijonte t
'rfntengjunj.
c
) Pr t shprehur rritjen progresive t nj veprimi, prdoret folja vij
h-yesisht n vetn e tret njjs ose shums), e ndjekur nga nj folje n
n
s
r
cjellore; kur prihet nga lidhza sa, ajo ndiqet nga nj folje e bashkrenditur
^t . Psh.: la vuri edhe nj her dorn n ball e tha se temperatura vinte
kkern. Buima sa vinte e zgjerohejdheprrenjt n t' dy ant exhades
oshtinin.
) Pr t shprehur mbarimin e nj veprimi, n gjuhn shqipe prdoret edhe
(ogfjalshi i tipit mbarova sfoluri. N kt tip togfjalshi si gjymtyr e par
prdoret kryesisht folja mbaroj ose pushoj, e ndjekur nga forma e ngurosur e
rrjedhores s nj emri prejfoljor asnjans n trajt t pashquar. N kuptimin e
prgjithshm t togfjalshave t ktij tipi rolin kryesor e luan gjymtyra e dyt
femri prejfoljor asnjans), kurse gjymtyra e par shrben pr t shprehur vetm
mbarimin e veprimit t emrtuar nga gjymtyra e dyt. P.sh.: ProfesorLlazari, q
ikishte zakon t shtonte domosdo dika, kur mbaronte sfoluri ndonj tjetr,
shtoi. Gjith at dit njerzit, nukpushuan s mbledhuri gjithfar materialesh.
ZefMoisiu kishte mbaruar s referuari shkurt mbi situatn politike t brendshme
i tjashtme. Kur mbaroi Ndoni s rrfyeri ato q ngjan me rosat n grur, Leksi
'Jiri kokn me duar. Vjen nj dit q ne pushtojm s ekzistuarf.
7. 2. 3. Folj.et kal i mtare dhe j okal i mtare. Sipas mundsis
sepamundsis pr t marr nj kundrin t drejt n fjali, foljet ndahen n dy
rupe t mdha: kalimtare (transitive) dhe jokalimtare (intransitive).
Quhen kalimtare ato folje, t cilat emrtojn veprime, q nuk mbeten tek
a
' <} i kryen, por shkojn e bien mbi nj person a send tjetr, q n fjali
%>rehet me an t nj emri, premri a do fjale tjetr t emrzuar n rasn
^Hzore pa parafjal. Folje kalimtare, pra, quhen ato q kan mundsi t
"arrin kundrina t drejta. T tilla jan foljet dua, hap, k'rkoj, marr, mbyll,
"deroj, prshndet, qep etj. P. sh.: Plaku nuk donte t kujtonte asgj, por kujtimet
vinin vrdall si shtllunga tymi dhe ai nuk i dbonte dot nga mendja. Afrdita,
Pr veorit morfologjike dhe sintaksore t forms s tipit sfoluri shih 3.2.5.
266 KREUVII
pasi mbaroi letrn, hodhi vshtrimin jasht nga dritarja dhe syt i ran
kodrn, ku ngrihej shkolla e re. Bnte sikur shihte shkolln, po n t
1 e
m
e
mendonte problemin e madh t' krijimit tfamiljes e kujtoi me nderim *'
bindjefjalt e Gjonit.
Jokalimtare quhen ato folje, t cilat emrtojn veprime q mbeten
ai q i kryen. Ato mund t tregojn gjendje, lvizje etj. T tilla jan- fi
dremit, rri, dal, eci, hyj, shkoj, vrapoj etj. P.sh.: N qepalla u rndont
gjumi e megjithat nuk flinin; nuk flinin e nuk bisedonin, po rrinin r
shtrir rrz dy mureve t kasolles, q binte er kasht e bar t that. Ng
t kish ardhur ky emer i ri ?
Nj vend t ndrmjetm zn ato folje, t cilat emrtojn veprime, q
nuk mbeten tek ai q i kryen, por personi a sendi, mbi t cilin bien, n fjali
shprehet me an t nj emri, premri a do fjale tjetr t emrzuar n rasn
dhanore pa parafjal, pra me an t nj kundrine t zhdrejt (pa parafjal)
Kto mund t kategorizohen sifolje kalimtare t zhdrejta. T tilla jan foljet
si: (i) bie, (i) hipi, (i)flas (= e qortoj), (i) thrras, (i) besojetj. P.sh.: Korieri
u prkul me nderim dhe i hipi prsri kalit. Ai i ra daulles nj cop her.
Nuk ka nj kufi t prer midis foljeve kalimtare dhe foljeve jokalimtare.
Prkatsia e nj foljeje n grupin e kalimtareve ose t jokalimtareve varet
nga kuptimi i saj leksikor n kontekstin ku sht prdorur. Duke qen se
shum folje kan m shum se nj kuptim, qllon shpesh q e njjta folje
prdoret her si jokalimtare, her si kalimtare, gjithnj sipas kuptimit t saj
leksikor n kt ose at kontekst. P.sh.: Rrinte gjithmon shtrir e atje
qante dhe e qanim. Pran tij shkoi e ndenji edhe Flamuri. Shkoi dhe nj
her pllmbn mbi fytyr e sikur u qetsua. M merret fryma, m ndalet
zemra, mundohem t kapem pas ajrit, thrres. Po m kot! Zaharia thirri te'
vett, por s'pati nevoj t'i thrriste, se t' gjith iu gjendn aty. Pse s'fle
ngapak tani n vap? Eh, more djem, ruhuni, bre, nga ata q fshihen n
hendek e n driza, mos eflini, bre, mendjen!
Shnime. 1. N rast se nj folje sht prdorur me nj kuptim
q e lejon t marr nj kundrin t drejt, ajo do t merret si
kalimtare, edhe sikur n kontekstin e dhn t mos jet e shoqruar
me nj kundrin t till. N raste t tilla vmendja prqndrohet
mbi vet veprimin dhe jo njherazi edhe mbi kundrinn e drejte-
P.sh.: Pa ngrn e papir IS'mbetemi, moj Mir. Shih e shkruaj-
2. Foljapsof sa her q prdoret e shoqruar me nj kundrine
t drejt, do t merret gramatikisht si kalimtare, megjith
se
kuptimisht nuk sht e till: - Nuk duhet t ankohemi - tha ShpresQ-
f.|' FOLJA 2 6 7
i l - Mund ta psonin edhe me' keq. Pas vdekjes s tij un kisha shum
ll frik se mund tpsonim ndonj' gj.
| | 3. Disa folje jokalimtare, si jetoj, fle e ndonj tjetr, prdoren
i\ nganjher t ndjekura nga nj kundrin e drejt, e shprehur me
[ an t nj emri prej s njjts rrnj, ose q ka lidhje kuptimore me
' foljen prkatse: Q' t gjitha kishinjetuarjetn e tyre, kishin ardhur
nga kontinente e shtete t ndryshme dheja tashti po preheshin e po
ruheshin t sistemuara e t regjistruara nga dora e nj mjeshtri...
N dhomn e madhe t hanit dengjet e mbshtetura kurriz m kurriz
i: dukeshin sikur po flinin edhe ato gjumin e rnd t nats.
l\
7.3. KATEGORIT GRAMATIKORE T FOLJES
7 . 3 . 1 . Ka t e g o r i a g r a ma t i k o r e e v e t s . Kategoria
ramatikore e vets te folja shpreh lidhjen midis folsit dhe kryefjals (s
Iprehur ose t nnkuptueshme) t fjalis. Folja ka tri veta.
Ajo vihet n vetn e par njjs, prkatsisht shums, ather kur
ryefjala e fjalis prfaqson vet folsin, prkatsisht nj grup personash
ubn pjes edhe folsi. Kur kryefjala e fjalis prfaqson bashkbiseduesin,
rkatsisht nj grup personash ku bn pjes edhe bashkbiseduesi, ather
4ja vihet n vetn e dyt njjs, prkatsisht shums. Dhe, kur kryefjala e
jalis prfaqson nj a disa persona a sende, q s'marrin pjes n
ashkbisedim, ather folja vihet n vetn e tret njjs, prkatsisht
liums. P.sh.: - Un ather do t'jem m i qet - qeshi Memoja. - Ti ikn,
ektfiehet ai - tha ajo pa prmendur emrin. - Posa shkela kmbn ktu,
'isa dgjuat emrin tim, rendt t gjith prpara kush e kush m shpejt,
kur t ishin ngritur nga varret etrit, vllezrit, bijt tuaj...
Veta e dyt njjs prdoret edhe me kuptim vetor t prgjithsuar: Po
mbolle, s 'korr. Puno sot, t shlodhesh mot.
Edhe veta e tret shums mund t prdoret me nj kuptim vetor t
a
Prcaktuar. P.sh.: Thon u shtri e thon u vra, po ti s'vdiqe, or Baba'.
Kategoria gramatikore e vets shprehet me an mbaresash t posame,
ler
t cilat do t bhet fjal n paragraft e zgjedhimit t foljeve.
Shumica e foljeve prdoren n t tri vetat. Por ka edhe nj numr jo t
Sl asosh q prdoren vetm n vetn e tret. Ndr kto duhen dalluar dy
-^Pe: a) Folje q mund t ken nj kryefjal t shprehur, ose t nnkuptueshme;
q nuk kan kryefjal t shprehur, as t nnkuptueshme. T parat quhen
'Je njvetore; kurse t dytat quhen foljepavetore.
268 KREU VII
7. 3. 2. Foljet njvetore. Ttillajan:
1. Foljet q emrtojn veprime karakteristike pr kafsht dhe q, si n'
prdoren vetm n vetn e tret. T tilla jan, p.sh.: hingllin (kali), h
u
^
(ujku a qeni), kakaris (pula), mjaullin (macja), pllet (gomari); "
2. foljet q tregojn dukuri atmosferike ose natyrore, si bie (shi
ti].),fryn (er, tufanetj.), bleron (ara, livadhietj.), gjelbron (barietj.) I ,'
(grykaetj.); ' '
c
3. foljet e tipit (s'm) besohet, (m) bhet, duket, (s'm) kujtohet, nd w
(m) plqen, qllon, rastis, kur ndiqen nga nj fjali e varur kryefjalore- /<'.
qlluar q ish ngritur edhe nga dasma, kurse sot s'po luante nga
Ven
"
Nganjher ndodh q njerzit t njihen aty pr aty e t lidhen me njri-tj
etr
- Tashtijam si n ndrr, s 'm besohet qpo shtit me ty epoflas. Pa dale
dale! M'u duk sepash nj cep gune, m 'u duk se nga driza krceu dika e ze^
4. disa folje kalimtare, si: di, lejoj, ndaloj, them etj., t prdorura i
form joveprore. Kto folje prdoren si njvetore ather kur folsi nuk sh
n gjendje ose nuk dshiron ta prcaktoj at q e kryen veprimin e shprefr
prej tyre. P.sh.: Dihet qpengesa epapritur sht gjithmon m e keqja. Flii,
se ato do t'i nxjerrin jasht prdorimit armt e tjera. Ather merret me mei
se kjo do t jet m tepr nj kacavjerrje e mundimshme sesa nj fluturin
rrufeshm. Nuk kuptohej nese ata sprapseshin apo prgatiteshin t sulmoni
Parashikohet q sulmet e tyre t ardhshme tjen akoma m t egra dhe m'e
dshpruara;
5. edhe foljetyam, vij, shkoj, dalet). nshprehjettillasi: (s') shtmir.
(s') sht keq, (s') sht e arsyeshme, (s ')sht e udhs etj.; (s ')m vjen mbari.
(s ')m vjen mir (keq), (s ')m shkoi ndr mend, m doli nga mendja etj., prdoren
vetm n vetn e tret njjs. P.sh.: Pastaj ktheu mendje dhe instinktivisht t
ndjeu se ish e udhs ta merrte me t mir. - M vjen keq t ta them. Dhe ne
prgjithsi atij nuk i erdhi mir qe' u ngjitn n mes t fshatit. Atyre nuk u
shkonte kurr ndr mend se ky do t ishte shoku i tyre dhe do t qeshte e do tt
bnte potere si ata.
7. 3. 3. Foljet pavetore. Ttillajan:
1. Disa fo]je ose shprehje foljore q emrtojn dukuri atmosferike.
vettin, bubullin, veson, bnftoht, bnfreskt, bnngroht etj.;
2. foljet me vler modale duhet dhe do (shih 7.2.2);
3. folja kam, n vetn e tret njjs, kur prdoret me kuptimin e W
ndodhet (a ndodhen), ekziston (a ekzistojn). P.sh.: Kaes 'kafshatra mekro.
po kroje si ato t Voskopoj's s 'gjen gjkundi. S'ka mish pa kock.
4. disa folje jokalimtare n form joveprore t shoqruara ose jo ntf
pjesz mohimi, si: s'shkohet, s'rrihet, s'lyhet, s'rrohet, s'flitet etj. Kto
FOLJA
269
r e
mund t prdoren edhe pa pjeszn e mohimit, sidomos n fjali pyetse.
(*
ve
oa
vetore t ktij tipi jo vetm q emrtojn veprime n mnyr t
'th
suar
> P
a v e t e t e ca
kt uar, por shprehin edhe ngjyrimin modal t
^ dsise, ndonjher at t detyrimit. Kshtu, Ktej s'kalohet sht e
$
v
j
er
shme me fjalin Ktej s'mund (as'duhet) tkaloj njeri. P.sh.: Edhe
^^jjibjetohet. Kshtu (s') ecet prpara.
"" por, ku
r
foljet pavetore t ktij tipi shoqrohen me nj trajt t shkurtr
^jash vetor n rasn dhanore, q shrben per t prcaktuar personin t
* :
re
ferohet veprimi i emrtuar n mnyr t pacaktuar, kto folje pavetore
\ rehin, sipas rrethanave, ngjyrimet modale t mundsis ose t dshirs a t
"disponimi t brendshm" t vets s prfaqsuar nga trajta e shkurtr e
ireinrit vetor. P.sh.: Mirpomuas'miket, kemishkuarnjjet t trktu,
fnsuam. Nga miniera kishte ikur, kurse nfshat e ndjente se nuk i vihej.
sustemit e msuesit uflihej. N kalibe nuk i rrihej vetm dhe bariste me duar
gxhepat e kapots s gjat. Atij at dit' nuk ipunohej. Kamarierit nuk iu
iurua tn dhe erdhi bashk me ndihmsin efilloi t mblidhte pjatat dhe gotat
Shnim. N shprehjen frazeologjike s 'i bihet murit me kok,
folja pavetore e shpreh veprimin n mnyr t pacaktuar: Na thoshit
se nuk i bihet murit me kok, por ne i ram dhe muri zuri t
lkundej.
7.3.4. Kategori a gramati kore e numri t. Si u vu n dukje
edhe n 7.1 kategoria gramatikore e numrit te folja ka karakter thjesht sintaksor,
sepse kushtzohet nga numri i kryefjals s shprehur ose t nnkuptueshme.
Kategoria gramatikore e numrit te folja, ashtu si te mbiemri (pr kt shih
411), nuk sjell ndonj ndryshim n kuptimin leksikor t saj. Nj folje e prdorur
ne
numrin shums nuk emrton shum veprime, por nj veprim q e kryejn
shum njerz.
Kur kryefjala sht nj emr prmbledhs (pr kt shih 3.1.2), folja
iiund t prdoret edhe n vetn e tret shums, n rast se synohet t vihet n
u
K)e shumsia e atyre q e kryejn veprimin e shprehur prej saj: Uudit gjith
to-Botathonashtu, sekaninat. -E'inatdotkenbota?-pyetiHakiu.
'^un'inatkan?
Kur veprimi i emrtuar nga folja nuk e ka t prcaktuar vepruesin, ather
Prdoret zakonisht n njjs, n vetn e tret si folje njvetore ose pavetore
(shih
7.3.2, 7.3.3), ose n vetn e dyt njjs si folje me kuptim vetor t
270
KREUVII
prgjithsuar ose n vetn e tret shums si folje me kuptim vetor t paprcau,
(shih 7.3.1). ^ t
Kategoria gramatikore e numrit shprehet me po ato mbaresa, nnp
t cilave shprehet edhe veta e foljes.
Je|
7. 3. 5. Kategori a gramati kore e di atezs. DiatezasiY
kategori gramatikore, nprmjet s cils shprehet lidhja midis vepri
m
-
J

emrtuar nga folja dhe kryefjals (s shprehur ose t nnkuptueshme) t fj
a
r .
e
Lidhjet midis veprimit dhe kryefjals s fjalis morfologjikisht shprehen me A
pal forma, q i kundrvihen njra-tjetrs dhe q do t quhen forma vep
r
dhe joveprore t foljes (khs. hap - hap-em, hapa - u hapa, kam hapur - /
0
hapur).
Kategorin e diatezs e kan ato folje q kan mundsi t prdoren si n
formn veprore ashtu edhe n formn joveprore me kundrvniet kuptimore
prkatse. Pra, kt kategori gramatikore (n kuptimin e ngusht t terrnit) e
kan vetm ato folje kalimtare q prdoren n kundrvniet formale veprore
joveprore me kundrvniet kuptimore prkatse. Por ndonjher kjo kategon
merret n nj kuptim m t gjer, duke prfshir edhe foljet jokalimtare. Ne
kt rast kundrvnia formale veprore.foveprore vshtrohet jo brenda paradigms
s t njjts folje, por brenda tr klass s foljeve. N kt vepr kategori;
gramatikore e diatezs sht marr n kuptimin e ngusht, q u vu n dukjt
kru m sipr. Pr ato Mje jokalimtare q mund t prdoren edhe n foimr.
joveprore (vetm n vetn e tret njjs) shih 7.3.3.
Duke u mbshtetur n llojet e ndryshme t lidhjeve midis veprimit t
emrtuar nga folja dhe kryefjals s fjalis, si edhe n kundrvnien e formave
prkatse (veprore - joveprore), n gjuhn shqipe dallohen katr diateza, qe
jan: 1. diateza veprore; 2. diateza psore; 3. diateza vetvetore; 4. dialeza
mesore.
Folja sht' n' diatezn veprore ather kur ka form veprore dhe emrton
nj veprim q e kryen vet kryefjala (n kt rast kryefjala sht vet vepruesi)
P.sh.: Mbyllaportn dhe ngjita shkallt me vrap. Uulapran dritares, hapo
librin dhe fillova t lexoj. Lexoja shum ngadal dhe nuk kuptoja pothuc
asgj.
Folja sht n diatezn psore ather kur ka form joveprore dhe emrto
nj veprim q e pson kryefjala e fjalis. Vepruesi rnund t jet i shprehi"
gjuhsisht ose jo. Prandaj n kt diatez do t prfshihen t gjitha ato rastel*
folja n formn joveprore emrton nj veprim q nuk e kryen kryefjala e fjal
lS
P.sh.: Sulltan Mehmeti II, pas betejs s' Pollogut, dukepar' q nuk e thp
]
'
dot Sknderbeun meforcn e armve, nisi tprdorte t tjera mjete dhe shp
e
thoshte qe' Sknderbeu do t mundejprej shokve, t cilt e bnin t'pamundsM
A
FOLJA 271^
t
ne
j'n dhe u thyen. Ca u vran, ca shptuan. Prappo t kalojn ktej, do
^tfgjenedotthyhen.
11
Folja sht n diatezn vetvetore ather kur ka form joveprore dhe
grton nj veprim q kryefjala e fjalis e kryen dhe e pson njkohsisht. Kur
0
vefiala
e
Q
a u s e
prfaqson nj vet (a disa veta) q vepron (a veprojn) mbi
ren e
v e t
' ather folja sht n diatezn vetvetore t mirfillt. T tilla jan
ljet krihem, lahem, mburrem, vishem, zhvishem etj. P.sh.: Kurr s'mund ta
oatrroja at me ndonj tjetr, sado q t gjith ishin veshur njsoj, me
kotrunoshe dhe izme.
Por, kur kryefjala prfaqson dy a m shum persona q veprojn n
mnyr' t ndrsjell mbi njri-tjetrin, ather folja sht n diatezn vetvetore
t ndrsjell (reciproke). T tilla jan foljet: fejohem, hahem (me dik),
kapem (me dik), martohem, prqafohem, prshndetem (me dik), piqem,
takohem, zihem (me dik) etj. P.sh.: Ai e ndjente q ish prishur keq me
Uetnon e me t tjert. - Edhe ti, Genci, zihesh me shokt ndonjher, - tha
Demka.
Folja sht n diatezn mesore ather kur ka form joveprore dhe emrton
nje veprim q e kryen vet kryefjala. Pr nga kuptimi foljet e diatezs mesore jan
t afrta me foljet jokalimtare. N grupin e foljeve t diatezs mesore prfshihen:
a) Disa folje q emrtojn lvizje, si: hidhem, kapem, kthehem, mbahem,
mbshtetem, ngrihem, nisem, prdridhem, perpiqem, rrotullohem, sulem,
vrsulem, vrtitem etj. P.sh.: Kur erdhi lajmi n' Lesh, kryetrimi, i smur n
shtrat t vdekjes, u prpoq t ngrihej e t kapte armt dhe dha urdhr t 'i
galitnin kalin. Dhe duhej t nisej sa m shpejt. M'u qep ky e s'm ndahet,
mendoi Memoja;
b) disa folje q emrtojn veprime psikike-fiziologjike, si: dshprohem,
gzohem, hidhrohem, krenohem, mendohem, mrzitem, pendohem,
pezmatohem, pikllohem, kollem etj. P. sh.: Ai nuk mrzUej duke dgjuar ngjarje
"ga jeta e njeriut t derdhur n bronx. - Me qaraman nuk bhet lufta! - u
zemrua Memoja me t vllan;
c) disa folje q emrtojn ndryshime n gjendjen fizike, fiziologjike,
Psikologjike t kryefjals si: bhem (i ditur etj.), dobsohem, egrsohet (deti
*)>fishkem, nxihem, prtrihem, plakem, qetsohem, rritem, tkurrem, skuqem,
Vren
Jtem etj. P.sh: Memoja e kishte kuptuar q tipi i Rrapos nfillim nxehet e
"tund t flas fjalt pakontrolluara, por pastaj qetsohet e zbutet. Utkurr, u
"tolodh kruspull dhe zgjati duart drejt plagve pr t ndaluar gjakun.
Shnime. 1. Shumica e foljeve t diatezs mesore jan t tilla,
q kan edhe format veprore prgjegjse, si p.sh. hidhem (hedh),
i
272 KREUVII
kapem (kap), mbahem (mbaj), skuqem (skuq), zverdhem (V
v

Disa nga kto ifte foljesh n diatezn mesore prdoren me ni \ ^
pak a shum t ndryshm nga ai i forms veprore prgjegjs ^
^erdj
t krahasohen/pry'e/c -prpiqem, sjell - sillem, skuq - skuqem'
%
^
- zverdhem etj.
Por ka edhe folje t diatezs mesore q nuk kan f
prgjegjse t diatezs veprore. T tiila jan: besatohem, der ^
drithtohem, dukem, kacavarem, kacavirrem, kollem, koin **
krenohem, kujdesem, mrdhezem, mrehem, motohem, mrekullnh
muget, muzget, mykem, pendohem, prfytem, prgjioj
prkujdesem, prleshem, prvesem, prvesohem, sulem, vrsui
zotohem etj.
2. Ka disa folje q n diatezn mesore prdoren me nj kupti
t njjt ose t afrt me formn prgjegjse t diatezs veprore k'
kjo ka vshtrim jokalimtar. P.sh.: t krahasohen: Ndjente se po
lintefuqia, sepo i afrohej vdekja dhe nuk donte tjepej. Po afronit
koha e draprit tpar dhe e shtegtimit t bagtive. Memoja u mendm
E zuripr krahu komandantin Rrapo e i tha: - T' dgjojm Zarikun
- Nuk mendon keq - tha Rrapoja...
Pr ndrtimin e formave joveprore do t bhet fjal n 7.12.
7. 3. 6. Kategori a gramati kore e mnyrs . Neprmjei
kategoris gramatikore t mnyrs shprehet lidhja midis veprimit t emrtuar
nga folja dhe realitetit objektiv. Pra, me an t kategoris gramatikore t mnyrs
folsi shpreh qndrhnin e tij ndaj veprimit t emrtuar nga folja, duke e paraqto'
at si t vrtet, t mundshm, t dshirueshm etj.
Kategoria gramatikore e mnyrs sht mjeti kryesor pr t shprehur
modalitetin (shih 7.2.2, shn. 1). Kt kategori gramatikore e kan vetrn
format e shtjelluara t foljes, d.m.th. vetm ato forma foljore q ndryshoj^
sipas vets e sipas numrit. Format e pashtjelluara (pjesorja, prcjellorjae'J'
nuk e kan kt kategori.
Sipas kuptimeve modale dhe formave gramatikore prkatse, n g)
u
shqipe dallohen gjasht mnyra t foljes: dftore, habitore, lidhore, kush
t0
A
FOLJA 273

0
re dhe urdhrore
1
. Sipas kuptimeve modale themelore q shprehin, t
$ lcto mnyra t foljes mund t ndahen n tri grupe:
S)
1
^g grupin e par hyjn mnyra dftore dhe habitorja, q shprehin kryesisht
jitetin e vrtetsis. Por me an t habitores folsi shpreh edhe ndjenjn e
^ Ne gmP
m e
^y
te
hyJ
ne
mnyra lidhore dhe kushtorja, q shprehin kryesisht
dalitetin e mundsis.
pshirorja dhe urdhrorja, q futen n grupin e tret, shrbejn pr t
.
ore
hur kryesisht modalitetin e dshirs, e para n form urimi ose mallkimi
. e dyta n form urdhri a krkese.
Dy mnyrat e grupit t tret kan njfar afrie me ato t grupit t dyt,
seps
e edhe nprmjet dshirores dhe urdhrores shprehen veprime, kryerja e t
olave n t ardhmen objektivisht nuk sht e sigurt, por vetm e mundshme.
Prandaj, mnyrat dftore dhe habitore, q shprehin modalitetin e vrtetsis, u
kundrvihen t katr mnyrave t tjera. Por mnyra dftore i kundrvihet edhe
habitores, sepse kjo e fundit prdoret m fort pr t shprehur habin, mospajtimin
etj. t folsit sesa pr t pohuar kryerjen e nj veprimi.
Si do t vihet n dukje n paragraft prkats, disa forma foljore t nj
mnyre t dhn, n disa raste, prdoren me kuptime modale dytsore, q
largohen mjaft nga kuptimet modale themelore t tyre.
Pr format gramatikore t mnyrave t foljes do t bhet fjal n paragraft
prkats.
7.3.7. Kategoria gramatikore e kohs. Nprmjet kategoris
gramatikore tkohs shprehet lidhja midis kohs kur kryhet veprimi i emrtuar
nga folja dhe nj asti t caktuar, q merret si baz pr marrdhniet kohore.
Sibaz pr marrdhniet kohore n gjuhn e folur merret asti i ligjrimit,
tarse n gjuhn e shkruar merret ose asti kur shkruajm, ose nj ast tjetr
iprfytyruar
2
.
do veprim, q kryhet n nj koh, q prfshin edhe astin e ligjrimit,
shprehet me an t kohs s tashme t foljes. Veprimet e kryera para astit t
'SJrimit shprehen me an t kohs s shkuar. Kurse nj veprim q pritet t
^5% pas astit t ligjrimit, shprehet me an t kohs s ardhme. Koht
e
nielore t foljes, pra, jan tri: e tashmja, e shkuara dhe e ardhmja.
i, Aty-ktu prdoret edhe e ashtuquajtura lidhore-habitore, e cila pr nga modaliteti anon
"dhorja (shih 7.7.2 dhe 7.15.3).
v
et
r t
mos e ngarkuar tekstin pa nevoj, si baz pr marrdhniet kohore do t prmendet
asti i ligjrimit.
274
KREUVIl
Kategorin gramatikore t kohs e kan kryesisht mnyrat dftore, hak
lidhore, kushtore dhe dshirore, t cilat kan forma gramatikore t ndrv ,
0re
q nga pikpamja kohore i kundrvihen njra-tjetrs. Kshtu, mnyra rj"ft
C
ka forma gramatikore t ndryshme pr tri koht fhemelore t foljes. Habjt ^
iidhorja, kushtorja dhe dshirorja kan forma gramatikore t ndryshm ^'
kohn e tashme dhe t shkuarn. Pr sa u takon formave t pashtjellu
a
foljes, kuptimi kohor tek ato sht i kushtzuar nga kuptimi kohor i folj
es Q

e
plotsojn (prkt shih 7.19, 7.20.2, 7.20.3, 7.21.2, 7.21.3).
ato
Gjuha shqipe sht e pasur n forma gramatikore foljore, nprrniet
cilave shprehen jo vetm kuptime kohore, por (n disa raste) edhe ngjyrim
aspektore t' ndryshme'. Nj gj e tiil bie n sy sidomos te koha e shfojar
mnyrs dftore, e cila ka kto pes nnndarje kryesore: tpakryern, tkmr
e thjesht, t kryern, m se t kryern edhe t kryern e tejshkuar. Disa nea
kto (e kryera me m se t kryern dhe t kryern e tejshkuar) dallohen midis
tyrepr ngangjyrimetkohore(shih 7.13.3). Pordallimet midis spakryers
s kryers s thjesht dhe s kryers kan m fort karakter aspektor. E pakryera
zakonisht e paraqit veprimin n zhvillim e sipr n nj ast t caktuar t s
shkuars, e kryera e thjesht zakonisht e paraqit at t prfunduar n nj ast t
caktuar t s shkuars, ndrsa e kryera tregon nj veprim t prfunduar, q nuk
i ka kputur lidhjet me astin e ligjrimit. P.sh.: Kamioni e lapas brryline
rrugs dhe u ndal atje ku kodra shtrinte gjunjt e saj n lugin. Tpart zbritn
shoferi dhe nj grua me njfmij nja shtat a tetvjear. Gjasht burra qndronin
ende n karroceri dheflitnin me njri-tjetrin me z' t' lart. - A i keni mbushm
pushkt? - Plot i kemi.
Si do t shtjellohet n paragraft prkats, n kohn e tashme dhe n t
pakryern e mnyrs dftore, ku folja perdoret pr t emrtuar nj veprim/
caktuar n zhvillim e sipr, prkatsisht nj veprim t zakonshm tpacaktuar,
q prsritet her pas here, n shumicn e rasteve bhet edhe formalisht dallto
1
midis ktyre dy kuptimeve. Kur sht fjala pr nj veprim t zakonshm, t?
pacaktuar, ather prdoren vetm format sintetike t ktyre dy kohve,p
s
"
laj, laja. Kurse n rastin e prkundrt, kur sht fjala pr nj veprim t caktuaf
n zhvillim e sipr, ather para formave sintetike t ktyre dy kohve zakonisti
vendoset pjesza prcaktuese/7o, p.sh. po laj, po laja. Me t njjtn vlersi
n
' Termi aspekt n kt teksl sht prdorur pr t shenjuar mnyrn e paraqitjes s zhvi ^
t veprimit l emrtuar nga folja. Kalegoria e aspektit mbshtetet n kundrvrtten vep
kryer: veprim i pakryer, t shprehur me format gramatikore prkatse n t gjith paradig ^
zgjedhimit foljor. Kategoria gramatikore e aspektit nuk sht zhvilluar n sistemin ' j ^
( (
shqipes, i cili karakterizohet nga kategoria gramatikore e kohs. Por disa forma kohore t
sistemi foljor dallohen midis tyre pr nga ngjyrimet aspektore.
FOUA 275
t
j
n
e fundit prdoren, ndonse m rrall, edhe format analitike t ndrtuara
f
o e tashmja, prkatsisht e pakryera e foljes ndihmseyam, dhe nga prcjellorja
foljes themelore. P.sh.: Po zbres gjer nferm, msues, dhe po marr rtj
rroc! - tha Rustemi. Dini qndroi e mbajti vesh. Matan avllis n' rrugn e
-dikush po ecte me vrap. Kur i huaji ishte duke kaluar kafshn n katoqet e
bnnakve, djali u ngjit lart e na lajmroi: "Po vjen kapedani!"
