Anda di halaman 1dari 144

T.C.

SLEYMAN DEMREL NVERSTES


FEN BLMLER ENSTTS
AFYONKARAHSAR $UHUT OVASI`NIN
YERALTISUYU MODELLEMES
Semih AKMAK
Danyman: Do. Dr. Ahmet DOGAN
YKSEK LSANS TEZ
N$AAT MHENDSLG ANABLM DALI
ISPARTA - 2010
i
NDEKLER
Sayfa
IINDEKILER ............................................................................................................. i
ZET........................................................................................................................ iii
ABSTRACT................................................................................................................ iv
TESEKKR................................................................................................................. v
SEKILLER DIZINI..................................................................................................... vi
IZELGELER DIZINI ............................................................................................... ix
SIMGELER DIZINI..................................................................................................... x
KISALTMALAR DIZINI........................................................................................... xi
1. GIRIS..............................1
2. KAYNAK ZETLERI ............................................................................................ 3
2.1.Yeraltisuyu Modellemesi ile Ilgili Yapilan nceki alismalar ............................. 3
2.2. Suhut Ovasi ile Ilgili Yapilan nceki alismalar............................................... 12
3. MATERYAL VE YNTEM................................................................................. 15
3.1. Materyal .............................................................................................................. 15
3.1.1. alisma alaninin yeri........................................................................................ 15
3.1.2. alisma alaninin morIolojisi ............................................................................ 17
3.1.3. Iklim ve bitki rts......................................................................................... 17
3.2. Yntemler............................................................................................................ 18
4. ARASTIRMA BULGULARI VE TARTISMA .................................................... 21
4.1.Jeolojik Birimler .................................................................................................. 21
4.1.1. Otokton birimler............................................................................................... 23
4.1.2. Allokton birimler.............................................................................................. 27
4.2. Yapisal Jeoloji..................................................................................................... 29
4.2.1. Faylar ve kivrimlar........................................................................................... 31
4.3. Hidroloji .............................................................................................................. 33
4.3.1. Yagis ................................................................................................................ 33
4.3.2. Buharlasma....................................................................................................... 36
4.3.3. Yzeysel akis ................................................................................................... 39
4.4. alisma Alanindaki Su Kaynaklari ..................................................................... 41
4.4.1. Akarsular .......................................................................................................... 41
ii
4.4.2. Pinarlar ............................................................................................................. 43
4.4.3. Baraj ve gletler ............................................................................................... 43
4.4.4. Kuyular............................................................................................................. 46
4.4.5. Batakliklar ........................................................................................................ 46
4.5. Jeolojik Birimlerin Hidrojeolojik zellikleri...................................................... 46
4.5.1. Geirimli birim (G)........................................................................................ 47
4.5.2. Yari geirimli birim (Gy) ............................................................................... 48
4.5.3. Geirimsiz birim (Gz) ...................................................................................... 48
4.6. AkiIerin Hidrolik zellikleri............................................................................... 49
4.7. Suhut Ovasi Yeraltisuyu Akim Modeli............................................................... 50
4.7.1. Yeraltisuyu akimin matematiksel denklemleri................................................. 51
4.7.2. MODFLOW 2000............................................................................................ 53
4.7.3. Suhut ovasi yeraltisuyu akiminin MODFLOW ile modellemesi ..................... 53
4.7.4. Sinir kosullari ve grid aglarinin olusturulmasi................................................. 54
4.7.5. Tabakalarin olusturulmasi ve zellikleri .......................................................... 56
4.7.6. AkiIerin hidrojeolojik parametreleri ................................................................ 59
4.7.7. Model parametreleri ......................................................................................... 60
4.7.7.1. Yagistan beslenim......................................................................................... 61
4.7.7.2. Buharlasma.................................................................................................... 63
4.7.7.3. Pompaj ve gzlem kuyulari........................................................................... 64
4.7.8. Yeraltisuyu akim modelinin kalibrasyonu ....................................................... 67
4.7.9. Yeraltisuyu akim modellemesi ile hazirlanan su btesi ve sonulari............. 73
4.8. Gelecekte Karsilasilabilecek Senaryolarin Simulasyonlari ................................ 79
4.8.1. alisma alanindaki pompaj miktarindaki degisimler....................................... 80
4.8.2. Iklim degisikligi senaryolari ............................................................................ 86
5. SONULAR........................................................................................................ 114
6. KAYNAKLAR .................................................................................................... 117
EKLER.................................................................................................................. 122
ZGEMIS ............................................................................................................. 132
iii
ZET
Yksek Lisans Tezi
AFYONKARAHSAR $UHUT OVASI`NIN
YERALTISUYU MODELLEMES
Semih AKMAK
Sleyman Demirel niversitesi
Fen Bilimleri Enstits
nyaat Mhendisligi Anabilim Dal
Danyman: Do. Dr. Ahmet DOGAN
Hizla artan nIusun su ihtiyacinin ve bununla baglantili tarimsal sulama ihtiyacinin
gvenli bir sekilde karsilanabilmesi iin su kaynaklarinin gelistirilmesi
gerekmektedir. zellikle yzey sularinin bulunmadigi, yetersiz kaldigi veya
ekonomik olmadigi yerlerde yeraltisuyu tek alternatiI su kaynagidir. Bu alismada
Trkiye`nin nemli tarim merkezlerinden biri olan Suhut Ovasinin yeraltisuyu
modeli olusturulmustur. alisma alani olarak seilen Suhut Ovasinin drenaj alani 672
km
2
olup AIyonkarahisar`in 35 km gneyindedir. Bu havzada yzey sulari tarimsal
sulama ihtiyacini karsilamakta yetersiz oldugu iin asiri yeraltisuyu kullanilmaktadir.
Bu alismada, Suhut Ovasi`nin jeolojik, hidrolojik, hidrojeolojik zellikleri
incelenerek ovadaki sulama kuyularinda pompaj ekimleri sonucu yeraltisuyunun
davranisi incelenmistir. Ovada daha nce yapilmis olan jeolojik alismalar
dogrultusunda boyutlu yeraltisuyu kararli akim modeli MODFLOW programi
kullanilarak olusturulmustur. Model tabakali olup 124 satir ve 128 stundan
olusmaktadir. Modelde 2004 yili hidrolojik verileri ve kuyu pompaj ekimleri esas
alinmistir. Blgedeki yeraltisuyu akiminin 2004 yili mayis ayinda kararli akim
durumunda oldugu varsayilarak modelin kalibrasyonu yapilmis ve alisma alaninin
hidrojeolojik parametreleri belirlenmistir. Kalibrasyon sonucu Suhut Ovasi`nin 2004
yili yeraltisuyu btesi hesaplanmistir. Ayrica, kuyulardan pompajin 50 azalisi ve
50 artisi ile Uluslararasi Iklim Degisikligi Sempozyumu`nun (IPCC) 2007
raporunda yer alan iklim degisikligi senaryolarina gre 2050 ve 2100 yilina kadar
olabilecek durumlar iin yeraltisuyu modeli alistirilip sonular yorumlanmistir.
Elde edilen yeraltisuyu modelinin Suhut Ovasi`ndaki yeraltisuyunun kontrol ve takip
edilmesi, gelecekte olasi iklim degisikligi senaryolarina karsi yeraltisuyu seviye
degisimlerinin tahmin edilebilmesi ve yeraltisuyu kaynaklarinin daha etkin
ynetilebilmesi iin Iaydali olacagi dsnlmektedir.
Anahtar Kelimeler: Yeraltisuyu, modelleme, Suhut Ovasi, MODFLOW, iklim
degisikligi senaryolari
2010, 132 sayfa
iv
ABSTRACT
M.Sc. Thesis
GROUNDWATER MODELLING
OF AFYONKARAHISAR SUHUT PLAIN
Sleyman Demirel University
Graduate School of Applied and Natural Sciences
Civil Engineering Department
Supervisor: Assoc.Prof.Dr. Ahmet DOGAN
Water resources should be developed to meet the water demands Ior rapidly
increasing world population and consequent irrigation water requirement in a saIe
manner. In such places oI the world, use oI groundwater is especially very crucial
where there is no surIace water or the use oI surIace water is inadequate or not
economic. In this study, a groundwater model is developed Ior Suhut Plain which is
one oI the important agricultural plains oI Turkey. The study area is 672 km
2
and 35
km south oI AIyonkarahisar Province where groundwater is used excessively Ior
irrigation because oI inadequate surIace water availability.
In this study, Suhut Plain`s geological, hydrological, hydrogeological characteristics
and groundwater Ilow response to withdrawals Ior irrigation are investigated. Three-
dimensional groundwater Ilow model oI the study area was developed using
MODFLOW. In line with earlier geological studies on the plain, groundwater model
was constructed as three-layer model. The model is calibrated Ior May 2004
hydrologic conditions as steady state Ilow conditions. As a result oI calibration the
hydrogeological parameters oI the study area were determined. May 2004
groundwater budget oI Suhut Plain was also calculated using developed model.
Besides, the model was simulated to investigate the groundwater Ilow responses to
50 decrease and 50 increase in groundwater pumping, and 2050 and 2100
climate-change scenarios that is reported by Intergovernmental Panel on Climate
Change (IPCC) in 2007.
The developed model in this study is considered to be useIul in simulating
groundwater Ilow conditions Ior possible Iuture changes oI groundwater use and
climate change scenarios and in managing, controlling, and monitoring groundwater
resources in the region.
Key Words: Groundwater, modeling, Suhut Plain, MODFLOW, climate change
scenarios
2010, 132 pages
v
TE$EKKR
Tezimde bilgi ve tecrbesi ile katki saglayan degerli Danisman Hocam Do. Dr.
Ahmet Dogan`a tesekkrlerimi sunarim.
Ayrica arastirmam ile ilgili bilgi, modelleme iin gerekli veriler iin Devlet Su Isleri
18.Blge Mdrlg`nde grevli olan mesai arkadaslarimdan Meteoroloji Mh.
Sleyman Topu, Jeoloji Mh. Ramazan Kabaki, Jeoloji Mh. Hdai Manga, YAS
Teknisyeni Ahmet Ali ankaya, Insaat Mh. Dr. Murat Kilit`e tesekkr bor
bilirim.
Tezimin her asamasinda beni yalniz birakmayan esim Yesim akmak`a ve aileme
sonsuz sevgilerimi sunarim.
Semih AKMAK
ISPARTA, 2010
vi
$EKLLER DZN
Sekil 3.1. alisma alaninin yer bulduru haritasi (Google Earth, 2010) ..................... 16
Sekil 3.2. Suhut 37625 numarali rasat kuyusu seviye lmleri (akmak, 2009) .... 20
Sekil 4.1. alisma alaninin stratigraIik stun kesiti (zgl, 2000) ........................... 22
Sekil 4.2. Suhut Ovasi`nin jeolojik en kesiti (Glenbay vd., 1971`den
degistirilerek alinmistir) ................................................................................. 30
Sekil 4.3. alisma alaninin jeolojisini gsteren harita (MTA 1963`dan,
uyarlanmistir) ................................................................................................. 32
Sekil 4.4. AIyonkarahisar DMI yagis degisimleri (19292004)................................ 34
Sekil 4.5. Suhut DMI yagis degisimleri (19642004) ............................................... 34
Sekil 4.6. AIyonkarahisar DMI aylik ortalama yagis degisimi.................................. 35
Sekil 4.7. Suhut DMI aylik ortalama yagis degisimi ................................................. 36
Sekil 4.8. AIyonkarahisar DMI aylik ortalama sicaklik degisimi.............................. 37
Sekil 4.9. Suhut DMI aylik ortalama sicaklik degisimi ............................................. 38
Sekil 4.10.AIyonkarahisar DMI Class A-Pan ortalama buharlasma degerleri (mm) 38
Sekil 4.11. Suhut DMI ve AIyonkarahisar DMI`nin konumlarini gsteren harita
(Google Earth, 2010)...................................................................................... 39
Sekil 4.12. Selevir Baraji girisi A.G.I. aylik ortalama akim degisimleri
(19662004) ................................................................................................... 42
Sekil 4.13. alisma alaninin hidrojeolojik haritasi (Google Earth, 2010) ................. 45
Sekil 4.14. alisma alaninda jeolojik birimlerin zelliklerini gsteren harita
(zgl, 2000) ................................................................................................. 47
Sekil 4.15. alisma alaninda kuyularin stratigraIik stun kesitleri
(Tezcan vd., 2002).......................................................................................... 50
Sekil 4.16. Gzenekli bir ortamda akis gsteren birim kontrol hacmi (Freeze and
Cherry, 1979) ................................................................................................. 52
Sekil 4.17. Model alaninin sonlu Iarklar grid agi....................................................... 55
Sekil 4.18. Model zeti (Model Summary)................................................................ 55
Sekil 4.19. boyutlu yeraltisuyu akim simlasyonu iin model grid rnegi
(USGS, 1997`den degistirilerek alinmistir) ................................................... 56
Sekil 4.20. Model alanindaki 1.tabakayi gsteren harita ........................................... 57
Sekil 4.21. Model alanindaki 2.tabakayi gsteren harita ........................................... 58
Sekil 4.22. Model alanindaki 3. tabakayi gsteren harita .......................................... 59
Sekil 4.23. Modelde yagistan beslenim miktarini gsteren harita ............................. 63
Sekil 4.24. Modelde 1.tabakada uygulanan buharlasmayi gsteren harita ................ 64
Sekil 4.25. Modelde 1.tabaka iin rasat kuyularinin konumlarini gsteren harita..... 66
vii
Sekil 4.26. Modelde 2.tabaka iin rasat kuyularinin konumlarini gsteren harita..... 66
Sekil 4.27. Modelde 3.tabaka iin rasat kuyularinin konumlarini gsteren harita..... 67
Sekil 4.28. Kalibrasyon sonucu gzlenen ve hesaplanan yeraltisuyu seviyeleri ....... 68
Sekil 4.29. Modelde 1.tabakanin yeraltisuyu akim ynn gsteren harita .............. 69
Sekil 4.30. Modelde 2.tabakanin yeraltisuyu akim ynn gsteren harita .............. 69
Sekil 4.31. Modelde 3.tabakanin yeraltisuyu akim ynn gsteren harita .............. 70
Sekil 4.32. Modeldeki 1.tabakanin hidrolik iletkenlik katsayi araligi ....................... 71
Sekil 4.33. Modeldeki 2.tabakanin hidrolik iletkenlik katsayi araligi ....................... 72
Sekil 4.34. Modeldeki 3.tabakanin hidrolik iletkenlik katsayi araligi ....................... 73
Sekil 4.35. Modelde hesaplanan akiIerin genel su btesi......................................... 74
Sekil 4.36. Alvyon tabakasi iin su btesi.............................................................. 76
Sekil 4.37. Kiretasi tabakasi iin su btesi ............................................................. 77
Sekil 4.38. TI tabakasi iin su btesi...................................................................... 78
Sekil 4.39. Pompajin 50 azaltilmasi sonucu modelin genel su btesi................... 80
Sekil 4.40. Modelde 1.tabakadaki kuyulardan 50 pompajin azaltilmasi sonucu
olusan es yeraltisuyu alalma egrisi ............................................................... 81
Sekil 4.41. Modelde 2.tabakadaki kuyulardan 50 pompajin azaltilmasi sonucu
olusan es yeraltisuyu alalma egrisi ............................................................... 82
Sekil 4.42. Modelde 3.tabakadaki kuyulardan 50 pompajin azaltilmasi sonucu
olusan es yeraltisuyu alalma egrisi ............................................................... 82
Sekil 4.43. Pompajin 50 arttirilmasi sonucu modelin genel su btesi .................. 83
Sekil 4.44. Modelde 1.tabakadaki kuyulardan 50 pompajin artirilmasi sonucu
olusan es yeraltisuyu alalma egrisi ............................................................... 84
Sekil 4.45. Modelde 2.tabakadaki kuyulardan 50 pompajin artirilmasi sonucu
olusan es yeraltisuyu alalma egrisi ............................................................... 85
Sekil 4.46. Modelde 3.tabakadaki kuyulardan 50 pompajin artirilmasi sonucu
olusan es yeraltisuyu alalma egrisi ............................................................... 85
Sekil 4.47. A1FI, A2, B1, B2 senaryolari iin Avrupanin Iarkli blgelerindeki
yagis degisimleri (Ruosteenoja et al., 2007) .................................................. 89
Sekil 4.48. 2050 yili iin A1FI senaryosunun alvyon tabakasi iin es yeraltisuyu
alalma egrisi.................................................................................................. 90
Sekil 4.49. 2050 yili iin A1FI senaryosunun kiretasi tabakasi iin es yeraltisuyu
alalma egrisi.................................................................................................. 91
Sekil 4.50. 2050 yili iin A1FI senaryosunun tI tabakasi iin es yeraltisuyu
alalma egrisi.................................................................................................. 92
Sekil 4.51. 2100 yili iin A1FI senaryosunun alvyon tabakasi iin es yeraltisuyu
alalma egrisi.................................................................................................. 93
Sekil 4.52. 2100 yili iin A1FI senaryosunun kiretasi tabakasi iin es yeraltisuyu
alalma egrisi.................................................................................................. 94
viii
Sekil 4.53. 2100 yili iin A1FI senaryosunun tI tabakasi iin es yeraltisuyu
alalma egrisi.................................................................................................. 95
Sekil 4.54. 2050 yili iin B1 senaryosunun alvyon tabakasi iin es yeraltisuyu
alalma egrisi.................................................................................................. 96
Sekil 4.55. 2050 yili iin B1 senaryosunun kiretasi tabakasi iin es yeraltisuyu
alalma egrisi.................................................................................................. 97
Sekil 4.56. 2050 yili iin B1 senaryosunun tI tabakasi iin es yeraltisuyu
alalma egrisi.................................................................................................. 98
Sekil 4.57. 2100 yili iin B1 senaryosunun alvyon tabakasi iin es yeraltisuyu
alalma egrisi.................................................................................................. 99
Sekil 4.58. 2100 yili iin B1 senaryosunun kiretasi tabakasi iin es yeraltisuyu
alalma egrisi................................................................................................ 100
Sekil 4.59. 2100 yili iin B1 senaryosunun tI tabakasi iin es yeraltisuyu
alalma egrisi................................................................................................ 101
Sekil 4.60. 2050 yili iin B2 senaryosunun alvyon tabakasi iin es yeraltisuyu
alalma egrisi................................................................................................ 102
Sekil 4.61. 2050 yili iin B2 senaryosunun kiretasi tabakasi iin es yeraltisuyu
alalma egrisi................................................................................................ 103
Sekil 4.62. 2050 yili iin B2 senaryosunun tI tabakasi iin es yeraltisuyu
alalma egrisi................................................................................................ 104
Sekil 4.63. 2100 yili iin B2 senaryosunun alvyon tabakasi iin es yeraltisuyu
alalma egrisi................................................................................................ 105
Sekil 4.64. 2100 yili iin B2 senaryosunun kiretasi tabakasi iin es yeraltisuyu
alalma egrisi................................................................................................ 106
Sekil 4.65. 2100 yili iin B2 senaryosunun tI tabakasi iin es yeraltisuyu
alalma egrisi................................................................................................ 107
Sekil 4.66. 2050 yili iin A2 senaryosunun alvyon tabakasi iin es yeraltisuyu
alalma egrisi................................................................................................ 108
Sekil 4.67. 2050 yili iin A2 senaryosunun kiretasi tabakasi iin es yeraltisuyu
alalma egrisi................................................................................................ 109
Sekil 4.68. 2050 yili iin A2 senaryosunun tI tabakasi iin es yeraltisuyu
alalma egrisi................................................................................................ 110
Sekil 4.69. 2100 yili iin A2 senaryosunun alvyon tabakasi iin es yeraltisuyu
alalma egrisi................................................................................................ 111
Sekil 4.70. 2100 yili iin A2 senaryosunun kiretasi tabakasi iin es yeraltisuyu
alalma egrisi ................................................................................................... 112
Sekil 4.71. 2100 yili iin A2 senaryosunun tI tabakasi iin es yeraltisuyu
alalma egrisi ................................................................................................... 113
ix
ZELGELER DZN
izelge 4.1. AIyonkarahisar ve Suhut DMI ait gzlemlerin istatiksel analizi............... 35
izelge 4.2. Selevir Baraji girisindeki DSI A.G.I.` ye ait veriler .................................. 40
izelge 4.3. alisma alanindaki kuyularin hidrolik zellikleri (Glenbay vd.,1971) ... 49
izelge 4.4. Rasat kuyularina ait veriler ........................................................................ 65
izelge 4.5. Kalibrasyon sonucunda elde edilen hidrolik iletkenlik katsayilari (K) ..... 72
izelge 4.6. AkiIerin genel su btesi ........................................................................... 75
izelge 4.7. Alvyon tabakasinin genel su btesi........................................................ 77
izelge 4.8. Kiretasi tabakasinin genel su btesi ....................................................... 78
izelge 4.9. TI tabakasinin genel su btesi................................................................ 79
izelge 4.10. Sicaklik degisime gre iklim degisikligi senaryosu, SPM-3
(IPCC, 2007) ..................................................................................................... 87
izelge 4.11. Farkli iklim senaryolari iin yillara gre tahmin edilen sicaklik
degisimleri (
o
C) .................................................................................................. 87
izelge 4.12. Blaney-Criddlea gre hesaplanan potansiyel evapotranspirasyon
artis yzdesi (pompajdaki artis yzdesi) ............................................................ 88
izelge 4.13. Drt Iarkli senaryo iin hesaplanan yagis degisim yzdeleri .................. 90
x
SMGELER DZN
q Darcy akimi |L/T|
K Hidrolik iletkenlik katsayisi |L/T|
i Iki nokta arasindaki hidrolik egimi |L/L|
h hidrolik yk|L|
z ktle |M/L
3
|
qx X ynndeki darcy akimi
qy Y ynndeki darcy akimi
qz Z ynndeki darcy akimi
Kx X ynndeki hidrolik iletkenlik katsayisi
Ky Y ynndeki hidrolik iletkenlik katsayisi
Kz Z ynndeki hidrolik iletkenlik katsayisi
Vcont Iki tabaka arasindaki dsey sizma miktari |1/T|
AV
k
stteki tabakanin kalinligi |L|
AV
k1
Alttaki tabakanin kalinligi |L|
|K
Z
|
j, i, k
stteki tabakanin dsey hidrolik iletkenligi |L/T|
|K
Z
|
j, i, k1
Alttaki tabakanin dsey hidrolik iletkenligi |L/T|
U Aylik evapotranspirasyon |L|
k
c
Bitkinin cinsine gre katsayi
t Aylik ortalama sicaklik derecesi (
o
C)
xi
KISALTMALAR DZN
K Kuzey
B Bati
D Dogu
GB Gneybati
GD Gneydogu
DSI Devlet Su Isleri
KKTC Kuzey Kibris Trk Cumhuriyeti
TUIK Trkiye Istatistik Kurumu
A.G.I. Akim Gzlem Istasyonu
MTA Maden Tetkik ve Arama
DMI Devlet Meteoroloji Isleri
KHGM Ky Hizmetleri Genel Mdrlg
NSS Normal Su Seviyesi
GV Groundwater Vistas
ESI Environmental Simulations Incorporated
IPCC Intergovernmental Panel on Climate Change
SRES Special Report on Emissions Scenarios
MODFLOW Modular three-dimensional Iinite diIIerence groundwater Ilow model
UTM Universal Transverse Mercator
1
1. GR$
Canlilarin yasayabilmesi iin su vazgeilmez bir ihtiyatir. Hizli sehirlesme,
sanayilesme, artan nIusun beslenmesi, tarim gelirlerinin artirilabilmesi iin suya
olan ihtiya her geen gn daha da artmaktadir.
lkemizde yillik ortalama yagis yaklasik 643 mm olup, yilda ortalama 501 milyar m
3
suya karsilik gelmektedir. Bu suyun 274 milyar m
3
toprak ve su yzeyleri ile
bitkilerden olan buharlasma yoluyla atmosIere geri dnmekte, 69 milyar m
3
`lk
kismi yeralti suyunu beslemekte, 158 milyar m
3
`lk kismi ise akisa geerek esitli
byklkteki akarsular vasitasiyla denizlere ve kapali havzalardaki gllere
bosalmaktadir. Yeraltisuyunu besleyen 69 milyar m
3
`lk suyun 28 milyar m
3

