Anda di halaman 1dari 77

PEMBUATAN TURBIN AIR VERTIKAL TIPE DARRIEUS

DENGAN SUDU HYDROFOIL STANDAR NACA 0015


MANUFACTURING OF DARRIEUS TYPE VERTICAL WATER
TURBINE WITH HYDROFOIL BLADES NACA 0015 STANDARD
LAPORAN TUGAS AKHIR
disusun untuk memenuhi s!h stu s"#t men"e!esikn $endidikn
Di$!%m III &u#usn Teknik K%n'e#si Ene#(i
Oleh:
Ni)# A!*in
111+1101,
PR-GRAM STUDI TEKNIK K-NVERSI ENERGI
&URUSAN TEKNIK K-NVERSI ENERGI
P-LITEKNIK NEGERI BANDUNG
.01/
1
LEMBAR PENGESA0AN
PEMBUATAN TURBIN AIR VERIKAL TIPE DARRIEUS
DENGAN SUDU HYDROFOIL STANDAR NACA 0015
Penulis:
Nama Mahasiswa : Nizar Alfian
NIM : 1117111!
Pen"u#i:
1$ Se%a"ai Pen"u#i I : Ar&a 'ulun"( S$T$( M$T$
)$ Se%a"ai Pen"u#i II : *rs$ Suwi+,+,( S$ST$( M$-n"
Tu"as a.hir ini /elah +isi+an".an 0a+a /an""al $$ 1uli )12
+an +isah.an sesuai .e/en/uan$
Men&e/u#ui(
Pem1im1in( I
Budi Suh#t%2 S3T32 M3En(3
NIP 1,4510051,,00051005
Men"e/ahui(
Ketu &u#usn Teknik K%n'e#si Ene#(i
A6en( Dud2 M3En(3
NIP 1,570.051,7/051005
UCAPAN TERIMAKASI0
*en"an meman#a/.an 0u#i +an s&u.ur .eha+ira/ Allah S'T( .arena %er.a/
se"ala rahma/ +an .arunia3N&a 0enulis +a0a/ men&elesai.an Tu"as A.hir +an
0en&usunan la0,ran ini$ *alam .esem0a/an ini( a/as se"ala %im%in"an( 0en"arahan
+an %an/uan &an" +i%eri.an .e0a+a 0enulis %ai. selama 0en"er#aan Tu"as A.hir
mau0un 0a+a saa/ 0en&usunan la0,ran ini( 0enulis men"u4a0.an /erima .asih &an"
se%esar3%esarn&a .e0a+a:
1$ I%un+a +an A&ahan+a /er4in/a( &an" selalu mem%eri.an m,/i5asi a"ar senan/iasa
/e"ar +an is/i6,mah +alam men#alani hi+u0 ini( /erima.asih a/as se"ala
0en",r%anan( ser/a .asih sa&an"( 4in/a +an +,a res/u &an" /elah +i%eri.an
.e0a+a 0enulis$
)$ Seluruh .eluar"a %esar &an" selalu mem%eri.an .e/enan"an ser/a m,/i5asi
.e0a+a 0enulis$
7$ 8a0a. A4en" *au+( M$-n" sela.u Ke/ua 1urusan Te.ni. K,n5ersi -ner"i(
P,li/e.ni. Ne"eri 8an+un"( &an" /elah mem%eri.an izin un/u. mema.ai se"ala
fasili/as &an" menun#an" 0en"er#aan /u"as a.hir ini$
2$ I%u I.a 9uliani( MT sela.u Ke/ua Pr,"ram S/u+i Te.ni. K,n5ersi -ner"i(
P,li/e.ni. Ne"eri 8an+un"$
:$ I%u Purwin+a Iriani( M$si +an Pa I Ma+e 'iwi/ Kas/awan sela.u .,,r+ina/,r
Tu"as A.hir &an" /elah mem%eri.an 0en#elasan men"enai 0ela.sanaan +an
0em%ua/an la0,ran Tu"as A.hir ini$
;$ Pa 8u+i Suhar/, sela.u +,sen 0em%im%in" Tu"as A.hir &an" /elah
mem%im%in"( +an mem%eri %an&a. masu.an +alam 0en&usunan Tu"as A.hir
ini$
7$ Pa Ar&a 'ulun" +an Suwi+,+, sela.u e5alua/,r Tu"as A.hir &an" /elah
mem%eri.an %an&a. masu.an +emi .e%ai.an +an .esem0urnaan Tu"as A.hir
ini$
<$ Seluruh s/aff 1urusan Te.ni. K,n5ersi -ner"i &an" /elah mem%an/u 0enulis
+alam mem0ersia0.an se"ala sesua/u men"enai 0ers&ara/an a+minis/rasi +alam
0r,ses 0en"er#aan /u"as a.hir ini$
!$ Pa 8am%an" &an" /elah mem%eri.an izin men""una.an la% %awah +i hari li%ur
+an masu.an &an" %ermanfaa/$
1$ Seluruh s/aff /e.nisi La%,ra/,rium 8awah Te.ni. K,n5ersi -ner"i &an" /elah
men&e+ia.an se"ala fasili/as &an" menun#an" +alam 0en"er#aan /u"as a.hir$
11$ Pa Il&as &an" /elah mem%an/u +alam 0em%ua/an r,/,r /ur%in +en"an %ahan
.,m0,si/ resin +an fi%er$
1)$ Tim Keamanan =Sa/0am> P,li/e.ni. Ne"eri 8an+un" &an" /elah mem%eri.an
izin a"ar m,/,r +a0a/ %er,0erasi +i lin".un"an .am0us sehin""a memu+ah.an
0enulis +alam 0en"er#aan /u"as a.hir ini$
17$ Teman3/eman 0ers,nil %ar,.ah %,ar+in" h,use &an" %erse+ia %er%a"i su.a
mau0un +u.a ser/a se"ala %an/uan %ai. m,ril mau0un ma/eril selama
0en&usunan Tu"as A.hir$
12$ Sau+ara Re"ia -rfawinan+a +an Pu#i Am%riani &an" /elah %ersama3sama +alam
0em%ua/an r,/,r /ur%in &an" %er%ahan .,m0,si/ fi%er +i ?i0a"eran ?imahi
1awa 8ara/$
1:$ Sau+ara 9,"i A%+ul Muis &an" /elah %an&a. mem%an/u %ai. +alam 0en"er#aan
mau0un 0en"u#ian ala/ %eru0a sum%an"sih /ena"a +an 0i.iran sehin""a
mem%an/u 0enulis un/u. men&elesai.an Tu"as A.hir ini$
1;$ Sau+ara Riz.& N( mahasiswa /e.ni. mesin &an" /elah mem%an/u +alam 0r,ses
0en""am%aran +esi"n$
17$ Sau+ara In+ra Le.sana &an" /elah %an&a. mem%eri.an masu.an +an saran
un/u. .esem0urnaan 0en"er#aan /u"as a.hir ini$
1<$ Seluruh /eman3/eman se0er#uan"an &an" %ersama3sama men"er#a.an Tu"as
A.hir +i La%,ra/,rium 8awah Te.ni. K,n5ersi -ner"i &an" /elah %erse+ia
%er%a"i su.a mau0un +u.a ser/a se"ala %an/uan %ai. m,ril mau0un ma/eril
selama 0en"er#aan Tu"as A.hir$
1!$ Seluruh mahasiswa 1urusan Te.ni. K,n5ersi -ner"i( .hususn&a 0r,"ram s/u+i
*7 Te.ni. K,n5ersi -ner"i an".a/an )11$
ABSTRAK
Men"in"a/ in+,nesia memili.i 0,/ensi sum%er ener"i air &an" %esar %ai.
s.ala .e4il mau0un s.ala %esar +an umumn&a 0emanfaa/an &an" a+a se.aran"
un/u. hea+ &an" /in""i( se+an".an un/u. 0emanfaa/an air +en"an hea+ ren+ah
se0er/i aliran sun"ai( saluran iri"asi +an arus lau/ masih %elum /ermanfaa/.an
+en"an %ai.$ Saa/ ini /elah +i.em%an".an /ur%in aliran air &ai/u /ur%in ",rl,5 +an
+arrieus &an" 4u.u0 efisien$ Hal /erse%u/ men+,r,n" 0enulis un/u. /uru/ ser/a
+alam men"em%an".an /ur%in air &an" memanfaa/.an aliran air ini$ Sehin""a
+alam 0eneli/ian ini %er#u+ul Pem%ua/an Tur%in Air @er/i.al Ti0e *arrieus *en"an
Su+u Hydrofoi S/an+ar NA?A 1:$ Tur%in air +arrieus ini memanfaa/.an ener"i
.ine/i. air &an" men+,r,n" su+u /ur%in &an" %er%en/u. h&+r,f,il &an" memili.i
"a&a if! sehin""a /ur%in mam0u %er0u/ar searah +en"an "a&a if! su+u$ *alam
0eran4an"an +i/en/u.an %ahwa .e4e0a/an air ra/a3ra/a( +a&a 0,r,s ma.simum( /,rsi
+an 0u/aran masin"3masin" a+alah se%esar 1() mAs( )< '( 2(<7 Nm +an :: r0m
+en"an +imensi se%a"ai %eri.u/: *iame/er r,/,r /ur%in (7; m( /in""i r,/,r /ur%in
(2 m +an "#ord su+u (1 m$ Hasil 0en"u#ian +i+a0a/ efisiensi /er/in""i /ur%in
se%esar 17() B +en"an +a/a 0arama/er &an" +i+a0a/ se%a"ai %eri.u/: Ke4e0a/an air
ra/a3ra/a (77: mAs( +a&a in0u/ (77; '( 0u/aran /ur%in 1; r0m +an /,rsi (;77 Nm$
Kt Kun6i8 Tur%in air *arrieus( hea+( #ydrofoi( NA?A 1:( /,rsi( efisiensi
ABSTRACT
Co$%id&ri$' I$do$&%i( #(% !#& )o!&$!i( for #*'& &$&r'y %o*r"& of +(!&r
,o!# %-( %"(& ($d (r'& %"(& ($d '&$&r(y *%& !#& "*rr&$! !o #&(d #i'#. +#i&
for !#& *!ii/(!io$ of +(!&r +i!# o+ #&(d fo+ i0& ri1&r%. irri'(!io$ "($(% ($d
o"&($ "*rr&$!% (r& %!i $o! *!ii/&d )ro)&ry2 C*rr&$!y +(!&r fo+ !*r,i$& #(% ,&&$
d&1&o)&d +#i"# Goro1 ($d D(rri&*% !*r,i$&% (r& 3*i!& &ffi"i&$!2 T#i% )ro-)!&d
!#& (*!#or% !o )(r!i"i)(!& i$ d&1&o)i$' ( +(!&r !*r,i$& !#(! *!ii/&% !#& +(!&r fo+2
T#*%. i$ !#i% %!*dy. &$!i!&d M($*f("!*ri$' of D(rri&*% Ty)& V&r!i"( W(!&r T*r,i$&
Wi!# Hydrofoi B(d&% NACA 0015 S!($d(rd%2 T#&%& D(rri&*% +(!&r !*r,i$&%
#(r$&%% !#& 0i$&!i" &$&r'y of +(!&r !#(! dri1&% !#& !*r,i$& ,(d&% !#(! #(1& %#()&d
#ydrofoi if! for"& %o !#(! !#& !*r,i$& "($ ro!(!& !#& dir&"!io$ of !#& if! for"& of !#&
,(d&2 I$ !#& d&%i'$ of !#& +(!&r i% d&!&r-i$&d !#(! !#& (1&r('& %)&&d. -(4i-*-
%#(f! )o+&r. !or3*& ($d ro!(!io$. r&%)&"!i1&y of 125 - 6 %. 57 W. 8279 N- ($d 55
r)- +i!# !#& foo+i$' di-&$%io$%: !*r,i$& ro!or di(-&!&r 02;< -. #&i'#! 028 - ($d
( !*r,i$& ro!or ,(d& "#ord 021 -2 T&%! r&%*!% o,!(i$&d #i'#&%! !*r,i$& &ffi"i&$"y of
1;25= +i!# !#& d(!( o,!(i$&d !#& foo+i$' )(r(-&!&r%: !#& (1&r('& +(!&r 1&o"i!y
of 02;95 - 6 %. 02;9< W i$)*! )o+&r. ( !*r,i$& +#&& 1< r)- ($d !or3*& of 02<;9
N-$
Ke" 9%#ds8 *arrieus wa/er /ur%ine( hea+( #ydrofoi( NA?A 1:( /,r6ue(
effi4ien4&
KATA PENGANTAR
AssalamuCalai.um wr$ w%$
Se"ala 0u#i %a"i Allah S'T &an" /elah mem%eri.an rahma/ +an .arunia3
N&a .e0a+a .i/a semua$ Shalawa/ +an salam sem,"a /erlim0ah 4urah.an .e0a+a
%a"in+a /er4in/a &a.ni Na%i Muhamma+ SA'$Tan0a 0er/,l,n"an3N&a mun".in
0enulis /i+a. a.an san""u0 men&elesai.an La0,ran Tu"as A.hir &an"
%er#u+ulDPem%ua/an Tur%in Air @er/i.al Ti0e *arrieus *en"an Su+u Hydrofoil
S/an+ar NA?A 1:E$
*alam 0en&usunan La0,ran Tu"as A.hir ini 0enulis masih +alam 0r,ses
%ela#ar( /en/un&a a.an +i/emu.an .e.uran"an3.e.uran"an %ai. +alam 0en""unaan
%ahasa( 4ara 0en&a#ian mau0un 4ara men"analisis sua/u ,%#e.$ Oleh .arena i/u
se"ala .ri/i. +an saran +ari semua 0iha. &an" %er/u#uan un/u. mem0er%ai.i
0en&usunan Tu"as A.hir ini 0enulis hara0.an +an /erima +en"an /an"an /er%u.a
+an ha/i &an" la0an"$
A.hir .a/a 0enulis men"u4a0.an /erima.asih .e0a+a semua 0iha. &an"
/elah mem%an/u +an men+u.un" +alam 0en&elesaian Tu"as A.hir ini$ Sem,"a
la0,ran /u"as a.hir ini +a0a/ mem%eri.an %an&a. manfaa/ +an wawasan &an" luas
%a"i 0ara 0em%a4a$ 'assalamuaClai.um wr$ w%$
8an+un"( 1uli )12
Penulis
DA:TAR ISI
DA:TAR TABEL
DA:TAR GAMBAR
DA:TAR LAMPIRAN
LAMPIRAN 1
CURRICULUM VITAE
LAMPIRAN .
TA8-L PROP-RTI FISIKA AIR PA*A T-KANAN ATMOSF-R
TA8-L T-GANGAN K-R1A 8AHAN 8-R*ASARKAN SIFAT
P-M8-8ANANN9A
LAMPIRAN 5
GAM8AR SUSUNAN TUR8IN AIR *ARRI-US
BAB I
PENDA0ULUAN
131 Lt# Be!kn(
In+,nesia memili.i 0,/ensi ener"i /ena"a air &an" san"a/ %esar &a.ni 7:(;7
G' un/u. s.ala %esar +an 71) G' un/u. 0em%an".i/ s.ala menen"ah +an .e4il$
P,/ensi &an" san"a/ %esar ini %aru se+i.i/ &an" /ermanfaa/.an &a.ni 2) M'
un/u. s.ala %esar +an ); M' un/u. s.ala .e4il$ P,/ensi &an" /elah /ermanfaa/.an
ini meru0a.an 0,/ensi /ena"a air &an" memili.i %e+a .e/in""ian$ Se+an".an
0,/ensi ener"i air %eru0a aliran &an" /i+a. memili.i %e+a .e/in""ian se0er/i arus
lau/( sun"ai( ana. sun"ai +an saluran iri"asi %elum /ermanfaa/.an +en"an %ai.$
Men"in"a/ +i %e%era0a wila&ah +i in+,nesia memili.i "aris 0an/ai +an sun"ai &an"
mem%an/an" luas sehin""a +a0a/ +imanfaa/.an se%a"ai sum%er ener"i$ P,/ensi