Shnime. 1. Me nj ngjyrim aspektor t ngjashm prdoret
edhe togfjalshi kallzuesor i formuar nga folja gjysmndihmse jam
(n t tashmen a t pakryern), dhe nga nj emr prejfoljor asnjans,
i prir nga parafjala n a m dhe i ndjekur (ose jo) nga fjalza e sipr:
Tanush Topia mezi po e mbante ushtrin e tij, e cila ishte m t thyer
e sipr. Sknderbeu po kthehej n Berat, meqense t njmbdhjet
ditt ishin m t mbaruar e sipr.
2. Pr ndrtimin e formave kohore t mnyrave t ndryshme do
t bhet fjal n paragraft prkats.
Lidhur me kategorin gramatikore t kohs do pasur parasysh se, me
prjashtim t formave kohore t mnyrs dftore, te format kohore t mnyrave
ttjera kuptimi gramatikor i kohs sht i grshetuar me at t modalitetit, i cili
n prgjithsi del n plan t par. Prandaj kuptimet kohore t mnyrs dftore
dallohen m shkoqur nga ato t mnyrave t tjera.
Gjithashtu do pasur parasysh se ka nj lidhje t ngusht midis kategoris s
kohs dhe asaj t modalitetit, n vshtrimin q tipi i modalitetit t ksaj apo t
asaj mnyre kushtzon edhe pranin e nj numri m t madh, prkatsisht m t
vogl, formash kohore. Kshtu p.sh. mnyra dftore, e cila nga pikpamja e
modalitetit sht m pak e shenjzuar (e markuar) se mnyrat e tjera, sht m
e
pasur n forma kohore. Anasjelltas, numri pak a shum i kufizuar i formave
rohore t mnyrave t tjera sht i kushtzuar nga lloji i kuptimeve modale q
a
toshprehin. Kshtu p.sh. mnyra dshirore, nprmjet s cils shprehet dshira
e
folsit n form urimi ose mallkimi, ka n prdorim kryesisht kohn e tashme.
^rse forma e s kryers s ksaj mnyre ka nj prdorim shum t kufizuar,
Se
Pse dshira e folsit shprehet kryesisht pr veprime t kohs s tashme ose t
* ardhmes dhe jo pr ato t s shkuars. Edhe mungesa e kundrvnieve
hore te mnyra urdhrore e gjen shpjegimin e vet te vet modaliteti i ksaj
en
yre, nprmjet s cils shprehet dshira e folsit n form urdhri, krkese
J- Pr veprime q zakonisht pritet t kryhen pas astit t ligjrimit.
1
276
KREU VII
7.4. ZGJEDHIMII FOLJEVE
7 . 4. 1 . Nj ohur i t p r gj i t hs hme . Zgjedhim quhet trs'
formave t shtjelluara, q merr folja sipas vets, numrit, mnyrs e koh
C
edhe e formave t pashtjelluara. Zgjedhimi n gjuhn shqipe sht dy U
0
j \
S
'
vepror dhe jovepror
1
.
Foljet jokalimtare, prkatsisht foljet mesore t tipit kollem, kan vet"
nj lloj zgjedhimi - zgjedhimin vepror, prkatsisht jovepror. Kurse foliet
prdoren n m shum se nj diatez, si jan shumica e foljeve kalfmtar
kan si zgjedhimin vepror, ashtu edhe zgjedhimin jovepror.
Format e ndryshme, q merr folja gjat zgjedhimit t saj, jan sintetike
dhe analitike.
Format sintetike t foljes ndrtohen:
1. Me an t mbaresave vetore, duke prfshir ktu edhe mbaresn zero
si p.sh.: la-'i, la-n, la-jm, la-ni, la-jn, la-ja, la-je, la~nte, la-nim, la-nit, la-
nin, hap, hap, hap, hap-im, hap-ni, hap-in;
2. me an t ndrrimeve fonetike q pson tema e foljes. T tilla jan:
a) Metafonia -a-: -e-, prkatsisht -o-: -e-, n vetn e dyt e t tret njjs
t kohs s tashme t mnyrs dftore te foljet dal: del, marr: merr, jap:jep,
rrah: rreh, njoh: njeh, shoh: sheh;
b) ndrrimi -s-: -t- n t njjtat veta si te pika a: pres: pret, shes: shet,
zbres: zbret;
c) njherazi metafonia -a-: -e- dhe ndrrimi -s-: -t- n t njjtat veta si te
pikat a dhe b n folje t tilla si:flas:flet, prkas:prket, vras: vret;
3. njherazi me an mbaresash vetore dhe ndrrimesh fonetike. Ndrrimet
fonetike kryesore t ktij tipi, q luajn nj rol plotsues a prforcues, jan:
a) Apofonia -a-: -o-, prkatsisht -e- / -je: -o- n t kryern e thjesht te
folje t tilla si dal: dol-a, marr: mor-a, nxjerr: nxor-a, bredh: brodh-a, dredh:
drodh-a, heq: hoq-a, mbjell: mboll-a, pjell: poll-a, vjel: vol-a.
Te foljet me tem m -rr, perve apofonis, n t kryern e thjesht prftohet
edhe ndrrimi -rr: -r-;
b) ndrrimi -e- I -je- : -i- n vetn e dyt shums t kohs s tashnie
veprore, n t gjitha vetat e s tashmes joveprore, n t pakryern (veprore dhe
joveprore) e n disa raste edhe n t kryern e thjesht. N disa folje ky ndrruB
shoqrohet edhe me ndonj ndrrim tjetr fonetik. P.sh.: heq: hiq-ni, hiq-
e,n
'
1
Pr t mos e rnduar tekstin me nj term t zgjatur si zgjedhimi psor-vetvetor-mesor,
IIoj zgjedhimi, i cili i kundrvihet zgjedhimit vepror, sht quajtur shkurt zgjedhimi jovepr
r
_
krahasohet edhe me termin formjoveprore n kundrvnie meform veprore (shih 7.3-
r
FOLJA
277
:
a
hiq-esha; mbjell: mbill-ni, mbill-et, mbill-ja, mbill-ej; pjek: piq-ni,
ern, piqi
a
' piq-esha; djeg: digj-ni, digj-em, digj-ja, digj-esha; (shes) shet:
f ..; shit-em, shit-ja, shit-esha, shit-a; (prkas) prket: prkit-ni, prkit-ja,
erkit-a;
Y
c
) zbrthimi i -o-s n -ua-, prkatsisht i -e-s n -ye-, n t kryern e
M shums dhe n pjesore, ose anasjelltas mbledhja e togut zanor -ua- n
prkatsisht -ye- n -e-, n t kryern e thjesht njjs, si p.sh.: puno-j:
mo-va: punua-m, punua-t, punua-n, punua-r; rrfe-j: rrfe-va: rrfye-m,
r
gjye-t, rrfye-n, rrfye-r; blua-j: blo-va, blo-ve, blo-i; thye-j: the-va, the-ve,
the-u;
4. me an prapashtesash trajtformuese, t plotsuara ndonjher edhe me
mbaresa vetore, si te format sintetike t dshirores la-fsh-a, hap-sh-a etj. dhe t
pjesores la-r, /-netj.;
5. me an t supletivizmit, t plotsuar edhe me mbaresa vetore ose me
prapashtesa trajtformuese, si p.sh.: jam: qe-sh: qe-n, jap: dha-sh: dh-n.
Format analitike t foljes:
1. Me an t foljeve ndihmse kam dhe jam: kam lar, kisha lar, pata
lar, paskam lar, pasksha laretj.; jam lar, isha lar, qesh lar, qenkam
lar, qenksha lar etj.;
2. me an t pjeszave formante: t laj, t laja, duke lar, pa lar, u
lava, ulakam etj.
7.4.2. Temat e foIjes. Shumica e foljeve kan nj tem t prbashkt,
aga e cila ndrtohen t gjitha format gramatikore. T tilla jan, p. sh., foljet e tipit
hap, mbyll, qep, mat etj. N kt grup do t prfshihen edhe foljet e tipit puno-j,
rrfe-j, q n shumsin e s kryers s thjesht dhe n pjesore e zbrthejn zanoren
etheksuar t tems prkatsisht n -ua dhe -ye. Gjithashtu, po n kt grup do t
fiiten edhe foljet e tipit shkrua-j, thye-j, t cilat n njjsin e s kryers s thjesht
togun e zanoreve -ua, -ye e mbledhin prkatsisht n -o-, -e-.
Por nj pjes jo e vogl foljesh gjat zgjedhimit dalin me dy dhe disa edhe
m
e tri a m shum tema.
Foljet e tipit mba-j, b-j kan nj tem t zgjeruar pr t kryern e thjesht
""epjesoren: mbajt-a, mbajt-ur; br-a, br-, dhe nj tem t pazgjeruar pr t
ta
shmen dhe t pakryern si n zgjedhimin vepror, ashtu edhe n zgjedhimin
Jovepror: mba-j, mba-ja, mba-hem, mba-hesha etj., b-j, b-ja, b-hem,
b
-hesha etj.
Foljet e tipit heq, mbjell, vjel, nxjerr gjat zgjedhimit dalin me tri tema t
%shme:
a) Nj tem sht e prbashkt pr shumicn e vetave t kohs s tashme
e
Per pjesoren: heq, heq-im, heq-in, heq-ur; mbjell, mbjell-im, mbjell-in,
278
KREU VII
mbjell-; b) nj tem e dyt sht e prbashkt pr vetn e dyt shum'-
kohs s tashme, pr t pakryern, pr urdhroren dhe pr t' gjitha fo ^
joveprore t foljes n t tashmen dhe t pakryern: hiq-ni, hiq-j
a
,
n
i
0
ai
mbill-ni, mbill-ja, mbill-et; c) nj tem e ndryshme nga dy t parat T'
pr t kryern e thjesht: hoq-a, mboll-a.
el
Ka edhe disa folje, q gjat zgjedhimit dalin me katr tema t ndryshm
t tilla jan:
1. Foljet dal, marr: a) dai, dal-im etj.; b) det; c) dil-ni, dil-ja etj.; ) w
a;
2. foljet vras, ngas, shkas: a) vras, vras-im; b) vret; c) vrit-ni, vriu
etj.; ) vra-va, vra-r;
3. foljet e tipitplcas (shih 7.4.3): d)plcas, plcas-in etj.; b)pl
ce
;-
c) plcit-ni, plcit-ja etj.; ) plas-a, plas-ur.
Shnime. 1. Foljet e tipit vras: vra-va dhe ato t tvpit plcas-
plas-a n kohn e tashme dhe n t pakryern dalin me tem t'
zgjeruar me prapashtesn -s/-t, prkatsisht -as (-et, -it), kursen
t kryern e thjesht dhe n pjesore dalin me tem t pazgjeruar.
2. Pr temate foljeve t parregullta supletive dhe josupletive
shih 7.4.3.
7 . 4. 3 . Kl asi f i ki mi i f ol j eve n zgj edhi me. shtja e
klasifikimit t foljeve n zgjedhime nuk ka gjetur nj zgjidhje prfundimtare
n gramatologjin e gjuhs shqipe. Arsyeja kryesore pr kt do krkuar n
vet vshtirsit q paraqit sistemi foljor i shqipes, i cili gjat zhvillimit
historik ka psuar ndryshime t mdha t karakterit fonetik dhe gramatikor.
Zgjidhjen e ktij problemi e ka vshtirsuar edhe mungesa e kritereve t
prbashkta sa m racionale. N gramatikat e gjuhs shqipe jan ndjekur
kritere t ndryshme pr shtje t tilla si trajtimi i foljeve t parregufita,
format themelore q vihen n baz t klasifikimit n zgjedhime, numn i
zgjedhimeve dhe i nnndarjeve t tyre etj.
Pr klasifikimin e foljeve n zgjedhime do t ndiqen kto kritere:
1. Problemi do t shihet n planin thjesht sinkronik dhe si baz do te
merret shqipja e sotme letrare.
2. Nj folje, q gj'at zgjedhimit paraqit parregullsi q nuk e lejojne e
grupohet me folje t tjera, do t lihet jasht klasifikimit n zgjedhime ov
do t trajtohet si e parregullt. Ktu sht fjala jo vetm pr foljet supleti
v
.
por edhe pr ato folje temat e t cilave gjat zgjedhimit psojn ndrrit"
tingujsh, q n shqipen e sotme paraqiten t veuara (pr listn e folje
ve
FOUA
279
egulltashihmposht).
r 3 Pr klasifikimin e foljeve n zgjedhime do t mbshtetemi n tingullin
Aot (prkatsisht tingujt fundor, kur kta jan togje zanoresh) t temave
^ ,u
e
n mbaresat vetore t kohs s tashme t mnyrs dftore n formn
'' rore- P
e r t e
&i
etur
temn, do t mbshtetemi kryesisht n formn e vets
*,
ar
njjs (m ndonj rast edhe n at t vets s dyt njjs) t s
' hrne
s
' P
as
i
n e
kt form, q sht nj nga m t prdorurat, tema e
. i:
eS
mund t veohet relativisht leht n shqipen e sotme Ietrare.
4. Pr ndarjen e mtejshme t zgjedhimeve n klasa e nnklasa do t
(jgshtetemi jo vetm n temn e kohs s tashme, por edhe n at t s
iryers s thjesht e n disa raste edhe n at t pjesores.
5. Pr renditjen e zgjedhimeve t ndryshme dhe t klasave e nnklasave
.jrkatse do t merren parasysh sasia numerike e foljeve, q ato ngrthejn,
siedhe shkalla e prodhimtaris s tyre.
N baz t kritereve t shtjelluara n pikat 3, 4 foljet e rregullta t
shqipes s sotme ndahen n tri zgjedhime;
N zgjedhimin /prfshihen foljet me tem n zanore ose tog zanoresh,
qn vetn e par njjs t kohs s tashme marrin mbaresn -j, si puno-j,
rrfe-j, shkrua-j, lye-j. Ky zgjedhim prfshin shumicn e foljeve dhe sht
staim prodhimtar.
N zgjedhimin 11 prfshihen foljet me tem n bashktingllore, si
tap, mat. Ky zgjedhim ka pushuar s qeni prodhimtar.
N zgjedhimin III prfshihen foljet me tem n zanore, t cilat n tri
'etat e njjsit t kohs s tashme t mnyrs dftore dalin me mbares
era, si v, z, di, shpie. Ky zgjedhim prfshin nj numr t vogl foljesh
Ihe nuk sht prodhimtar.
1. Zgjedhimi I
Zgjedhimi I ndahet n 2 klasa:
Klasa I prfshin foljet q n dy vetat e para njjs t s kryers s
ijesht marrin mbaresat -va, -ve.
Kjo klas ndahet n 2 nnklasa:
Nnklasa 1 prfshin:
a) Foljet me tem m zanoren -o- ose -e-, q n shumsin e s kryers
:t
hjesht si edhe n pjesore, e zbrthejn zanoren fundore t tems n nj
'Szanoresh: -ua-, -ye-, si:
280 KREU VII
puno-j puno-va /punua-m punua-r
rrfe-j rrfe-va/ rrfye-m rrfye-r;
1
b) foljet me tem m' tog zanoresh -ua, -ye-, q n njjsin e s kryer"
thjesht e mbiedhin at n -o-, prkatsisht -e-, si:
Se
shkrua-j shkro-va / shkrua-m shkrua-r
lye-j le-va I lye-m fye-r.
2
Nnklasa 2 prfshin ato folje me tem m zanore, q nuk e zbrthejn V"
n tog zanoresh as n t kryern e thjesht, as n pjesore, si:
la-j la-va/la-m la-r
fshi-j fshi-va/fshi-m fshi-r?
Shnim. N kt nnklas hyn edhe folja ble-j, e cila n vetn e
dyt shums t s tashmes s mnyrs dftore si edhe n t pakryern
e n urdhrore e ndrron zanoren -e- n -i-.
Klasa II prfshin ato folje q e zgjerojn temn n t kryern e thjesht
dhe n pjesore.
Kjo klas ndahet n 2 nnklasa.
Nnklasa 1 prfshin nj numr t kufizuar foljesh q n t kryern e thjesht
dhe n pjesore e zgjerojn temn me prapashtesn -t-, p.sh.:
arri-j arrit-a arrit-ur
gje-j gjet-a gjet-urexj.
' Ndrsa tipi i foljeve m -o-j (puno-j) ka qen dhe sht prodhimtar, a i foljeve m -e-)
(rrfe-j) nuk sht prodhimtar. Megjithat n shqipen e sotme ka nj numr jo t vogl edhe nga
ky tip foljesh, si:
arrse-j arrse-va, arrsye-r, aple-j, dfre-j, dfte-j, feje-j, frshtte-j, gnje-j, krcej,
kmbe-j, kthe-j, kurse-j, mallngje-j, mbnhe-j, mrze-j, ndrse-j, ngashre-j, ngrthe-j, plqe-J,
prdlte-j, rrfe-j, rrklle-j, rrmbe-j, urre-j, ushqe-j etj.
2
Ky tip foljesh nuk ka qen dhe nuk sht prodhimtar n gjuhn shqipe. Ja lista pak a shui*
e plot e ktyre foljeve:
a) blua-j blo-va blua-r, gatua-j, krua-j, pagua-j, rrua-j, shqua-j, zgjua-j.
b) krye-j kre-va krye-r, lye-j (po kshtu edhe lye-j, prlye-j), grrye-j (edhe zhgrrye-))'
shqye-j, thye-j (edhe prthye-j).
3
Edhe foljet e ktij tipi jan t kufizuara ne numr, si: a-j a-va a-r (edhe pra-j), .
j , nda-j (shprnda-j), qa-j, tha-j (pe'rtha-j), ble-j, le-j, nde-j; fshi-j, gdhi-j, gri-j, mbi-j,
n
&
n
~''
shtri-j etj.
FOUA 281
e
prapashtesn -jt, p.sh.:
'
e
u
re
-j brejt-a brejt-ur
pfoa-j mbajt-a mbajt-ur
gjua-j gjuajt-a gjuajt-ur
1
.
Shnim. Foljet e ksaj klase n t kryern e thjesht duke dal
me tem m bashktingllore, marrin mbaresa vetore t' njjta me ato
t zgjedhimit II.
tfnktasa 2 prfshin foljet b'j dhe hyj e ndonj tjetr, q n t kryern e
hiesht (vetm n njjs) dalin me tem t zgjeruar me -r-\
b-j br-a br-
fiy-j hyr-a hyr-.
2. Zgjedhimi II
Zgjedhimi II ndahet n 2 klasa.
Klasa I prfshin ato folje q dalin me t njjtn tem n t tashmen, n t
ayern e thjesht dhe n pjesore, si:
hap hap-a hap-ur
vendos vendos-a vendos-ur
mat mat-a mat-ur}
Shnim. N kt klas futen edhe foljet e tipit ik-i: ik-n, hip-i:
hip-n, q n tri vetat e njjsit t s tashmes dftore (ndryshe nga
foljet e tipit hap: hap, mat: mat) marrin mbaresat vetore -i-, -n, -n.
Klasa II prfshin foljet q psojn ndrrim zanoresh n t tashmen ose n
'kryern e thjesht, ose n t dyja kto koh.
Kjo klas ndahet n 3 nnklasa:
Nnklasa 1 prfshin foljet, q n t kryern e thjesht psojn ndrrimin -
?-' -o- ose -je-: -o-, prkatsisht -a-: -o-, si:
he foljet e ktij tipi jan t kufizuara. Mund t prmenden prej tyre:
a
) gogsi-j, krclii-j, mbrri-j, teshti-j; shly-j etj.
>nba-j, mbre-j, rre-j, vre-j, vte-j, mbro-j, rro-j etj.
, ) drua-j druajt-a druajt-ur, hua-j, lua-j, qua-j. rua-j, trua-j, vua-j etj.
^">e ky tip zgjedhimi nuk sht m prodhimtar n gjuhn e sotme shqipe.
282 KREUVII
a)
dredh
heq
nxjerr
vjel
drodh-a
hoq-a
nxor-a
vol-a
dredh-ur
heq-ur
nxjerr-e
vjel-'
Shnim. Ktu do t prfshihen edhe fo\]t pjek, prpjek
M
-
dhe djeg, t cilat n t kryern e thjesht e qiellzorizojn tinpi in
fundor t tems {k: q, g: gj), si p.sh.: poq-a, dogj-a. "
b) dal dol-a dal-
marr mor-a marr-
Shnirn. N kt nnklas prfshihen edhe foljet rrah, njoh, shoh
Folja rrah n vetn e dyt e t tret njjs t kohs s tashme t
mnyrs dftore pson ndrrimin -a-: -e-, ashtu si foljet dal e marr
Folja njoh si edhe folja e parregullt supletive shoh psojn
ndrrimin -o-: -e- n vetn e dyt e t tret njjs t kohs s tashme
t dftores.
Nnklasa 2 prfshin foljet me tem t zgjeruar t tipit prkas, q psojn
ndrrimin zanor a: e n vetn e dyt e t tret njjs t kohs s tashme t
mnyrs dftore dhe q n t kryern e thjesht dalin ose me tem t pazgjerua:
ose edhe me temn e zgjeruar t s tashmes duke psuar ndrrimin e:i. Kto
jan:
brtas/brtet brtit-a brtit-ur
buas/ buet buit-a buit-ur
okas/oket okit-a okit-ur
flas(<folas)/flet fol-a fol-ur
grhas/grhet grhit-a grhit-ur
grthas/grthet grthit-a grthit-ur
humbas/humbet humb-a humb-ur
kllas/kllet kall-a kall-ur
' Ja lista pothuaj e plot e foljeve t ktij tipi: .
a) bredh brodh-a bredh-ur, djeg, dredh (prdredh, zhdredh), hedh (prhedh), heq (trml'
kredh, mbledh (prmbledh), ndjek (prndjek), rrjedh, rrjep, tredh, vjedh, zgjedh (przgje""'
b) mjel mol-a mjel-, mbshtjell, ndjell, pjell, sjetl (prcjell), vjell, vjel (prvjel) etj.
c) bjerr bor-a bjerr-, jerr, nxjerr, Ijerr etj.
FOLJA 283
itlthet klith-a klith-ur
iKlcet krcit-a (dhe kris-a) kris-ur (edhe krcit-ur)
j'^/plcet plas-a plas-ur
fZ/pllet P
all
'
a
P
all
-
ur
tlpefket prkit-a prkit-ur
f\Ls/rrsfiqet rrshqit-a rrshqit-ur
^, nM/sprket sprkit-a sprkit-ur
jtfoket trokit-a trokit-ur
J<
%as/thrret thirr-a (dhe thrrit-a) thirr-ur
Shnim. N kt n'nkJas p'rfshihen edhe foljet shes, pres (prit-
a), zbres, t cilat n t kryern e thjesht, n vetn e dyt shums t
s tashmes si edhe n t pakryern psojn ndrrimin e: i (shes/shet:
shit-ni, shit-ja, shit-a, shitur; pres/pret, prit-ni, prit-ja, prit-a, prit-
tur; zbres/zbret: zbrit-ni, zbrit-ja, zbrit-a, zbrit-ur).
Nnklasa 3 prfshin foljet shkas, vras, ngas dhe grgas, t cilat psojn'
idnimin a:e n vetn e dyt e t tret njj's dhe nd'rrimin e:i n' vet'n e dyt
sttttns t s tashmes, ndrsa n t kryern e thjesht dhe n pjesore dalin me
smmzanore, d.m.th. nukekan tingullinfundort tems skohs stashme.
Foljet e ksaj nnklase n t kryern e thjesht, duke dal me tem m
anore, marrin mbaresa vetore t njjta me ato t nnklass 2 t klass I t
zgjedhimitl (laj: la-va); p.sh.: vras/vret, vra-va (vra-m), vra-r; pres/pret,
M-va(pre-m), pre-r.
3. Zgjedhimi III
Zgjedhimi III ndahet n 3 klasa:
Klasa /prfshin ato folje q n kohn e tashme dalin me tem m zanore,
siree n t kryern e thjesht (vetm n njjs) dalin me tem t zgjeruar me
r
~ Ktu hyjn foljet v, z, prz dhe nx, t cilat n t kryern e thjesht
*trojn edhe zanoren -- n -u- si:
v vur-a v-n
Z zur-a z-n.
Shnim. N kt klas prfshihen edhe folja shpie: shpur-a:
shp-n (dhe shpur-), si edhe folja e parregullt (supletive) bie: prur-
a: prur-.
Klasa II prfshin ato folje, t cilat n kohn e tashme dalin me tem m

t e
, kurse n t kryeren e thjesht dalin me tem m bashktingllore. Ktu
tl
284
KREU Vll
hyjn foljet di, fle dhe ngre, q n t kryern e thjesht dhe n pjesore e z
e
-
temn me prapashtesn -t- si:
t0
J<t
di dit-a dit-ur
fle fjet-a fjet-ur
ngre ngrit-a ngrit-ur.
Shnim. Sipas ksaj paradigme n t tashmen e df
t
zgjedhohen edhe foljet e parregullta (supletive):
ts
ha hngr-a ngr-n
rri ndenj-a ndenj-ur.
Klasa III prfshin foljet pi dhe shtie, t cilat n dy vetat e para
s kryers s thjesht marrin mbaresat vetore -va, -ve:
pi pi-va pi-r
shtie shti-va sht-n.
Shnim. Sipas paradigms s zgjedhimitHl zgjedhohennkohn
e tashme t mnyrs dftore edhe foljet e parregullta le' (la-sh, le-
n) dhe bie (ra-sh, r-n).
4. Foljet e parregullta. Kto ndahen n dy grupe kryesore: folje t
parregullta supletive dhtfolje t'e' parregullta josupletive.
a) Foljet e parregullta supletive
l)ja-m
2) ka-m
3) bie
4) bie
5)ha
6)jap
7) rri
8) shoh
9) vi-j
qe-sh
pat-a
prur-a
ra-sh'
hngr-a
dha-sh
ndenf-a
pa-sh
erdh-a
b) Foljet e parregullta josupletive
1) the-m
2)dua
3)l
4) vdes
5) vete
tha-sh
de-sha
la-sh
vdiq-a
vajt-a
qe-n'
pas-ur
prur-
r-n
ngr-n
dh-ne'
ndenj-ur
pa-r
ardh-ur.
th-n
dash-ur
l-n
vdek-ur
vajt-ur.
FOLJA 285
.. ^jsa veori t tjera n zgjedhimin e foljeve t parregullta, sidomos t
jarn, kam, them, dua etj. do t bhet fjal n 7.5.1, 7.5.2.
0- 44. Format e shtjelluara dhe t pashtjelluara t
.
s
N baz t mundsis ose t pamundsis pr t ndryshuar, sipas vets
rit, format gramatikore t foljes ndahen n dy grupe t mdha: mforma
c!i
M
:
e
lluara dhe tpashtjelluara. N grupin e par hyjn format e ndryshme
'^ jjkore t kohve t mnyrave dftore, habitore, lidhore, kushtore, dshirore
urdhrore. Kurse n grupin e dyt hyjn format e ngurosura t' pjesores:
i t prcjellores: duke lar, t forms s pashtjelluar mohore: pa lar, si
' format e pashtjelluara t tipit pr t lar e me t lar.
e
Format e shtjelluara dhe t pashtjelluara (me prjashtim t pjesores) t
. ,:
eve
kalimtare kan nga dy pal trajta - nj pal pr zgjedhimin vepror (diateza
reprore) dhe nj pal pr zgjedhimin jovepror (diatezat psore, vetvetore dhe
mesore).
ZGJEDHIMI VEPROR
FORMAT E SHTJELLUARA
7.5. FORMAT GRAMATIKORE T MNYRS DFTORE
7 . 5 . 1 . Koha e t a s hme . Foljet e zgjedhimit I n t tri vetat, n njjs
dhe n shums, dalin me tem t pandryshuar. Vetm folja ble-j n vetn e
lyt shums e ndrron n -/- zanoren e theksuar t tems: bli-ni.
Foljet e ktij zgjedhimi n kohn e tashme marrin kto mbaresa vetore: -
'% -n (n numrin njjs) dhe -jm, -ni, -jn (n shums).
Foljet e klass I t zgjedhimit II, si n njjs edhe n shums, dalin me nj
"ntpandryshuar.
Foljet e klass II t zgjedhimit II psojn kto ndryshime n temat e tyre:
Foljet e nnklass 1. b: dal, marr, rrah ato t nnklasave 2, 3: prkas,
"*. si edhe folja e parregullt supletive jap n vetn e dyt e t tret njjs
^jn ndrrimin -a: -e-. Foljet njoh dhe shoh n kto dy veta psojn ndrrimin
Foljet e nnklasave 2, 3: prkas, vras n vetn e dyt e t tret njjs
*Uin fundor -s e ndrrojn n -t.
I
286
KREUVIl
T gjitha foljet e klass II n vetn e dyt shums e ndrroirr
zanoren (ose togun -je-) t theksuar t tems
1
. Foljet ndjek, pjek, p^,-
n
djeg n kt vet t shumsit psojn edhe ndrrimin -k:-q, prkatsisht '"
T gjitha foljet e zgjedhimit II, me prjashtim t foljeve eci, ikl ^ 1
n kohn e tashme marrin kto mbaresa vetore: mbares zero (n t tri '^'
numrit njjs) dhe -im, -ni, -in n tri vetat e shumsit.
ate
Foljet e klass I, Mjet fle, ngre (t klass II, 1) dhe shtie e bie (tg u
III) t zgjedhimit III, n vetn e dyt shums e ndrrojn n -/- zanoren a t ^
e zanoreve t tems.
n
T gjitha foljet e zgjedhimit III n numrin njjs dalin me mbaresa z
e
kurse n shums marrin mbaresat vetore -m I -m, -ni, -n I -n.
Shninie. 1. Ndryshime n temat e tyre n kohn e tashm
psojn edhe disa folje t parregullta, q po prmendim m posht'
Foljet jam dhe kam n vetn e dyt njjs si edhe n vetn e pat
e t dyt shums psojn ndrrimin -a-: -e-:je, je-mi, je-ni; ke, ke-
mi, ke-ni. Foljajam n vetn e tret njjs del me nj tem t ndryshme
(sh-t).
Folja the-m del me tem m -e edhe n vetn e par shums. Ne
vetn e dyt njjs ajo del me tem m -ua (thua) kurse n formate
tjera del me tem m -o-: tho-t, tho-ni, tho-n.
Folja vi-j n vetn e dyt e t tret njjs del me temn vje-
(vje-n).
Folja dua del me tem m -ua edhe n vetn e par e t tret
shums, kurse n format e tjera vetore del me tem m -o: do, do.
do-ni.
Folja vdes n vetn e dyt shums pson ndrrimin -e-: '
(vdis-ni). i
Folja vete n numrin njjs del me tem t zgjeruar me -' < |
kurse n shums del me tem t pazgjeruar: ve-mi, ve-ni, ve-n-
2. Pr sa u takon mbaresave vetore, me prjashtim t foljevej"
kam dhe them, foljet e tjera t parregullta, n varsi nga tingulli fun
l
i tems, marrin n prgjithsi po ato mbaresa vetore q marrine '
foljet e tri zgjedhimeve t foljeve t rregullta. Kshta foija vi-j ffl
err
Folja marr del m fort n formn merr-ni. Po kshtu edhe folja jap. jep-ni.
Kto folje n numrin njjs marrin mbaresn vetore -i n vetn e par dhe -n ne -
e tjera.
FOLJA
287
njjtat mbaresa vetore si foljafshi-j (zgjedhimi I). Yo\]eijap, shoh dhe
vdes zgjedhohen sipas paradigms s zgjedhimit II. Kurse t gjitha
foljet e tjera t parregullta, me prjashtim t fo\]eve jam, kam, them e
pjesrisht vete, zgjedhohen sipas paradigms s zgjedhimit III.
foljetja-m, ka-m, the-m n vetn e par njjs marrin mbaresn -m. N
tn
e
d
vt e n
J
e
J
es a t 0
dalin
m e
mbares zero. N vetn e tret n]]sjam e
I M marrin mbaresn -t: sh-t, tho-t, kurse kam del me mbares zero (ka).
.jsvetn e par shums ato marrin mbaresn -mi: je-mi, ke-mi, the-mi, kurse
H dy vetat e tjera t shumsit marrin mbaresat -ni dhe -n (si foljet e tipit ha,
?
; t zgjedriimit III)
Folja vete n vetn e par shums merr mbaresn -mi: ve-mi, ashtu sije-
flS, ke-nti, the-nti, kurse n vetat e tjera zgjedhohet sipas paradigms s zgjedhimit
[U: ve-ni, ve-ne' ashtu si di-ni, di-n.
