Anda di halaman 1dari 136

LUAN TOPÇIU

TEKSTUALIZEM

DHE STIL

(mbi poezinë e Lasgush Poradecit)


© Luan TOPÇIU, 2000
TEKSTUALIZEM DHE STIL
(STUDIM MBI VEPREN POETIKE
TE LASGUSH PORADECIT)
Ballina: Gentian Zeka.
Dorëshkrimi është një nga variantet e para të
poemës “Naim Frashërit” nga Lasgush Poradeci
Redaktor: Neli Naço
Lektor: Vangjo F. Gusho

2
Luan Topçiu
Tekstualizëm dhe stil
(për veprën poetike të Lasgush Poradecit)

3
I. POEZIA, VLERA, INTERPRETIMI

Me L. Poradecin ka hyrë në letërsinë shqipe koncepti poet i


vështirë, koncept që është përcjellë që nga lindja e veprës së këtij
poeti dhe deri në ditët e sotme. Vepra poetike e Poradecit është
konsideruar para së gjithash e vështirë për strukturën estetike të
ngarkuar si dhe për ambiguitetin e saj.
Në çdo epokë letërsia zhvillon hapësirën informacionale, shfaqja
e një vepre të re shihet si një përçapje aksiologjike për horizontin
informacional të breznive. Dhe raporti vepër-realitet-lexues-receptor
ndryshon në kohë. Në historinë e letërsisë dhe të kritikës letrare në
shek XX shumë vepra klasike u rivlerësuan, u ripanë nga kohët e
sotme dhe u interpretuan nëpërmjet metodash të reja. Rivlerësimi i
shkrimeve të klasicizuara mbetet një fenomen i natyrshëm në çdo
epokë. Në radhë të parë procesi shënon vitalitetin e veprës, si dhe një
angazhim të dialogut midis kritikut dhe lexuesit. Letërsia dhe metodat
e studimit të saj pasurohen nga zhvillimi i lëmive të tjera, progresi i
tyre sinkronizohet në mënyrë të natyrshme me progresin e
përgjithshëm të mendimit njerëzor, në mënyrë të veçantë të atyre
disiplinave shkencore me të cilat kritika letrare mund të ndihmohet
pjellorisht. Në qoftë se në shekullin e kaluar mbi kritikën ushtronin një
forcë tërheqëse shkencat e natyrës, psikologjia dhe filozofia shoqërore
me karakter humanitar, në dhjetëvjeçarët e fundit kritika letrare është
e lidhur me sistemet bashkëkohore të mendimit apo me disa disiplina
shkencore me aktualitet si ekzistencializmi, antropologjia
kulturale, psikanaliza, gjuhësia strukturale, semiologjia dhe
gramatika gjenerative etj. Në qoftë se vetë letërsia do të ndihmohej
nga prosede hulumtuese për zbulimin e realitetit të jashtëm dhe jetës
psikike nga lëmi të tjera është e natyrshme që dhe kritika letrare të
procedojë njësoj. P.sh. psikologjizmi u ndje në kritikën letrare pas
zhvillimit të psikanalizës së Freud-it. Nga kritika psikoanalitike
tradicionale e Sigmund Freud-it, Carl Gustav Jung-ut, Alfred Adler-it,
Karl Abraham-it, Charl Baudouin-it, Jacques Lacan-it, pasojnë studimet
e tematizmit psikoanalitik me Jean Paul Weber-in, psikokritika e
Charles Mauron-it, kritika tematike me Gaston Bachelard-in, Jean-
Pierre Richard-in, Jean Starobinski-in, George Poulet-in etj. Të gjithë
këta reformatorë do të çelnin shtigje të papara dhe do të konturonin
orientimet e reja të kritikës në shekullin tonë. Me autoritetin e tyre dhe
me përdorimin e mjeteve specifike kritika letrare pati një diversifikim
dhe u konfiguruan disa disiplina te reja relativisht autonome si
poetika, neokritika, semiologjia letrare, neoretorika etj.
Shndërrimi i vazhdueshëm i kritikës, si dhe tendenca e saj për
diversifikim, nuk do të thotë gjithmonë se kemi të bëjmë me një akt

4
progresi. Në këtë proces dialektik, plot me kontradikta, shfaqen
momente impasi, krize, kur e kur kritika ndjen të nevojshme të
verifikojë instrumentet e hetimit, të sinkronizohet me progresin e
përgjithshëm të shkencës, qytetërimit dhe të kulturës.
Prej të gjitha këtyre mundësive lindi ajo që quhet shumësia e tekstit,
që lejon lexime të reja e të pafundme të një teksti. T. Eliot-i do të bëjë
interpretime të befta mbi veprën e Shekaspeare-it apo interpretimet e
Roland Barthes-it mbi veprën e Racin-it, po kështu Michel Foucault bën
interpretime sensacionale mbi vepra letrare të traditës europiane,
filozofike, letrare si dhe nga lëmia e pikturës etj.
Rivlerësimi i një vepre letrare, interpretimi i saj sipas disa
mjeteve specifike, që të sugjeron vetë vepra në radhë të parë, ndriçon
anë të panjohura të saj, e deambiguizon, deshifron mesazhet që
fshihen në tekstin poetik.
Nevoja për vlerësime dhe për rivlerësime të veprës së L.
Poradecit do të ndihen gjatë gjithë kohës, sepse para së gjithash
mbetet një vepër që implikon ende e sot e gjithë ditën si lexuesin e
thjeshtë, por dhe lëçitësin e specializuar.
Shumë mendimtarë merren me strukturën e veprës si objekt
estetik, disa i mëshojnë posaçërisht anës komunikative d.m.th. raportit
objekt-subjekt, duke theksuar karakterin e hapur të veprës si dhe
cilësinë polisemantike të saj, kapacitetin për të interpretuar plurivok,
për të dalluar domethënie të reja e të reja (Umberto Eco). Kështusoj
nuk mund të pretendojmë për studime shteruese mbi një tekst letrar,
sepse vetë karakteri dhe specifika e veprës, e në mënyrë të veçantë e
saj liriko-poetike e bën pothuaj të pamundur. Herder, duke njohur
karakterin inefabil të krijimit letrar, do të shkruajë në mënyrë të
skajshme, duke mos pranuar asnjëlloj interpretimi, se veprat e artit
nuk duhet të lëvizen ”vendi i tyre është paracaktuar nga urdhri
hyjnor”, “ashtu siç çdo lule duhet të lihet në vendin e saj”

Poezia lasgushiane dhe interpretimi

Vepra poetike e L. Poradecit është interpretuar më së shumti me


mjete të jashtme, të huaja për letërsinë, të cilat në shumicën e rasteve
nuk kanë mundur të depërtojnë në strukturën poetike të veprës, duke
mbërritur kështu në rezultate sipërfaqësore.
Çfarë e bën këtë vepër të vështirë? L. Poradeci lindi më 1899 dhe
ndërroi jetë më 1987, me një krijimtari jo aq voluminoze për rreth 90-
vjet jetë, por të koncentruar, ku është realizuar vetëshprehja e plotë
e një poeti. Poezia e L. Poradecit shënon një dukuri komplekse, në
kuptimin më të thellë të kësaj fjale. Është shorti i veprave të thella të
mos priten mirë nga bashkëkohësit, historia e artit dhe e kulturës
është e mbushur me qindra raste të tillë. Në vitet ‘20-’30-të, pak
njerëz ishin në gjendje të receptonin këtë lloj poezie, ajo u shfaq më
tepër si një lloj provokimi, në të trajtoheshin probleme ontologjike,