&an" +imili.i ener"i aliran air ialah ener"i .ine/i. +an arus air &an" men"alir$
Pemanfaa/an ener"i arus air ini umumm&a men""una.an /ur%in air &an"
memanfaa/.an a+an&a aliran air$ Pa+a 0rinsi0n&a 0emanfaa/an ener"i arus air ini
ham0ir sama +en"an 0emanfaa/an ener"i an"in &an" memanfaa/.an massa u+ara
&an" memili.i .e4e0a/an &an" +i/a%ra.an .e /ur%in sehin""a /ur%in %er0u/ar$ Han&a
sa#a un/u. 0emanfaa/an ener"i arus air ini memanfaa/.an massa air &an" %er"era.$
Saa/ ini /elah +i.em%an".an /ur%in arus air +arrieus &an" efisien +a0a/
men".,n5ersi ener"i +ari arus air$ Salah sa/u u0a&a un/u. men"em%an".an
0emanfaa/an ener"i arus air ini sa&a a.an mem%ua/ /ur%in air /i0e +arrieus +en"an
su+u #ydrofoi s/an+ar NA?A 1:$
13. Rumusn Ms!h
8er+asar.an uraian &an" +i0a0ar.an se%elumn&a( +a0a/ +irumus.an
0ermasalahan &a.ni :
a$ 8a"aimana menen/u.an .,ns/ru.si +an +imensi ala/
%$ 1enis ma/erial a0a &an" +i"una.an un/u. 0em%ua/an ala/
4$ 8a"aimana 4ara men"u#i ala/
+$ Parame/er a0a sa#a &an" menen/u.an .iner#a ala/
e$ 8a"aimana .iner#a ala/
135 Tu;un
a$ Meran4an" +an mem%ua/ /ur%in air /i0e +arrieus +en"an su+u #ydrofoi
s/an+ar NA?A 1:$
%$ Mela.u.an 0en"u#ian ala/ &an" /elah +i%ua/ se%elumn&a a"ar +a0a/
+ii+en/ifi.asi .iner#a ala/$
4$ Men"analisis .iner#a /ur%in %er+asar.an 0arame/er30arame/er +ari hasil
0en"u#ian$
13/ Btsn Ms!h
*alam 0en"er#aan Tu"as A.hir ini 0enulis mem%a/asi masalah han&a 0a+a
ruan" lin".u0 0em%ua/an /ur%in air /i0e +arrieus( 0en"u#ian ala/ +an analisis .iner#a
ala/ %er+asar.an 0arame/er30arame/er &an" +i+a0a/ hasil 0en"u#ian$ Pen"u#ian ini
+ila.u.an 0a+a 5ariasi %e%an =0en"ereman> &an" %er%e+a3%e+a se%a"ai a4uan un/u.
analisis sehin""a /i+a. mem0erha/i.an as0e. 0emilihan ma/erial ,(d&( 5ariasi
su+u/ seran" ,(d& +an 5ariasi +iame/er ,(d&2
135 Sistemtik Pe!$%#n
*alam 0enulisan la0,ran Ker#a Pra./e. ini 0enulis mem%a"i +alam lima
%a%( ana/ara lain se%a"ai %eri.u/$
8a% 1 Pen+ahuluan( %a% ini mem%ahas /en/an" la/ar %ela.an" 0enulisan
&an" %erisi /en/an" .,n+isi &an" a+a +i saa/ ini men"enai 0,/ensi &an" melim0ah
+ari ener"i air +i in+,nesia +an 0emanfaa/ann&a &an" masih %elum +i.em%an".an
se4ara ,0/imal se%a"ai 0er/im%an"an +alam 0enen/uan /,0i. +an ,%#e. Tu"as A.hir(
rumusan masalah( /u#uan 0enili/ian( %a/asan masalah +an sis/ema/i.a 0enulisan$
8a% ) Lan+asan Te,ri( +alam %a% ini 0enulis men&a#i.an /e,ri &an" rele5an
+en"an /,0i. +an ,%#e. &an" +iam%il 0enulis &ai/u 0en#elasan /e,ri +an rumusan
+asar ener"i air( sis/em .,n5ersi ener"i air +an 0eran4an"an me.ani.$
8a% 7 Me/,+e +an Pr,ses Pen&elesaian Masalah( %a% ini mem%ahas /en/an"
0eran4an"an ala/( 0em%ua/an ala/ +an 0en"u#ian$ Peran4an"an ala/ +i+asar.an 0a+a
as0e.3as0e. men"enai +imensi( 0emilihan #enis /ur%in( ma/erial /ur%in +an
.a0asi/as /ur%in$ Un/u. 0em%ua/an ala/ sen+iri +i+asar.an 0a+a hasil 0eran4an"an
&an" +i%ua/ se%elumn&a$ Se+an".an 0en"u#ian ala/ +ila.u.an un/u. men"e/ahui
.iner#a ala/ &an" /elah +iran4an" +an +i%ua/ se%elumn&a$
8a% 2 Hasil +an Pem%ahasan( %a% ini memua/ +a/a3+a/a hasil 0en"u#ian(
0erhi/un"an men"enai .iner#a ala/ +an analisis men"enai .iner#a ala/ +alam %en/u.
/a%el +an "rafi. %eri.u/ 0en#elasann&a$
8a% : Kesim0ulan +an Saran( 0a+a %a% ini men"emu.a.an .esim0ulan &an"
+i0er,leh +ari hasil analisis 0a+a %a% se%elumn&a +an saran %a"i 0em%a4a &an"
in"in mela.u.an 0eneli/ian le%ih lan#u/$
BAB II
LANDASAN TE-RI
.31 K%nse$ Ds# Sistem K%n'e#si Ene#(i Ai#
Sis/em .,n5ersi ener"i arus air meru0a.an sua/u sis/em &an" %er/u#uan
meru%ah ener"i .ine/i. arus air men#a+i ener"i me.ani. 0,r,s ,leh su+u /ur%in
&an" .emu+ian +iu%ah .em%ali men#a+i ener"i lis/ri. ,leh "enera/,r$ 8esarn&a
ener"i &an" +a0a/ +i /ransfer .e su+u /ur%in /er"an/un" 0a+a massa #enis air( luas
area su+u /ur%in +an .e4e0a/an arus air$ Selan#u/n&a a.an +i%ahas melalui
0ersamaan30ersamaan$
-ner"i .ine/i. un/u. sua/u massa air - &an" %er"era. +en"an .e4e0a/an 1
&an" nan/in&a a.an +iu%ah men#a+i ener"i 0,r,s +a0a/ +irumus.an se%a"ai %eri.u/$
- G
1
2
-1
5
=Nm>$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$ =)$1>
*en"an men"an""a0 sua/u 0enam0an" melin/an" A, +imana air +en"an
.e4e0a/an 1 men"alami 0emin+ahan 5,lume un/u. /ia0 sa/uan wa./u &an" +ise%u/
+en"an aliran 5,lume @ se%a"ai:
V
G 1A =m
7
As> $$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$
=)$)>
Se+an".an aliran massa +en"an .era0a/an air > se%a"ai
m
G >1A =."As> $$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$
=)$7>
Persamaan30ersamaan +ia/as menun#u..an ener"i .ine/i. +an aliran massa
&an" melewa/i sua/u 0enam0an" melin/an" A se%a"ai ener"i Pa &an" +i/un#u..an
+en"an men&u%/i/usi 0ersamaan =)$7> .e 0ersamaan =)$1> men#a+i:
Pa G
1
2
>A1
;
='>$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$=)$2>
*imana:
Pa G *a&a &an" +i%eri.an air ='>
1 G Ke4e0a/an air =mAs>
> G Massa #enis air =."Am
7
>
A G Luas 0enan".a0an air =m
7
>
*a&a &an" +ihasil.an ,leh /ur%in air sum%u 5er/i.al a+alah se%a"ai %eri.u/ :
P/ G HT ='>$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$
=)$:>
*imana:
P/ G *a&a &an" +ihasil.an ,leh /ur%in ='>
H G Ke4e0a/an su+u/ =ra+As>
T G T,rsi =Nm>
Sehin""a +i+a0a/ efisiensi /ur%in se%a"ai %eri.u/ :
! G
P
t
P
a
$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$=)$;>
*imana:
! G -fisiensi /ur%in =B>
P/ G *a&a &an" +ihasil.an ,leh /ur%in ='>
Pa G *a&a &an" +i%eri.an air ='>
.3131 K%e*isien D"
Pa+a /ahun 1!1! se,ran" fisi.awan 1erman( Al%er/ 8e/z( men&im0ul.an
%ahwa /i+a. a.an 0ernah a+a /ur%in an"in &an" +a0a/ men".,n5ersi ener"i .ine/i.
an"in .e +alam %en/u. ener"i &an" men""era..an r,/,r =.ine/i.> le%ih +ari1;A)7
=:!(7B>$ Hin""a saa/ ini hal /erse%u/ +i.enal +en"an B&!/ Li-i! a/au Hu.um 8e/z$
Tur%in an"in men"u%ah ener"i +en"an memanfaa/.an aliran massa u+ara
&an" +i /a%ra.an .e /ur%in +en"an luasan /er/en/u &an" %e%en/u. lin".aran$
Sehin""a /ur%in an"in &an" &an" %er%en/u. lin".aran +an /er%a"i3%a"i +en"an
#umlah su+u /er/en/u ma.a /i+a. seluruh ener"i an"in /ermanfaa/.an( namun a+a
se%a"ian ener"i an"in &an" hilan" melalui 4elah34elah su+u /ur%in$
-fisiensi ener"i an"in &an" ma.simum G $:! /erse%u/ masih +i0en"aruhi
,leh fa./,r3fa./,r lainn&a( 4,n/,hn&a .e.ua/an %ahan( %en/u. %alin"3%alin"( +an
efisiensi "enera/,r$ Ma.a mun".in han&a 137B ener"i an"in &an" %enar3%enar
+a0a/ +i.,n5ersi men#a+i ener"i lis/ri. =Trihar&an/,( )7>I1J$
.3. K#kte#istik 0id#%dinmik
Hi+r,+inami.a a+alah ilmu &an" mem0ela#ari 0en"aruh aliran air /erha+a0
%en+a .er#a &an" %er"era. melewa/i aliran /erse%u/ &an" /er#a+i a.i%a/ "era. rela/if
an/ara flui+a +an %en+a %ersan".u/an$ Ga&a a0un" +an "a&a "ra5i/asi &an" +ialami
%en+a /i+a. /ermasu. .arena "a&a3"a&a i/u %!(!i" +an /i+a. menim%ul.an efe.3efe.
+inami. ser/a .er#an&a /i+a. %er"an/un" 0a+a "era. rela/if flui+a +an %en+a
%ersan".u/an$
Un/u. men+a0a/.an ran4an"an /ur%in +arrieus &an" hi+r,+inamis(
.ara./eris/i. hi+r,+inami.a se0er/i %en/u. "e,me/ri +an "a&a3"a&a &an" %e.er#a
san"a/lah 0en/in" un/u. men+a0a/.an la#u 0er4e0a/an +an "a&a an".a/ &an"
,0/imum "una menen/u.an .uali/as %en+a /erse%u/$ Ga&a3"a&a &an" /er#a+i a+alah
"a&a +ian/ara %en+a +en"an flui+a( ,leh .arena i/u +alam %a"ian ini a.an +i#elas.an
/en/an" "e,me/ri %en+a +an .,m0,nen3.,m0,nen "a&a$
.3.31 K%nse$ G" An(kt <Lift= Dn G" D%#%n( <Drag=
Ke/i.a se%uah %en+a a0a0un %er"era. melalui se%uah flui+a( sua/u
in/era.si an/ara %en+a +en"an flui+a /er#a+i( efe. ini +a0a/ +i"am%ar.an +alam
%en/u. "a&a3"a&a 0a+a 0er/emuan an/ar3mu.a flui+a %en+a$ Hal ini +a0a/
+i"am%ar.an +alam /e"an"an3/e"an"an "eser +in+in"( >w( a.i%a/ efe. 5is.,s +an
/e"an"an n,rmal$
=Sum%er: Su+ar"ana( )1)>
Gam%ar II$1 Ga&a3"a&a +ari flui+a +i se.elilin" 0a+a se%uah %en+a +ua +imensi
Ga&a resul/an +en"an arah &an" sama =se#a#ar> .e4e0a/an hulu +ise%u/ "a&a
+,r,n" =dr('>( * +an "a&a resul/an &an" /e"a. lurus /erha+a0 arah .e4e0a/an hulu
+ise%u/ "a&a an".a/ ?if!@( L( se0er/i &an" +i/un#u..an Gam%ar II$1( +imana +a0a/
+iliha/ un/u. 0ersamaan dr(' +an if!:
D=

dFx=

pcos dA+

w
sin dA
$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$=)$7>
+an
L=

dFy=

psindA+

w
cos dA
$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$=)$<>
Perhi/un"an manual +is/ri%usi3+is/ri%usi ini +ari 0em%an"un aliran(
misaln&a 0ersamaan N(1i&rAS!o0&%. san"a/ suli/ +ila.u.an$ Ter.a+an" 0erhi/un"an
.,m0u/asi +a0a/ +ila.u.an 0a+a 0ersamaan30ersamaan ini$ Inf,rmasi &an" le%ih
%an&a. la"i /en/an" +is/ri%usi /erse%u/ +a0a/ +i0er,leh melalui e.s0erimen$ Oleh
.arena 0erha/ian u/ama 0ara ahli +i %i+an" .e/e.ni.an serin" .ali le%ih .e0a+a
/ahanan +an "a&a an".a/ +ari0a+a +is/ri%usi /e.anan +an /e"an"an "eser( hasil3hasil
e.s0erimen %iasa&a +i0er,leh +an +isa#i.an se4ara lan"sun" +alam /ahanan +an
"a&a an".a/$ *a/a3+a/a /erse%u/ %iasan&a +isa#i.an +alam %en/u. %ilan"an /a.
%er+imensi .,efisien +,r,n" ?dr(' "o&fi"i&$!@ +an .,efisien "a&a an".a/ ?if!
"o&ffi"i&$!@( +i+efinisi.an se%a"ai %eri.u/$
C
L
=
F
L
1
2
v
2
A
$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$
$$=)$!>
+an
C
D
=
F
D
1
2
v
2
A
$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$
=)$1>
*imana :
?* G K,efisien "a&a +,r,n" =dr('>
?L G K,efisien "a&a an".a/ ?if!@
FL G Ga&a if! =N>
F* G Ga&a dr(' =N>