pinarlar taraIindan yerst suyuna tekrar katilmaktadir. Ayrica, komsu lkelerden


lkemize gelen yilda ortalama 7 milyar m
3
su bulunmaktadir. Bu sayede lkemizin
brt yerst suyu potansiyeli 193 milyar m
3
olmaktadir. Yeraltisuyunu besleyen 41
milyar m
3
su da dikkate alindiginda, lkemizin toplam yenilenebilir su potansiyeli
brt 234 milyar m
3
olarak hesaplanmistir. Ancak, gnmz teknik ve ekonomik
sartlari erevesinde, esitli amalara ynelik olarak tketilebilecek yerst suyu
potansiyeli yurt iindeki akarsulardan 95 milyar m
3
, komsu lkelerden yurdumuza
gelen akarsulardan 3 milyar m
3
olmak zere yilda ortalama toplam 98 milyar m
3
`tr.
14 milyar m
3
olarak belirlenen yeralti suyu potansiyeli ile birlikte lkemizin
tketilebilir yerst ve yeralti su potansiyeli yilda ortalama toplam 112 milyar m
3
olmaktadir (DSI, 2010).
lkemizin de iinde bulundugu yagis rejiminin dzensiz oldugu lkelerde, sulama
projeleri ile sulanan alanlarinin arttirilmasina ynelik yapilan alismalarda, tarim
retiminin yagis rejimine dogrudan bagli olmasi nedeniyle alternatiI sulama
yntemlerinden istiIade edilmistir. Buna bagli olarak, yzey suyu imknlarinin
bulunmadigi, yetersiz oldugu, ekonomik olmadigi yerlerde sulamada yeraltisuyundan
Iaydalanilmaktadir. Yeraltisuyu kullaniminin giderek artmasindan dolayi bir takim
sorunlar ortaya ikmistir. Bu sorunlardan en nemlisi, asiri su ekimlerine bagli
olarak yeraltisuyu seviyelerinin dsmesidir.
2
Bu alismada, AIyonkarahisar ilinin gneyinde bulunan Suhut Ovasi`nin yeraltisuyu
akim modeli olusturulmustur. alisma ile 2004 yili iin ovanin su btesi
hesaplanmistir. Su btesinin belirlenmesi iin de alisma alaninin jeoloji, hidroloji,
hidrojeoloji gibi kisimlari incelenerek Groundwater Vistas (GV) platIormu altinda
alisan MODFLOW-2000 (Harbough et al., 2000) programi ile yeraltisuyu akim
modeli olusturulmustur.
Suhut Ovasi`ndaki birimler stratigraIik zelliklere gre ayrilarak stun kesiti ve
genel jeoloji haritasi hazirlanmistir. alisma alaninda hidrojeolojik birimler sondaj
kuyularina ait kuyu loglarindan elde dilen bilgiler isiginda arazi gzlemlerine bagli
olarak incelenmistir. Suhut Ovasi`nda yeraltisuyu akim yn kuzeybatidan
gneydoguya dogrudur. alisma alaninda yeraltisuyu btesinin belirlenebilmesi iin
yeraltisuyu akim modeli olusturulmustur.
3
2. KAYNAK ZETLER
Son yillarda zellikle yzeysel sulardan yeterince sulama yapilamamasi ve yzeysel
sularin yetersiz oldugu blgelerde yeralti sularinin kullaniminin artmasi, yeralti
suyunun davranisinin ve degisimlerinin incelenmesi konusunu gndeme getirmistir.
Bu sebeple yeraltisuyu akim modelleri olusturulmakta ve bu modeller isletme
alismalarinda optimum isletme kosullarinin belirlenmesinde kullanilmaktadir.
Yeraltisuyu davranisi ve modellemesi konusunda literatrde birok alisma
bulunmaktadir.
2.1.Yeraltsuyu Modellemesi ile lgili Yaplan nceki alymalar
Yeraltisuyu modellemesi ile ilgili alismalar 1988 yilinda MODFLOW (McDonald
and Harbaugh, 1988) programinin ortaya ikmasiyla byk bir ivme kazanmistir. Bu
tezde zellikle 2000 yilindan sonra yapilan modelleme alismalarinin kisa bir zeti
kronolojik ve alIabetik siraya gre verilmistir.
Abdulla et al. (2000), rdn`n Azraq Havzasi`ndaki ok karmasik (st ve orta
akiIer) akiIer sistemindeki su seviye degisimlerini ModIlow boyutlu yeraltisuyu
akim modeli ile modellemislerdir. 1970 ve 1992 dnemleri iin kararli akim durumu
iin, modelleme yapmislar ve modelleme sonucunda elde edilen su seviyesi
alalmasini, gzlemlenen alalma durumu ile karsilastirmislardir. Ayrica olusturulan
modelden Iaydalanarak 19931997 yillari arasinda akiIerdeki alalmanin tahmin
edilebilmesi iin kullanmislardir. 1997 ile 2025 yillari arasinda akiIer sistemindeki su
seviyelerini tahmin etmek iin 4 Iarkli pompaj senaryosunu incelemislerdir. Ilk
senaryoda 2025 yili iin inceleme alanindaki su seviyesinde 25 m`lik dss olacagini
hesaplamislardir. Ancak, en kt senaryo olarak 2025 yili iin inceleme alanindaki
(pompalama orani mevcut pompalamanin 1,5 kati durumunda) su seviyesindeki
dssn 39 m olacagini belirlemislerdir. alisma sonucunda, st akiIer sistemi iin
gvenli verimin yaklasik 25x10
6
m
3
olarak hesaplamislardir.
4
Atilla (2002), AIyonkarahisar Ovasi`nda yeraltisuyu kuyularindaki ekimlere bagli
olarak seviye dsslerinin belirlenmesine ynelik bir alisma yapmistir. Bu amaca
ynelik olarak ModIlow matematiksel modeli araciligiyla ovadaki yeraltisuyu
akimini modelleyerek, ovadaki hidrolik yk dagiliminin yer ve zaman iindeki
dagilimini belirlemistir. Arastirmaci ovanin genelindeki hidrolik yk dagiliminin
kuzeybatidan gneydoguya dogru azaldigini belirtmistir. Modelleme sonucunda
yeraltisuyu ekiminin 1976 yilindan sonra arttigini, zellikle 1990 yilindan sonra
piyezometre seviyelerindeki dsslerin ok oldugunu belirtmistir.
Lu (2003) Kanada`nin Regina Sehrindeki akiIer sisteminin hidrojeolojisinin
anlasilabilmesi iin boyutlu sonlu Iarklar yntemi ile yeraltisuyu akim modelini
ModIlow matematik modeli ile modellemistir. Model iin 7092 aktiI hcreden olusan
gridler olusturulmustur. Bu model ile gelecek 1700 yil iin akiIerdeki alalmanin,
suyun kirlilik durumlari iin tahmin yapmistir. Yeraltisuyu seviyelerini 19891999
yillari arasinda kaydedilmis gerek seviyeler ile modelleme sonucunda elde edilen
yeraltisuyu seviye degerleri ile karsilastirmistir.
Palma (2003) Nigaragua`nin kuzeybatisinda bulunan ve 1300 km
2
`lik yzey alanina
sahip lkenin en nemli yeralti rezervuarini olusturan Leon-Chinandega akiIerini
ModIlow matematik modeli ile modellemistir. Yazar, alismada 330 km
2
`lik alt
havzasinin yeraltisuyu akimini modellemistir.
Soyaslan (2004) Egirdir Gl su toplama havzasinda bulunan Hoyran ve Yalva-
Gelendost ovalarinda hidrojeoloji alismasi yaparak stratigraIikpetragraIik
zelliklere gre alisma alanini sekiz Iarkli birime ayirmistir. Bu birimleri alttan
stte dogru; Sultandede Iormasyonu, Hacialabaz Iormasyonu, Anamas Iormasyonu,
Hoyran OIiyoliti, Neojen yapi olusturan Bagkonak, Yarikkaya ve Gksgt
Iormasyonu ile tm birimleri rten yama molozu ve alvyon oldugunu belirtmistir.
alisma alaninda DMI`ye ait yagis verileri kullanismis, yillik aritmetik ortalama,
Thiessen ve es yagis egrileri yntemi kullanilarak ortalama yagis miktarini
hesaplamistir. Buharlasma degerleri de Thornthwaite, Blaney-Cridle ve Schendel
yntemleriyle hesaplanmistir. Arastirmaci alisma alaninin su btesini; Hoyran ve
5
Yalva-Gelendost havzalarindan beslenim ve bosaltim miktarlari esittir kabuln
yaparak emniyetli kullanilacak yeraltisuyu miktarini Yalva-Gelendost ovalari iin
63,71x10
6
m
3
/yil, Hoyran Ovasi`nda da 24,93x10
6
m
3
/yil olarak hesaplamistir.
Arastirmaci alisma alaninda yer alan alvyon biriminin serbest akiIer,
kiretaslarinin ise karstik akiIer zelligi tasidigini belirtmistir. Ayrica yeraltisuyu
seviye haritasi hazirlayarak her iki havzadaki yeraltisuyu akim ynnn gneybati
ynnden Egirdir Gl`ne dogru oldugunu belirtmistir. Yeraltisuyu akim modelinde,
ModIlow programini kullanmistir. Sonu olarak, yeraltisuyu bosaliminin serbest
yzeyli akiIer ile Egirdir Gl`ne dogru yillik 114x10
6
m
3
oldugunu hesaplamistir.
Demirel (2005) Mersin akiIerinde iyi kalitede yeraltisuyu alinabilecek blgelerin
belirlenmesi amaciyla PW-Win (Processing ModIlow) programi ile yeraltisuyu akim
modelini olusturmustur. Modelde alisma alanini 125 stun ve 76 satirdan olusan
250x250 m`lik hcrelere ayirmistir. Modelleme sonucunda yeraltisuyu akim
ynnn kuzeyden gneye dogru oldugunu belirtmistir.
Disli (2005) AIyonkarahisar Suhut Ovasinda evrik modelleme yaklasimi ile
hidrojeolojik sistem iin olusturulan yeraltisuyu akim modelinde tanimlanan hidrolik
yk ile arazide gzlenen hidrolik yk degerleri arasindaki Iarki minimum yapacak
sekilde bir kalibrasyon yapmistir. Bu alismada Suhut Ovasinin heterojen yapi
gsteren akiIer dsey akim bilesenlerini de dikkate alarak 4 model tabakasi
olusturmustur. Her bir model tabakasi da litolojik zellikler bakimindan 7 ayri
tabakaya ayirmistir. ModIlow matematik modeli ile girdi ve ikti dosyalari
olusturmus, bu dosyalarinda yer alan parametre ve hidrolik yk degerlerini, dogrusal
olmayan evrik optimizasyon yntemi (PEST) programinda kullanarak akiIer
parametre degerlerini hesaplamistir.
Idrysy and Smedt (2006) Fas`in kuzeybatisinda en verimli ova olan TriIa
Ovasi`ndaki TriIa akiIerini modellemislerdir. Arastirmada, sulama gereksinimlerinin
artmasindan dolayi yeraltisuyunun ime suyu ve tarimsal ihtiyalari karsilamak iin
ikinci bir kaynak olarak kullanildigi, zellikle kurak dnemlerde bu kullanimdan
dolayi kaynaklarin tkenmesine neden oldugu belirtilmistir. TriIa Ovasi iin hidrolik,
6
hidrojeolojik bir model gelistirmisler ve modelde ModIlow, Wetspass programlarini
kullanmislardir. Modeli, 19931998 yillarinda kararli hal iin alistirmislardir.
Modelleme ile akiIeri iki tabakaya blmsler, kuvaterner ve geirgen ikincil
olusumlar olarak ayirmislardir. Arastirmacilar, stteki tabakanin kuvaterner
knty temsil ettigini, Hassi Smia Iayinin gneyinde ovanin ortasinda 30 m ile
yaklasik 200 m arasinda degisken kalinliga sahip oldugunu, alt tabakanin ise;
kuzeyden gneye dogru Iarklilik gsterdigini, kuzeyde geirimsiz tersiyer
Iormasyondan dolayi bu blgenin etkin olmadigini, gneydeki kisminin kuvaterner
geirimli ikincil knt seklinde oldugunu belirtmislerdir. alismanin sonucunda
arastirmacilar, TriIa Ovasi`nda yeraltisuyu kaynaklarinin srdrlebilirligini tahmin
etmek iin modelin kullanisli olduguna da deginmislerdir.
Kulak (2006) KKTC`nin kuzeydogusunda yer alan Karpaz Yarimadasi`nda ime
suyunun temin edildigi Yesilky akiIerinin mevcut durumunu Groundwater
Modeling System(GMS) 4.0 paket programi ile boyutlu akim modelini yapmistir.
Model ile akiIerin mevcut durumu, yapilacak su ekimlerine bagli olarak gelecekteki
durumu hakkinda sonulari alismasinda belirtmistir.
Disli (2007) Ankara ilinin gneyinde bulunan Glbasi ilesindeki Mogan ve Eymir
gllerinde endstriyel tesislerden kaynaklanan atiklarin atilmasi sonucunda
kirlenmenin oldugunu belirtmistir. Bu iki gl arasinda yer alan inceleme alaninda,
hidrojeolojik yapiyi tanimlamak, bu yapi ierinde gereklesen yeraltisuyu akimini ve
ktle tasiniminin Iiziksel-kimyasal parametrelerinin belirlemek iin alismistir.
Mogan ve Eymir glleri arasinda yer alan akiIer sistemindeki yeraltisuyu akimi ve
ktle tasinim srelerinin modellenmesinde ModIlow2000 sonlu Iarklar matematik
modeli programini kullanmistir. Yaklasik olarak 7,86 km
2
`lik alani kaplayan model
alaninda 60 stun ve 210 satir olmak zere toplam 12.600 adet hcreden olusan grid
agi ile her bir hcreyi 25mx25m`lik alani temsil edecek sekilde olusturmustur. Yazar,
yeraltisuyu akim modeli sonucunda, Mogan Gl`nden yeraltisuyuna olan bosalimi
yaklasik olarak saniyede 0,00084 m
3
ve Eymir Gl`ne olan yeraltisuyu girdisini ise
saniyede 0,00046 m
3
olarak hesaplamistir.
7
Eli vd. (2007) Izmir`in Torbali Ilesindeki Torbali Ovasi`nin yzeysel akiIeri iin
tek katmanli ve iki boyutlu matematiksel akim modeli gelistirmislerdir. Ovada 28
noktada yeraltisuyu lm yapmislardir. alisma sahasinda hidrojeolojik zellikler
dikkate alinarak modelleme alanini bes Iarkli hidrolik iletkenlik ve akiIer beslenme
blgesine ayirmislardir. Kalibrasyonu tamamlanmis akim modeli ile Torbali Ovasi
yzeysel akiIeri iin yeraltisuyu seviyesi dagilimini hesaplamislardir. Buna bagli
olarak da Torbali Ovasi iin su btesi hesaplarini yapmislardir.
Karadas vd. (2007) Izmir`in su ihtiyacinin 36`sini karsilayan Tahtali Baraj Gln
besleyen Tahtali ayi havzasindaki yeraltisuyu seviyesinin degisiminin matematiksel
modelini olusturmuslar ve bu amala ModIlow2000 programini kullanmislardir.
Modelin kalibrasyonu iin inceleme alaninda 51 adet kuyuda yeraltisuyu seviye
lm yapilarak, modelin iktilariyla yeraltisuyu seviye ve akim yn haritalarini
olusturmuslardir. Arastirma sonucunda, NiI Dagi ile Tahtali Gl arasinda hidrolik
baglantinin oldugunu ve Tahtali baraj gl yakinindaki yeraltisuyu akim ynlerinin
incelenmesiyle gle nemli oranda yeraltisuyunun girdigini tespit etmislerdir.
Pisinaras et al. (2007) Yunanistan`in kuzeydogusunda yer alan Ismarida Ovasi`nin
tarimsal sulamasinda kullanilan akiIer sistemini modellemislerdir. alismada
yeraltisuyu bilesenlerini ve akiIer sisteminin karakteristiklerini belirleyerek su
btesini hesaplamislardir. AkiIerin yeraltisuyu akis davranisini ModIlow matematik
modeli ile modelleyerek, modelin kalibrasyonu sonucunda gzlenen su seviyeleri ile
model sonularinin mkemmel biimde eslestigini alismalarinda bahsetmislerdir.
Model sonularina gre yeraltisuyu seviyelerin ciddi dsslerini durdurmak iin
akiIerden pompajla su ekiminin yaklasik 33 oraninda azaltilmasi gerektigini
belirtmislerdir.
TuIan (2007) Istanbul`un batisinda Bakirky ile sinirlari ierisinde yer alan
Bakirky havzasindaki ime ve kullanma suyu olarak kullanilan ukuresme
akiIerinin mevcut durumunu ve son 45 yil iinde gstermis oldugu degisimleri
GMS(Groundwater modeling system) 4.0 paket programi ile boyutlu olarak
8
modellemistir. Modeli, 1981 yilina ait lm degerlerine bagli olarak olusturmus ve
model sonucunda akiIerin toplam hacminin 205.106.115 m
3
olarak hesaplamistir.
Yagbasan (2007) Ankara`nin 20 km gneyinde bulunan Mogan ve Eymir Gllerinin
btesindeki yeraltisuyu miktarini, havzadaki iklim degisimlerinin gller ve
yeraltisuyu seviyeleri zerine etkilerini belirlemeye alismistir. Bunun iin de
ModIlow boyutlu yeraltisuyu akim modelini kullanmistir. Modeli, kararsiz akim
kosullarinda 6 yillik srede aylik sreler gz nne alarak kalibre etmis ve model
sonucunda 6 yillik srede (Ekim 1998-Eyll 2004) alisma alaninin su btesini
hesaplamistir. Buna gre; toplam beslenimi 61,71x10
6
m
3
/yil, toplam bosalimi
88,33x10
6
m
3
/yil ve de akiIerdeki ortalama rezerv degisiminin 26,62 x10
6
m
3
/yil
olarak tespit etmistir. Bu degisimdeki en byk nedenin, buharlasma sonucu
meydana gelen kayip oldugunu belirtmistir.
El-Bihery (2008) Misir`daki Ras Sudr blgesindeki kuvaterner akiIerin boyutlu
yeraltisuyu akim modelini olusturmustur. Bunun iin de ModIlow sayisal programini
kullanmistir. Modelleme ile akiIerdeki yeraltisuyunun hidrokimyasini belirlemis,
akiIerin hidrolik parametrelerini ve beslenimini hesaplamaya alismistir. Arastirmaci
modelleme sonucunda; yeraltisuyu akis ynnn dogudan batiya dogru oldugunu,
akiIerin besleniminin 3,9x10
6
m
3
/yil, hidrolik iletkenlik degerlerinin 3,05 m/gn ile
3,35 m/gn arasinda degistigini, yeraltisuyu kullaniminin yaklasik olarak 6,49x10
6
m
3
/yil oldugunu belirtmistir.
Erdemli (2008) Usak ilindeki Ulubey akiIerini ModIlow programi ile modellemistir.
Olusturulan model ile yeraltisuyu btesindeki eksik bilesenlerin hesaplanabilmesi,
gelecekte artacak olan ihtiyaca gre sulama ve kullanma suyunu karsilamak iin
yeraltisuyundan yapilacak ekimlerin etkileri arastirilmistir. Bu amala yazar, 20
yillik bir dnem iin kararsiz akim kosullarinda adet ynetim senaryosu
olusturmustur. Modellemeye gre ele alinan senaryo sonucunda Ulubey akiIer
sisteminin su seviyelerinde ve yeraltisuyu rezervinde nemli degisikliklere sebep
olmadigini belirtmistir. Ayrica; alismada model alaninin toplam su btesini
hesaplayarak, beslenim ve bosalimi 191,15x10
6
m
3
/yil olarak bulmustur.
9
Kouame et al. (2008) Fildisi Sahilleri`nin en byk sehri olan Abidjan`daki (Abican)
Abidjan akiIerinin korunmasi iin yeraltisuyu modellemesi yapmislardir. Modelleme
ile hizla artan nIusun yeraltisuyu kaynaklarinda ciddi sikinti yaratmasi sonucunda
Abidjan akiIerini ve mevcut yeraltisuyu kaynaklarini lmek, riskleri
degerlendirmeye alismislardir. Ilk olarak 1978 yilinda yeraltisuyu seviye lmleri
ile kararli akim durumu iin ModIlow sayisal modeli kullanilarak, modelin
kalibrasyonunu yapmislardir. Modelde grit araliklarini 250mx250m olacak sekilde,
194 stun ve 106 satirdan olusturmuslardir.
Wang et al. (2008) Kuzey in Ovasi`ndaki su kaynaklarinin kitligini, su kirliligi ile
karsi karsiya kaldigini grmsler ve bu durumun zmlerini incelemislerdir.
alismada, ovadaki akiIer sistemini bir btn olarak alip yeraltisuyu kaynaklarinin
degerlendirilmesi gerektigini belirterek ovanin yeraltisuyu akisini ModIlow programi
ile olusturmuslardir. Simlasyon sresi 1 Ocak 2002 ile 31 Aralik 2003 arasinda
gemektedir. Yeraltisuyu akim modeli sonucunda su btesi analizini yaparak,
Kuzey in Ovasi`nda negatiI su btesini tespit etmislerdir. Bu dnemde, yeraltisuyu
sisteminin toplam beslenimini 49,374x10
6
m
3
, toplam bosalimini 56,530x10
6
m
3
ve
su btesi aigini da 7,156x10
6
m
3
olarak hesaplamislardir.
Ahmed and Umar (2009) Hindistan`in Uttar Pradesh blgesinin batisinda yer alan
ime, kullanma, tarimsal sulama iin Iaydalanilan akiIerini incelemislerdir.
AkiIerdeki su dengesini degerlendirmek, akis sisteminin davranisinin simlasyonunu
yapmak iin yeraltisuyu akis modelini hazirlamislardir. AkiIeri, Visual ModIlow
Pro.4.1 programi ile modellemisler ve su btesini hesaplamislardir. alisma
alaninin belirli blgelerinde hidrolik iletkenlik degerlerinin 9,8 m/gn ile 26,6 m/gn
arasinda degistigini belirlemislerdir. 2006 yili haziran ayi ile 2007 yili haziran ayi
dneminde blgenin su btesi, yapmis olduklari alisma sonucunda eksik su
dengesini gstermistir. alisma alaninda toplam beslenimin 160,21x10
6
m
3
, pompaj
yoluyla ekimin ise 233,56x10
6
m
3
oldugu belirlemisler ve bylelikle 73,35x10
6
m
3
su btesi aigi oldugunu hesaplamislardir. Arastirmacilar alismalarinda, yapilan
10
analizlerin modeldeki hidrolik iletkenlik ve beslenim parametrelerine ok duyarli
oldugunu belirtmislerdir.
Al-Assa`d and Abdulla (2009) rdn`n ime-sulama suyu iin byk bir kaynak ve
nemli bir yeraltisuyu havzasi olan Mujib akiIerini konu almislardir. alismada,
blgenin su kitligini karsilamak ve akiIerdeki yeraltisuyu depolamasini gelistirmek
iin yapay yeraltisuyu beslenimini arastirmislardir. ModIlow programi ile yeraltisuyu
modelini olusturarak, hem kararli hem de kararsiz akim halleri altinda modelin
kalibrasyonunu yapmislardir. Model ile Mujib havzasinda Iarkli yeraltisuyu ynetim
senaryolari yaparak akiIerin korunmasini amalamislar ve Iarkli yapay beslenme (
orta, dsk, yksek) seenekleri altinda akiIer sisteminin durumunu tahmin etmek
iin adet senaryo olusturmuslardir.
Ersoy ve Gltekin (2009) yeraltisuyu kullaniminin gn getike arttigi ve buna bagli
olarak yeraltisu seviyelerinin son 1520 yil iinde ortalama 2025 m azaldigi
Gmshaciky (Amasya) AkiIeri`ne ait yeraltisuyu akim modelini alismislardir.
Gmshaciky AkiIeri`ne ait yeraltisuyu akim modelinin olusturulmasi sirasinda,
akiIerin jeolojik ve hidrojeolojik zelliklerini belirleyerek akiIere ait bu parametreleri
veri tabanlari seklinde hazirlamislardir. Bu veri tabanlarini ArcGIS 8.3 CograIi Bilgi
Sistemleri programinda sayisal hale getirerek ArgusONE CBS programi ile akiIere
ait yeraltisuyu akim modelini olusturmuslardir. Model sresi, 19652005 yillari
arasini kapsamaktadir. Arastirmacilar, Gmshaciky AkiIeri`nde hesaplanan
degisik yillara ait hidrolik yk verilerine gre, zaman ierisinde kuyulardan ekimin
artmasina bagli olarak hidrolik yklerin ovanin dogusuna dogru alaldigini
belirlemislerdir. Ayrica hidrolik yk degerleri kullanilarak ModIlowp programinda
modelin kalibrasyonunu yapmis elde edilen modelin yeraltisuyu sistemini ok iyi
temsil ettigini ve alisma sonucunda, gelecekte akiIerden ekilecek su miktarinin
artmasi durumunda yeraltisuyu seviyeleri daha da alalacagini belirtmisleridir.
Jaworska (2009) blgesel yeraltisuyu kaynaklarinin gelistirilmesi iin Polonya`daki
Gdansk hidrojeolojik sistemini matematiksel model ile degerlendirmistir. Yaklasik
2800 km
2
`lik bir alani kaplayan arastirma alaninda, kretase, paleojen, neojen
11
Iormasyonlarda yeraltisuyunun bulundugu belirtilmistir. ModIlow programi ile
1700`n zerindeki sondaj kuyusunun verilerine dayanarak boyutlu kararli akim
hali iin model gelistirerek, model sonucunda sistemin beslenmesinin agirlikli olarak
yagistan meydana geldigini (sizma beslenimi 136 mm/yil) belirtmistir.
Jusseret et al. (2009) Vietnam`in Hanoi Sehri sig akiIer sisteminde esitli beslenme
kaynaklarinin nemini degerlendirmek ve akiIere yakin olan Kizil Nehir ile arasinda
yeraltisuyu etkilesimini tahmin etmek iin 19952004 yillari arasindaki verilere bagli
olarak yeraltisuyu akimini modellemislerdir. HidrograIik ve hidrojeolojik verilere ek
olarak tm kuvaterner sirayi kaplayan 32 sondaj verisine dayanarak modeli
olusturmuslar ve modeli hem kararli akim hali, hem de zamana bagli olarak degisen
akim kosullarina gre test etmislerdir.
Kallioras et al. (2009) Yunanistan`in kuzeyinde bulunan tortul akiIerin yeraltisuyu
akim modelini olusturmuslardir. Simlasyon, Nisan 2003 ve Nisan 2004 yillarini
kapsamaktadir. Yeraltisuyu akim modelinde ModIlow programini kullanarak, modeli
35 satir ve 40 stun, grid araligini da 400mx400m olarak belirlemislerdir. Modelleme
sonucunda, akiIer sisteminin besleniminin 17,468x10
6
m
3
oldugunu ve bunun da
toplam yeraltisuyu besleniminin 48,52 sini olusturdugunu, sizmalar sonucunda ise
akiIerin besleniminin 7,254x10
6
m
3
oldugunu belirtmislerdir.
Karadas (2009) Tahtali Havzasi ve yakin evresinin blgesel yeraltisuyu akim
modeli gelistirmistir. Blgedeki yeraltisuyu seviyelerinin matematiksel modelini
olusturarak mevsimsel yeraltisuyu degisiminin alansal dagilimini belirlemistir.
Modeli, iki boyutlu olarak kararli akim kosullarinda yzeysel akiIere uygulayarak
modellemistir. Tahtali Havzasini temsil eden beslenim alt blgesinin, yeraltisuyu
beslenimini belirlemek iin matematiksel yagis-akis modelini kullanmistir. Model
sonucuna gre yazar, bte hesabinda beslenimin tm alisma alanindaki yeraltisuyu
girdisinin 20`sini olusturdugunu tespit etmistir.
12
2.2. $uhut Ovas ile lgili Yaplan nceki alymalar
Suhut Ovasi`ndaki alismalar 1950 lere kadar uzanmaktadir. Ovada ilk alismalardan
birini Kuran (1958) yapmistir. Suhut Ovasi`nda yapilmis olan jeolojik ve
hidrojeolojik alismalar kronolojik siraya gre asagida verilmistir.
Kuran (1958) DSI adina Suhut Ovasi`nin hidrojeoloji raporunu hazirlamistir.
Blgenin jeolojik olarak yapilan ilk alismalarindan biridir. Blgede 25 kuyu ve
kaynaktan numune alarak, alismalar sonucunda yeraltisuyunun besleniminin sadece
yagislardan oldugu belirlemistir. Ovada derin kuyu olmadigini, serbest yeraltisuyu
hareketinin kuzeyden ovanin ortasina dogru, ogunlukta gneydogu ynnde
oldugunu belirtmistir. Yeraltisuyu beslenimi iin, ortalama yillik yagisin 478 mm ve
inceleme sahasinin 900 km
2
oldugunu belirterek, 430.200.000 m
3
suyun yagis
sonucu aiga iktigini hesaplamistir. Desarj olarak; buharlasma ve terlemeden dolayi
146.500.000 m
3
, bataklik ve dereleri besleyen kaynaklardan 9.460.800 m
3
, akistan
143.300.000 m
3
, yeralti dis akimlarindan 125.444.000 m
3
, kullanim suyundan
5.495.200 m
3
suyun kayboldugunu belirlemistir. alisma sonucunda, beslenme ve
desarjin birbirine esit oldugu denge durumununda oldugundan bahsetmistir.
Glenbay vd. (1971) Devlet Su Isleri adina blgede hidrojeolojik bir alisma
yaparak, yeraltisuyu ihtiva eden kum ve akillarin hidrolik iletkenlik katsayisini
belirlemek, yeralti jeoloji problemlerinin zm iin Suhut Ovasi`nda 1 adet
gzlem kuyu ve 9 adet rasat kuyusu amislardir. Suhut Ovasi`nda akiIer sisteminin
serbest akiIer durumunda oldugunu tespit etmislerdir. En nemli akiIerin alvyon
oldugunu, Halla Ky ve evresinde alvyonun iinde bulunan kilden dolayi,
alvyonun basinli akiIer oldugunu, akiIerin iletkenlik katsayisinin 150900
m
3
/gn/m arasinda degistigini belirlemislerdir. Suhut Ovasi`nin besleniminin yagis
ve yzeysel akistan meydana geldigini belirterek, beslenme miktarini 19x10
6
m
3
/yil
olarak hesaplamislardir. Suhut Ovasi`ndaki toplam bosalim miktarini 22x10
6
m
3
/yil
olarak hesaplayarak, bu bosalimin 3x10
6
m
3
/yil`i kuyulardan ekim sonucunda,
8x10
6
m
3
/yil`i yeraltisuyu tabakasinin yzeye yakin kismanda meydana gelen
buharlasma sonucunda, 11x10
6
m
3
/yil`i ise Suhut ayi`na dogru oldugunu tespit
13
etmislerdir. Yine bu alismalar sonucunda Suhut Ovasi`nin yeraltisuyu rezervinin
20x10
6
m
3
/yil olarak belirlemislerdir.
Korkmaz (1980) Suhut Ovasi`ndaki yeraltisuyu ile ilgili yapmis oldugu
alismasinda, yeraltisuyu tasiyan en nemli birimin alvyon oldugunu belirtmistir.
alismasinda alvyonun iletkenlik katsayisinin 150900 m
3
/gn/m arasinda
degistigini, ovadaki beslenimin ise alvyonlu kumlu ve akilli kisimlar ile aglomera,
tI, mesozoyik yasli kiretaslarindan oldugunundan bahsetmistir. Ovadaki yillik
ortalama yeraltisuyu bosaliminin 9,4x10
6
m
3
/yil oldugunu, bosalimin da 7,2x10
6
m
3
/yil`i Suhut ayi`na, 2,2x10
6
m
3
/yil ise kuyulardan ekim ve buharlasmadan
oldugunu alismasinda bahsetmistir.
ztrk ve ztrk (1989) Suhut ilesinin gneyinde bulunan Karaadilli, Balikhisar
ve Hoyran yrelerinin jeolojisini incelemislerdir. alisma sonucunda, bu
blgelerdeki jeolojik yapinin kaynaginin tektonik olusumlar sonucu oldugunu
belirterek, bu olusumlari da; lovasi allokton grubu, Balikhisar grubu, Hoyran
grubu ve Suhut grubu olmak zere drt gruba ayirmislardir.
Tas (1999) Akaray Havzasi ierisinde yer alan Suhut Ovasi`nin olusumunda ve
yzey sekillerinin ortaya ikmasinda etkili olan Iaktrleri, ova ve evresinin zaman
iinde geirmis oldugu degisikleri belirterek yrenin jeomorIolojisini ayrintili olarak
incelemistir.
zgl (2000) Suhut Ovasi`nin hidrojeolojisini ayrintili olarak incelemistir. Yazar,
Suhut Ovasi`ndaki yeraltisuyu akim ynnn gneydoguya dogru oldugunu ve
yeraltisuyunun Suhut ayini besledigini alismasinda belirtmistir. Ayrica ovanin
1998 yili iin yeraltisuyu btesini yaparak, beslenme miktarini 23,8x10
6
m
3
/yil,
bosalim miktarini da 23,33 x10
6
m
3
/yil olarak hesaplamistir.
Tezcan vd. (2002) Akaray Havzasinda, yeraltisuyu ve yzey suyu akimlarini
tanimlayarak, matematik modele aktarilmasini saglamislardir. Arastirmacilar
Akaray Havzasini; Sincanli, AIyon, obanlar, Suhut, ay, Bolvadin, Eber, Aksehir
olmak zere 8 alt havzaya ayirarak inceleme yapmislardir. Akaray Havzasinda
14
yeraltisuyu beslenim ve bosalim degerlerini hesaplayabilmek iin 5 ayri noktada
temel sondaji yapmislar, elde edilen karotlardan, 17 noktada burgulu sondaj ile
alinan rneklerin hidrojeolojik zelliklerini laboratuar ortaminda tanimlamislardir.
Arastirma sonucunda havzadaki yeraltisuyu seviye degisimlerinden bahsetmislerdir.
15
3. MATERYAL VE YNTEM
3.1. Materyal
Bu blmde, alisma alaninin genel bir tanitimi, morIolojik zellikleri, iklim ve bitki
rts, yerlesim merkezleri ve ulasim durumu hakkinda genel tanitici bilgiler
verilmistir.
3.1.1. alyma alannn yeri
alisma alani, AIyonkarahisar Ilinin 35 km gneyinde yer almakta olup, kuzeyinde
AIyonkarahisar Ili, batisinda Sandikli ve Sinanpasa Ileleri, gney batisinda Dinar
Ilesi, gneyinde Karaadilli Ovasi, dogusunda ay Ilesi bulunmaktadir. alisma
alani 42 49' 26 - 42 80' 39 kuzey enlemleri, 26 96' 58 - 30 14' 93 dogu
boylamlari arasinda yer almaktadir. alisma sahasi yaklasik olarak 672 km
2
alana
sahiptir. alisma alaninin genel konumunu gsterir yer bulduru haritasi Sekil 3.1.`de
verilmistir. Blgede nemli yerlesim merkezleri; Suhut Ilesi ve ileye bagli ky ve
belediyelerdir. Suhut Ilesi 6 belde ve 31 kyden olusmaktadir. Beldeler; Atlihisar,
Karaadilli, Balikhisar, EIe, Karacaren ve Kayabelen` dir. Kyler ise; Agzikara,
Akyuva, Anayurt, Arizli, Aydin, Bademli, Basren, Bozan, akirz, obankaya,
Dadak, Demirbel, Gneytepe, Halla, Iikli, Ilyasli, Isali, Karahalli, Karlik, Kavakli,
Kilikaya, Koyatagi, Kulak, Mahmut, Ortapinar, Oynagan, Pasacik, Senir, Tekke,
Uzunpinar ve Yarisli`dir. Ovada yaklasik olarak 12500 ha alanda sulu tarim
yapilmaktadir (Koan, 2007). Suhut Ovasi`nda 7640 ha alan yeraltisuyundan
sulanmakta olup, 360 ha alan Kayabelen Gleti`nden, 245 ha alan ise Agzikara
Gleti`nden sulanmaktadir (DSI, 2010). Akyuva ve Ortapinar kylerinde tarim
arazilerinin sulanmasi amaciyla glet ve sulama alismalari devam etmektedir. Suhut
Ilesinin 2008 yilina gre nIusu 40.072`dir (TUIK, 2008). NIusun byk
ogunlugu kk ve bykbas hayvancilikla ugrasmaktadirlar. Blgede yasayan
insanlarin ime, kullanma suyunun byk bir kismi yeraltisuyundan saglanmaktadir.
16
Sekil 3.1. alisma alaninin yer bulduru haritasi (Google Earth, 2010)
17
3.1.2. alyma alannn morfolojisi
alisma alani, Orta Anadolu`nun batisinda Akaray Havzasi ve AIyonkarahisar il
siniri ierisinde yer almaktadir. Inceleme alani 672 km
2
olup, ova alani ise yaklasik
125 km
2
`dir. Ovanin deniz seviyesinden yksekligi 1120 m ile 1150 m arasinda
degismektedir (Glenbay vd., 1971).
alisma alaninin batisi ykselti bakimindan ok dikkat ekmektedir. Klimatan Tepe,
2247 m rakimi ile alisma alaninin en nemli ykseltisidir. Doguya dogru gidildike
ykseltiler azalmakta olup, Suhut Ovasi`nda ortalama ykselti 1120 m ile 1150 m
arasinda degismektedir.
alisma alanindaki nemli ykseltileri; batida Klimatan Tepe (2247 m), Ulu Tepe
(2137 m), Gktepe (1973 m), Tavsan Tepe (1835 m), Devekaya Tepe (1658 m),
Mavsan Tepe (1649 m), doguda; Kara Tepe (1464 m), Kekliktnegi Tepe (1314
m)`dir. Kuzeyde; Mantarli Tepe ( 1922 m), aligney Tepe (1617 m), Kuruardi
Tepe (1499 m), gneyde ise Tavsan Tepe (1767 m), Kocagney Tepe (1722 m),
Koyun Tepe ( 1560 m)`dir (zgl, 2000).
3.1.3. klim ve bitki rts
Suhut Ovasi`nin iklimi, yazlari sicak ve kurak, kislari ise soguk ve yagisli
gemektedir. Mevsimler arasinda isi Iarkliliklari Iazla oldugu gibi, gece ve gndz
arasindaki isi Iarkliliklari da oktur. Ova, en Iazla yagisi ilkbaharda almaktadir
(Glenbay vd., 1971).
Suhut ilesinde yagis lm yapan bir rasat istasyonu bulunmaktadir. Bu rasat
istasyonu (Suhut DMI) 1962 yilinda kurulmustur. Suhut DMI`nin 19642004 yillari
arasindaki ortalama yagis miktari 382,60 mm`dir. Istasyonun verilerine gre en ok
yagis miktari, mayis ve aralik aylarinda gzlemlenmistir. Suhut DMI`nin 19642004
yillari arasinda llen ortalama sicaklik derecesi 10,8
o
C`dir. En dsk sicaklik
18
ortalamasi Ocak ayinda (-0,1
o
C) , en yksek sicaklik ortalamasi ise Temmuz ayinda
(21,8
o
C) llmstr.
Bitki rts bakimindan Suhut Ovasi ve evresi ok Iakirdir. Antropojen steplerin
ogunlukta grldg blgede, yagislarin yetersiz olusu bitki rtsnn gelisimini
etkilemistir. Koan (2007)`a gre Suhut Ilesinde 495 ha bozuk koru, 120 ha bozuk
baltalik olmak zere 615 ha ormanlik alan mevcuttur.
Ovanin batisinda bulunan Kumalar Dagi`nda topograIyanin ok dik olmasi bu
blgedeki erozyonu hizlandirarak toprak ve bitki rts zerinde olumsuz etkilere
neden olmustur. Ayrica yrede hayvanciligin gelismis olmasindan dolayi asiri
otlatmaya bagli olarak araziler iplaklasmistir (Tas, 1999).
3.2. Yntemler
Bu blmde, alisma amacina ulasmak iin yapilan jeoloji, hidroloji, hidrojeoloji,
matematiksel modelleme alismalarinda izlenen yntemler tanitilmistir.
alisma alaninin su btesi hesabinin yapilabilmesi iin, AIyonkarahisar DMI ve
Suhut DMI`nin verileri kullanilmistir (EK1, EK2). alisma alanina dsen yagis
miktari iin Suhut DMI`nin verilerinden Iaydalanilmistir (EK2). Buharlasma
degerleri iin aik su yzeyindeki buharlasma miktarinin llmesine bagli olan,
AIyonkarahisar DMI`nin class a-pan buharlasma lm degerlerinden
yararlanilmistir (EK3).
alisma alaninda DSI taraIindan Selevir Baraji girisinde kurulan A.G.I.`nin
verilerinden, Suhut ayinda ortalama her yil akis oldugu grlmektedir (EK4).
alisma alaninin hidrojeolojisinin incelenmesi ile yeraltisuyunun hangi blgede, ne
kadar derinlikte bulundugu ve yeraltisuyu miktarinin belirlenmesi amalanmaktadir.
alisma alaninda yeraltisuyu akisinin ve potansiyelinin belirlenmesi amaciyla
MODFLOW-2000 yazilim programi kullanilarak yeraltisuyu akis modeli yapilmistir.
Modelin kapladigi alan sinirlari Sekil 3.1.`deki gibidir. Modelin olusturulmasi iin de
jeolojik yapiya gre model tabakaya ayrilarak, bu tabakalara ait alt ve st seviye
19
kotlari belirlenmistir. MODFLOW programinda grid aglari olusturularak her tabaka
128 stun ve 124 satir olmak zere 15872 adet hcreden olusmustur. Her bir hcre
250mx250m`lik alani temsil etmektedir.
alisma alaninin yeraltisuyu akim modeli kararli akim hali iin yapilmistir. Kararli
bir akimin olmasi iin akiIer sisteminden ikan toplam akimin akiIere giren toplam
akima esit olmasi gerekmektedir. Sekil 3.2.`de grldg gibi 37625 numarali rasat
kuyusunun 2004 yili mart, mayis ve temmuz aylarindaki statik su seviyeleri sabittir.
Bu aylarda kuyuya giren akim kuyudan ikan akima esittir. Buna gre 2004 yili
mayis ayi yeraltisuyu akiminin kararli akim halini gsterdigi varsayilmistir.
MODFLOW programi iin yeraltisuyu beslenme miktari, rasat kuyularindaki seviye
lmleri, 2004 yilinda ailmis olan kuyularin lmleri, alisma alaninda bulunan
kaynaklarin debileri, kuyulardan yapilan ekimler de dikkate alinarak 2004 yili
verileri kullanilarak, 2004 yili mayis ayina ait yeraltisuyu seviye lmleriyle
modelin kalibrasyonu yapilmistir. Ayrica, model sonucunda 2004 yili mayis ayi iin
yeraltisuyu akis ynleri belirlenmistir.
20
0
500
1000
1500
2000
2500