5
filozofike si koha dhe kuptimi i saj, përjetësia, vdekja, dashuria, natyra
- të vështruara në një mënyrë të papritur, me një simbolikë dhe një
sistem figurativ të pa ndeshur më parë nga bashkëkohësit, por që ruan
dhe në ditët tona një befasi të fshehtë, siç do të vinte në dukje Martin
Camaj në një nga përshtypjet e tij për poezinë e Lasgushit. Prania e
magjisë, erotikës, universalizmit, modernitetit dhe njëherazi frymës
autoktone, do të bëjnë që poezia e L. Poradecit të kaplojë gjithë këtë
shekull dhe të bëhet shumë e vështirë për t’u etiketuar. Në mënyrë
eksplicite do të shprehej prof. Eqrem Çabej: ’’Ç’e ndryshon nga të
parët është thellësia... është vjershëtori më i thellë që ka shkruar në
shqipet, në qoftë se kjo nuk është vënë re deri tani, shkaku është se
më të shumtit nuk e kuptojnë poezinë e tij, e cila me fjalë dhe me
mënyra fare të thjeshta, e shumë herë popullore, arrin të koncentrohet
aq sa mund të nxjerrë në dritë mendimet më të thella, ndjenjat më
labirintike, idetë më të larta.’’1
Vështirësitë e dekodifikimit të veprës nuk shpjegohen vetëm me
karakterin kompleks të veprës poetike të L. Poradecit, por dhe prej
faktit se ndodhemi në një terren praktik të papërkthyeshëm deri në
fund dhe të pashpjegueshëm deri në një ekuacion përfundimtar.
Kuptimi i poezisë dhe i artit në përgjithësi është gjithmonë virtual dhe
duhet rindërtuar. Ky proces shton ose mënjanon diçka. Ashtu siç
saktëson Claude Levi-Strauss, kuptimi i jetuar ndryshon nga kuptimi
ekzistent në objekt, sepse gjithmonë i shtohet koeficienti vetanak,
subjektiv i atij që e vlerëson.
Përpos atyre që u shtruan më lart, poezia e L. Poradecit është
një poezi eminamentisht moderne, e cila u zhvillua mbi një traditë
klasike, ku më së shumti sundonte poezia orale - kështu ajo tingëllon
dhe më e papritur.
Koncepti poet i vështirë u krijua dhe u amplifikua dhe nga
rrethana jashtëletrare dhe jashtëestetike. Mendimi kritik shqiptar,
veçanërisht ai zyrtar postbelik, ka mbajtur një qëndrim spekulativ ndaj
veprës dhe ndaj vetë poetit, shpesh të skajshëm, agresiv, të
papërgjegjshëm e vulgar. Një hipostazë që ka penguar për gjykimin e
vlerave poetike dhe që ka komplikuar figurën e poetit është biografia
e tij, studimet e stërzgjatura në shumë gjuhë dhe në disa universitete
të Europës, në disiplina të ndryshme, njohuritë e tij të thella mbi
filozofinë, fenë, pikturën, muzikën, njohja e shumë gjuhëve të huaja, të
vdekura dhe të gjalla, njohja e mitologjisë greke, indase, romake,
njohja e letërsisë bashkëkohore europiane (posaçërisht kontaktet me
Athinën, Bukureshtin, Graz-in)-të gjitha këto nga të dhëna biografike
amplifikohen për të ndërtuar një mit të vërtetë.
Një tjetër aspekt, që e bën të vështirë veprën e poetit apo
lekturën e saj, është vendi që zë poeti në historinë e letërsisë shqipe.
Ai zë vend bash në udhëkryqin e modernizimit dhe evropianizimit të
letërsisë shqipe në përgjithësi, ndaj ai nuk është vetëm një poet, por
poezia e tij është dhe një fenomen i domosdoshëm për modernizimin
dhe evropianizimin e letërsisë shqipe.
Poezia e L. Poradecit, për nga përmbajtja filozofike, thellësia e
mesazhit lirik, rezonanca e brendshme muzikore, puriteti i vargjeve,
aftësia për të plasticizuar vizione koherente të botës, mund të
homologohet me bashkëkohësit europianë (ku ndeshen këto elementë)

1
Eqrem Çabej, ‘’Studime gjuhësore’’, Rilindja, Prishtinë,1975, f.87.

6
që konsiderohen si forca novatore të dorës së parë.
Interpretimet e kësaj vepre janë kufizuar në një nga tre pjesët e
përkatësisë së saj: 1. Poet evropian 2. Poet i traditës. 3. Poet popullor.
Po kështu jo rrallë herë kritikët nuk janë nisur nga kritere të
brendshme të veprës, por nga kritere të jashtme, duke kërkuar prej saj
në mënyrë të sforcuar një tjetër përmbajtje, një tjetër ideologji, një
tjetër tematikë, duke denatyruar individualitetin poetik dhe duke
rrëgjuar vlerat e poezisë, duke reduktuar karakterin universal në një
poet të natyrës apo të peizazhit, duke simplifikuar polivalencën dhe
integralitetin e veprës. Por, përveç qëndrimeve denigruese, me apo pa
vetëdije, poeti ka fituar vëmendjen dhe vlerësimin e personaliteteve
markante të letrave shqipe, që nga Eqrem Çabej, Skënder Luarasi,
Mitrush Kuteli, Ismail Kadare, Rexhep Qosja, Sabri Hamiti, Rexhep
Ismaili dhe gjithherë vëmendjen dhe dashurinë e lexuesit shqiptar.
Leximi i veprës së Lasgushit, pavarësisht nga opinionet dhe vlerësimet
e kritikës, ka qenë i gjithëkohshëm, sepse kjo poezi i referohet thelbit
njerëzor, botës diskrete të njeriut, intimitetit, ëndrrës, dashurisë,
koshiencës dhe subkoshiencës, misterit dhe fshehtësisë, pranisë së
Zotit, natyrës - bukurisë së përjetshme të natyrës.
Por çdo epokë e lexon letërsinë në mënyrën e vet. Me
fenomenin e interpretimit të tekstit do të merret veçanërisht
hermeneutika, posaçërisht ajo moderne, që lindi si kohë njëherazi
me romantizmin gjerman, e përcaktuar qartë nga Wilhelm Dilthy. Në
perspektivën hermeneutike, të lexosh është një art i cili varet nga
përvoja dhe kultura individuale; formimi i metodave teorike të
përgjithshme, sipas saj, është i pamundur. Në bazën e teorisë moderne
të lekturës qëndron ideja se fenomeni letrar nuk është vetëm teksti,
por dhe lexuesi i tij si dhe ansambli i reaksioneve të mundshme të tij
ndaj tekstit. Lexuesi, i neglizhuar gjithë kohën, vjen kështu të ndodhet
në paraskenë, pra qendra e rëndesës së fenomenit letrar zhvendoset
nga hapësira midis krijuesit dhe veprës në atë midis lexuesit dhe
veprës. Zgjidhjet për ta vënë në vlera të plota këtë raport kanë qenë të
shumta. Teksti bëhet ekuivalenti i një partiture e cila merr jetë vetëm
nga ekzekutimi. Leximi bëhet një ndërtim, një prodhim i tekstit, një
pritje aktive dhe krijuese.
Teksti poetik lasgushian mbetet i afërt dhe i pashterur me
kumte, mesazhe, nxjerrja në pah e të cilave i provokon dhe i zgjon
lexuesit të të gjitha kohërave ide, asosacione, kënaqësi estetike.
Leximi me interes dhe sot, tentativat në rritje për zbërthimin e këtij
kodi poetik, interesi i përgjithshëm për këto poezi, janë dëshmi të
vlerës poetike, të modernitetit të saj, të thellësisë e kompleksitetit.
Vepra ka fituar si leximin që quhet “naiv” ose për zbavitje, leximin e
kultivuar, atë estetik apo produktiv, që do të thotë analizë dhe
interpretim, po kështu vepra mbetet e hapur për lëçitje, interpretime
të tjera. Roland Barthes do të afirmojë: ’’ Vepra është për ne pa kufij
dhe mundet madje kjo gjë e përkufizon më mirë, vepra nuk është e
rrethuar, e quajtur, e mbrojtur, e drejtuar nga asnjë situatë; asnjë lloj
jete praktike nuk është këtu për të na thënë kuptimin që duhet t’i
japim; ajo ka gjithmonë diçka që lidhet me leximin, në të ambiguiteti
është i pastër.’’ 2
Poezia e L. Poradecit është konsideruar e vështirë dhe jo