Ktu po japim nj pasqyr zgjedhimi t foljeve ndihmse dhe t disa foljeve
D
ga t tri zgjedhimet n kohn e tashme.
la-m ja-m la-j
fe je la-n
ia sh-t la-n
te-mi je-mi la-jm
te-ni je-ni la-ni
k-n ja-n la-jn
qua-j
qua-n
qua-n
qua-jm
qua-ni
qua-jn
hap
hap
hap
hap-im
hap-ni
hap-in
heq
heq
heq
heq-im
hiq-ni
heq-in
vras
vret
vret
vras-im
vrit-ni
vras-in
v
v
v
v-m
vi-ni
v-n
7. 5. 2. Koha e shkuar
1. E pakryera. Shumica e foljeve n kohn e pakryer kan nj tem t
njjt me at t kohs s tashme. Ato folje q n vetn e dyt shums t kohs
$ tashme psojn ndrrime tingujsh zanor ose bashktingllor n temat e
tyre, i psojn kto ndrrime edhe n t pakryern. P.sh., t krahasohen: heq:
1-ni - hiq-ja; pjek: piq-ni - piq-ja; vras: vrit-ni - vrit-ja; z: zi-ni - zi-ja; bie:
ni - bi-ja etj. Temat e foljevey'fl/M, kam dhe them n t pakryern jan: ish-a,
^h-a dhe thosh-a.
T gjitha foljet, duke prfshir edhe foljet e parregullta, me prjashtim t
'"Ijevey'am e kam, n t pakryern marrin kto mbaresa vetore: -ja, -je, -te ose
*
e
(pr njjsin) dhe -nim, -nit, -nin (pr shumsin). Mbaresn e vets s tret
is -nte e marrin foljet me tem n zanore. Foljety'am dhe kam n t pakryern
^rin mbaresat vetore -a, -e, -te pr numrin njjs, kurse n shums marrin
iresat -im, -it, -in. P.sh.:
288
KREUVII
kam
kish-a
kish-e
kish-te
(kish)
kish-im
kish-it
kish-in
heq
hiq-ja
hiq-je
hiq-te
hiq-nim
hiq-nit
hiq-nin
jam
ish-a
ish-e
ish-te
(ish)
ish-im
ish-it
ish-in
laj
la-ja
la-je
la-nte
la-nim
la-nit
la-nin
vras
vrit-ja
vrit-je
vris-te
vrit-nim
vrit-nit
vrit-nin
quaj
qua-ja
qua-je
qua-nte
qua-nim
qua-nit
qua-nin
2. E kryera e thjesht. Si u vu n dukje edhe n 7.4.2, shumicae
foljeve n t kryern e thjesht dalin me po at tem, q kan edhe n kohne
tashme. Por disa folje n t kryern e thjesht dalin me tem t zgjeruar, si:
dit-a, mbajt-a, br-a etj., ose me tem t pazgjeruar, si: plas-a, nga-va (n
kohn e tashme plcas, ngas), ose psojn ndrrime tingujsh (zanoresh ose
bashktinglloresh, ose t dyja s bashku), si: hoq-a, poq-a, dol-a (krahaso
heq, pjek, dal), shit-a, prit-a, zbrit-a, ngrit-a (krahaso shes, pres, zbres, ngre)
etj. Pr t gjitha kto si edhe pr temat e foljeve t parregullta n t kryerne
thjeshtshih 7.4.3.
Shumica drrmuese e foljeve (duke prfshir edhe shumicn e foljeve t
parregullta) n numrin njjs t s kryers s thjesht marrin mbaresat vetore -a,
-e, -i ose -u. N vetn e tret njjs marrin mbaresn -u ato folje, temat e t cilave
dalin me bashktinglloret -k, -g, -h: prek-u, lag-u, kreh-u, ose me zanoret e
theksuara: -a, -e, -i: la-u, ble-u, fshi-u. Foljet me tem m zanore n vetn e patf
e n vetn e dyt njjs marrin mbaresat -va, -ve:puno-va, puno-ve, la-va, la-
ve
-
N numrin shums foljet me tem m zanore marrin mbaresat vetore: -/*
ose -m, -t ose -t, -n ose -n. Trajtat e dyta: -m, -t, -n kan dal nga variante
plota -m, -t, -n, me rnien e --s fiindore t' patheksuar, kur kjo &B
ndodhur dy rrokje pas rrokjes s theksuar. Kto variante i marrin ato folje q
e
temn e shumsit dalin me togun zanor -ua- ose -ye-, khs. la-m, la-t, *#-
vra-m, vra-t, vra-n, nga njra an, dhe punua-m, punua-t, punua-n; ty
e
'
lye-t, lye-n, nga ana tjetr.
hap
hap-ja
hap-je
hap-te
hap-nim
hap-nit
hap-nin
ve
vi-ja
vi-je
vi-nte
vi-nim
vi-nit
vi-nin
FOLJA
289
c
0
ijet me tem m bashktingllore n shumsin e s kryers s thjesht
;
n
mbaresat vetore: -m, -t, -n; p.sh.: hap-m, hap-t, hap-n; plas-m,
.&, pl
as
~
n
; gjet-m, gjet-t, gjet-n; hngr-m, hngr-t, hngr-n; desh-
< desh-t, desh-net].
Foljeteparregulltabie(rash),_/am, shoh, l, them, n vetn e par njjs
, a )<jyers s thjesht marrin mbaresn -sh: ra-sh, qe-sh, pa-sh, la-sh,
1
.f,g. N vetn e dyt e t tret njjs kto folje nuk marrin mbaresa vetore.
tjet bie, shoh, l dhe them n vetn e dyt njjs psojn ndrrimin -a: -e: re,
<
t
e
t
the. N numrin shums kto folje marrin mbaresat -m, -t, -n, si foljet
lf tern m zanore t tipit la-j: ra-m, ra-t, ra-n.
Pasqyra e zgjedhimit t foljeve ndihmse dhe t disa foljeve nga t tri
z
a]eun""
y
-
laffl
pt-a
ft-e
ft-i
H
pat-m
pat-t
pat-n
heq
hoq-a
hoq-e
hoq-i
hoq-m
hoq-t
hoq-n
jam
qe-sh
qe
qe
qe-m
qe-t
qe-n
laj
la-va
la-ve
la-u
la-m
la-t
la-n
vras
vra-va
vra-ve
vra-u
vra-m
vra-t'
vra-n
quaj
quajt-a
quajl-e
quajt-i
quajt-m
quajt-t
quajt-n
hap
hap-a
hap-e
hap-i
hap-m
hap-t
hap-n
v
vur-a
vur-e
vur-i
vu-m
vu-t
vu-n
3. E kryera. E kryera ndrtohet duke i paravendosur pjesores s foljes
format vetore t kohs s tashme t ndihmses kam, p.sh.: kam (ke, ka, kemi,
fau', kan) lar; kam (ke, ka, kemi, keni, kane) hapur.
4. M se e kryera. M se e kryera ndrtohet duke i paravendosur pjesores
se
foljes format vetore t kohs s pakryer t ndihmses kam; p.sh.: kisha
TOie, kishte, kishim, kishit, kishin) lar; kisha (kishe, kishte, kishim, kishit,
^hin) hapur.
S
| Shnim. N gjuhn e folur, e aty-ktu edhe n gjuhn e shkruar,
* ndeshen edhe forma t mbiprbra t s kry ers e t m se t kryers.
Kto ndrtohen duke i paravendosur pjesores s foljes prkatsisht
format e s kryers dhe t m se t kryers t foljes ndihmse kam:
kam pas lar, kishapaslar.
L
290
KREU Vll
5. E kryera e tejshkuar. E kryera e tejshkuar ndrtohet duke i paravendo
pjesores s foljes format vetore t s kryers s thjesht t ndihmses k
f
p.sh.: pata ipate, pati, patm, patt, patn) lar; pata (pate, pati, patm, p
ar
'
patn) hapur.
7. 5. 3. Koha e ardhme
1. E ardhmja. N gjuhn e sotme letrare prdoren dy tipa t s ardhrtie
Tipi i par, q sht mbizotrues, ndrtohet duke u paravendosur pjeszn </
formave vetore t kohs s tashme t mnyrs lidhore (shih pr kt 7.7 n,
kam jam laj
do t ke-m do tje-m do t la-j
do t ke-sh do tje-sh do t la-sh
do t ke-t do tje-t do t la-j
do te' ke-mi do tje-mi do t la-jm
do t ke-ni do tje-ni do t la-ni
do t ke-n do tje-n do t la-jn
hap
do t hap
do t hap-sh
do t hap-
do t hap-im
do t hap-ni
do t hap-in
ve
do t v
do t v-sh
do t vr-
do t v-m
do t vi-ni
do t v-n
Tipi i dyt i s ardhmes, q prdoret shum m pak se i pari, ndrtohet
duke i paravendosur forms s pashtjelluar t tipit/?r t lar, format vetore t
kohs s tashme t foljes ndihmse kam, p.sh.: kam (ke, ka, kemi, keni, kan)
pr t lar; kam (ke, ka etj.) pr t hapur.
2. E ardhmja e prparme. Kjo ndrtohet duke i paravendosur pjesores
s foljes format vetore t s ardhmes t ndihmses kam.
do t kem
do t kesh
do t ket
do t kemi
do t keni
do t ken
3. Eardhmja esshkuars. Kjo ndrtohet duke u paravendosur pjesze'
1
do formave vetore t kohs s pakryer t mnyrs lidhore t foljes.
do t kem
do t kesh
do t ket
do t kemi
do t keni
do t ken
1
lar hapur
FOLJA
291
karn jam laj
do t kish-a do t ish-a do t la-ja
do t kish-e do t ish-e do t la-je
do t'e kish-te do te' ish-te do t la-nte
do t kish-im do t ish-im do t la-nim
do t kish-it do t ish-it do t la-nit
do t kish-in do t ish-in do t la-nin
hap " v
do t hap-ja do t' vi-ja
do t' hap-je do t vi~je
do t' hap-te do t' vi-nte
do t' hap-nim do t vi~nim
do t' hap-nit do t vi-nit
do t hap-nin do t vi-nin
Por krahas ksaj forme, q sht mbizotruese, haset edhe forma tjetr,
q ndrtohet me an t s pakryers s foljes ndihmse kam t ndjekur nga
forma e pashtjelluar e tipit pr t lar, p. sh. kisha (kishe, kishte etj.) pr t lar;
kisha (kishe, kishte etj.j pr t hapur.
4. E ardhmja e prparme e s shkuars. Kjo ndrtohet duke i
paravendosur pjesores s foljes format vetore t s ardhmes t s shkuars t
ndihmses kam, p. sh.: do t kisha (do te' kishe etj.) lar; do t kisha (do t kishe
etj.j hapur.
7.6. FORMAT GRAMATIKORE TE MNYRS HABITORE
7.6.1. Koha e tashme. Kjo koh e habitores ndrtohet duke i prapangjitur
Pjesores s shkurtr t foljes ndajshtesat -kam, -ke, -ka (pr njjsin) dhe -kemi,
keni, -kan (pr shumsin). Kto ndajshtesa, si shihet, prkojn me format
vetore t kohs s tashme t ndihmses kam. Koha e tashme e habitores sht
ij form sintetike e prftuar nga prngjitja e dy elementeve t kohs s kryer
fte rend t prmbysur. N vetn e tret shums elementi i dyt i ksaj forme t
Prngjitur e bjerr fundoren e patheksuar -.
kam
pas-kam
pas-ke
pas-ka
pas-kemi
pas-keni
pas-kan
jam
qen-kam
qen-ke
qen-ka
qen-kemi
qen-keni
qen-kan
laj
la-kam
la-ke
la-ka
la-kemi
la-keni
la-kan
i
292 KREUVII
hap
hap-kam
hap-ke
hap-ka
hap-kemi
hap-keni
hap-kan
v
vn-kam
vn-ke
vn-ka
vn-kemi
vn-keni
vn-kan
7. 6. 2. . Koha e shkuar
1. E pakryera. Edhe kjo koh e habitores del me forma sintetike t prftu
duke i prapangjitur pjesores s shkurtr t foljes ndajshtesat -ksha, -kshe
ksh -kej (pr njjsin) dhe -kshim, -kshit, -kshin (pr shurnsin). Kto kan
dal nga format vetore t s pakryers s ndihmses kam. Kto t fundit, duke
qen t patheksuara, kan psuar disa ndryshime fonetike.
kam jam laj
pas-ksha qen-ksha la-ksha
pas-kshe qen-kshe la-kshe
pas-ksh qen-ksh la-ksh
(a pas-kej) (a qen-kej) (a la-kef)
pas-kshim qen-kshim la-kshim
pas-kshil qen-kshit la-kshit
pas-kshin qen-kshin la-kshin
hap
hap-ksha
hap-kshe
hap-ksh
(a hap-kej)
hap-kshim
hap-kshit
hap-kshin
ve
vn-ksha
vn-kshe
vn-ksh
(a vn-kef)
vn-kshim
vn-kshit
vn-kshin
2. E kryera. Kjo koh ndrtohet duke i paravendosur pjesores s folJ
es
format vetore t kohs s tashme habitore t ndihmses kam: paskam (P
aslil
paska, paskemi, paskeni, paskan) lar; paskam (paske, paska etj J hapur.
3. M se e kryera. Kjo koh ndrtohet duke i paravendosur pjesores
foljes format vetore t s pakryers habitore t ndihmses kam: p
aS
'
k s i "
1
(paskshe, pasksh, paskshim, paskshit, paskshin) lar; pasksha (po
sl
etj.j hapur.
j0
!
FOLJA 293
Shnim. Aty-ktu ndeshen edhe forma t mbiprbra t s
kryers (t tipit paska pas lar) dhe t s ardhmes (t tipit do t
laka).
7.7. FORMAT GRAMATIKORE TE MENYRES LIDHORE
7. 7. 1. Koha e tashme. T gjitha foljet, me prjashtim t foljeve
a
ekam, n kohn e tashme t mnyrs lidhore dalin me tema n prgjithsi
ujjta me ato t kohs s tashme t dftores. Por ato folje, q n vetn e dyt
,g tret njjs t s tashmes s dftores psojn ndonj ndrrim zanoreje ose
M ndrrimin -s: -t, n t tashmen e lidhores nuk i psojn kto ndrrime.
T krahasohet, p.sh.: (ti, ai) del-, (ti) t dal-sh, (ai) tdal-; (ti, ai)jep-
(u) tjap-sh, (ai) tjap-; (ti, ai) sheh-, (ti) t shoh-sh, (ai) t shoh- etj. Po
ishtu t krahasohen: (un)flas, vras, zbres etj., (ti, ai)flet, vret, zbret etj.,
un) tflas, t vras, t zbres; (ti) tflas-sh, t vras-sh, t zbres-sh etj.; (ai)
iflas-, t vras-, t zbres-.
Kurse n vetn e dyt shums ato folje q psojn ndrrime tingujsh n t
ashmen e dftores (shih 7.5.1), i psojn kto ndrrime edhe n t tashmen
:lidhores. P.sh. t krahasohen: (ju) dil-ni - t dil-ni; (ju) hiq-ni - t hiq-ni; (ju)
i-ni - t vil-ni; Qu)piq-ni - tpiq-ni; (ju) digj-ni - t digj-ni.
o\}et jam dhe kam n t gjitha vetat (njjs e shums) t kohs s tashme
slidhores dalin me tem mje-, prkatsisht ke-: tje-m, t ke-m etj.
Shnime. 1. Folja ve-te n t tashmen e lidhores e zgjeron temn
me -te vetm n vetn e par njjs; p.sh. t krahasohen: t vete, t
ve-sh, t ve-j etj.
2. Foljet ngre,fle (zgj. III, kl. II), v, z, nx, prz, shpie, bie
(zgj. III, kl.I), shtie (zgj. III, kl. III) si edhe folja l n vetn e tret
njjs t s tashmes s lidhores e zgjerojn temn me -r: t ngrer-,
tfler-, tvr-, tzr-, tnxr-, tprzr-, t shpjer-, tbjer-
, t shtjer-, t lr-.
Pr t gjitha foljet mbaresat vetore t kohs s tashme t lidhores ndryshojn

a
ato t kohs s tashme t dftores vetm n vetn e dyt e t tret njjs.
(
e
to mbaresa n t tashmen e lidhores pr t gjitha foljet, me prjashtim t
''i^ejam, kam dhe them, jan prkatsisht -()sh dhe -/-j. Trajtn -sh e
"^in foljet me tem m bashktingllore. Foljet me tem m zanore n vetn
et
njjs marrin alomorfm -j: t la-j, t shkrua-j etj.
294 K REUVll
Edhe foljet/an!, kam dhe them n vetn e dyt njjs marrinmbares'-
por n vetn e tret njjs ato marrin mbaresn -t: tje-t, t ke-t, t th ^'
t krahasohen me format prgjegjse t dftores sh-t, ka, tho-t. "'^
kam
t' ke-m
t ke-sh
t ke-t
t ke-mi
t ke-ni
t ke-n
jam
tje-m
tje-sh
tje-t
tje-mi
tje-ni
tje-n
laj
t la-j
t la-sh
t la-j
t la-jm
t la-ni
t la-jn
hap
thap
t hap-sh
t hap-
t hap-im
t hap-ni
t hap-in
v
t v
t v-sh
t vr-
t v-m
t vi-ni
t v-n
7. 7. 2. Koha e shkuar.
1. E pakryera. T gjitha foljet n kt koh t mnyrs lidhore dalin me
t njjtat mbaresa vetore si n t pakryern e dftores (shih 7.5.2), p
re
j
S

cils ajo dallohet vetm nga prania e pjeszs t, khs.: laja, laje, lante etj. dhe
t laja, t laje, t lante etj.; hapja, hapje, hapte etj. dhe t hapja, t hapje, t
hapte etj.; vija, vije, vinte etj. dhe t vija, t vije, t vinte etj.
2. E kryera. Kjo koh ndrtohet duke i paravendosur pjesores s foljes
format vetore t kohs s tashme lidhore t ndihmses kam: t kem (t kesh, t
ket, t kemi, t keni, t ken) lar; t kem (t kesh, t ket etj.) hapur.
3. M se e kryera. Kjo koh ndrtohet duke i paravendosur pjesores s
foljes format vetore t kohs s pakryer lidhore t ndihmses kam: t kisha (t
kishe, t kishte, t kishim, t kishit, t kishin) lar; t kisha (t kishe, t kishte
etj.J iiapur.
Shnim. Pr sa i takon s ashtuquajturs mnyr lidhore-
habitore, ajo del me format e habitores t prira nga pjesza t e
lidhores. Kto forma hasen rrall dhe kryesisht n kohn e pakryer
dhe n m se t kryern: t qenksha, t qenkshe etj.; tpasksha
qen, t paskshe qen etj.
7.8. FORMAT GRAMATIKORE T MNYRS KUSHTORE
7. 8. 1. Koha e tashme. Format gramatikore t kohs s tashme
mnyrs kushtore jan homonime me ato t s ardhmes t s shkuars t niny
r
dftore (shih 7.5.3). Edhe ktu format mbizotruese jan ato q ndrtohen ^
an t pjeszs do t ndjekur nga e pakryera e lidhores. Por krahas ksaj pr
d0
I
FOLJA
295
forma e dyt, ndrtuar me an t s pakryers dftore t foljes ndihmse
r
t
e ndjekur nga forma e pashtjelluar e tipit pr t lar.
$ ' 7, 8. 2. E kryera. Format gramatikore t s kryers s mnyrs
htore jan homonime me ato t s ardhmes s prparme t s shkuars (shih
K 5 3). Por, ndrsa kjo e fundit i kundrvihet s ardhmes s prparme {do t
5
in W^)>
e
^y
em e
kushtores i kundrvihet s tashmes s kushtores (do t
7.9. FORMAT GRAMATIKORE T MNYRS DSHIRORE
7. 9. 1. Kohae t as hme . Formateksajkohendrtohendukeishtuar
Kffls s posame t dshirores mbaresat vetore: -a, -, -t (n numrin njjs)
$-int, -i, -in (n numrin shums).
Tema e posame e dshirores ndrtohet me an t prapashtess
trajtformuese -fsh-1 -sh. Kjo prapashtes i ngjitet nj teme t foljes, q n
shumicn e rasteve prkon me at t s kryers s thjesht, por n disa raste ajo
prkon me temn e pjesores. Kur tema, s cils i prapangjitet kjo prapashtes,
mbaron me zanore, ateher asaj i prapavihet alomorft -fsh-; prndryshe prdoret
alomorfi -sh-.
Me alomorftn -fsh- e formojn temn e dshirores:
1. Shumica drrmuese e foljeve t zgjedhimit I, me prjashtim t atyre t
nnklass 1 t klass II: la-fsh-a, the-fsh-a, shkro-fsh-a;
2. foljet e nnklass 3 t klass II t zgjedhimit II (vras, shkas, ngas,
rgas dhepres): vra-fsh-a, shka-fsh-a, nga-fsh-a, grga-fsh-a, pre-fsh-a;
3. foljet e zgjedhimit III (pi, shtie): pi-fsh-a, shti-fsh-a;
4. foljet e parregullta bie (prura), bie (rash), shoh, vete dhe jam:
Pm-fsh-a, ra-fsh-a, pa-fsh-a, va-fsh-a', qo-fsh-a
1
.
Me alomorft -shl- e formojn temn e dshirores:
1. Shumica e foljeve t zgjedhimit II, me prjashtim t atyre t nnklass
^tklass II: hap-sh-a, mat-sh-a, brtit-sh-a etj.;
2. foljet e nnklass 1 t klass II t zgjedhimit I, t cilat n t kryern e
"'Jesht dalin me tem n bashktingllore: gjet-sh-a, mbajt-sh-a, mbrojt-sh-a;
|Ndrtuar nga nj tem e zgjeruar va- e s kryers s thjesht va-jt-a.
pNdrtuar nga tema e s kryers s thjesht qe-sh t ndrruar n qo-. Trajta nndialektore
1 nuk ka hyr n shqipen letrare.
296
KREUVll
3. foljet e klass I t zgjedhimit III: v, z, prz, nx, shpie si edh
ato,
klass II: di, fle, ngre: vn--a
l
, z'n--a, przn--a, nxn--a, shpn-
dhe shpu-fsh-a), dit-sh-a, fjet-sh-a, ngrit-sh-a; 'Po
4. foljet e parregulJta kam, ha, jap, rri, vij, them, dua, l, vdes
pa-a ( < pat-sh-a), hngr-sh-a, dhn--a, ndenj-sh-a, ardh-sh-a, thn'
dash--a, vdek-sh-a. ~
0,
Shnime. 1. Foljet e nnklass 1 t klass II t zgjedhimitn
heq: hoq-a, vjel: vol-a, dal: dol-a e ndrtojn temn e dshirores n
nj tem, q sht e prbashkt pr kohn e tashme dhe pr piesore
heq-sh-a, vjel-sh-a, dal-sh-a.
2. Foljet q n pjesore dalin m -n', me prjashtim t folieve
jam, ha dhe bie: ra-sh, e ndrtojn temn e dshirores nga terna e
pjesores: vn--a, zn--a, przn--a, nxn--a, ln--a, dhn--
a
Nga tema e pjesores e formojn dshiroren edhe foljet vij, dua
dhe vdes: ardh-sh-a (ardh-ur), dash-^a (dash-ur), vdek-sh-a (vdek-
ur).
3. T gjitha foljet e tjera e formojn dshiroren nga nj tem, q
prkon me at t s kryers s thjesht.
Kam
pa-a
pa
pas-t
pa-itn
pa-i
pa-in
jam
qo-fsh-a
qo-fsh
qo-f-t
qo-fsh-im
qo-fsh-i
qo-fsh-'m
laj
la-fsh-a
la-fsh
la-f-t
la-fih-im
la-fsh-i
la-fsh-in
hap
hap-sh-a
hap-sh
hap-t
hap-sh-im
hap-sh-i
hap-sh-in
v
vn--a
vn-
vn-t
vn--im
vn--i
vn--in
7. 9. 2. E kr ye r a . Formateksajkohendrtohendukeiparavendosur
pjesores s foljes format vetore t s tashmes s dshirores t foljes ndihmse
kam: paa (pa, past, paim, pai, pain) lar.
7.10. FORMAT GRAMATIKORE T MNYRS URDHRORE
Kjo mnyr ka forma gramatikore t vetat vetm pr vetn e dyt, njjs e
shums.
1
Pas bashklinglioreve -n- dhe -sh- prapashtesa e dshirores -sh ndrrohet ne ~i
zn--a, dash--a, qesh--a etj.
FOLJA 297
Mg vetn e dyt shums t gjitha foljet dalin me t njjtn form si n vetn
,g shumes t kohs s tashme t mnyrs dftore (shih pr kt 7.5.1).
dV forma homonime dallohen midis tyre vetm nga intonacioni i fjalis
^iralse, khs. (ju)punoni - Punoni! (ju) dilni - Dilni! (ju) vilni - Vilni! (ju) vini
t
Vuu!
pr sa i takon numrit njejs t urdhrores, vetm nj pjes e vogl foljesh
l
in
me t njjtn form si n vetn e dyt njjs t kohs s tashme t mnyrs
iftore.Ktojan:
1. Foljet e klas's I t' zgjedhimit II: (ti) hap-hap, (ti) mat-mat;
2. foljet e zgjedhimit III di, pi: (ti) pi-pi;
3. foljet e parregullta supletive ha, rri, jap: (ti) ha-ha, (h)jep-jep.
Foljet q n vetn e dyt njjs t urdhrores dalin me forma t ndryshme nga
offliat prgjegjse t kohs s tashme t dftores, mund t ndahen n katr grupe:
1. Foljet e zgjedhimit I q dalin me tem m -o-, -e-, me prjashtim t
W, i)
e
J ^
n e
btej' ^
n e
"'"'
n e v e t e n e
dyt njjs t urdhrores nuk marrin
adonj mbares: mso, puno, shko, rrfe, shprble, fshi, prpi;
Shnim. Por bre-j, gje-j (si foljet e grupit 2) dhe bli (si foljet e
grupit3).
2. t gjitha foljet e tjera t zgjedhimit I, me prjashtim t atyre t grupit 1,
siedhe t foljes hyj, n vetn e dyt njjs t urdhrores marrin mbaresn -7":
mba-j, la-j, mbru-j, fry-j, shkrua-j, lua-j, lye-j, thye-j, przie-j, b-j. Po kshtu
edhe foljet e parregullta: thua-j, dua-j;
3. foljet e klass II t zgjedhimit II, me prjashtim t foljes marr dhe t
foljeve vras, ngas e grgas, n vetn e dyt njjs t urdhrores, nn ndikimin
fvets s dyt shums e ndrrojn n -i- zanoren -e- ose togun -je- t' tems.
Poljetpje/c, prpjek, ndjek dhe djeg ndrrojn edhe -k-n n -q-, prkatsisht -
?-n n -gj: hiq, vil, mbill, nxirr, piq, digj, brtit.
Po keshtu e formojn vetn e dyt njjs t urdhrores edhe foljet e
!
Sedhimit lllfle, ngre, si edhe foljet e parregullta jam, kam, shoh, vdes, fli:
ilI1
os e) ngri, ji, ki, shih, vdis.
Shnim. Folja marr nuk e ndrron n -i- zanoren e tems dhe
n urdhrore njjs del n formn merr, ashtu si n vetn e dyt
njjs t kohs s tashme t dftores.
Foljet e nnklass 3 t klas's II t' zgjedhimit II vras, ngas, grgas, pres
Pfe-va) n vetn e dyt njjs t urdhrores dalin zakonisht me temn e
298 K REU VI I
pazgjeruar si n t kryern e thjesht: (Mos e) vra! (Mos e) nga! t\t
grga! (Mos e) pre\
e
)
Shnim. Por krahas ktyre ndeshen jo rrall edhe: (Mos e)
(Mos e) ngit! (Mos e) grgit! (Mos e) pritl ''
Foljaflas n urdhrore njjs bn/o/, kurse n shums bnflit-ni, ashti
n vetn e dyt shums t kohs s tashme t dftores. '
Disa folje n vetn e dyt njjs t urdhrores dalin me tem t zgjern
me -/--. Ktojan:
a) Foljet e zgjedhimit III v, z', prz, shpie, shtie: ver, zr, pr?r
shpjer, shtjer;
b) folja hyj e zgjedhimit I, si edhe foljet e parregullta bie dhe l: hyr, bjer, fe>
Shnime. 1. Folja e parregullt vij n urdhrore del me format
eja, ejani. Folja e parregullt vete nuk ka forma t posame t
urdhrores. Me kuptimin e urdhrores n kt rast prdoren formate
vets s dyt njjs e shums t mnyrs lidhore: t vesh, t veni.
2. Kur nj form e vets s dyt njjs t mnyrs urdhrore
mbaron me nj tingull zanor dhe ndiqet nga nj trajt e shkurtr
premrash vetor, shtohet nj -j- pr lehtsi shqiptimi, si: mso-j-e,
shpr-ble-j-e. P.sh.: Ndihmo-j-e shokun! Rrfe-j-u shokve! Trego-
j-i t gjitha me radh!
Mirpo, kur pas urdhroreve t ktij tipi vendoset trajta e shkurtr
e vets s tret njjs i, e ndjekur nga nj tjetr trajt e shkurtr ose
nga pjesza e psores u, ather nuk shtohet ndonj tingull kundr
hiatit, por trajta e shkurtr / shkruhet me -/'-: Hapja dern mikutl
Prvishju puns menjher!
Kto vrejtje vlejn edhe pr rastet, kur trajtat e shkurtra vendosen
midis tems dhe mbaress s vets s dyt shums t urdhrores:
Ndihmo-j-e-ni shokun! Trego-ja-ni shokut t' vrtetn!
7.11. FORMAT E PASHTJELLUARA TE FOUES
7. 11. 1. Grupi mi i formave t pashtjel l uara. Forrnat
e
pashtjelluara t foljes, pr nga tipi i ndrtimit, mund t ndahen n dy grupe
;
J
FOLJA
299
pj grupin e par prfshihen/T/'e^o/y'a dhe ato q jan ndrtuar mbi bazn e
$''
fyrrna e pashtjelluar mohore (pa lar) dheprcjellorja (duke lar)
1
. Kurse
*;' ^pin e dyt do t prfshihen format e pashtjelluara t tipitper t lar e me
Mtt', q jan ndrtuar mbi bazn e emrit prejfoljor asnjans (t tipit t lar'e).
'.jrvshimi n tipin e ndrtimit t ktyre dy grupeve sa vjen e zhduket, duke
g
S
e emrat prejfoljor asnjans n gjuhn e sotme po vijn duke u paksuar
Ijimj e
m
shum, kurse forma t pashtjelluara t tipit/?/- t lar e me t' lar
dornos e para) mund t formohen pr do folje. Prandaj n gjuhn e sotme
interpretohen si forma t pashtjelluara q ndrtohen mbi bazn e pjesores.
pr ndryshimet kuptimore dhe gramatikore t formave t pashtjelluara t
,fupit t par e t grupit t dyt nga pjesorja, prkatsisht nga emri prejfoljor
jinjans shih 7.20.1, prkatsisht 7.21.1.
7. 11. 2. Pj es or j a. Tema foljore, nga e cila formohet pjesorja, mund
perkoj me at t s kryers s thjesht ose t kohs s tashme, ose mund t
et e ndryshme prej temave t ktyre dy kohve.
1. E formojn pjesoren nga nj tem foljore q prkon me at t s kryers
jthjesht:
a) T gjitha foljet e zgjedhimit I. Pjesorja e foljeve me tem m -o-, -ua-
prkatsisht -e-, -ye- del me togun e zanoreve -ua-, prkatsisht -ye,. ashtu si
lt kryern e thjesht shums; khs. la-va: la-r, fshi-va: fshi-r, punua-m:
tiamar, shkrua-m: shkrua-r, rrfye-m: rrfye-r, lye-m: lye-r etj.; gjet-a: gjet-
v, mbajt-a: mbajt-ur, br-a: br-;
b) foljet e zgjedhimit II, me prjashtim t atyre foljeve t nnklass 1 t
Hass II, t cilat psojn ndrrimin -e-/-je-:-o- n t kryern e thjesht; khs.