1
5
.
1
1
.
2
0
0
2

1
5
.
0
1
.
2
0
0
3

1
5
.
0
3
.
2
0
0
3

1
5
.
0
5
.
2
0
0
3

1
5
.
0
7
.
2
0
0
3

1
5
.
0
9
.
2
0
0
3

1
5
.
1
1
.
2
0
0
3

1
5
.
0
1
.
2
0
0
4

1
5
.
0
3
.
2
0
0
4

1
5
.
0
5
.
2
0
0
4

1
5
.
0
7
.
2
0
0
4

1
5
.
0
9
.
2
0
0
4
1
5
.
1
1
.
2
0
0
4
1
5
.
0
1
.
2
0
0
5
1
5
.
0
3
.
2
0
0
5

1
5
.
0
5
.
2
0
0
5

1
5
.
0
7
.
2
0
0
5

1
5
.
0
9
.
2
0
0
5

1
5
.
1
1
.
2
0
0
5
1
5
.
0
1
.
2
0
0
6
1
5
.
0
3
.
2
0
0
6

1
5
.
0
5
.
2
0
0
6

1
5
.
0
7
.
2
0
0
6

1
5
.
0
9
.
2
0
0
6
1
5
.
1
1
.
2
0
0
6
1
5
.
0
1
.
2
0
0
7
1
5
.
0
3
.
2
0
0
7
1
5
.
0
5
.
2
0
0
7
1
5
.
0
7
.
2
0
0
7
1
5
.
0
9
.
2
0
0
7
1
5
.
1
1
.
2
0
0
7
1
5
.
0
1
.
2
0
0
8
AYLAR
S
T
A
T

K

S
E
V

Y
E
(
c
m
)
Sekil 3.2. Suhut 37625 numarali rasat kuyusu seviye lmleri (akmak, 2009)
Kararli akim hali
2
0
21
4. ARA$TIRMA BULGULARI VE TARTI$MA
Bu blmde alisma alaninin stratigraIisi, yapisal jeolojisi, hidroloji, hidrojeolojisi,
yeraltisuyu akim modellemesi ayrintili olarak anlatilmistir. StratigraIi blmnde
alisma alaninda bulunan jeolojik birimler otokton ve allokton olmak zere iki gruba
ayrilmistir. Bu birimlerde tanim, dagilimi, litolojik zellikleri anlatilmistir. Yapisal
jeoloji kisminda, tektonik olaylar sonucunda olusan Iaylardan ve kivrimlardan
bahsedilmistir.
Hidroloji blmnde su btesini olusturan yagis, buharlasma ve akis
parametrelerine bagli olarak alisma alaninin su btesi hesaplanmistir. Hidrojeoloji
blmnde, su noktalarina ait zellikler belirtilmistir. alisma alaninda yer alan
akiIerin hidrojeolojik parametreleri ve yeraltisuyu dinamigi incelenmistir.
Yeraltisuyu akim modellemesi blmnde hidroloji ve hidrojeoloji blmnde elde
edilen veriler kullanilarak alisma alaninin yeraltisuyu akim modellemesi yapilmistir.
4.1.1eolojik Birimler
Bu blmde, alisma alaninda Iarkli ortam kosullarini yansitan kaya topluluklarinin
stratigraIik zelliklerinden bahsedilmistir. Kaya topluluklarinin adlandirilmasinda
blgede daha nce yapilan alismalarda kullanilan Iormasyon isimleri kullanilmistir.
alisma alaninda yer alan birimler otokton ve allokton olmak zere iki gruba
ayrilmistir. Otokton birimler, alttan ste dogru Yalnizaga Formasyonu, Karahasan
Formasyonu, AIyon MetamorIitleri, Ilyasli Formasyonu, Kocadere Formasyonu,
Belcegez Formasyonu, Kocaal Formasyonu, Saridere Formasyonu, Hseyinliesme
Formasyonu, Kumalar Formasyonu, Karatas Formasyonu ile alvyon ve yama
molozu`ndan olusmaktadir. Allokton birim olarak AIyonluk Formasyonu, Stlatepe
Formasyonu, Kayrakdag Formasyonu, Gen Formasyonu, Bademli volkanit yesi,
Bakirdag Formasyonu, Koyuntepe Formasyonu, Ortatepe Formasyonu, OIiyolitik
melanj yer almaktadir. alisma alaninin genellestirilmis stratigraIik stun kesiti Sekil
4.1.`de verilmistir.
22

s
t
S
i
s
t
e
m
S
i
s
t
e
m
S
e
r
i
G
r
u
p
F
o
r
m
a
s
y
o
n
K
a
I

n
I

k
Stratigrafi LitoIoji FizikseI zeIIikIeri
S
E
N
O
Z
O
Y

K
M
E
S
O
Z
O
Y

K
P
A
L
E
O
Z
O
Y

K
T
E
R
S

Y
E
R
K
U
V
A
T
E
R
N
E
R
K
R
E
T
A
S
E
T
R

Y
A
S
-
J
U
R
A
P
E
R
M

Y
E
N
K
A
R
B
O
N

F
E
R
P
L
E

S
T
O
S
E
N
H
O
L
O
S
E
N

S
T
-
M

Y
O
S
E
N
-
P
L

Y
O
S
E
N
E
O
S
E
N
P
A
L
E
O
S
E
N
A
L
T
-

S
T
A
L
T
-
O
R
T
A

S
T
-

S
T
A
F
Y
O
N
P
A
L
E
O
Z
O
Y

K
G
R
U
B
U
B
A
L

I
K
H

S
A
R
G
R
U
B
U

U
H
U
T
G
R
U
B
U
Y
A
L
N
I
Z
A
G
A

F
O
R
M
.
K
A
R
A
H
A
S
A
N
A
F
Y
O
N
F
O
R
M
.}
M
E
T
A
M
O
R
F
T
.
F
O
R
M
.
F
O
R
M
.
F
O
R
M
.
F
O
R
M
.
F
O
R
M
.
F
O
R
M
.
F
O
R
M
.
L
Y
A
S
L
I
K
O
C
A
D
E
R
E
B
E
L
C
E
G
E
Z
K
O
C
A

A
L
S
A
R
ID
E
R
E
H

S
E
Y
N
L

M
E
K
U
M
A
L
A
R
F
O
R
M
A
S
Y
O
N
U
K
A
R
A
T
A

F
O
R
M
.
~
1
0
~
1
2
0
5
0
-
2
0
0
2
0
0
-
1
0
0
0
~
3
0
3
5
0
-
6
5
0
2
0
0
-
2
5
0
4
0
0
-
6
0
0
1
0
0
-
2
0
0
1
5
0
-
3
0
0
~
3
5
0
~
3
0
0
Oleksizdir.
Yama Molozu
Alvyon
Masif tf, tf brei,
aglomera, kumtat,kiltat,
kiretat, marn.
Ofiyolitli melanj
rtl-trbiditik kiretat.
rtl kiretalart,
trbiditik kiretalart.
Kiretat, dolomit.
Kumtat, amurtat.
ist.
Kiretat
Kuvarsit, kalkist, fillit,
kristalize kiretat
Kil, kum, akil ve arada
yersel kil mercekleri
bulunur.
!nce orta tabakali marn
ile balar, orta-kalin
tabakali glsel
kiretai ile devam eder.
Gri, bej, siyahimsi
renkli, masif tf, tf
brei, aglomera,
yersel olarak kumtai,
kiltai,kiretai,
marndan oluur.
Bordo-yeil renkli kiltat ve
amurtat ile balar, stte dogru
trbiditik kumtalartna ve
dereceli olarak kiretatna geer.
Bej-bordo renkli rtl kiretalart ile
balar,stte dogru koyu gri renkli
trbiditik kiretalart ile devameder.
Bej, gri renkli,
ince-orta tabakali,
sert, genelde kristalize
kiretai tabana yakin
kesimlerde dolomit.
Siyah-koyu yeil renkli yastik
lavlar ile balar, ste dogru
kumtai ve amurtai ile devam eder.
Sert, atlakli, kirikli kumtai,
silttai, kiltai ve kiretai
ardalanmasindan olumutur.
Bordo alacali renkli, altta
akiltai ile balar ve
stte kumtai, silttai,
amurtaina geer.
ogunlikta kahve, boz, yeil
renkli ist.
Koyu gri renkli, orta-kalin ve
dzgn tabakalanmali kiretai.
Gri, kirli kahve, yer yer
kirmizi, orta-kalin tabakali,
kuvarsit, kalkist, fillit ve
kristalize kiretai ardalanmasi.
Bol yeraltisuyu tair.
Ova alaninda ince ve yayilimi
yoktur, ok az yeralti suyu tair.
!nce-orta tabakali,
bej-pembe-bordo
renkli rtl kiretai
ile kalin tabakali
trbiditik kiretai.
Akiferin HidroIojik
zeIIikIeri
Sekil 4.1. alisma alaninin stratigraIik stun kesiti (zgl, 2000)
23
4.1.1. Otokton birimler
Otokton; jeolojide tasinmadan, bulundugu yerde olusan kayalari iIade etmektedir.
Bu birimler alisma alaninda en alttan ste dogru asagida gibi siralanmislardir.
Yalnizaga Iormasyonu: Bu Iormasyon, EIe Kasabasi`nin kuzeyi ve dogusu ile
akirz Ky`nn kuzeyinde yzeylenir (zgl, 2000). Kaya birimleri kuvarsit,
sist kuvarsit, mermer, ara ara kalksist, Iillit, muskovit-kuvars sist, kalker-kristalize
kalker (sparit) ardalanmalidir (Erisen, 1982). Gri, kirli kahve ve de yer yer kirmizi
renkli orta kalinlikta bir Iormasyondur. Formasyon kuvars Iilonlari ile kesilmistir.
Birimin alt dokanagi tersiyer yasli olusuklarin iliskileri rtmesi ile izlenebilme
imkni yoktur. st dokanagi ise karahasan kiretasi ile sinirlidir (Kibici vd., 2005).
Formasyonun kalinligi yaklasik 300 m`dir. Bu Iormasyon, aIyon paleozoyik
grubunda yer almaktadir.
Karahasan Iormasyonu: Karahasan Iormasyonu, Degirmendere kynn karahasan
mahallesi dogusunda tipik olarak gelismistir. Formasyonu olusturan kaya birimleri
kalker, kristalize kalker (mikrit, sparit), mermer, ara ara kalksist, muskovit-kuvars-
sist, Iillit ardisikligindan kuruludur (Erisen, 1982). Karahasan Iormasyonu, koyu gri
renkli, orta ve kalin dzgn tabakalidir. Formasyonun kalinligi yaklasik 350 m`dir
(zgl, 2000). Paleozoyik Iormasyonlardan yalnizaga Iormasyonu ve karahasan
kalkerinin orta karboniIerden-st permiyene kadar yayilimli oldugu anlasilmistir
(Erisen, 1982).
AIyon metamorIitleri: Bu Iormasyon alisma alani ierisinde bulunan Dadak
Ky`nn batisinda yzeylenir. MetamorIitler genellikle kahve, boz, yesik renklidir
(zgl, 2000). Formasyon, kuvars muskovit serisitsist, kuvars - albit klorit sist,
metakumtasi metakonglomera, mermer ve kalksistlerden olusmustur (Kibici vd.,
2005). MetamorIitlerin st dokanagi mesozoyik ve tersiyer yasli kayalar taraIindan
diskordan olarak rlmstr. Birimin kalinligi 150 m ile 300 m arasinda
degismektedir (zgl, 2000).
24
Ilyasli Iormasyonu: Formasyon, ztrk ve ztrk (1989) taraIindan yapilan
alismalar sonucunda isimlendirilmistir. Ilyasli Iormasyonu, mesozoyik yasli
transgressiI istiIin taban kayalarini olusturmaktadir (ztrk ve ztrk, 1989).
Formasyon Ilyasli Ky civarinda yzeylenmektedir. Bu Iormasyon mesozoyik yasli
rty temsil eder. Ilyasli Iormasyonunun tabani akiltaslari iinde metabazik
kayalar ve meta-silttaslari yer alir (Grsu ve Gncoglu, 2005). akiltasi tanelerini
kuvars, kuvarsit, sist, kiretasi ve tI paralari olusturur. ogunlukla 0,525 cm
apindaki tanelerin boyutlari yer yer 1- 1,5 m` ye ulasir. akiltasi seviyesi, ste
dogru tane boylari klerek kumtasina geerler. Kumtaslari alacali, kirmizi renkli,
orta-kalin tabakali, sert eklemlidir (zgl, 2000). Ilyasli Iormasyonu, Bedes dere
dolaylarinda kocadere Iormasyonuna geis gsterir (ztrk ve ztrk, 1989).
Kocadere Iormasyonu: Formasyona ismini ztrk ve ztrk (1989) taraIindan
yapilan incelemeler ile verilmistir. Kocadere Iormasyonu; Karanlikdere, Bedesdere,
Isakoglu degirmeni, Bedes ve Kocadere Ky dolaylarinda kumtasi-silttasi-kiltasi-
kiretasi ardalanmali, Balikhisar-Bedes Ky arasinda kirintili kiretasi ile
arakatkili kumtasi bantli, Balikhisar Kasabasi girisinde ise kalin tabakali, resiIal
kiretasi olarak temsil edilir (zgl, 2000). Formasyon ierisinde bulunan
kumtaslari, boz-kahve-gri renkli, orta-kalin tabakali, sert, siki tutturulmus, belirgin
eklemli, kuvars ve kalsit damarlidir. Silttasi-kiltasi, gri-koyu kursuni-siyah-boz ve
kahve renklidir. Silttaslari ince-orta tabakalanmali, kiltasi ise laminali ve
yapraklanmalidir. Kiretasi, siyah-boz renkli, orta-kalin tabakali, belirgin eklemli,
sert, kristalize ve kalsit damarlidir (zgl, 2000).
Belcegez Iormasyonu: Belcegez ve Balikhisar dolaylarinda yzeylenmistir. Siyah
koyu yesil renkli, 100 cm`ye ulasan apta yastik lavlar ile baslar, batida Kocadere ve
Isakoglu degirmeni dolaylarinda, yogun volkanik kirintilar ieren kumtasi, amurtasi
ihtiva eder. Yastik lavlar, kompakt grnmldr ve boyutlari ste dogru klr.
Yastik lavlar yer yer kiretasi taraIindan sarilmistir. Ayni zamanlarda kelen
kiretasi ise bu yastik lavlari sarmistir. kelen kiretaslari, siyah-koyu gri-koyu
mavi renkli, orta-kalin tabakali (2040 cm), sert, kismen kristalize grnmldr
(zgl, 2000).
25
Kocaal Iormasyonu: ztrk ve ztrk (1989) taraIindan isimlendirilmistir. Bu
Iormasyon, Balikhisar`in gneyindeki Kocaal Tepe`de ok iyi grlmektedir.
Kocaal Tepe`de belcegez Iormasyonu zerinde bej-gri renkli, ince-orta tabakali
(1020 cm), kiretasi ile baslamaktadir. Bu kiretaslari, boz renkli, sert, kismen
kristalize, ince kalsit damarlidir. Bunun zerinde 4550 m kalinlikta rtl
intraklastli mikritler ste dogru bej-krem renkli kalin tabakali, dolomitle baslayan
gri-krem renkli orta-kalin tabakali kiretasi ile devam eden yaklasik 100 m
kalinligindaki bir tabaka bulunur. Bu kiretaslari ste dogru, kalinligi 80 m`yi bulan
gri-krem renkli, orta-kalin tabakali, rt bantli, sert, siki tutturulmus kiretaslarina
geer. rtl kiretaslari da ste dogru 250300 m kalinliga sahip krem-bej renkli
kiretasi-trbiditik kiretasi ardalanmasindan olusmus birimle devam ederek 180
200 m kalinliga sahip rtl kiretasi ile son bulur (zgl, 2000).
Saridere Iormasyonu: Kocaal Tepe`nin gneyinde dar bir alanda yzeylenmektedir.
Formasyon altta ince-orta tabakali rtl kiretaslari ile baslar. Kiretaslarinin
aralarinda az kseli, az yuvarlak, kiretasi-rt paralari ieren koyu gri renkli, kalin
tabakali, yer yer dolamitlesmis trbiditik kiretasi yer alir. Ince tabakali, bordo
renkli, genellikle laminali kiretaslari ile Iormasyon devam ederek hseyinliesme
Iormasyonuna geis yapar (zgl, 2000).
Hseyinliesme Iormasyonu: Formasyon, Kocaal Tepe`nin gneyindeki
hseyinliesme dolaylarinda yzeylenmektedir. Ince tabakali, bordo-yesil renkli,
laminali kiltasi, amur tasi ile baslar, bordo renkli seyllere geer. 1-1,5 m
kalinligindaki bu tabakanin zerine trbiditik kumtaslari gelir (zgl, 2000).
Hseyinliesme Iormasyonu, Karaal Tepe mevkilerinde lovasi allokton gruplari
taraIindan tektonik olarak rtldr. Hseyinliesme dolaylarinda suhut grubu ve
kuvaterner yasli yama molozu taraIindan rtlmektedir (zgl, 2000).
Formasyonun yasi Alt Eosen-Ltesiyen ncesi olarak belirlenmistir (ztrk ve
ztrk, 1989).
Kumalar Iormasyonu: Ilk olarak ztrk ve ztrk (1989) taraIindan tanimlanmistir.
Formasyon en genis yayilim olarak Kumalar Dagi`nda yzeylenmistir. TI,
26
aglomera, tI bresi, lav, dayk gibi volkanik kkenli kayalar ve karasal kellerden
olusan birim kumalar Iormasyonu adini almistir. YiprakDoganliHaydarli Kyleri
arasi, AkinKinik Kyleri arasinda yzeylenen Iormasyonun grnr kalinligi
jeolojik kesitlerden yaklasik 2001000 m olarak saptanmistir (zgn, 2002). TI,
Yarisli Ky evresinde yzeylenir. Gri-bej renkli olan tIler ok genis bir alanda
yayilimli olup, volkan kllerinin bir kismindan olusmus kayalardir. Aglomera;
Balikhisar, Ilyasli, Koyatagi, akirz, Yarisli Ky ve Kumalar Dagi`nda
grlr. Gri, pembe ve kl renginde olup tabakalanma gstermezler. TI bresi; kirli
bej, gri, boz-kahve renkli olup tabakalanma gzlenmez. TI bresinin iinde volkanik
ve sedimanter akillar bulunup, Kulak ve Ilyasli Kyleri yakinlarinda grlr
(zgl, 2000). ztrk ve ztrk (1989) taraIindan bu Iormasyonun yasi st
miyosen-pliyosen olarak belirlenmistir.
Karatas Iormasyonu: Karatas Ky`nde yzeylenen yesil renkli kiltasi ile baslar, aik
gri-bej renkli ince-orta tabakali marn, kalin tabakali, gksel kiretaslari ile son bulur
(zgl, 2000). akil ve kum mercekleri ieren kiltasi, marn ve kiretasindan olusan
Iormasyon, altta kumalar Iormasyonu ile yanal ve dsey geislidir. Formasyon
inceleme alaninda Haydarli-Doganli kyleri dolaylarinda yayilim sunar.
Formasyonun kalinligi jeolojik kesitlerden greceli olarak yaklasik 50200 m`dir
(zgn, 2002). Karatas Iormasyonunun yasi ztrk ve ztrk (1989) taraIindan
pliyosen olarak belirlenmistir.
Alvyon: Suhut Ovasi`nin tmnde, genellikle az egimli vadi tabanlarinda dar
seritler halinde gzlenir. Boz-gri-alacali renklerde gzlenen alvyonlar,
tutturulmamis, gevsek, iyapisiz ve ok degisken karakterlidir. Kseli ve az yuvarlak
taneler bir arada bulunur (zgn, 2002). Suhut Ovasi`nda kil, silt ve kum boyutunda
malzemeden olusan alvyon, dere yataklarinda ve Suhut ayi dolaylarinda kum ve
akildan olusur. akillar ise volkanik kkenli birimlerden, sist ve kiretaslarindan
olusmaktadir. Alvyon kalinligi en derin blgelerde yaklasik 120 m kalinligindadir
(zgl, 2000).
Yama molozu: Yama molozlari, genellikle dik morIolojiyi olusturan tek bir kaya
biriminden beslendiklerinden tek bilesenlidir. Tane boylari, ince kum, iri blok
27
arasinda degisir. Taneler ogunlukla kseli ve az yuvarlaktir. Boylanma ve
derecelenme grlmez, dzensiz yigisimlidir (zgn, 2002). ogunlukta yama
egiminin az oldugu yama eteklerinde gzlenen, blok, akil, kum ve silt boyutundaki
malzemeden olusmustur. alisma alaninda maksimum kalinligi 10 m civarindadir
(zgl, 2000).
4.1.2. Allokton birimler
Allokton; jeolojide tektonik olaylara bagli olarak tasinmis kayalari iIade etmektedir.
alisma alaninin gneyinde yzeylenen birimler ztrk ve ztrk (1989) taraIindan
'lovasi allokton gruplari olarak isimlendirilmistir. Allokton birimler de kkrtdag
grubu ve sazak grubu olarak kendi iinde gruplanmistir. Kkrtdag grubu triyas-
paleosen yas araliginda dzenli bir dizilim gstermektedir. Bu birim zaman, kaya ve
stratigraIi iliskileri bakimindan drt Iormasyona ayrilmistir. Formasyonlar sirasiyla;
aIyonluk Iormasyonu, stla tepe Iormasyonu, kayrakdag Iormasyonu ve gen
Iormasyonudur (zgl, 2000). Sazak grubu ise, kkrtdag grubunun gneyinde,
birbirinden bagimsiz bloklar ve tektonik dilimler halinde bulunurlar (zgl, 2000).
Sazak grubu, ztrk ve ztrk (1989) taraIindan Iormasyonlara ayrilmistir. alisma
alaninda bakirdag Iormasyonu, koyuntepe Iormasyonu, ortatepe Iormasyonu yer
almaktadir.
AIyonluk Iormasyonu: Bademli Ky`nn kuzeyinde Kilikaya Tepe`de, Bademli
Ky`nn batisinda Kayrak daginda yzeylenir (zgl, 2000). Bu Iormasyon altta
kumlu kiretaslari ile baslar ve orta-kalin tabakali, bej-siyah-koyu mavi renkli, st
taraIlari rt bantli kiretaslarini ihtiva etmektedir. Kumlu kiretaslari yaklasik 15
20 m kalinligindadir. Yanal ve dsey ynde devamlilik gstermeyen, sari-boz renkli
kumlu kiretasi ve kuvarsitlerin alt ve st dokunaklari tektonik olup, yaygin
breslesme gsterir (zgl, 2000).
Stlatepe Iormasyonu: alisma alaninda Kilikaya Tepe ve obankaya dolaylarinda
yzeylenmektedir. Bu Iormasyon, rtl kiretasi ile baslar, ammonitli kiretasi,
28
manganez ve demir ieren radyolaritlerle devam ederek trbiditik kiretasi-rtl
kiretaslari ile biter. Bu birimin kalinligi yaklasik 100 m`dir (zgl, 2000).
Kayrakdag Iormasyonu: obankaya Ky ve Kilikaya Tepe civarinda dar bir
kisimda yzeylenmektedir. Formasyonda ince-orta tabakali, bej-pembe-bordo renkli
rtl kiretasi ile kalin tabakali trbiditik kiretasi yer almaktadir. Formasyon
ierisinde yer alan kiretasi tabakalanmalari kivrimlanmadan dolayi degisken olup,
dzensiz yapidadir (zgn, 2000). Kayrakdag Iormasyonu, gen Iormasyonu
taraIindan uyumlu bir sekilde rtlmektedir.
Gen Iormasyonu: ay (Gen) ve Bademli Ky civarinda yzeylenmektedir.
Formasyon ismini Gen dolaylarinda genis yayilim gsterdigi iin almistir (zgn,
2002). Gen Iormasyonu, degisik boyutlarda kiretasi ve bazik olistolitler ieren,
bordo-yesil renkli, volkanik ara katkili kumtaslari, trbiditik karakterli kumtaslari,
bazalt-diyabaz-radyolarit gibi kayalar ile kuvars, ojit, amIibol, Ieldispat, glokoni,
hematit gibi minerallerden olusur (zgl, 2000).
Bakirdag Iormasyonu: Formasyon en genis olarak Bakirdag evresinde grldg
iin bu ismi almistir. Bakirdag Formasyonu; Beygirkayasi Tepe, Saritepe, Alili
Tepe, Tavsanli Tepe, Kocagney Tepe, amlikuz Tepe, Kuz Tepe, Kabak Tepe,
Kale Tepe, Ortadirsek Tepe, Pirenliarka Tepe civarinda da yzeylenmektedir.
Formasyon 3001000 m arasinda degisken kalinliga sahiptir (zgn, 2002).
Bakirdag Iormasyonu, orta-kalin tabakali, bej-beyaz-gri renkli, ogunlukla masiI
kiretaslarindan meydana gelmistir. Bu kiretaslari oIiyolitler ile gen Iormasyonu
iinde ve zerinde cm
2
km
2
arasinda degisen boyutlarda ve yzer konumda grlr
(zgl, 2000). Formasyonun alt dokanagi tektonik olup, st miyosen-pliyosen yasli
suhut grubu kayalari taraIindan diskordansla rtldr (zgn, 2002). Bakirdag
Iormasyonunun yasi, ztrk ve ztrk (1989) taraIindan orta-st triyas olarak
belirlenmistir.
Koyuntepe Iormasyonu: alisma alaninin gneyinde Kulak Ky civarinda
yzeylenmektedir. Formasyon altta ince-orta tabakali, gri-bej renkli rt bantli
29
kiretasi ile baslar ve ste dogru kalin tabakali, koyu gri-pembe renkli, kalsit damarli,
sert, belirgin eklemli, dzensiz kirilmali kiretasina geer (zgl, 2000). Formasyon,
yzeylendigi btn yerlerde st miyosen-pliyosen yasli Suhut grubu kayalari
taraIindan uyumsuz olarak rtldr (ztrk ve ztrk, 1989). Koyuntepe
Iormasyonun yasi, ztrk ve ztrk (1989) taraIindan st triyas- alt jura olarak
belirlenmistir.
Ortatepe Iormasyonu: alisma alaninin gneyinde Ortatepe dolaylarinda 2 km
2
`lik
alanda yzeylenmektedir. Formasyon orta-kalin tabakali, bej-beyaz renkli,
dayanimli, rt bantli kiretasi ile baslar ve ste dogru ince-orta tabakali, bej-pembe
renkli, rt bantli, sert kiretaslari devam eder. Ortatepe Iormasyonu alt dokanagi
koyunlu Iormasyonu ile uyumlu, stte suhut grubu taraIindan uyumsuz olarak
rtldr. Formasyon yaklasik 150 m kalinligindadir (zgl, 2000). Ortatepe
Iormasyonunun yasi, ztrk ve ztrk (1989) taraIindan st jura-kretase olarak
belirlenmistir.
4.2. Yapsal 1eoloji
alisma alaninda kuzeybati-gneydogu dogrultulu, sikisma kuvvetleri etkisinde
kalan kaya birimlerinde byk boyutlu kivrimlar ve sistemli eklem takimlari
gelismistir (zgl, 2000).
Glenbay vd. (1971), alisma alaninda jura-kretase yasindaki mesozoyik yasli
kayalarin gneyde genis bir alani kaplayan yari kristalize kalkerlerden ibaret
oldugunu ve paleozoyik yasli kalkerler zerine diskordan olarak geldigini
belirtmislerdir. Mesozoyik olarak alisma alaninda birok antiklinal ve senklinal
yapilar meydana gelmistir. Balikhisar deresinin gneyinde Ialez seklinde bir
antiklinal yapi Iaylanmistir. Suhut Ovasi`nin kuzey ve dogusunda grlen tersiyer
kalkerler mevcuttur. Bu kalkerler glsel olup ince tabakalidir. ok siddetli volkanik
Iaaliyetler sirasinda, glsel tortullar yer yer kristalize olmus ve yatay yapilari
bozulmustur. Egimler genellikle dsk olup, 45`ye kadar egimler grlebilmektedir.
Glenbay vd. (1971) Suhut Ovasi`nin kuzey-gney ynl jeolojik en kesitini Sekil
4.2.`deki gibi gstermislerdir.
30
Sekil 4.2. Suhut Ovasi`nin jeolojik en kesiti (Glenbay vd., 1971`den degistirilerek alinmistir)
3
0
31
4.2.1. Faylar ve kvrmlar
Suhut Ovasi tektonik kmeler sonucunda olusmustur. alisma alaninda
gzlemlenen en nemli Iay Balikhisar bindirmesidir. obankaya Ky kuzeyinde
dahil olan bu bindirme, obankaya Ky ile Kocaal Tepe arasinda Suhut Ovasi
alvyonu ile rtlmektedir. Kocaal Tepe`nin gneyinden bati ynnde devam eden
bindirme hatti Delinnn Tepe, Kargedigi Tepe ve Klimatan Tepe`nin gneyinden
alisma alanini terkeder. Dogu-bati dogrultusunda olan bindirme, ogunlukta st
miyosen-pliyosen yasli Suhut grubu kayalari altinda kaybolmaktadir (zgl, 2000).
Ayrica, Yalinkaya vd. (1986) yaptiklari alismalarinda Suhut Ovasi`nin gneyinde
Bademli ky evresinde yer alan Domuzdag ve Glbahar tektonik birlikleri triyas
yasli karbonatli birimler iermekte oldugunu belirtmislerdir. alisma alaninda,
pliyosen ncesi kayalarda ok sayida normal ve dogrultulu atimli Iaylar olmakla
birlikte bu Iaylarin dogrultulari degiskendir (zgl, 2000).
alisma alani, Alp tektoniginin etkisi altinda kalmistir. Paleozoyik yasli killi sist,
klorit sist ve kalksistler hersiniyen ve alpin orojeneze maruz kaldiklari iin ok
kivrimlidir. Bunun yaninda, Balikhisar vadisinin gneyinde bulunan mesozoyik
kalkerlerin genel duruslari kuzeydogu-gneybati ynnde olup bu kisimlar az
kivrimli ve birka ynde kirik sistemleri iermektedir (Glenbay vd., 1971).
alisma alanindaki kuzeybati-gneydogu dogrultulu sikistirma kuvvetleri etkisinde
gelisen kivrim eksenleri, dogrultu atimli ve ters Iaylarla kesilmistir. Suhut grubunda
bulunan karatas Iormasyonunu olusturan kiretasi tabakalari Yarisli Ky`nn
gneyinde bir antiklinal, kuzeydogusunda ise bir senklinal yapi olusturmustur
(zgl, 2000).
alisma alaninin jeolojisini gsteren harita Sekil 4.3.`de verilmistir.
32
Sekil 4.3. alisma alaninin jeolojisini gsteren harita (MTA 1963`dan, uyarlanmistir)
Qy; Holosen, Yeni Alvyon
Pcr; Paleozoyik, MetamorIik
ct; Volkanik tI, Aglomera, Bres
jkr; Jura-Kretase,
eI; Eosen, Flis
alisma alanini gsteren sinir
n; Neojen, Karasal, Ayrilmamis
MoI; Mesozoyik
(OIiolitli seri, Ekseriya Radyolorit)
Pcr
cx
cx
jkr
ef jkr
cx
Pcr
cx
Qy
n
n
Mof
Pcr
jkr
cx
jkr
cx
Pcr
n
Qy
3
2
33
4.3. Hidroloji
alisma alaninin hidrolojisi incelenirken, blgeye yakin olan gzlem istasyonlarinin
verilerinden yararlanilmistir. Bu istasyonlar; AIyonkarahisar DMI, Suhut DMI ile
Selevir Baraji girisindeki A.G.I.`dir.
4.3.1. Yagy
alisma alaninin ierisinde Suhut DMI, yakininda ise AIyonkarahisar DMI
yeralmaktadir. Suhut DMI`nin deniz seviyesinden yksekligi 1130 m,
AIyonkarahisar DMI`nin ise 1034 m`dir. Bu iki istasyona ait yagis degerlerinin
yillara gre aylik degisimleri EK-1 ve EK-2`de, AIyonkarahisar DMI`nin yillara gre
yagis degisimleri Sekil 4.4.`de , Suhut DMI`nin yillara gre yagis degisimleri Sekil
4.5.`de, ayrica her iki istasyona ait ortalama yillik yagis degisimleri izelge 4.1.`de
verilmistir.
Suhut DMI`de dzenli olarak 36 yil yagis, 33 yil sicaklik lmleri yapilmistir. Bu
lmlere gre ortalama yagis 382,6 mm`dir. En az yagis Eyll ayinda (12,3 mm), en
ok yagis ise Aralik ayinda (46,2 mm) llmstr. AIyonkaraisar DMI`nin 77 yillik
yagis lmlerine gre yillik ortalama yagis 433,9 mm`dir. En az yagis alan ay
Agustos ( 11,6 mm), en Iazla yagis ise Mayis (55,3 mm) ayinda llmstr.
34
Sekil 4.4. AIyonkarahisar DMI yagis degisimleri (19292004)
Sekil 4.5. Suhut DMI yagis degisimleri (19642004)
0
100
200
300
400
500
600
1964 1967 1969 1971 1973 1975 1979 1981 1983 1986 1988 1990 1992 1994 1996 1999 2001 2003
Y
A
G
I