2
R.Barthes, Critique et vérité, Paris, Du Seuil, 1966, f.54.

7
komode për kritikët, historianët e letërsisë shqipe, për estetët
dogmatikë, veçanërisht ata stalinistë. Sipas tyre kjo poezi ishte
moderniste, mistiko-fetare, idealiste, hermetike, formaliste, dekadente,
ku mungonte elementi social-klasor etj. Për arsye politike dhe
ideologjike, poezia mbeti e pastudiuar, e injoruar dhe e
keqinterpretuar, e veshur me mister dhe me rrezik, në ribotimet e
kësaj poezie u hoqën një numër i madh poezish, strofash, vargjesh,
redaktorët ndërhynin deri aty sa ta kthenin gjuhën në normën letrare,
sipas rregullave të drejtshkrimit, duke masakruar kështu përmbajtjen,
formën, muzikalitetin, magjinë, sugjestivitetin, unitetin e veprës,
karakterin sistematik të saj etj. Kështu poezia iu nënshtrua një procesi
të gjatë dhunimi, shpërfilljeje, përçmimi. Poeti L. Poradeci, në historinë
e letërsisë, i takonte viteve ‘30, e kur studiohej në programet
shkollore, studiohej në grup dhe me vlera të dyshimta. Heshtja dhe
indiferenca u zgjodhën si mjete për ta asgjësuar dhe minimalizuar
vlerat dhe rëndësinë e tij si poet. Hapësira shpirtërore shqiptare që do
ta vlerësonte poetin do të mbetej Kosova.
Por poeti e kishte bërë veprën e tij, ajo i kishte thënë të gjitha, ajo
ishte kurora e jetës, ishte qetësia e brendshme e poetit-funksioni i tij
ishte kryer-funksion i ngjashëm me atë të nositit
L. Poradeci mbetet poeti me një zë e vokacion tejet origjinal në gjithë
poezinë shqipe, poezia e të cilit pasuroi me ide, teknika poetike, forma
e prosede krijuese, me fjalë e me mendime shpirtin e kombit të vet. Ai
mund të konsiderohet poeti i parë modern në historinë e letërsisë
shqipe - modernitet që konsiston në shumësinë e kuptimeve tekstore,
në thellësinë si element substancial i veprës, në reformimin e formave
të shprehjes dhe ligjërimit poetik, në gjakimin për të futur elementë të
pikturës dhe muzikës në poezi. Ai hap një etapë të re në letërsinë
shqipe, atë të njeriut me botë intime, diskrete, botën e ëndrrës të
misterit dhe të erosit njerëzor, botën e njeriut në procesin e njohjes së
universit dhe të vetvetes, të ekzistencës dhe përjetësisë, të mallit e
dashurisë, trishtimit dhe gëzimit, të njeriut në provën e identifikimit. Si
në rastin e Baudelaire-it, Manet-së apo madje dhe Cézanne-it,
modernët e parë kanë qenë modernë pa dijeninë dhe pa vullnetin e
tyre : ata nuk besonin për veten e tyre se ishin as revolucionarë e as
teoricienë.
Vendi që zë poeti në letërsinë shqipe është një pozicion dhe një
rol, por më tepër është një mision në emancipimin dhe modernizimin e
letërsisë shqipe. Poradeci është një poet dhe një fenomen letrar, një
mit dhe një short. Lindi vetëm një vit para vdekjes së Naim Frashërit,
një shekull më parë, dhe do të jetonte deri më 1987, duke dominuar
me artin e tij gjithë këtë shekull, duke ndarë shekullin XIX, të markuar
nga letërsia romantike naimjane, nga shekulli XX, shekulli i letërsisë
postromantike e moderne që mund ta quajmë lasgushjane.
Kjo vepër poetike kontribuoi në mënyrë absolute në rolin e
rëndësishëm që luan forma në poezi, për herë të parë do të shfaqej në
letrat shqipe një poet kaq kompleks dhe kaq i stërhollë në pikëpamje
të formës, në përdorimin me virtuozitet të formave të shprehjes, të
përpunimit të vargjeve, të gjuhës, të përdorimit të shenjave poetike në
përgjithësi. Poeti do të përdorë një larushi formash si: romancën,
këngën, baladën, rapsodinë, portretin, rondelin, trioletën, pastelin,
variantën etj.

8
Ai i dha një rëndësi jo të zakonshme fletës poetike, anës grafike
e vizuale të saj, këto ishin ambiciet e poetit për të realizuar një vepër
performante me cilësi të pavdekshme. Që nga lëçitja e virgjër e tekstit,
deri tek ajo e përsëritura dhe deri tek ajo gjithëpërfshirëse, vepra
poetike e L. Poradecit mbetet kështusoj për këdo dhe kurdo një befasi
e përhershme. Gjuhë dhe kuptim, informacion dhe gëzim estetik, kjo
vepër poetike shfaqet si një heterogjenitet që favorizon lëçitje të
shumëfishta me synime vlerësimi.
Çdo trajtim i veprës lasgushiane, pavarësisht nga metoda e
zgjedhur, duhet të marrë parasysh faktin se vetë poeti në gjithë
krijimtarinë e tij ka qenë i prirur nga ideali i unitetit, koherencës së
universit artistik. Megjithë tendencat për etapizime nga historianët e
letërsisë, klasifikime sipas kriteresh të ndryshme, poeti mundi të
rezistojë si autor i sintezave të mëdha lirike.
Në këtë univers nënshtresohen dhe panteizmi dhe tokësorja,
kozmogonikja dhe hedonistikja, parnasjania dhe folklorikja, romantikja
dhe simbolikja, e thjeshta dhe kompleksja, formalja dhe hermetikja,
efemerja dhe e përjetshmja - të infiltruara në këtë botë me përkatësi
autentike. Për të gjitha këto hulumtimi i kësaj vepre mbetet një
ndërmarrje e vështirë.

II.KARAKTERI SISTEMOR
E STRUKTUROR I VEPRES

Mbi të gjitha L. Poradeci krijoi një sistem poetik krejt të vetin,


bazuar mbi parime estetike, filozofike, poetike origjinale. Poezitë, të
grupuara në cikle sipas disa kritereve, nënvizojnë kontinuitetin e tyre-
si dhe gjithë kjo strukturë presupozon në mënyrë implicite karakterin
tërësor të domethënies së veprës, formësuar nga një rrjet lidhjesh, në
të cilat organizimi dhe hierarkizimi përbën deri në fund një sistem.
Sistemi poetik është një ansambël, që përfshin lidhjet e së
tërës me pjesën. Nëpërmjet këtij korrelacioni është siguruar uniteti dhe
një ekuilibër i caktuar, karakteri domethënës i universit që pasqyron
dhe forcat e saj asociative. Ashtu siç thekson Jean Plaget se ekziston
një strukturë ku elementet janë ribashkuar në një dhe ku veçoritë e

9
elementëve varen tërësisht apo pjesërisht nga karakteri i tërësisë3
Studimi i veprës së Lasgushit do të kishte dobi duke marrë në
konsideratë karakterin sistemor e strukturor të saj, sidomos për
zgjidhjen dhe interpretimin e veprës në planin pragmatik të saj (në
marrëdhëniet shenjë-interpretues).
Në këtë vepër hierarkizohen tema, ide, fjalë simbole, figura, të
cilat njëherazi lidhen harmonizohen në një ansambël që është vepra
poetike. Tërësia e veprës është një strukturë artistike që ka synuar
ndërtimin e një universi që ngërthen në vetvete gjithë zonat
shpirtërore të poetit, por dhe të njeriut në përgjithësi. Ky univers
poetik, kjo masë tërësore siç është vepra poetike, karakteri strukturor i
saj, lejon të qarkullojnë shenjat poetike nga një nivel në tjetrin, nga një
rrafsh kuptimor në tjetrin, nga një zonë shpirtërore në tjetrën, nga një
cikël poetik në një tjetër.