'vp-a: hap-ur, mat-a: mat-ur, brtit-a: brtit-ur, thirr-a: thirr-ur, fol-a: fol-ur,
Ut-a: shit-ur, vra-va: vra-r; po kshtu edhe rrah-a: rrah-ur, njoh-a: njoh-ur
ennklass 1 t kl. II;
c) foljet e zgjedhimit III: di,fle, ngre, shpie dhepi; khs. dit-a: dit-ur,fjet-
1:
fjet-ur, ngrit-a: ngrit-ur;
) foljet e parregulltay'am, bie (prura), rri, shoh dhe vete; khs. qe-sh: qe-
, e
> prur-a: prur-, ndenj-a: ndenj-ur, pa-sh: pa-r, vajt-a: vajt-ur.
2. E formojn pjesoren nga nj tem foljore q prkon me at t kohs s
ashine:
a) Foljet e nnklass 1 t klass II t zgjedhimit II; khs. heq (hoq-a): heq-
"'
v
jel (vol-a): vjel-, pjek (poq-a):pjek-ur, nxjerr (nxor-a): nxjerr-, dal (dol-
]
'-dal-;
N kt grup hyn edhe forma e lipit me punue, q prdorel si paskajore n t folmet e
8r
ishtes.
300 KREHVll
b) foljet e klass I t zgjedhimit III: v, z, prz', nx si edhe f >
parregullt l; khs. v (vur-a): v-n, ze' (zur-a): z-n, prz (przur-
a
\. }'*
n, nx (nxur-a): nx-n, l (la-sh): l-n.
Zt
'
3. E formojn pjesoren nga nj tem foljore q sht e ndryshrne
na
e s kryers s thjesht dhe e s tashmes, foljet bie (rash), ha, jap, shtie /A
J

si edhe kam, dua dhe vdes; khs. bie (ra-sh): r-n, ha (hngr-a): ngr-n '"
(dha-sh): dh-n, shtie (shti-va): sht-n, them (tha-sh): th-n, ka-m 'i ^
a): pas-ur, dua (desh-a): dash-ur, vdes (vdiq-a): vdek-ur.
Prapashtesat, me t cilat formohet pjesorja, jan: -rl-r, -ur, -' dhe -
Me prapashtesn -rl-r e formojn pjesoren:
a) Foljet e klass I t zgjedhimit I: la-r, fshi-r', punua-r, fye-r etj.-
b) foljet e nnklass 3 t klass II t zgjedhimit II: vra-r, shka-r, nga-r
pre-r etj.;
c) folja e zgjedhimit IIIpi: pi-r si edhe folja e parregullt shoh: pa-r.
Meprapashtesn -ure formojn pjesoren:
a) Foljet e nnklass 1 t klass II t zgjedhimit I: gjet-ur, mbajt-ur, mbrojt-
uretj.;
b) foljet e zgjedhimit II, me prjashtim t atyre t nnklass 3 t klass Ii
(shih m sipr b) si edhe t foljeve me tem m -/, -//, -r, -rr (klasa II/l), q
psojn ndrrimin -e-l-je- : o ose -a- -o- n t kryern e thjesht (shih m
poshtb); hap-ur, vendos-ur, mat-urtt]. Po kshtu edhe rrah-ur, nph-ur(A.
n/2);
c) foljet e zgjedhimit III (klasa 11/1) di, fle, ngre: dit-ur, fjet-ur, ngrit-ur;
) foljet e parregullta kam, dua, rri, vdes, vete, vij:pas-ur, dash-ur, ndenj-
ur, vdek-ur, vajt-ur, ardh-ur.
Me prapashtesn - e formojn pjesoren:
a) Foljet bj dhe hyj (klasa II/2) t zgjedhimit I: br-, hyr-;
b) foljet e nnklass 1 t klass II t zgjedhimit II, q dalin me tem m -
/, -//, -r, -rr, dhe q n t kryern e thjesht psojn ndrrimin -e-l-je-: -o- ose
-a-: -o-: vjel-, dal-, mbjell-, sjell-, nxjerr-, tjerr-, marr-;
c) foljet bie (prur-a) dhe shpie: prur-, shpur- (edhe shp-n).
Me prapashtesn -ne formojn pjesoren:
a) Foljet e klass I t zgjedhimit III v, z\ prz, nx, si edhe folja ^
(klasa III): v-n, z-n, prz-n, nx-n, sht-n;
b) foljet e parregulltay'a/, bie (ra-sh), ha, jap, l, them: qe-n, r-n^
ngr-n, dh-n, l-n, th-n.
FOLJA 301
7 11. 3. Format e pashtjel l uara t ndrtuara mbi bazn
pjesores.
e
j Forma e pashtjelluar mohore (pa lar). Forma e pashtjelluar mohore
rtohet duke i paravendosur pjesores s foljes pjeszn pa: pa pasur, pa
" n P
a
^
ar
' P
a na
P
ur
- pa vn, pa ngrn.
^ ^rallher n gjuhn letrare haset edhe nj form e mbiprbr e tipitpa
g lar, e cila ndrtohet duke i paravendosur pjesores s foljes formn e
stitjelluar mohore t ndihmses kam (papas). Kjo form e mbiprbr do t
uhet koh e kryer e forms s pashtjelluar mohore. N kundrvnie me kt,
t'orm
a e
^P^ P
a
^
a

mu n c
^ ^ quhet konvencionalisht koh e tashme.
2. Prcjellorja. Prcjellorja ndrtohet duke i paravendosur pjesores s
to
lj
es
pjeszn dt e: duke pasur, dukeqen, dukelar, dukehapur, dukevn,
jukengrn.
Rrallher n gjuhn letrare haset edhe nj form e mbiprbr e tipit
iukepas lar, e cila ndrtohet duke i paravendosur pjesores s foljes prcjelloren
efoljes ndihmse kam (duke pas). Forma e tipit duke pas lar do t quhet
lcoh e kryer e prcjellores. N kundrvnie me kt, forma e tipit duke lar
siund t quhet konvencionalisht koh e tashme e prcjellores.
Shnim. N t folmet veriore (gege) prdoret edhe forma e
pashtjeliuar e tipit me la me vler paskajoreje. Ajo ka edhe nj form
t kryer (mepas la) q ndeshet m rrall.
7. 11. 4. Format e pashtjel l uara t ndrtuara mbi bazn
e emrit pr e j f ol j or a s nj a ns . Forma e pashtjelluar e tipitpr t lar
ihe ajo e tipit me t lar jan ndrtuar duke i paravendosur emrit prejfoljor
asnjans pjesznpr, prkatesisht me. Por, si u vu n dukje edhe n 7.11.1,
" shqipen e sotme ato interpretohen si forma t' pashtjelluara q ndrtohen mbi
ten e pjesores me an t pjeszave pr t, prkatsisht me t.
7.12. ZGJEDHIMIJOVEPROR
Si u vu n dukje edhe n 7.3.5, format foljore t zgjedhimit jovepror
)an
t prbashkta pr diatezat psore, vetvetore e mesore. Ato ndrtohen me
^ttijete gjuhsore t ndryshme: 1. me an mbaresash; 2. me an t pjeszs u;
toe an t foljes ndihmseyam.
Secili nga kto mjete, si do t shtjellohet n paragraft prkats, prdoret
Kr
t ndrtuar forma foljore t caktuara t zgjedhimit jovepror.
302 KREU VII
7 . 1 2 . 1 . Format f ol j ore t zgj edhi mi t j o v e p
r o
ndrtuara me an mbaresash. N zgjedhimin jovepror m ^
mbaresash ndrtohen format e kohs s tashme dhe t s pakryers t mn ^
dftore e lidhore si edhe t kohs s ardhme t tipit do t laj, t s ardhrn ^
t shkuars e t s tashmes s kushtores t tipit do t lahesha. ^
1. Format e kohs s tashme.Mbaresat vetore t kohs s tashm
mnyrs dftore pr zgjedhiminjoveprorjan: -emJ-hem, -esh/-hesh, -et/.u '
-emil-hemi, -enil-heni, -enl-hen. Alomorfet me -h- (-hem, -hesh etj.) i ^ .'
foljet me tem n zanore.
Kto mbaresa i shtohen tems s kohs s tashme t foljes, si, p.sh., w,
em, la-hem. Por foljet q dalin me tem m tog zanoresh: -ua-, -ye-, -i
e
_
bjerrin zanoren e dyt t ktyre togjeve (-a-, prkatsisht -e-), si, p.sh.: shkru
hem (shkrua-jj, thy-hem (thye-j), ndi-hem (ndie-j).
T gjitha foljet, q n vetn e dyt shums t kohs s tashme n diatezn
veprore psojn ndrrime tingujsh zanor a bashktingllor n temat e tyre i
psojn kto ndrrime edhe n t gjitha tbrmat vetore t kohs s tashrne t
zgjedhimit jovepror. Foljet e tipit vras: vret, flas: flet, shes: shet, q psojn
ndrrimin -s:-t n zgjedhimin vepror, n zgjedhimin jovepror dalin me tem
m -t-\ khs. heq Ihiq-ni: hiq-em, hiq-esh; mbjell Imbill-ni: mbill-et etj.;pjekI
piq-ni: piq-em; djeg /digj-ni: digj-em etj.; vras / vret / vrit-ni: vrit-em, vrit-esh;
flas /flet /flit-ni: flit-et etj.
laj quaj hap heq
la-hem qu-hem hap-em hiq-em
la-hesh qu-hesh hap-esh hiq-esh
la-het qu-het hap-et hiq-et
la-hemi qu-hemi hap-emi hiq-emi
la-heni qu-heni hap-eni hiq-eni
la-hen qu-hen hap-en hiq-en
mat vras v
mat-em vrit-em vi-hem
mat-esh vrit-esh vi-hesh
mat-et vrit-et vi-het
mat-emi vrit-emi vi-hemi
mat-eni vrit-eni vi-heni
mat-en vrit-en vi-hen
T njjtat mbaresa marrin foljet n zgjedhimin jovepror edhe n kohn e
tashme t mnyrs lidhore si edhe n kohn e ardhme t tipit do t laj\ khS''
la-j: t la-hem, t la-hesh etj.; t qua-j: t qu-hem, t qu-hesh etj.; t he^-
hiq-em, t hiq-esh etj.\dot la-j, do t la-hem etj.; do t qua-j: do t qu-"
1
<z.\.\dotheq: dothiq-emtiy
FOLJA
303
2, Format e kohs s pakryer. Mbaresat vetore t kohs s pakryer pr
(jjiiminjovepror jan: -eshaf-hesha, -eshef-heshe, -ej (-esh)/ -hej(-hesh), -
''"-/-heshim, -eshitf-heshit, -eshinf-heshin. Alomorfet me -h- (-hesha, -heshe
marrin foljet me tem m zanore.
Temat foljore, t cilave u shtohen kto mbaresa, jan po ato t kohs s
lype t zgjedhimit jovepror (shih pikn 1).
i - )
j !
w-
4
.hesha
'm-heshe
H-hej
'ia-hesh)
la-heshim
ln-heshit
la-heshin
\13S
mt-esha
mt-eshe
mt-ej
fvrit-esh)
mt-eshim
mt-eshit
vrit-eshin
quaj
qu
qu
qu
hesha
-heshe
-hej
(qu-hesh)
qu
qu
qu
-heshim
-heshit
-heshin
hap
hap-esha
hap-eshe
hap-ej
(hap-esh)
hap-eshim
hap-eshit
hap-eshin
v
vi-hesha
vi-heshe
vi-hej
(vi-hesh)
vi-heshim
vi-heshit
vi-heshin
heq
hiq-esha
hiq-eshe
hiq-ej
(hiq-esh)
hiq-eshim
hiq-eshit
hiq-eshin
T njjtat mbaresa marrin foljet n zgjedhimin jovepror edhe n t pakryern
emnyrs Udhore, n t ardhmen e s shkuars t tipit do t laja dhe n kohn
etashme t mnyrs kushtore t tipit do t laja, khs. t la-ja: t la-hesha, t lah-
?she etj.; t qua-ja: t quh-esha, t qu-heshe etj.; t hiq-ja: t hiq-esha, t hiq-
?sheetj.; do t' qua-ja: do t quh-esha, do t qu-heshe etj.; do t hiq-ja: do t
kiq-esha, do t' hiq-eshe etj.
7.12.2. Format foljore t zgjedhimit jovepror t
"d'rtuara me pjeszn u. Me kt' pjesz n zgjedhimin jovepror
"drtohen format foljore t s kryers s thjesht t mnyrs dftore, t kohs
* tashme dhe t s pakryers s mnyrs habitore, t kohs s tashme t
"tnyrs dshirore, t urdhrores, t forms s pashtjelluar mohore, t
P^cjellores, t formave t pashtjelluara t tipit pr t lar e me t lar, t s
ar
dhmes s tipit kam pr t lar, si edhe t s ardhmes s t shkuars e t s
^hrnes s mnyrs kushtore t tipit kisha pr t' lar.
1. E kryera e thjesht. N t kryern e thjesht pjesza u vendoset para
trnave vetore t foljes: u lava, u lave, u lam, u lat, u lane' (khs. lava, lave,
(
a % ,
', lat, lan); u ktheva, u ktheve, u kthyem, u kthyet, u kthyen (khs. ktheva,
304
KREU VII
ktheve, kthyem, kthyet, kthyen); u hapa, u hape, u hapm, u hapt
(khs. hapa, hape, hapm, hapt, hapn). '
a
Pn
N vetn e tret njjs pjesza u i paravihet tems s foljes pa
m
u
vetore -/, ose -u; khs. (ai) hap-i: u hap, mbajt-i: u mbajt, la-u: u fa ^
1 1
vra, prek-u: u prek. ~
U:
u
Foljet me tem m -o- ose -e-, me p'rjashtim t ble-j, n vetn e tret -
e zbrthejn zanoren fundore t tems n -ua prkatsisht -ye; khs. (ai)
S
ht
shkrua, mso-i: u mesua, kthe-u: u kthye, shprble-u: u shprblye etj. ' "
Foljet e klass 11/1 t zgjedhimit II, tema e t cilave mbaron me ni
bashktinglloret-/, -//, -r, -rr, si: vjel, vola, sjell:solla, nxjerr:nxora mn^
mora, n vetn e tret njjs t s kryers s thjesht n shqipen e sotme ]er
r
nuk e zbrthejn zanoren -o- t tems n -ua-; khs. (ai) vol-i: u vol, soll-i-
soll, nxor-i: u nxor, mor-i: u mor etj.
Shnim. Prdorim jo t vogl kan n gjuhn e folur edhe hm&
e ksaj vete me zanoren -o- t tem's s' zbrthyer n' -ua~: u vual
u
suall, uruuar, umuaretj.
Foljet e klass I t zgjedhimit III n kt vet dalin pa tem t zgjeruar; khs.
(ai) vur-i: u vu, zur-i: u zu, przur-i: uprzu, shpur-i: u shpu, prur-i: upru.
2. Format e tjera foljore t zgjedhimit jovepror t ndrtuara me
pjeszn u. Me kt pjesz i ndrtojn format gramatikore t zgjedhimit jovepror
edhe:
a) E tashmja dhe e pakryera e mnyrs habitore, ku pjesza u vendosei
para formave vetore prgjegjse t zgjedhimit vepror: u lakam, u lake, u laka.
u lakemi, u lakeni, u lakan; u laksha, u lakshe, u laksh (a u lakej), u lakshim,
u lakshit, u lakshin;
b) e tashmja e mnyrs dshirore, ku pjesza u vendoset gjithashtu para
formave vetore prgjegjse t zgjedhimit vepror: u lafsha, u lafsh, u lafil"
lafshim, u lafshi, u lafshin;
c) format e mnyrs urdhrore, ku pjesza u i prapangjitet forms veproK
prgjegjse t vets s dyt njjs, ose vendoset midis tems dhe mbarese
5
vetore t vets s dyt shums: hap-u, hap-u-ni; la-hu, la-hu-ni; zi-hu, zi-h
u
~
nl
Por, kur urdhrorja prihet nga pjesza e mohimit mos, ather pjesza u vendos
menjher para foljes: mos u hap, mos u hapni; mos u laj, mos u lani; r"
zr, mos u zini;
) format e pashtjeJluara t foljes, me prjashtim t pjesores, s c
e
mungon edhe kategoria e diatezs (shih 7.19). Te t gjitha kto forma pj
es
u vendoset menjher para tems foljore:
f fl
FOUA
305
y,
r
pa u hapur pa u zn
,'' u l
ar
duke u hapur duke u zn
t'u l
ar
^ P^
r l u na
P
ur
P?
r f u
t
n

,'ular met'uhapur met'uzn;
j) format e s ardhmes dhe t s ardhmes t s shkuars (prkatsisht t
htores s tashme) t tipit kam pr t lar, kisha pr t lar: kam (ke, ka etj.)
. t'u lar; kisha (kishe, kishte etj.) prt'u lar.
f 7. 12. 3. Format f ol j ore t z gj e dhi mi t j ove pr or t
jgrtuara me an t foljes ndi hmse jam.
" Ne zgjedhimin jovepror me an t foljes ndihmse/am ndrtohen t gjitha
nnat foljore t prbra t s shkuars, t cilat n zgjedhimin vepror ndrtohen
ean t foljes ndihmse kam. Edhe n kt rast sht folja ndihmse/am ajo
j
Z
gjedhohet sipas vets, numrit, kohs e mnyrs, kurse pjesorja e vendosur
L
s
aj mbetet e pandryshuar .
Pra, e formojn zgjedhimin jovepror me an t foljes ndihmseyam:
1. E kryera, m se e kryera, e kryera e tejshkuar, e ardhmja e prparme
dliee ardhmja e prparme e s shkuars t mnyrs dftore: jam (-je, sht' etj.)
torjam(je, shtetj.) hapur, isha (ishe, ishteetj.) lar, isha (ishe etj.)hapur;
ph (qe etj.) lar, qesh (qe etj.) hapur; do tjem (do tjesh, do tjet etj.)
'lar, do tjem (do tjesh, do tjet etj.) hapur; do t isha (do t ishe, do t
iiteeetj.) lar, do t isha (do t ishe, do t ishte etj.) hapur;
Shnim. Edhe n zgjedhimin jovepror e kryera e mnyrs
kushtore del me t njjtat forma si e ardhmja e prparme e s shkuars.
2. e kryera dhe m se e kryera e habitores: qenkam (qenke, qenka etj.)
lar, qenkam (qenke, qenka) hapur etj.; qenksha (qenkshe, qenksh etj.)
hr, qenksha (qenkshe, qenksh etj.) hapur;
3. e kryera dhe m se e kryera e lidhores: tjem (tjesh, tjet etj.) lar,
l
?jem (tjesh, tjet etj.) hapur etj.; t isha (t ishe, t' ishte etj.) lar, t isha
[tishe, t ishte etj.) hapur etj.;
4. e kryera e mnyrs dshirore: qofsha (qofsh, qoft' etj.) lar', qofsha
'fih, qoft etj.) hapur;
5. e kryera e forms s pashtjelluar mohore dhe e prcjellores: pa qen
> pa qen hapur; duke qen lar, duke qen hapur.
Shnim. Kshtu e ndrton formn joveprore edhe paskajorja
|.' dialektore e tipit me la, q ndeshet vetm n t folmet gege: me qen
la, me qen hapun.
306 KREU VII
KUPTIMET KRYESORE T FORMAVE
GRAMATIKORE T FOLJES
7.13. MNYRA DFTORE
7. 13. 1. Kuptimi i mnyrs dftore. Me an t ksai m"
si u vu n dukje n 7.13.1, folsi e paraqit si t vrtet veprimin e em"
nga folja. E, kur folsi dshiron ta mohoj ose t shpreh pasiguri pr v *'
vrtetsi, ather e shoqron foljen e mnyrs dftore me pjeszat e rnoh'
6
nuk a s', prkatsisht me pjeszat e dyshimit ndoshta, mbase, kushedi '
P.sh.:Juthompa mburrje q, sa kam rrojtur, kampasurgjithnj kttnalln
atdhen dhe kt dashuripr lirin... Ndoftaju shkoi nga mendja q' e Msh
harruar edhe atdhen, edhenderin, edhelirin, kurju ktheja, prap t helmuar
Mnyra dftore, si u vu n dukje edhe n 7.3.7, i ka t tri koht
themelore, nga t cilat e shkuara ka pes nnndarje kryesore: tpakryern, t
kryern e thjesht, t kryern, m se t kryern dhe t kryern e tejshkuar
kurse e ardhmja ka katr nnndarje: t ardhmen, t ardhmen e prparme, t
ardhmen e s shkuars dhe t ardhmen eprparme t s shkuars.
7.13.2. Koha e tashme. Kuptimi themelor i foljes n kohn e tashme t
mnyrs dftore sht t tregoj kryerjen e nj veprimi n nj koh q prfshin
edhe astin e ligjrimit. Por, si do t shtjellohet edhe m posht, ajo prdoret
edhe me nj kuptim mbarkohor e n disa rrethana edhe me kuptimin e s
ardhmes dhe t s shkuars.
Kur prdoren n kuptimin themelor t kohs s tashme, foljet (me disa
prjashtime pr t cilat shih m posht shnimet 1, 2) shoqrohen zakonisht me
pjesznpo. Kjo i jep mundsi foljes n kohn e tashme t tregoj nj veprimt
caktuar, q vazhdon t zhvillohet n astin e ligjrimit. Po me kt kuptim
mund t prdoret edhe forma perifrastike e ndrtuar me an t kohs s tashme
t ndihmsesy'om dhe prcjellores s foljes (shih edhe 7.3.7). P.sh.: Jo< P
hesht. Vetm ti m'u hiq sysh. - 'po bn ktu? - epyeti kryeveqilharxhi, K"
r
kaloi prbri. Po vshtroj si mblidhet kshilli i lavdishm - tha kronikani. rfl'
mpar m than seje duke br kmb druripr veten tnde. Ju do t thott -
jam duke treguar edhe nj tjetr "histori t jashtzakonshme ", duke dashur'
m thoni, ndofta, qpo bhem monoton.
Shnime. 1. Disa folje q emrtojn veprime ose gjendje 1
karakterizojn kryefjaln pr nj koh t pacaktuar, nuk shoqr
0
me pjeszn po. T tilla jan foljet dua, di, dashuroj, urrej,
K
I
FOUA 307
jam, gjendem, ndodhem, nx, prmban, ngrthen etj. P.sh.: Dhe
tani s 'dua t m shqetsoj njeri. Ju admiroj! Nuk do ta harroj kurr
kete' mbrmje, qpo kalojm meju. Nuk e di, kjo s 'm ka shkuar ndr
tnend.
2. Disa folje, q emrtojn veprime, sidomos veprime fiziko-
fiziologjike, prdoren rndom, sidomos n fjalit pyetse, pa pjeszn
po, edhe kur sht fjala pr veprime t caktuara. Kjo ndodh, pr
arsye se me an t fjalive t tilla pyesim zakonisht pr veprime t
caktuara. Megjithat, kur duam ta prcaktojm m mir kuptimin
kohor t s tashmes, mund ta prdorim fare natyrshm pjesznpo.
P.sh.: -Psehesht. Tit?Tpaktntimoshesht. 'mendonti?S'mund
t bj un njpun? - Po habitesh? - tha kryeveqilharxhi. - Ti nuk m
dgjon ? Ti po qan ?
Kur prdoret me kuptim mbarkohor, folja n kohn e tashme nuk
shoqrohet me pjesznpo. E prdorur kshtu, ajo mund t tregoj:
a) Veprime t zakonshme, q prsriten her pas here: Jan elur udh,
M t gjera, kryq e trthor. Traktort trheqin rrshqan trungjet dhe atje,
itprpjet, trungjet vrsulen teposht, t llahtarshm, npr lugjet e drunjta,
ihe me potere t hatashme bien tutje nfund t pyllit, ku i pret sharra. Sharrat
tkktrike t dors uturijn nga t katr ant epyllit. Ai ngrihet n mngjes n
Dtn 5;
b) veprime q nuk lidhen me nj koh t caktuar, sepse kan vler
abarkohore. Nj prdorim i till i s tashmes vihet re sidomos n fjalt e urta
popuilore (proverbat) dhe n aksiomat shkencore, n t vrtetat e prgjithshme,
tubhen pohime, q kan vler pr do koh, pra, edhe pr astin e ligjrimit.
'sh'. Ai qe' s'punon, lngon. Gjykon puna, s'gjykon guna. Uji q' rri n nj
e
"d, qelbet. Lumifle, hasmi s'fle. Oksidi i karbonit sht nj gazpa ngjyr,
lQ
er, pak m' i leht se ajri, nuk tretet n uj. Oksidi i karbonit sht shum' i
timt. Oksidi i karbonit formohet, kur qymyri digjet n temperatur t' lart
v kur oksigjeni nuk sht i mjaftueshm pr t oksiduar t gjith karbonin e
Vtyrit ngaz karbonik. Shqipria shtrihet ne'bregun l'mdor t Adriatikut.
E tashmja e mnyrs dftore mund t prdoret edhe me kuptimin e s
"hines, kur n fjali ka tregues kohor, q shnojn t ardhmen, si nesr,
^nesr, pas nj ore etj. N kt prdorim foija n kohn e tashme nuk
"^rohet me pjeszn po, megjithse shenjon veprime t caktuara: - Dgjo
"> nesr na vjen uji te dera e do t gzohemi.
^e kuptimin e s shkuars koha e tashme e mnyrs dftore prdoret n
to
fy raste:
308
KREUVII
a) Kur duam q nj veprim a ngjarje, q ka marr fund n t shkuarn
paraqitim sa m t gjall, sikur t ndodhte prpara syve tan. N kt' rast' *
quhetetashmehistorike, sepse prdoretme vlernesshkuars. P.sh.: fo,
o qytet i bekuar, Iprite, prite Sknderben, /po vjen sipllumb i shkruar / '
shptoj mmdhen. Konaqet u mbushn. Ipari xha Komveshi prshndet
nga nj burrat e grat. Ifalnderon pr nderin q i bn e pastaj ulet te kreu
vendit;
b) kur folja tregon nj veprim q ka nisur n t shkuarn dhe vazhdon edhe
n astin e ligjrimit. N kt rast e tashmja, e prdorur me vlern e kohs s
kryer (shih 7.13.3), plotsohet nga nj tregues kohor, q tregon cakun e
fillimit t veprimit t emrtuar nga folja. N kt prdorim folja n kohn e
tashme zakonisht nuk shoqrohet me pjeszn/w. P.sh.: - Kemi tri net q
pothuaj nukflem [= kemifjetur[. -Jase 'ma hae 'ma bren zemrn kta tre
vjet, q kur u bnfejesat tona.
Shnim. Veta e par shums e kohs s tashme t dftores
prdoret edhe me vlern e mnyrs lidhore pr t shprehur nj
propozim, kshill, nxitje etj. t folsit (shih 7.15.2): -Dalim n
ajr tpastr - tha kryeveqilharxhi. - Shkojm n adrn time tpim
ndonj gj dhe t lodhemi pak.
7. 13. 3. Koha e shkuar. Ngapesnnndarjetkryesoretkohss
shkuar, e pakryera, e kryera e thjesht dhe e kryera zakonisht tregojn veprime
t prfunduara para astit t ligjrimit. Kurse m se e kryera dhe e kryera e
tejshkuar tregojn veprime t prfunduara para nj asti t caktuar t s shkuars.
Kto formime kohore dallohen midis tyre edhe nga ngjyrimet aspektore, pr t
cilat do t bhet fjal n paragraft prkats (shih edhe 7.3.7).
1. E pakryera. Kuptimi themelor i s pakryers sht t tregoj nj
veprim n zhvillim e sipr n nj ast t caktuar t s shkuars. Por ajo
prdoret edhe me kuptime t tjera, pr t cilat do t bhet fjal m posht. N
lidhje me astin e ligjrimit, veprimi i shprehur nga folja n t pakryern
sht prfunduar, por kjo gj kuptohet vetm nga konteksti, sepse vet folj
a
n kt rast nuk tregon gj as pr mbarimin, as pr fillimin e veprimit
te
emrtuar prej saj.
Kur prdoret n kuptimin themelor t s pakryers, folja (me disa
prjashtime pr t cilat shih 7.13.2, shnimet 1, 2), shoqrohet zakonisht ntf
pjeszn/?o. Kjo i jep mundsi foljes n t pakryern q t tregoj nj veprim
te
caktuar, q ishte duke u zhvilluar n nj ast t caktuar t s shkuars, i
cl
"
shenjohet zakonisht me an t nj treguesi kohor (rrethanor kohe ose fja'
1
FOLJA 309
r
^ohore). Po me kt kuptim mund t prdoret edhe forma perifrastike e
Vrtuar me an t s pakryers s foljes ndihmse jam dhe prcjellores s
B
lies Ps h ' Kshtu mendonte Dinipa vn re sepo rndonte me brryl mbi
eZ
g
n
e ders s vagonit, ku qe mbshtetur. Treni po hynte n kthesn e
ndhe. Kur s 'arrinte ta kapte telin me duar, e zinte me dhmb dhee shtrngonte
e
njpasion t'e till, sa t vente mendja se ishteduke shqyerarmikun e tij m
{ftmerrshem. Nj mngjes hert, kur ishte duke ecurposht eprpjet oborrit,
e n
ga hajati i shtpis deri tek avllia, Dini qndroi e mbajti vesh.
Shnim. Pjesza po n kohn e pakryer prdoret m pak se n
kohn e tashme, p.sh.: Tani ato me siguri flinin, t lodhura e t
kputura nga rruga, n adrn e tyre ngjyr lejla. Me hapa t qet ai
u kthye dhe ufut n adr, pa iu hedhur as syt dy rojeve, q rrinin
si t ngrir, me heshta n duar, n hyrje t saj. Pastaj ngriti syt nga
adjutanti, q priste n kmb. Mbi adr shiu bnte nj zhurm t
but.
E pakryera e dftores prdoret, ndr t tjera, edhe me kto kuptime:
1. Pr t treguar nj veprim t pacaktuar, q sht prsritur her pas here
n t shkuarn. Kuptimi i prsritjes del nga konteksti. N raste t tilla folja n
t pakryern plotsohet shpesh nga tregues kohor, q e bjn t qart prsritjen
e veprimit. Kta tregues kohor mund t jen:
a) Nj rrethanor kohe q tregon nj fraksion a periudh kohe, q prsritet
rregullisht, si: domngjes, dodit, dojav, do vit, herpas here: Jeniert
i ndrronin do dy or me trupa tfreskta. Her pas here kthente kokn e
shikonte fytyrn e t vllait dhe syt i ndalte n at t grvishturn e faqes.
Nganjher n vendet m t ngushta t saj trupat bllokoheshin, gjersa xheniert
hapnin ndonj shteg ndihms pr t prballuar dyndjen e paprer. Pastaj rruga
lirohej p'rsri dhe ushtria lvizte ngadal permes pluhurit;
b) nj fjali e varur, kryesisht kohore (por edhe vendore, shkakore etj.), q
ka si kallzues nj folje po n t pakryern e dftores: Ata heshtn. Sa herq
"isedonin p'r protezat, midis tyre binte nj heshtje e rnd. Shpeshher ato
hidheshin nga shkmbinjt dhe coptoheshin npr humnera, kur ushtart armiq
11
afroheshin pr t 'i kapur. Kudo q shkonte, populli epriste me gzim, sepse
Ql
luftonte pr lirin e Atdheut.
2. Pr t treguar nj veprim t pacaktuar, q ka zgjatur pr nj koh pak a
shum t gjat n t shkuarn: Nfushat e bregdetit dhe rie' krahinat e tjera
Pjellore t Iliris popullsia merrej me bujqsi e blegtori dhe me kulturatfrutore.