(
m
m
)
YILLAR
YILLIK ORT. YAGI$: 382,60 mm
0
100
200
300
400
500
600
700
1929 1934 1939 1944 1949 1954 1959 1964 1969 1974 1979 1984 1989 1994 1999 2004
Y
A
G
I

(
m
m
)
YILLAR
YILLIK ORT. YAGI$: 433,90 mm
35
izelge 4.1. AIyonkarahisar ve Suhut DMI ait gzlemlerin istatiksel analizi
STASYON AFYONKARAHSAR $UHUT
YKSEKLIK 1034 m 1130 m
ENLEM 38 45' N 38 31' N
BOYLAM 30 32' N 30 52' N
GZLEM TR
Ort. Yagy Ort.Scaklk
(mm) (
o
C)
Ort. Yagy Ort.Scaklk
(mm) (
o
C)
GZLEM SRESI 1929-2005 1929-2005 1964-2004 1964-2004
OCAK 41.9 0.2 35.9 -0.1
SUBAT 40.0 1.6 34.5 1.3
MART 45.5 5.1 39.2 5.1
NISAN 46.5 10.3 43.5 9.9
MAYIS 55.3 15.0 44.6 14.3
HAZIRAN 37.5 18.9 30.8 18.6
TEMMUZ 21.8 22.0 18.4 21.8
AGUSTOS 11.6 21.9 14.3 21.4
EYLL 18.7 17.6 12.3 17.4
EKIM 33.1 12.2 28.6 11.9
KASIM 34.3 6.8 34.4 6.0
ARALIK 47.7 2.3 46.2 1.9
YILLIK TOPLAM 433.9 mm 11.2
o
C 382.6 mm 10.8
o
C
AIyonkarahisar DMI ile Suhut DMI`nin aylik ortalama yagis degisimleri Sekil 4.6.
ve Sekil 4.7.`de verilmistir.
41.90
40.00
45.50
46.50
55.30
37.50
21.84
11.60
18.70
33.10
34.30
47.70
0
10
20
30
40
50
60
Y
A
G
I

(
m
m
)
OCAK MART MAYS TEMMUZ EYLL KASM
AYLAR
Sekil 4.6. AIyonkarahisar DMI aylik ortalama yagis degisimi
36
35.9
34.5
39.2
43.5
44.6
30.8
18.4
14.3
12.3
28.6
34.4
46.2
0.0
5.0
10.0
15.0
20.0
25.0
30.0
35.0
40.0
45.0
50.0
Y
A
G
I

(
m
m
)
OCAK MART MAYS TEMMUZ EYLL KASM
AYLAR
Sekil 4.7. Suhut DMI aylik ortalama yagis degisimi
4.3.2. Buharlayma
Buharlasma bir hal degisimidir. Yagis sularinin sicaklik, rzgar vb. etkenler
sonucunda hal degistirip gaz haline dnsmesine buharlasma denir. Buharlasmanin
dogrudan hesaplanabilmesi zordur. Iklim sartlarinin, zemin yapisinin, bitki rts
gibi etkenlerin Iarkli zaman ve Iarkli noktalarda ok degisiklikler gstermesi,
buharlasma hesaplarini da zorlastirir. Buharlasma miktari, esitli aletlerle llr
veya ampirik Iormller kullanilarak hesaplanir. Don mevsimi boyunca buharlasma
lm aletleri kullanilamadigindan bu mevsimdeki buharlasma miktarlarinin
bulunmasinda ampirik Iormller kullanilir. ok sayida ampirik Iorml bulunmasina
ragmen, en ok kullanilan ampirik metotlar, Penman, Thorntwait, Blaney-Criddle,
Iormlleridir.
Buharlasma rasatlari lkemizde sadece byk klima istasyonlarinda yapilmakta olup,
glgede ve aik su yzeyinde olmak zere iki sekilde lm yapilmaktadir.
Hidrometeorolojik ve hidrolojik aidan aik su yzeyinde yapilan buharlasma
lmleri ok nemlidir. Aik su yzeyindeki buharlasma miktari lmnde, bu
rasadi yapan istasyonlarin tmnde Class A-Pan tipi yuvarlak buharlasma havuzlari
kullanilmaktadir. Buharlasma havuzlari, galvaniz sac veya paslanmaz elikten
37
yapilmis, yuvarlak silindir biimindedir. aplari 112,9 cm veya 120,7 cm olup, 25,4
cm derinlige sahiptirler (DMI, 2010).
alisma alaninda Suhut DMI taraIindan 19642004 yillari arasinda llms yillik
ortalama sicakligi 10,8 C`dir. 21,8 C ile en sicak ay Temmuz, -0,1 C ile en soguk
ay Ocak`dir. AIyonkarahisar DMI taraIindan 19292005 yillari arasinda llms
yillik ortalama sicakligi 11,2 C`dir. 0,2 C ile en soguk ay Ocak, 22 C ile en sicak
ay Temmuz`dur (Bkz. izelge 4.1.).
AIyonkarahisar DMI`nin 1929-2005 yillari arasinda ve Suhut DMI`nin 1964-2004
yillari arasinda lms oldugu aylik ortalama sicaklik degisimleri Sekil 4.8. ve Sekil
4.9. da verilmistir.
0.2
1.6
5.1
10.3
15
18.9
22 21.9
17.6
12.2
6.8
2.3
0
5
10
15
20
25
S
I
C
A
K
L
I
K
(
C
0
)
OCAK MART MAYS TEMMUZ EYLL KASM
AYLAR
Sekil 4.8. AIyonkarahisar DMI aylik ortalama sicaklik degisimi
38
-0.1
1.3
5.1
9.9
14.3
18.6
21.8
21.4
17.4
11.9
6.0
1.9
-5.0
0.0
5.0
10.0
15.0
20.0
25.0
S
I
C
A
K
L
I
K
(
C
o
)
OCAK MART MAYS TEMMUZ EYLL KASM
AYLAR
Sekil 4.9. Suhut DMI aylik ortalama sicaklik degisimi
Bu alismada, alisma alanina yakin olan AIyonkarahisar DMI taraIindan 2004 yili
iin llms olan Aylik Ortalama Class A-Pan Buharlasma degerlerinden
Iaydalanilmistir (EK3).
19702005 yillari arasinda AIyonkarahisar DMI taraIindan llms olan Class A-
Pan Ortalama Buharlasma degerleri Sekil 4.10.` da verilmistir.
111.5
147.4
189.6
241.7
224.7
162.9
94.2
30.2
0
50
100
150
200
250
B
U
H
A
R
L
A

M
A
(
m
m
)
OCAK MART MAYS TEMMUZ EYLL KASM
AYLAR
Sekil 4.10.AIyonkarahisar DMI Class A-Pan ortalama buharlasma degerleri (mm)
39
Sekil 4.11.`de alisma alaninda yer alan Suhut DMI ile AIyonkarahisar DMI`nin
konumlari grlmektedir.
Sekil 4.11. Suhut DMI ve AIyonkarahisar DMI`nin konumlarini gsteren harita
(Google Earth, 2010)
4.3.3. Yzeysel aky
Bu blmnde, alisma alanindaki akarsu akislari dikkate alinmistir. alisma
alanindaki en nemli akarsu Suhut ayi`dir. Bu akarsu, alisma alaninin yukari
kesimlerinde akirz Deresi, orta kesimlerinde Suhut ayi ve asagi kisimlarinda
Kali ayi olarak adlandirilir (Glenbay vd., 1971).
K
G
B D
38 45` K, 30 32` D
38 32` K, 30 33` D
26 km
40
alisma alaninda sadece yagisli dnemlerde akis gsteren birok dere mevcuttur.
Btn dereler Suhut ayi ile birlesmektedir. Suhut ayi zerinde alisma alaninin
dogusunda Selevir Baraji insa edilmistir. Bu baraj girisinde 1966 yilindan itibaren
akim rasadi yapan bir A.G.I. bulunmaktadir.
Suhut ayi`nin drenaj alani 672 km
2
olup, 2004 yili iin Selevir Baraji girisinde DSI
taraIindan A.G.I.`de llms olan toplam akarsu akimi 40,08x10
6
m
3
` dr (EK4).
Modelleme iin ngrlen 2004 yilinin mayis ayinda akarsuyun akim degeri
3,53x10
6
m
3
olarak llmstr (izelge 4.2.).
izelge 4.2. Selevir Baraji girisindeki DSI A.G.I.` ye ait veriler
Istasyon Adi: Selevir Baraji Giris
Istasyon No: 11013
Istasyon Kotu: 1110 m
Toplam Rasat Yili: 42
Drenaj Alani (km
2
): 672 km
2
Mayis 2004 Yili Iin llms Akarsu Akimi (hm
3
): 3.53 hm
3
Toplam Rasat Yili Sresince Hesaplanan Yillik Ort.
Akarsu Akimi (hm
3
) (Mayis ayi iin):
5.56 hm
3
41
4.4. alyma Alanndaki Su Kaynaklar
4.4.1. Akarsular
alisma alani, 672 km
2
`lik drenaj alanina sahiptir. alisma alaninda yzey sulari,
havzanin gney dogusuna dogru ilerleyerek Selevir Baraj Gl`ne dklmektedir.
alisma alani ierisinde yer alan dereler; Suhut ayi, Baglar Dere, Sinir Dere,
Balikhisar Dere, Snn Dere, Ellez Dere, Dadak Dere, Basarap Dere, Akyuva
Deresi`dir.
Suhut ayi: alisma alaninin en nemli akarsuyudur. Akarsu, yukari kesimlerde
akirz Deresi, orta kesimlerde Suhut ayi, asagi kisimlarda Kali ayi olarak
isimlendirilmektedir. Suhut ayi, alisma alaninin kuzeyinde dar ve dik bir vadi
iinde akarak akirz Ky civarinda ovaya dahil olmustur (Glenbay vd., 1971).
Ova`da, Suhut Ilesi`nin iinden geen ay, Halla Ky`nn yakinindan getikten
sonra obankaya Ky`nn yaklasik 2 km dogusundan Suhut Ovasi`ni terkeder
(zgl, 2000).
Suhut ayinin sulari Eber Gl`n beslerken, 1960 yilinda DSI taraIindan ay
zerinde sulama amali olarak Selevir Baraji insaati baslamis ve 1964 yilinda insaat
tamamlanmistir. Selevir Baraji girisinde 1966 yilindan itibaren DSI`ye ait bir adet
A.G.I. bulunmaktadir. 19662004 yillari arasinda Selevir Baraji girisinde bulunan
A.G.I. taraIindan llen akim degerleri EK4 de verilmistir. EK4 de grldg
gibi 19662004 yillari ortalama aylik akim degerlerine bakildiginda Suhut ayi`nda
srekli bir akim oldugu grlmektedir. Bu da akiIerin Suhut ayi`ni besledigini
gstermektedir. Suhut ayi`nin Selevir Baraji girisindeki A.G.I. taraIindan llen
aylik ortalama akim degisimleri Sekil 4.12`de grlmektedir.
42
0.42
1.49
4.74
8.40
7.60
11.62
12.72
5.91
1.39
0.27 0.22 0.16
0.00
2.00
4.00
6.00
8.00
10.00
12.00
14.00
A
K
I
M
(
h
m
3
)
Ekim Aralk ubat Nisan Haziran Agustos
AYLAR
Sekil 4.12. Selevir Baraji girisi A.G.I. aylik ortalama akim degisimleri (19662004)
Baglar Deresi: alisma alaninda Agzikara Ky`nden geerek kuzeybati-gneydogu
ynnde akar. Yagisli dnemlerde akis gsteren dere zerinde Agzikara Gleti insa
edilmistir.
Sinir Deresi: Yagisli dnemlerde akis gsteren dere, Sinirky ve Ortapinar Ky
ierisinden geerek Suhut Ile merkezinin kuzeybatisinda Suhut ayi ile
birlesmektedir. Bu dere zerinde Ortapinar Gleti`nin insaati devam etmektedir.
Balikhisar Deresi: Balikhisar vadisinde genis bir birikinti konisi olusturan dere,
Kayabelen Beldesi`nin dogusunda Ellez Deresi ile birlesir. Yagisli mevsimlerde akis
gsteren dere taskina sebebiyet verebilmektedir.
Snn Deresi: Yagisli mevsimlerde akis gsteren dere, Mahmut Ky`n kuzeyinde
bulunur. Basren Ky`n batisinda baslayan dere, Tekke, Kavakli, Aydin ve
Mahmut Ky` getikten sonra Halla Ky civarinda Suhut ayi ile birlesmektedir.
43
Ellez Deresi: Ilyasli Ky ve Kayabelen Beldesinden geen dere, Halla Ky
gneydogusunda Suhut ayi ile birlesmektedir. Bu dere zerinde Kayabelen Gleti
insa edildigi iin mansabinda yagisli mevsimlerde akis grlmemektedir.
Dadak Deresi: Yagisli mevsimlerde akis gsteren dere, Dadak Ky`nden geerek
Suhut ayi ile birlesir.
Basarap Deresi: Koyatagi Ky iinden geerek Suhut ayi ile birlesen dere,
yagisli mevsimlerde akis gstermektedir.
Akyuva Deresi: Yagisli mevsimlerde akis gsteren dere, Akyuva Ky iinden
gemektedir. Dere zerinde KHGM taraIindan sulama amali bir glet insa
edilmistir.
4.4.2. Pnarlar
alisma alaninda, debileri 2 l/sn`nin altinda olan az sayida pinar mevcuttur. Bu
pinarlar Iormasyon kontaklarindan, Iormasyonlarin kirik ve atlaklarindan
ikmaktadirlar. Blgedeki pinarlar yaz aylarinda tamamen kurumaktadir (Glenbay
vd., 1971).
4.4.3. Baraj ve gletler
alisma alaninda DSI taraIindan yapilmis baraj ve gletler bulunmaktadir. Bunlar;
Suhut ayi zerinde bulunan Selevir Baraji ile Agzikara ve Kayabelen Gletleridir.
Selevir Baraji: Baraj, Suhut Ilesine 12 km uzakliktaki Suhut ayi zerinde insa
edilmistir. 1960 yilinda insaatina baslanan baraj 1964 yilinda tamamlanarak hizmete
ailmistir. Gvde dolgu tipi, toprak dolgu baraj olan Selevir Baraji, sulama ve taskin
koruma amali insa edilmistir. Gvde hacmi 650.000 m
3
, talvegden yksekligi 31,40
m, normal su seviyesinde gl hacmi 60,72x10
6
m
3
olan barajin sulama alani 9.192
ha`dir (DSI, 2010).
44
Agzikara Gleti: Glet, Suhut Ilesi Agzikara Ky`nn Baglar Deresi zerinde insa
edilmistir. 2005 yilinda yapimina baslanan glet, 2006 yilinda insaati tamamlanarak
hizmete ailmistir. Gvde dolgu tipi, toprak dolgu olan glet sulama amali insa
edilmistir. Talvegden yksekligi 32,30 m, normal su seviyesinde gl hacmi 1,11x10
6
m
3
olan gletin sulama alani 245 ha`dir (DSI, 2010).
Kayabelen Gleti: Glet, Suhut Ilesi Kayabelen Beldesi`nde Ellez Deresi zerinde
insa edilmistir. 1986 yilinda yapimina baslanan glet, 1992 tarihinde tamamlanarak
hizmete ailmistir. Gvde dolgu tipi, toprak dolgu olan glet sulama amali insa
edilmistir. Talvegden yksekligi 19,90 m, normal su seviyesinde gl hacmi 1,90x10
6
m
3
olan gletin sulama alani 360 ha`dir (DSI, 2010).
Ayrica, alisma alaninda yer alan Ortapinar Ky`nde insaatina 2007 yilinda
baslanan Ortapinar Gleti`nin yapimi devam etmektedir. Sulama amali olarak
yapimi devam eden glet ile 312 ha tarim arazisi sulanacaktir. Suhut Akyuva
Ky`nde KHGM taraIindan yapilan Akyuva Gleti`nin, sulama insaati DSI
taraIindan yapilacak olup nmzdeki yillarda hizmete ailacaktir.
alisma alaninin hidrojeolojisini gsteren harita Sekil 4.13. de grlmektedir.
45
Sekil 4.13. alisma alaninin hidrojeolojik haritasi (Google Earth, 2010)
4
5
Baglar Deresi
Agzikara Gleti
Ellez Deresi
Kayabelen Gleti
Suhut ayi
akirz Deresi
Sinir Deresi
Snn Deresi
Selevir Baraji
Akyuva Deresi
Basarap Deresi
Dadak Deresi
Balikhisar Deresi
46
4.4.4. Kuyular
Sig Kuyular: alisma alaninda, yeraltisuyunun yzeye yakin olan kisminda sulama
ve kullanma suyu amali olarak yre halki taraIindan yaklasik 200 adet sig kuyu
ailmistir. Yeraltisuyu seviyelerinin dsmesi sebebiyle bu kuyularin bir kisminda
derin sondaj kuyulari ailmistir. zellikle Suhut-Merkez ve Halla Ky`nde sig
kuyular daha ok grlmektedir. Alvyon iinde ailan sig kuyularin derinlikleri 10
20 m arasinda degismektedir (zgl, 2000).
Sondaj kuyulari: alisma alaninda DSI taraIindan ailmis, rasat ve sulama amali
kuyular bulunmaktadir. Ayrica, Ky Hizmetleri ve Iller Bankasi taraIindan ailmis
ime suyu kuyulari ile sahislar taraIindan ailmis sulama ve kullanma amali kuyular
da mevcuttur (zgl, 2000). alisma alaninda 300 m derinlige kadar ailmis sondaj
kuyulari bulunmaktadir. zellikle Suhut Ovasi`nin gneybatisinda ve ortasinda
ailmis olan sondaj kuyulari ok verimli olup, ortalama kuyu verimleri 20 l/sn`dir
(Glenbay vd., 1971). DSI 18. Blge Mdrlg`nden alinan veriler dogrultusunda
2004 yili iin isletme ve sahis kuyularindan yeraltisuyu ekimlerine bagli olarak su
btesi hesaplari yapilmistir.
4.4.5. Bataklklar
alisma alaninda yeraltisuyunun ok kullanilmadigi yillarda Halla Ky`nn
kuzeydogusunda bataklik olusumlari mevcut iken, gnmzde yeraltisuyu
kullaniminin artmasindan dolayi bataklik olusumu gzlenmemektedir (zgl, 2000).
4.5. 1eolojik Birimlerin Hidrojeolojik zellikleri
alisma alaninda bulunan jeolojik birimler, bu blmde hidrojeolojik zelliklerine
gre ayrintili olarak incelenmistir. Jeolojik birimler, Iiziksel zellikleri ve yapilan
sondaj alismalari sonularindan yararlanilarak Geirimli (G), Yari Geirimli (Gy),
Geirimsiz (Gz) olmak zere siniIa ayrilmistir (Sekil 4.14.).
47
Sekil 4.14. alisma alaninda jeolojik birimlerin zelliklerini gsteren harita (zgl,
2000)
4.5.1. Geirimli birim (G)
alisma alani, drt geirimli birime ayrilmistir. Bu birimler permeabilite degerlerine
gre su sekilde siralanmistir;
Geirimli birim (G1): alisma alaninda bulunan otokton paleozoyik yasli
karahasan Iormasyonu ile mesozoyik yasli bakirdag Iormasyonu G1 geirimli
birimi seklinde isimlendirilmistir. Birim, alisma alanindaki alani yaklasik 12 km
2
olmakta ve kalinliklari 100750 m arasinda degismektedir (zgl, 2000).
Geirimli birim (G2): alisma alaninda karatas Iormasyonu ve kumalar
Iormasyonunun kiretasi yesi G2 geirimli birimi olarak isimlendirilmistir.
K
48
Yaklasik olarak 67 km
2
alanda grlen birimin kalinligi 5200 m arasinda
degismektedir (zgl, 2000).
Geirimli birim (G3): alisma alaninda silt, kil, kum, akil gibi alvyon ve yama
molozundan olusan birimdir. Blgede yaklasik olarak 155 km
2
`lik bir alanda
grlmekte olup, alvyonun kalinligi 20120 m arasinda degisirken, yama
molozunun kalinligi ise 0.5010 m arasinda degisim gstermektedir (zgl, 2000).
Geirimli birim (G4): alisma alaninda ilyasli Iormasyonu, allokton gen
Iormasyonu ile hem allokton hem de otokton olan kiretasi, radyolarit, rten olusan
Iormasyonun ayirtlanabilen kiretasi kisimlari G4 olarak isimlendirilmistir Birimin
kalinligi 100200 m arasinda degisirken yaklasik 18 km
2
`lik alanda yayilim
gstermektedir (zgl, 2000).
4.5.2. Yar geirimli birim (Gy)
alisma alaninda yari geirimli birimleri, blgede en ok yayilima sahip olan tI,
aglomera ve bunlarin st kisminda yer alan trakit, bazalt, andezitten olusan kumalar
Iormasyonu ile kumtasi, amurtasindan olusan belcegez Iormasyonu olusturur. Yari
geirimli olan bu birimler yaklasik olarak 388 km
2
`lik bir alanda yayilim
gstermektedir. Kalinliklari ise 200 m ile 1000 m arasinda degismektedir. alisma
alaninda asil yayilima sahip tI ve aglomeralardan ailan kuyulardan 35 l/sn
arasinda su alinabilmektedir (zgl, 2000).
4.5.3. Geirimsiz birim (Gz)
alisma alaninda yer alan aIyon metamorIitleri, kalksist, Iillit, kuvarsit, kristalize
kiretasindan olusan yalnizaga Iormayonu ile oIiyolitik melanj geirimsiz birimleri
olusturmaktadir. AIyon metamorIitleri alisma alaninin kuzeybatisinda 9 km
2`
lik
yayilima sahiptir ve ortalama kalinliklari 2000 m dir. akirz Ky`nn kuzeyinde
ve EIeky`n kuzeydogusunda yzeylenen yalnizaga Iormasyonu, 22 km
2
`lik
yayilima sahiptirler. Bu Iormasyonun ortalama kalinligi 300 m`dir. alisma alaninda
49
yer yer bulunan serpantinlesmis peridotit, diyabaz, serpantinit gibi bazik ve
ultrabazik kayalarda diger bir geirimsiz birimi olusturmaktadir. Bunlarin yayilimi
1 km
2`
den az olup, kalinliklari 5060 m arasindadir (zgl, 2000).
4.6. Akiferin Hidrolik zellikleri
alisma alaninda Glenbay vd. (1971), ailmis olan sondaj kuyularinda pompalama
deneyleri yaparak su tasiyan kum ve akillarin hidrolik iletkenlik katsayisini (K),
depolama katsayisini (T) tespit etmislerdir.
Glenbay vd. (1971) taraIindan incelemesi yapilan kuyularin hidrolik zelliklerini
gsteren degerler izelge 4.3.`de verilmistir.
izelge 4.3. alisma alanindaki kuyularin hidrolik zellikleri (Glenbay vd.,1971)
Kuyu Yeri Kuyu No Su veren Formasyon
T(m
3
/gn/m) K(m
3
/gn)
obankaya 88 Kum, kiretasi 150.00 1.43
Halla 89 Kum, akil, aglomera 900.00 0.95
Kayabelen 7793 Kum, tI 130.00 5.65
Halla 7794 Kum, aglomera, tI 240.00 3.43
Suhut 7797 Kum, akil, kil 110.00 2.12
Atlihisar 7795 akil, kil, kum 250.00 4.55
izelge 4.3.`e gre, alisma alaninda ailan sondaj kuyularinda su veren
Iormasyonlarin kum, akil, kil den olusan alvyon ile alvyonun alt kisminda yer
alan aglomera, kiretasi ve tI tabakalaridir.
izelge 4.3.`deki kuyularin stratigraIik stun kesitleri Sekil 4.15.`de grlmektedir.
Suhut Ovasi`nda yeraltisuyu serbest akiIer halinde ve genellikle tek bir akiIer
durumundadir. En verimli akiIer alvyon olup, bu akiIer ogunlukta aglomera ve tI
zerinde yer alir. Ovada akiIerin depolama katsayisi (T), 150900 m
3
/gn/m arasinda
degismektedir (Glenbay vd., 1971).
50
Sekil 4.15. alisma alaninda kuyularin stratigraIik stun kesitleri (Tezcan vd., 2002)
4.7. $uhut Ovas Yeraltsuyu Akm Modeli
Hidrojeolojik sistemlerde yeraltisuyu akim hareketinin boyutlu benzesimini temsil
eden matematiksel modeller, dogal ortamlarda olusan Iiziksel ve kimyasal sreleri
bilgisayar ortamina aktaran programlardir (Disli, 2007).
Kuyu No 88 89 7793 7794 7797 7795
Yeri obankaya Halla Kayabelen Halla Suhut Atlihisar
A.Gayesi Rasat Rasat Rasat Rasat Rasat Rasat
A.Tarihi 1958 1958 1966 1966 1966 1966
Kot(m) 1125 1150 1140 1120 1123 1135
K.Der.(m) 201 263 36 92 93 192
Qp(l/s) 4.0 40.0 6.2 19.0 15.0 14.0
Q/s(l/s/m) 0.65 19.14 0.66 0.64 2.02 0.63
S.Sev (m) 10.2 0.1 1.3 0.5 1.9 1.1
D.Sev(m) 16.4 2.2 10.6 30.3 9.4 23.5
Kum
Kum
K
u
m
Kum
K
u
m
K
u
m
Kt

kt Kum
kt
10
20
30
40
50
60
70
80
90
100
110
120
130
140
150
160
170
180
190
200
210
220
230
240
250
260
270
280
290
300
Kum
Kum
K
u
m
Kum
Kum
Agl
K
u
m
kt
Kum
Kt
k
t Trk
Kum
TI
Kil
kl
Kum
0
kl
kl
kl
Kil
Kum
Kil
TI
kl
Agl
51
Yeraltisuyu akim modelleri, yeraltisu seviyesinin yere ve zamana gre degisimlerini
inceleyebilmemize ve bu degisimleri tahmin edebilmemize yardimci olmaktadir. Son
zamanlarda karsilasilan hidrojeolojik problemlerinin zm iin yeraltisuyu akim
modellerinden yararlanilmaktadir. Yeraltisuyu akim modeli sonucunun gerege
yakin olabilmesi iin modelde kullanilan parametrelerin dogru ve detayli olmasi
gerekmektedir. Olusturulan model, gerek hidrojeolojik sistemin tamamen aynisi
degildir, yapilan bazi kabuller ile sistemin temsili oldugu kabul edilmektedir.
Bu alismada, Suhut Ovasi`nin yeraltisuyu akim modelinde, Groundwater Vistas
(GV) platIormu altinda alisan MODFLOW-2000 (Harbough et al., 2000) boyutlu
yeraltisuyu akim programi kullanilmistir.
4.7.1. Yeraltsuyu akmn matematiksel denklemleri
Yeraltisuyu modellemesi, Iiziksel problemin kavramsal yaklasimi ile baslar. Bir
sonraki adim ise, matematiksel terimler ierisine Iiziksel sistemi evirmektir.
Yeraltisuyu akiminin temel yasasi Darcy Yasasi`dir. Darcy, yeraltisuyu akim
miktarini iki kesit arasindaki hidrolik egimle dogru orantili oldugunu deneysel olarak
tespit etmis ve bunun sonucunda su iIadeyi elde etmistir.
i l q . = ,