B *ensi/as flui+a =."Am


7
>
A G Luas sa0uan =m
)
>
1 G Ke4e0a/an flui+a rela/if /erha+a0 ,%#e. =mAs>
K,,r+ina/ su+u/ C +ari sua/u %en+a /e"ar &an" %er,/asi men"elilin"i
se%uah sum%u /e/a0 %isa %ernilai 0,si/if a/au ne"a/if$ 8ila 0enen/uan su+u/3su+u/
0,si/if &an" a.an +iu.ur %erlawanan +en"an arah #arum #am +ari sum%u34 0,si/if
ma.a C 0a+a Gam%ar II$) meru0a.an su+u/ 0,si/if$
=Sum%er: irs&a+( )1>
Gam%ar II$) @e./,r "a&a +an .e4e0a/an 0a+a #ydrofoi
*imana +i.e/ahui un/u. 0ersamaan .e4e0a/an su+u/:
=
2 n
60
$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$
=)$11>
*imana:

G K,efisien .e4e0a/an su+u/ =ra+As>


n G Fre.uensi 0u/aran /ur%in =r0m>
=Irs&a+( )1>
I)J
.3.3. Di(#m Ke6e$tn
*ia"ram .e4e0a/an &an" +i"una..an 0a+a /ur%in air sum%u 5er/i.al
meru0a.an 0en+e.a/an +ari /ur%in an"in sum%u 5er/i.al se0er/i &an" /erliha/ 0a+a
"am%ar II$7 +imana resul/ann 5e./,r .e4e0a/an ='> meru0a.an #umlah +ari 5e./,r
.e4e0a/an =1> flui+a +an 5e./,r .e4e0a/an su+u =u>$
=Sum%er: Irs&a+( )1>
Gam%ar II$7 *ia"ram .e4e0a/an 0a+a /ur%in sum%u 5er/i.al
*ari "am%ar .e4e0a/an 0a+a "am%ar +ia/as /erse%u/ +ihasil.an .e4e0a/an
&an" %er5ariasi &ai/u .e4e0a/an ma.simum 0a+a K G
,
( .e4e0a/an minimum 0a+a K
G 1<
,
( +imana K a+alah 0,sisi ,r%i/al su+u$ A$'& of (!!("0 =su+u/ seran" su+u>
a+alah su+u/ an/ara resul/an 5e./,r .e4e0a/an ='> +an 5e./,r .e4e0a/an su+u$
Per/im%an"an30er/im%an"an "e,me/ris( resul/an .e4e0a/an 5e./,r +an ($'& of
(!!("0 +ihi/un" se%a"ai %eri.u/$
W=v 1+2 cos +
2
$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$=)$1)>
=tan
1
(
sin
cos+
) $$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$
=)$17>
*imana :
=
r
u
$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$
=)$12>
*imana:
' G Resul/an 5e./,r .e4e0a/an =mAs>
1 G .e4e0a/an flui+a =mAs>
* G .e4e0a/an su+u =mAs>
L G !i) %)&&d r(!io
r G #ari3#ari /ur%in =m>
H G .e4e0a/an 0u/aran =ra+As>
Ga&a aer,+inamis &an" +ihasil.an a+alah if! =FL> +an dr(' =F*> a/au n,rmal
=FN> +an /an"ensial =FT>$ *imana "a&a if! +an dr(' +a0a/ +ihi/un" men""una.an
0ersamaan se%a"ai %eri.u/$
F
D
=
1
2
C
D
v
2
A
$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$
=)$1:>
+an
F
L
=
1
2
C
L
v
2
A
$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$
=)$1;>
*imana:
?* G K,efisien "a&a ham%a/ =dr('>
?L G K,efisien "a&a an".a/ ?if!@
FL G Ga&a lif/ =N>
F* G Ga&a +ra" =N>

B *ensi/as flui+a =."Am


7
>
A G Luasan a4uan =m
)
>
1 G Ke4e0a/an flui+a rela/if /erha+a0 ,%#e. =mAs>
*en"an mem0r,&e.si.an "a&a if! +an dr(' se%a"ai "a&a &an" /e"a. lurus
/erha+a0 len"an =#ari3#ari> /ur%in( ma.a selan#u/n&a +a0a/ +i.e/ahui nilai /,rsi =T>
+en"an men""una.an 0ersamaan se%a"ai %eri.u/$