N
krahinat e brendshme malore ekonomia e tyre mbshtetej kryesisht ri
310 KREUVII
blegtorin. Veglat, me t cilat punohej toka, ishin parmenda e dru
kazma e hekurt.
e
<"ie
3. E pakryera e dftores prdoret edhe si e tashme n t shkuarn M-
rast ajo emrton nj veprim, q n nj ast t dhn t s shkuars sht sh
me kohn e tashme. Kjo ndodh ather kur nj fjali t ligjrats s dre'
foljen - kallzues n t tashmen e dftores e kthejm n nj ligjrat t;" ^
me kohn e tashme. Kjo ndodh ather kur nj fjali t ligjrats s dre' -
duke e shndrruar kshtu n nj fjali t varur nga folje t tilla si: thetn"
J 6
'
: z
hdreh
prgjigjem etj., n nj nga koht e s shkuars, kryesisht n t kryern e thi" h '
ose n t pakryern. Nj zvendsim i till i s tashmes me t pakryern m ^
t ndodh edhe ather kur fjalit, me t cilat prshkruhet nj peisazh, ktheh
n fjali t varura nga nj fjali tjetr, n t ciln folja sht n nj nga kohet e
shkuars. N kto raste e pakryera e ruan pjeszn po, n rast se e ka n
as
,.
koha e tashme e ligjrats s drejt. P.sh..' Kronikani shkruante se kto ishi
male t larta, ku as sorrat nuk fluturonin dot. Pashai i tha se nuk donte te
hante. As Adili s'po ngopej dot at mngjes s shikuari ktfush t gjer, q
e
shtrihej lirisht n mes dy lumenjve t mdhenj, Vjoss dhe Semanit, e mbylki
prpara nga nj vetull e dendur dhe e errt pishash.
Shnime. 1. E pakryera e foljevejam dhe kam prdoretjo rrallc
edhe me kuptimin e s kryers s thjesht (shih sqarimet prkatse
ktu posht);
2. N gjuhn popullore, aty-ktu edhe n gjuhn letrare, c
pakryera e dftores prdoret jo rrall edhe me vlern e mnyrs
kushtore npr apodosa periudhash hipotetike/ T mos kisha ata
kalamaj, qe' po m han syt, shkoja [= do t shkoja] edhe un atje.
2. E kryera e thjesht. Kuptimi fhemelor i s kryers s thjesht sht t
tregoj nj veprim t prfunduar n nj ast t caktuar t s shkuars. Pra.
ndryshimi i ksaj kohe nga e pakryera ka m fort karakter aspektor (shih edhe
7.3.7).
Por e kryera e thjesht n gjuhn shqipe, ashtu si koha e tashme (shih 5
7.13.2), prdoret edhe me nj kuptim mbarkohor e n disa rrethana edhe nK
kuptimin e s ardhmes. Gjifhashtu ka raste q e kryera e thjesht prdoret edW
me kuptimin e s kryers.
Folja e prdorur me kuptimin themelor t s kryers s thjesht zakoti>
s
'
shoqrohet me tregues kohor, q shnojn nj koh t caktuar t s shkua
L
dhe q prjashtojn kshtu astin e ligjrimit. T till tregues kohor J
a l
'
p.sh., ndajfoljet e kohs dje, pardje, vjet, parvjet, atheretj., osetogfja'
eS
'
me kuptim kohor t tipit at dit, at vit, para dy ditsh, para nj ja
ve
/ r
FOLJA 311
. . . Po, - tha me mundim Dini - Erdhi, mpa, qau dhe iku. Mpa. sipo
', ijgji ti. N t dal t dimrit, kur delegatt e sulltanit u larguan, ne e
\0arn q lufta ishte epashmangshme. Ata na b'n gji'hfar presionesh q
pranonim vasalitetin.
Shnime. 1. Kur duam t vm n dukje se veprimi i prfunduar
n t shkuarn ka zgjatur njfar kohe, ather e shoqrojm foljen
me tregues kohor t till si kurr, tr jetn etj., os e prsritim
at. P.sh.: Ai punoi trjetn pr lirin e aldheut dhe kurr nuk u
tremb nga krcnimet dhe ndjekjet e armiqve. Po theri e theri sulltan
qeni me dor t xhelatve t tij. At dit xha Demi u hngr e u ther
me vetveten m shum se 'e kish br t tjera her.
2. Me tregues kohor t tipit sot, sivjet, ktjavetj., qprfshijn
edhe astin e ligjrimit, e kryera e thjesht mund t prdoret ather,
kur folsi v n dukje vetm prfundimin e veprimit, pa e lidhur kt
meastineligjrimit: Mojnuse, azurekossotti, sitporosita?-U
po si ma gjete dern, moj Flutur? 'qe kjo er q' t ndolli sot?
Me kuptim mbarkohor e kryera e thjesht prdoret pr t shprehur mendime
mevler t ngahershme. Nj prdorim i till ndeshet npr fjal t urta popullore.
Nkt rast zhduket dallimi kuptimor midis s kryeres s thjeshte' dhe s tashmes
mekuptim mbarkohor (shih 7.13.2) dhe, si rrjedhim, ato ne disa raste mund
tzvendsojn njra-tjetrn. P.sh.: Kush mngoi, bloi. Nuk u lodhe sot, do t
mmdohesh mot. Punove, gzove. H ngre fikun, vish leshnikun.
Me kuptimin e s ardhmes e kryera e thjesht prdoret:
1. Kur folsi nj veprim q s'ka nisur ende ose q sht n zhvillim e
sipr, e quan dhe e paraqit si nj fakt q do t vrtetohet s shpejti, pra, si nj
faktt kryer. P.sh.: "Largohu, se t'i hodhazorrt n maj tplepit", m thot
ipaturpshmi... Her-her shoferi e ngadalsonte shpejtsin dhe brtiste me t
"todhe: "Hapuni, seju shtypa"! - Erdha! - thirri Batoja dhe vrapoi me shishe
dor. - Ika, - tha mjeku dhe u ngrit - mund t vij prap. Do t vij, premtoi
frf', - sa t mbaroj pun, erdha.
2. N fjali t varura kushtore, t ndrtuara me lidhzn nnrenditse po.
Nkt prdorim ajo sht sinonime me t tashmen e lidhores (shih 7.15.2).
"* raste t tilla n fjalin drejtuese folja sht n mnyrn urdhrore ose n t
^hmen a n t ardhmen e dftores, por mund t jet edhe n t kryern e
^jesht t prdorur me kuptimin e s ardhmes. P.sh.: - Po s'erdhe ti, as ne
! Vef
ni, than shokt e tjer. - Dhe mos kujto se ne do t t lutemi "Aman, o
<-no, b'hu prgjegjs kshilli, se, po s'u bre, na mori lumi!"
312 KREUVII
T kryern e thjesht e gjejm t prdorur edhe me kuptimin e koh
kryer: - Erdha [= kam ardhur] t punoj ktu n Maliq. M than' [=^kn
e
.
thnj se keni krkuar nj msues.
e
Shnime. 1. Pr prdorimin e s kryers s thjesht n vend r
s kryers s tejshkuar n fjalit e varura kohore, t lidhura me an r
lidhzave nnrenditse si, pasi, shih pikn 5.
2. N vend t s kryers s thjesht t foljeve jam dhe kam
prdoret aty-ktu e pakryera e tyre. Kjo dukuri do shpjeguar m fort
me faktin se kto dy folje tregojn nj gjendje, q e karakterizon
kryefjaln pr nj koh t gjat. E meq e kryera e thjesht, si rregull
v n dukje vetm prfundimin e nj veprimi, por jo t zgjaturit e tii
te kto dy folje ajo ka prirje t zvendsohet nga e pakryera. Por, jo
rrall, vihet re edhe dukuria e kundrt, q mund t shpjegohet me
paqartsin e ndjenjs gjuhsore n prdorimin e ktyre foljeve n
kto dy koh. P.sh.: a) Jamktu me inxhinierE.D., i cilikaprvijuar
projektimin e parkut t Kors. Ishte [= qejpuna e tij e par, mbasi
kreu studimet. Ishe [= qej ti kur e au shkmbin? - pyet nj nga
puntort dhe ne qeshim. - Nuk isha [= qeshj-prgjigjet. b) Qe [=
ishtej e thjesht ajo od e vogl e msuesit, e lyer me glqere. Shtpia
qe [= ishtej e vogl me dy t ndara e nj ardhak n mes. Dhoma e
zjarrit, ajo ku rrinin dimr e ver, qe [= ishtej me dysheme.
3. E kryera. Kuptimi themelor i s kryers s mnyrs dftore sht t
tregoj nj veprim t prfunduar, q nuk i ka kputur lidhjet me astin e ligjrimit.
Si rrjedhim, nprmjet ksaj kohe, krahas prfundimit t veprimit, folsi v n'
dukje edhe pasojat e tij n astin e ligjrimit. E pikrisht ktu qndron ndryshimi
themelor i ksaj kohe nga e kryera e thjesht, nprmjet s cils, si u theksua
n pikn 2, folsi synon t vr n dukje vetm prfundimin e veprimit n nj
ast t caktuar t s shkuars. P.sh., t krahasohet prdorimi i ktyre dy kohve
n periudhn e mposhtme: Dhe kur hapej muhabeti pr kurbetin, xha Teloja
thoshte: - Lipsur qoft', se na hngri gjith djemt enaka djegur zemrn.
E kryera e thjesht hngri tregon se veprimi i t ngrnit t djemve ng
a
kurbeti kishte marr fund n astin, kur xha Teloja i thoshte kto fjal, kursee
kryera ka djegur tregon se njerzit e kishin zemrn ende t djegur nga pasoja
e kurbetit.
N kuptimin e saj themelor e kryera prdoret:
1) Kur veprimi i prfunduar lidhet me astin e ligjrimit nprmjet pasoja
v
t tij. N kt rast ajo:
FOUA 313
a
) Mund t mos shoqrohet me asnj tregues kohor: - E di qe' ke ardhur
.. Mfiamit. kha nMaliq. - Nga lufta e kanpsuar? -pyeti Vehbiu. -Ekush
P, fa pesuar nga lufta ? - ia bri prkthyesi;
b) mund t shoqrohet me nj tregues kohor, q shenjon nj periudh t
Irtuar kohe, e cila prfshin edhe astin e ligjrimit, si: sot, sivjet, kto dit,
t"ti
ave
- k'
mua
h kt vit etj.; q'dje, q vjet, q ather, q' at' dit, q at
v(egi
ersot
)- P-
sn
-
:
- Taniunpunojdukeknduar. -Ndajkenxjerrshum'
irvtrtyr kto dit - e ngacmoi xha Jorgji, - duket ke knduar shum. Kta vjett
fy
n(
j[t kan ndodhur ndryshime t mdha;
c) mund t shoqrohet me nj tregues kohor me kuptim kohor t pacaktuar,
si' ejithmon, gjithnj, kurdoher, shpesh, dendur, her' pas here, kurr etj.
p sh.: En esht'e keshtu, n'kta damar, kurr gjaku i Shqipris son nuk ka
lvizur me nj gjallri dhe vrull si ky q kam para syve. - Ej, dgjoni ktu: Kto
jan senetet e kambialet e dftesat e borxheve, qe' kemi paguar denbabaden,
jan zgjebja q' na ka ngrn trjetn.
2. Kur veprimi n t shkuarn vazhdon ende n astin e ligjrimit. Ky
kuptim i s kryers del nga konteksti, ku mund t ket edhe tregues kohor, q
tregojn piknisjen e veprimit ose gjith kohn q nga fillimi i veprimit e gjer
n astin e ligjrimit. N kt kuptim mund t prdoret edhe koha e tashme e
dftores (shih 7.13.2). P. sh.: - Duhet ta dish se ka tre vjet qe' m ka molepsur
mola shpirtin. Dhe nper hangar t mdhenj kombajnat kan elur gojn e po
grhasin n vap. N mes tuaj kam qndruar ejam duke prvluar.
E kryera e mnyrs dftore prdoret nganjher edhe me kuptimin e s
kryers s thjesht dhe t s ardhmes.
Me kuptimin e s kryers s thjesht, d.m.th. pr t treguar vetm
prfundimin e nj veprimi, pa vn n dukje lidhjen e tij me astin e ligjrimit,
koha e kryer haset kryesisht n gjuhn e folur, por aty-ktu edhe n gjuhn e
shkruar. P.sh.: - E di 'i ka pjell [= polli] n kohn e Austris nj ushtari
karadak, qpati mbetur nfshat ngaprishja e Serbis? 't' duhet ty sot se ku
e
kam hedhur [= hodha] un' lumin ather? -1 kam prer [= prevaj edhe
udhn pardje e ijam lutur f= iu luta]. - Dhe rrall' na kujton Konstandini, si
e
di dhe ti vet, o Nikodim, ndonse nna e tij, Maria, ka vdekur [= vdiq] me
ef
nrin e tij n' goj, dhe babait tone' iu elpr t njplag.
Kurse me kuptimin e s ardhmes e kryera, ashtu si e kryera e thjesht
'
s
hih pikn 2), prdoret ather kur folsi e paraqit si nj fakt t kryer nj
e
Prim, q s'ka nisur ende: Po e gjete librin qe'me'ka humbur, ta kamfalur[=
^ttafal].
FOLJA
315
egoje
Prirtii
Shnim. Pr sa i takon s kryers s dyt, kjo ka ni W
ngjashm me at t s kryers, vese prdoret zakonisht pr
t
t nj t shkuare t largt: N Elbasan u kanpas thnp ^
1
^
4. M se e kryera. Kuptimi themelor i m se t kryers sht t
ij veprim t prfunduar para nj asti t caktuar t s shkuars. Ky ve '
trfunduar
a) mund t lidhet me astin e caktuar t s shkuars nprmjet pasoiav
/ijimit gjer n at ast: Vetm t nesrmen Dini mendoi i qetpr ato q h h^
ndodhur. Aifilloi t'e' bindej se ishte kthyerpapritur epakujtuar ne' nj truns-'"
b) ose mund t mos ket lidhje me astin e caktuar t s shkuars- /y
provoi t kujtonte se si dikur kishte hipur n nj carac, se si ishte varur te
deg dhe ishte hedhurprej saj e kishte rn shndosh e mir n tok.
Si n rastin e par ashtu edhe n rastin e dyt, kuptimi i m se t kryer*
prcaktohet nga konteksti. N rastin e par m se e kryera prdoret si nie
kryer e s shkuars, kurse n rastin e dyt ka vlern e nj t kryere t thjeshti
t s shkuars. Kjo duket qart n dy periudhat e mposhtme me ligjrata t
zhdrejta. N rast se do t ishte prdorur ligjrata e drejt, ather foljet do i
ishin vn nj her n t kryern dhe nj her n t kryern e thjesht, n varsi
nga kuptimi kohor i tyre. P.sh.: Pastaj njri nga adjutantt i solli raportin e
komandantit t kampit, q lajmronte se trupat kishin arritur t gjitha sipas
parashikimit, se ishin vn roje kudo sipas rregullave, se ishin nxjerrpatrulla
zbulimi ne gjith zonn dhe se gjithka tjetr ishte krejt n rregull.
Po ta kthejm prmbajtjen e raportit t komandantit t kampit n ligjrai:
t drejt, ather t gjitha foljet e nnvizuara do t vihen n kohn e kryer
Raporti i komandantit t kampit njofton: "Trupat kan arritur t gjitha sipa*
parashikimit, jan vn roje kudo sipas rregullave, jan nxjerr patrulla zbulm"-
n gjith zonn dhe gjithka tjetr sht krejt n rregull".
Mirpo miqt e tij t ngusht i kishin thn se n vendin, ku ai shkontt
ishte vshtir t kapje robina.
Po ta kthejm kt periudh n ligjrat t drejt, ather folja e nnvizu
1
'
do t vihet n t kryern e thjesht: "Mirpo miqt e mi t ngusht, m'e' thaw
N' vendin, ku po shkon, sht vshtir t kapsh robina".
N t dyja kto prdorime m se e kryera mund te shoqrohet me treg ;
kohor, q shprehen me an t nj rrethanori kohe: q at dit, n at kohe.
- -*
a
m^ an t ni fialie t varv.
ishin prpjekur qysh e qysh t coptonin Shqiprizezn dhe ishin br t
f .:,
n
ktpun, sa s 'ta priste mendja. Po gjer at dit asnj kshtjell, q
'hte sulmuar, nuk u kish qndruar artileris dhe goditjes s ushtris turke.
1
$
ftgnin porsa e kishte zn gjumi, kur u zgjua nga britmat epara t alarmit.
Shnime. 1. M se e kryera prdoret aty-ktu, sidomos n gjuhn
e folur, edhe me vlern e s kryers s mnyrs kushtore npr apodosa
periudhash hipotetike: - T mos t kisha n vatr time, t kisha vrar
[- do t kisha vrar].
2. M se e kryera e dyt haset m fort npr t folmet e Shqipris
Veriore, kurse n shqipen letrare ndeshet tepr rrall. Ajo prdoret
pr t treguar prfundimin e nj veprimi para nj asti shum t
largt t s shkuars. P.sh.: - sht e vetmja breng, q m mbetet -
shqiptoi m qart ai, pasi kishte folur nj cop her, n mnyr t
ngatrruar, pr nj vajz' t bukur dhe inteligjente, me t' ciln e
kishin pas fejuarprindt qysh nfmijri.
5. E kryera e tejshkuar. Kuptimi themelor i s kryers s tejshkuar sht
tregoj nj veprim t prfunduar para nj asti t caktuar t s shkuars. N
ktkuptim, si shihet, ajo sht sinonime me m se t kryern (shih pikn 4).
P.sh.: - sht dragua, - patnfolur disa. Nga ata q lindin meflet dhe ngrihen
mtn vjedhurazi e luftojn me kuedrn. Po, ra kshtjella e kshtjellave q'
W s 'e pati shkelur kmb armiku.
Ngakto dy forma gramatikore sinonime n gjuhn e sotme letrare prdoret
ium m dendur m se e kryera, kurse e kryera e tejshkuar haset m rrall.
Kjo dukuri do lidhur edhe me dukurin e zvendsimit t s kryers s thjesht
is foljeve jam e kam nga forma e s pakryers. Por aty-ktu haset edhe dukuria
tkundrt. P.sh.:
a) Andrea Borova shikonte punn e vet, atpunepr t ciln ishte lodhur
ts
hqetsuar muaj t tr. Nfillimpati marrn'fe' tog me balt, pastaj e kishte
^dhur [= pati hedhur] at mbi nj skelet t hekurt.
b) E ngasherimi im ishte aq i madh safytyra m qe / = ish] ngurosur e
fcndja ime shpirtrore prej kalamani e kishte kaluar at cakun e njohur t
,0r
>ditjes, kur lott nuk dalin m.
j rrethanon Kone:
vit, at' ver, gjer ather etj., ose me an t nj fjalie t varur kohore
ndrtuar zakonisht me an t lidhzs nnrenditsepara se). Por treguesik
0
mund t nnkuptohet nga sa sht thn m par e ather mund t mos ^^...g
P. sh.: At ver toka kishte marr zjarr nga aksionet e njsiteve guerile- J
Shnim. N fjalit e varura kohore, t ndrtuara me an t
lidhzs nnrenditse si (apasi), n vend t s kryers s tejshkuar
prdoret jo rrall e kryera e thjesht: Si iku kamerieri, t dy shokt
vaziiduan pr nj koh t gjat t' qeshnin me njri-tjetrin.
316
KREU VII
N gjuhn e sotme e kryera e tejshkuar prdoret, ndonse rrall, edhe m
kuptimin e s kryers s lidhores, d.m.th. pr t shprehur nj veprim, q munri
t jet prfunduar para astit t ligjrimit. Me kt kuptim ajo haset npr fjar
t varura kushtore, t ndrtuara me an t lidhzs nnrenditse po (krahaso
edhe prdorimin e s kryers s thjesht n nj ndrtim t till (shih pikn 2)
p.sh.: - Ve haram e pa gjirin, q t kam dhn, po u pate rrfyer ti.
7. 13. 4. Koha e ardhme.
1. E ardhmja. Kuptimi themelor i s ardhmes sht t tregoj nj veprim
q pritet t kryhet pas astit t Iigjrimit. Me kt kuptim prdoret kryesisht e
ardhmja e tipit do t bj: Un ndjej knaqsin e rrall q ta has ktu, maj
shkmbit, tek vrtit n kok projektiden, duke soditur grxhet e greminat, ku
do t ngjiten xhade te' tjera, do t elen t tjera galeri, do te' hidhen n er
shkmbinjt.
Me t njjtin kuptim, ndonse m rrall, prdoret edhe e ardhmja e tipit
kam pr t br, por kjo n disa raste e ruan n nj far mase ngjyrimin e
detyrimit t togfjalshit t lir, nga sht formuar. N rastin e par ajo sht e
barasvlershme me t ardhmen e tipit do t bj, kurse n rastin e dyt sht
vetm sinonime me t. P.sh.: a) T jap jjaln e burrit se nuk kam pr ta
kallzuar Adilin. Do t rri shtrir n diell gjith ditn, do t lodhem e rrobat
kanpr t'u thar. Shokt kanpr t m krkuar. Me siguri do t'u shkoj
mendja sejam n lum.
b) Gruaja u ul n kolltuk, rregulloi flokt me duar dhe i tha djaloshit: sot
s 'ke pr t shkuar n shkoll. Do t msojm bashk.
E ardhmja, n vetn e dyt e t tret, prdoret nganjher edhe me kuptimin
e urdhrores, pr t dhn urdhra (ose porosi, udhzime), nganjher m
kategorik se vet mnyra urdhrore. P. sh.: - Kmbs t 'i biesh tashti, at do t
marrsh, se ai qe kismeti yt. - Nejse, edhe sikur t mos kthehet Guri, ti do t
shkosh vet n Kor, Demk! - iu drejtua msuesi Demks.
E ardhmja e tipit do t bj e foljeve kam ejam, zakonisht n vetn e dyt
e t tret, prdoret nganjher edhe me kuptimin e kohs s tashme me ngjyrimin
modal t mundsis (t gjass a probabilitetit). P.sh.: - Apo mos kushedi ka
zemr t mir? E 'zemr do t ket ai, moj e mjer! Memoja dhe Xhetnah
shikuan njri-tjetrin. "Ky do tjet Rrapoja", menduan dhe e lan trungun i
lisit. - Kushedi se 'do t kesh, se dhmbi pas heqjes s 'duhej t t dhimbte - tho
Rrapoja.
2. E ardhmja e prparme. Forma e tipit do t kem punuar n gjuhi
1
shqipe prdoret shum rrall n kuptimin e s ardhmes s prparme, d.m.th-
pr t treguar nj veprim q pritet t kryhet n t ardhmen para nj veprin
11
tjetr. P.sh.: - Shum gjak do tjet derdhur. - Ktu - kryeveqilharxhi, trego'
FOLJA 317
^
or
tokn - ata do t shikojn gjurmt e kampit ton, q shirat e dimrit do
,. u
en
prishur e mbuluar me balt, por q nuk do t'i ken zhdukur dot
vreitsisht. Nuk ia kam thn Halilit se sa m sht dhimbsur Shkmbi i Pishkashit,
Trveza e Sknderbeut, q' ai nisi t hidhte n er sot e dy vjet dhe q, prpak
koh, do tjet nj rrnoj, prej s cils do t ken nxjerr mijra tonelata
inine
ral t kuq.
Kjo form prdoret m fort pr t shprehur veprime t mundshme t s
shkuars. N kt prdorim ajo sht e barasvlershme me t kryern e mnyrs
lidhore, tprirngafoljame vlermodalemund. P.sh.: -Adotkenikurato
dallndyshet prej erdhes n ballkonin e shtpis son? - Ku ta dish, mbase
edhe kan ikur. - Me siguri - mendoi Memoja - do ta ket marr vesh mendimin
tonpr Spiron. Edhefjalt e rnda, q thash unep'r tfejuarin e saj, do ta
ken' dshpruar.
3. E ardhmja e s shkuars. Kuptimi themelor i s ardhmes s t shkuars
sht t tregoj nj veprim, q pritej t kryhej pas nj asti t caktuar t s
shkuars. Me kt kuptim ajo prdoret n ligjrat t zhdrejt n vend t kohs
s ardhme t ligjrats s drejt. P.sh.: Dulla i tha se at' dit do tpunonin me
orar te' zgjatur, ndaj ata nuk do t bnin gabim, po t' kalonin n' ndonj tavolin
tjetr. Thane' se dimri dshtoi shtatanik me atfytyrn e tij tftohtpara kohe e
se dimr te' prap s 'kishin pr t hequr at mot as ata, as bagtia.
Por, kur veprimi i emrtuar nga folja n kohn e ardhme t ligjrats s
drejt sht nj veprim q pritet t kryhet pas astit t kthimit t saj n ligjrat
t zhdrejt, ather koha e foljes mbetet e pandryshuar: Kryetari me' tregon se
s shpejti do t prfundojn s ndrtuari godinat e mdha, qe' po ngrihen n
rrugn e Skels dhe ne' rrug t tjera. Prndryshe, ku do t futen ata mijra
mysafir, qe' do tpres Vlora prfest?
E ardhmja e s shkuars prdoret edhe npr fjali t varura, kryesisht
kundrinore, kur n fjalin drejtuese kallzuesi sht nj folje q tregon t menduar
e t pandehur: mendoj, kujtoj, pandeh, shpresoj etj., n t kryern e thjesht
ose n t pakryern. P.sh.: Nga ana tjetr, shpresoi se gjith kujdesi i tepruar,
<?tregonte nenapr t' vllan e madh, tani do tbinte mbi kt'. Dhe, sa her'
y mundohej t prfytyronte at' "burrin", me t cilin pas disa muajve do t
"Uutohej, prpara syve te' mendjes, atjepran tij, i dilte edhe Raifi.
Shnim. Po n ato rrethana, n t cilat e ardhmja zvendsohet
nga e ardhmja e s shkuars, edhe forma e tipit do t kem lare'
zvendsohet nga forma e tipit do t kisha lar, e cila n kt rast
shrben pr t shprehur nj veprim, q mund t jet kryer para nj
asti t caktuar t s shkuars. Por do pasur parasysh se kjo form
318 KREUVIl
foljore me kt kuptim prdoret m rrall. P.sh.: Ata kishin
besim tek armt e tyre dhe me siguri kujtonin se n mbarim td'
do t ishim hutuar apo mendur nga gjmimet e topave gjiganr
S
"
e
kt dy njsite t vegjl do te' afroheshin n postblloqet edot'uh ^
zjarr zbulimi n astin kurforcat kryesore t kompanis do thl'*
kryer rrethimin eplot t armiqve. '"
Forma n shqyrtim ndeshet disi m shum si nj e shku
forms s tipit do t kem lar' t prdorur pr t shprehur nj ven
C
t mundshm t s shkuars. P.sh.: Ata e kishin par' tek ikte kal
me t 'mn prapa dhe e morn me mend se ktij njeriu di do t 'i kisht
ngjar'. Vishej trash dhe kaq keq i rrinin rrobat n trup, sa menjhe
formoje bindjen se kto rroba dikush do t'ia kishtefalur.
7.14. MENYRA HABITORE
7.14.1. Kuptimi i mnyrs habitore. Si u vu n dukje edhe n 7.3.6
me an t mnyrs habitore shprehet n prgjithsi modaliteti i vrtetsis, i
shoqruar edhe me ndjenjn e habis s folsit pr nj veprim t papritur, q
sht kryer n t shkuarn ose q kryhet n astin e ligjrimit. Anasjelltas, kur
folsi shpreh habin pr moskryerjen e nj veprimi n t shkuarn ose n astin
e ligjrimit, ather i shoqron format e mnyrs habitore me pjeszne mohimit
nuk ose s': - 'ju paska ngjar, more djem? Dhe une' s'paskam ditur gj! Na
matufepsi ky i uruar mulli!
Nprmjet mnyrs habitore folsi mund t shpreh edhe dyshimin ose
mospajtimin e tij e ndonjher edhe ironi lidhur me nj veprim, thnie a pohim
t nj tjetri. Si rrjedhim, format kohore t mnyrs habitore prdoren edhe per
t prsritur me nota mospajtimi, kundrshtimi, ironie, prbuzjeje etj. fjalte
ndonj tjetri. N raste t tilla ajo mund t shoqrohet edhe me pjeszne
dyshimit gjoja. P. sh.: - Akuza e dyt se gjoja projektplani yn qenksh preal
ktu godiste. Ather si qenka e bukur sipika e lotit kjo vjersh, q nuk thotte
vrtetn ?
Mnyra habitore ka dy koh kryesore: t tashmen dhe t shkuarn. Kjo
e
fundit ka tri nnndarje: t pakryern, t kryern dhe me' se t kryern.
Rrallhe
re
prdoret edhe nj form e kohs s ardhme e tipit do t lakam. Gjithasn
ndeshen edhe forma t mbiprbra t s kryers. P.sh.: Kupaska qenfshei^
gjith kjo xhephane, more Matoja i halls?!
Nga format kohore t habitores m dendur prdoren e tashmja dhe e kry
e
'
q lidhen drejtprdrejt me astin e ligjerimit. M pak ndeshen e pakryera
FOUA
319
e
lcryera. Format kohore t habitores prdoren si n fjali t pavarura dhe
$ ,
0
re, ashtu edhe n fjali t nnrenditura. E tashmja dhe e kryera prdoren
^fort n S
a n f
pavarura dhe kryesore, kurse m se e kryera ndeshet m
^m
n
^ ^
1
^ nnrenditura. Edhe e pakryera ndeshet disi m shum n fjali
Jjgnrenditura.
j^nyra habitore prdoret zakonisht pr t shprehur habin, dyshimin,
oa
jtimin etj. t folsit pr nj veprim t caktuar. Por veprimi q ngjall
\in, dyshimin etj. t folsit, mund tjet edhe i till q prsritet her pas
re
ose q mund t ket vler mbarkohore. P.sh.:
a) Ja, pra, V
ta mem
un, un' q po t prishkam shtpin dhe po t
yaluanfatin nga dora. Nukpo e besoka Kaloshi?
b) Njeriu nuk e ditka disa her kur e nderon dhe kur e poshtron veten. U
ftrdhka gjethi i maleve e marrkan tatpjet stint.
7.14.2. Koha e tashme. Kuptimithemelor i foljes n kohne tashme
lmnyrs habitore sht t shpreh habin, dyshimin, mospajtimin etj. t
folsit pr nj veprim t caktuar q vazhdon t kryhet n astin e ligjrimit. N
tetprdorim e tashmja e habitores mund t shoqrohet me pjesznpo. P.sh.:
Qenkeni invalid, - tha Sokrati, pasi vuri re t ecurit e rnd t qytetarit t ri
meshkop. Eky... poe hngrka me gjith tav'. Si t' dashkam t keqen un?
E tashmja e habitores prdoret edhe pr t shprehur habin, dyshimin,
Eospajtimin etj. t folsit pr nj veprim q prsritet her pas here, ose q ka
rfer mbarkohore. N kt rast ajo, ashtu si e tashmja e dftores me kuptim
mbarkohor (shih 7.13.2), nuk shoqrohet me pjesznpo. P.sh.: Ah! Fiqiri,
indryshoka njeriu kaq shpejt! N vend q t marr hak..., hyka e dalka te
Fiit dhe zbardhka dhmbt me Shegn. Undrrokan malet, q mbaka njeriu
mbi supe.
Si u vu n dukje te 7.14.1, e tashmja e mnyrs habitore prdoret m
fott n fjali t pavarura dhe kryesore. Por ajo ndeshet edhe npr fjali t
ffinrenditura. P.sh.: Besa, as q e dim' q' bka mbreti das'm! Pa na thoni
sft na qenka ky xha Sula. Ekuu bie ndrmend gjermanve se Mato Gruda
Vskanjtop?
7. 14. 3. Koha e shkuar.