/
i
`
`
= (4.1.)
Bu denklemdeki q darcy akimini |L/T|, K hidrolik iletkenlik katsayisini |L/T|, i ise
iki nokta arasindaki hidrolik egimi |L/L| gstermektedir. Denklem (4.1.) deki (-)
isareti akimin yksek dsden alak dsye dogru oldugunu iIade etmektedir.
Gzenekli ortamin birim hacmi iin ktle korunumu prensibin gre, kontrol hacmi
ierisine giren akiskan ktlesinin net miktari, kontrol hacminden ikan akiskan
ktlesinin net miktarina esittir (Sekil 4.16.). Darcy `ye gre bu yasayi matematiksel
denkleme dnstren sreklilik denklemi, denklem 4.2. gibi yazilir.
52
Bu denklemde; p zktle |M/L
3
|, qx, qy ve qz ise x-y ve z ynndeki Darcy
akimidir.
Sekil 4.16. Gzenekli bir ortamda akis gsteren birim kontrol hacmi (Freeze and
Cherry, 1979)
Akiskan sikismaz kabul edilirse p(x, y, z) sabit olur ve denklem 4.2.`deki p
terimleri iptal edilir. Bunun sonucunda, Darcy esitligi ile gzenekli ortamdaki akimi
meydana getiren akiskan ktlenin korunumunu tanimlayan sreklilik denklemi
birlikte kullanildiginda, yeraltisuyu akiminin kismi diIeransiyel denklemi olan,
denklem 4.3. elde edilir.
0 =
'

`
`
`
`
-

'

`
`
`
`
-
'

`
`
`
`
:
/
l
: ;
/
l
;
/
l

: ;
Denklem 4.3.` e gre: Kx, Ky, Kz; hidrolik iletkenlik katsayisinin x, y, z koordinat
eksenlerindeki bilesenlerini, h ise hidrolik yk iIade etmektedir.
, )

q

q
`
`

q
, )
; ;
q
;
q
`
`

;
q
:
q
, )
: :
q
;
q
`
`

(4.2.) , )


`
`
, )
;
q
;

`
`

, ) 0 =
`
`

:
q
;

(4.3.)
53
4.7.2. MODFLOW 2000
MODFLOW, U.S. Geological Survey`in modler -boyutlu sonlu Iarklar
yeraltisuyu modeli olup son yillarda kullanimi giderek artmistir. MODFLOW,
yeraltisuyu akimi kismi diIeransiyel denklemlerini sonlu Iarklar metoduyla zen bir
programdir. MODFLOW modler yapida olup, yeraltisuyu sisteminin her bir
zelligi, ayri bir paket olarak yazilmistir. MODFLOW`un ilk iktigi tarihten itibaren
arastirmacilar taraIindan gelistirilen yeni kodlar MODFLOW`a yeni paket olarak
eklenmistir. Orijinal paketlerden bazilari; yagis, kuyu, nehir, gl, rezervuar
paketleridir. Bu paketler aslinda MODFLOW iine eklenmis kodlardir. MODFLOW-
2000 Harbaugh et al., (2000) taraIindan gelistirilmistir. MODFLOW-2000
srmnde nceki MODFLOW srmlerden Iarkli olarak yeraltisuyu tasinim sreci
ve Hill (1992) taraIindan gelistirilmis olan MODFLOWP (Parameter Estimation
Version oI the Modular Model) evrik parametre tahmin modelini de yer almaktadir.
Bu sekilde MODFLOW-2000 ile hem dogrudan hem de evrik akim modellemesi
yapilabilmektedir.
4.7.3. $uhut ovas yeraltsuyu akmnn MODFLOW ile modellemesi
Suhut Havzasinin yeraltisuyu akisinin ve potansiyelinin belirlenmesi iin
Groundwater Vistas (GV) platIormu altinda alisan MODFLOW 2000 programi
kullanilarak yeraltisuyu modellemesi yapilmistir. alisma alani iin 2004 yilina ait
verilerin kararli akimi temsil ettigi dsnldgnden 2004 yili mayis ayi, olusturulan
modelin tarihi olarak belirlenmistir. Bu nedenle, MODFLOW iin en nemli girdi
olan, yagis ve buna bagli olarak akiIerin beslenme miktari, rasat kuyularindaki
lmler, isletme ve sahis kuyularindan ekilen debiler, buharlasma miktari iin
2004 yili mayis ayi verileri kullanilmistir. Sinir kosullari, model alaninin jeolojik ve
hidrojeolojik parametrelerine gre belirlendikten sonra, MODFLOW programi ile
grid aglari olusturularak tabaka tipleri, sayilari ve model iin gerekli parametreler
girilmistir. DSI taraIindan 2004 yili iin model alanindaki rasat kuyularindan
llms olan su seviye degerleri kullanilarak, modelin kalibrasyonu yapilmistir.
54
4.7.4. Snr koyullar ve grid aglarnn oluyturulmas
Yeraltisuyu akim modelinde akiIer sisteminin sinir kosullari, model alaninin gney
dogusunda yer alan Selevir Baraj Gl, Agzikara Gleti ve Kayabelen Gleti sabit
seviyeli hidrolik yk (constant head), Suhut ayi (river) olarak sinir kosullari olarak
tanimlanmistir. Selevir Baraj Gl ile model alaninin disinda kalan Karamik
Batakligi arasindaki model siniri ise modele su girisi ya da su ikisi olabilecegi
varsayimindan dolayi genel hidrolik yk siniri (general head boundary) olarak
belirlenmis ve bunun disinda kalan diger sinirlarin tamami akim olmayan (no Ilow)
sinir kosullari olarak tanimlanmistir. Yeraltisuyu akim denklemi, modelde aktiI hcre
olarak tanimlanan akiIer sistemi iin kullanilmaktadir. Selevir Baraj Gl, Agzikara
Gleti, Kayabelen Gleti, modeldeki aktiI blgelerin su seviyelerine bagli olarak
akiIerden beslenen ya da akiIeri besleyen su kaynaklari olarak tanimlanmistir.
Modeldeki aktiI olmayan hcreler yeraltisuyu akim denkleminde yer almamaktadir.
Model alani; 36. UTM blgesinde yer almakta olup, 269691.91D, 4249693.00K ve
301691.91D, 4280693.00K koordinatlari arasinda yer almaktadir. Model, 128 stun
ve 124 satir olmak zere 15872 adet grid agina blnmstr (Sekil 4.17.).
Modelde, 71 hcre sabit seviyeli hidrolik yk (constant head), 90 hcre nehir (river),
84 hcre genel hidrolik yk siniri (general head boundary), 30696 hcre inaktiI
hcre, 16920 aktiI hcre, 6 adet gzlem kuyusu, 655 adet isletme ve sahis kuyusu
bulunmaktadir (Sekil 4.18.).
Modelin gneybati ksesi orijin kabul edilerek x 0, y 0 noktasi yerine x
269691.91D ve y 4249693.00K UTM baslangi koordinatlari kabul edilerek,
veriler girilmistir (Sekil 4.18.). Model, x ynnde 32 km, y ynnde 31 km olmak
zere 992 km
2
`lik alani temsil etmektedir. Modeldeki her hcre 250mx250m olmak
zere 0,0625 km
2
alana sahiptir. Modeldeki inaktiI hcreler gzardi edilerek, kalan
aktiI hcrelerden olusan model alani 352,50 km
2
`dir. Yeraltisuyu akim modeli
sonucunda model zeti (model summary) Sekil 4.18`de grlmektedir.
55
Sekil 4.17. Model alaninin sonlu Iarklar grid agi
Sekil 4.18. Model zeti (Model Summary)
128 stun
124 satir
56
4.7.5. Tabakalarn oluyturulmas ve zellikleri
Yeraltisuyu akim modelinde akiIer sisteminin iindeki hcreler aktiI hcreler, akiIer
sisteminin disindaki hcreler inaktiI hcrelerdir. boyutlu yeraltisuyu akim
simlasyonu iin grid rnegi Sekil 4.19.`de grlmektedir.
Sekil 4.19. boyutlu yeraltisuyu akim simlasyonu iin model grid rnegi (USGS,
1997`den degistirilerek alinmistir)
Model alismasinda, Glenbay vd. (1971) taraIindan yapilan alismalar sonucunda
hazirlanan jeolojik en kesitlere bagli kalinmistir (Bkz. Sekil 4.2.). Bu sekilde model,
tabakaya ayrilmistir.
1.Tabaka: Suhut Ovasi`ni olusturan en st tabaka olup, serbest yzeyli akiIer olarak
uygulanmaktadir. Tabakanin kalinligi ovanin orta blmlerinde 120 m ye kadar
ulasmaktadir. Bu tabakanin tamamini alvyon olusturmaktadir. 1.tabakada
Kayabelen Gleti, sabit seviyeli hidrolik yk (constant head) olarak tanimlanmistir.
Suhut ayi (river), sahis ve isletme kuyulari (well), rasat kuyulari (target) da yer
almaktadir. Modelde 1.tabakanin, MODFLOW ile olusturulan modeli Sekil 4.20.`de
grlmektedir.
57
Sekil 4.20. Model alanindaki 1.tabakayi gsteren harita
2.Tabaka: alisma alaninda alvyon tabakasinin altinda bulunmaktadir. Karatas
Iormasyonu ve karahasan kiretasindan olusmus tabaka olup, ovanin ortasinda
tabaka kalinligi 5080 m yi bulabilmektedir (Bkz. Sekil 4.2.). Modelde olusturulan
2.tabaka Sekil 4.21.`de grlmektedir.
K
58
Sekil 4.21. Model alanindaki 2.tabakayi gsteren harita
3.Tabaka: Modelde en altta bulunan tabakadir. Kumalar Iormasyonunun olusturdugu
bu kisim tI, tIit den olusmaktadir. alisma alaninin batisinda yzeylenmekte olan
bu tabaka, ovanin ortasinda sirasiyla alvyon ve kiretasi bloklarinin altinda
kalmaktadir (Bkz. Sekil 4.2.). Bu tabakada; Agzikara Baraji, Kayabelen Gleti,
Selevir Baraji, sabit seviyeli hidrolik yk (constant head) olarak tanimlanmistir.
Selevir Baraj Gl ile model alaninin disinda kalan Karamik Batakligi arasindaki
model siniri ise modele su girisi ya da su ikisi olabilecegi varsayimindan dolayi
genel hidrolik yk siniri (general head boundary) olarak modellenmistir. Ayrica,
Suhut ayi (river), sahis ve isletme kuyulari (well), rasat kuyulari (target) da bu
tabakada yer almaktadir. Model de olusturulmus olan 3.tabaka Sekil 4.22.`de
grlmektedir.
K K
59
Sekil 4.22. Model alanindaki 3. tabakayi gsteren harita
4.7.6. Akiferin hidrojeolojik parametreleri
Modellemede kullanilan tabakaya ait yatay ve dsey hidrolik iletkenlik degerleri
belirlenirken nemli glkler ile karsilasilmistir. Hidrojeoloji blmnde Glenbay
vd. (1971) taraIindan ailmis olan sondaj kuyularina ait pompaj verilerinden
yararlanilarak, modelde baslangi hidrolik iletkenlik degerleri olarak kullanilmistir
(Bkz. izelge 4.3.). Ailmis olan sondajlarin, modellemede kullanilan tabakadan
ikisini, bazi kisimlarda n kesmesinden dolayi, hidrolik iletkenlik degerlerinin tek
bir tabakayi yansitmasi mmkn degildir. Arazide ailmis pompaj kuyularindaki
deney sonularindan elde edilen degerler, tabaka kalinliklari, arazi gzlem
kuyularinin degerleri de gz nnde bulundurularak her bir tabaka iin yatay ve
dsey hidrolik iletkenlik degerleri belirlenmistir. Birden Iazla tabakayi ierdigi iin
yeraltisuyu akim modellemesinde, iki tabaka arasindaki dsey sizma (Vcont)
degerinin bilinmesi gerekmektedir. MODFLOW, yeraltisuyu akiminin yatay
K
60
oldugunu kabul etmektedir. Dsey hidrolik iletkenlik degeri, modelde kullanici
taraIindan girilebildigi gibi ModIlow taraIindan Denklem 4.4.`deki gibi
hesaplanabilmektedir. Bu alismada dsey hidrolik iletkenlik degeri kullanilarak
dsey sizma miktari program taraIindan hesaplanmistir.