T=r x

F=
(
F
D
cos +F
L
sin
)
r
$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$=)$17>
*imana:
T G T,rsi =Nm>
F G Ga&a /e"a. lurus len"an =N>
r G 1ari3#ari =m>
Selan#u/n&a +ari 0ersamaan +ia/as +a0a/ +i.e/ahui +a&a 0,r,s +en"an
men""una.an 0ersamaan se%a"ai %eri.u/$
P
/ G
HMT ='> $$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$
=)$1<>
*imana:
P/ G *a&a &an" +ihasil.an ,leh /ur%in ='>
H G Ke4e0a/an su+u/ =ra+As>
T G T,rsi =Nm>
=Su+ar"ana( )1)>
I7J
.35 Tu#1in D##ieus
=Sum%er: Su+ar"ana( )1)>
Gam%ar II$2 Tur%in *arrieus
Gam%ar +ia/as meru0a.an /ur%in +arrieus &an" meru0a.an salah sa/u #enis
/ur%in &an" +i.em%an".an ,leh se,ran" (&ro$(*!i"( &$'i$&&r asal Pran4is &an"
%ernama Ge,r"es 1ean Marie *arrieus 0a+a /ahun 1!71$ Tur%in +arrieus ini
memili.i .eun""ulan +ian/aran&a /i+a. /erlalu mem0erhi/un".an arah aliran .arena
%en/u.n&a &an" sime/ri( /e.anan "ra5i/asi /i+a. mam0u %ali. 0a+a %en/u. su+un&a(
mam0u %er,0erasi 0a+a #&(d +an .e4e0a/an &an" ren+ah( se+an".an .elemahann&a
a+alah .e/i+a. mam0uan mela.u.an %&fA%!(r!i$' +an "e/aran &an" /in""i$
Prinsi0 .er#a /ur%in +arrieus a+alah a.i%a/ .e4e0a/an aliran air ma.a
men&e%a%.an su+u %er0u/ar +en"an .e4e0a/an 0u/ar /er/en/u( ma.a resul/an +ari
.e4e0a/an /erse%u/ a.an men"hasil.an "a&a hi+r,+inamis =if! +an dr('>$ Ga&a
an".a/ =if!> +ihasil.an .arena %en/u. Hydrofoi +ari su+u /ur%in$ Su+u3su+u ini
mem,/,n" u+ara +en"an su+u/ seran" &an" men"a.i%a/.an 0er%e+aan /e.anan$
Hasil +ari 0er%e+aan /e.anan inilah &an" men"a.i%a/.an "a&a an".a/( &an" mana
men+,r,n" su+u %er"era. .e +e0an$ Un/u. men+,r,n" /ur%in( /,rsi &an"
+ise%a%.an ,leh "a&a an".a/ harus le%ih %esar +i%an+in" /,rsi &an" +ihasil.an ,leh
"a&a ham%a/ =dr('> sehin""a men"hasil.an /,rsi $&!!o =Su+ar"ana( )1)>I2J$
.3/ Hydrofoil
Hydrofoi a+alah se%uah %en/u. &an" men&eru0ai sa&a0 %urun" =0i0ih>(
+en"an %a"ian +e0an /um0ul se0er/i &an" /erliha/ 0a+a "am%ar II$:$ Hydrofoi ini
%iasan&a +i "una.an se%a"ai 0enin".a/ .e4e0a/an 0a+a .a0al lau/ &an" +ile/a..an
+i %awah lam%un" .a0al( .arena #ydrofoi +a0a/ men"hasil.an "a&a an".a/
sehin""a lam%un" .a0al /eran".a/ +an .eluar +ari air$ Hal inilah &an" men&e%a%.an
0en"uran"an "ese.an sehin""a +a0a/ menin".a/.an .e4e0a/an$ A+a +ua 0enamaan
0a+ foi ini &ai/u 0a+a 0en+esainan un/u. u+ara +ise%u/ (irfoi se+an".an un/u. air
+ise%u/ #ydrofoi $ Pem%ahasan selan#u/n&a a+alah (irfoi( +iliha/ +ari .ara./eris/i.
+an seri +ari %en/u. NA?A (irfoi2
Gam%ar II$: 8en/u. #ydrofoi
=Sum%er: Su+ar"ana( )1)>
.3/31 K#kte#istik Ai#*%i!
Ga&a an".a/ 0a+a (irfoi %er"an/un" 0a+a .,efisien "a&a an".a/ &an"
+ihasil.an ,leh (irfoi /erse%u/$ K,efisien "a&a an".a/ =?L> +i0en"aruhi ,leh +esain
%en/u. "(-,&r +ari (irfoi$ ?L &an" +ihasil.an ,leh sua/u (irfoi %er5ariasi se4ara
linier +en"an su+u/ seran" =N> /er/en/u$ Kemirin"an "aris +i/an+ai +en"an (0 &an"
+ise%u/ if! %o)&$ Pa+a +aerah ini aliran u+ara %er"era. +en"an mulus +an masih
menem0el 0a+a ham0ir seluruh 0ermu.aan (irfoi$ *en"an %er/am%ah %esarn&a ((
aliran u+ara 4en+erun" un/u. se0arasi +ari 0ermu.aan a/as (irfoi( mem%en/u.
ula.an %esar Dd&(d (irE +i %ela.an" (irfoi$ Pa+a aliran se0arasi ini( aliran u+ara
%er0u/ar +an se%a"ian aliran %er"era. .earah &an" %erlawanan +en"an aliran
fr&&%!r&(- +ise%u/ #u"a r&1&r%&d fo+$
Aliran &an" %er0isah meru0a.an efe. +ari 5is.,si/as$ K,nse.uensi +ari
0er0isahan aliran 0a+a ( /in""i a+alah 0en"uran"an "a&a an".a/ +an %er/am%ah
%esarn&a "a&a ham%a/ a.i%a/ 0ressure dr('( .,n+isi ini +ise%u/ .,n+isi %!($ Har"a
ma.simum +ari ?L %era+a 0a+a /e0a/ se%elum .,n+isi s/all &an" +ilam%an".an
+en"an maM ?L$ MaM ?L meru0a.an as0e. 0alin" 0en/in" +ari 0erf,rma (irfoi(
.arena menen/u.an .e4e0a/an %!( 0esawa/ u+ara .hususn&a saa/ fasa /er%an" .ri/is
&ai/u /er%an" /in""al lan+as +an men+ara/ =Su+ar"ana( )1)>I:J$
=Sum%er:Su+ar"ana( )1)>
Gam%ar II$; Pr,ses /er%en/u.n&a "a&a an".a/
8eri.u/ ini a+alah 0r,ses /er%en/u.n&a "a&a an".a/$
1$ Aliran u+ara men"alir melalui (irfoi /er0e4ah +ua men#a+i aliran +i a/as
+an %awah 0ermu.aan (irfoi$
)$ *i !r(ii$' &d'& .e+ua aliran %ersa/u la"i$ Namun .arena 0er%e+aan su+u/
arah +a/an"n&a .e+ua aliran /erse%u/( ma.a a.an /er%en/u. sua/u 0usaran
&an" +ise%u/ %!(r!i$' 1or!&4( +en"an arah 0u/aran %erlawanan arah 0u/ar
#arum #am$
7$ Karena m,men/um 0u/ar awal aliran a+alah n,l( ma.a menuru/ hu.um
.e.e.alan m,men/um( harus /im%ul 0usaran &an" melawan arah 0u/ar
%!(r!i$' 1or!&4 ini$ Pusaran ini %er0u/ar searah 0u/aran #arum #am
men"elilin"i (irfoi +an +inama.an ,o*$d 1or!&42
2$ S!(r!i$' 1or!&4 a.an %er"eser .e %ela.an" .arena "era. ma#u $
:$ A.i%a/ a+an&a ,o*$d 1or!&4 ini( aliran +i a/as 0ermu.aan a.an men+a0a/
/am%ahan .e4e0a/an( +an aliran +i %awah 0ermu.aan a.an men+a0a/
0en"uran"an .e4e0a/an$
;$ Karena /er#a+i 0er%e+aan .e4e0a/an i/ulah( sesuai +en"an hu.um 8ern,ulli(
/im%ul "a&a &an" arahn&a .e a/as +an +ise%u/ if! ="a&a an".a/>$
.3/3. NACA
NA?A =N(!io$( Ad1i%ory Co--i!!&& for A&ro$(*!i"%> (irfoi a+alah salah
sa/u %en/u. %,+i hi+r,+inami.a se+erhana &an" %er"una un/u. +a0a/ mem%eri.an
"a&a an".a/ /er/en/u /erha+a0 sua/u %,+i lainn&a +an +en"an %an/uan 0en&elesaian
ma/ema/is san"a/ memun".in.an un/u. mem0re+i.si %era0a %esarn&a "a&a an".a/
&an" +ihasil.an ,leh sua/u %,+i (irfoi$ Ge,me/ri airf,il memili.i 0en"aruh %esar
/erha+a0 .ara./eris/i. hi+r,+inami.a +en"an 0arame/er 0en/in" %eru0a ?L( +an
.emu+ian a.an /er.ai/ +en"an if! ="a&a an".a/ &an" +ihasil.an>$
NA?A meru0a.an salah sa/u referensi un/u. 0emilihan (irfoi &an" 0,0uler
saa/ ini$ Pen"u#ian &an" +ila.u.an NA?A le%ih sis/ema/i. +en"an mem%a"i
0en"aruh efe. .elen".un"an +an +is/ri%usi .e/e%alan a/au !#i"0$&%% ser/a
0en"u#iann&a +ila.u.an 0a+a %er%a"ai nilai %ilan"an Re&n,l+$ Airfoi NA?A
mem0un&ai 0arame/er30arame/er +alam %en/u.n&a$ Gam%ar +i%awah menun#u..an
%e%era0a 0arame/er &an" /er+a0a/ 0a+a (irfoi NA?A =Hau( ):>I;J$
=Sum%er: Hau( ):>
Gam%ar II$7 Pr,ses /er%en/u.n&a "a&a an".a/
*imana:
a$ 4 a+alah 0an#an" "#ord$
%$ f a+alah ma.simum "(-,&r( se+an".an f A 4 a+alah rasi, "(-,&r$
4$ M
f
a+alah 0,sisi ma.simum "(-,&r$
+$ + a+alah .e/e%alan ma.simum (irfoi( se+an".an + A 4 a+alah
!#i"0$&%%A"#ord r(!io$
e$ M
+
a+alah 0,sisi .e/e%alan ma.simum$
f$ r
N
a+alah $o%& ra+ius$
.3/35 Se#i Di(it NACA
A$ Seri em0a/ +i"i/
Un/u. #enis NA?A seri em0a/ +i"i/( 0en"er/ian an".a3an".an&a a+alah:
1$ *i"i/ 0er/ama men&a/a.an 0ersen ma.simum "(-,&r /erha+a0 "#ord2
)$ *i"i/ .e+ua men&a/a.an 0erse0uluh 0,sisi ma.simum "(-,&r 0a+a "#ord
+ari &(di$' &d'&2
7$ *ua +i"i/ /era.hir men&a/a.an 0ersen .e/e%alan airf,il /erha+a0 "#ord$
?,n/,h +ari 0en,m,ran ini a+alah airf,il NA?A )21)( ini %erar/i (irfoi
memili.i ma.simum "#(-,&r $)4 /erle/a. 0a+a $24 +ari &(di$' &d'& +an
memili.i .e/e%alan ma.simum 1)B "#ord a/au $1)4$
8$ Seri lima +i"i/
Garis .elen".un"an ra/a3ra/a =-&($ "(-,&r i$&> seri ini %er%e+a
+i%an+in" seri em0a/ +i"i/$ Peru%ahan ini +ila.u.an +alam ran".a men""eser
ma.simum "(-,&r .e+e0an sehin""a +a0a/ menin".a/.an ?L maM$ Un/u. #enis
NA?A seri lima +i"i/ ini( 0en"er/ian an".a3an".an&a a+alah:
1$ *i"i/ 0er/ama +i.ali.an 7A) .emu+ian +i%a"i se0uluh mem%eri.an nilai
+esain .,efisien if!$
)$ *ua +i"i/ %eri.u/n&a meru0a.an 0ersen 0,sisi ma.simum "(-,&r /erha+a0
"#ord2
7$ *ua +i"i/ /era.hir meru0a.an 0ersen .e/e%alanA!#i"0$&%% /erha+a0 "#ord2
?,n/,h +ari 0en,m,ran ini a+alah airf,il NA?A )71)( ini %erar/i (irfoi
memili.i ?L +esain $7( 0,sisi ma.simum "(-,&r 0a+a 1:B "#ord +ari &(di$'
e+"e +an .e/e%alan a/au !#i"0$&%% se%esar 1)B 4h,r+$
Selain seri em0a/ +i"i/ +an lima +i"i/ NA?A masih memili.i .lasifi.asi
seri &an" lain( &ai/u NA?A Seri31 =Seri 1;>( NA?A Seri ;( NA?A Seri 7 +an
NA?A Seri <$ Masin"3masin" seri mem0un&ai .ele%ihan +an .e.uran"an$ Ta%el
II$1 +i %awah menun#u..an .ele%ihan +an .e.uran"an +ari masin"3masin" /i0e
(irfoi$ Selain %en/u. "e,me/ri( %ahan a/au ma/erial su+u #u"a %er0en"aruh 0a+a
0erf,rma /ur%in$ Su+u &an" %ai. a+alah su+u &an" rin"an /e/a0i .ua/( sehin""a
mam0u menahan %e%an a/au /e"an"an &an" /er#a+i .arena 0u/aran r,/,r$ Saa/ ini
%an&a. +i.em%an".an su+u &an" men""una.an ma/erial sera/ =Hau( ):>I7J$
Ta%el II$1 Per%an+in"an seri Airfoi NA?A
Se#i Ke!e1ihn Keku#n(n
Memili.i .ara./eris/i. %!( &an" Ke%an&a.an mem0un&ai
8ai. .,efisien if! &an" ren+ah
Pusa/ +ari 0er"era.an /e.anan
23*i"i/
Ke4il Mem0un&ai "a&a dr(' &an"
Ti+a. /erlalu /er0en"aruh ,leh rela/if /in""i
Ke.asaran
Memili.i .,efisien ma.simum
M,men )i!"#i$' %esar
&an" /in""i
Ma.simum .,efisien if! &an"
Kela.uan %!( &an" %uru.
Tin""i
:3*i"i/ M,men )i!"#i$' ren+ah
Mem0un&ai "a&a +ra" &an"
Ti+a. /erlalu /er0en"aruh ,leh
rela/if /in""i
Ke.asaran
Men"hin+ari /er#a+in&a 0un4a.
1;3*i"i/
/e.anan ren+ah Mem0un&ai "a&a if! &an"
Ga&a dr(' ren+ah 0a+a .e4e0a/an rela/if .e4il
Tin""i
Ma.simum .,efisien if! &an"
Dr(' san"a/ %esar #i.a
(irfoi %e.er#a +i luar +aerah
Tin""i
,0erasi
;3*i"i/ Dr(' san"a/ ren+ah #i.a (irfoi
M,men )i!"#i$' %esar
%e.er#a 0a+a +aerah ,0erasi
?,4,. un/u. .e4e0a/an an"in San"a/ ren/an ,leh
Tin""i .e.asaran
Dr(' san"a/ ren+ah #i.a (irfoi Pen"uran"an .,efisien if!
73*i"i/ %e.er#a 0a+a +aerah ,0erasi ma.simum
M,men )i!"#i$' ren+ah Kela.uan %!( &an" %uru.
=Sum%er: Hau( ):>
.3/3/ Sudut Se#n(
Penin".a/an "a&a if! 0a+a /ur%in air #u"a +i0en"aruhi ,leh %esar su+u/
seran" +ari ,(d& /ur%in =Hau( ):>I<J$ Su+u/ seran" a+alah su+u/ &an" +i%en/u.
,leh 4h,r+ +en"an arah +a/an"n&a flui+a$ Gam%ar II$< mem0erliha/.an %e%era0a
0en"a/uran su+u/ seran" +an 0en"aruhn&a /erha+a0 0,la aliran flui+a$
=Sum%er: Su+ar"ana( )1)>
Gam%ar II$< Pen"aruh su+u/ seran" /erha+a0 0,la aliran flui+a
1i.a +iliha/ 0a+a "am%ar II$! ma.a Su+u/ seran" =N> #u"a meru0a.an su+u/
an/ar "a&a if! =L> +an "a&a n,rmal =N> +an "a&a dr(' =*> +an "a&a a.sial=A>$
=Sum%er: Hau( ):>
Gam%ar II$! Resul/an "a&a aer,+inami. 0a+a #ydrofoi
R,/,r meru0a.an .,m0,nen &an" %er0u/ar .e/i.a /ur%in %er,0erasi +an
/em0a/ /er#a+in&a e.s/ra.si ener"i flui+a men#a+i ener"i me.ani.$ 8eri.u/
0eran4an"an r,/,r /ur%in %er+asar.an as0e.3as0e. /e.nis &an" 0erlu +i0erha/i.an
.35 Penentun Dimete# R%t%#
*iame/er r,/,r &an" +i/en/u.an %er.ai/an +en"an %esar +a&a &an"
+iin"in.an$ -ri4 Hau merumus.an 0ersamaan un/u. menen/u.an +iame/er r,/,r #i.a
+a&a +an .e4e0a/an air +i.e/ahui$ 8eri.u/ 0ersamaann&a$
Pt =Cp
1
2
Av
3
$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$
=)$1!>
*imana:
A G Luas sa0uan r,/,r =m
)
>
P/ G *a&a &an" +iin"in.an ='>
?0 G K,efisien +a&a
O G *ensi/as air =."Am
)
>
5 G Ke4e0a/an air =mAs>
Un/u. /ur%in +en"an sum%u 5er/i.al( ma.a luas sa0uan r,/,r %er%en/u.
0erse"i$ Sehin""a +iame/er r,/,r +i+a0a/ #i.a /in""i r,/,r +i.e/ahui +en"an rumus
se%a"ai %eri.u/$
A=D xl
$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$
=)$)>
*imana:
A GLuas sa0uan r,/,r =m
)
>
* G *iame/er r,/,r =m>
l G Tin""i r,/,r =m>
Selain i/u( 0emilihan #umlah su+u era/ .ai/ann&a +en"an rasi, .e4e0a/an
u#un" =!i) %)&&d r(!io> +an as0e. .ein+ahan$ 1umlah su+u &an" %an&a. a.an
men"hasil.an !i) %)&&d r(!io &an" .e4il( se+an".an #umlah su+u &an" le%ih se+i.i/
a.an men"hasil.an !i) %)&&d r(!io &an" %esar$ 1umlah su+u &an" umum
+i"una.anan a+alah sa/u su+u( +ua su+u +an /i"a su+u$ Namun a+a #u"a &an"
men""una.an 1) hin""a ) su+u %er"an/un" .e0a+a .e0erluan +ari 0emanfaa/an
+a&a /ur%in$ 8eri.u/ "rafi. hu%un"an an/ara .,efisien /,rsi +en"an !i) %)&&d r(!io
0a+a #umlah su+u &an" %er5ariasi =Hau( ):>I!J$
=Sum%er: Hau( ):>
Gam%ar II$1 Nilai .,efisien !or%i +an !i) %)&&d r(!io 0a+a%er%a"ai #umlah su+u
.3531 Ti$ S$eed Rti%
TSR =Ti) %)&&d r(!io> a+alah rasi, .e4e0a/an u#un" su+u r,/,r /erha+a0
.e4e0a/an flui+a %e%as$ Un/u. .e4e0a/an flui+a /er/en/u( TSR a.an %er0en"aruh
/erha+a0 .e4e0a/an 0u/aran r,/,r$ 8eri.u/ 0ersamaan un/u. !i) %)&&d r(!io$
=
rn
60 v
$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$PPPPPPPPPPPPPPPP$$$P
=)$)1>
*imana:

G Ti) %)&&d r(!io


r G 1ari3#ari r,/,r =m>
n G Pu/aran r,/,r =r0m>
5 G Ke4e0a/an flui+a =mAs> =Hau():>
I1J
Grafi. +i %awah ini menun#u..an 5ariasi nilai /i0 s0ee+ ra/i, +an .,efisien
+a&a ?0 un/u. %er%a"ai ma4am +esain /ur%in$
=Sum%er: Hau( ):>
Gam%ar II$11 Nilai .,efisien +a&a +an !i) %)&&d r(!io 0a+a %er%a"ai #enis /ur%in
.353. P#%*i! Airfoil
Pr,fil (irfoi a+alah elemen 0en/in" +alam .,n5ersi ener"i flui+a$ Pr,fil
(irfoi mem%eri.an nilai .,efisien +ra" &an" .e4il #i.a +i%an+in".an +en"an if!
&an" +i%eri.an$ Ter+a0a/ %e%era0a 5aria%el &an" +in&a/a.an 0en""am%aran %en/u.
(irfoi +ian/aran&a 0an#an" 0r,fil (irfoi ?"#ord>( .e/e%alan =/#i"0$&%%> +an
.elen".un"an ="(-,&r>$ 8en/u. (irfoi un/u. /ur%in an"inAair 0a+a umumn&a
melen".un" 0a+a %a"ian a/as +an le%ih +a/ar a/au %ah.an 4e.un" 0a+a %a"ian
%awah( u#un" /um0ul 0a+a %a"ian +e0an +an lan4i0 0a+a %a"ian %ela.an"$ %en/u.
(irfoi &an" +emi.ian men&e%a%.an .e4e0a/an u+ara &an" melalui sisi a/as a.an
le%ih /in""i +ari sisi %awah sehin""a /e.anann u+ara +i %a"ian a/as a.an le%ih .e4il
+ari0a+a .e4e0a/an u+ara +i %a"ian %awah$ Penam0an" su+u +en"an 0r,fil (irfoil
memun".in.an efisiensi &an" /in""i$ Un/u. /ur%in( 0r,fil (irfoi &an" +i"una.an
%er"an/un" 0a+a %e%era0a 0er/im%an"an +ian/aran&a as0e. .,efisien +a&a &an"
in"in +i+a0a/.an( as0e. es/e/i.a +an as0e. .e/er%ua/an$ 8eri.u/ %er%a"ai #enis
%en/u. (irfoi &an" %er.em%an" saa/ ini$
=Sum%er: Hau( ):>
Gam%ar II$1) 8er%a"ai %en/u. (irfoi &an" %er.em%an" saa/ ini
.3535 Ge%met#i Sudu
A+a em0a/ ma4am %en/u. su+u se4ara umum &ai/u 0erse"i 0an#an"
?r&"!($'*(r>( /irus =i$&(r !()&r>( /irus /er%ali. =r&1&r%& i$&(r !()&r>( /irus
0ara%,li. =)(r(,oi" !()&r>$ 8en/u. su+u /irus memili.i efisiensi &an" le%ih %esar
+ari0a+a %en/u. 0erse"i 0an#an" +an %en/u. /irus 0ara%,li. memili.i efisiensi le%ih
%esar +ari0a+a %en/u. /irus lurus$ 8en/u. su+u &an" memili.i efisiensi 0alin" .e4il
a+alah %en/u. /irus /er%ali.(umumn&a +i"una.an un/u. 0,m0a air la+an"$
8en/u. su+u a+alah fun"si +ari !i) %)&&d r(!io( +iame/er r,/,r +an #umlah
su+u$ -lemen3elemen 0en/in" &an" +i0ilih +alam meran4an" su+u a+alah %en/u.
0lanf,rm ssu+u( le%ar su+u ="#ord@ 4( #ari3#ari 0an".al =roo! r(di*%>( /e%al su+u(
su+u/ 0i/4h +an s,li+i/as /ur%in$ 8eri.u/ 0ersamaann&a:
C=
D
B
$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$
=)$))>
*imana:
3 Q G S,li+i/as /ur%in$
3 8 G 1umlah ,(d&
3 * G *iame/er /ur%in
Un/u. menen/u.an su+u/ )i!"# R +a0a/ +i"una.an 0ersamaan:
=tan
1
(
2!
3r
)
a
$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$
=)$)7>
*imana:
( G Su+u/ seran" =