1 E pakryera. E pakryera e habitores prdoret zakonisht pr t shprehur
*in, dyshimin, mospajtimin etj. t folsit pr nj veprim t caktuar, q
^hdonte ende n nj ast t caktuar t s shkuars. N kt rast ajo mund t
^ qrohet (rrallher) me pjeszn/Jo. Por, ashtu si koha e tashme, e pakryera
' ^ntores prdoret edhe pr t shprehur habin, dyshimin, mospajtimin etj. t
es
'i pr nj veprim q sht prsritur her pas here n t shkuarn, ose q
v
'er mbarkohore. N kt prdorim ajo nuk shoqrohet me pjeszn/?o. E
akryera e habiiores piirdoret disi me dendur e fjali nnrendin,,,. ,
odte ^^Za7itmr nga vendi i kozatve dhe kozakt, me
w
^
^ZS^**!* ***
dhe eprdorkshin lakmp
^
2. Ekryera. fciay^ ^ ^ ^ ^ ^
p e r mn d u a r > q e
nuk i ka kp
ut
u
r
FOLJA
321
ri * fnlsit Dr ni veprim t prfunduar, q
mospajtimin etj. te tolesit per ujc
v
_ ^ t
lidhjet me astin e
pavarura dhe k ^ ^ ^ ^ ^ ^ J ^ ^ ' - p ^ ^ ^
" Sn e
6
l Sd mT K ? k * e habltores perdoret me fort n

f
Jall
,
lidhjet me castin e ligjennui. JNJ ^ ^ ^
fij
.. ^
n n r e n d l t u r a p
^
e astin e ligjennui. rvj<_ -__.__
i dhe kryesore, por ajo ndeshet edhe n fjali t nnrenditura. p
s
u
Qenka ngritur ne' kmb! Po m udit. Ktij paska koh q i paska dal narkov
Njeri i uditshm! Goj m goj m ka ardhur n vesh njfjal
un paskam qen mik i Nikoll Gjets.
3. M se e kryera. M se e kryera e habitores prdore'
habin, dyshimin, mospajtimin etj. t folsit pr nj veprim q sht prfunduar
para nj asti t caktuar t s shkuars. Kjo form kohore prdoret m fortn
fjali t nnrenditura, por ajo ndeshet edhe n fjali t pavarura dhe kryesore
P.sh.: Po at' Memon e paskshin plagosur, se ia pash emrin n ato afishet
Tani e kuptova se epasksh dashur miniern me gjithforcn e zemrs...
7.15. MNYRA LIDHORE
; hapnin ndonj shteg ndihmspr tprballuar dyndjen epaprer. b)
;.. t qndronte, gjersa mjeku ta shikonte. a, b) Si kampir e si kam
Mar at'e' dit, or shokni, s'di t kempir e tkem knduar njetn time.
I^nyra lidhore ka dy koh: t' tashmen dhe t shkuarn. Kjo e fundit ka tri
jjrje: tpakryern, t kryern dhe me' se t' kryern.
7.15.2. Koha e tashme. Kuptimi themelor i foljes n kohne tashme
^gnyrs lidhore sht t tregoj nj veprim
1
, kryerjen e t cilit folsi e
qjt si t mundshme a t dshirueshme.
E tashmja e mnyrs lidhore prdoret si n fjali t varura ashtu edhe n
Ut pavarura ose kryesore. N fjalit e varura ajo shpreh kryesisht modalitetin
jjndsis, i cili mund t prforcohet duke vendosur para saj foljen me vler
jdale mund. Por, kur prihet nga folja me vler modale duhet (a lipset), ose
a
ndonj togfjalsh q shpreh modalitet detyrimi (si sht' e nevojshme etj.),
jier kjo i jep mundsi t tashmes s lidhores t shpreh nj veprim, q folsi
jian t detyrueshm, t domosdoshm.
N fjalit e varura e tashmja e lidhores mund t prdoret pa ndonj lidhz
nenditse, ose mund t prihet nga lidhzat nnrenditse ftilluese: q, qllimore:
me qllim q; kohore: si, pasi, kur, sa, porsa, para se, sa her q; vendore:
hoq, ngado q, ku, nga; kushtore: po, sikur; lejore: sado q, sido, sido q,
kpse, edhe sikur etj.; nga lidhza nnrenditse kundrvnse n vend q, si
le nga premrat lidhor: q, i cili, kush, ', cili, sa.
P.sh.: - Vshtir sht' tzbrthesh shpirtin e njeriut: - Kushje ti, njher,
mk di t kem t bj me ty ? - hyri ne' mes qiraxhiu. - Sado te' maskohesh, t
Mn, more byrazer! Tani sht nat' dhe njerzit tan, te' lodhur e t kputur,
P r'me' tflen. Ata do t na sulmojn, pasi t na ken lene' disajav pa uj
Me an t mnyrs lidhorelep.r}
ara se
tfillojn shirat e shtatorit. - Detyra jon sht t mbajm n'
ije pune kto mjete q' kemi e jo t bjm eksperimente, q' t na han
7. 15. 1. Kuptimi i mnyrs l i d h o r e ^ . - ^ ^
i t e t i
- ^ ^ ^ ^ ^ _ . .
si u vu n dukje edhe n 7.3.6, shprehet ^ ^
dsn
irs ose t detyrim fa. Efjaln usta s'ia nxjerrdot goja, sikurt mosjetbujku usta nepune' i'
Por n disa prdorime ajo shpreh edhe modali e m ^ ^ ^ ^
prkat
sisht ti Ktu ka qiell sa tduash. - N vend q tmerremi me ikrrima t 'iprvishemi
Pra me an t ksaj mnyre folsi e paraqit si
em
rtuar nga fo.
a
!. Me cilindo qe' t bisedosh, do tflaspr vllan e tij.
.
o t /
_ . . * . . * * * _ . * * * * < * * '
?0
- < " * " '
J J . . . ___._ __-_ \Ai
dshirueshme ose
P.sh
bme ose t detyrueshme kryerjen e veprnuu
Krahas tyre duhet t organizohen edhe shkolla dhe edukata. - Qflf
jotja, o oir, edhe tjetr her' t t vej trimria mbar! Pa mua plakut le tt w
mbetet kjo! - dhe ngriti xha Miti prpjet bishtin e qeps.
Ja edhe disa shembuj t krahasuar me folje n mnyrat dftore e lidho
p
br edhe m t qart modalitetin e shprehur nga folja n mn^
- -=---; t
n
ntfi Dhe sa her'e' fc*
vesh prsri ajo nat. Dhe sa her'e'
- __ * ->ii
pr ta _- . . .
hdhore: a) Msuesit i zhurmoi ne
W ajo zHurmon e zhurmon^ <%% ^
a
) N*?
\ Msuesit i zhurmoi ne vesne pz>^<<- -" . . . . ^^fliir
|
r
J
alit.evaruraetashmjaelidhoresmundtp.rdoretedhemekuptim
u,,^nn h\ Ne do t bjm q, sa here qe te J lis,
se
. . kryesore kallzuesi sht nj folje n kohn e tashme t dftores, e cila sht
rturmon e znurmun u . " - " . ' .:
r ti) ishte
...
a
) Nganr K
me nie k\intim kohor t Dacaktuar (shih "
,'*
|
T me nj kuptim kohor t pacaktuar (shih 7.13.2). P.sh.
'
s
"p dy her, po t'i zgurdullosh syt.
Ti vel the se karabinieri e
322
KREU VII
Shnime. 1. Pas lidhzave nnrenditse ftilluese (q), kohor
(me prjashtim tpara se), vendore dhe lejore (sado q, sido q)
s
-
edhe pas premrave lidhor prdoret e tashmja e dftores, kur veprimin
e emrtuar nga folja folsi e paraqit si nj veprim t caktuar, QP
kryhet n kohn e tashme, ose si nj veprim t pacaktuar, dhe jo si
njveprimtmundshmtsardhmes. P.sh.: Tgjithekuptojna
kjo pun' nuk kryhetpa derdhur djers. Kur vjen pranvera, gjithka
gjelbron. Ku hyn dielli, nuk hyn mjeku. Sado qparaqitet e vshtir
kjo pun do t kryhet. Kush mbjell ern, korr stuhin.
2. N fjalit e varura kundrinore (t prira ose jo nga lidhza
nnrenditse ftilluese q) prdoret detyrimisht e tashmja e lidhores
n rast se folja e fjalis drejtuese, n kohn e tashme, n t ardhmen
ose n t kryern shpreh vullnet a dshir (si: dua, dshiroj, uroj,
urdhroj, porosit, krkoj, them, kshilloj, lut etj.), ose qndrimine
nj njeriu (si: mendoj, preferoj, duroj, l, lejoj, ndaloj, kundrshtoj,
dyshoj, nuk besoj, pres, parashikoj etj.). P.sh.: Uns'dua t'u besoj
syve se kam prpara nj t ri, q sapo mbushi 6 vjet n krkimet
gjeologjike. Nj xhade e posaasfaltuar t'efton t tritsh shpejtsin.
M' t hyr t Lushnjs, hoteli i ri krkon t bj me zor mysafir.
3. N gjuhn e folur dhe n t shkruarn, t tashmen e lidhores
e gjejm t prdorur edhe n vend t s pakryers. Kjo ndodh kur ajo
prdoret pas foljesh n t pakryern, n t kryern e thjesht ose n
m se t kryern a t kryern e tejshkuar, d.m.th. pas formash kohore,
q nuk lidhen me astin e ligjrimit. P. sh.: Me kt ai i dha t kuptonj
[= t kuptonte] se duhej t hynte npazarllk me nferz'it, q kishte
ln pas. Kur nisi lufta, fqinjt, sa her q kishin ndonj lajm me
rndsi, shkonin te Stefani q t shohin [= t shihnin] mbi hartate
tij se ku kish hyr gjermani. Ai, per udi, nuk ishte nxehur e nukpati
dhn urdhrt'i marrin [= t'i merrnin] e t'i ojn [= t'i onin] n'
post.
Megjithat, ka raste q edhe pas s kryers s thjesht duhet
prdorur e tashmja e lidhores. Kjo ndodh ather kur kfhejm ne
ligjrat t zhdrejt nj ligjrat t drejt, q prmban nj urdhr, i
cili pritet t zbatohet pas astit, kur bhet ky ndryshim ligjrate, ose
kur e kryera e thjesht sht prdorur me kuptimin e s kryers (shift
7.13.3): Mos i the [= ke thn] gj t shkoj sonte me hnpr
dru?
FOLJA
323
E tashmja e lidhores prdoret edhe pas s kryers s thjesht,
kur kjo prdoret me kuptimin e s ardhmes: Po erdhi njeri t me'
krkoj, thuaji...
Si u vu n dukje edhe m sipr, e tashmja e lidhores prdoret edhe n fjali
t pavarura ose kryesore. N fjali t tilla ajo shpreh modalitetin e mundsis, t
detyrimit ose t dshirs. N kt prdorim ajo shpreh m fort kuptimin kohor
t s ardhmes.
Modalitetin e mundsis ose t detyrimit ajo e shpreh:
1. Kur prdoret n fjali pyetse t drejta q nisin me nj fjal' pyetse
(premr pyets, ndajfolje pyetse ose pjesz pyetse), ose pa ndonj fjal t
till- P.sh.: Kuta vm?-pyetiRustemi. -Kushtjetkaqvon?-pyetidoktori
m tepr veten sesa t tjert. -E, o Sulejman Tafili, 'fjal t'i shpie tim eti?;
2. kur prdoret n fjali pyetse - thirrmore, prkatsisht thirrmore,
nprmjet t cilave folsi shpreh nj ndjenj zemrimi, proteste, habie, dshire
etj. P.sh.: - S'kepunnmbledhje ti, po rri aty emos luajnga shtpia. - Si? T
mos vete? - u kthye ajo mefytyr nga i ati. - Gjer ktu t arrij njeriu, more
vllezr? - ai e tundi nagantin n dor. -1 plagosur! Ku ta njohsh! - i tha
msuesi.
Kurse modalitetin e dshirs e tashmja e lidhores e shpreh ather kur
prdoret:
1. Me vlern e mnyrs urdhrore (pr urdhra, nxitje, kshilla, propozime
etj.). Ajo prdoret kshtujo vetmn vetne par (shums) dhe n vetne tret
(njjs e shums), pr t cilat urdhrorja nuk ka forma gramatikore t posame,
por edhe n vetn e dyt. P.sh.: - Po 't bj tjetr? - T krkosh kopertona e
t'i gjesh ku tjen. sht koh bereqeti, le t rrin ky drapr dhe kta kallinj
gruripran Memos, se, q thoniju, Memoja e donte edhe draprin edhe grurin.
- T rrim shtrembr e tflasim drejt. - Me veten e tij le t tallet, por Naimin
t mos e prek;
2. me vlern e mnyrs dshirore: "Po s'ka gajle, t na rrojn djemt,
dhemeupapas", -urovamevete, kurpash Dafinn e daj Shahinit. Trroj
Shqipria!
7. 15. 3. Koha e shkuar.
1. E pakryera. Kuptimi themelor i s pakryers s lidhores sht t tregoj
n
J veprim t mundshm t s shkuars. Kjo sht m fort nj e tashme e
lidhores n t shkuarn dhe prdorimi i saj n fjalit e varura sht i kushtzuar
v
etm nga koha e foljes drejtuese. Ajo prdoret n shumicn e atyre rasteve, n
t cilat prdoret edhe e tashmja e lidhores (shih 7.15.2), por vetm pas formash
kohore, q nuk lidhen me astin e ligjrimit, d.m.th. pas s kryers s thjesht,
324
KREfJVI/
s pakryers, m se t kryers ose t kryers s tejshkuar. P.sh.: Leksi deshi t
prgjigjej, pos'pati koh. S'donte gj tjetr vese te' zgjaste nj ik kjo qetsi
e vogl, tzgjaste satmerrte nj herfrym, tngopejmeajrdhetvendoste
Dhe e kishin rregulluar ashtu q koka t'i binte mbi shpndrat e rrzs sfikut
Piloja shikonte t 'mn, q vinte ans npr shtpi, sikur t mos gjente dern
nga tdilte dhe aplonte e zbrthente nofiillat, pa ditur se ku tfuste zemrimin
Nj krism, para se t hiqte kmbzn e pushks, buiti. As kosovari s 'do t
ndihej m, kur t merrte vesh q Vita kishte dashur t arratisej me nj t
panjohur. Bujkut n vend q t'i merrej fryma, sikur i erdhi zemra n vend.
Donte t trhiqej, para se t binte. Por, edhe sikur ta vinin re, nuk do t ishin
n gjendje t ndiqnin dot kafsht. Duhej t ndrhynte ndonj tjetr, ndonj q
t ishte pak ijashtm.
N fjali t pavarura ose kryesore e pakryera e lidhores prdoret me
modalitetin e mundsis, prkatsisht t detyrimit. Ajo prdoret kshtu:
1. Kur prihet nga foljet me vler modale mund (n form v ngurosur ose
n nj nga format e s shkuars, prve s kryers) dhe duhet (n nj nga
format e s shkuars, prve s kryers). Prdorimi i saj, pas forms duhet t
kohs s tashme sht mir t mnjanohet nga gjuha letrare: Nuk mundtgjeje
shenj nga trupi i tij dhe nga mitralozi, sepse do gj ishte zhdukur. Ne mundm
t kalonim, megjithse t lodhur, t kputur. Po edhe n vend nuk duhej t
qndronim. Pr t arritur t siguronte pavarsin, popultit shqiptar iu desh t
bnte sakrifica t mdha;
2. kur prdoret n fjali pyetse t drejta, n rast se veprimi, pr t cilin
pyetet, i referohet nj asti t caktuar t s shkuars: Si t qndronte n nj
shtpi tok me at? Konxheja nukfoli m. E 'tfliste? Po me se t shkonte?,
3. kur prdoret n fjali pyetse-thirrmore, prkatsishtthirrmore, nprmjet
t cilave folsi shpreh nj ndjenj zemrimi, proteste, habie, dshire etj. lidhur
me nj veprim t caktuar t s shkuars: Ekut'i shkonte asaj n mendje se nj
dit do t takohej me t papritur e papandehur! Kur, 't shikoje! lu derdh ky
Bogdani si qen stani. Mir nga dera eprindit doli ashtu si doli, po nprag t
Adilit si t shkelte kshtu?;
4. kur folsi krkon t'i tregoj bashkbiseduesit se si duhej t ishte vepruar
n nj situat t dhn t s shkuars. N kt rast e pakryera e lidhores mund
t shoqrohet edhe me foljen modale duhet. P.sh.: Me t degjuar t shtnat, ti
duhej t mblidhje gjith fshatin. N fillim, t shkoje shtpi m shtpi... "
bindje njerzit.
FOLJA 325
Shnime. 1. N fjalit e varura kushtore t ndrtuara me lidhzat
nnrenditse po, sikur, ose pa ndonj lidhz, kuptimi kohor i s
pakryers sht i paprcaktuar. N keto ndrtime ajo prdoret m
fort me kuptimin e kohs s tashme t lidhores pr t shprehur nj
kusht t s ardhmes, q, sipas folsit nuk ka ose ka pak mundsi pr
t'u realizuar: - Un, o Sulejman Tafili, do t'i duroja mfort, po t m
lshoheshinpa at djallpiprim. Po hane sa mir' do tna vinte, po
ta gjenin nga ne, bujqria. Ti ke t drejt t uditesh - tha
kryeveqilharxhi. - Edhe un, po t isha n vendin tnd, kshtu do t
uditesha.
2. N vend t formave t drejta te s kryers s foljes ya/72 (t
isha, t ishe etj.) n gjuhn e folur e aty-ktu edhe n shqipen e
shkruar hasen format joletrare t qesh, t qe etj., t cilat duhen
mnjanuar: Dhan e morn, e kthyen mbar eprap at tflamosur
gjuh, sikur t qe (= t' ishte) pe e s 'futej dot n vrimn e gjilprs.
2. E kryera. Kuptimi themelor i s kryers s lidhores sht t tregoj nj
veprim, q mund t jet kryer para astit t ligjrimit, me t cilin nuk i ka t
kputura lidhjet. E prdorur me kt kuptim, e kryera e lidhores mund t prihet
nga folja me vler modale mund n formn e saj t ngurosur (shih 7.2.2).
Por, kur prihet nga folja me vler modale duhet n formn e kohs s tashme,
ather kjo i jep mundsi foljes n t kryern e lidhores t shpreh modalitetin
e detyrimit, ndonjher edhe t mundsis. Ashtu si e tashmja dhe e pakryera
(shih 7.15.2, 7.15.3), edhe e kryera e lidhores, e shoqruar nga foljet
gjysmndihmse mund dhe duhet, prdoret rndom si n fjali t pavarura ose
kryesore, si n fjali t varura. P.sh.: - Sot duhet ta ken varrosur. Duhet t
ket qen mbarimi i marsit ose fillimi i prillit 1915. Sknderi m tha se ata
mund t' ken ardhur pr pun t kanalit.
E pashoqruar nga ndonj prej foljeve me vler modale, q u prmendn
m sipr, e kryera e lidhores prdoret kryesisht n fjali t varura kryefjalore e
kundrinore, sidomos pas foljesh, q shprehin vullnetin ose qndrimin e folsit
(shih 7.15.2) n kohn e tashme t dftores; n fjali t varura kohore (t
ndrtuara me lidhzatkur, si, pasi etj.), vendore (t ndrtuara me lidhzatkudo
1> ngado q), kushtore (t ndrtuara me lidhzat po, sikur) dhe lejore (t
idrtuara me lidhzat, sado, sado q, sido, sido q, edhe sikur) etj. P.sh.: Ka
Kimdsi q qysh ather ata t ken marr t dhnat eparapr ekzistencn e
u
Jsjellsit ton. Pyesin sikur ne t kemi ardhur ktu pr t br sehir. - Kshtu
kan thn e mund t jet e vrtet se Zaganj e Mojsinj e Hamzanj ka pasur
edhe nshtpit e tjera tzotrve tan'e, dhe m vjen turp tketdal edhe nj
326
KREU VII
nga shtpia e mms sime. - Po, q'e t'i ket vajtur mendja asaj apo mua se
babai do t marr' ndonj dit pendn dhe t' shkruaj nj tregim... kurr. p
0
kur t keni lexuar dhe kt histori t dyt, do t' shihni se ai... Nn uj gurt
skuqin nga myshqet e leshterikt, sikur t'i ket ngjyer dikush me boj t' kuqe
Do t bj njfyell, q t mos e kem br kurr!
Shnime. 1. N fjalit e varura kohore e kryera e mnyrs
lidhore shpreh kuptimin e nj veprimi t mundshm, q pritet t ndodh
n t ardhmen, para veprimit t emrtuar nga folja e fjalis drejtuese.
N kt rast ajo sht e barasvlershme me t ardhmen e prparme t
dftores dhe prdoret n korrelacion me nj folje t kohs s ardhrne
n fjalin kryesore. P.sh.: - Kur te' ket' hyr ne' thellsi, ti do t
hapsh zjarr dhe do t' zbresesh n bisht t kolons s tyre. Ata do te'
sulmojnpasi t na ken ln disajavpa uj.
2. Me t njjtin kuptim prdoret e kryera e lidhores edhe n
fjalit e varura prcaktore t tipit: Ai dha urdhr qe' sonte t ken
mbaruar duajt s lidhuri.
E kryera e mnyrs lidhore prdoret edhe n fjali t pavarura pyetse-
thirrmore, prkatsisht fhirrmore (ndonjher me ngjyrim dyshimi). P.sh.: "T'
ket qen Kozmai ? " Ta kesh kokn tnde dhe ta ket rrmbyer tjetri ? Dhe ku ?
Te dera e shtpis. TJiua t'i ket marr malli i nns, i gruas, ifmij's?
E kryera e lidhores haset aty-ktu edhe n fjali t pavarura urdhrore, pr
t shprehur urdhra, q duhet t zbatohen para nj asti t caktuar t s ardhmes:
Kjo pune' t ket marrfund gjer nesrl
3. M se e kryera. Kuptimi themelor i m se t kryers s mnyrs
lidhore sht t tregoj nj veprim q mund t jet kryer para nj asti t
caktuar t s shkuars. Kjo sht si nj e kryer e lidhores n t shkuarn dhe,
ashtu si ajo, mund t shoqrohet nga foljet me vler modale mund (n form t
ngurosur) ose duhet (n formn e s pakryers). P.sh.: Lirine' mund ta fdshit
fituar me trimrin tuaj edhe me nj' tjet'r lirimtar. Ai mendoi se 'arkitekt
mund ta Mshte projektuar kete' kshtjell. Prapseprap dyshimi se mund t
ishin zbuluarprej kshtjellarve, u varej mbi kok. Pat kaluar dreka dhe djaloshi
duhej t kishte marr nga lngu, q' doktori ia pat dhn kundr malarjes.
Ajo prdoret gjithashtu po n ata tipa fjalish t varura, n t cilat prdoret
edhe e kryera, madje m dendur se kjo, sidomos n fjali t varura kushtore te
ndrtuara me lidhzat nnrenditse po ose sikur, ose pa lidhz, si edhe n fjaJ
1
t varura mnyrore t ndrtuara me lidhzn nnrenditse sikur. P.sh.: S'ezuM
dot, ke hak, se, po ta kisha zn, e dija vet. Sikur t mos e kishte par SaM&
FOLJA
327
Vita do t kishte rendur andej nga ta oninjo zemra, po kmbt. U kthye andej
ratnui, sikur ta kishin lidhur a rrahur me ata litar, q po krkonte, e ta
tishin hequrzvarr n ca rrug t panjohura. Mimoza uli kokn nga turpi dhe
oishtrinjt q ipunonin shtizat, ipushuan menjher, sikurtishteparalizuar.
rj
n
mora n dor shokun e vrar, nj pionier, q zor t'i kishte mbushur t
0rmhdhjetat.
M se e kryera e lidhores haset rrallher edhe npr fjali t pavarura,
sidomos pr t shprehur nj dshir, q s'sht m e realizueshme: - Si t
harroj? Le q' do ta gjesh n shkoll. Ta kisha gjetur ktu! - tha vajza. - S'm
plqen t mrzis gjith dynjan.
Shnim. Format e s ashtuquajturs mnyr lidhore-habitore,
siu vu n dukje edhe n 7.7.2, kan nj prdorim t kufizuar si n
gjuhn e folur ashtu edhe n gjuhn letrare. Pr nga modaliteti, ato
anojn nga mnyra lidhore. Si format e s pakryers, ashtu edhe ato
t m se t kryers prdoren si sinonime t formave prgjegjse t
mnyrs lidhore npr fjali t varura, kryesisht kushtore e mnyrore,
t ndrtuara me ose pa lidhza nnrenditse. P.sh.: Posht tufave t
reve ngjyr plumbi fluturojn e sillen rrotull ca re t vogla, t zeza
pis, sikur t qenkshin tym prej dinamiti. Ra dhe u ronit e u shkri,
sikur t pasksh qen prej dbore. Sikur e gjyshja t mos pasksh
nxjerr kokn nga qerrja e t rnos epasksh thirrur, kushedi sa gjat
do t kishte mbetur ashlu, m kmb, n mes t shiut, q ishte shtruar
mbifush.
7.16. MENYRA KUSHTORE
7. 16. 1. Kuptimi i mnyrs kushtore. Si u vu n dukje edhe
ne
7.3.6, me an t ksaj mnyre shprehet modaliteti i mundsis. Folja e
Petdorur n mnyrn kushtore, tregon nj veprim q mund t kryhej, po t
v
ertetohej nj kusht i caktuar. Ai mund t jet i mundshm n t ardhmen ose i
P^ealizueshm, se s'sht realizuar ose sht i parealizueshm kushti. Kushti
^onisht shprehet me an t nj fjalie t varur kushtore, kallzuesi i s cils
jtot nj folje n t pakryern e lidhores (pr kuptimin kohor t ksaj shih
er
umin prkats t 7.15.3), ose n m se t kryern e saj. Por ai mund t
P
r
ehet edhe me an t ndajfoljes ndryshe, t prdorur me vlern e nj fjalie
shtore mungesore, ose me an t nj togu t ndrtuar nga parafjala me osepa
n
J emr (i shoqruar ky ose jo me ndonj prcaktor). P.sh.: - Po pse
328
KREUVII
uditesh ? Te' isha un n vendin tnd, 'do t bje ti ? - Po t kisha ato mend q
keti, dotrrihja. Ndryshe, do t derdhej gjak kot m kot edhe prfundimi do t
ishte nj robri me' e keqe se e para. Pa ndihmn tnde, s 'do t'ia kisha dal
mban ksaj pune.
Nga pikpamja e modalitetit, mnyra kushtore, si u vu n dukje edhe n
7.3.6, afrohet me mnyrn lidhore. Ajo sht shpesh e barasvlershme me t
pakryern, prkatsisht me m se t kryern e lidhores, t prir nga folja modale
rnund. T krahasohen:
a) Dinit iu morn mendt dhe do t kishte rn, po t mos ishte mbajtur
pas pems s trotuarit.
b) E kuptonte se shum dit t tij mund t kishin qen m t lumtura, p
0
t kishte punuar m shum.
Mnyra kushtore ka dy koh: t tashmen dhe t kryern.
Me format e kushtores prdoret pjesza e mohimit nuk ose s'.
7. 16. 2. Koha e tashme. Kuptimi i ksaj kohe te kushtores sht t
tregoj nj vepnm, q mund t kryhet para ose pas astit t ligjrimit, n rast se
vrtetohet nj kusht i caktuar. Pra me an t ksaj kohe t kushtores, ndryshe
nga 'ndodh me koht e mnyrs dftore, folsi e paraqit veprimin e emrtuar
nga folja si t mundshm, edhe po t vrtetohet kushti i shprehur nga fjalia
kushtore. T krahasohen:
a) "Ah! Sikur t isha gjithnj kaq i qet, sigurisht se do t' bja dika, do t'
dija t' paktn se far t kuturisja", tha me vete dhe mbylli syt' pr tfjetur nj
minut pa kurrfar mendimi n kok. Edhe un, po t'e isha n vendin t'ehd,
kshtu do t uditesha.
b) Prve ksaj, po t hiqje mnjan epitetet kryesore, q' duheshin rezervuar
vetm pr kryekomandantin, ather do t mbeteshin edhe m' pak.
7. 16. 3. E kr ye r a . Kuptimi i ksaj kohe t kushtores sht t tregoj
nj veprim q mund t ishte kryer n t shkuarn, po t ishte vrtetuar nj kusht
i dhn. E, meq ky kusht rezulton t mos jet vrtetuar n t shkuarn, veprimi
i emrtuar nga e kryera e kushtores gjer n astin e ligjrimit paraqitet si i
parealizuar. P.sh.: - E poja, nn, kaloi gjysm ore qe' ka dal Kopani. Ti
kishte ndodhur gj, do t 'i kishte ndodhur. Do t Jdshim dgjuar arme, bomba-
Apojo ? - Epra, t m' kishte thn mua t 'i bja dy kmb druri, s 'do t 'ia fdsha
dalkurr mban, megjithse druri shte' i bindur, merr doform q' t 'ijapsh-
Papritur filloi nj zhurm e gjullurdi, q mbase s 'do t kishte mbaruar, po
ie
mos ishte dgjuar prsri zri i Dinit, i cili prsri u bri aq prshtypje t
e
gjithve, sa mbylln gojn.
FOLJA 3 29
7.17. MNYRA DSHIRORE
7. 17. 1. Kuptimi i mnyrs dshi rore. Meantksajmnyre,
s
iu vu n dukje edhe n 7.3.6, shprehet modaliteti i dshirs n form urimi
0
se mallkimi: - Isha gatipr t qar dhepo qesh si budalla. H, mos vdeksh
jcurr, o xha Spiro, dhe ti, o djal, u bfsh, 't them, - u mendua i smuri. -
y
e
zir, - qeshi nj tjetr. - Jo, jo, - vazhdoi i semuri dhe aty pr aty shtoi: U
bf
sn
njeri i madh, t nderofshin t gjith! Aj, murgjinj, t aft ujku, t
aft!
Mnyra dshirore ka dy koh: t tashmen dhe t kryern.
N fjalit me kuptim mohor para dshirores vihet pjesza mos.
7. 17. 2. Koha e tashme. Kuptimi themelor i kohs s tashme t
mnyrs dshirore sht t shpreh dshirn e folsit, n form urimi ose
mallkimi, pr kryerjen e nj veprimi n astin e ligjrimit ose pas tij. P.sh.: -
Dhe ti, o bir, qofsh i gzuar e t rrofshin djemt e u hngrsh dasmn, q na
bre t kujtojm ato koh t qmome - tha plaku e mbushi kupat. Qe stanar
Istrefi. Stanar i thnin, se njzet krer s 'i kishte n tuf. - Ju kndoft temra,
o bijt e mi! - uroi xha Miti q ngafundi i zemrs.
Por e tashmja e dshirores prdoret edhe pr t shprehur veprime t
raundshme t s ardhmes, pa shprehur dshirn e folsit n form urimi ose
mallkimi. Kjo ndodh kur ajo prdoret n fjali t varura kushtore dhe lejore, t
ndrtuara me lidhzn nnrenditse n, prkatsisht edhe n. N nj prdorim
t till ajo sht sinonime me t tashmen e lidhores t prir nga lidhza
nnrenditse/*?, prkatsisht edhepo: -Ather edhe n ipushtofshim ne, nuk
kemi pr t 'i nnshtruar dol m. Edhe n rna, do t arrij t mbshtetem pas
murit.
Shnime. 1. Edhe veta e tret (aty-ktu edhe veta e dyt) e
foljes jam n t tashmen e dshirores pas premrave t pacaktuar
kushdo, cilido, fardo, dhe pas ndajfoljeve me funksion lidhzor
kudo e kurdo, prdoret si sinonime e s tashmes s mnyrs lidhore:
Njeriu, q e mban n duar atflet, cilido qoft, ve armikut, e ndjen
menjher veten pjestar t' kesaj lufte. Folm, thuam', cilido qofsh.
2. Pr prdorimin e s tashmes s lidhores me vlern e s tashmes
s dshirores shih 7.15.2.
7. 17. 3. E kryera. Ekryeraedshirores, ndryshe nga koha e tashme,
e
kuptimin e saj themelor ka nj prdorim tepr t kufizuar, sepse vetm n
ast
e shum t veanta mund t shprehet dshira e folsit, n form urimi ose
330
KREUVII
mallkimi, pr veprime t s shkuars. Ajo ndeshet kryesisht n shprehje t
tipit: Ju past ln uratn! Na past marr t keqen! etj.
Rrall prdoret e kryera e dshirores edhe n fjalit e varura kushtore t
ndrtuara me lidhzn nnrenditse n; m shum prdoret n kt funksion
sinonimi i saj, d.m.th. e kryera e lidhores e prir nga lidhza nnrenditse kushtore
po: N' paim punuar edhe ne kshtu pr ngritjen e kooperativs, vaj halli.