Simbolika e shenjave të sistemit

Në këtë sistem ndodh lëvizja harmonike e shenjave që merr


formë si: valle e yjeve, si valle e luleve, si valle e dherit, si valle e
përjetësisë.
Karakterin sistemor të veprës mund ta pasqyrojmë dhe grafikisht.
skema 1.

Në skemën I- ndahet vepra poetike sipas disa zonave. Duke filluar me


zonën 4, të qiellit, kemi vallen e qiellit. Në zonën 3 kemi tokën dhe
vallen e dherit, zemrën e dherit, vallen e luleve, zemrën e luleve,
zemrën e jetës.(tokësore). Në zonën 2 kemi vdekjen , vallen e
vdekjes, zemrën e vdekjes. Në zonën 1 kemi zemrën e poetit. Në
zonën 5 kemi një zonë me kufij jo të përcaktuar, ajo ka vend në katër
zonat e tjera. Me fjalë të tjera, përjetësia prek poetin, vdekjen, jetën e
tokës dhe jetën e qiellit. Ajo që siguron unitetin absolut semantik dhe
formal të kësaj skeme është vendosja e këtyre zonave të njohjes në dy
pozita si: zemër dhe valle

e qiellit e qiellit
e dherit e dherit
zemra e përjetësisë vallja e përjetësisë
e vdekjes e vdekjes
e jetës e yjeve
e yjeve e jetëse

3
Jean Plaget. Elements d’epistemologie genetique, Tome II. Logique et equilibre.f.34.

10
Si krijuesi i një universi, poeti ka projektuar vallen e qiellit -
lëvizjen hapësinore, lëvizjen kozmike, vallen harmonike të një
makrokozmosi zemrën e qiellit-qendrën e ekuilibrit spacial, qendrën
e dashurisë universale, energjinë e dashurisë hapësinore, vallen e
dherit-lëvizjen e tokës, vallen e objekteve të tokës, harmoninë e
vallëzimit të ngrohtë të dherit, zemra e dherit-qendra nga difuzohet
gjaku dhe dashuria e dherit, vatra ku ngrohen gjithë erërat e dherit,
zemra e jetës- ajo lind nga zonat e dherit, është qendra e dashurisë,
e dufit erotik, e provës së ekzistencës. Vallja e përjetësisë - vallja pa
fund në hapësirë e në kohë, vallja e përjetshme e sendeve që nuk
njohin vdekje, lëvizja për rigjenerimin e gjithësisë, vallja e frymës,
zemra e përjetësisë- qendra që u fal objekteve eternitet, qendra e
përjetësisë, vallja e vdekjes - lëvizja e kobshme e vdekjes, vallja
dramatike e hijes së vdekjes, zemra e vdekjes -qendra e efemeres, jo
të përjetshmes, ajo ndodhet në luftë me zemrën e jetës, nga ku njeriu
përpiqet të mos shkëputet prej saj.
Këto qarqe plotësojnë dhe shprehin një tërësi konceptesh e
përfytyrimesh të lidhura me njëra-tjetrën, të cilat krijojnë një strukturë
poetike, jo vetëm nga ndërtimi i tyre i thjeshtë, por se ansambli të
cilën krijojnë së bashku- është harmonik dhe i tensionuar në të njëjtën
kohë- duke krijuar një ekuilibër të përkryer.
Në këto qarqe janë projektuar zonat më të mëdha të njohjes njerëzore:
qielli, toka, zoti, përjetësia, vdekja, jeta, njeriu në lëvizje dhe në
qetësi, në harmoninë e përgjithshme universale, në metafizikën e tyre,
duke tentuar të njohë kuintesencën e tyre, thelbin ekzistencial të tyre.
L. Poradeci arrin të ndërtojë arkitekturën e veprës së vet, dhe të
gjitha këto plane madhore janë të lidhura organikisht me njëra-tjetrën
në një korrelacion semantik, tematik, figurativ, simbolik - si pjesë
ndërtimore të së tërës dhe ajo nga ana e saj bën një jetë unike. Poeti
ka krijuar jo vetëm një sistem, ku elementët janë në marrëdhënie
varësie dhe uniteti, por ka krijuar një strukturë shprehimore, që
parakupton një funksionim perfekt të të gjitha zërave, të të gjitha
regjistrave vokale, të të gjitha nuancave koloristike, të të gjitha
rrafsheve kuptimore e formale, të të gjitha prosedeve gjuhësore dhe
stilistike.
Teknikisht, kjo vepër, karakterin sistemor të saj e siguron
përmes disa figurave-kollona , që janë unitete shprehëse për gjithë
veprën poetike në përgjithësi. Po të hetohet gjithë vepra në cikle apo
në poezi të ndryshme, vihet re se poeti përdor vargje, figura, fjalë të
caktuara të njëjta, pavarësisht nga përmbajtja e poezisë-kjo prosede
kryet për të theksuar karakterin e këtyre figurave-kollona-që sigurojnë
pikërisht unitetin sistemor të veprës.
Në këtë botë jeton ritmi e dinamika, zhurma, qetësia, tingujt,
muzika, ndërrimet e ngjyrave të ditës dhe nën temperaturat e stinëve,
lëvizja harmonike në të gjitha rrafshet, në të gjitha ciklet, që krijojnë
vallen e yjeve, vallen e dherit, vallen e vdekjes, vallen e luleve,
vallen e përjetësisë në një korrelacion: yll-vashë-poet-shpirt, në
vdekje-përkohësi-pavdekësi-përjetësi në një bashkekzistencë që
është shumë më e gjerë në rrafshin sintagmatik e paradigmatik në
simbolikën lasgushiane.

11
Hierarkizimi i elementeve të këtij universi nga pikëpamja fizike e
vendndodhjes më të shihet në skemën e mëposhtme.
Skema 2

Në këtë skemë janë vendosur fjalët që shënojnë kuptime që


lidhen me disa rrafshe fizike.1. Zemra e poetit 2. Fjalët që shënojnë
thellësinë. 3. Niveli i tokës. Niveli i qiellit. Zhvillimi i këtyre zonave
është vertikal. Nga zona e thellësisë në zonën e poetit, në zonën e
tokës drejt zonës së qiellit. Në këto plane madhore nënshtresohen
elementët përbërës të botës që na sugjeron poeti me një shtrirje
piktorike me: yjet, liqerin, stinët, fshatin, trimin, vashën, lëndën
frymën, qëllimin, zotin, gjeniun, nositin etj.
Kjo është bota që na ofron poeti, e gjerë, e thellë, me fluturime
në hapësirë, me krijimin e yjeve në qiell, me nënbotë, me prezencën
okulte të Zotit, të frymës, qëllimit, dhe deri tek jeta rustike, liqeri,
mëngjeset, mbarimet e vjeshtës, me zogjtë dhe lulet dhe deri tek
dashuria dhe mërgimi shpirtëror e malli i vjershëtorit.
Duket se ambicia e poetit ka qenë për të krijuar një botë poetike me të
gjithë hapësirën që të sugjeron bota reale, me të gjitha rrafshet e
ndërtimit të saj, atë qiellor, nënqiellor, tokësor e nëntokësor.