>
R G 1ari3#ari r,/,r =m>
r G 1ara. +ari 0usa/ r,/asi =m>
L G Ti) %)&&d r(!io
=Hau():>
I11J
Hasil analisis
Selesai
Gambar III.1Flowchart penilitian
Sesuai
target
Kesimpulan
Ya
.353/ :en%men Stall
S!( +a0a/ +i0ahami se%a"ai fen,mena .e/i.a su+u/ seran" san"a/ %esar a/au
.e4e0a/an aliran /erlalu %esar sehin""a u+ara /i+a. %isa men"alir laminar( aliran
u+ara /i+a. %isa men&en/uh %a"ian %ela.an" su+u sehin""a /er#a+i se0arasi aliran
0a+a %a"ian %ela.an" su+u =Hau( ):>I1)J$ Si/uasi ini se4ara si"nifi.an
menurun.an if! +an menin".a/.an dr(' sehin""a 0u/aran r,/,r /erham%a/$
Fen,mena %!( +a0a/ +imanfaa/.an se%a"ai 0en"ereman 0asif mau0un a./if(
.arena r,/,r a.an men"uran"i .e4e0a/ann&a 0a+a .e4e0a/an u+ara &an" /in""i$ Hal
ini men"un/un".an( .arena men"hin+ari 0u/aran /in""i ar/in&a men"uran"i resi.,
.e"a"alan$ Pen"a/urann&a +ila.u.an se4ara 0asif %er"an/un" .e4e0a/an air
mau0un se4ara a./if men""una.an me.anisme 0en"a/ur su+u/ )i!"#$
BAB III
MET-DE DAN PR-SES PEN?ELESAIAN MASALA0
531 Met%d%!%(i Peni!itin
*alam 0eneli/ian ini +i"una.an me/,+,l,"i se%a"ai %eri.u/:
Mulai
Daya maksimum yang ihasilkan turbin
Kecepatan putaran yang i hasilkan turbin
Menghitung torsi turbin
Selesai
Menggambar esain turbin
Menentukan !enis an material suu turbin
Dimensi rotor turbin
53. Pe#n6n(n A!t
A+a %e%era0a hal &an" men#a+i /u#uan +ari 0eran4an"an ini( +ian/aran&a
ialah menen/u.an +imensi /ur%in( #enis /ur%in( ma/erial /ur%in +an .,m0,nen a0a
sa#a &an" +i%u/uh.an +alam 0em%ua/an /ur%in$ 8eri.u/ 0en#elasan le%ih rin4i
meen"enai /aha0 S/aha0 0eran4an"an /ur%in$
53.31 Met%d%!%(i Pe#n6n(n
Me/,+,l,"i 0eran4an"an /ur%in +imulai +ari menen/u.an %esar +a&a +an
0u/aran &an" +ihasil.an /ur%in$ Kemu+ian men"hi/un" /,rsi /ur%in +en"an /erle%ih
+ahulu menen/u.an .e4e0a/an airn&a$ Lan".ah selan#u/n&a ialah menen/u.an
+imensi r,/,r /ur%in +en"an men""una.an 0ersamaan30ersamaan &an" a+a$ Se/elah
i/u menen/u.an #enis +an ma/erial /ur%in %er+asar.an sifa/3sifa/ me.ani. &an"
sesuai +en"an /,rsi +an 0u/aran &an" +ihasil.an ,leh /ur%in$ Se/elah semua
0arame/er +i+a0a/.an( selan#u/n&a ialah men""am%ar +esain ala/ &an" a.an +i%ua/$
8eri.u/ fo+"#(r! 0eran4an"an r,/,r /ur%in$
53.3. P#%ses Pe#n6n(n Tu#1in
*a&a 0,r,s ma.simum +an .e4e0a/an ma.simum 0u/aran /ur%in &an"
+iren4ana.an masin"3masin" se%esar )< ' +an :: r0m +en"an .e4e0a/an air
ma.simum &an" /erse+ia a+alah se%esar 1() mAs$ *en"an +emi.ian /,rsi +a0a/
+ihi/un" +en"an 0ersamaan %eri.u/$
1$ Ke4e0a/an su+u/ =ra+As>

t
G
2 n
r
60

2 x3,14 x 55rpm
60
=

5,75
rad
"
)$ T,rsi =T/>
Gam%ar III$1 Fl,w4har/ 0eran4an"an
T
t
=
P
t

28W
5,75
rad
"
=4,87 # $m
Selan#u/n&a a+alah men4ari +iame/er r,/,r /ur%in( %eri.u/ 0erhi/un"an
+iame/er r,/,r /ur%in men""una.an 0ersamaan se%a"ai %eri.u/$
7$ Luas sa0uan r,/,r =m
)
>
Pt =Cp
1
2
Av
3
A=
2Pt
Cp v
3

2x 28W
0,23 x 997,1
% &
m
3
x
1,2
3
m
"
0,145m
2
Ke/eran"an:
3 ?0 &an" +i"una.an meru0a.an ?0 ma.simum un/u. #enis r,/,r +arrieus$
3 *ensi/as air &an" +i"una.an 0a+a /em0era/ur ):

&ai/u se%esar
997,1%&/m
3
men"a4u 0a+a /a%el 0r,0er/i fisi.a air 0a+a /e.anan
a/m,sfer$
2$ *iame/er r,/,r =m>
Luas sa0uan %er%en/u. 0erse"i 0an#an" sehin""a men""una.an rumus
se0er/i +i%awah +en"an 0an#an" l G (2 m$

A=D xl

D=
A
l

0,145m
2
0,4m
=0,36m

:$ 1umlah su+u
Pemilihan #umlah su+u %er+asar.an nilai !i) %)&&d r(!io ma.simum /ur%in$
Un/u. menen/u.an %esarn&a !i) %)&&d r(!io ma.simum +i"una..an rumus
se%a"ai %eri.u/:
=
4
'

4 x3,14
3
=4,18
*imana:
% G 1umlah B(d&
Sema.in %an&a. ,(d& &an" +i"una.an sema.in .e4il !i) %)&&d r(!ioAn&a$
8esarn&a !i) %)&&d r(!io %er0en"aruh /erha+a0 .,efisien 0erf,rma +ari
/ur%in( sema.in %esar !i) %)&&d r(!io sema.in %esar 0ula .,efisien
0erf,rman&a$ A"ar 0erf,rma /ur%in ma.simum +i0ilih #umlah ,(d& se+i.i/
mun".in( namun harus mem0erha/i.an .eseim%an"an /ur%inn&a 0ula$
*en"an +emi.ian +i0ilih #umlah ,(d& &an" ,0/imal +an memili.i
.eseim%an"an &an" %ai. a+alah 7 %ilah$
;$ Pan#an" "#ord su+u
C=
D
B

0,26 x 3,14 x0,36


3
=0,1m
Ke/eran"an:
3 Q G S,li+i/as /ur%in =S,li+i/as /ur%in &an" +i0ilih a+alah ();>$ S,li+i/as
/ur%in mem0en"aruhi %a/asan 0en""unaan /ur%in *arrieus &an" mana hal ini
/elah +i%eri.an s/u+i se4ara e.s0erimen/al +an /e,ri/is ,leh Hil/,n =1!<7>
I17J un/u. s,li+i/as (1< s$+ (7 +en"an mema.ai su+u sime/ris NA?A
1:$
3 8 G 1umlah ,(d&
3 * G *iame/er /ur%in
Selan#u/nn&a menen/u.an #enis +an ma/erial su+u /ur%in$ 1enis su+u &an"
+i0ilih &ai/u su+u #ydrofoi +en"an s/an+ar NA?A 1: +an ma/erial su+u /u%in
&an" +i0ilih a+alah %ahan .,m0,si/ =fi,&r +an resin 0,l&es/er>
Pemilihan su+u ini +i+asar.an .arena %en/u. #ydrofoi ini mam0u
men"hasil.an "a&a an".a/ &an" 4u.u0 /in""i sehin""a mam0u menin".a/.an
.e4e0a/an /ur%in +an 0emilihan s/an+ar NA?A 1: +i0ilih %er+asar.an hasil
0enili/ian men"enai 0en"aruh "e,me/ri su+u /erha+a0 .iner#a /ur%in air +arrieus
,leh Ka0rawi =)11>I12J %ahwa 0ema.aian su+u 0a+a /ur%in +arrieus +en"an
.e/e%alan an/ara 1:B s$+ )B =NA?A 1: s$+ )> a+alah &an" /er%ai. un/u.
+i"una.an +i%an+in".an +en"an su+u &an" le%ih /e%al la"i .arena mem0un&ai
efisiensi +an .e4e0a/an ,0erasi &an" le%ih /in""i$ Se+an".an un/u. su+u &an" /i+a.
sime/ris a+alah /i+a. mem0un&ai efisiensi &an" le%ih %ai. +ari su+u sime/ris .arena
.iner#an&a le%ih .e4il +ari su+u sime/ris$
Un/u. 0emilihan ma/erial r,/,r +an su+u /ur%in sen+iri +i+asar.an 0a+a
sifa/3sifa/ me.ani. %ahan$ 8ahan &an" +i0ilih a+alah .,m0,si/ fi%er +an resin
0,l&es/er .arena memili.i %an&a. .eun""ulan +ian/aran&a a+alah .e.ua/an &an"
4u.u0 %ai.( rin"an( /i+a. .,r,sif( 0em%ua/ann&a mu+ah +an har"ann&a rela/if
murah$ Namun +emi.ian 0erhi/un"an se4ara /e.nis 0a+a 0en"a0li.asiann&a un/u.
/ur%in 0erlu +ila.u.an a"ar %er%a"ai .emun".inan %isa +i0re+i.si +an +i4e"ah
+en"an %ai.$ 8eri.u/ 0erhi/un"an /e"an"an "eser &an" a.an +ialami r,/,r +an /ia0
su+u /ur%in$
7$ Te"an"an "eser 0a+a /ia0 su+u
F=
Pa
v

1
2
Av
3
v
1,2m/ "

3 x0,4m x0,1m
1
2
x 997,1
%&
m
3
x

28,1#
Ke/eran"an:
3 Pa G *a&a .ine/i. air =mAs>
3 A G Luas sa0uan r,/,r =m
)
>
3 5 G Ke4e0a/an air =mAs>
3

G Massa #enis air =."Am
)
> 0a+a /em0era/ur ):

?
=
F
A

28,1#
0,015m x0,1m
18,733%Pa
Ke/eran"an:
3 A G Pan#an" "#ord su+u M /e%al su+u =1:B +ari 0an#an" "#ord> =m
)
>
3 F G Ga&a &an" +i%eri.an ,leh air /erha+a0 su+u =Nm>
8er+asar.an 0eneli/ian &an" +ila.u.an 4arli +.. I1:J men&a/a.an %ahwa
un/u. .,m0,si/ sera/ "elas +en"an ma/ri. resin )oy&%!&r +i+a0a/ hasil u#i /ari.(
/e"an"an ma.simum ra/a3ra/a 11<(< M0a( re"an"an !(1 B +an m,+ulus -las/isi/as
1(7 G0a(un/u. u#i %en+in"n&a /e"an"an %en+in" ra/a3ra/a 7!(!) M0a( m,men
%en+in" 1:2(17 Nm$ 8eri.u/ a+alah /a%el sifa/3sifa/ me.ani. %ahan .,m0,si/ resin
0,l&es/er$
Ta%el III$1 Ta%el Sifa/ me.ani. *$%(!*r(!&d )oy&%!&rr&%i$ 8TTN 1:73-U
=Sum%er: 1us/us Kimia Ra&a( )1>
*en"an +emi.ian ma/erial .,m0,si/ ini +a0a/ +i"una.an .arena /e"an"an "eser
&an" +ialami r,/,r +an su+u /ur%in /i+a. mele%ihi /e"an"an "eser ma.simum %ahan$
Se/elah 0eren4anaan r,/,r selesai( Selan#u/n&a a+alah 0eren4anaan +iame/er
0,r,s &an" a.an +i"una.an( +en"an men"a4u 0a+a +a&a ma.simum &an" a.an
+i%an".i/.an +an #enis %e%an &an" a.an +i/erima 0,r,s$ 8er+asar.an 0erhi/un"an
se%elumn&a( 0,r,s a.an menerus.an +a&a se%esar )< ' +en"an 0u/aran se%esar ::
r0m$ P,r,s a.an menerima %e%an u/ama &ai/u %e%an 0un/ir$ Selain i/u( +i0re+i.si
0,r,s a.an menerima %e%an len/ur a.i%a/ /um%u.an air$ 8eri.u/ 0erhi/un"ann&:
1$ T G 2(<7 Nm
)$ 8ahan S/ 77( +en"an /e"an"an 0un/ir %e%an %erulan" V0 G 12
MPa
7$
d=
3