7.18. MNYRA URDHRORE
7 . 1 8 . 1 . Kupti mi i mnyrs urdhrore. Me an t ksaj
mnyre, si u vu n dukje n 7.3.6, shprehet modaliteti i d'shirs n form
urdhri, krkese, kshille, porosie, lutjeje, grishjeje, lejimi etj. N fjalit me
kuptim mohor para urdhrores vendoset pjesza e mohimit mos: - Linipushkt,
lini pushkt e mos gjuani m, o gjahtar - urdhron Mark Shalgjati, i pari i
gjahut. - Dgjove ti, o Milosh, o bir? Zgjidh t njqind kalorsit e mi dhe nisu.
Kjo mnyr forma t vetat ka vetm pr vetn e dyt njjs e shums. Kur
folsi, nprmjet bashkbiseduesit, dshiron t urdhroj nj a disa persona, q
nuk marrin pjes n bised, ather ai prdor me vlern e urdhrores format e
vets s tret, njjs e shums, t kohs s tashme t lidhores, t prir ose jo
nga pjesza le (shih 7.15.2). Gjithashtu me vlern e urdhrores prdoret edhe
veta e par shums e s tashmes s lidhores n ato raste kur folsi nxit pr
veprim nj grup njerzish, ku bn pjes edhe vet (shih 7.15.2). Me vlerne
urdhrores prdoret nganjher edhe e ardhmja e mnyrs dftore (shih 7.13.4).
7.18.2. Prdorimet kryesore t urdhrores.Kuptimi kryesor i urdhrores
sht t shpreh dshirn e folsit n form a) urdhri, b) nxitjeje, c) kshille, )
lutjeje, d) lejimi etj. pr kryerjen e nj veprimi n astin e ligjrimit ose pas tij.
P.sh.: a) urdhr: Mos u afroni te gropa! Largohuni nga gardhi! - dha
urdhr komandanti.
b) nxitje, grishje: - Ather zgjidhe vet, hajt, bhu burr. - T betohem se
s 'do t 'i them kurrkujt, ve bji shpejt;
c) kshill, porosi: - Qetsohu, - i pshpriti infermierja - mundohu te
flesh. - Dgjom e mos m 'u zemro, njjjal' do t' them: Mos u dorzo, m
s e
lsho veten; e di qjepa kmb, po mos u dorzo;
) lutje: - M thuaj t drejtn 'smundje kishin minjt q' lshuam ne g)O
te
sulmit? -pyeti mez' lutsjenieri. - Uh, aman, l'rini kto muhabete - tha biomfi'
d) pranim, lejim: - Thuaje t shkretn, ndrhyri Dini, - mos t vij l
r
'
thuaje tro, si t ka hije; thuaje sejam nj cope' sakat, qe' krkon t barazon
me njerzit normal.
FOUA 331
Veta e dyt njjs e urdhrores mund t prdoret pr t tri vetat (e njjsit
,
he t
g shumsit), pr t paraqitur me nj fuqi shprehse t veant nj a m
huni veprime t prsritura n t shkuarn. Kjo ndodh ather kur prsritet
rdhrorja e s njjts folje, ose kur prdoren format e urdhrores t dy a m
huffl foljeve t ndryshme, t shoqruara secila me kryefjaln prkatse (e cila
mun
d edhe t nnkuptohet) dhe t lidhura midis tyre me an t lidhzs
, gh&renditse e, ose asindetisht. P.sh.: Gjermani hidh n zjarr nj jastk,
xha Mekja hidh dy. Prpara rendte xhaxhai me "austriakun " n dor e pas
'vinim ne. H idhu e bot npr driza eferra, rrshqit n hendeqe, bjer npellgje
me uj! E t na u bn, or te' keqen, kmbt gjak! Dhe qaj e ik, dhe qaj e rend,
dhe qaj
e
Mith, nnza e vrar arriti maj uks m t kndejme t maleve t
Zavalins, e thirri tri her.
KUPTIMET DHE PERDORIMET KRYESORE
T FORMAVE T PASHTJELLUARA T FOLJEVE
7.19. Pjesorja
Quhet kshtu ajo form e pashtjelluar, q ka tipare kuptimore e gramatikore
edhe foljore, edhe mbiemrore. N gjuhn shqipe pjesorja sht nj form
foljore e ngurosur q kthehet n mbiemr me ndihmn e nyjs (shih 4.7.5).
Por, kur prdoret n funksion kallzuesor, ajo kuptimisht afrohet me mbiemrin
prejpjesor. T krahasohen: Dritaren e gjeta mbyllur (hapur) ose t mbyllur (t
topur) etj. Kur prdoret n kt funksion, ajo e paraqit si t kryer, t prfunduar
veprimin e emrtuar prej saj.
Pjesorja e shqipes nuk ka as kategorit gramatikore t mnyrs, t numrit
etvets, as t diatezs. Ajo nuk ka mundsi t shpreh kundrvnien kuptimore
te
diatezave t ndryshme me an t kundrvnies formale prkatse, ashtu si
| ^h me format e tjera (t shtjelluara e t pashtjelluara) t foljeve kalimtare.
01
Pjesorja e foljeve kalimtare, e prdorur si gjymtyr m vete, ka kuptim
^ot: Oflamurgjak, oflamurshkab IO vend e vatr, o nn' e bab, /Lagur
e ot
' djegur meflak, I Flamur i kuq, flamur i zi.
Pr kuptimin psor t pjesores s foljeve kalimtare t shqipes dshmon
f
e
fakti se mbiemrat e nyjshm t formuar nga tema e pjesoreve t atyre
J^ve n prgjithsi kan kuptim pesor: ;' vrar, i shkruar, i zbukuruar, i
"yer, ihapur, iprhapuretj.
viesorja e foljeve jokalimtare ka kuptim vepror: / shtitur, i ardhur etj.
332
KREU VII
Pjesorja nuk e ka as kategorin gramatikore t kohs, duke qen se a'
nuk ka forma t ndryshme gramatikore, nprmjet t cilave t dalloj kuptim
kohore t s tashmes, t s shkuars dhe t s ardhmes'.
Si shihet, pjesorja e shqipes nuk ka asnj kategori gramatikore, foij
0r
ose jofoljore. Megjithat, ajo duhet prfshir n sistemin foljor t shqipe
s D
s
arsye se:
a) ajo ruan prgjithsisht kuptimin foljor t veprimit ose t gjendjes e pp
kt dshmon qart fakti se, kur prdoret si fjal m vete, mund t marre
rrethanor dhe gjymtyr q shnon vepruesin, e kto jan karakteristike p
r
format foljore, p.sh.: Dhe grizarakes, larg nga i dashuri, mbyllur n katr
gardhet e truallit, truar nga njerzit e shtpis dhe prfolur nga bota, se si i
erdhi at koh;
b) ajo prdoret me vler foljore pas foljeve me vler modale do dhe duhet
(shih 7.2.2);
c) ajo shrben si pjes prbrse e nj vargu formash foljore analitike dhe
sintetike.
Pjesorja n gjuhn shqipe ka nj prdorim t kufizuar si gjymtyr m vete.
Ajo shrben m fort si pjes prbrse formash foljore analitike dhe sintetike.
Ajo shrben, p.sh., pr t formuar koht e prbra t s shkuars (shih 7.5.2,
3, 4, 5), t tashmen dhe t pakryern e habitores (shih 7.6.1, 7.6.2) dhe
kohn e tashme t dshirores s disa foljeve (shih 7.9.1).
Me pjesmarrjen e saj ndrtohen edhe format e pashtjelluara t tipit pa
punuar, dukepunuar (dhe mepunue e t folmeve gege) (shih 7.20.1).
Pjesorja, si gjymtyr m vete mund t shrbej: a) si prcaktor kallzuesor
i kryefjals ose i kundrins; b) si prcaktor i veuar, c) pas foljeve me vler
modale do dhe duhet.
a) Arratisur, syrgjynosur, I Raskapitur e katosur I Brohorit me bes e
shpres I Ans Elbs, anes Spree-s. Nusja e Leksit e mbajti nj' cop' her
ngritur, prgjysm, pr t'ia lehtsuar nxjerrjen e vrerit.
b) Qet e Shpiragajve, msuar n rrug fushore dhe me ngarkes afifi
sane, kallinjsh e lpushkash, po kullonin djers. Xhaketn, - ka, nuk e kishte te
keqe, nj kadife kombinati bler e qepurdisa muaj mpar, po pantallonazei
a
s 'mbaheshin m!
c) - Po un sillesha ri at' mnyr, se ashtu e donte shptimijuaj dhe i^j
se puna ishte e atill q duhej br ejo thn. Ara do korrur, gruri do snif
lopa do mjel, hajvant duhen grazhduar.
' Pr nga burimi, pjesorja e shqipes sht e krahasueshme me pjesoren e kryer p
eS
gjuhve indoevropiane.
FOLJA
333
Shnim. N funksionin e prcaktorit t veuar dhe t prcaktorit
kallzuesor t kryefjals e t kundrins prdoret m shpesh mbiemri
prejpjesor i nyjzuar: Hallati, i trembur nga gjith ato ngjyra, q i
farfurin befas para syve, u ngrit kas dhe shkroftiu me t keq. T
tmerruarnga trimriajuaj dhe nga shkatrrimi i garnizonit t Krujs,
ndofta do te' na e lshojn fortesn me t mir.
Pjesorja e foljeve kalimtare mund t prdoret edhe si pjes e kallzuesit
einror. N kt' rast ajo tregon nj gjendje t kryefjals dhe mund t zvendsohet
nga mbiemri prejpjesor i nyjzuar: 'Zgjuar qenka", - i tha vetes dhe e vshtroi
prsri. Mbyllur (= e mbyllur) sht dera, apo hapur?
Shnime. 1. Pjesorja mund t prdoret edhe me vlern e nj
kallzuesi foljor n nj ndrtim me vlern e nj fjalie t varur kohore:
Ardhur n kohn kur Vita po zhvaste rrobn nga supet, ato iu suln
prsipr.
2. Pjesorja shkuar e ndjekur nga nj emr n rasn dhanore
prdoret edhe pr t prsritur n mnyr t prforcuar kallzuesin
emror ose prcaktorin kallzuesor: Ky sht turp e shkuar turpit.
7.20. FORMAT E PASHTJELLUARA TE NDERTUARA
MBI BAZN E PJESORES
7. 20. 1. Ti pare t prgji thshme. Si u vu n dukje edhe n
7-11.3, mbi bazn e pjesores me an t pjeszave/ra dhe duke ndrtohen format
e pashtjelluara analitike t tipave pa lar dhe duke lar'.
Kto forma t pashtjelluara kan prmbajtje kuptimore dhe disa veori
gramatikore, q i dallojn nga pjesorja. Foljet veprore kalimtare, kur prdoren
tte
kto forma t pashtjelluara, kan rregullisht kuptim vepror, kurse n pjesore
at
kan kuptim psor (shih 7.19). Si rrjedhim, foljet kalimtare t prdorura
ne
kto forma t pashtjelluara kan mundsi t marrin edhe kundrina t drejta e
e
^ndrejta, t shprehura jo vetm me emra e premra t ndryshm, por edhe
e
an trajtash t shkurtra premrash vetor. Kundrina t zhdrejta, t shprehura
^"
e
me an trajtash t shkurtra premrash vetor n kto forma t pashtjelluara
v
rej[jet e mposhtme vlejn edhe pr formn e pashtjelluar t tipit me la t gegrishtes,
ci
'n shih shnimin te 7.21.2.
334
KREU VII
mund t marrin edhe foljet jokalimtare. P.sh.: - Ndoflaju shkoi n' mendje -
kisha harruar edhe atdheun, edhe nderin, edhe lirin, kurju ktheja p
raj}
-
6
helmuarpaju dhn asnj shpres dhepaju treguar asnj ndjenj fisnike dh
shpirtmadhe. S'kam ln' vendpa t krkuar. - Pse? 'i ke b'r ti atij q t k
n dor - pyeti gruaja duke mos ia hequr dorn e djatht nga qafa, kurse m
dorn tjetr fshinte faqet e lagura. - Xha Llazari? - i tha Stavri, duke i dol
prpara dhe duke vshtruar i qeshur e i gzuarfytyrn vrarlije t' msuesit
Format e pashtjelluara n shqyrtim dallohen prej pjesores edhe nga veor'
t tjera gramatikore. Ndrsa pjesorja nuk ka asnj kategori gramatikore (shih
7.19), format e pashtjelluara t tipavepa lar' dhe duke lar kan kategorin' e
diatezs; ato kan edhe nj kuptim kohor t kushtzuar (pr kt shih 7,20 2
7.20.3). Foljet kalimtare n kto forma t pashtjelluara prdoren jo vetm n
diatezn veprore, por edhe n diatezat e tjera, t cilat ndrtohen duke vendosur
pjesznu midis pjeszsjca ose dukedhe pjesores. P.sh.: Ajorrinteemendonte
pa u shqetsuar. Ecte me hap t' gjat, duke u penguar nprplisa.
Format e pashtjelluara t tipavepa lar dhe duke lar, ndryshe nga pjesorja,
mund t marrin edhe nj kryefjal t ndryshme nga kryefjala e foljes drejtuese:
Kuajt, sikur ta dinin sa nxitohej i zoti t' mbaronte lmin pa rn muzgu, ia
nisn prsri, zdrnkthi. Agimin e gjetn te ezma dukepir uj.
Edhe pr nga funksionet sintaksore, format e pashtjelluara t tipavepa
lar dhe duke lar ndryshojn nga pjesorja (shih m posht 7.20.2, 7.20.3).
Si rrjedhim i zhvillimeve kuptimore dhe gramatikore q u prmendn m
sipr, lidhja midis t dy pjesve prbrse te kto forma t pashtjelluara analitike
sht br aq e ngusht, sa q e ka br t pamundshm veimin e tyre si dy
pjes m vete t ligjrats. Kjo vrejtje vlen jo vetm pr formn e tipit duke
lar, q ndeftohet me ann e nj pjesze, e cila nuk ekzistonjasht ksaj forme
foljore, por edhe pr formn e tipit pa lar, q ndrtohet me an t pjeszs/M,
e cila prdoret edhe si fjal m vetejasht ksaj forme foljore. Do pasur gjithashtu
parasysh edhe se n kto forma t pashtjelluara veimi i pjeszs/?a ose duke si
fjal m vete, sht edhe m i pamundshm kur ato prdoren n formn joveprore
(p. sh.: pa u lar, duke u lar) dhe n kohn e kryer (p. sh.: pa pase' lar, duki
pas lar shih 7.20.2, 7.20.3); format e tipit u lar, pas lar' nukekzistojn
7. 20. 2. Forma e pashtjel l uar e tipit pa lar. Foljankt
form t pashtjelluar shpreh moskryerjen e nj veprimi kryesisht n t shkuatf
ose n t ardhmen.
Si u vu n dukje edhe n 7.20.1, t dy pjest prbrse t ksaj foP^
t pashtjelluar analitike jan t lidhura aq ngusht sa q nuk mund t veohen-
dy fjal m vete. Megjithat, pjeszapa e ruan edhe ktu kuptimin e saj rnoho
FOLJA 335
prandaj, pr t' u dalluar nga format e tjera t pashtjelluara, kjo form analitike
j o t quhet konvencionalisht/orme e pashtjelluar mohore.
Kjo form e pashtjelluar ka nj kuptim kohor t kushtzuar nga kuptimi
kohor i foljes drejtuese. Ajo, si u vu n dukje edhe m sipr, shpreh moskryerjen
e nj veprimi q duhej vrtetuar n t shkuarn ose q pritet t vrtetohet n t
ardhmen, zakonisht para veprimit t emrtuar nga folja drejtuese: Pa luajtur
kmbt nuk luajn dhmbt. Erdhipa eftuarkush. Mos ikpa na lajmruar. U
n
is pa zbardhur dita.
Shnim. Rrallher n gjuhn e shkruar haset edhe nj form e
mbiprbr e tipitpo pas lar (shih edhe 7.11.3): Nga sa kam
para syve materialin, po pa pas kryer ndonj krkim t' veant mua
medelse...
Kjo form e mbiprbr do t quhet koh e kryer; n kundrvnie me kt,
forma e tipitpa lar mund t quhet konvencionalisht koh e tashme.
Forma e pashtjelluar mohore prdoret kryesisht n ndrtime:
1. Mefunksionin e prcaktorit kallzuesor pas foljevejflm, kam, mbetem,
rri, l etj. P.sh.: Nj her u trhoq, por hodhi n sulm rezervat, q ishin
akomapa regjistruar dhe prsri fitoi. lu kujtua Qemal Orhanaj, me t cilin
ajo kishte muaj pa u par dhe kishte hequr do shpres q t shihej m. Nj
cop her Hajdar beu mbeti si dru m kmb, pa nxjerr asnj fjal nga
goja dhe pa lvizurfare nga vendi. Prve ksaj, kishte ndenjur disa dit
pa dal n diell dhe as n rr. Qndruan nj cop her pa folur duke i
dgjuar njri-tjetrit t rrahurat e zemrs. Dua s 'dua, do t l kshtu pa
thn shum gjra, t cilat, ndonse jasht tems, kan edhe ato rndsin
e tyre;
2. me funksionin e rrethanorit t kohs. Kur prdoret kshtu, para saj
mund t vendoset lidhza nnrenditse kohore sa, si edhe pjesza q. P.sh.:
Po, pa arritur te selia, pa tek vinte drejt tij Jorgj Born, t ndjekur nga nj
un dhjetvjear. Po kjo duket si nj anakronizm, se m 1444 Sknderbeu
nuk ishte mjaft ifort, sa t prvishej pr nj ekspedit jasht Shqipris, sa
Pa mbushur motin, qkur zaptoi Krujn dhe ngriti krye kundr Sulltanit. Q
Pa dal nga makina, krushk Vasili hodhi nj sy rreth e rrotullpr t krkuar
miqt;
3. mefunksionin e rrethanorit t mnyrs: Popashai i Gjirokastrs, me t
"gjuar kt lajm, mblodhi nj ushtri t madhe dhe hyri me tradhti n qytet, kur
Sarnizoni dhe ndnjsit poflinin t qet, dhe e zaptoi kshtjelln pothuaj pa
134
KREUVII
. Srgjak. Iktheu me vrap nga koka bishtin dhe brodhi drejt Janit, papruu,-
"*e njeri t mbante kafsht;
,
t)
- me funksionin e rrethanorit t kushtit: Asgj nuk mund t arrihet n
a
if Ugjet. Pa luajtur kmbt, nuk luajn dhmbt. Pa ngrn' hudhra s 'te
^egoja-
$. kjo form e pashtjelluar prdoret edhe pr t shprehur mungesn e nj
.""lii dytsor, i cili kuptimisht paraqitet i bashkrenditur me at t foljes
%e. - Kjo pun duhet br kshtu - tha Petriti pa dhn' hollsira (= dhe
ta hollsira). Nxnsi e zgjidhi problemin (por) pa arsyetuar f = por nuk
%oi).
'dh
Shnime. 1. Kur prdoret n ndrtime me funksion kushtor dhe
mnyror, forma e pashtjelluar mohore sht sinonime me prcjelloren
mohore (duke mos lar).
2. Kur prdoret me funksionin e prcaktorit kallzuesor, forma
e pashtjelluar mohore sht e afrt nga kuptimi me nj mbiemr t
nyjshm prejpjesor me parashtesn pa-. Por midis tyre ka nj ndryshim
me rndsi: Forma e pashtjelluar e tipit/? lar shpreh moskryerjen e
nj veprimi, kurse mbiemri i tipit ipalar shpreh nj gjendje si tipar
t nj sendi. T' krahasohen, p.sh.:
Ku e lam e ku na mbeti I Vaj-vatani e mjer-mileti /Ans detit i
palar I An'es drits ipapar I Pran sofrs ipangrn I Pran dijes
ipanxn.
Pa ngrn e pa pir I S'mbetemi, moj Mir. - 'rn do? - iu
prgjigj Tana e u ngrit duke ln pa pastruar nj panxhar, q kishte
n dor.
7. 20. 3. Prcjel l orja. Foljanktformtpashtjelluarshprehnj
, q shoqron veprimin e foljes drejtuese, me t ciln kryhet zakonisht
' njjtn koh.
, Prcjellorja ka nj kuptim kohor t kushtzuar nga kuptimi kohor i foljes
,
e
Jtuese. Duke qen se veprimi i shprehur prej saj vrtetohet zakonisht n te
, Jtn koh me at t foljes drejtuese, prcjellorja, sipas kontekstit, mund t
^ kuptimin e s tashmes, t' s shkuars ose t s ardhmes. P.sh/. Nj z, q
e
, ^uk tepr i njohur, po pyeste duke u afruar. Po vjen nj dit q pjeshka e
dhe e mbushurplot me lng, del ngaflett epems, ku qndronfshehuf
' %ke zbuluar gjith bukurin e saj, duket sikur i thot udhtarit, qe' kalon 0
^n: "Kputm efutm n gji!"
FOLJA
337
Shnim. Rrallher n shqipen e shkruar haset edhe nj form
e mbiprbr e prcjellores e tipit duke pas lar (shih 7.11.3).
P. sh.: Duke pas kujtuar sedota lajmronin, ai priti ndonj or dhe
pastaj u nis vetpas shokve.
Kjo form e mbiprbr do t quhet koha e kryer e prcjellores; n
lcundrvnie me kt, forma e tipit duke lar mund t quhet kon-ven-cio-na-lisht
lcoha e tashme e prcjellores.
Prcjdlorja, si sht vn n dukje n 7.3.7, p'rdoret edhe n forma
foljore analitike t ndrtuara me pjesmarrjen e foljes ndihmse jam n t tashmen
ose n t pakryern e mnyrs dftore.
Prve ktyre rasteve prcjellorja prdoret n ndrtime:
1. Me fiinksion mnyror: Njeriu po afrohej duke ecur n mnyr t
uditshme. O nna t' shtrenjta, qjeni gdhirpa gjum kushedi sa her duke
ndenjur mbi shtratin ton' e duke na ledhatuar me duart puntore, tfishkura e
plot damar, faqet, ballin, flokt!;
2. mefunksion kohor: Ai e dinte se mbasdite, duke dgjuarfjalimin e tij,
qindra mijra njerz do t pyetnin veten: do t ket vall bllokad? - Duke
kaluarprpara Mapos, i ra nder mend t blinte nj suvenir;
3. mefunksion shkakor: Duke pasurfrike' se mos e diktonte plaku, bri
sikur nuk e vuri re, po n t' kthyer t rrugs i bri shenj me dor. Duke mos
tur't bnte, nisi te' lexonte prsri automatikisht;
4. mefunksion kushtor: Duke u martuarn kt rast, i cilipa dyshim nuk
ishtepr dasm, Sknderbeu do tfuste zjarrin n shtpin e vet. Duke vepruar
f= po t veproni) kshtu, ju do te' napengoni edhe ne.
5. mefunksionineprcaktoritkallzuesor: Umsuaq, kurvintenshtpi,
ta gjente duke punuar me fut prpara, ose t ulur n' tryez'. M'u duk sikur
pash n rruge' nj tuf kalorsish duke ikur me te' katra;
6.. Gjithashtu prcjellorja prdoret relativisht dendur edhe pr t shprehur
nj veprim dytsor, i cili kuptimisht sht i bashkrenditur me at t foljes
drejtuese: - Ti ishe atje - tha kronikani duke zgjatur [= dhe zgjati] dorn.
Arkitekti ngrinte vazhdimisht dorn, duke treguar [= dhe tregonte] nj rreth
s
'Pr koks s tij.
7.21. FORMAT E PASHTJELLUARA T TIPIT
PR T LAR DHE ME T LAR
7. 21. 1. Ti pare t prbashkta. Si u vu n dukje edhe n
11.4, kto forma t pashtjelluara, t ndrtuara mbi bazen e emrit prejfoljor
338
KREUVII
asnjans, n shqipen e sotme formohen duke i paravendosur pjesores pjes>
pr t, prkatsisht me t. Pjest prbrse t dikurshme t ktyre formave t"
pashtjelluara e kan humbur mvetsin si pjes t ligjrats dhe togjet ku at
bjn pjes, kan marr veori kuptimore dhe gramatikore karakteristike n
format e pashtjelluara t foljes.
Si veori gramatikore foljore t ktyre formave t pashtjelluara jan-
1. Humbja e veorive morfologjike emrore dhe marrja e veorive
morfologjike foljore, d.m.th.:
a) ngurosja e emrit prejfoljor asnjans n formn e kallzores s pashquar
b) aftsia e ktyre formave t pashtjelluara pr t'u prdorur si n diatezn
veprore ashtu edhe n diatezat joveprore. P.sh.; Flaka dhe tymi dukeshin edhe
sot sikur po zgjateshin ne' rrugn e tyre pr t arritur kupn e qiellit, pr t'u
bashkuar me zjarrin e yjeve. E keqja duhej shfarosur mu n breg t detit, prt
tnos u futur n tok. Me t'u hapur dera, t gjith kthyen kryet andej. Dhe
grizarakja u trhoq, me t'u zHdukurfrika e rrezikut emet'u br m i qart ky
menditn.
2. Humbja e veorive sintaksore emrore dhe marrja e tipareve sintaksore
foljore, d.m.th.:
a) humbja e aftsis s emrit prejfoljor asnjans, q bn pjes n kto
forma, pr t'u prcaktuar nga nj mbiemr ose nga nj emr n rasn gjinore;
b) aftsia e ktyre formave t pashtjelluara pr t marr kundrina t drejta
e t zhdrejta, t shprehura jo vetm me emra e premra t ndryshm, por edhe
me an trajtash t shkurtra premrash vetor. P.sh.: Nj pun si kjo nisetnj
her e mir dhe, n mos vaft mbar, rasti dhe mjetetprta nisurprsri, ikin
dhe nuk kthehen prap. Dhe vshtronte rreth e rrotull mos gjente nj gjprt'ia
hedhur prsipr. Duke shkelur mbi apat e njri-tjetrit, Adilipara e Vitapas,
si pr t'ua fshehur gjurmt armiqve, t dy "kaakt e fushs" qndruan t
pushonin nj fije. Po, me ta kuptuar qe' ai s 'ishte i shtpis, u trhoq m t
prap tne nj mjaullim prekse. Me t mpar mua, ai rralloi apat. Pastaj,
me t'i kthyerfrerin pels, ngau me t katra;
c) aftsia e ktyre formave t pashtjelluara pr t marr edhe rrethanor st
edhe nj kryefjal, q mund t jet e ndryshme nga ajo e foljes drejtuese. P.sh-
Prtmos i mbetur hatri askujt, ptfundoi ta thrriste Kuvendin e Kapedan'e^
n' Lesh. Nata ra, joprt mbledhur kockat robi e kafsha e zgjedhs, pop
rte
dale' i ligu ngaferra. Me t shkuar Hajredin Pasha, kapedant e Myzeq
ese
dbuan turqit nga Berati dhe Kosturi. Dafins, me t thn barinjt se Leksi"
1
djalin mori tjetr rrug drejt kurrizit t kodrave, iu prefjala n buz e iu kP
koka;
I f f FOLJA
339
) aftsia pr t'u prdorur, ashtu si format e tjera t shtjelluara e t
nashtjelluara t foljes, me pjeszn e mohimit mos, e cila vendoset menjher
oa
ra tems foljore. Pjesza mos prdoret vetm me formn e pashtjelluar t
tipHpr t lar: U dgjua at koh ngashrimi i Zenepes, q vrapoi menjher
hrenda, pr t mos ia shkrehur vajit n sy t burrave.
Edhe nga ana kuptimore pjest prbrse t ktyre formave t pashtjelluara
e
kan humbur mvetsin e tyre si fjal t veanta, d.m.th. as fjalzat pr dhe
ijie n kto togje t gramatikalizuara t tipit pr t lar dhe me t lar nuk
shrbejn pr t shprehur lidhjen sintaksore t nj emri prejfoljor asnjans me
jy gjymtyr tjetr t fjalis, as emri prejfoljor asnjans nuk prdoret si nj fjal
m vete pr t emrtuar nj veprim. N secilen nga togjet e gramatikalizuara n
shqyrtim t dy pjest prbrse prdoren si nj fjal e vetme me kuptim foljor,
si nj form e pashtjelluar foljore q emrton nj veprim si proces.
7.21.2. Forma e pashtjelluar e tipitpr t lar. Kjo form e pashtjelluar
e foljes ka nj prdorim t gjer e t dendur n gjuhn e sotme letrare.
Nga prmbajtja kuptimore, forma e pashtjelluar e tipitpr t lar ka vler
paskajoreje. Ajo shrben pr t emrtuar nj veprim si proces, pa iu referuar
nj vete t caktuar. Ajo prdoret n shumicn e funksioneve t paskajores. Por,
n disa funksione themelore t paskajores, si jan funksioni kryefjalor e
kundrinor, ajo ka sot nj prdorim t kufizuar. Prandaj edhe sht quajtur
form analitike foljore me vlern e nj paskajoreje mefunksione sintaksore t
kufizuara
1
.
Forma e pashtjelluar e tipit pr t lar prdoret n ndrtime:
1. mefunksion qllimor. Me kt funksion ajo prdoret dendur:... pastaj
zuripusiprtpriturushtrin turke... Ktu... e morn vesh problemin e tmerruar
q duhej t zgjidhnin pr t dal faqebardh.
Me t gjitha funksionet e paskajores prdoret forma analitike e tipit me la, e cila ndrtohet
Quke i paravn pjeszn me forms s pjesores. Paskajorja e tipit me la, e cila ka karakter
"Blektor (prdoret vetm n gegrishte) dhe nuk ka hyre' n shqipen letrare kombtare, ka
tategorin gramatikore t diatezs (me la, me u la) dhe t kohs. Prve forms s tipit me la,
Jl
e
merret konvencionalisht si koh e tashme, prdoret, ndonse shum rrall, edhe forma e s
ryers e tipit me pas la: Edhe gjasht vjet, nan, ti me pa'prit [= me pasprit] I Un vet
m
'shn, nan' e kisha hjek. Paskajorja e tipit me la prdoret edhe si prbrse e kohes s
nme t dftores ose s tashmes s kushtores, t ndrtuara me ann e foljes ndihmse katn n
'asnrnen, prkatsisht n t pakryern e dftores: Sot ijav [= javj na si n 'kjoshim gjalle' I
/~"
1
>ne dal te Bregu i Glal e me vedi nusen kam me e marr. Meja pa shpatn e tij, I t dyve
Mer
a ki'me na hi [= kish me na hi\.
340
KREUVlt
Me funksion qllimor kjo form e pashtjelluar mund t prihet edhe
pjesza si me ngjyrim krahasor, ose nga pjesza sa me ngjyrim kufizues,- Ath
ngriti syt, pa kosovarin dhe tundi kokn siprtafalnderuar. Fjalt e fund' *
tha saprt'i dhn zemr djalit;
2. mefunksion prcaktor. Edhe me kt funksion kjo form e pashtjellu
prdoret dendur: Shqipria ka njerz t zottprtqeverisur. M ndodhi dick
epapritur, dika pr t qeshur e pr t qar. Dshiraprtatakuar, iqeshtua
m shum.
Edhe n funksionin prcaktor kjo form e pashtjelluar mund t prihet naa
pjesza si me ngjyrim mnyror, ose nga pjesza sa me ngjyrim kufizues: Njp
qndrimpak siprt qeshur mbante zoti Banka. Iduhet dhn fund prodhimit
sa pr t prodhuar, me qllim q t realizohet vllimi global;
3. mefunksionin eprcaktorit kallzuesor t kryefjals. Me kt funksion
kjo form e pashtjelluar prdoret pas foljesh t tilla si a) jam, b) kam, c) bhem
etj. N t gjitha kto raste togfjalshi kallzuesor shpreh zakonisht edhe ngjyrimin
e detyrimit. Ky ngjyrim sht m i theksuar, kur forma n shqyrtim prdoret
me foljeny'am.
P.sh.: - Dale, bre, dale. 'sht kshtu me ty? Qan, kur sht pr t
qeshur - i hoqi vrejtjen Zefi, duke e ulur n kanapen pran dritares, q
shikonte nga oborri. Pastaj i tha: "Tije pr t' vrar, por nuk t vras ".
N togfjalshat e ktij tipi kjo form e pashtjelluar mund t prihet edhe nga
pjesza sa, me ngjyrim kufizues: Po mendimi i mjekut ishte q ky ila ishte sa
pr t shtyr ditt.