1 , ,
2 /
1
, ,
2 /
1/2 k i, j,
1
-
-
/ /
-
-
=
/ i /
:
l
/
I
/ i /
:
l
/
I
. e c |
I
Burada; Vcont |1/T|, iki tabaka arasindaki dsey sizma miktarini, AVk, stteki
tabakanin kalinligini |L|, AV
k1
, alttaki tabakanin kalinligini |L|, |K
z
|
j,i,k
stteki
tabakanin dsey hidrolik iletkenligini |L/T|, |K
z
|
j,i,k1
ise alttaki tabakanin dsey
hidrolik iletkenligini |L/T|, vermektedir.
4.7.7. Model parametreleri
alisma alaninda 2004 yili mayis ayi iin modelleme yapilarak, bu yila ait model
parametrelerinden Iaydalanilmistir. Model parametreleri; yagis miktari, buharlasma
degeri, isletme ve sahis kuyularindan yapilan ekim miktarlari, gzlem kuyularindaki
yeraltisuyu statik seviye lmleridir. 2004 yili mayis ayi iin yagis, akis,
buharlasma degerleri kullanilarak akiIerin beslenmesi ve bosalimi hesaplanmistir.
Modellemede zaman birimi gn, uzunluk metre olarak belirlenmistir.
Suhut Havzasi, kapali havza zelligi tasimaktadir. Yeraltisuyu besleniminin baslica
kaynagini yagis olusturmaktadir. Bosalim ise; buharlasma, isletme ve sahis
kuyularindan yapilan pompaj ekimlerine bagli olmaktadir. alisma alaninda
bulunan Agzikara Gleti, Kayabelen Gleti, Selevir Baraji`na olan yeraltisuyu
akimlari ise gl seviyesi ile yeraltisuyu seviyesi arasindaki Iarka bagli olarak
MODFLOW programi taraIindan hesaplanmistir.
(4.4.)
61
4.7.7.1. Yagytan beslenim
672 km
2
`lik Suhut Havzasi`nin en nemli beslenme kaynagini yagis olusturmaktadir.
alisma alaninda Suhut DMI taraIindan 2004 yili mayis ayinda llen yagis miktari
23,1 mm olarak llmstr (EK2).
Yeraltisuyu beslenimini; alisma alaninda yer alan birimler zerine dsen yagistan
beslenim ve yzeysel akistan szlme ile beslenim olusturmaktadir.
G1 geirimli birimden beslenim: zgl (2000)`e gre bu birim kirik, atlakli, erime
bosluklu kiretaslarindan olusmaktadir ve Ova`da 12 km
2
`lik alani kaplamaktadir.
zgl (2000), alismasinda bu birimin yagistan szlme oranini 20 oldugunu
belirtmistir.
alisma alaninda Mayis 2004 yilinda aylik 23,1 mm yagis llms ve buna bagli
olarak kiretaslarindan beslenim miktari; 0,0231/30x0,20 1,54x10
-4
m/gn olarak
hesaplanmistir. Modelde bu kisim 1 numarali blge olarak gsterilmistir (Sekil
4.23.).
G2 geirimli birimden beslenim: zgl (2000)`e gre bu birim, erime atlakli
kiretasi ve marnlardan olusmakta ve alisma alaninda yaklasik olarak 67 km
2
`lik
alanda yayilim gstermektedir. zgl (2000), bu birimden szlme oranini 15
oldugunu belirtmistir.
Buna gre Mayis 2004 yilinda G2 den beslenim miktari; 0,0231/30x0,15
1,155x10
-4
m/gn olarak hesaplanmistir. Modelde bu kisim 2 numarali blge olarak
gsterilmistir (Sekil 4.23.).
G3 geirimli birimden beslenim: alisma alaninda yeraltisuyu beslenimi iin en
nemli birimdir. Bu birimi, alvyon ve yama molozu olusturmaktadir. 155 km
2
`lik
alanda yayilim gsteren birimin szlme orani 15 dir (zgl, 2000).
62
Mayis 2004 yili iin bu birimden beslenme miktari; 0,0231/30x 0,15 1,155x10
-4
m/gn olarak hesaplanmistir. Modelde bu kisim 3 numarali blge olarak
gsterilmistir (Sekil 4.23.).
G4 geirimli birimden beslenim: zgl (2000)`e gre bu birim kiretasi, rt,
radyolarit ardalanmasindan meydana gelmistir. alisma alaninda G4 geirimli
birimi 18 km
2
`lik alanda grlmektedir ve bu birimden szlmeyi zgl (2000),
alismasinda 10 oldugunu belirtmistir.
Buna gre, G4 geirimli birimdeki beslenim; 0,0231/30x0,10 7,7x10
-5
m/gn
olarak hesaplanmistir. Modelde bu kisim 4 numarali blge olarak gsterilmistir
(Sekil 4.23.).
Yari geirimli birimden beslenme (Gy): zgl (2000)` e gre bu birim, alisma
alaninda tI, aglomera, bazalt, andezit, radyolarit, rt gibi kisimlari kapsamaktadir.
alisma alaninda yaklasik 388 km
2
`lik alanda yayilim gsteren birimin szlmesini
zgl (2000), 5 olarak hesaplamistir.
Bu birimden Mayis 2004 yili iin beslenim; 0,0231/30x0,05 3,85x10
-5
m/gn
olarak hesaplanmistir. Modelde bu kisim 5 numarali blge olarak gsterilmistir
(Sekil 4.23.).
Akistan szlme ile beslenim: zgl (2000)` e gre Suhut Ovasi`ndaki toplam 32
km
2
`lik sist ve oIiyolitik melanjdan olusan geirimsiz birimden olusan yamalar
zerine dsen yagisin bir kismi akisa geerek ovaya ulasmakta, bir kismi ise
szlerek yeraltisuyunu beslemektedir. zgl (2000), alisma alanindaki akisin
10`luk kisminin yeraltina szldgn alismasinda belirtmistir.
Buna gre Mayis 2004 yili iin yagistan beslenim; 0,0231/30x0.10 7,7x10
-5
m/gn
olarak hesaplanmistir. Modelde bu kisim, 6 numarali blge olarak gsterilmistir
(Sekil 4.23.).
63
Sekil 4.23. Modelde yagistan beslenim miktarini gsteren harita
4.7.7.2. Buharlayma
alisma alaninda, havzaya yakin olan AIyonkarahisar DMI taraIindan Class a-pan
buharlasma degeri Mayis 2004`de 165,90 mm olarak llmstr (EK3).
MODFLOW programinda yagis ve baharlasma degerleri, 1.tabakaya
tanimlanmaktadir. Class a-pan buharlasma metodu ile okunan degerin 70`i, gerek
buharlasma miktarini vermektedir. Buna gre; 165,90x0,70/30/1000 3,871x10
-3
m/gn olarak hesaplanan buharlasma miktari, modelde 1.tabakada tanimlanmistir.
Modelde 1.tabaka da tanimlanan buharlasma miktarini gsteren harita, Sekil 4.24.`de
grlmektedir.
K
64
Sekil 4.24. Modelde 1.tabakada uygulanan buharlasmayi gsteren harita
4.7.7.3. Pompaj ve gzlem kuyular
alisma alaninda 2004 yili iin sulama birlikleri taraIindan isletmede olan, sahislar
taraIindan ailmis olan toplam 655 adet kuyunun verisi DSI 18.Blge
Mdrlgnden alinarak modele aktarilmistir. MODFLOW da kuyudan su ekimi
negatiI, kuyuya su basma (enjeksiyon) olayi pozitiI degerler ile tanimlanir.
MODFLOW programi ile model tabakasinda birden Iazla tabakayi kesen kuyularin
benzetimi yapilabilmektedir. Birden Iazla tabakayi kesen kuyular iin pompaj ve
enjeksiyon orani toplami, her bir tabakadan yapilan pompaj sonularinin toplamina
esittir (Mcdonald and Harbaugh, 1988).
K
65
Yeraltisuyu akim modelini, Mayis 2004 yili iin olusturdugumuzdan, rasat kuyulari
iin modele girdigimiz veriler bu yili temsil etmektedir. alisma alaninda bulunan
rasat kuyularinin 2004 yili verileri DSI 18.Blge Mdrlgnden temin edilmistir.
Rasat kuyularina ait veriler, izelge 4.4.`de verilmistir.
izelge 4.4. Rasat kuyularina ait veriler
Kuyu No
Koordinat
UTM-X
Koordinat
UTM-Y
Statik Su
Seviyesi (m)
28461 286749.99 4262449.47 1121,50
37625 290325.00 4273250.00 1120,00
41151 282825.00 4270825.00 1172,90
43832 294500.00 4272950.00 1115,30
48991 293050.00 4258900.00 1102,00
54115 282950.19 4267449.47 1156,90
Modelde, yeraltisuyu seviyeleri kullanilarak hesaplanan hidrolik seviyeler, rasat
kuyularinda gzlenen degerlere en yakin hale gelene kadar model kalibrasyonu
yapilmistir. Her tabaka iin rasat kuyularinin konumlari Sekil 4.25-4.27.`de
grlmektedir.
66
Sekil 4.25. Modelde 1.tabaka iin rasat kuyularinin konumlarini gsteren harita
Sekil 4.26. Modelde 2.tabaka iin rasat kuyularinin konumlarini gsteren harita
K
R.Kuyu: 43832
R.Kuyu: 28461
R.Kuyu: 48991
K
R.Kuyu: 37625
67
Sekil 4.27. Modelde 3.tabaka iin rasat kuyularinin konumlarini gsteren harita
4.7.8. Yeraltsuyu akm modelinin kalibrasyonu
alisma alaninda kuvaterner sisteme ait 1.tabaka olan alvyon bol su tasimaktadir.
Bunun yaninda kiretasi ve tI tabakalari da (2. ve 3. tabakalar) su tasimaktadirlar.
Modelde yeraltisuyu akim modelinin kalibrasyonunda 6 adet rasat kuyusunun
verilerinden yararlanilmistir.
Kalibrasyon alismalarinda modelin uyumlulugunu kontrol etmek iin arazide
llen yeraltisuyu statik seviyelerinden yararlanilmaktadir. Bunun iin de modelin
kalibrasyonunda kullanilan rasat kuyularinin alisma alanindaki yeraltisuyu
seviyelerini yansitmasi, kalibrasyon ve modelin basarisinda ok nemli rol
oynamaktadir. alisma alaninda, kalibrasyon isleminde kuyularinin bulundugu
hcrelerde gzlenen yeraltisuyu seviyeleri, modelde hesaplanan seviyeler ile
karsilastirilmistir.
K
R.Kuyu:
41151
R.Kuyu: 54115
R.Kuyu: 41151
R.Kuyu: 54115
K
68
Kalibrasyon sonucu rasat kuyularina ait gzlenen ve model taraIindan hesaplanan
yeraltisuyu seviyelerinin karsilastirilmis halini Sekil 4.28.`de grebilmekteyiz.
Sekil 4.28. Kalibrasyon sonucu gzlenen ve hesaplanan yeraltisuyu seviyeleri
Model taraIindan hesaplanan yeraltisuyu seviyeleri ile rasat kuyularindaki
yeraltisuyu seviyeleri arasindaki Iark 9,82 m ile -4,15 m arasinda degismektedir.
Farklarin ortalamasi 1,21 m, standart sapmasi ise 4,33 m`dir. 28461 numarali rasat
kuyusundaki elde edilen 9,82 m`lik Iark ile arazide llen yeraltisuyu seviyesinin
model sonucunda hesaplanan yeraltisuyu seviyesinden Iazla oldugunu
gstermektedir. Kalibrasyonun bundan daha iyi bir sonuca ulastirmak iin ok daha
Iazla sayida rasat kuyusuna ihtiya vardir. Rasat kuyularinin azligi nedeniyle
kalibrasyon bu asamada sonlandirilmistir. alisma alanindaki rasat kuyularindan
2004 yilina ait yeraltisu seviyelerine gre 1. tabakada alvyondan olusan serbest
akiIer, 2.tabakada kiretasi ve 3. tabakada yer alan tI iin kalibre edilmis yeraltisuyu
seviye haritalari Sekil 4.29.-4.31.`de grlmektedir. Yeraltisuyu seviye haritalarinda,
yeraltisuyu akim ynnn kuzeybati- gneydogu dogrultusunda oldugu
grlmektedir.
R.Kuyu: 37625
R.Kuyu: 28461
R.Kuyu: 54115
R.Kuyu: 41151
R.Kuyu:48991
R.Kuyu: 43832
69
Sekil 4.29. Modelde 1.tabakanin yeraltisuyu akim ynn gsteren harita
Sekil 4.30. Modelde 2.tabakanin yeraltisuyu akim ynn gsteren harita
K
K
70
Sekil 4.31. Modelde 3.tabakanin yeraltisuyu akim ynn gsteren harita
Sekil 4.29. ve Sekil 4.30.`da grldg gibi alisma alaninin bazi blgelerinde
tabaka kalinliklarinin ince olmasindan zeminin bnyesindeki suyun tamaminin
buharlasmasi sonucu kuru blgeler olusmustur. Sekil 4.31.`de, Agzikara ve
Kayabelen Gletleri`nin akiIeri besledigi, akiIerin ise Suhut ayi`ni ve Selevir
Baraji`ni besledigi grlmektedir. alisma alaninin gneydogusunda genel hidrolik
yk sinirinin bulundugu blmde Sekil 4.31.`de grldg gibi yeraltisuyu akiminin
bir blmnn havza disina ikarak o blgelerdeki yeraltisuyunu besledigi
anlasilmistir.
Modelde kalibrasyon sonucunda her tabaka iin belirlenmis olan hidrolik iletkenlik
(K) degerleri Sekil 4.32.-4.34.`de grlmektedir.
K
71
Sekil 4.32. Modeldeki 1.tabakanin hidrolik iletkenlik katsayi araligi
Bilindigi zere jeolojik yapilar heterojenlik gsterir, her yerde ayni dagilima sahip
degillerdir. alisma alani da jeolojik olarak karmasik bir yapiya sahiptir. Sekil
4.32.`de grldg gibi Suhut ayi`nin bulundugu blmde hidrolik iletkenlik
degerleri, diger blgelere oranla daha yksektir. Bu durum, bu blgenin daha
geirimli oldugunu gstermektedir.
Modelde kalibrasyon sonucunda elde edilen hidrolik iletkenlik katsayilari (K)
izelge 4.5.`de verilmistir.
K
72
izelge 4.5. Kalibrasyon sonucunda elde edilen hidrolik iletkenlik katsayilari (K)
Tabaka No: Blge No:
Hidrolik letkenlik Katsays (m/gn)
Kx Ky Kz
1.Tabaka
1 10 10 0,1
11 5 5 1
12 5 5 1
13 10 10 1
14 25 25 5
15 4 4 1
2.Tabaka
2 20 20 20
21 15 15 1,75
22 12 12 0,6
3.Tabaka
3 1 1 1
30 1,5 1,5 1,5
31 0,1 0,1 0,1
32 2 2 1
39 9 9 9
Sekil 4.33. Modeldeki 2.tabakanin hidrolik iletkenlik katsayi araligi
K
73
Sekil 4.34. Modeldeki 3.tabakanin hidrolik iletkenlik katsayi araligi
4.7.9. Yeraltsuyu akm modellemesi ile hazrlanan su btesi ve sonular
alisma alaninda akiIer zelligi tasiyan en nemli birimler, kuvaterner yasli alvyon
ile neojen yasli kiretaslaridir. Buna ilave olarak paleozoyik, mesozoyik otokton ve
allokton kiretaslari, silttasi, kiltasi, kumtasi birimler ile aglomera, tI, volkanit yesi
bazalt, andezit gibi birimler de yzey drenaj alani iinde bulunmaktadir (zgl,
2000).
Suhut Havzasi`nin 2004 yili mayis ayi iin su btesi, yeraltisuyu akim modelinden
Iaydalanilarak hesaplanmistir. AkiIerin beslenim ve bosalim miktarlari, hem debi
(m
3
/gn) hem de su yksekligi olarak (m/ay) verilmistir. Model sonucunda alisma
alaninin genel su btesi Sekil 4.35.`de grlmektedir.
K
74
Sekil 4.35. Modelde hesaplanan akiIerin genel su btesi
Model sonucunda, akiIerin genel su btesine gre; akiIere giren su akisinin
195.724,44 m
3
/gn` sabit seviyeli hidrolik ykten, 72.583,71 m
3
/gn` Suhut
ayi`ndan, 68.444, 68 m
3
/gn` ise yagistan kaynaklanmaktadir. Buna gre akiIerin
toplam beslenimi, 336.752,83 m
3
/gn olarak hesaplanmistir. AkiIerden ikan su
akisinin 77.627,30 m
3
/gn` sahis ve isletme kuyularindan yapilan su ekimlerinden,
26.530,79 m
3
/gn` sabit seviyeli hidrolik yke bosalim, 130.769,13 m
3
/gn` genel
hidrolik yk sinirindan bosalim, 101.167,71 m
3
/gn` Suhut ayi`na bosalim
seklinde hesaplanmistir. AkiIerin toplam bosalim miktari, 336.094,93 m
3
/gn olarak
hesaplanmistir (Sekil 4.35.). alisma alaninda akiIerin yagistan szlme sonucu
beslenim miktari mayis ayi iin; 68.444,68 m
3
/gn x30gn 2.053.340,40 m
3
olmaktadir. 2004 yili mayis ayi iin alisma alaninda llen yagis miktari 23,1 mm,
2004 yilindaki toplam yagis miktari ise 250,5 mm olarak llmstr (EK-2). 2004
75
yili iin akiIerin yagistan szlme sonucu beslenim miktari;
(250,5mm/23,1mm)x2.053.340,40 m
3
22.266.743,29 m
3
/yil olarak hesaplanmistir.
alisma alaninda daha nceden yapilan alismalar sonucunda akiIerin yagistan
szlme sonucu beslenim miktarini Glenbay vd. (1971) 19x10
6
m
3
/yil, zgl
(2000) 23,8x10
6
m
3
/yil olarak hesaplamistir.
Modelleme sonucunda, akiIerin genel su btesine bakildiginda, akiIeri besleyen en
nemli etkenin havzada bulunan sabit seviyeli hidrolik yk olan Agzikara Gleti ile
Kayabelen Gleti`nden kaynaklanmakta oldugu grlmstr. Ayrica, Suhut
ayi`ndan ve yagislardan szlme sonucu da akiIerin beslendigi anlasilmistir.
AkiIerin bosaliminda en etkili Iaktr, havzanin gneydogusunda Selevir Baraji`nin
gneyinde modelde genel yk sinirlari olarak belirlenen blmden havza sinirlari
disina sizmalar sonucu ikan yeraltisuyu akimidir. Bu kisimdan sizarak akiIerden
ikan yeraltisuyunun, havza sinirlari disindaki Karamik Batakligini besledigi
dsnlmektedir. Ayrica akiIerin Suhut ayi`ni besledigi, kuyulardan pompajla
ekimlerinin de akiIerin bosaliminda etkili oldugu model sonucunda grlmektedir
(Sekil 4.35.).
Sekil 4.35.`de MODFLOW programi ile modelleme sonucunda 0,196`lik sayisal
hata oldugu da grlmektedir. Bu durum, modelde kullanilan program taraIindan
hesaplanan akiIerin beslenim ve bosalimi arasindaki Iarkin hatasidir.
izelge 4.6. AkiIerin genel su btesi
Model Parametreleri
AkiIerin Beslenimi AkiIerin Bosalimi
m
3
/gn mm/ay m
3
/gn mm/ay
Sabit Seviyeli
Hidrolik Yk (CH)
195.724,44 7,96 26.530,79 1,08
Nehir (River) 72.583,71 2,95 101.167,71 4,11
Yagis (Recharge) 68.444, 68 2,78 - -
Genel Hidrolik Yk
Siniri (GHB)
- - 130.769,13 5,31
Kuyu (Well) - - 77.627,30 3,15
TOPLAM: 336.752,83 13,69 336.094,93 13,65
76
Model parametrelerinin akiIere olan beslenim ve bosalim etkisinin su yksekligi
cinsinden belirlenebilmesi iin hidrolik akim degerleri, modeldeki aktiI hcre alanina
blnmstr. Modelde tabakada aktiI hcre sayisi Iarkli oldugundan, 3. tabaka
diger tabakalari da kapsadigi iin bu tabakanin aktiI hcre alanina blnmesiyle su
ykseklikleri (mm/ay) hesaplanmistir (izelge 4.6.). Model sonucunda her tabakanin
su btesi Sekil 4.36.-4.38. de verilmistir.
672 km
2
`lik Suhut Havzasi`nin yagistan beslenimi de 0,1 mm/gn olarak
hesaplanmistir.
Sekil 4.36. Alvyon tabakasi iin su btesi
Model sonucunda alvyon akiIerinin beslenimi; alt tabakadan 93.289,75 m
3
/gn,
Suhut ayi`ndan 44.555,04 m
3
/gn, yagistan 15.084,78 m
3
/gn olmak zere
toplamda 152.929,57 m
3
/gn olmaktadir. Alvyon akiIerinin bosalimi ise; alt
tabakaya (kiretasi) sizma ile 43.528,78 m
3
/gn, kuyulardan ekim ile 52.877,38
m
3
/gn, Suhut ayi`na 56.240,92 m
3
/gn olmak zere toplamda 152.647,08 m
3
/gn
olmaktadir (Sekil 4.36.).
77
Modelde alvyon tabakasi, 2.657 adet aktiI hcreye sahiptir. Her bir hcre
250mx250m oldugu iin bu tabakadaki aktiI hcre alani 166.062.500 m
2
`dir. Sekil
4.36.`da model taraIindan hesaplanan degerler su yksekligi cinsinden evrilerek
izelge 4.7. de verilmistir.
izelge 4.7. Alvyon tabakasinin genel su btesi
Model Parametreleri
AkiIerin Beslenimi AkiIerin Bosalimi
m
3
/gn mm/ay m
3
/gn mm/ay
Alt tabaka (Bottom) 93.289,75 16,85 43.528,78 7,86
Nehir (River) 44.555,04 8,05 56.240,92 10,16
Yagis (Recharge) 15.084,78 2,73 - -
Kuyu (Well) - - 52.877,38 9,55
TOPLAM: 152.929,57 27,63 152.647,08 27,57
Sekil 4.37. Kiretasi tabakasi iin su btesi
Model sonucunda kiretasi akiIerinin beslenimi; alt tabakadan (tI) 109.182,85
m
3
/gn, st tabakadan (alvyon) sizma ile 43.528,78 m
3
/gn, yagistan 3012,62
78
m
3
/gn olmak zere toplamda 155.724,25 m
3
/gn olmaktadir. Bu tabakadan bosalim
ise; st tabakaya 93.289,75 m
3
/gn, alt tabakaya sizma ile 52.714,92 m
3
/gn,
9.717,64 m
3
/gn kuyulardan pompaj ekimleri ile olmak zere toplamda 155.722,31
m
3
/gn olarak hesaplanmistir (Sekil 4.37.).
Modelde kiretasi tabakasi, 2.459 adet aktiI hcreye sahiptir. Her bir hcre
250mx250m oldugu iin bu tabakadaki aktiI hcre alani 153.687.500 m
2
`dir. Sekil
4.36.`da model taraIindan hesaplanan degerler su yksekligi cinsinden evrilerek
izelge 4.8.`de verilmistir.
izelge 4.8. Kiretasi tabakasinin genel su btesi
Model Parametreleri
AkiIerin Beslenimi AkiIerin Bosalimi
m
3
/gn mm/ay m
3
/gn mm/ay
Alt tabaka (Bottom) 109.182,85 21,31 52.714,92 10,29
st tabaka (Top) 43.528,78 8,50 93.289,75 18,21
Yagis (Recharge) 3012,62 5,88 - -
Kuyu(Well) - - 9.717,64 1,89
TOPLAM: 155.724,25 30,40 155.722,31 30,39
Sekil 4.38. TI tabakasi iin su btesi
79
TI tabakasinin beslenimi; st tabadan sizma ile 52.714,92 m
3
/gn, sabit seviyeli
hidrolik ykten 195.724,44 m
3
/gn, Suhut ayi`ndan 28.028,67 m
3
/gn, yagistan
50.347,27 m
3
/gn olmak zere toplamda 326.815,30 m
3
/gn olmaktadir. Bosalim ise;
st tabakaya 109.182,85 m
3
/gn, kuyulardan yapilan pompaj ekimleri ile 15.032,28
m
3
/gn, sabit seviyeli hidrolik yke 26.530,79 m
3
/gn, genel hidrolik yk sinirina
130.769,13 m
3
/gn, Suhut ayi`na 44.926,79 m
3
/gn olmaktadir. Toplam bosalim,
326.441,84 m
3
/gn olarak hesaplanmistir (Sekil 4.38.).
Modelde tI tabakasi, 11.804 adet aktiI hcreye sahiptir. Her bir hcre 250mx250m
oldugu iin bu tabakadaki aktiI hcre alani 737.750.000 m
2
`dir. Sekil 4.37.`de model
taraIindan hesaplanan degerler su yksekligi cinsinden evrilerek izelge 4.9.`da
verilmistir.
izelge 4.9. TI tabakasinin genel su btesi
Model Parametreleri
AkiIerin Beslenimi AkiIerin Bosalimi
m
3
/gn mm/ay m
3
/gn mm/ay
st tabaka (Top) 52.714,92 2,14 109.182,85 4,44
Sabit Seviyeli
Hidrolik Yk (CH)
195.724,44 7,96 26.530,79 1,08
Nehir (River) 28.028,67 1,14 44.926,79 1,83
Yagis (Recharge) 50.347,27 2,05 - -
Genel Hidrolik Yk
Siniri (GHB)
- - 130.769,13 5,32
Kuyu (Well) - - 15.032,28 6,11
TOPLAM: 326.815,30 13,29 326.441,84 13,28
4.8. Gelecekte Karylaylabilecek Senaryolarn Simulasyonlar
Tezin bu blmnde, iki Iarkli senaryo sonucunda yeraltisuyu kullanimindaki artis,
azalis ile iklimsel degisiklikler sonucunda alisma alaninda incelenen akiIer
sisteminde degisikliklerin incelenmesine alisilmistir.
Bu senaryolardan ilki; pompaj miktarinda 50 azalis ve 50 artis sonucunda akiIer
sisteminde meydana gelecek degisikliklerin incelenmesi, ikincisi ise; Uluslararasi
80
Iklim Degisikligi Paneli (IPCC) 2007 raporu sonucuna gre, gelecekte iklimsel
degisikliklere bagli olarak alisma alanindaki yeraltisuyu degisimlerinin
belirlenmesidir.
4.8.1. alyma alanndaki pompaj miktarndaki degiyimler
alisma alanindaki kuyularda, pompaj miktarinda 50 azalis ve 50 artis
sonucunda akiIer sisteminin verecegi tepkiler incelenmistir. 2004 yili mayis ayina
gre yapilan modellemede kuyularin pompaj miktari 50 azaltilmasi sonucundaki
degisimi Sekil 4.39`da verilmistir.
Sekil 4.39. Pompajin 50 azaltilmasi sonucu modelin genel su btesi
Pompajin 50 azaltilmasi sonucunda akiIerin genel su btesine bakildiginda,
akiIere giren su akisinin 191.913,19 m
3
/gn` sabit seviyeli hidrolik ykten,
61.293,99 m
3
/gn` Suhut ayi`ndan, 68.444,68 m
3
/gn` ise yagistan
kaynaklanmaktadir. Buna gre akiIerin toplam beslenimi, 321.651,86 m
3
/gn olarak
hesaplanmistir. AkiIerden ikan su miktarinin 38.813,65 m
3
/gn` sahis ve isletme
81
kuyularindan yapilan su ekimleri, 28.846,31 m
3
/gn` sabit seviyeli hidrolik yke
bosalim, 131.046,17 m
3
/gn` genel hidrolik yk sinirindan bosalim, 121.448,22
m
3
/gn` Suhut ayi`na bosalim, 821,12 m
3
/gn ise buharlasma sonucu meydana
gelen kayiplar olusturmaktadir. AkiIerin toplam bosalim miktari, 320.975,49 m
3
/gn
olarak hesaplanmistir (Sekil 4.39.).
-5.6
-5.2
-4.8
-4.4
-4
-3.6
-3.2
-2.8
-2.4
-2
-1.6
-1.2
-0.8
-0.4
0
Sekil 4.40. Modelde 1.tabakadaki kuyulardan 50 pompajin azaltilmasi sonucu
olusan es yeraltisuyu alalma egrisi
Sekil 4.40.`da grldg gibi alvyon tabakasindaki mevcut kuyulardan pompaj ile
50 oraninda suyun azaltilmasi sonucunda negatiI degerler ortaya ikmistir. Burada
alalma degil, su ykselmesi sz konusudur. NegatiI degerler bize, yeraltisuyunun bu
blmlerde, normal modelimize gre kiyas yaptigini ve bu kiyasin sonucunda
yeraltisuyunda kuyulardan pompaji azalttigimiz iin su Iazlasi oldugunu
gstermektedir. Sekilde, alvyon tabakasinin orta kisimlarinda yeraltisuyu seviyesi
daha az ykselme gsterirken, alvyon tabakasinin st blmlerinde yeraltisuyu
seviyesi daha Iazla ykselis gstermistir. Alvyon sinirlari ierisindeki beyaz renkli
kisimlar, tabaka kalinliklarinin bu blmlerde ince olmasindan dolayi buharlasma
sonucu tamamen kurudugunu gstermektedir.
K
82
-5.4
-5.2
-5
-4.8
-4.6
-4.4
-4.2
-4
-3.8
-3.6
-3.4
-3.2
-3
-2.8
-2.6
-2.4
-2.2
-2
-1.8
-1.6
-1.4
-1.2
-1
-0.8
-0.6
-0.4
-0.2
0
Alalma (m)
Sekil 4.41. Modelde 2.tabakadaki kuyulardan 50 pompajin azaltilmasi sonucu
olusan es yeraltisuyu alalma egrisi
-5
-4.8
-4.6
-4.4
-4.2
-4
-3.8
-3.6
-3.4
-3.2
-3
-2.8
-2.6
-2.4
-2.2
-2
-1.8
-1.6
-1.4
-1.2
-1
-0.8
-0.6
-0.4
-0.2
-8.88E-016
0.2
Sekil 4.42. Modelde 3.tabakadaki kuyulardan 50 pompajin azaltilmasi sonucu
olusan es yeraltisuyu alalma egrisi
K
K
83
Kuyularin pompaj miktari 50 arttirilmasi sonucundaki modelin genel su btesi ise
Sekil 4.43. de verilmistir.
Sekil 4.43. Pompajin 50 arttirilmasi sonucu modelin genel su btesi
Pompajin 50 arttirilmasi sonucunda, akiIerin genel su btesine bakildiginda,
akiIere giren su akiminin 203.608,44 m
3
/gn` sabit seviyeli hidrolik ykten,
102.267,65 m
3
/gn` Suhut ayi`ndan, 68.444,68 m
3
/gn` ise yagistan
kaynaklanmaktadir. Buna gre akiIerin toplam beslenimi, 372.320,77 m
3
/gn olarak
hesaplanmistir. AkiIerden ikan su akisinin 155.254,60 m
3
/gn` sahis ve isletme
kuyularindan yapilan su ekimlerinden, 21.606,43 m
3
/gn` sabit seviyeli hidrolik
yke bosalim, 130.189,47 m
3
/gn` genel hidrolik yk sinirindan bosalim, 64.641,67
m
3
/gn` Suhut ayi`na bosalim sonucu meydana gelen kayiplar olusturmaktadir.
AkiIerin toplam bosalim miktari, 371.692,17 m
3
/gn olarak hesaplanmistir (Sekil
4.43.).
84
0
0.5
1
1.5
2
2.5
3
3.5
4
4.5
5
5.5
6
6.5
7
7.5
8
8.5
9
9.5
10
10.5
11
11.5
12
Alalma (m)
Sekil 4.44. Modelde 1.tabakadaki kuyulardan 50 pompajin artirilmasi sonucu
olusan es yeraltisuyu alalma egrisi
alisma alaninda alvyon tabakasinda yer alan kuyulardan modelde ekilen
yeraltisuyu miktarlarini 50 artirarak yapilan modelleme sonucunda elde edilen es
yeraltisuyu alalma egrisi Sekil 4.44.`de grlmektedir. Sekil 4.44.`e gre, alvyon
tabakasinin orta kisimlarindaki yeraltisuyu alalma miktari ok azdir. Bunun nedeni,
bu blmde bulunan Suhut ayi`ndan yeraltisuyuna sizma ile aktarilan akim
miktarinin Iazla olmasidir. Alvyon tabakasinin alt ve st kisimlarinda yeraltisuyu
alalma miktarlarinin daha Iazla oldugu grlmektedir.
K
85
0
0.5
1
1.5
2
2.5
3
3.5
4
4.5
5
5.5
6
6.5
7
7.5
8
8.5
9
9.5
10
10.5
11
11.5
Alalma (m)
Sekil 4.45. Modelde 2.tabakadaki kuyulardan 50 pompajin artirilmasi sonucu
olusan es yeraltisuyu alalma egrisi
-0.5
0
0.5
1
1.5
2
2.5
3
3.5
4
4.5
5
5.5
6
6.5
7
7.5
8
8.5
9
9.5
10
10.5
Alalma (m)
Sekil 4.46. Modelde 3.tabakadaki kuyulardan 50 pompajin artirilmasi sonucu
olusan es yeraltisuyu alalma egrisi
K
K
86
4.8.2. klim degiyikligi senaryolar
Kresel isinma ve iklim degisiklikleri konulu alismalarda, sera gazi saliniminin
atmosIerde artmasi, Iosil yakit kullaniminin nIus ve sanayilesme sonucunda
ogalmasi nedenlerine bagli olarak, kresel yzey isisinin arttigi belirtilmistir.
Uluslararasi Iklim Degisikligi Paneli (IPCC) drdnc degerlendirme raporunda,
iklim degisikligiyle ilgili drt ana senaryoda (A1, A2, B1, B2) 23 Iarkli kresel
model iin benzetim yapilmistir. En iyimser ve en ktmser benzetimlere gre 2090