16T

16 x 4,87 #m
140 x10
6
Pax 3,14

(: m
.e/eran"an :
T G M,men 0un/ir =Nm>

0 G Te"an"an .er#a =MPa>


+ G *iame/er =m>
1a+i +iame/er 0,r,s &an" +i+a0a/ se%esar : mm$ Namun( un/u.
men&esuai.an +en"an u.uran +iame/er +alam %an/alan ma.a +iame/er 0,r,s &an"
+i"una.an se%esar ) mm$
Kemu+ian un/u. u.uran +u+u.an /ur%in men&esuai.an +en"an u.uran
/ur%in( sehin""a +i+a0a/ u.uran +u+u.an /ur%in +en"an %en/u. se0er/i %al,. &ai/u(
0an#an" M le%ar M /in""i G =::M::M;:> 4m$
53.35 K%m$%nen Tu#1in
Tur%in air &an" a.an +i%ua/ /er+iri +ari ) .,m0,nen u/ama &ai/u .,m0,nen
+inamis =%er"era.> +an .,m0,nen s/a/is =+iam>$ Pa+a .,m0,nen +inamis /e+iri +ari
r,/,r /ur%in( 0,r,s +an /ransmisi r,/,r$ Se+an".an 0a+a .,m0,nen s/a/is /er+iri +ari
ran".a /ur%in +an %earin"$ 8eri.u/ 0en#elasan se4ara +e/ail men"enai s0esifi.asi
+an +imensi .,m0,nen /ur%in$
A$ K%m$%nen Dinmis
1> R,/,r Tur%in
R,/,r /ur%in /er+iri ) 0irin"an +an 7 %uah ,(d&$ B(d& &an" +i"una.an
a+alah %er%en/u. (irfoi s/an+ar NA?A 1: +en"an 0an#an" "#ord 1 4m
+an 0an#an" ,(d& 2 4m se+an".an 0irin"an %er%en/u. lin".aran +en"an
+iame/er 7; 4m +an /e%al 1 4m$ 8a"ian r,/,r meru0a.an %a"ian /em0a/
/er#a+in&a 0r,ses .,n5ersi ener"i air men#a+i ener"i me.ani.$ Air &an"
%er"era. a.an mena%ra. area r,/,r /ur%in sehin""a r,/,r /ur%in %er0u/ar
a.i%a/ a+an&a "a&a &an" +i%eri.an air .e r,/,r /ur%in &an" %er%en/u.
#ydrofoi %eru0a "a&a if! +an dr('$ 8eri.u/ "am%ar +esain r,/,r /ur%in$
Gam%ar III$) *esain r,/,r /ur%in air +arrieus
)> P,r,s Tur%in
P,r,s meru0a.an %a"ian &an" %er0u/ar &an" %erfun"si un/u. menerus.an
0u/aran &an" +ihasil.an r,/,r /ur%in sehin""a 0u/aran /erse%u/ +a0a/
+imanfaa/.an$ Pen""unaan 0,r,s harus %er+asar.an 0eren4anaan a"ar
u.uran +iame/er 0,r,s &an" +i"una.an sesuai +en"an %e%an &an" a.an
+i/erima 0,r,s$ 8er+asar.an 0erhi/un"an 0,r,s &an" +ila.u.an se%elum&a
+i+a0a/ +iame/er 0,r,s se%esar ) mm$ 8eri.u/ "am%ar +esain 0,r,s /ur%in$
Gam%ar III$7 *esain 0,r,s /ur%in
7> F($'&
F($'& %erfun"si un/u. men""a%un".an r,/,r /ur%in +en"an 0,r,s sehin""a
0,r,s +a0a/ %er0u/ar$ 8eri.u/ "am%a/ +esain f($'&2
Gam%ar III$2 *esain f($'& r,/,r /ur%in
8$ K%m$%nen Sttis
1$ Ran".a Tur%in
Ran".a /ur%in %erfun"si se%a"ai 0en&an""a r,/,r( ,&(ri$' +an 0,r,s /ur%in
a"ar r,/,r +a0a/ %er0u/ar$ Ran".a /ur%in &an" +i%ua/ %er%en/u. se0er/i %al,.
+en"an u.uran ::M::M;: 4m$ 8eri.u/ +esain ran".a /ur%in$
Gam%ar III$: *esain ran".a /ur%in
)$ B&(ri$'
,&(ri$' a+alah elemen mesin &an" mam0u menum0u 0,r,s %er%e%an(
sehin""a "ese.an %,la.3%ali.n&a +a0a/ %erlan"sun" se4ara halus( aman +an
0an#an" usia 0ema.ian&a$ 8an/alan harus 4u.u0 .,.,h un/u.
memun".in.an 0,r,s sua/u mesin %e.er#a +en"an %ai.2 =Sulars,( ))>I1;J$
B&(ri$' &an" +i"una.an memili.i +iame/er +alam ) mm sesuai +en"an
+iame/er 0,r,s &an" +i"una.an +en"an #enis +u+u.an %earin" a.sial$
8eri.u/ "am%ar +esain ,&(ri$' +u+u. a.sial$
Gam%ar III$; *esain %earin" +u+u. a.sial
535 Pem1utn A!t
53531 A!t dn Bhn
a$ Ala/
1$ Las lis/ri. 11$ Kun4i 0as
)$ Mesin %,r 1)$ Kun4i L
7$ Mesin "erin+a 17$ O%en"
2$ Pen""aris 12$ Kuas
:$ R,ll me/er 1:$ Tan"
;$ Pen"",res 1;$ Mesin %u%u/
7$ Peni/i. 17$ Pa.u
<$ Palu 1<$ Ka&uA/ri0le.
!$ Ki.ir 1!$ S0i+,l +an 0ensil
1$ Ra"um )$ Sarun" /an"an
%$ 8ahan
1$ 8esi 0,r,s =W ) mm( 0an#an" 7 4m> 11$ -le./r,+a
)$ 8esi si.u = le%ar 24m M 24m( 0an#an" 1) m> 1)$ 'aM
7$ Mur +an %au/ =u.uran 1mm +an 1: mm> 17$ 0i"men warna
2$ P*&y =1) in4h> 12$Tale. =)o+d&r>
:$ B&(ri$' +u+u. a.sial =F3)2( W )mm> 1:$ Kuas
;$ Resin P,lies/er 1;$ Ka/alis =#(rd&$&r>
7$ *em0ul
<$ ?a/
!$ Tinner
1$ Lem
5353. P#%ses Pem1utn A!t
Pr,ses 0em%ua/an /ur%in air ini /er+iri +ari 7 /aha0 +ian/arn&a a+alah:
A$ Pem1utn #%t%# tu#1in
8eri.u/ lan".ah3lan".ah +alam 0em%ua/an r,/,r /ur%in$
1> Mem%ua/ m,+el r,/,r /ur%in
a$ Men&ia0.an .a&u /ri0le.( men"u.ur +an mem,/,n" /ri0le.
sesuai u.uran "am%ar$
%$ Mem%en/u. 0,/,n"an .a&u /ri0le. sesuai "am%ar$
4$ Se/elah m,+el /er%en/u.( .emu+ian mem%ua/ 4e/a.an$
?a/a/an: M,+el +a0a/ +i%ua/ +en"an %ahan a0a 0un &an" mu+ah
+i%en/u. se0er/i /anah lia/( lilin s/er,f,am( .a&u +ll$
)> Mem%ua/ 4e/a.an =-odi$'>
a$ M,+el &an" /elah /er%en/u. +ilumuru a/au +i,lesi +(4 =%ahan
an/i len".e/> men""una.an .uas$
%$ Men",lesi m,+el +en"an '&"o(! =resin X /ale. X 0i"men X
har+ener )B +ari #umlah resin> +an mem%iar.annn&a selama 1:
meni/ hin""a se/en"ah .erin"$
4$ Se/elah mem%iar.an selama 1: meni/( .emu+ian +i%eri 4am0uran
resin +an fi,&r'(%% +en"an .e/e%alan sesuai &an" +i0erlu.an$
Lalu mem%iar.ann&a sam0ai %enar3%enar .erin" .uran" le%ih 1
hari a"ar 4e/a.an /i+a. /er+ef,rmasiA%eru%ah %en/u.$
+$ Se/elah .erin"( ma.a 4e/a.an sia0 +i"una.an$
7> Mem%ua/ r,/,r
a$ ?e/a.an &an" /elah +i%ua/( .emu+ian +i,lesi waM men""una.an
.uas a"ar /i+a. len".e/$$
%$ Men",lesi 4e/a.an +en"an '&"o(! +an mem%iar.ann&a selama
1: meni/ hin""a se/en"ah .erin"$
4$ Se/elah 1: meni/( 4e/a.an +imasu.an 4am0uran resin +an
fi,&r'(%% +an men"a/urn&a hin""a mera/a 0a+a seluruh ruan"
4e/a.an$ Lalu mem%iar.ann&a hin""a %enar3%enar .erin" .uran"
le%ih 1 hari$
+$ Se/elah %enar3%enar .erin"( 4e/a.an +i%u.a
e$ Ter%en/u.lah r,/,r +en"an %ahan .,m0,si/ fi,&r se0er/i 0a+a
"am%ar +i %awah ini$
Gam%ar III$7 R,/,r /ur%in air +arrieus
8$ Pem1utn #n(k tu#1in
8eri.u/ lan".ah3lan".ah 0em%ua/an ran".a /ur%in :
1> Men&ia0.an %esi si.u = u.uran 2 M 2 4m /e%al 7 mm > .uran" le%ih 1) me/er$
)> Men&ia0.an mur +an %au/ u.uran 1 mm ): %uah +an 1< mm < %uah$
7> Men"u.ur +an mem,/,n" %esi si.u +en"an u.uran sesuai +esain "am%ar
alas( /ian" 0en&an""a +an 0en&an""a$
2> Mem%ua/ alas %a"ian a/as +an %awah %er%en/u. 0erse"i +en"an 4ara
men"elas 0a+a %a"ian u#un" 0,/,n"an %esi si.u$
:> Men"u.ur +an mem%eri /an+a 0a+a u#un" alas %a"ain a/as( /ian" 0en&an""a
+an 0en&an""a ,&(ri$' +en"an u.uran &an" sesuai 0a+a masin"3masin"
%a"ian$
;> Melu%an"i se/ia0 su+u/ alas %a"ian a/as +an %awah( /ian" 0en&an""a +an
0ean""a %earin" +en"an men""una.an %,r$
7> Memasan" mur +an %au/ 0a+a %a"ian &an" /elah +i lu%an"i +an
men"en4an".ann&a +en"an .un4i 0as$
<> Ma.a #a+ilah ran".a /ur%in se0er/i &an" +i/un#u..an "am%ar +i%awah ini$
Gam%ar III$< Ran".a /ur%in air +arrieus
?$ Pe#kitn k%m$%nen tu#1in
Se/elah r,/,r +an ran".a /ur%in +i%ua/( selan#u/n&a ialah mera.i/
.,m0,nen3.,m0,nen /ur%in a"ar men#a+i se%uah /ur%in &an" mam0u
%er,0erasi$ 8eri.u/ 0r,ses 0era.i/an .,m0,nen /ur%in$
1> Memasan" ) ,&(ri$' +u+u. a.sial 0a+a 0en&an""a ,&(ri$' &an" masin"3
masin" /er+a0a/ 0a+a alas %a"ian a/as +an %awah ran".a /ur%in +en"an
men""una.an mur +an %au/$
)> Mem,sisi.an r,/,r /ur%in .e +alam ran".a /ur%in +an memasu..an 0,r,s
melalui ,&(ri$' %a"ian a/as ran".a hin""a menem%us lu%an" %a"ian /en"ah
r,/,r +an %erin" %a"ian %awah$
7> Men"en4an".an %au/ 0a+a ,&(ri$' +u+u. a.sial +en"an .un4i L a"ar 0,r,s
/i+a. le0as +ari ,&(ri$'$
2> Men"en4an".an %au/ 0a+a /ransmisi ?f($'&@ r,/,r +en"an ,%en" a"ar
0u/aran r,/,r +a0a/ +i/ransmisi.an .e 0,r,s /ur%in
:> Ma.a /er%en/u.lah /u%in air se0er/i "am%ar +i%awah ini
Gam%ar III$! Tur%in air +arrieus
53/ Pen(u;in A!t
Pen"u#ian ala/ ini %er/u#uan un/u. men"i+en/ifi.asi .iner#a ala/ &an" /elah
+i%ua/ se%elum&a a0a.ah /er",l,n" %ai. sesuai +en"an 0eran4an"an a/au masih
.uran" %ai.$ Kiner#a ala/ +a0a/ +i.e/ahui %er+asar.an 0arame/er30arame/er &an"
+i+a0a/.an +ari 0en"u#ian$ Parame/er /erse%u/ +ian/aran&a ialah .e4e0a/an air(
/em0era/ur air( 0u/aran /ur%in +an /,rsi$ Un/u. men+a0a/.an 0arame/er30arame/er
/erse%u/ memerlu.an 0erala/an( me/,+e +an 0r,se+ur 0en"u#ian &an" sesuai a"ar
0r,ses 0en"u#ian &an" +ila.u.an %er#alan +en"an %ai. +an %enar$ 8eri.u/ 0erala/an(
me/,+e +an 0r,se+ur 0en"u#ian /ur%in air +arrieus$
53/31 Pe#!tn Pen(u;in
Perala/an &an" +i"una.an un/u. 0en"u#ian /ur%in air +arrieus ini a+alah se%a"ai
%eri.u/$
1> Ta4h,me/er
Ta4h,me/er +i"una.an un/u. men"u.ur .e4e0a/an 0u/aran 0,r,s /ur%in$
*a/a .e4e0a/an 0u/aran 0,r,s /ur%in +i"una.an un/u. men"hi/un" +a&a
0,r,s /ur%in$ 8eri.u/ "am%ar /a4h,me/er &an" umum +i"una.an$
Gam%ar III$1 Ta4h,me/er
)> Tim%an"aan 0e"as
Tim%an"an 0e"as +i"una.an un/u. men"u.ur "a&a 0,r,s /ur%in$ *a/a "a&a
+i"una.an un/u. men"hi/un" /,rsi se4ara /i+a. lan"sun" +en"an men"u.ur
"a&a &an" %e.er#a 0a+a 0,r,s /ur%in +en"an 0er4e0a/an "ra5i/asi$ 8eri.u/
"am%ar /im%an"an 0e"as &an" umum +i"una.an$
Gam%ar III$11 Tim%an"an 0e"as
7> Tali
Tali +i "una.an un/u. men"u.ur /,rsi se4ara /i+a. lan"sun" +en"an
men&in""un".an /ali .e 0,r,s a"ar 0,r,s men"alami %e%an 0en"ereman
a.i%a/ "a&a "ese. &an" /er#a+i an/ara /ali +en"an 0,r,s$ Tali &an" +i"una.an
a+alah /ali sum%u .,m0,r$
53/3. Met%de Pen(u;in
Pr,ses 0en"u#ian +ila.u.an +en"an me/,+e /er/en/u un/u. men+a0a/.an
0arame/er &an" +i%u/uh.an +alam 0erhi/un"an .iner#a /ur%in air$ Me/,+e ini
+ila.u.an +i.arena.an .e/er%a/asan ala/ u.ur &an" +i"una.an$ Se%a"ai 4,n/,h
+alam 0en"u.uran .e4e0a/an air ra/a3ra/a( me/,+e &an" +ila.u.an ialah +en"an
men"a0un" .an %en+a +en"an massa &an" rin"an 0a+a 0ermu.an air sun"ai
.emu+ian men4a/a/ wa./u &an" +i%u/uh.an %en+a /erse%u/ un/u. menem0uh #ara.
/er/en/u sehin""a +en"an mem%a"i #ara. +en"an wa./u &an" +i/em0uh %en+a
/erse%u/( ma.a +i+a0a/ .e4e0a/an air +i 0ermu.aan sun"ai$ Karena 0r,fil .e4e0a/an
air 0a+a aliran sun"ai %er%en/u. se"i/i"a a/au linier +en"an .e/in""ian air( sema.in
/in""i .e/in""ian air sema.in /in""i .e4e0a/ann&a$ Ar/in&a 0a+a +aerah 0ermu.aan
sun"ai memili.i .e4e0a/an air ma.simum( se+an".an 0a+a +aerah +asar sun"ai
memili.i .e4e0a/an air minimum$ *en"an +emi.ian( un/u. men+a0a/.an nilai
.e4e0a/an air ra/a3ra/a( nilai .e4e0a/an air ma.simum +i %a"i +ua$ 8eri.u/ "am%ar
0r,fil .e4e0a/an aliran air sun"ai$
Gam%ar III$1) Pr,fil .e4e0a/an aliran air sun"ai
A+a0un me/,+e un/u. men+a0a/.an /,rsi( &ai/u +en"an 4ara mem%eri.an
%e%an 0en"ereman 0a+a 0,r,s /ur%in +en"an men""una.an /im%an"an 0e"as$
Pen"ereman +ila.u.an +en"an 4ara se%uah /ali +i0,sisi.an %ersin""un"an +en"an
0,r,s +en"an arah .e+ua u#un" /ali salin" /e"a. lurus( .emu+ian /im%an"an 0e"as
+i hu%un".an +en"an .e+ua u#un"$ Sehin""a +en"an menari. salah sa/u /im%an"an
0e"as &an" arah u#un" /alin&a %erlawanan +en"an arah 0u/aran 0,r,s ma.a a.an
menam%ah %e%an 0ene"ereman /ur%in +en"an sa/uan .il,"ram$ *en"an +emi.ian(
nilai /,rsi +a0a/ +i4ari +en"an men"ali.an %e%an( len"an /,rsi =#ari3#ari 0,r,s> +an
0er4e0a/an "ra5i/asi %umi$ 8eri.u/ a+alah "am%ar ilus/rasi me/,+e 0en"u.uran
/,rsi$
Gam%ar III$17 Me/,+e 0en"u.uran /,rsi
Se+an".an un/u. 0arame/er lainn&a se0er/i 0u/aran 0,r,s +an /em0era/ur air
+i+a0a/.an lan"sun" +en"an ala/ u.ur /a4h,me/er +an /erm,me/er$
53/35 P#%sedu# Pen(u;in
1> Memasan" /ur%in air 0a+a aliran air sun"ai$
)> Memas/i.an 0,sisi /ur%in air /e"a. lurus +en"an aliran air sun"ai$
7> Menun""u %e%era0a saa/ hin""a %er0u/ar se4ara .,ns/an$
2> Men"a/ur %e%an 0en"ereman mulai +ari nilai &an" /er.e4il 0a+a /im%an"an
0e"as$
:> Men"u.ur /em0era/ur air +en"an /erm,me/er$
;> Men"u.ur .e4e0a/an air +en"an me/,+e &an" +i#elas.an +ia/as$
7> Men"u.ur .e4e0a/an 0u/aran /ur%in +en"an men""una.an /a4h,me/er$
<> Men4a/a/ me/er3me/er &an" a+a 0a+a ala/ u.ur$
!> Men"ulan"i lan".ah 2 S 7 0a+a %e%an 0en"ereman &an" %er%e+a +ari &an"
/er.e4il sam0ai &an" /er%esar$
BAB IV
0ASIL DAN PEMBA0ASAN
/31 Dt 0si! Pen(u;in
Pen"u#ian /ur%in air ini +ila.u.an +i aliran sun"ai se.i/ar *esa Sariwan"i(
Ke4ama/an Par,n"0,n"( Ka%u0a/en 8an+un" 8ara/ 0a+a /an""al ); 1uni )12$
Parame/er &an" +iam%il saa/ 0en"u#ian +ian/aran&a ialah .e4e0a/an air ra/a3ra/a(
.e4e0a/an 0u/aran /ur%in( luas sa0uan air( /em0era/ur air +an %e%an 0en"ereman$
8eri.u/ +a/a &an" +i 0er,leh 0a+a saa/ 0en"u#ian$
Ta%el I@$1 *a/a hasil 0en"u#ian
N,
8e%an
=.">
nr =r0m> A =m
)
>
@air ra/a3
ra/a =mAs>
1ari3#ari
0,r,s =m>
T air =