Sistemi dhe përkatësia tekstuale

Nga një vështrim më nga afër dhe më konkret të tekstit poetik,


shihet se në ciklin Vallja e qiellit-zemra e qiellit poeti ka vendosur
poezitë Shpirtit e Gjumi i shpirtit , Yllit, Rri mbështetur në tryezë dhe
Gjuha e zjarrtë . Në të gjitha këto poezi simboli i yllit-është i përdorur
në mënyrë ngulmuese dhe me vlera simbolike të përafërta ose të
njëjta. Ylli siguron lidhjen e poetit me qiellin, ai hyn në zemrën e
poetit, del nga kraharori, i fal hyjshmëri poetit, prej tij sigurohet lidhja
me vallen e qiellit me të shpirtit dhe vallen e frymëzimit. Po në këtë
terren të frymëzimit vendoset poezia Gjuha e zjarrtë. Këtu ylli i jep
dritë shpirtit të poetit; ylli i ndezur i jep gjuhës poetike zjarr e flakë, i
çel hapësira plot mistere, tronditje shpirtërore, mosqetësi poetike për
këngët e pakënduara.
Te cikli që vijon, Vallja e dherit-zemra e dherit, në dallim nga
cikli i parë, ku krijuesi është krijuesi hyjnor i vendosur në një kronotop

12
specifik, nga ka mundësi të komunikojë me një botë hyjnore, na
vendos në një terren ku shihen konture fizike, në një hapësirë vizive,
me një natyrë të pikturuar dhe të modeluar. Sugjestioni që të krijon kjo
natyrë është ai i natyrës së përjetshme, i një mjedisi arketipal, i jetës
tokësore me të gjithë shtrirjen e saj. Përpos poezive të natyrës, poeti
në këtë pjesë të vetëdijes së tij artistike ka vendosur poezitë kushtuar
Naim Frashërit, Kënga pleqërishte, Marsh i djalërisë, E fundit mërzitje-
me simbolet dhe frymën patriotike zbulon hapësirën kombëtare me
rrethimin fizik dhe gjeografik të saj.
Në këtë zonë një vend të posaçëm zë figura poetike e liqerit; ai
bëhet objekt referimi dhe është zemër e dherit, pasqyrë e psikikës së
poetit dhe e botës-shenja e rivitalizuar e subkoshiencës. Liqeri kthehet
në pasqyrë të reflektimeve atmosferike, koloristike, në shenjë ku stinët
i lënë vendin njëra- tjetrës: Poradeci, Dremit liqeri, Zemra e liqerit,
Mëngjes etj. Po kështu në këtë zonë poeti ka vendosur një grup
poezish që lidhen me fëmijërinë e tij, me pjesën etno-gjenetike të
ontologjisë së vet, me burimin e formimit të personalitetit të tij poetik.
Në këtë grup bën pjesë dhe cikli Zemra e jetës e cila lind e
gjallon në zemrën e dheut. Këtu autori ka vendosur poezitë me
karakter lirik e intim, poezitë e dashurisë. Dashurinë poeti e lidh me
zonën e zemrës së dherit, që vendoset , më së shumti, në kufijtë
etnikë të atdheut. Erotikja lidhet me fëmijërinë ose me rininë e parë,
me kujtimet, mallin, përgjithësisht me një përvojë të shkuar, jo të së
tashmes, jo të drejtpërdrejtë. Dashuria në këtë grup poezish lidhet fort
me mërgimin fizik e shpirtëror, ajo përjetohet nga ky segment
hapësinor, që shpesh kthehet në burim vuajtjesh e përvuajtjesh
shpirtërore, të shkaktuara nga kjo pozitë, nga ky kronotop. Mikes së
miturisë i kushtohen poezitë Vogëlushja, Malli i largë, Ti moj shoqe,
Syr’ i fshehur, Vesë dashurie, Si nuse e re, Vashë dhëmbshurie. Këtu
futen edhe poezitë Lamtumirë në tri variante si dhe Më zu një mall dhe
sot.
Në grupin Vallja e përjetësisë - Zemra e përjetësisë
vendosen poezitë me një përmbajtje tërësisht filozofike. Në këtë
hapësirë synohet t’u jepen përgjigje pyetjeve fundamentale njerëzore:
Ç’është njeriu dhe raportet e tij me Zotin, ndjenja dhe njeriu, lënda dhe
jeta, ç’është përjetësia dhe ç’prek ajo me dimensionet e saj, etj.
Poeti këtu i këndon kompleksitetit të qenies, eternitetit të saj,
pavdekësisë, hyjshmërisë; ai përpiqet të realizojë njohjen e thellë
ontologjike dhe të makrobotës, të harmonisë universale midis njeriut
dhe botës. Si poet Poradeci prirej për t’u dhënë përgjigje teorisë së
njohjes sipas një perspektive metafizike. Në këtë cikël, pas vjershave
Lënda dhe jeta, Fryma dhe qëllimi, Ndjenja dhe njeriu vjen vjersha
Njeriu dhe Zoti. Po të hetohet kjo radhitje duket se nuk është bërë në
mënyrë rastësore. Të gjitha poezitë luajnë rolin e shkallëve të njohjes,
duke i shërbyer reciprokisht njëra-tjetrës, duke e çuar receptorin tek
poezitë Përjetësia - si shkallë e fundit dhe sipërore e njohjes. Në këtë
kontekst autori inkuadron dhe veten si pjesë organike e këtij rruzullimi
kozmik.
Në grupin e poezive Vallja e vdekjes - Zemra e vdekjes
trajtohet kompleksi Thanatos-it dhe përpunohet më tej tema e
përjetësisë. Në dihotominë shpirt-trup i pari ngrihet përmbi ujëra e
prek përjetësinë, kurse trupi fundoset nën valët e ujit. Poezitë Gjeniu i

13
anijes, Lundra dhe flamuri, Vdekja e nositit i japin vdekjes pamjen e
vdekjes me gas, në poezitë Vajtim mbi trupin e shokut, Kur qajnë
motrat vëllanë, Zemra e shokut;-pamjen e dhimbjes së thellë njerëzore
dhe në hipostazën si pjesë tërësore e jetës, te poezitë Vrapojnë
zemrat, Përqafimi.
Si përkatësi tematike mund të inkuadrohen në sistem dhe
poemat e shkruara nga poeti në periudhën postbelike e konkretisht
Kamadeva në poezinë e dashurisë dhe Ekskursioni teologjik i Sokratit
gjegjësisht në poezinë filozofike. Dhe këto poema mbeten në
preokupimet e L. Poradecit mbi dashurinë dhe filozofinë.
Kjo masë tërësore, që është vepra poetike, kjo masë homogjene
e thurur në mënyrë harmonike, kjo strukturë e ndërtuar me kaq finesë,
kjo vetëshprehje e realizuar në një vepër të koncentruar, kornizohet
nga dy poezi, që shpjegojnë misionin e poetit nga Zogu i qiejve që
është në vend të një parathënieje dhe nga Trashëgimi si një testament
poetik.