2099 yillarindaki ortalama yzey sicakligi, 19801999 yillarina gre ortalama 1,1
6,4 C artacagi ve yagislarin ise yksek enlemlerde azalacagi ngrlmstr (IPCC,
2007).
Bu senaryolar, SRES`in (Special Report on Emissions Scenarios) olusturdugu iklim
senaryolaridir. SRES, 2100 yilina kadar tahmini sicaklik degisimlerini hesaplamistir
(izelge 4.10.).
A1 senaryosu (Dnya Pazar Senaryosu), gelecekte dnyada ok hizli bir ekonomik
byme, kresel nIusun en yksek seviyeye ulastigini ve sonrasinda azaldigini, yeni
teknolojilerin hizli bir giris yaptigini varsaymistir. A1 senaryosu, enerji sitemindeki
teknolojik degisimin alternatiI kisimlari iin 3 alt senaryoya ayrilmistir. Bunlar; Iosil
agirlikli enerji kaynaklari (A1FI), Iosil olmayan enerji kaynaklari (A1T) ve tm
enerji kaynaklarin dengede oldugu (A1B) senaryolardir. A2 (Ulusal Yatirim
Senaryosu) senaryosuna gre; nIusun srekli artacagi, benzer blgelerde
verimliligin azalacagi, ekonomik ve teknolojik gelismelerin diger senaryolara gre
daha yavas gelisecegi vurgulanmistir. B1 senaryosu, kresel nIus artisinin A1
senaryosu gibi yzyilin ortasinda en yksek dzeye ulasmasini ve sonrasinda
azalmasini ngrmektedir. B2 senaryosu ile A2 senaryosundan daha az oranda artan
nIus, orta seviyede ekonomik gelisme olacagini, A1 ve B1 senaryolarina oranla
daha az teknolojik gelisme olacagi belirtilmistir.
87
izelge 4.10. Sicaklik degisime gre iklim degisikligi senaryosu, SPM-3
(IPCC, 2007)
Olay
Sicaklik Degisimi (20902099 yillari iin 19801999
yillarindan kiyasla) (C)
En iyi tahmin (C) Degisim araligi (C)
B1 Senaryosu
A1T Senaryosu
B2
A1B
A2
A1FI
1,8
2,4
2,4
2,8
3,4
4,0
1,1 2,9
1,4 3,8
1,4 3,8
1,7 4,4
2,0 5,4
2,4 6,4
Iklim degisikligi senaryosu iin alismada, izelge 4.10. da verilen B1, B2, A1FI,
A2 senaryolari iin simlasyonlar yapilmistir. 20902099 yillarina ait iklim
degisiklikleri senaryo sonulari 50 yillik araliklarla modeldeki buharlasma degerinde
artma, beslenme degerinde azalma seklinde modele aktarilarak sonular
karsilastirilmistir. 2004 yili iin Suhut DMI taraIindan alisma alaninda llen
ortalama sicaklik 14,5
o
C olarak llmstr. Bu sicaklik degeri zerine hesaplanan
sicaklik degerleri 50 yillik dnemler halinde kademeli olarak aktarilmistir. Model yili
olan 2004 yilindan 50 yillik dnemler halinde 2100 yilina kadar hesaplanan
sicakliklar izelge 4.11.`de grlmektedir.
izelge 4.11. Farkli iklim senaryolari iin yillara gre tahmin edilen sicaklik
degisimleri (
o
C)
Yllar Senaryolar
2004
2050
2100
A1FI
14,5
16,3
18,3
B1
14,5
15,3
16,2
B2
14,5
15,6
16,8
A2
14,5
16,0
17,7
Bir blgedeki bitkilerin su ihtiyacinin belirlenmesi iin Blaney-Criddle (1950),
bitkinin cinsini hesaba katan potansiyel evapotranspirasyon Iormlleri gelistirmistir.
) 18 ( 45 - = | / | (4.4.)
88
t
/ | / - = ) 24 , 0 031 , 0 ( (4.5.)
Denklem 4.4. ve 4.5. deki, U; aylik evapotranspirasyon (mm), k; bitkilerin su
ihtiyacini belirlemede terleme kayiplarini hesaplamak iin kullanilan deger (aylik),
k
c
; bitkinin cinsine gre byme oranina ekimden sonra geen gn sayisina, ya da
yilin aylarina bagli katsayi, t; aylik ortalama sicaklik derecesi (
o
C), p; ise gz nne
alinan aydaki gndz saatlerinin btn yildaki gndz saatlerine oranidir.
alismada, Blaney-Criddle Iorml ile bitki su ihtiyacini belirleyebilmek iin
senaryolar sonucunda hesaplanan sicaklik artislarinin bitki su ihtiyacini ne kadar
artiracagi tespit edilmistir. 2100 yili iin alisma alaninda ayni cins bitkilerin
tariminin yapilacagi denklem 4.5.`deki k
c
degeri birim deger alinmistir. Drt senaryo
(A1F1, B1, B2, A2) iin hesaplanan sicaklik degerleri Blaney-Criddle Iormlnde
yerine konulursa ve elde edilen potansiyel evapotranspirasyon sonulari alisma
alanindaki akiIer iin 2004 yilina ait mevcut potansiyel evapotranspirasyon
sonularina blnrse izelge 4.12.`deki potansiyel evapotranspirasyon artis
yzdeleri elde edilir.
izelge 4.12. Blaney-Criddlea gre hesaplanan potansiyel evapotranspirasyon artis
yzdesi (pompajdaki artis yzdesi)
Yllar Senaryolar
2004
2050
2100
A1FI
1
1,15
1,33
B1
1
1,12
1,27
B2
1
1,09
1,20
A2
1
1,08
1,16
2100 yilina kadar sicaklik artisi ile potansiyel evapotranspirasyon miktarindaki artis
da beklenmektedir. Potansiyel evapotranspirasyon miktarindaki artisa gre, ayni
oranda tarim iin ihtiya duyulacak yeraltisuyu miktari da artmalidir. izelge
4.12.'de 50 yillik dnemler iin hesaplanan pompaj miktarindaki artis yzdeleri
verilmistir.
Avrupanin bes alt blgesi (K, B, D, GB, GD) iin aylik dnemlerde yagis
degisimleri Sekil 4.47.`de verilmistir. Sekil 4.47.`de grlen kirmizi renk A1FI,
89
siyah renk A2, mavi renk B2, yesil renk B1 senaryolarini iIade etmektedir. Sekilde
grlen ubuk uzunluklarin orta noktasi ortalama yagis degisimini, alt taraIi
minimum yagis degisimini, st taraIi da maksimum yagis degisimini gstermektedir.
Sekil 4.47. A1FI, A2, B1, B2 senaryolari iin Avrupanin Iarkli blgelerindeki yagis
degisimleri (Ruosteenoja et al., 2007)
Sekil 4.47.`de ki senaryolar iin yagis degisim yzdeleri okunarak 2004 yili mayis
ayi iin ortalama yagis miktari ile degisim yzdeleri arpilmistir. Bunun sonucunda
drt senaryo ile 2100 yilina kadar yagis degisimleri hesaplanmistir. Hesaplanmis
yagis degisim yzdeleri 50 yillik dnemlerde izelge 4.13.`de grlmektedir.
90
izelge 4.13. Drt Iarkli senaryo iin hesaplanan yagis degisim yzdeleri
Yllar Senaryolar
2004
2050
2100
A1FI
0
-5,88
-12,27
B1
0
-2,99
-6,25
B2
0
-1,73
-3,61
A2
0
-5,26
-10,98
izelge 4.13.`de yagis degisimlerinin 50 ve 100 yillik zaman dilimlerinde azaldigi
grlmektedir. MODFLOW programi ile drt senaryo iin 20502100 yillarindaki
pompaj miktarindaki artis ve yagis degisimindeki azalis miktarlari modele
yansitilarak alisma alanindaki yeraltisuyu seviye alalma degisimleri izlenmistir.
Modelde her tabakadaki drt Iarkli senaryo iin yeraltisuyu alalma degisimleri
Sekil 4.48-4.71.`de grlmektedir.
4
6
8
10
12
14
16
18
20
22
24
26
28
30
32
34
36
38
40
42
44
46
48
50
52
54
56
Alalma (m)
Sekil 4.48. 2050 yili iin A1FI senaryosunun alvyon tabakasi iin es yeraltisuyu
alalma egrisi
K
91
Sekil 4.48.`de grlen 2050 yili iin A1FI senaryosu iin alvyon tabakasindaki
yeraltisuyu alalmasi 456 m araliginda degismektedir. Model kararli akim hali iin
alistigi iin 2050 yilina kadar devamli olarak kuyulardan su ekilmistir. Modelde
15 oraninda pompaj artisi ve sicaklik artisina bagli olarak 5,88 oraninda yagista
meydana gelen azalma sonucunda akiIer alaninda 2004 yilina gre 26,5 oraninda
alan kurumustur.
5
10
15
20
25
30
35
40
45
50
55
60
65
70
75
80
85
90
Alalma (m)
Sekil 4.49. 2050 yili iin A1FI senaryosunun kiretasi tabakasi iin es yeraltisuyu
alalma egrisi
Sekil 4.49.`da grlen 2050 yilindaki A1FI senaryosu iin kiretasi tabakasindaki
yeraltisuyu alalmasi 590 m araliginda degismektedir. Modelde 15 oraninda
pompaj artisi ve sicaklik artisina bagli olarak 5,88 oraninda yagista meydana gelen
azalma sonucunda akiIer alaninda 2004 yilina gre 32,1 oraninda alan kurumustur.
K
92
-20
0
20
40
60
80
100
120
140
160
180
200
220
240
260
280
300
320
340
360
380
400
420
440
Sekil 4.50. 2050 yili iin A1FI senaryosunun tI tabakasi iin es yeraltisuyu alalma
egrisi
Sekil 4.50.`de grlen 2050 yilindaki A1FI senaryosu iin tI tabakasindaki
yeraltisuyu alalmasi -20440 m araliginda degismektedir. Modelde 15 oraninda
pompaj artisi ve sicaklik artisina bagli olarak 5,88 oraninda yagista meydana gelen
azalma sonucunda akiIer alaninda 2004 yilina gre 62,4 oraninda alan kurumustur.
K
93
6
8
10
12
14
16
18
20
22
24
26
28
30
32
34
36
38
40
42
44
46
48
50
52
54
56
58
Sekil 4.51. 2100 yili iin A1FI senaryosunun alvyon tabakasi iin es yeraltisuyu
alalma egrisi
Sekil 4.51.`de grlen 2100 yilindaki A1FI senaryosu iin alvyon tabakasindaki
yeraltisuyu alalmasi 658 m araliginda degismektedir. Model kararli akim hali iin
alistigi iin 2100 yilina kadar devamli olarak kuyulardan su ekilmistir. Modelde
33 oraninda pompaj artisi ve sicaklik artisina bagli olarak 12,27 oraninda yagista
meydana gelen azalma sonucunda akiIer alaninda 2004 yilina gre 33 oraninda
alan kurumustur.
K
94
5
10
15
20
25
30
35
40
45
50
55
60
65
70
75
80
85
90
Sekil 4.52. 2100 yili iin A1FI senaryosunun kiretasi tabakasi iin es yeraltisuyu
alalma egrisi
Sekil 4.52.`de grlen 2100 yilindaki A1FI senaryosu iin kiretasi tabakasindaki
yeraltisuyu alalmasi 590 m araliginda degismektedir. Modelde 33 oraninda
pompaj artisi ve sicaklik artisina bagli olarak 12,27 oraninda yagista meydana
gelen azalma sonucunda akiIer alaninda 2004 yilina gre 27,9 oraninda alan
kurumustur.
K
95
-20
0
20
40
60
80
100
120
140
160
180
200
220
240
260
280
300
320
340
360
380
400
420
440
Sekil 4.53. 2100 yili iin A1FI senaryosunun tI tabakasi iin es yeraltisuyu alalma
egrisi
Sekil 4.53.`de grlen 2100 yilindaki A1FI senaryosu iin kiretasi tabakasindaki
yeraltisuyu alalmasi -20440 m araliginda degismektedir. Modelde 33 oraninda
pompaj artisi ve sicaklik artisina bagli olarak 12,27 oraninda yagista meydana
gelen azalma sonucunda akiIer alaninda 2004 yilina gre 67,7 oraninda alan
kurumustur.
K
96
6
8
10
12
14
16
18
20
22
24
26
28
30
32
34
36
38
40
42
44
46
48
50
52
54
56
Sekil 4.54. 2050 yili iin B1 senaryosunun alvyon tabakasi iin es yeraltisuyu
alalma egrisi
Sekil 4.54.`de grlen 2050 yilindaki B1 senaryosu iin alvyon tabakasindaki
yeraltisuyu alalmasi 656 m araliginda degismektedir. Model kararli akim hali iin
alistigi iin 2050 yilina kadar devamli olarak kuyulardan su ekilmistir. Modelde
12 oraninda pompaj artisi ve sicaklik artisina bagli olarak 2,99 oraninda yagista
meydana gelen azalma sonucunda akiIer alaninda 2004 yilina gre 25,8 oraninda
alan kurumustur.
K
97
5
10
15
20
25
30
35
40
45
50
55
60
65
70
75
80
85
90
Sekil 4.55. 2050 yili iin B1 senaryosunun kiretasi tabakasi iin es yeraltisuyu
alalma egrisi
Sekil 4.55.`de grlen 2050 yilindaki B1 senaryosu iin kiretasi tabakasindaki
yeraltisuyu alalmasi 590 m araliginda degismektedir. Modelde 12 oraninda
pompaj artisi ve sicaklik artisina bagli olarak 2,99 oraninda yagista meydana gelen
azalma sonucunda akiIer alaninda 2004 yilina gre 19,8 oraninda alan kurumustur.
K
98
-20
0
20
40
60
80
100
120
140
160
180
200
220
240
260
280
300
320
340
360
380
400
420
440
Sekil 4.56. 2050 yili iin B1 senaryosunun tI tabakasi iin es yeraltisuyu alalma
egrisi
Sekil 4.56.`da grlen 2050 yilindaki B1 senaryosu iin kiretasi tabakasindaki
yeraltisuyu alalmasi -20440 m araliginda degismektedir. Modelde 12 oraninda
pompaj artisi ve sicaklik artisina bagli olarak 2,99 oraninda yagista meydana gelen
azalma sonucunda akiIer alaninda 2004 yilina gre 66 oraninda alan kurumustur.
K
99
6
8
10
12
14
16
18
20
22
24
26
28
30
32
34
36
38
40
42
44
46
48
50
52
54
56
58
Sekil 4.57. 2100 yili iin B1 senaryosunun alvyon tabakasi iin es yeraltisuyu
alalma egrisi
Sekil 4.57.`de grlen 2100 yilindaki B1 senaryosu iin alvyon tabakasindaki
yeraltisuyu alalmasi 658 m araliginda degismektedir. Model kararli akim hali iin
alistigi iin 2100 yilina kadar devamli olarak kuyulardan su ekilmistir. Modelde
27 oraninda pompaj artisi ve sicaklik artisina bagli olarak 6,25 oraninda yagista
meydana gelen azalma sonucunda akiIer alaninda 2004 yilina gre 35,4 oraninda
alan kurumustur.
K
100
5
10
15
20
25
30
35
40
45
50
55
60
65
70
75
80
85
90
Sekil 4.58. 2100 yili iin B1 senaryosunun kiretasi tabakasi iin es yeraltisuyu
alalma egrisi
Sekil 4.58.`de grlen 2100 yilindaki B1 senaryosu iin kiretasi tabakasindaki
yeraltisuyu alalmasi 590 m araliginda degismektedir. Model kararli akim hali iin
alistigi iin 2100 yilina kadar devamli olarak kuyulardan su ekilmistir. Modelde
27 oraninda pompaj artisi ve sicaklik artisina bagli olarak 6,25 oraninda yagista
meydana gelen azalma sonucunda akiIer alaninda 2004 yilina gre 32,6 oraninda
alan kurumustur.
K
101
-20
0
20
40
60
80
100
120
140
160
180
200
220
240
260
280
300
320
340
360
380
400
420
440
Sekil 4.59. 2100 yili iin B1 senaryosunun tI tabakasi iin es yeraltisuyu alalma
egrisi
Sekil 4.59.`da grlen 2100 yilindaki B1 senaryosu iin tI tabakasindaki yeraltisuyu
alalmasi -20440 m araliginda degismektedir. Model kararli akim hali iin alistigi
iin 2100 yilina kadar devamli olarak kuyulardan su ekilmistir. Modelde 27
oraninda pompaj artisi ve sicaklik artisina bagli olarak 6,25 oraninda yagista
meydana gelen azalma sonucunda akiIer alaninda 2004 yilina gre 66,4 oraninda
alan kurumustur.
K
102
5
10
15
20
25
30
35
40
45
50
55
60
65
70
Sekil 4.60. 2050 yili iin B2 senaryosunun alvyon tabakasi iin es yeraltisuyu
alalma egrisi
Sekil 4.60.`da grlen 2050 yilindaki B2 senaryosu iin alvyon tabakasindaki
yeraltisuyu alalmasi 570 m araliginda degismektedir. Model kararli akim hali iin
alistigi iin 2050 yilina kadar devamli olarak kuyulardan su ekilmistir. Modelde
9 oraninda pompaj artisi ve sicaklik artisina bagli olarak 1,73 oraninda yagista
meydana gelen azalma sonucunda akiIer alaninda 2004 yilina gre 0,1 oraninda
alan kurumustur.
K
103
0
5
10
15
20
25
30
35
40
45
50
55
60
65
70
75
80
85
90
95
Sekil 4.61. 2050 yili iin B2 senaryosunun kiretasi tabakasi iin es yeraltisuyu
alalma egrisi
Sekil 4.61.`de grlen 2050 yilindaki B2 senaryosu iin kiretasi tabakasindaki
yeraltisuyu alalmasi 095 m araliginda degismektedir. Model kararli akim hali iin
alistigi iin 2050 yilina kadar devamli olarak kuyulardan su ekilmistir. Modelde
9 oraninda pompaj artisi ve sicaklik artisina bagli olarak 1,73 oraninda yagista
meydana gelen azalma sonucunda akiIer alaninda 2004 yilina gre 0,1 oraninda
alan kurumustur.
K
104
-50
0
50
100
150
200
250
300
350
400
450
500
550
600
650
700
750
Sekil 4.62. 2050 yili iin B2 senaryosunun tI tabakasi iin es yeraltisuyu alalma
egrisi
Sekil 4.62.`de grlen 2050 yilindaki B2 senaryosu ile tI tabakasindaki kuyulardan
9 oraninda pompaj artisi ve sicaklik artisina bagli olarak 1,73 oraninda yagista
meydana gelen azalma sonucunda yeraltisuyu alalmasi -50750 m araliginda
degismektedir. Model kararli akim hali iin alistigi iin 2050 yilina kadar devamli
olarak kuyulardan su ekilmistir.
K
105
6
8
10
12
14
16
18
20
22
24
26
28
30
32
34
36
38
40
42
44
46
48
50
52
54
56
Sekil 4.63. 2100 yili iin B2 senaryosunun alvyon tabakasi iin es yeraltisuyu
alalma egrisi
Sekil 4.63.`de grlen 2100 yilindaki B2 senaryosu iin alvyon tabakasindaki
yeraltisuyu alalmasi 656 m araliginda degismektedir. Model kararli akim hali iin
alistigi iin 2100 yilina kadar devamli olarak kuyulardan su ekilmistir. Modelde
20 oraninda pompaj artisi ve sicaklik artisina bagli olarak 3,61 oraninda yagista
meydana gelen azalma sonucunda akiIer alaninda 2004 yilina gre 27,9 oraninda
alan kurumustur.
K
106
5
10
15
20
25
30
35
40
45
50
55
60
65
70
75
80
85
90
Sekil 4.64. 2100 yili iin B2 senaryosunun kiretasi tabakasi iin es yeraltisuyu
alalma egrisi
Sekil 4.64.`de grlen 2100 yilindaki B2 senaryosu iin kiretasi tabakasindaki
kuyulardan 20 oraninda pompaj artisi ve sicaklik artisina bagli olarak 3,61
oraninda yagista meydana gelen azalma sonucunda yeraltisuyu alalmasi 590 m
araliginda degismektedir.
K
107
-20
0
20
40
60
80
100
120
140
160
180
200
220
240
260
280
300
320
340
360
380
400
420
440
Alalma (m)
Sekil 4.65. 2100 yili iin B2 senaryosunun tI tabakasi iin es yeraltisuyu alalma
egrisi
Sekil 4.65.`de grlen 2100 yilindaki B2 senaryosu iin tI tabakasindaki yeraltisuyu
alalmasi -20440 m araliginda degismektedir. Modelde 20 oraninda pompaj artisi
ve sicaklik artisina bagli olarak 3,61 oraninda yagista meydana gelen azalma
sonucunda akiIer alaninda 2004 yilina gre 66,1 oraninda alan kurumustur.
K
108
6
8
10
12
14
16
18
20
22
24
26
28
30
32
34
36
38
40
42
44
46
48
50
52
54
56
Alalma (m)
Sekil 4.66. 2050 yili iin A2 senaryosunun alvyon tabakasi iin es yeraltisuyu
alalma egrisi
Sekil 4.66.`da grlen 2050 yilindaki A2 senaryosu iin alvyon tabakasindaki
yeraltisuyu alalmasi 656 m araliginda degismektedir. Model kararli akim hali iin
alistigi iin 2050 yilina kadar devamli olarak kuyulardan su ekilmistir. Modelde
8 oraninda pompaj artisi ve sicaklik artisina bagli olarak 5,26 oraninda yagista
meydana gelen azalma sonucunda akiIer alaninda 2004 yilina gre 26,9 alan
kurumustur.
K
109
5
10
15
20
25
30
35
40
45
50
55
60
65
70
75
80
85
90
Alalma (m)
Sekil 4.67. 2050 yili iin A2 senaryosunun kiretasi tabakasi iin es yeraltisuyu
alalma egrisi
Sekil 4.67.`de grlen 2050 yilindaki A2 senaryosu iin kiretasi tabakasindaki
yeraltisuyu alalmasi 590 m araliginda degismektedir. Model kararli akim hali iin
alistigi iin 2050 yilina kadar devamli olarak kuyulardan su ekilmistir. Modelde
8 oraninda pompaj artisi ve sicaklik artisina bagli olarak 5,26 oraninda yagista
meydana gelen azalma sonucunda akiIer alaninda 2004 yilina gre 20,5 oraninda
alan kurumustur.
K
110
-20
0
20
40
60
80
100
120
140
160
180
200
220
240
260
280
300
320
340
360
380
400
420
440
Alalma (m)
Sekil 4.68. 2050 yili iin A2 senaryosunun tI tabakasi iin es yeraltisuyu alalma
egrisi
Sekil 4.68.`de grlen 2050 yilindaki A2 senaryosu iin tI tabakasindaki yeraltisuyu
alalmasi -20440 m araliginda degismektedir. Model kararli akim hali iin alistigi
iin 2050 yilina kadar devamli olarak kuyulardan su ekilmistir. Modelde 8
oraninda pompaj artisi ve sicaklik artisina bagli olarak 5,26 oraninda yagista
meydana gelen azalma sonucunda akiIer alaninda 2004 yilina gre 66,4 oraninda
alan kurumustur.
K
111
-10
-5
0
5
10
15
20
25
30
35
40
45
50
55
60
Alalma (m)
Sekil 4.69. 2100 yili iin A2 senaryosunun alvyon tabakasi iin es yeraltisuyu
alalma egrisi
Sekil 4.69.`da grlen 2100 yilindaki A2 senaryosu iin alvyon tabakasindaki
yeraltisuyu alalmasi -1060 m araliginda degismektedir. Model kararli akim hali
iin alistigi iin 2100 yilina kadar devamli olarak kuyulardan su ekilmistir.
Modelde 16 oraninda pompaj artisi ve sicaklik artisina bagli olarak 10,98
oraninda yagista meydana gelen azalma sonucunda 2004 yilina gre akiIer alaninda
50,4 oraninda alan kurumustur.
K
112
-10
-5
0
5
10
15
20
25
30
35
40
45
50
55
60
65
70
75
80
85
90
Alalma (m)
Sekil 4.70. 2100 yili iin A2 senaryosunun kiretasi tabakasi iin es yeraltisuyu
alalma egrisi
Sekil 4.70.`de grlen 2100 yilindaki A2 senaryosu iin kiretasi tabakasindaki
yeraltisuyu alalmasi -1090 m araliginda degismektedir. Modelde 16 oraninda
pompaj artisi ve sicaklik artisina bagli olarak 10,98 oraninda yagista meydana
gelen azalma sonucunda 2004 yilina gre akiIerin alani 62,47 oraninda
kurumustur.
K
113
-1.8E+4
-1.7E+4
-1.6E+4
-1.5E+4
-1.4E+4
-1.3E+4
-1.2E+4
-1.1E+4
-1E+4
-9E+3
-8E+3
-7E+3
-6E+3
-5E+3
-4E+3
-3E+3
-2E+3
-1E+3
0
1E+3
Alalma (m)
Sekil 4.71. 2100 yili iin A2 senaryosunun tI tabakasi iin es yeraltisuyu alalma
egrisi
2100 yilindaki A2 senaryosu iin tI tabakasindaki yeraltisuyu seviye alalmasi 400
m ye kadar dsmektedir. 2100 yilina kadar devamli olarak modele, kuyulardan 16
oraninda pompaj artisi ve sicaklik artisina bagli olarak 10,98 oraninda yagista
meydana gelen azalma miktari uygulanmistir (Sekil 4.71.).
K
114
5. SONULAR
Bu alismada AIyonkarahisar Suhut Havzasi`nin jeolojisi, hidroligi, hidrojeolojisi
incelenerek, 2004 yili mayis ayi iin Suhut Havzasi`ndaki yeraltisuyu durumunu
analiz edebilmek amaciyla yeraltisuyu akim modellemesi yapilmistir. Havzada,
akiIerin durumu; yagis, buharlasma, kuyulardan pompajla yapilan ekimlere bagli
olarak yeraltisuyunun boyutlu akim modeli, MODFLOW programi ile
incelenmistir. Yeraltisuyu akim modeli; havzanin jeolojik yapisi, hidroligi, beslenim-
bosalim zellikleri, sinir kosullarinin modele aktarilmasi ve arazide ailmis olan rasat
kuyularindaki model yilinda yapilan lmlerle degerlendirilmesi sonucunda
gelistirilmistir.
Modelleme baslangicinda Glenbay vd. (1971)`nin yapmis olduklari arazi
alismalarinda elde ettikleri hidrolik iletkenlik degerleri modele yansitilmis olup,
kalibrasyon islemi sirasinda arazide DSI taraIindan ailmis olan rasat kuyularindan
Iaydalanilarak zeminin hidrolik iletkenlik degerleri (K) tespit edilmistir. Model ile
havzadaki yeraltisuyu akim ynnn kuzeybatidan-gneydoguya dogru oldugu
grlmstr. Ayrica model sonucunda akiIerin genel su btesi hesaplanarak,
akiIerin besleniminin 336.752,83 m
3
/gn, akiIerin bosaliminin ise 336.094,93 m
3
/gn
oldugu grlmstr.
alisma alaninda daha nceden yapilan alismalar sonucunda akiIerin yagistan
szlme sonucu beslenim miktari Glenbay vd. (1971) 19x10
6
m
3
/yil, zgl (2000)
23,8x10
6
m
3
/yil olarak hesaplamistir. Tez alismasinda ise 2004 yili iin akiIerin
yagistan szlme sonucu beslenim miktari 22,267x 10
6
m
3
/yil olarak hesaplanmistir.
alisma alaninda en ok 1.tabaka olan alvyon tabakasindan su ekilmistir. Ayrica
modelde kuyulardan pompaj ekimlerini 50 oraninda azaltip, 50 oraninda
artirilmasi sonucunda yeraltisuyu seviyesindeki degisimler incelenmistir. Pompajin
50 azaltilmasi sonucunda, su ykselmeleri grlmstr. zellikle Suhut Ovasi`nin
kuzeyinde yeraltisuyu seviyeleri diger blgelere oranla daha ok ykselmistir.
Pompajin 50 artirilmasi sonucunda ise zellikle ovanin kuzeyinde yeraltisuyu
115
seviyelerindeki dsslerin daha ok oldugu gzlenmistir. Bu blmde sulamada
kullanilan kuyu sayisinin ok olmasi ve kuyulardan ekilen debilerin yksek olmasi
nedeniyle yeraltisuyu seviyelerinin daha ok dstg grlmstr. Ovanin ortasinda
ise pompaj ekimlerine bagli olarak yeraltisuyu seviye dsslerinin ok az oldugu,
model sonucunda grlmstr. Bu blgelerde, Suhut ayi yeraltisuyunu besledigi
iin seviye dssleri daha azdir.
alismada ayrica, 2007 yilinda Uluslararasi Iklim Degisikligi Paneli`nde (IPCC) ele
alinan drt iklim senaryosundan A1FI, A2, B1, B2 senaryolari, 2050 ve 2100 yillari
iin modele aktarilarak sonulari gzlenmistir. Gelecek yillarda, sicaklik artisina
bagli olarak bitkiler iin gerekli olan bitki su ihtiyalari artacaktir. Bunu karsilamak
iin pompaj miktarini artirmamiz gerekmektedir. Iklim senaryolari geregince pompaj
miktarlarini artirip, artan sicakliklara bagli olarak yagis miktarlarini da azaltarak,
2050 ve 2100 yillari iin model alistirilmistir. Bu sonular, 2004 yilindaki kararli
akim hali iin kalibre edilmis model ile karsilastirilmistir. Buna gre; 2050 ve 2100
yillarinda pompajin artisi ve yagisin azalisiyla birlikte tabakalardaki yeraltisuyu
seviyeleri dsmstr. Kararli hal iin model, veriler dogrultusunda srekli olarak
sistemden su ekmektedir. Bunun sonucunda akiIerde yeraltisuyu sevileri dsms ve
bazi blgelerde tabakalar kurumustur. zellikle 2100 yili iin A2 senaryosunda,
2004 yilindaki uygulanmis modele oranla ok Iarklar oldugu grlmstr. A2
senaryosu ile 2100 yilina kadar kuyulardan devamli olarak 16 oraninda pompaj
artisina bagli olarak su ekilmistir. Ayrica bu senaryoda sicaklik artisiyla birlikte
10,98 oraninda yagis azalmistir. Buna gre A2 senaryosu iin alvyon tabakasi,
model yilindaki tabaka ile karsilastirilmis ve 2100 yili iin akiIerin 50,4`nn
kurudugu tespit edilmistir. Ayrica kiretasi tabakasindaki akiIerin de 62,47`sinin
kurudugu grlmstr. Iklim degisikliginin etkileri sonucunda artan sicakliklara
bagli olarak sulama suyu ihtiyacinin artmasi, alismada yer alan senaryolarda
kullanilan yeraltisuyu pompaj miktarlarindan daha Iazla olabilir.
Kresel isinma sonucunda dnyada ve lkemizde ciddi bir kuraklik sz konusudur.
Yagislar, gemis yillara oranla azalmis olup, kaynaklar yeterli oranda
beslenememektedir. Bu alismada, Suhut Ovasi`ndaki sulama ve ihtiya suyu olarak
116
kullanilan akiIerinin 2050 ve 2100 yillarindaki iklim senaryolarina gre ciddi bir
sikintiyla karsi karsiya kalacagi anlasilmaktadir. Bu sikintilari ortadan kaldirmak iin
suyu bilinli kullanmak gerekmektedir. Salma sulama yerine damla sulama ile
sulama yapilmali ve sulama yntemleri bu dogrultuda gncellenmelidir. Ayrica,
yeraltisuyuna alternatiI su kaynaklarinin arastirilmasi gerekmektedir.
117
6. KAYNAKLAR
Abdulla, F.A., Al-Khatib, M.A., Al-Ghazzawi, Z.D., 2000. Development oI
groundwater modeling Ior the Azraq Basin, Jordan. Journal Environmental
Geology, 40 (12), 11-18.
Ahmed, I., Umar, R., 2009. Groundwater Ilow modelling oI Yamuna-Krishni
Interstream, a Part oI Central Ganga Plain Uttar Pradesh. Journal oI Earth
System Science, 118 (5), 507523.
Al-Assa`d, T.A., Abdulla, F.A., 2009. ArtiIicial groundwater recharge to a semi-arid