?>
1
(< 7:
(1< $77: (1 ))(7
)
1(; 71
7
)() )7(<
2
)(< 1!(2
:
7(2 1;
;
2 1)()
/3. Pe#hitun(n E*isiensi Tu#1in
*a/a &an" +i+a0a/ +ari hasil 0en"u#ian selan#u/n&a +i,lah un/u. men+a0a/
.iner#a /ur%in$ *alam 0en",lahan +a/a +i4ari +a&a in0u/ &ai/u +a&a .ine/i. air &an"
masu. .e /ur%in +an +a&a ,u/0u/ &ai/u +a&a me.ani. &an" +ihasil.an /ur%in(
sehin""a +a0a/ +i/en/u.an efisiensi /ur%in +en"an mem%a"i +a&a ,u/0u/ +en"an
+a&a in0u/ /ur%in$ Nilai efisiensi menun#u.an se%era0a %esar .emam0uan /ur%in
un/u. men".,n5ersi ener"i .ine/i. air men#a+i ener"i me.ani.$ 8eri.u/ 0erhi/un"an
efisiensi /ur%in %er+asar.an +a/a +ari hasil 0en"u#ian 0a+a +a/a .e3;$
1> Men"hi/un" +a&a .ine/i. air
Pa=
1
2
A v
3

1
2
x 997,585
%&
m
3
x 0,108m
2
x 0,375
3 m
"
2,841W
Ke/eran"an:
3 O air +i+a0a/ +ari /a%el 0r,0er/i fisi. air 0a+a /em0era/ur ))(7

?
)> Men"hi/un" +a&a me.ani. /ur%in

t
=
2 n
r
60

2 x3,14 x 12,2rpm
60
1,277
rad
"
T=F$ r

(
4%& x 9,8
m
"
2
)
x 0,01m
0,392 #m
P
t
=Tt x
0,392 x1,277
0( 51W
7> Men"hi/un" efisiensi /ur%in
=
Pt
Pa