VESHTRIM HERMENEUTIK MBI “POEZINE FILOZOFIKE”

Ajo që e ndan filozofinë nga letërsia: filozofia presupozon kodin, ndërsa


letërsia stilin.
Heidegger

14
Poezia si filozofi - Filozofia si poezi

Poezia filozofike paraqet ende për shumë dijetarë, posaçërisht për


njerëzit e shkolluar, vlerën më të lartë. Qysh në kohë të hershme të
kulturës europiane, që kur nuk ishin ndarë qartë lëmitë e jetës
intelektuale, njerëzit shkruanin filozofinë, d.m.th. shkencën e
atëhershme në vargje. Por ajo filozofi ishte në pjesën më të madhe
mitologjike; stili i saj ishte thelbësor dhe natyral poetik, sepse mendimi
sapo përpiqet të shpërbëhet në imazhe. Që në kohën e Aristotelit kjo
gjendje duhet të ketë qenë e tejkaluar, për njerëzit e ditur të paktën.
Plutarku refuzon poemën filozofike të Parmenidesit për cilësinë
poetike, sepse, thotë ai, poezi pa “mite” nuk mund të ketë. “Mitet” e
atëhershme i përkthejmë sot me “imazhe”. Origjina e poezisë
filozofike dhe e filozofisë si poezi ka zënë një vend të rëndësishëm
posaçërisht në kohën e romantizmit evropian. Romantizmi përmbysi
shumë koncepte neoklasike, ndonëse poetin e shpalli profet e mag;
përmes kësaj i dha një formulë të re didaktizmit të trashëguar.
Teoricienët romantikë shpesh kishin idenë e njësimit të filozofisë me
poezinë, që presupozonte trashëgiminë e dy formave të shpirtit,
kështusoj ata nuk emërtonin një gjendje, por një proces.
Ideologjia romantike ndahet në dy drejtime të kundërta: nga njëra
anë Hegel-i, i cili e përkufizon identifikimin e poezisë me filozofinë, nga
ana tjetër, poetët që i përmbahen identifikimit të filozofisë me poezinë,
kuptimi i lëvizjes ndryshon, sepse paraqitja e hierarkisë shpirtërore
është e ndryshme: te Hegel-i poezia bëhet filozofi, sepse filozofia është
forma e epërme e shpirtit, për poetët, përkundrazi, filozofia përfundon
në poezi - sepse poezia është kurorëzimi i vërtetë i shpirtit. Hirearkia e
kundërt është transmetuar në periudhat e mëvonshme, të cilat e
radikalizojnë dhe e skematizojnë, disa herë i japin pamje aberrante
problemit.
Identifikimi i poezisë me filozofinë të çon tek poezia filozofike,
ndërkohë që identifikimi i filozofisë me poezinë të çon tek filozofia si
poezi. Me konceptin romantik, njësimi është ai që vijon (duke përkuar
teorikisht me zëvendësimin tërësor) filozofia kalon në poezi dhe e
kundërta, për teoricienët e mëvonshëm filozofia ishte një problem stili
dhe forme - poezia është filozofi e vargëzuar. Më i rëndësishëm është
fakti se ky specializim sjell dhe bën prodhuese një filozofi estetizante
dhe një lirizëm konceptualizant -kategori artificiale- nga buron
kontradikta e brendshme - ajo e humbjes së funksioneve specifike.
Vazhdimësia logjike ekzistente ndërmjet funksionit dhe mjeteve
shndërrohet në një kontradiktë.
Poezia kërkon të përmbushë një funksion filozofik, filozofia një
formulë poetike, apo, duke mbajtur secila funksionin, i huajnë
reciprokisht mjetet. Por pavarësisht nëse në vështrimin e realizimit të
funksioneve specifike, përshtaten mjete joadekuate ose, përkundrazi,
mjetet karakteristike janë të ndërvarura nga një funksion i huaj,
rezultati është i njëjtë. Nuk ka rëndësi n.q.s. p.sh. poeti filozof heq dorë
nga funksioni lirik i poezisë për të shprehur ide, apo shpreson që
nëpërmjet konceptualizmit të mbërrijë tek poezia e vërtetë. Ngatërrimi
i mjeteve dhe humbja e funksionit specifik zvogëlon nismën e tij.
Poezia e L. Poradecit mbetet një poezi me përmbajtje të thellë

15
filozofike. Sipas parametrave teorikë të mësipërm, ajo nuk është një
poezi konceptualiste si e tillë, por përdor mjetet adekuate të artit, të
poezisë; ajo ruan në thelbin e saj funksionin lirik. Kjo poezi si
hapësirë ndodhet pranë filozofisë, sepse koincidenca e tyre është
shpirtërore. Poezia filozofike ndërtohet së pari mbi të bukurën (tipar i
artit dhe i poezisë), pastaj mbi të vërtetën (tipar i filozofisë)
E bukura kërkon e thërret njohjen, njohja provokon ndjesinë e së
bukurës. Absoluti i emocioneve bëhet njohja e absolutit, njohja e
absolutit na hedh në absolutin e emocioneve. Të bashkuara prej
rrënjëve të tyre në shpirt, filozofia dhe poezia takohen prapë në shpirt
si ruajtëse të absolutes. Ashtu siç do të thotë Benedetto Croce format
e shpirtit janë të dallueshme, jo të ndara
Përpos prirjeve individuale të natyrshme drejt filozofisë, poeti studioi
në Athinë, Bukuresht, Graz, te ky qytet i fundit, klima universitare
austriake në bazë të gjithçkaje vendoste filozofinë. Në periudhën kur
Lasgushi hyri në kontakte me botën gjermanike, në ambientet letrare
mbetej i preferuar dhe turbullues Schopenauer-i, duke lënë pas Kantin,
zotëronte idealizmi postkantian-përfaqësuar nga Fichte, Scheling,
Hegel- bëhet fjalë për një gjendje të përgjithshme që kishte pushtuar
gjithë kulturën. Por filozofët gjermanë i njihnin një rol të posaçëm
poezisë: “Nga të gjitha artet - thotë Hegeli- poezia mund të zbulojë
ndërgjegjen e të gjitha forcave të jetës shpirtërore, pasionet që
luftojnë në thellësi të shpirtit, afeksionet e zemrës njerëzore, përsiatjet
e epërme, gjithë fushën e ideve dhe të shorteve të njerëzimit, rrjedhën
e sendeve të botës dhe udhëheqjen hyjnore të universit. Kështusoj,
poezia ka qenë dhe mbetet mësuesja e njerëzimit dhe ndikimi i saj
është më i përgjithshmi dhe më i shtriri.”
Nga ana tjetër, poeti ishte i pushtuar nga lëvizja romantike
europiane, e cila ndihej shumë nën ndikimin e filozofisë si dhe poetët
me të cilët ai ndjente afri ishin Naim Frashëri dhe Eminescu, krijimtaria
e të cilëve është e markuar nga një përmbajtje e thellë filozofike.
Interpretimin e poezisë filozofike të L. Poradecit do të përpiqemi ta
bëjmë në rrafshin estetik e tekstual të saj nga një lëçitje e sotme.
Funksioni poetik dhe ai filozofik janë pranë njëri-tjetrit, sepse të dy
ëndërrojnë absoluten, duke mbetur kështu paralele, asnjëra nuk është
e nevojshme të justifikojë tjetrën. Poezia, e vërtetë thotë esteti rumun
Tudor Vianu ofron në rradhë të parë imazhe dhe sentimente, jo ide, ajo
është mbajtësja e disa kuptimeve universale. Poezia filozofike e L.
Poradecit si pasojë nuk është një poezi në kuptimin didaktik të saj por
simbolik.

Deshifrimi i nyjave: Vallja, Zemra - e përjetësisë

16
(Dy fjalë...)

Mitrush Kuteli duke iu referuar këtij cikli poezish shkruan: “ Në


vargjet e poemit filozofik Vallja e Përjetesisë, të ndarë në pesë këngë
që janë pesë shkallët e zhvillimit të jetës fiziko-psihike. Poeti këndon
në forma metrike e sulme shpirtërore të ndryshme të harmonizuara në
fondin e temës.
...Stili i poemit është i rëndë e pa ngjyrë-si një aksiom matematik -
në këngën e parë, energjitik, dinamik dhe quasi-allegro në të dytën,
celebral, i përvojtur e i dëshpëruar, në të tretin, i thellë, i gjërë e
wagnerian në të katërtën dhe olimpian e i qetë si pas njohjes të një
revelate hyjnore në të pestën. Secila nga këto këngë sintetizon nga një
ton të rëndë filozofie, të thjeshtëzuar prej poetit, përmjet artit-
mjeshtër e përmes gjyqit e methudhës karteziane gjer në prekjen e
unitetit të thelbit”4
Vlen të vihet në dukje, që në fillim, fakti se Mitrush Kuteli i sheh të
integruara të pesta poezitë në një poemë, ato së bashku shprehin
hipostazat e një procesi të vetëm. Eshtë fjala për poezitë Lënda dhe
jeta Fryma dhe qëllimi, Ndjenja dhe njeriu, Njeriu dhe zoti dhe dy
poezitë Përjetësia.