basin:case study oI Mujib aquiIer, Jordan. Journal Environmental Earth
Sciences, 60 (4), 845859.
Atilla, A.., 2002. AIyon Ovasi Yeraltisuyu Akim Modeli. Jeoloji Mhendisligi
Dergisi, 26 (2), 1730.
Blaney, H.F., Criddle, W.D., 1950. 'Determining water requirements in irrigation
areas Irom climatological and irrigation data, USDA Soil Conserv Service,
Tech, Paper, no 96.
akmak, S., 2009. AIyonkarahisar Suhut Ovasi'nin Jeolojik, Hidrolojik,
Hidrojeolojik Bakimdan Incelenmesi ve Suhut Ovasi'nin Yeraltisu Seviyesi
Degisimleri. Sleyman Demirel niversitesi Fen Bilimleri Enstits,
Y.Lisans Semineri, 31 s, Isparta.
Demirel, Z., 2005. CograIi bilgi sistemi ve modelleme tekniklerinin yeraltisuyu
ynetiminde kullanilmasi; Mersin rnegi. Dnyada Kalkinma iin Su, 1 (1),
436445.
Devlet Meteoroloji Isleri, 2010. Internet Sitesi. http://www.dmi.gov.tr. Erisim Tarihi:
18.02.2010.
Devlet Su Isleri, 2010. Internet Sitesi. http://www.dsi.gov.tr/topraksu.htm. Erisim
Tarihi: 11.01.2010.
Disli, E., 2005. Evrik Modelleme Tekniginin Yeralti Akim Modellerinde
Kullanilmasi: AIyon Suhut Ovasi. Hacettepe niversitesi Yerbilimleri
Uygulama ve Arastirma Merkezi Dergisi, 26 (2), 3347.
Disli, E., 2007. Eymir-Mogan Glleri Arasinda Yeraltisuyu Akim ve Ktle Tasinim
Modeli. Hacettepe niversitesi Fen Bilimleri Enstits Jeoloji Anabilim Dali,
Doktora Tezi, 118 s, Ankara.
118
El-Bihery, M.A., 2008. Groundwater Ilow modeling oI Quaternary aquiIer Ras Sudr
Egypt. http://www.springerlink.com/content/xj8114121t2l517q/?p4112a4b6
de5844I481ed3b1608dI6634&pi0. Erisim Tarihi: 15.01.2010.
Eli, A., Gndz, O., Simsek, C., 2007. Torbali Ovasi Yzeysel AkiIerindeki
Yeraltisuyu Akiminin Matematiksel Modelleme Ile Tespiti. 5.Ulusal
Hidroloji Kongresi Bildiriler Kitabi, 5, 509518.
Erdemli, B.., 2008. Ulubey AkiIer sisteminin (Usak-Trkiye) Modellenmesi ve
Yeraltisulari Ynetim Plani Gelistirilmesi. Orta Dogu Teknik niversitesi
Fen Bilimleri Enstits Jeoloji Mhendisligi Blm, Y.Lisans Tezi, 146 s,
Ankara.
Erisen, B., 1982. AIyon Blgesinin Gneydogusundaki Permo-KarboniIer Buluntusu
Hakkinda Not. http://www.mta.gov.tr/mtaweb/kutuphane/mtadergi/97-
9812.pdI. Erisim Tarihi: 15.01.2010.
Ersoy, A.F., Gltekin, F., 2009. Gmshaciky (Amasya) AkiIeri`nin Yeraltisuyu
Akim Modeli. 62.Trkiye Jeoloji Kurultayi, TMMOB Jeoloji Mhendisleri
Odasi,1317 Nisan, Ankara.
Freeze, R.A., Cherry, J.A., 1979. Groundwater. Prentice-Hall: Englewood CliIIs, NJ,
604p.
Google Earth, 2010. Internet Sitesi. http://www.googleearth.com. Erisim Tarihi:
02.02.2010.
Glenbay, A., Boydas, T., Giritlioglu, T., Szen, M., 1971. AIyon Suhut Ovasi
Hidrojeolojik Ett Raporu. DSI Genel Mdrlg yayini, yayin no:1, 29 s.
Ankara.
Grsu, S., Gncoglu, M.C., 2005. Bati Toroslarin (Sandikli GB'si, AIyon) Ge
Neoproterozoyik ve Erken Paleozoyik Yasli Birimlerin Jeolojisi ve
PetrograIisi. MTA Dergisi, 130, 2955.
Harbaugh, A.W., Banta, E.R., Hill, M.C., McDonald, M.G., 2000. MODFLOW-
2000, The U.S. Geological Survey modular ground-water model -- User
guide to modularization concepts and the Ground-Water Flow Process: U.S.
Geological Survey Open-File Report 00-92, 121 p.
Hill, M.C., 1992. A computer program (MODFLOWP) Ior Estimating Parameters OI
A Transient, Three-Dimensional, Ground-Water Flow Model Using
Nonlinear Regression: U.S. Geological Survey Open-File Report 91484,
358p.
Idrysy, H.E., Smedt, F.D., 2006. Modelling Groundwater Flow OI The TriIa AquiIer
Morocco. Hydrogeology Journal, 14 (7), 12651276.
119
Intergovernmental Panel on Climate Change, 2007. Internet Sitesi.
http://www.ipcc.ch/pdI/assessment-report/ar4/wg1/ar4-wg1-spm.pdI. Erisim
Tarihi: 20.03.2010.
Jaworska, B., 2009. Groundwater Ilow modelling oI multi-aquiIer systems Ior
regional resources evaluation: the Gdansk hydrogeological system Poland.
Hydrogeology Journal, 17 (6), 15211542.
Jusseret, S., Tam, V.T., Dassargues, A., 2009. Groundwater Ilow modelling in the
central zone oI Hanoi Vietnam. Hydrogeology Journal, 17 (4), 915934.
Kallioras, A., Pliakas, F., Diamantis, I., 2009. Simulation oI Groundwater Flow in a
Sedimentary AquiIer System Subjected to Overexploitation.
http://www.springerlink.com/content/p3762k7086u66854/?pb497b9b46c69
430794e135142ab5a610&pi1. Erisim Tarihi: 10.02.2010.
Karadas, D., Eli, A., Simsek, C., Gndz, O., Kazanasmaz, E., 2007. Izmir Tahtali
ayi Havzasinda Mevsimsel Yeraltisuyu Dsmnn Matematiksel Model
ile Belirlenmesi. 7.Ulusal evre Mhendisligi Kongresi Bildiriler Kitabi, 7,
4149.
Karadas, D., 2009. The Development oI a Regional groundwater Flow Model For
The Tahtali Watershed. Dokuz Eylul University Graduate School OI Natural
And Applied Sciences, M.Sc.thises, p.72, Izmir.
Kibici, Y., Yildiz, A., Bagci, M., 2005. AIyonkarahisar ve Dolayinin Jeolojisi.
AIyonkarahisar Ktg, 1, 2748.
Koan, S.S., 2007. AIyonkarahisar Ili evre Durum Raporu. http://www2.cedgm.
gov.tr /icdraporlari/aIyonkarahisaricd2007.pdI. Erisim Tarihi: 12.02.2010.
Korkmaz, N., 1980. AIyon Suhut Ovasi`nin Yeraltisuyu Isletme Rezervinin
Belirlenmesi. DSI Genel Mdrlg, 15 s, Ankara (yayinlanmamis).
Kouame, K.J., Jourda, J.P., Biemi, J., 2008. Groundwater Modelling and Implication
Ior Groundwater Protection: Case Study oI The Abidjan AquiIer. Applied
Groundwater Studies in AIrica, 13 (27), 457472.
Kulak, R., 2006. KKTC Yesilky Havzasinin Hidrojeolojik Modellemesi. Istanbul
Teknik niversitesi Fen Bilimleri Enstits Jeoloji Anabilim Dali, Y.Lisans
Tezi, 107 s, KKTC.
Kuran, I.H., 1958. Suhut Ovasi`nin Hidrojeolojik Raporu. DSI 18. Blge Mdrlg
yayini, 26 s, Isparta (yayinlanmamis).
Lu, Fang., 2003. Groundwater Modeling For The Regina Area. Environmental
Systems Engineering University oI Regina, M.Sc.thises, p.176.
120
McDonald, G., Harbaugh, A.H., 1988. A Modular Three-Dimensional Finite
DiIIerence Groundwater Flow Model, U.S. Geological Survey, Open File
Report, 83-875, 528 p.
zgl, E.B., 2000. Suhut Ovasi`nin Hidrojeolojisinin Incelenmesi. Sleyman
Demirel niversitesi Fen Bilimleri Enstits, Y. Lisans Tezi, 111 s.
zgn, ., 2002. Sandikli-Suhut Gneyi(AIyon) Haydarli-iektepe Arasinin Jeoloji
ve PetrograIisi. Sleyman Demirel niversitesi Fen Bilimleri Enstits
Jeoloji Mh. Anabilim Dali, Y.Lisans Tezi, 73 s.
ztrk, E.,M., ztrk, Z., 1989. Balikhisar-Karaadilli (AIyon)-Dereky (Isparta)
Dolayinin Jeolojisi. MTA Genel Mdrlg, Derleme Rapor No.8946.
Palma, H.C., 2003. Numerical Modeling OI The Groundwater Flow System in a Sub-
basin OI The Leon-Chinandega AguiIer Nicaragua. University oI Calgary,
M.Sc.thises, p.226.
Pisinaras, V.,Petalas, C., Tsihrintzis, V.A., Zagana, E., 2007. A groundwater Ilow
model Ior water resources management in the Ismarida plain North Greece.
Environmental Modeling and Assessment, 12 (2), 7589.
Ruosteenoja, K., Tuomenvirta, H., Jjlha, K., 2007. GCM-based regional temperature
and precipitation change estimates Ior Europe under Iour SRES scenarios
applying a super-ensemble pattern-scaling method, Springer Science Climatic
Change 81, 193-208.
Soyaslan, I.I., 2004. Egirdir Gl Dogusunun Hidrojeoloji Incelemesi ve Yeraltisuyu
Modellemesi. Sleyman Demirel niversitesi Fen Bilimleri Enstits Jeoloji
Anabilim Dali, Doktora Tezi, 210 s.
Tas, B., 1999. Suhut Ovasi ve Yakin evresinin JeomorIolojisi. AIyonkarahisar
Kocatepe niversitesi Sosyal Bilimler Enstits CograIya Egitimi Bilim
Dali, Y.Lisans Tezi, 47 s.
Tezcan, L., Meri B.T., Dogdu, N., Akan, B., Atilla, A.., Kurttas, T., 2002.
Akaray Havzasi Hidrojeolojisi ve Akim Modeli Final Raporu. Hacettepe
niversitesi Uluslararasi Karst Su Kaynaklari Uygulama ve Arastirma
Merkezi (UKAM)-Devlet Su Isleri Genel Mdrlg, 339 s, Ankara.
TuIan, S., 2007. Bakirky Havzasinin Bilgisayar Ortaminda Modellenmesi. Istanbul
Teknik niversitesi Fen Bilimleri Enstits Jeoloji Anabilim Dali, Y.Lisans
Tezi, 100 s.
Trkiye Istatistik Kurumu, 2008. Internet Sitesi. http://www. tuik.gov.tr. Erisim
Tarihi: 11.01.2010.
121
USGS (U.S. Geological Survey), 1997. Internet Sitesi. http://pubs.usgs.gov/Is/FS-
121-97/. Erisim Tarihi: 20.04.2010.
Wang, S., Shao, J., Song, X., Zhang, Y., Huo, Z., Zhou, X., 2008. Application oI
MODFLOW and geographic inIormation system to groundwater Ilow
simulation in North China Plain. Journal Environmental Geology, 55 (7),
14491462.
Yagbasan, ., 2007. Modeling oI Mogan and Eymir Lakes AquiIer System. Middle
East Tecnical University Natural and Applied Sciences Geological
Engineering, Ph.D.thises, p.163.
Yalinkaya, S., Ergin, A., Taner, K., AIsar, .,P., Dalkili, H., zgnl, E., 1986.
Bati Toroslar`in Jeoloji Raporu. MTA Genel Mdrlg, Derleme rapor no.
7898.
122
EKLER
EK-1 Afyonkarahisar DM Yagy Degiyimleri
EK-2 $uhut DM Yagy Degiyimleri
EK-3. Afyonkarahisar DM Aylk Ortalama Class A-Pan Buharlaymalar (mm)
EK-4. Selevir Baraj Giriyi A.G.. lmleri
123
EK-1. Afyonkarahisar DM Yagy Degiyimleri
124
EK1. AIyonkarahisar DMI Yagis Degisimleri
STASYON ADI: AFYONKARAHSAR yleten dare: D.M..
stasyon No: 17190 stasyon Kotu: 1034 m
st. Koordinat: 38
0
45' N/30
0
32' E AYLIK TOPLAM YAGI$LAR (mm) Blgesi: Ege
YIL Ocak $ubat Mart Nisan Mays Haziran Temmuz Agustos Eyll Ekim Kasm Aralk YILLIK
1929 16,6 33,3 35,4 6,0 158,0 100,0 0,0 10,9 175,9 29,8 49,5 30,4 645,8
1930 30,6 27,7 65,4 57,6 136,9 70,5 74,8 0,5 12,4 37,5 30,5 39,9 584,3
1931 41,2 48,1 42,6 71,9 72,2 63,7 4,8 4,1 8,2 1,9 24,8 76,8 460,3
1932 28,7 37,3 34,8 23,1 47,4 3,4 5,3 5,3 7,4 1,4 62,8 1,2 258,1
1933 18,1 35,3 68,4 55,6 81,8 38,6 41,5 2,8 8,0 2,5 46,3 60,4 459,3
1934 3,2 31,2 13,2 19,4 90,3 80,3 30,8 1,2 6,3 12,8 14,2 16,0 318,9
1935 58,0 70,1 58,2 49,3 5,2 8,4 14,5 7,0 15,2 29,8 25,2 23,6 364,5
1936 11,7 77,0 35,9 43,9 82,1 24,9 103,9 2,4 2,3 25,1 33,1 32,2 474,5
1937 58,3 28,3 11,9 39,2 80,1 0,2 10,6 6,5 15,2 49,0 41,6 41,8 382,7
1938 60,4 30,8 30,1 63,6 48,4 1,3 28,4 26,3 43,2 17,8 34,3 42,5 427,1
1939 23,9 23,9 61,5 23,0 28,1 70,0 3,4 29,1 52,3 36,3 31,1 74,4 457,0
1940 64,5 21,7 25,7 45,8 139,6 67,2 14,5 23,3 14,3 36,1 11,7 114,9 579,3
1941 68,6 61,9 74,4 82,5 11,1 45,4 89,7 0,0 20,1 44,0 75,1 60,3 633,1
1942 78,7 33,5 29,1 59,0 27,1 30,3 13,1 45,7 18,3 60,2 43,6 15,5 454,1
1943 56,2 22,3 14,9 60,6 89,1 36,4 0,6 4,5 24,2 56,7 51,2 40,1 456,8
1944 43,7 89,9 63,8 34,3 51,5 60,3 3,5 44,7 8,4 26,6 28,6 64,9 520,2
1945 57,9 48,3 25,4 32,7 0,0 26,7 13,8 2,4 27,1 14,9 32,0 52,0 333,2
1946 16,6 65,6 137,0 54,4 115,3 73,8 0,0 0,0 5,8 52,3 49,5 108,8 679,1
1947 101,9 33,2 17,5 21,2 28,2 63,7 33,9 10,8 4,5 43,5 48,1 90,6 497,1
1948 46,0 114,2 70,0 60,4 57,9 31,3 0,0 0,0 22,3 19,3 44,2 108,2 573,8
1949 102,3 53,1 100,7 56,8 9,7 23,2 30,0 9,2 16,3 4,8 27,3 43,1 476,5
1950 33,1 12,1 83,9 46,5 162,7 46,2 0,0 16,0 0,5 25,4 36,1 20,7 483,2
1951 31,8 41,3 99,8 71,3 11,9 53,3 133,9 0,9 2,0 89,6 24,3 38,2 598,3
1952 30,1 51,6 39,3 35,2 40,9 80,2 50,3 3,4 10,1 53,9 50,6 32,7 478,3
1953 94,8 70,7 29,4 26,3 67,9 51,0 2,6 0,0 36,1 6,8 24,7 17,0 427,3
1954 72,2 41,9 37,4 41,8 68,9 4,2 1,5 3,6 33,1 1,1 15,1 72,0 392,8
1955 33,4 31,6 26,4 69,8 62,0 0,0 29,8 23,6 30,5 26,5 82,9 36,8 453,3
1956 27,7 106,7 50,6 11,8 65,5 10,3 0,9 0,0 0,9 1,7 20,3 23,7 320,1
1957 36,1 13,7 25,8 56,9 88,6 79,0 34,4 5,6 34,5 18,1 50,4 34,1 477,2
1958 54,4 12,1 82,0 52,5 69,3 46,7 10,1 0,0 104,7 31,0 13,5 30,3 506,6
1959 86,4 14,0 5,0 24,0 45,9 39,1 18,2 10,9 3,6 35,0 31,0 37,6 350,7
1960 66,3 74,2 83,5 64,2 73,3 72,9 11,0 1,3 18,3 20,5 19,2 40,2 544,9
1961 25,6 60,5 26,5 41,7 25,7 55,7 34,8 0,0 48,5 52,4 6,2 51,2 428,8
1962 25,4 52,0 36,0 60,1 51,6 10,7 8,8 3,1 32,6 70,9 23,7 92,9 467,8
1963 59,7 46,9 54,8 43,7 165,8 102,6 44,6 0,0 16,6 58,1 11,4 12,4 616,6
1964 2,5 32,5 81,3 19,0 43,8 94,0 0,8 0,0 11,4 0,5 36,2 64,0 386,0
1965 19,9 40,6 38,2 40,7 35,6 16,2 8,1 0,1 0,0 8,7 29,1 42,6 279,8
1966 52,0 15,4 34,8 15,6 46,6 20,6 15,2 4,4 13,6 8,5 12,2 83,2 322,1
1967 18,1 20,5 26,8 58,9 40,9 5,7 3,5 9,7 11,4 32,9 22,0 43,0 293,4
1968 67,7 38,4 110,7 28,4 26,8 25,5 0,0 14,5 50,9 31,4 59,2 68,0 521,5
1969 74,5 48,1 39,6 62,1 48,8 19,6 16,1 0,3 9,7 17,0 34,7 74,7 445,2
1970 35,6 28,0 23,1 26,1 15,4 22,8 38,7 20,5 11,1 39,0 13,4 32,6 306,3
125
EK1. devami
STASYON ADI: AFYONKARAHSAR yleten dare: D.M..
stasyon No: 17190 stasyon Kotu: 1034 m.
st. Koordinat: 38
0
45' N/30
0
32' E
AYLIK TOPLAM YAGI$LAR (mm)
Blgesi: Ege
YIL Ocak $ubat Mart Nisan Mays Haziran Temmuz Agustos Eyll Ekim Kasm Aralk YILLIK
1971 24,5 33,9 61,2 54,9 60,8 28,3 15,4 7,9 38,3 57,4 18,1 52,9 453,6
1972 21,9 29,3 22,4 31,7 31,2 65,4 23,6 47,8 8,5 67,9 17,6 0,3 367,6
1973 7,3 22,9 41,5 27,7 53,9 5,3 3,8 15,5 2,5 55,1 9,1 44,1 288,7
1974 20,9 41,0 32,8 33,8 24,6 3,8 0,0 9,8 14,8 6,4 21,7 28,6 238,2
1975 34,4 39,6 46,0 18,3 78,7 73,3 19,0 15,3 1,3 13,6 55,1 39,1 433,7
1976 65,9 29,1 31,8 65,6 101,9 14,4 68,4 0,6 0,4 74,9 17,9 41,9 512,8
1977 27,6 23,4 15,4 62,9 36,9 32,9 7,6 2,2 32,5 31,6 11,8 34,1 318,9
1978 52,1 73,7 93,8 48,9 19,0 41,8 0,1 0,0 23,8 63,0 1,5 47,0 464,7
1979 53,1 11,3 18,4 41,3 126,7 72,7 0,8 0,2 5,7 44,6 65,5 32,1 472,4
1980 66,4 20,3 37,1 52,8 31,7 12,7 1,2 7,8 35,4 39,9 51,0 51,9 408,2
1981 74,6 23,5 26,1 28,7 29,0 43,4 13,9 12,3 3,2 41,8 31,8 45,8 374,1
1982 31,7 26,3 21,9 57,7 25,5 43,3 22,5 17,5 3,7 27,6 10,0 22,0 309,7
1983 28,1 34,1 33,4 43,6 23,7 76,2 42,1 10,9 13,3 14,7 76,2 51,5 447,8
1984 29,6 41,2 62,0 104,3 41,3 4,7 14,7 15,0 0,5 0,3 33,9 20,8 368,3
1985 68,0 55,7 30,2 28,1 45,1 41,9 0,2 23,0 0,1 53,2 17,5 59,0 422,0
1986 51,8 47,4 8,4 20,6 34,5 25,3 19,6 30,4 44,8 8,8 18,5 68,4 378,5
1987 49,9 43,8 42,6 76,8 30,8 39,2 8,0 23,2 0,0 23,3 50,9 63,1 451,6
1988 12,3 48,7 69,5 55,5 29,8 40,6 26,1 2,6 3,9 63,1 57,8 25,6 435,5
1989 5,2 7,5 18,1 11,7 57,3 3,1 15,0 8,4 0,0 77,6 93,4 41,7 339,0
1990 12,4 11,8 11,1 51,8 42,5 44,1 9,3 16,0 27,3 30,4 16,9 55,0 328,6
1991 52,8 40,7 16,1 82,2 88,8 6,4 26,4 25,5 5,6 36,3 19,1 106,1 506,0
1992 4,9 6,6 61,0 18,3 67,9 71,4 67,1 25,8 0,0 50,1 43,4 32,0 448,5
1993 40,5 30,0 32,2 46,8 90,5 19,2 0,2 0,9 0,0 3,2 56,4 25,7 345,6
1994 35,6 40,4 37,0 43,9 27,1 42,5 21,9 20,2 7,1 56,8 73,3 35,8 441,6
1995 31,3 11,9 91,6 31,4 20,4 23,3 44,7 6,2 1,9 33,6 50,2 22,7 369,2
1996 63,3 30,3 67,9 30,0 44,1 6,0 101,4 12,9 29,9 34,0 7,5 51,7 479,0
1997 20,0 41,8 24,0 63,1 26,8 59,6 11,0 71,2 1,7 64,9 37,8 35,0 456,9
1998 26,2 24,4 103,0 73,9 71,4 24,1 9,0 0,9 12,5 34,4 40,6 74,7 495,1
1999 38,4 73,1 67,6 64,6 1,4 31,7 20,1 50,2 30,3 10,9 28,3 23,5 440,1
2000 57,9 50,3 54,0 54,4 70,8 25,4 7,6 15,6 18,2 22,0 9,7 56,1 442,0
2001 4,3 45,4 50,9 38,4 53,6 0,0 21,6 19,7 0,4 0,9 70,9 151,7 457,8
2002 85,1 12,8 32,1 91,3 41,3 15,5 35,8 9,8 53,2 34,3 14,0 48,9 474,1
2003 23,9 98,1 29,4 56,1 58,5 14,4 0,0 4,5 4,4 68,0 3,2 79,5 440,0
2004 42,8 33,7 11,1 63,7 18,0 14,9 10,0 7,0 0,2 32,0 31,6 6,1 271,1
2005 28,2 33,9 47,7 47,6 34,3 43,7 13,5 1,8 29,7 42,2 58,3 13,1 394,0
Toplam 3227,3 3077,4 3500,1 3579,3 4257,7 2886,4 1682,0 893,2 1442,9 2550,1 2641,4 3673,0 33410,8
ORT. 41,9 40,0 45,5 46,5 55,3 37,5 21,84 11,6 18,7 33,1 34,3 47,7 433,9
Yl sa. 77
126
EK-2. $uhut DM Yagy Degiyimleri
127
EK2. Suhut DMI Yagis Degisimleri
STASYON ADI: $UHUT AYLIK TOPLAM YAGI$LAR (mm) yleten dare: D.M..
stasyon No: 5643 stasyonKotu: 1130m
st. Koordinat: 38
0
32' N/30
0
33' E Blgesi: Ege
YIL Ocak $ubat Mart Nisan Mays Haziran Temmuz Agustos Eyll Ekim Kasm Aralk YILLIK
1964 0,4 34,9 82,1 1,3 42,4 75,3 23,4 0,0 1,0 12,7 29,4 84,6 387,5
1965 24,8 52,6 14,8 41,4 37,1 19,7 0,4 0,0 0,0 15,1 32,9 63,4 302,2
1966 RASAT EKSIK
1967 24,1 8,0 10,4 48,6 52,0 0,0 1,3 2,1 18,5 34,8 10,2 37,5 247,5
1968 42,5 17,4 92,8 16,7 33,7 21,6 0,0 1,4 21,6 38,7 61,3 63,7 411,4
1969 40,6 30,7 23,6 28,8 21,2 23,9 4,0 0,0 0,9 7,1 9,8 56,6 247,2
1970 28,6 31,0 19,7 17,2 4,9 17,4 6,1 0,0 0,3 27,2 25,7 34,1 212,2
1971 22,6 33,4 39,9 50,1 30,9 20,8 14,4 9,2 26,8 59,0 18,8 40,3 366,2
1972 28,6 35,1 17,8 45,7 41,6 109,4 80,3 41,3 12,7 47,2 8,0 0,4 468,1
1973 16,9 21,5 36,1 14,5 18,3 10,9 21,7 12,4 0,0 59,5 2,4 30,0 244,2
1974 17,1 20,5 57,8 40,7 37,7 9,8 0,0 26,5 9,4 2,8 4,3 27,3 253,9
1975 24,0 27,2 39,2 29,6 36,4 39,8 9,3 19,4 0,0 4,7 54,4 42,8 326,8
197677 RASAT EKSIK
1978 69,9 74,3 75,4 43,1 3,7 31,0 0,0 0,0 2,4 63,6 2,8 54,2 420,4
1979 78,0 12,6 15,4 23,6 111,4 34,4 2,3 2,4 4,3 34,6 78,1 36,0 433,1
1980 57,2 12,5 37,1 60,7 48,5 11,6 0,0 0,4 30,8 23,3 50,2 33,1 365,4
1981 77,7 44,5 41,6 32,7 24,9 19,8 31,6 3,7 10,1 14,4 33,8 58,4 393,2
1982 33,0 44,0 23,6 45,0 32,2 31,4 10,0 41,8 9,0 13,8 11,8 7,6 303,2
1983 41,0 22,6 18,1 32,6 26,3 73,4 59,0 12,3 5,7 8,3 96,2 44,5 440,0
1984 RASAT EKSIK
1985 69,9 67,9 29,8 59,5 63,2 46,5 0,0 9,1 2,0 35,0 24,3 63,3 470,5
1986 59,8 42,4 13,2 10,2 37,9 63,8 2,0 58,1 20,2 11,2 17,1 66,8 402,7
1987 67,0 31,4 59,9 57,1 40,6 29,9 52,7 2,6 0,0 33,6 48,0 37,9 460,7
1988 9,1 50,3 64,0 61,2 53,0 41,9 3,0 14,3 1,6 42,2 90,2 16,0 446,8
1989 4,9 10,5 22,6 5,0 52,4 17,0 18,8 2,5 0,0 55,7 118,4 36,4 344,2
1990 4,6 15,1 8,0 52,3 53,6 53,0 24,9 15,9 31,4 22,9 6,6 64,8 353,1
1991 37,3 48,1 19,4 45,4 106,5 12,2 6,9 36,6 9,8 48,0 19,6 105,9 495,7
1992 1,3 7,0 54,1 32,6 60,2 57,6 44,4 12,5 0,0 27,4 26,3 27,5 350,9
1993 41,3 25,6 19,3 31,1 73,6 22,7 0,0 0,0 0,0 0,8 40,4 18,1 272,9
1994 40,2 37,4 37,3 53,1 33,7 15,2 10,1 29,5 6,6 68,1 42,9 21,3 395,4
1995 30,0 5,4 84,7 35,8 41,3 23,7 48,5 7,5 2,9 31,8 54,6 6,4 372,6
1996 33,1 57,5 52,3 26,8 48,0 22,3 86,7 12,0 37,6 14,7 3,5 84,8 479,3
1997 RASAT EKSIK
1998 34,8 17,2 75,2 76,3 78,8 31,0 0,0 0,0 2,0 20,4 48,2 58,1 442,0
1999 46,6 68,1 65,3 34,7 13,7 31,0 64,0 78,0 28,7 41,2 25,2 19,1 515,6
2000 42,1 49,7 46,4 111,0 68,1 37,8 0,0 12,8 4,4 18,8 16,8 44,1 452,0
2001 4,1 42,6 36,9 45,7 45,9 0,0 11,1 20,2 3,2 2,4 67,6 128,5 408,2
2002 47,9 22,8 39,9 110,3 46,8 17,9 25,1 9,9 132,1 15,2 19,4 52,3 539,6
2003 24,6 99,6 27,3 92,1 61,0 23,6 0,0 15,7 5,7 64,4 5,4 79,1 498,5
2004 67,5 19,4 10,1 52,9 23,1 11,2 0,0 5,0 0,0 8,1 33,6 19,6 250,5
Toplam 1293,1 1240,8 1411,1 1565,4 1604,6 1108,5 662,0 515,1 441,7 1028,7 1238,2 1664,5 13773,7
ORT. 35,9 34,5 39,2 43,5 44,6 30,8 18,4 14,3 12,3 28,6 34,4 46,2 382,6
Yl sa. 36
128
EK-3. Afyonkarahisar DM Aylk Ortalama Class A-Pan Buharlaymalar (mm)
129
EK3. AIyonkarahisar DMI Aylik Ortalama Class A-Pan Buharlasmalari (mm)
YIL Ocak Subat Mart Nisan Mayis Haziran Temmuz Agustos Eyll Ekim Kasim Aralik YILLIK
1970 230,4 199,2 113,7 53,3 596,6
1971 100,3 128,7 186,1 244,7 236,7 157,2 77,7 50,0 1181,4
1972 71,2 143,0 159,1 182,4 221,1 213,3 147,8 77,8 35,8 1251,5
1973 102,6 167,7 200,9 268,6 232,2 189,8 101,9 1263,7
1974 105,0 170,9 222,6 298,7 227,5 154,3 137,8 34,9 1351,7
1975 134,1 114,5 153,4 247,1 201,6 167,6 86,2 55,5 1160,0
1976 99,2 131,7 167,8 228,8 198,6 167,4 85,0 1078,5
1977 114,5 168,9 194,7 255,8 259,6 143,3 1136,8
1978 87,4 201,6 214,5 267,0 270,1 179,9 94,8 1315,3
1979 149,0 132,8 170,5 216,0 242,3 151,3 79,5 1141,4
1980 104,4 146,5 214,2 286,0 219,3 131,6 99,8 1201,8
1981 132,7 126,8 168,9 230,3 212,2 161,4 107,8 1140,1
1982 86,8 130,3 171,9 197,9 197,4 149,1 82,1 1015,5
1983 112,3 159,0 160,9 205,6 193,2 169,6 91,2 16,7 1108,5
1984 73,7 150,1 199,9 227,8 173,6 171,6 71,4 1068,1
1985 131,7 161,5 185,0 227,4 236,8 165,5 79,0 1186,9
1986 129,6 146,9 184,8 236,3 229,2 135,5 54,2 10,3 1126,8
1987 97,3 132,8 182,6 246,6 217,6 194,4 114,5 1185,8
1988 93,2 142,8 164,6 219,9 211,6 150,1 67,6 8,1 1057,9
1989 164,3 141,4 192,6 222,3 239,6 168,2 60,5 1188,9
1990 106,7 134,0 177,0 244,7 226,4 180,3 131,3 1200,4
1991 101,3 132,8 188,1 217,6 205,1 161,8 109,1 1115,8
1992 125,1 156,5 165,0 159,0 229,1 137,9 128,8 13,4 1114,8
1993 70,2 106,7 172,9 266,6 270,7 233,7 158,3 1279,1
1994 140,7 278,4 295,2 244,7 209,9 117,1 10,0 1296,0
1995 188,4 260,3 206,7 247,9 180,3 78,5 1162,1
1996 166,7 183,9 239,2 180,7 134,7 57,4 962,6
1997 147,8 168,5 211,0 153,7 134,0 78,3 893,3
1998 88,0 160,1 272,5 276,6 154,8 102,6 44,4 1099,0
1999 173,8 149,8 212,8 193,4 123,0 93,6 946,4
2000 117,5 171,0 241,9 213,0 139,7 76,2 959,3
2001 151,1 230,9 272,9 220,6 179,2 1054,7
2002 171,7 197,1 230,6 207,3 128,6 95,4 1030,7
2003 163,6 234,5 286,4 253,0 175,6 131,2 1244,3
2004 165,9 201,3 287,8 248,9 186,9 115,7 1206,5
2005 139,4 179,8 265,3 273,6 148,1 46,8 1053,0
Toplam 2564,4 5158,6 6636,9 8458,1 8087,5 5863,3 3202,8 332,4 40375,2
ORT. 111,5 147,4 189,6 241,7 224,7 162,9 94,2 30,2 1202,2
130
EK-4. Selevir Baraj Giriyi A.G.. lmleri
131
EK4. Selevir Baraji Girisi A.G.I. lmleri
Blgesi: XVIII. ISPARTA
stasyon No: 11-013 SU TEMN TABLOSU st. Kotu: 1110 m
A.suyun ad: Kali ay (Birimler hm
3
)
YagyAlan: 672 km2
stasyonun Ad: Selevir Baraj-Giriy
SU YILI
AYLAR
YILLIK
Ekim Kasm Aralk Ocak $ubat Mart Nisan Mays Haziran Temmuz Agustos Eyll
1966 0.23 0.78 6.44 21.30 8.63 11.80 11.60 2.64 0.59 0.36 0.31 0.17 64.85
1967 0.39 1.37 15.80 22.30 6.23 11.70 30.40 18.10 1.19 1.42 0.31 0.87 110.08
1968 0.90 1.20 5.85 28.40 17.30 33.20 20.30 5.96 2.20 0.34 0.28 0.39 116.32
1969 0.70 2.12 17.70 24.50 25.00 19.60 21.30 21.70 1.46 0.24 0.04 0.15 134.51
1970 0.48 3.34 13.50 17.40 12.10 15.50 9.67 2.06 0.41 0.09 0.07 0.11 74.73
1971 0.42 1.19 2.43 5.64 5.23 17.70 17.10 8.23 2.01 0.13 0.04 0.12 60.24
1972 1.03 1.47 3.91 2.41 8.63 11.10 5.20 2.60 3.88 0.25 0.60 0.25 41.33
1973 1.52 0.83 1.75 1.39 3.98 14.10 9.58 2.29 0.22 0.05 0.02 0.03 35.76
1974 0.16 0.44 2.54 0.84 5.61 11.70 3.37 3.95 1.41 0.04 0.60 0.17 30.83
1975 0.91 0.68 2.72 1.77 3.75 11.40 8.93 6.19 1.83 0.26 0.34 0.00 38.78
1976 0.00 1.10 3.22 7.99 3.89 12.90 24.00 9.22 1.53 0.26 0.21 0.10 64.42
1977 0.45 0.83 6.28 3.20 7.54 4.84 8.53 2.18 0.11 0.01 0.00 0.00 33.97
1978 0.08 0.08 0.15 5.26 18.40 18.20 18.20 4.18 0.26 0.00 0.04 0.08 64.93
1979 0.42 0.40 3.19 12.90 8.75 3.41 4.37 10.90 5.09 0.06 0.00 0.00 49.49
1980 0.00 2.75 6.79 17.20 10.10 18.20 18.40 8.68 0.89 0.06 0.00 0.08 83.15
1981 0.00 1.59 7.36 15.30 13.00 25.20 9.90 8.84 0.53 0.62 0.39 0.04 82.77
1982 0.06 1.43 11.60 7.35 2.54 7.57 15.70 16.00 7.39 0.36 0.01 0.22 70.23
1983 0.28 0.24 0.82 2.88 3.43 16.50 15.70 2.74 2.88 0.69 0.02 0.00 46.18
1984 0.02 7.18 8.92 2.84 4.99 16.40 19.80 10.90 0.56 0.16 0.03 0.08 71.88
1985 0.14 0.23 0.85 7.32 9.16 8.70 12.50 2.09 1.35 0.41 0.38 0.00 43.13
1986 0.03 0.57 1.93 9.44 11.50 8.27 4.83 0.41 0.00 0.00 0.00 0.00 36.98
1987 0.00 0.06 3.13 9.10 7.53 11.90 15.00 10.10 3.83 0.53 0.00 0.00 61.18
1988 0.00 0.00 3.08 2.20 4.66 12.60 19.80 2.05 0.45 0.00 0.00 0.00 44.84
1989 0.02 2.95 2.04 0.36 0.38 1.19 0.00 0.18 0.00 0.00 0.00 0.00 7.12
1990 0.00 12.60 9.45 2.11 0.78 0.60 2.28 1.72 0.27 0.00 0.00 0.00 29.81
1991 0.00 0.00 1.35 3.46 4.85 5.06 4.09 4.15 0.76 0.00 0.00 0.00 23.72
1992 0.00 0.00 0.00 0.00 0.00 6.59 18.50 3.28 0.82 0.57 0.04 0.00 29.80
1993 0.03 0.05 0.07 0.00 1.59 7.37 8.53 5.34 3.13 0.01 0.00 0.00 26.12
1994 0.00 0.00 0.36 0.09 0.75 3.66 9.09 1.15 0.00 0.00 0.00 0.00 15.10
1995 1.13 4.45 1.18 3.24 0.05 5.89 15.30 10.60 2.88 0.00 0.00 0.00 44.72
1996 0.00 0.00 1.03 2.19 6.51 13.50 13.50 6.69 0.71 2.75 0.53 0.01 47.42
1997 0.00 0.00 0.65 0.25 0.12 0.11 10.10 3.48 0.42 0.00 0.00 0.00 15.13
1998 0.00 0.63 3.18 1.66 6.70 2.78 14.20 13.40 1.91 0.33 0.00 0.00 44.79
1999 0.00 0.45 4.81 5.04 14.80 14.20 16.50 3.76 0.69 0.04 0.07 0.04 60.40
2000 0.01 0.03 0.07 0.08 3.07 14.50 15.30 3.62 0.85 0.16 0.02 0.00 37.71
2001 0.00 0.00 0.00 2.17 4.19 3.99 1.07 1.66 0.04 0.00 4.38 3.11 20.61
2002 2.17 0.02 28.30 71.20 46.10 35.20 21.90 3.64 0.85 0.40 0.04 0.23 210.05
2003 0.30 0.20 0.02 0.07 1.25 7.38 17.60 2.44 0.10 0.01 0.00 0.00 29.37
2004 4.31 6.80 2.31 6.86 3.19 8.58 3.89 3.53 0.61 0.00 0.00 0.00 40.08
Toplam 16.19 58.06 184.78 327.71 296.28 453.09 496.03 230.65 54.11 10.61 8.77 6.25 2142.53
Ortalama 0.42 1.49 4.74 8.40 7.60 11.62 12.72 5.91 1.39 0.27 0.22 0.16 54.94
Yl says: 39
132
ZGEM$
Adi Soyadi : Semih AKMAK
Dogum Yeri ve Yili : Erzincan / 22.09.1980
Medeni Hali : Evli
Yabanci Dili : Ingilizce
Egitim Durumu (Kurum ve Yil)
Lise : Antalya Lisesi / 19941997
Lisans : Sleyman Demirel niversitesi / 19972002
alistigi Kurum/Kurumlar ve Yil:
Antalya Yapi Denetim A.S. / 2003
Mert Izolasyon Ltd.Sti. Antalya / 2004
Devlet Su Isleri 18.Blge Mdrlg Isparta / 2005 -2009
Devlet Su Isleri 13.Blge Mdrlg Antalya / 2009 -
132