0, 51
2,841W
17( 64

8eri.u/ /a%el +a/a seluruh hasil 0erhi/un"an +en"an men""una.an
mi4r,s,f/ eM4el$
Ta%el I@$) *a/a hasil 0erhi/un"an
N,$ H =ra+As> T,rsi =Nm> Pin ='> P,u/ ='> -fisiensi
1 7(;;7 (7< )(<21 ()<7 1(1)B
) 7()2: (1:7 )(<21 (:! 17(!7B
7 )(2!1 ()1; )(<21 (:7< 1<(!7B
2 )(71 ()72 )(<21 (::< 1!(;7B
: 1(;7: (777 )(<21 (::! 1!(;;B
; 1()77 (7!) )(<21 (:1 17(;2B
/35 An!isis
8er+asar.an +a/a &an" +i+a0a/ +ari hasil 0en"u.uran +an 0erhi/un"an +ia/as
+i.e/ahui %ahwa nilai +a&a me.ani. +an efisiensi /er/in""i &an" +ihasil.an /ur%in
ialah masin"3masin" se%esar (::! ' +an 1!(;; B$ Hasil /erse%u/ +a0a/ +i.a/a.an
masih san"a/ .e4il #i.a +i%an+in".an +en"an hasil 0eran4an"an &an" +ila.u.an
se%elumn&a &ai/u +en"an +a&a .eluaran +an efisiensi masin"3masin" se%esar )< '
+an )7B$ Hal ini +ise%a%.an ,leh %e%era0a fa./,r( +ian/aran&a ialah :
1> Ke/i+a.sis/ema/isan +alam 0eran4an"an /ur%in +an .uran"
mem0erha/i.an as0e.3as0e. e.s/ernal &an" mem0en"aruhi 0eran4an"an
/ur%in$
)> Keru"ian &an" /er#a+i 0a+a sis/em /ransmisi 0,r,s +en"an %earin"$
7> Ke4e0a/an air &an" /erse+ia saa/ 0en"u#ian masih .uran" nilai&a +ari
0eran4an"an +an .e/in""ian air &an" /i+a. men4a0ai seluruh 0enam0an"
/ur%in$
2> Ke4e0a/an air &an" /i+a. .,ns/an +an aliran air sun"ai &an" 4en+erun"
a4a. +an /ur%ulen$
:> Ke/er%a/asan ala/ u.ur( sehin""a +i"una.an me/,+e /er/en/u un/u.
men+a0a/.an 0arame/er &an" +in"in.an &an" /en/un&a /i+a. sea.ura/
+en"an men""un.an ala/ u.ur &an" sesuai$
Fa./,r3fa./,r +ia/as 0erlu +i0erha/i.an a"ar +alam 0eneli/ian selan#u/n&a
le%ih %ai. +an sem0urna$ Se+an".an .ara./eris/i. /ur%in +a0a/ +i.e/ahui +en"an
mem%ua/ "rafi. hu%un"an an/ara /,rsi /erha+a0 0u/aran /ur%in( +a&a me.ani.
/erha+a0 /,rsi( efisiensi /erha+a0 /,rsi +an efisiensi /erha+a0 +a&a me.ani.$ 8eri.u/
analisis .ara./eris/i. /ur%in %er+asar.an +a/a hasil 0en"u#ian +an 0erhi/un"an$
/3531An!isis G#*ik T%#si Te#hd$ Put#n tu#1in
1" 1# $" $# %" %# &"
"
"."#
".1
".1#
".$
".$#
".%
".%#
".&
".&#
Grafk Hubungan Torsi dengan Putaran
Putaran Turbin (rpm)
Torsi (Nm)
Gam%ar I@$1 Grafi. hu%un"an /,rsi /erha+a0 0u/aran
Grafi. +ia/as menun#u..an hu%un"an an/ara /,rsi +en"an 0u/aran /ur%in$
*imana hu%un"an an/ara +ua 0arame/er /erse%u/ %er%an+in" /er%ali.( sema.in .e4il
/,rsi sema.in %esar 0u/arann&a$ Hal ini /er#a+i .arena nilai &an" /,rsi +i+a0a/
%er+asar.an 0em%e%anan %eru0a 0en"ereman &an" +i alami r,/,r /ur%in( sehin""a
sema.in %esar %e%an sema.in .e4il 0u/aran /ur%in .arena men"alami 0en"ereman$
Pu/aran /er/in""i &an" +ihasil.an /ur%in ialah 7: r0m 0a+a /,rsi se%esar (7< Nm(
se+an".an /,rsi /er/in""i &an" +i+a0a/ a+alah se%esar (7!) Nm 0a+a 0u/aran
se%esar 1)() r0m$
/353.An!isis G#*ik D" Meknik Te#hd$ T%#si
"."# ".1 ".1# ".$ ".$# ".% ".%# ".& ".&#
"
".1
".$
".%
".&
".#
".'
Grafk Hubungan Daya Mekanik dengan Torsi
Torsi (Nm)
Daya Mekanik (W)
Gam%ar I@$) Grafi. hu%un"an +a&a me.ani. +en"an /,rsi
Grafi. +ia/as menun#u..an hu%un"an an/ara /,rsi +en"an +a&a me.ani.
&an" +ihasil.an /ur%in$ *ari "rafi. +ia/as /erliha/ hu%un"an an/ara /,rsi +en"an +a&a
me.ani. &an" +ihasil.an /ur%in %er%an+in" lurus( sema.in /in""i /,rsi sema.in
/in""i 0ula +a&a me.ani. &an" +ihasil.an$ Karena %esarn&a /,rsi men"in+i.asi.an
%esarn&a 0em%e%anan ma.a +a&a me.ani. /ur%in 0un sema.in %esar un/u.
memenuhi 0em%e%anan seirin" +en"an %er/am%ahn&a %e%an$ Nilai +a&a me.ani.
/er/in""i &an" +i+a0a/ ialah (::! ' +en"an /,rsi se%esar (777 Nm$
/3535An!isis G#*ik E*isiensi Tu#1in Te#hd$ T%#si
Grafi. +i%awah ini menun#u..an .ara./eris/i. .iner#a /ur%in /erha+a0 /,rsi$
-fisiensi meru0a.an 0arame/er u.uran .iner#a /ur%in$ *ari "rafi. +ia/as /erliha/
hu%un"an an/ara efisiensi /ur%in +en"an /,rsi %er%an+in" lurus( sema.in %esar
efisiensi /ur%in sema.in %esar 0ula /,rsin&a$ Ar/in&a sema.in %esar /,rsi sema.in
%ai. 0ula .iner#a /ur%in /erse%u/$ Karena %esarn&a /,rsi menun#u..an .er#a &an"
+ihasil.an /ur%in +ari hasil .,n5ersi ener"i air men#a+i ener"i me.ani. /ur%in$
Sema.in %esar .er#a /ur%in( sema.in %esar 0ula ener"i air &an" /er.,n5ersi men#a+i
ener"i me.ani.( ma.a efisiensi /ur%in 0un menin".a/
"."# ".1 ".1# ".$ ".$# ".% ".%# ".& ".&#
"
"."#
".1
".1#
".$
".$#
Grafk Hubungan Efsiensi Turbin dengan Torsi
Torsi (Nm)
Efsiensi Turbin (%)
Gam%ar I@$7 Grafi. hu%un"an efisiensi /ur%in +en"an /,rsi$
/353/An!isis G#*ik E*isiensi Tu#1in Te#hd$ D" Meknik
Grafi. +i%awah ini menun#u..an .ara./eris/i. efisiensi /ur%in +en"an +a&a
me.ani.( sema.in %esar efisiensi sema.in %esar 0ula +a&a me.ani.n&a$ -fisiensi
/ur%in san"a/ era/ .ai/ann&a +en"an +a&a me.ani. &an" +ihasil.an /ur%in( .arena
efisiensi meru0a.an refle.si +ari un#u. .er#a /ur%in +imana %esarn&a efisiensi
menun#u.an .emam0uan /ur%in un/u. men".,n5ersi ener"i air men#a+i ener"i
me.ani.$ 1i.a +a&a me.ani. &an" +ihasil.an /ur%in sema.in %esar( ma.a .iner#a
/ur%in 0un sema.in %ai.$ -fisiensi /er/in""i &an" +i+a0a/ a+alah se%esar 1!(;; B$
".$# ".% ".%# ".& ".&# ".# ".## ".'
"
"."#
".1
".1#
".$
".$#
Grafk Hubungan Efsiensi Turbin Terhadap Daya Mekanik
Daya Mekanik (W)
Efsiensi Turbin (%)
Gam%ar I@$2 Grafi. hu%un"an efisiensi /ur%in /erha+a0 +a&a me.ani.
BAB V
KESIMPULAN DAN SARAN
531 Kesim$u!n
*ari seluruh /aha0an 0r,ses +alam 0em%ua/an /ur%in air +arrieuss ini +a0a/
+isim0ul.an se%a"ai %eri.u/$
1> 8er+asar.an hasil 0eran4an"an +an 0em%ua/an +i+a0a/ s0esifi.asi /ur%in
air +arrieus se%a"ai %eri.u/:
3 *a&a ma.simum G )< '
3 Pu/aran /ur%in G :: r0m
3 T,rsi G 2(<7 Nm
3 *iame/er r,/,r G (7; m
3 Tin""i r,/,r G (2 m
3 Pan#an" "#ord su+u G (1 m
3 1enis su+u G Hydrofoi S/an+ar NA?A 1:
3 Ma/erial r,/,r G K,m0,si/ =fi,&r X resin 0,l&es/er>
)> Pen"u#ian ala/ +ila.u.an +en"an men""una.an me/,+e /er/en/u a"ar
+i+a0a/ 0arame/er +ari .iner#a ala/ &an" /i+a. +a0a/ +iu.ur lan"sun"
+en"an ala/ u.ur$ Parame/er /erse%u/ +ian/aran&a .e4e0a/an air ra/a3ra/a
+an /,rsi$ Se+an".an un/u. 0arama/er lainn&a se0er/i .e4e0a/an 0u/aran
/ur%in +an /em0era/ur air +i+a0a/ se4ara lan"sun" +en"an ala/ u.ur$
Pen""unaan me/,+e ini memili.i .elemahan .arena /in".a/ a.urasi +ari
0enen/uan 0arame/er ini ren+ah$
7> 8er+asar.an +a/a hasil 0en"u#ian +an 0erhi/un"an +i+a0a/ %ahwa
efisiensi +an +a&a me.ani. /er/in""i /ur%in masin"3masin" 1!(;; B +an
(:!! '$ Hasil /erse%u/ masih #auh +ari hasil 0eran4an"an &an"
+ila.u.an se%elumn&a$
53. S#n
8er+asar.an 0ema0aran 0a+a %a% se%elumn&a( ma.a +i+a0a/ %e%era0a saran
a"ar 0eneli/ian ini le%ih %ai. +an sem0urna( saran /erse%u/ +ian/aran&a a+alah:
1> A"ar le%ih /eli/i +an le%ih mem0erha/i.an as0e. e.s/ernal &an"
mem0en"aruhi 0eran4an"an /ur%in se0er/i +a/a .e4e0a/an air ra/a3ra/a
sun"ai se%a"ai l,.asi 0en"u#ian$
)> Memilih %ahan3%ahan &an" sesuai +an .uali/as n,$1 a"ar .er#a +ari ala/
/erse%u/ ma.simal$
7> Memf,.us.an aliran air sun"ai /erha+a0 /ur%in a"ar aliran air sun"ai /i+a.
a4a. +an /ur%ulen +en"an 4ara mem%ua/ %en+un"an a/au +in+in"
0en"arah 0a+a /ur%in$
2> Men""una.an ala/ u.ur &an" sesuai un/u. /ia0 0en"u.uran 0arame/er a"ar
+a/a &an" +i+a0a/ le%ih a.ura/$
DA:TAR PUSTAKA
A$(i%( D(r(0!&ri%!i0 Hidrodi$(-i0 HydrofoiL NACA 00152 Su+ar"ana( S&aiful$
)11$ 7( Semaran" : 1urusan Te.ni. Mesin( Fa.ul/as Te.ni.( Uni5ersi/as
*i0,ne",r,( )11( @,l$ 17$
A$(i%( P&r($"($'($ T*r,i$ D(rri&*% P(d( Hydrofoi NACA 0015 D(ri
D(r(0!&ri%!i0 C DAN C P(d( V(ri(%i S*d*! S&r($' M&$''*$(0($ R&'r&%i Li$i&r
P(d( MATLAB2 Su+ar"ana$ )1)$ 1( Semaran" : 1urusan Te.ni. Mesin( Fa.ul/as
Te.ni.( Uni5ersi/as *i0,ne",r,( )1)( @,l$ 12$
A$(i%i% Do-)*!(%i Di$(-i0( F*id( )(d( P&r($"($'($ T*r,i$ Ar*% P(%($'2 Nu
Rhahi+a Arini +..( )1)$ Sura%a&a : Pr,"ram S/u+i Sis/em Pem%an".i/an $-ner"i(
*e0ar/emen Te.ni. Me.ani.a +an -ner"i( )1)$$ IS8N !7<3;)3!2!23)<3$
8ru4e R Muns,n +..($ ))$ F*$d(-&$!( Of F*id% M&"#($i"2 1a.ar/a : 1,hn
'ile& Y S,ns( In4( ))$ IS8N !7!372137!)3;$
Ira H$ A%%,//( Al%er/T -$ @,n *,enh,ff$ 1!2:$ S*--(ry Of Airfoi D(!(2 Uni/e+
S/a/es Of Ameri4a : Na/i,nal A+5is,r& ?,mi//ee Of Aer,nau/i4s( 1!2:$
D(r(0!&ri%!i0 (irfoi NACA E00FFG2 Ka+e. Gilan" Mariasa( A$ A$ A+hi Sur&awan
+an Ainul Ghurri$ )17$ 1( 8ali : 1urusan Te.ni. Mesin Uni5ersi/as U+a&ana( )17(
@,l$ 1$
Di$&rH( T*r,i$ (ir Ti)& d(rri&*% D&$'($ S*d* Hydrofoi2 Irs&a+( Muhamma+$
)1$ )( Lam0un" : 1urusan Te.ni. Mesin Uni5ersi/as Lam0un"( )1( @,l$ 1$
ISSN$ )<:3<<17$
Paras4hi5,iu( I,n$ ))$ Wi$d T*r,i$& D&%i'$ Wi!# E-)#(%i% O$ D(rri&*%
Co$"&)!2 Tue%e4 : Presses In/erna/i,nales P,l&/e4hni6ue( ))$ IS8N$ !7<3)3::73
1:!23;$
Sulars,( K&,.a/su Su"a$ )<$ D(%(r P&r($"($'($ d($ P&-ii#($ E&-&$ M&%i$2
1a.ar/a : PT Prana+n&a Pra/ama( )<$
LAMPIRAN
LAMPIRAN 1
CURRICULUM VITAE
Pe#s%n! In*%#mti%n
Full Name : Nizar Alfian
Pla4e ,f 8ir/h : ?ire%,n
*a/e ,f 8ir/h : N,5em%er 1<
/h
(1!!7
Gen+er : Male
S/a/us : Sin"le
Na/i,nali/& : In+,nesian
?urren/ A++ress : 1l$ 'aru"a Ra&a N,$1( ?iwaru"a( 8an+un" 8ara/( 'es/ 1a5a(
211;
M,%ile Ph,ne : X;)3<)1)7<;7:)
-3mail : ,nl&nizarZ"mail$4,m
Permanen/ A++ress : 1l$ An""re. Ra&a N,$;) RT 1 A R' :( Kel$ Tu.mu+al( Ke4$
Sum%er( Ka%$ ?ire%,n
:%#m! Edu6ti%ns
INSTITUTI-N PLACE MA&-R PR-GRAM ?EARS
S/a/e P,l&/e4hni4 ,f 8an+un" =POL8AN> 8an+un" -ner"& ?,n5ersi,n -n"ineerin" )11 3 Presen/
SMAN ) ?ire%,n ?ire%,n Na/ural S4ien4e )< S )11
SMPN 1 Sum%er ?ire%,n ): S )<
S*N 1 Tu.mu+al ?ire%,n 1!!! S ):
TK Tunas ?iremai Giri ?ire%,n 1!!< S 1!!!
Ln(u(e Ski!!s
Ln(u(es Red 9#ite S$ek Listen
In+,nesian -M4ellen/ -M4ellen/ -M4ellen/ -M4ellen/
-n"lish G,,+ G,,+ G,,+ O.a&
-#(ni)ti%n E@$e#ien6es
-RGANIAATI-N P-SITI-N ?EARS
*KM 8ai/urrahman SMAN ) ?ire%,n Pu%li4 Rela/i,n *i5isi,n )7 S )11
Kesa/uan A.si Mahasiswa Muslim In+,nesia Pu%li4 Per0e/ua/i,n *e0ar/men/ )1) S 0resen/
C%mmittee E@$e#ien6es
EVENT P-SITI-N ?EARS
Mem0erin"a/i IsraC MiCra# 127 H Pu%li4 Rela/i,n *i5isi,n )1
Mem0erin"a/i Mauli+ Na%i Muhamma+ S$A$' Pu%li4 Rela/i,n *i5isi,n )1
*,n,r +arah +an 0ela&anan .eseha/an mas&ara.a/ Pu%li4 Rela/i,n *i5isi,n )1)
N%n :%#m! Edu6ti%ns
TRAINING2 SEMINAR2 C-URSE INSTITUTI-NBC-MPAN? PLACE ?EARS
Pr,0eller Me/allur"i Re0air
Him0unan Mahasiswa Te.ni.
-ner"i POL8AN
POL8AN )1)
?,n5ersa/i,n ?lass : 4,n5i+en/( %elie5e( an+ mira4le -n/er =-n"lish ?en/er>
-n/er =-n"lish
?en/er>
)17
-n/re0reneurshi0 Ins0ira/i,n fr,m German& US8 S4h,,l 8T? )11
Pen"em%an"an s,f/ s.ill -ST Lea+ershi0 Trainnin" POL8AN )11
C%m$ute# Ski!!s
-le4/ri4al S,f/ware Ma/la%( -'8
O0era/in" S&s/em 'in+,ws( Offi4e Pr,"ram
Me4hani4al S,f/ware Au/,?A*( S,li+w,r.
Gra0hi4 S,f/ware A+,%e Ph,/,sh,0( ?,rel *raw( *reamwa5er
I here%& 4er/if& un+er 0enal/& ,f law /, /he /ru/h an+ 4,rre4/ness ,f /he a%,5e s/a/emen/s an+ /ha/ is a00li4a/i,n
was 0re0are+ %& me 0ers,nall& ,r un+er m& 0ers,nal +ire4/i,n
Sin4erel& &,urs(
Nizar Alfian
LAMPIRAN .
TABEL PR-PERTI :ISIKA AIR PADA TEKANAN
ATM-S:ER
TABEL TEGANGAN KER&A BA0AN BERDASARKAN
SI:AT PEMBEBANANN?A
TABEL KEKUATAN BA0AN UNTUK BA&A
TABEL KEKUATAN BA0AN UNTUK BESI
Ta%el Pr,0er/i fisi.a air 0a+a /e.anan a/m,sfer
=Sum%er: Suwi+,+,()!>
Ta%el Te"an"an Ker#a 8e%era0a 8ahan 8er+asar.an Sifa/ Pem%e%anann&a
S!(!i" Lo(di$'
Ma/erial
Tensi,n
=MPa>
?,m0ressi,n
=MPa>
Shear
=MPa>
L,w 3 4ar%,n s/eel <731;; <731;; ::311
Me+ium S 4ar%,n
s/eel
113)7 113)7 <7317<
?as/ s/eel ::317 ::317 213<7
?as/ ir,n )13)< 7311 )13)<
S#o"0 Lo(di$'
Sum%er : Harris =1!<)>
Ma/erial
Tensi,n
=MPa>
?,m0ressi,n
=MPa>
Shear
=MPa>
L,w 3 4ar%,n s/eel 2)3<2 2)3<2 )<3:;
Me+ium S
4ar%,n s/eel
::317 ::317 2)3<2
?as/ s/eel )<3:) )<3:) )132)
?as/ ir,n 1312 7:3:: 1312
LAMPIRAN 5
GAMBAR SUSUNAN TURBIN AIR DARRIEUS