“Lënda dhe jeta” - një vizion dihotomik

Lënda dhe jeta-është një poezi e kondensuar, në pikëpamje të


mjeteve gjuhësore. Lënda shpjegohet vetëm me një varg: Lëndë-e
thjeshtë, lënd’ ujem. Pjesa tjetër e poezisë shpjegon përmbajtjen
filozofike të jetës. Lënda, materia është baza ontologjike e botës, e
gjithë komponentëve të saj. Kjo bazë materiale lejon të kryhet njohja
njerëzore e botës si tërësi. Vargu i parë i poezisë synon të paraqesë
kategoritë e thjeshta, elementët primordialë të materies si dhe
shumësinë e formave të saj.
Nga një lëçitje disi më e ndryshme, po ky varg duket sikur i
drejtohet lëndës duke i thënë: Ti lëndë që je ( apo dukesh) kaq e
thjeshtë, je kaq e përzierë, je kaq komplekse në të njëjtën kohë.
Pas këtij përshkrimi sintetik të morfologjisë së materies, poeti e
drejton lexuesin drejt dy segmenteve kohore: në të shkuarën e në të
ardhmen: pata qenë, do të jem. Në vargun e tretë: Rëndë-e fellë-edhe
përjetë, jepen disa komponentë, tipare të jetës (në një kuptim absolut
metaforik) siç janë pesha dhe thellësia, në një shtrirje kohore
pankronike. Këta përbërës esencialë të jetës janë cilësi të përjetshme
të saj dhe njëkohësisht dhe shkaku i vërtetë i jetëgjatësisë së saj; janë

4
Mitrush Kuteli Poeti Lasgush Poradeci (Vëzhgim kritik), Bukuresht, 1937,
f.35.

17
cilësi substanciale të alkimisë së saj. Poeti vendos në mënyrë të
efektshme stilistike foljen jam në tre hipostazat themelore te saj: si e
shkuar, e ardhme dhe e tashme.

Lëndë e thjeshtë, lënd’ ujem.


Pata qënë, do të jem.
Rëndë-e fellë-edhe përjetë,
Jam çudi si kursesi...

Efekti stilistik i strofës shtohet edhe prej faktit se në të janë


pranëvendosur fjalë që shënojnë kuptime semantike të largëta e
antonimike si: thjeshtë-ujem; rëndë-fellë; pata qënë-do të jem.
Në strofën e dytë të bie në sy përsëritja e foljes marr. Në këtë strofë
poeti nuk shton asgjë në rrafshin informacional, vetëm se na dëshmon
për burimin e tipareve të jetës që vinë nga nivele të ndryshme
hapësinorë.

Marr të rëndët që përdhč.


Marr të thellët nënë dhč.
Po që Lart prej Qenies vetë
Marr e jap përjetësi.

Rëndesa (pesha) dhe thellësia u takojnë dy niveleve të poshtme:


përdhe-rrafshi tokësor dhe nëndhe-rrafshi nëntokësor. Kurse nivelet
e epërme i takojnë: Lartësisë - që është në fakt burimi i vërtetë i
përjetësisë. Duket se këtu kemi dihotominë : materie-shpirt, lëndë-
frymë, aspekt fizik-aspekt spiritual. Prej anës së dytë të kësaj
dihotomie lind përjetësia. Nga komunikimi i këtyre pjesëve të epërme,
nga dhënie-marrjet e tyre lind përjetësia. Përjetësia ndodhet në këtë
zonë, ajo prek qenien e jetës.

Fryma dhe qëllimi - hallkë korrelative

Duke u nisur sipas një koncepti schopenhauerian mbi vullnetin


hyjnor (të frymës) - forcë që vë në lëvizje universin, me saktësimin që
forca është një atribut i materies, ndërkohë që vullneti hyjnor është
për Schopenhauer-in një faktor shpirtëror, mund të themi se vullneti
objektivizohet nëpërmjet formave të përjetshme të sendeve
(Abstufungen der Objektivation) që janë të ngjashme me idetë
platonike apo me gjuhën evolucioniste, regne dhe specie (species
rerum) nga ana e tyre objektivizohen në fenomene. Njeriu është pra jo
vetëm individualizimi i një specie, por ai zotëron një metafizikë
individuale të ngjashme me format e së përjetshmes dhe të vetë
vullnetit. Njeriu paraqet koshiencën, në një kohë në të cilën shfaqet në
univers bota si paraqitje, koshienca ndërhyn në vargëzimin e

18
fenomeneve, në zinxhirëzimin e tyre, në lidhjet shkak-pasojë dhe
korrelacionet e tyre.
Nëpërmjet pyetjeve fondamentale poezia kërkon të gjejë burimin e
këtyre lidhjeve të fshehta të fenomeneve natyrore. Kërkohet të dihet
ç’është lëvizja, njohja e energjisë, marrëdhëniet ndërfenomenale dhe
për këtë i drejtohet erës së veriut. Ky shqetësim aksiologjik universal,
ky terren i favorshëm plot mister, bëhet objekt i kësaj poezie të L.
Poradecit.

Frym’ e pastër e veriut


I tha tinës vetvetiut:
Ç’mall i madh të jep qëllim,
Që buçet me kaq rrëmbim.

Llojet e njohjes së botës fenomenale janë ndjesore dhe refleksive,


poeti ka zgjedhur këtë të dytën, duke preferuar animizimin e një
zinxhiri objektesh. Poeti ashtu si dhe filozofi, këtu është në kërkim të
absolutes. Fjala që implikon më tepër lexuesin është fjala vetvetiu.
Ç’është vetvetiu në fakt? Forca është tipar i vetë materies, por ajo nuk
është shkaku i vërtetë i lëvizjes, shkaku i vërtetë është (vetvetiu) që
është dhe e fshehta, që është dhe misteri dhe e panjohura, që është,
në të njëjtën kohë, dhe fryma absolute dhe vullneti hyjnor.
Me një kuptim konotativ e me një ekstension semantik del dhe fjala
mall; këtu si faktor shpirtëror si dashuri, si energji, si forcë kozmike.
Fenomenet lidhen me njëra-tjetrën, lidhja është e vetvetishme,
organike, ajo nis prej një shtyse madhore, prej frymës që i jep qëllim.

E sakaq si ulëriu,
J-u përgjigj ma gas veriu:
Kam qëllim prej vetë-dijes
T’i fryn napëzën anijes...

Në strofën e dytë zbulohet hallka tjetër e zinxhirit të fenomeneve,


që është napëza e anijes. Po këtu zbulohet njëkohësisht dhe qëllimi i
lëvizjes së erës, ajo ka burimin e saj, po ka dhe synimin dhe funksionin
e saj. Angazhimi i pjesëve më vete dhe së tërës - bën të funksionojë
gjithë ky varg fenomenesh. Përgjithësisht era (veriu) - napëza e anjes -
i drejtohen vetvetes dhe vetvetiut, kur realizohet një komunikim i lirë, i
rrjedhshëm, që buron prej një energjie universale, prej një malli
absolut, që i jep motiv e qëllim kësaj lëvizjeje, që lidh fenomenet e
natyrës në një korrelacion.
Struktura e poezisë, përsa i përket tonit të ligjërimit, është më
eksuberante, me një vitalizëm të dialogëve e monologëve që i japin
ritmit të saj më tepër dinamizëm. Formalisht ajo ka një ndërtim klasik
me katër strofa katërvargëshe, me rima të përsëritura në të katër
strofat A A B B, përmes një eufonie që krijojnë një muzikalitet
nëpërmjet përsëritjeve të fjalëve: vetvetiut, veriut, vetëdijes, vehtes së
vet, përmes diminutiveve: napëza, lundërza etj, të gjitha së bashku
krijojnë së jashtmi pamjen e thjeshtë e paqësore të poezisë. Por idetë
e saj janë nga më labirintiket, është vetë gjakimi për të prekur
absolutin, për të njohur misterin e ndërtimit të botës, të lëvizjes, të
energjisë - shkakun e tyre.