Nuk e kupton ai vall se kush kishte pr t prer dru, i ka prer prej
kohsh? - mendoi Zana me nervozizm. Kemi edhe shumpunpr tbr.
Ather iu kujtua se e bija ishte brprt'u martuar. - Tije brprt
lidhur, Gori Pisha;
4. n ndrtime t tipit pr t njohur, e njoh. n ndrtime t tipitpr t
njohur, e njoh, ku forma e pashtjelluar e tipit/?r t lar shrben pr t vn n
dukje a pr t theksuar m shum brendin kuptimore t forms vetore, krahas
s cils sht prdorur: Pr t dgjuar, kam dgjuar q Piloja ka shitur dele n
pazar. Kshtu ekan ata: Prtmarr, marrin nga ne, prtdhn, s'japin;
5. n ndrtime me funksion kryefjalor. N kt funksion kjo form e
pashtjelluar prdoret rrall, kryesisht pas foljes mbetet (vetm n vetn e trete
njjs): / mbetej vet'm pr t rreguUuar atin' e kosheres. Tani na ka mbetur
pr t krkuar vetm nj ushtar t dites s'e' par;
6. forma e pashtjelluar e tipitper t lare' prdoret edhe n ndrtime me
funksion krahasor, me lidhzat krahasore sesa ose se: Pa humburkoh, Sknderbeu
botoi nj manifest, ku deklaronte shkaqet e lufts, duke theksuar veanrisht pik
01
FOLJA
341
A jcjo ishte nj luftpr t shptuar Shqiprin nga coptimi m tepr sesaprt
\njre Danjn. sht m shumpr t qar sepr t qeshur;
7. si pjes prbrse e kohs s ardhme t dftores dhe e s tashmes s
^sfitores (shih 7.5.3, 7.8.1).
8. koht e fundit (sidomos n stilin publicistik) vihet re edhe nj prdorim
i fcufizu
ar
i ksaj forme t pashtjelluar n ndrtime me funksion kundrinor: /
tha se asnjeri nuk kishte menduar pr ta shqetsuar. Kjo gj ndihmon pr t
sqaruar m mir problemin.
Por do pasur parasysh se ajo rregullisht nuk prdoret me kt funksion pas
foljeve, q shprehin vullnetin e folsit, si; dua, dshiroj, uroj, urdhroj, porosit,
them, krkoj, Jut etj., ose qndrimin e tij, si: preferoj, duroj, l', lejoj, ndaloj,
lagidrshtoj, dyshoj, pres etj.; ajo nuk perdoret as pas foljes me vler modaie mund;
pas ktyre foljeve n gjuhn e sotme Ietrare prdoret rregullisht mnyra lidhore.
7. 21. 3. Forma e pashtjel l uar e tipit me t lar. Forma e
prdorur n kt form t pashtjelluar emrton nj veprim, q sht kryer, ose
pritet t kryhet, menjher para veprimit t shprehur nga folja drejtuese. Pra,
prve kategoris gramatikore t diatezs kjo form e pashtjelluar ka edhe nj
kuptim kohor t kushtzuar.
Veprimi i shprehur nga forma e pashtjelluar n shqyrtim mund t jet:
1. Nj veprim i caktuar, q sht kryer n t shkuarn, ose q pritet t
kryhet n t ardhmen. Ky kuptim i forms s pashtjelluar kushtzohet nga folja
drejtuese, e cila emrton gjithashtu nj veprim t caktuar t s shkuars (e
ather ajo sht n t kryern e thjesht, m rrall n m se t kryern), ose t
s ardhmes (e ather ajo sht n kohn e ardhme ose edhe n t tashmen me
kuptimin e s ardhmes, n mnyrn urdhrore ose n t tashmen e lidhores me
vler urdhroreje). N kto ndrtime forma e pashtjelluar e tipit me t ardhur
mund t zvendsohet me formn prgjegjse t s kryers s thjesht,
prkatsisht me t tashmen e lidhores, t prir nga njra prej lidhzave
nnrenditse kohore sa, posa, sapo. P.sh.: Me t par Dekon, ai u ndal,
shtmngu me njrn kmb macen dhe ia bri me kok' shokut q t kthehej.
Me t rn muzgu, ishin mbledhur tek fiku njer'zit e Koz Dynjas e t Pip
Kedhit. Adili kishte zn t shtruarat, me t'u kthyer nga pazari. Ja, i themi se,
m
e t'u martuar un, do tapajtojm vajz'n. Kiu Grmi kishte shkuar n' ar tek
'ronte e i kishte krkuar pendn mejjaln se do t 'ia kthente, me t ikur beu nga
fthati. Tashti mos vrit mendjen hi, po, me t mbyllur dyqanin, m 'i shko vrap
^shtpi;
2. nj veprim q sht prsritur n t shkuarn, ose q pritet t prsritet
116
t ardhmen. Edhe n kt rast, kuptimi i forms s pashtjelluar kushtzohet
n
a folja drejtuese, e cila emrton nj veprim, q sht prsritur n t shkuarn
342
KREUVII
(ather ajo sht n t pakryern e dftores), ose do t prsritet n t ardhrnen
(e ather ajo vihet n t ardhmen, m rrall n t tashmen e dftores ose t
lidhores me vler urdhroreje). N kto ndrtime forma e pashtjelluar e tinit
me t ardhur mund t zvendsohet me t pakryern e dftores, prkatsisht me
t tashmen e iidhores, t prir nga njra prej lidhzave nnrenditse kohore sa
posa, sapo p.sh.: At mbrmje Ferikun s'e zuri gjumi menjher, si e zinte
zakonisht, me t vn kokn ne' antn e shpins. Si duket, ai i uruari kumbare
me t daljasht trollit t gjyshes e me t'i shkuar mblsira efiqve, harronte
sakaq, tek mendonte djersn, q duhej t derdhtepr t vn n vend dshirn
e tij. Si nj merimang e zez, me t'u prekur njfijz, zgjohet e bhet gati t
mbrohet a t sulmoj.
Shnim. N vend t forms s pashtjelluar t tipit me t ardhur
n gjuhn e sotme letrare haset rrallher edhe forma e pashtjelluar e
tipit nj t ardhur, e cila prdoret pr t shprehur nj veprim t caktuar,
q sht kryer ose pritet t kryhet menjher para veprimit t shprehur
nga folja drejtuese. Edhe ajo, ashtu si forma e pashtjelluar e tipit me
t ardhur, ka kategorin gramatikore t diatezs dhe nj kuptim kohor
t kushtzuar. P.sh.: T lumt, o Leks, nj t ikur un nga shtpia e
nj t 'u shthurur gardhi. Nj t par at, sakaq, edhe nxnsit e tjer
filluan t' lviznin. Epate' si u dogj mbrm depoja e armikut? Nj' t
marrflak dhe u b shkrumb e hi.
7.22. FORMIMII FOLJEVE
7. 22. 1. Njohuri t prgji thshme. Prngaburimifoljetegjuhs
shqipe mund t jen fjal tparme, tprejardhura, tprbra dhe tprngjitura.
Jan t parme ato folje, q nuk jan formuar nga fjal t tjera as me ane
ndajshtesash ose pa ndajshtesa, as me prngjitje e prbrje:
a) la-j, mba-j, tha-j, ble-j, rrfe-j, gri-j, shi-j, mso-j, krua-j, shua-j, thye-
j , ndie-j;
b) hap, mbyll, prek, qep, qesh, vesh, fut, mat, qit, rrit, shtit, dal, tnarr,
heq, mbjell, ndjell, vjel, shes/shet;
c) foljet e parregullta (shih 7.4.3).
Si fjal t parme do t merren edhe ato folje, temat e t cilave n gjuhn e
sotme jan t paanalizueshme.
Shnim. Kshtu do t merren si t parme:
a) folje si prier, preh, hartoj etj., temat e t cilave mund t
analizohen vetm n rrafshin diakxonik si vijon: prier < pr+ier,
preh < pr+eh, (h) art+o-j.
Si shihet, temat nga jan formuar foljet e ktij tipi, sot ose nuk
ekzistojn m (si: ier, eh), ose kan nj kuptim q sht larguar shum
nga kuptimi i tems fjalformuese (si mburr: burr, hartoj: art);
b) folje si ngas, shkas, vras, flas t cilat historikisht jan formuar me
zgjerimin e tems s vjetr me prapashtesn -s/-t; tema e pazgjeruar del
n t kryern e thjesht dhe n pjesore: nga-va, nga-r; fol-a, fol-ur;
c) folje t huazuara t tipit anulloj, diktoj, procedoj, stigmatizoj,
verifikoj etj., t cilat n gjuhn shqipe jan t paanalizueshme, ndonse
n gjuht nga jan huazuar, jan fjal t prejardhura.
Nuk do t merren si fjal t parme:
a) Foljet q formojn ifte antonimike t tipit ngarkoj: shkarkoj,
ngul: shkul etj. Foljet e ktij tipi, te t cilat kuptimi antonimik del nga
kundrvnia e parashtesave prkatse, do t merren si fjal t
prejardhura, ndonse pjesa e tems pas parashtess nuk ekziston si
fjal m vete n gjuhn e sotme;
b) foljet e huazuara q n gjuhn shqipe mund t analizohen,
pasi krahas tyre prdoren edhe fjalt e parme, prej t cilave ato jan
formuar. T tilla jan foljet e tipit autorizoj (autor), mdustrializoj
(industrial), kolektivizoj (kolektiv), kolonizoj (koloni), mikrofilmoj
(mikrofilm), neutralizoj (neutral), reklamoj (reklam) etj.
c) folje t tipit gzoj, lmoj, lvdoj etj., te t cilat zanorja e tems
fjalformuese sht reduktuar n -- pr shkak t shprnguljes s
theksit, khs.: gaz, lim, lavd.
7. 22. 2. Foljet e prejardhura. Foljeteprejardhurajanformuar
kryesisht nga emrat, nga vet foljet si edhe nga mbiemrat e ndajfoljet. Foljet e
formuara nga pjes t tjera t ligjrats (numror, premra, pjesza) dhe nga
tln
gullimitimet jan shum t pakta.
Foljet e prejardhura formohen:
1. me an prapashtesash: pun-o-j, vul-os, uj-U;
2. me an parashtesash: pr-hap, sh-qep etj.;
3. me an parashtesash e prapashtesash njkohsisht: pr-gjith-so-j, z-
"kur-o-j, sh-krip-so-j;
4. pa asnj ndajshtes: krip, sit, ky.
344
KREUVII
Formimi prapashtesor sht tipi m prodhimtar n grupin e foljeve t
prejardhura. Pastaj, pr nga prodhimtaria, vijn me radh formimj
parashtesor, formimi parashtesor-prapashtesor dhe s fundi formimi pa asnj
mjet fjalformues.
7. 22. 3. Formi mi prapashtesor. Prapashtesat, metcilatjan
formuar folje t prejardhura, jan:
1. -o-, -()ro-, -()so-, -()to-, -()zo-, -llo-, me t cilat jan formuar
folje t zgjedhimit t par;
2. -os, -s/-is, -atos, -it, me t cilat jan formuar folje t zgjedhimit t
dyt.
Nga t gjitha kto m prodhimtare jan prapashtesat -o- dhe -()zo-.
1. Prapashtesat e foljeve t prejardhura t zgjedhimit I
Prapashtesat -o-, -llo-, -()ro-, -()so-, -()to-, -()zo-. Katr
prapashtesat e fundit, pr nga burimi jan zgjerime t prapashtess -o-, por
n gjendjen e sotme ato paraqiten si prapashtesa sinonime.
Kur kto prapashtesa i shtohen nj teme jofoljore, folja e formuar me
ann e tyre ka nj kuptim, q n nj mnyr a n nj tjetr lidhet me kuptimin
e tems fjalformuese. Kshtu, p.sh. nderoj do t thot "i bj nder dikujt",
lajmroj "i jap lajmindikujt", arsyetoj "gjykoj me an t arsyes", pyllzoj
"vesh nj vend me pyje t reja", holloj "e bj (dika) t holl", ndryshoj "e
bj (dika) ndryshe" etj.
Por kur kto prapashtesa i shtohen nj teme foljore, ato zakonisht i japin
foljes s prejardhur nj kuptim intensiv a frekuentativ e ndonjher kuptim
faktitiv, si: nxir-o-n, shtjell-o-j, zbardh-o-j, zbut-o-j, shkrif-ro-j etj.
a) Prapashtesa -o-. Kjo sht prapashtesa m prodhimtare n sistemin
foljor t shqipes. Me kt prapashtes jan formuar nj numr i madh foljesh
nga tema 1) emrore, 2) mbiemrore, 3) ndajfoljore, 4) foljore. P.sh.:
1. Arn-o-j, besoj, botoj, cenoj, darkoj, dimroj, drekoj, emroj,
entusiazmoj, filloj, filtroj, flijoj, fluturoj, grshetoj, lakoj, limoj, mendoj,
nderoj, ndrmjetsoj (ndrmjets), punoj, rregulloj, sharroj, shoqro]
(shoqri), triumfoj, themeloj, urdhroj, valoj, veroj, veson, vrapoj,
zvendsoj (zvends) etj. (nga emrat arn, bes, bot, cen, darke' etj)
Formohen me kt prapashtes edhe folje q prdoren vetm n forffl
11
joveprore, si p.sh.: zotohem, motohem, mrekullohem.
2. al-o-j, fisnikoj, holloj, mjeroj, pastroj, pasuroj, poshtroj, rrall}-
shkretoj, shkurtoj, shtrembroj, shtrenjtoj, turbulloj, thelloj, varfroj, vrteto]-
vjetroj, zymtoj etj. (nga mbiemrat / al, fisnik, i holl, i mjer etj.)-
3. Afr-o-j, ballafaqoj, bashkoj, dyfishoj, largoj, ligshtoj, mbraps^
mjaftoj, mnjanoj, ndryshoj, prparoj, prjashtoj, rrafshoj, shpejtoj, shpes'
10
FOUA
345
teproj, trefishoj, veoj, vetmoj etj. (nga ndajfoljet afr, ballafaqe, bashk,
dyfish etj.).
4. Ndal-o-j, prdoroj, shtjelloj, zbardhoj, zbutoj, zverdhoj etj. (nga
foljet ndal, prdor, shtjell, zbardh, zbut, zverdh etj.).
Shnim. Me kt prapashtes jan formuar edhe foljet/jo-ft-o
j e mo-h-o-j (prkatsisht nga pjeszat e pohimit dhe mohimitpo, mo
dhe me nj -h- kundr hiatit), dhjetoj (nga numrori dhjet), dyshoj
nga shprehja "(e kam m) dysh" dhe shumfishoj (pr analogji me
dyfishoj, trefishoj etj.).
Kt prapashtes e gjejm edhe te fo\)&falnderoj, e cila ka dal
nga prngjitja e shprehjes^z/em nderit (shih edhe 7.22.8).
b) Prapashtesa -()ro-. Me kt prapashtes jan formuar nj numr
relativisht i kufizuar foljesh, kryesisht nga tema emrore. Kur tema fjalformuese
mbaron me bashktingllore, prapashtesa del me alomorfim -ero- (si: mish-
ro-j, lajm-ro-j ti).):flak-ro-j, gocroj, lajmroj, lavdroj, ligjroj, mbretroj,
mishroj, nusroj, plehroj, trimroj, turproj, vjershroj, zotroj etj. (nga
emratflak, goc, lajm, lavdet).).
Shnim. Foljet shqiproj, fisnikroj, shkrifroj dhe nxiron jan
formuar prkatsisht nga ndajfolja shqip, mbircin fisnik dhe foljet
shkrifz nxin.
c) Prapashtesa -()so-. Me kt prapashtes, e cila gjithashtu nuk sht
aq prodhimtare, jan formuar folje kryesisht nga emra, mbiemra e ndajfolje. Kur
tema fjalformuese mbaron me bashktingllore (me prjashtim t -/) prapashtesa
del me alomorfm -so-. P.sh.: frik-so-j, vleftsoj, vlersoj (nga emrat frik,
vleft, vler); dend-so-j, mblsoj, keqsoj, lartsoj, lehtsoj, qetsoj, vshtirsoj
(nga mbiemrat / dendur, i mbl, i keq, i lart, i leht, i qet, i vshtir); ngadal-
s
-j, paksoj, plotsoj (nga ndajfoljet ngadal, pak, plof).
Shnim. Asgjsoj dhe tjetrsoj jan formuar prkatsisht nga
premrat e pacaktuar asgj dhe tjetr.
) Prapashtesa -()to-. Me kt prapashtes, e cila paraqitet relativisht
P
r
odhimtare, jan formuar folje kryesisht nga emrat si: ark-to-j, arsyetoj,
Co
ptoj, dmtoj, farktoj, ledhatoj, pjestoj, pushkatoj, rrezatoj, shkaktoj,
te
8toj, tregtoj, udhtoj, vizatoj (nga emrat ark, arsye, copety).
346
KREU VII
Shnime. 1. Itpushkatoj, rrezatoj, vizatoj prapashtesa del me
alomorfin -ato-.
2. Me kt prapashtes jan formuar edhe foljet betohem
besatohem dhe robtohem (nga emrat be, bes dhe rob), q prdoren
vetm n formn joveprore. Me kt prapashtes jan formuar edhe
pak folje nga foljet dhe nga ndajfoljet e n ndonj rast edhe nga
mbiemrat si: njof-to-j, dridh-to-hem (krahaso dridhem); mir-a-to-j
shqip-to-j (nga ndajfoljet mir' dhe shqip); shpesh-toj (nga mbiernri;'
shpesht).
d) Prapashtesa -()zo-. Me kt prapashtes, e cila sht br mjaft
prodhimtare, jan formuar folje kryesisht nga emrat, por aty-ktu edhe nga
pjes t tjera t ligjrats, sidomos nga mbiemrat. Kur tema fjalformuese
mbaron me bashktingllore, prapashtesa del me alomorfin -zo-, si: lng-zo-
j , pyll-zo-j, shtet-zo-j, por motr-zo-j. P.sh.: 1. bul-zo-n, copzoj, dorzoj,
frymzoj, gjunjzoj, kolonizoj, kryqzoj, kufizoj, lngzoj, lulzoj, motrzoj,
ndajfoljzoj, petzoj, pyllzoj, rrokzoj, shtetzoj, trupzoj, udhzoj, valzoj,
vallzoj, vargzoj (nga emrat bul, cop, dor etj.J; 2. dy-zo-j (dy), nj-zo-j
(nj), shum-zo-j (shum); 3. aktiv-izo-j, centralizoj, industrializoj, kolektivizoj,
kombtarizoj, konkretizoj, ndrkombtarizoj etj. (nga mbiemrat aktiv, central,
industrial, kolektiv, kombtar, konkret, ndrkombtar).
Si shihet, te foljet e formuara nga mbiemrat prapashtesa -zo- paraqitet e
zgjeruar me -/-.
Shnim. Te lulzoj, ndajfoljzoj, zanorja fundore -e- e tems
fjalformuese sht errsuar n --. E njjta dukuri vihet re edhe te
rrokzoj, ku -je- e emrit rrokje sht reduktuar n --.
Te folja belbzoj, nga mbiemri / belbt a / belbr, ka rn tingulli fundor
i mbiemrit.
Folja gjunjzoj sht formuar nga tema e shumsit gjunj().
dh) Prapashtesa -llo- Me kt prapashtes jan formuar nj' pakic foljesh
kryesisht prej tingullimitimesh, por aty-ktu edhe prej emrash e foljesh. Kur
tema fjalformuese mbaron me bashktingllore, prapashtesa del me alomorfin
-ullo-, prkatsisht -llo- si: tund-ullo-j < tund, zbardh-llo-n < zbardhet}-',
a) frf-llo-j, gurgullon, turfullon, vezullon, vringlloj, zgurdulloj (fja'
e
tingullimituese);
FOLJA
347
b) cung-ullo-j, pik-llo-j, xixllon, (n)gazllon etj. (nga emrat cung, pik,
x
ix, gaz);
c) mbush-ullo-j, shkundulloj, tundulloj, zbardhllon (nga foljet mbush,
sn
kund, tund, zbardh).
Shnime. 1. Disa folje prej tingullimitimesh, si: bubullin,
hingllin, vrshllej etj., jan formuar me prapashtesn -///-,
prkatsisht -lle-, q mund t konsiderohen si variante t -llo-.
2. Me prapashtesn -()lo- jan formuar disa folje t rralla si:
kuq-lo-j, shosh-lo-j.
2. Prapashtesat e foljeve t prejardhura t zgjedhimit II. Prapashtesat,
me t cilat jan formuar folje t prejardhura t zgjedhimit II, jan: -s/-is, -os,
-atis/ dhe -//. Nga kto m prodhimtare paraqitet -os.
a) Prapashtesa -os. Me kt prapashtes jan formuar nj numr pak a
shum i madh foljesh kalimtare nga tema emrore, si: ajr-os, balsamos, baltos,
barros, brengos, brumos, burgos, elnikos, damkos, faqos, farmakos, faros,
finjos,fundos, gjakos, hekuros, inatos, katranos, leckos, llafos, marros, merakos,
njollos, palos, prrallos, plagos, plevitos, qullos, syrgjynos, tymos, varros,
vendos, vulos, zgjebos etj. (nga emrat ajr, balsam, balt, barrtt].).
Shnime. 1. Pr mjaft nga kto folje dalin edhe trajta me
prapashtesn -o-: ajroj, damkoj, faroj, njolloj, tymoj etj.
2. Rehat-os sht formuar nga ndajfolja rehat. Llafos prdoret
m fort si folje jokalimtare.
b) Prapashtesa -s/-is. Kjo prapashtes, e cila nuk paraqitet aq prodhimtare,
del me dy alomorfe. Alomorfi -5 u shtohet temave emrore, q mbarojn m
1 t theksuar, si: arrati-s, batrdis, bezdis, lemeris, leverdis, qesndis, sajdis,
tklldis, ujdis etj. (nga emrat arrati, batrdi, bezdi etj.).
Me kt prapashtes sht formuar edhe folja praps (nga ndajfolja
P
r
ap-a).
Me alomorfin -is jan formuar nj numr i kufizuar foljesh prej emrash,
1
e
nuk dalin me tem m -/ t theksuar, si: kallaj-is, pajis, prrallis, rastis,
l
&nis, vajis (nga emrat kallaj, paj, prrall, rast, tigan, vaj).
Zvarr-is sht formuar nga ndajfolja zvarr'.
348
KREUVII
^lnime. 1. Me prjashtim t leverdis, rastis dheprrallis, t gji
tI1
'ljet e tjera jan kalimtare.
2. Disa nga foljet m -is dalin edhe me prapashtesn -os,
S
j.
Ptfis /pajos, prrallis /prrallos, vajis I vajos.
3. Prapashtesat -atos dhe -atis, me t cilat jan formuar njp
"Hrnr i kufizuar foljesh kryesisht prej emrash, paraqiten si zgjerim
e
^ prapashtesave -os dhe -is me -at. Kto folje jan arm-atos, boj.
<%, bosh-atis, helmatis (edhe helmatoj) nga emrat arm, boj, helm
^e nga ndajfolja bosh.
c) Prapashtesa -it. Kjo prapashtes, e cila nuk paraqitet aq prodhimtare, u
shtohet kryesisht temave emrore, sip.sh.: darov-it, gjobit, kopsit, kosit, radhit,
rendit, shosfyi (
n
g
a e
mrat darov, gjob, kops etj.).
Me ket prapashtes jan formuar edhe folje prej tingullimitimesh: uk-it,
murmurit, Hcmurit.
Edhef
0
jj
et
ap-it-am e koll-it-em, q prdoren vetm n formn joveprore,
kan n teiu
n e
tyre prapashtesn -it.
Edhe foljet ngul-it, shkoq-it jan formuar me prapashtesn -it nga foljet e
prejardhura
ngu
i
e sh
k
oq ( s n
i
n
7.22.4).
Shnime. 1. FoljetgafKdhepr^n'-rjanformuarngandajfoljet
lati dhe prsri me zhdukjen e njrs -i-.
2. Te foljetprej tingullimitimesh: drd-llit, krak-llitdhe mjau-
"'f prapashtesa -it del e zgjeruar me tingullin -//.
' 22.4. Formi mi parashtesor. Parashtesat m prodhimtare n
fushn e formimit t foljeve t prejardhura jan: pr- dhe sh- (-, zh-). Prve
ktyre, ncfonjjiujiu
e
foljeve t prejardhura marrin pjes edhe parashtesat s-,
z-, n-, m-, tng.^ mbi-, nn-, str-, shpr-, de- dhe siparashtesa para-.
Te foljet e formuara me parashtesa nga pjes t tjera t ligjrats (emra,
mbiemrajvihet re nj dukuri e ngjashme me ato t foljeve prejemrore t tipit
shosh, 5etj., t formuara pa ndonj ndajshtes (sh. 7.22.6 dhe 2.1.H)-
a
) Porashtesapr-. Me kt parashtes jan formuar nj numr relativisM
i madh folj
es
h t prejardhura kryesisht nga vet foljet edhe nga emrat.
KjParashtes mund t'u paravihet foljeve t do tipi zgjedhimi, si p-sh-
pr-caktcj, pgr-hap, pr-mbyt etj.
Panshtesa pr- u jep foljeve t prejardhura nga foljet:
II FOLJA
349
1. nj kuptim intensiv, n vshtrimin q veprimi i shprehur nga folja e
rejardhur sht m intensiv se veprimi i shprehur nga tema fjalformuese. N
raste t tilla kuptimi i foljes s prejardhur nuk largohet shum nga ai i tems
fialformuese: pr-caktoj, prap, prdredh, prforcoj, prgatit, prgjysmoj,
nrkujtoj, prmbaj, prmbyt, prngjaj, prpunoj, prqesh etj.;
2. nj kuptim intensiv t shoqruar me ngjyrime t reja kuptimore. N
raste t tilla kuptimi i foljes s prejardhur largohet mjaft nga ai i tems
fialformuese: pr-bluaj, prfitoj, prfshij, prgzoj, prhap, prkthej, prkufizoj,
pgrlaj, prlyej, prmbledh, prndjek, prpjek, prplas, prputh, prqas,
prqndroj, prsos, prthyej, prul etj.
Shnim. Foljet prmoj, prvesh dhe prgjigjem (nga gjegjem
= dgjoj), q jan formuar gjithashtu me parashtesn pr-, kan
marr ngjyrime t ndryshme kuptimore.
Te foljet e prejardhura nga tema emrore parashtesapr- nuk paraqitet aq
prodhimtare. Numri i ktyre foljeve sht i kufizuar dhe nuk vihet re ndonj
prirje pr shtimin e tyre. Kur parashtesa per- u shtohet temave emrore q
rnbarojn me - t patheksuar, kjo zanore fundore mbetet jasht tems s foljes,
sepse n sistemin foljor t shqipes nuk ka asnj folje, tema e s cils t mbaroj
me nj zanore t till. P.sh. t krahasohen buz, dor me foljet/jrbuz, prdor.
Foljet e tipit n shqyrtim jan formuar:
a) nga emra q emrtojn pjes t trupit t njeriut, si: ball, buz, dor,
krah, gjunj(), shtat :pr-ball, prbuz, prdor, prkrah, prgjunj, prshtat.
N kt grup mund t hyj edhe folja/Jr-memi.
Kto folje emrtojn veprime, q kryhen duke shtn n pun, n nj
mnyr a n nj tjetr, sendin e emrtuar nga tema fjalformuese. Por ato n
prgjithsi prdoren m fort me kuptim t mbartur, duke u larguar kshtu nga
kuptimi zanafills;
b) nga emra q emrtojn lnd, si: balt, gjak, hi, jarg, mjalt : pr-
balt, prgjak, prhij, prjarg, prmjalt.
Edhe kto folje n prgjithsi emrtojn veprime, q kryhen duke shtn
ne
pun sendin e emrtuar nga tema fjalformuese. Kto veprime mund t
*prehen edhe me an t foljes bj dhe t nj rrethanori t ndrtuar nga parafjala
me
dhe emri, prej t cilit sht formuar folja; p.sh.: prbalt = bj me balt,
Per
mjalt = bj me mjalt etj.;
c
) nga emra me prmbajtje t ndryshme kuptimore si fill, shndet, udh:
Per
-M, pr-shndet, pr-udh.
350
KREUVII
Shnime. 1. Me parashtesnpr- sht formuar edhe folja p
er
shndosh nga mbiemri / shndosh.
2. Me kt parashtes jan formuar edhe foljet pr-fyt-em, p
er
_
lesh-em, pr-lot-em, pr-miell-em, pr-ves-em (nga emrat/yr, [
es
u
lot, mieli, ves); disa nga kto folje prdoren vetm n formri
joveprore.
3. Mjaft nga foljet e formuara me kt parashtes n t vrtet
jan formuar nprmjet prngjitjes s' nj togu parafjalor. T tilla
jan, p.sh.: foljetprkrah, prshlat etj.
b) Parashtesa sh- (-, zh-). Kjo parashtes prdoret n trajtat sh~, - dh
e
zh-. Trajta - prdoret para zanoreve dhe bashktinglloreve sonante -/-, -
m
.
--, -r- dhe -rr-: -armatos, -liroj, -mallem, -ngjyros, -regjistroj, -rregulloj.
Trajta zh- prdoret para bashktinglloreve t zhurmta t zshme:
zh-duk, zh-vesh, zh-vleftsoj.
N t gjitha rastet e tjera prdoret trajta sh-: sh-palos, sh-qep, sh-thurr,
sh-faq etj.
Me kt parashtes, e cila paraqitet mjaft prodhimtare, jan formuar folje
kryesisht nga foljet dhe m pak nga emrat.
Kjo parashtes u jep foljeve t prejardhura nga foljet:
1. nj kuptim t kundrt me at t tems fjalformuese, si: sh-kombtarizoj,
shkrimb, shpalos, shpengoj, shprdoroj, shqep, shthurr etj.; armatos, njtem,
organizoj, orientoj, lodh, lyej, militarizoj, mobilizoj, regjistroj, rregulloj,
rrnjos etj.; zh-burrnoj, zhdredh, zhvendos, zhvesh, zhvidhos, zhvleftsoj,
zhvlersoj, zhvulos etj.
Shnim. Zhduk sht nj formim prapavajts nga zhdukem, kjo
e fundit nga dukem.
Parashtesn n shqyrtim e gjejm t prdorur me t njjtin kuptim edhe te
folje t tipit shkarkoj, shkrij, zhbrej etj., q formojn ifte t kundrta me folj
t
prgjegjse ngarkoj, ngrij, mbrej etj. (shih edhe pikn c);
2. nj kuptim intensiv t shoqruar nganjher me ndonj ngjyrim te n
kuptimor, site foljet sh-kmbej, shkput, shndrroj, shprndaj, shprvjel etj-
-liroj; zh-biroj.
Shnim. Foljet shpr-ngul e shpr-thej mund t merren ta
si t formuara me prapashtesn e prb'r' shpr- (< sh+pr)-
FOLJA
351
Me parashtesn sh-/- jan formuar edhe pak folje nga emrat. Kur tema e
emrit mbaron me nj - ose -e t patheksuar, si; pik, faqe, koqe, kjo mbetet
iashte tems s foljes, pr arsye se n sistemin foljor t shqipes nuk ka asnj
folje.
t e ma e s e c
' '
e s t e mo a r o
J me nj zanore t till: sh-faq, shkoq, shpik;
-tnend, mall-em.
Me prjashtim t foljes shfaq, te t gjitha foljet e tjera t ktij tipi parashtesa
j/j./f- ka kuptim privativ. Kshtu shkoq do t thot "i heq kokrrat nj kalliu"
etj-; shpik "pi gjer npikn e fundit" etj.; mend "e prish nga mendt"; mallem
"nxjerr mallin me njerzit e mi, me miqt".
c) Parashtesa z-/s-. Kjo parashtes, e cila nuk sht aq prodhimtare, del
n dy trajta: z- dhe s-, nga t cilatz- ndeshet m dendur. Trajta z- prdoret para
bashktinglloreve t zshme, si zgjat, zbuloj etj., kurse s- prdoret para
bashktingiloreve t pazshme, si skuq, spastroj etj.
Me kt para