19
Po dhe napa q’ ik mi det,
I tha vetëhes së vet:
Ç’mall i madh të fali shkak,
Që rreh detin zemërak?

Simbolika dhe mjetet e zgjedhura nga poeti janë me vlera


sinjifikative e me një finesë të jashtëzakonshme: era (veriu), napëza e
anijes, lundërza - njeriu. Fryma e pastër e veriut - buçet me
rrëmbim - i fryn napëzën anijes, napëza (velat e anijes) rrahin detin,
shtyn lundërzën - lundërzën e njeriut.
Forca është tipar i tyre, por ato përpiqen të vetëshpjegojnë këtë
forcë, i drejtohen vetes së tyre, brendisë së tyre si të tillë. Shpjegimi
që bëhet nga vetëvetja ka një koeficient më të lartë sigurie e
vërtetësie - të vërtetat e mëdha provohen dhe identifikohen prej vetes.

E në ças si mori valë,


Qiti nŕpëza dy fjalë:
Kam qëllim prej vetëvetiut
T’i shtyj lundërzën njeriut...

Forca që ekziston në vetë materien nuk është e mjaftueshme për të


realizuar lëvizjen e universit. Vetëvetiu - fryma - vullneti hyjnor është
burimi i lëvizjes universale. Pra ky burim është një faktor shpirtëror,
është malli i madh që të fal shkak e motiv për t’i shërbyer njeriut.
Njeriu është i lidhur me këto forca, ai është një hallkë e këtij vargu
korrelativ.

Ndjenja dhe njeriu - homo duplex

Në poezinë e mësipërme poeti na çon deri tek njeriu i cili është


vendosur në majë të piramidës, ku janë vendosur regnet dhe speciet,
ai nuk paraqet vetëm individualizimin e një specie, por dhe një ide
speciale. Njeriu zotëron koshiencën dhe ashtu siç e thekson
Schopenhauer-i, me koshiencën shfaqet në univers bota si paraqitje.
Seria e pyetjeve fondamentale nga një optikë metafizike vazhdojnë.
Poezia është një monolog filozofik që bëhet midis dualitetit: qenie
empirike - qenie inteligjente, në përpjekje për njohjen e vetes. Këtë
problem, kaq shumë të komplikuar, poeti e shtron në mënyrë të
natyrshme, përmes një fjalori të thjeshtë e një sintakse po të
zakonshme, por idetë e saj kanë një vertikale që prek thellësitë,
përmbajtjen e ekzistimit, atë që është gjithmonë e përgjithshme dhe e
përjetshme e qenies njerëzore.

Pa e pyet dhe vet’ e ti


Të mosbindurin njeri,
Dhe për zemërën që j-u thye
I kërkoj një arsye:

20
Ç’ke që vuan, o njeri?
Ç’ke që bret me dhemshuri?
Ç’ke që djek posi qiri?-
Veç në djellë-e veç në shi!
Veç në det me llaftari!
Gjith të ndjell një mall i ri!
Mall i ri, - haj! mall i zi!...

Njeriu-në këtë poezi është njeri i përgjithshëm, me ontologjinë e


vet. Autorefleksioni metafizik bëhet për të ndriçuar pikërisht thelbin e
qenies së tij. Dikotomia njeri-njeri, homos duplex, që përfaqësojnë dy
botë, dy dimensione të njeriut, që janë të inkorporuara në të njëjtin
trup, është një çelës për të deambiguizuar terrenin hermetik, ku na
vendos poeti.
Ky vizion, ky operacion, kjo mënyrë vështrimi e njeriut, jo i panjohur
për filozofët e psikologët, por dhe për poetët, e vendos lexuesin në një
zonë të pasigurtë shenjash dhe figurash që vështirësojnë dekodifikimin
e poezisë. Poezia është një tentativë për zhbirim të karakterit
kompleks e kontradiktor të njeriut, është një gjakim për identifikim dhe
vetëidentifikim. Lënda në këtë shkallë të zhvillimit të saj është njeri, si
i tillë, ai ndjen dhe vuan, ndjen dhembshuri, digjet si qiri, reket të
njohë përmes ndjenjash diellin, shiun, detin me llaftari duke u tërhequr
drejt fshehtësisë dhe misterit.

Po njeriu ndaj dëgjonte,


Hapte gojë-e kuvendonte-
Kuvendonte me të qarë,
Me zembrim me shpirt të vrarë:
Mall’ i em, qëllim’ i em
Që qëkur m’u bë ujem...
M’u bë fije prej qëmoti,
Sapo shpirt më fali Zoti
Me të parën pikë loti...
Lot’i parë-ah! lot’ i shkretë
Zu më shket për tatëpjetë
Sapo Zoti më dha jetë:
Më dha jetë-e më la vetë...

Nga intuita, nga ndjenja, poeti përpiqet të njohë Zotin, duke


demonstruar kështu dëshirën biblike për të njohur dimensionet përtej
qenies, përtej njeriut, përtej rrethimit të botës materiale.
Kjo pjesë e poezisë është pjesa tjetër e njeriut apo një alter ego, që
është prapë njeriu me pjesën e trishtë e pesimiste që: kuvendonte me
të qarë, me zemërim, me shpirt të vrarë. Njeriu i kapluar prej një
trishtimi, që ka lindur së bashku me njeriun (Sapo Zoti më dha jetë/
Sapo shpirt më fali Zoti), ky dëshpërim rritet së bashku me dëshirën e
etjen për njohjen e ontologjisë së tij dhe Zotin. Kjo tendencë e bën
njeriun në një moment të dhënë të bjerë në skepticizëm, gjë që e
çorienton dhe e çon atë në vetmi ekzistenciale në raport me Zotin.
Ndarja nga Zoti, kjo vetmi metafizike e njeriut-i gjendur pa përkrahje
është dramatike dhe turbulluese. Pozita e paqetësisë e vë njeriun në

21
lëvizje tronditëse:

Dhe q’ahere vete-e vi,


Nxihem keq, a shkrepëti,
Rrah të bje në gji të Ti:
Po si turrem me vërtik,
Si rrah Zotin të m’a çik...
Zot’ i em që m’ësht’ armik
Gjith më çduket...gjith më ik...

Tensionin dhe dramacitetin poeti e krijon përmes një organizimi


gjuhësor të posaçëm, veçanërisht nga vlera e fjalëve që shënojnë
veprim e gjendje të shqetësuar; rrah të bie (në gji të Ti), turrem (me
vërtik) rrah ta çik (Zotin), Vete-e vi, nxihem, shkrepëti, gjithë më
zhduket, gjithë më ik. Efekti shprehimor i këtyre shenjave poetike rritet
prej faktit se gjithë ky dinamizëm, gjithë kjo sforco mbetet e
dëshpëruar sepse Zoti-gjithë zhduket...gjthë ik...

Njeriu dhe Zoti, zemra në njohjen e absolutit

Pas poezive Lënda dhe jeta, Fryma dhe qëllimi dhe Ndjenja dhe
njeriu vjen poezia Njeriu dhe Zoti. Deri tek poezia e fundit poeti na sjell
shkallë-shkallë, pas një gradacioni të njohjes, objektesh poetike që
synojnë të njohin absolutin. Duke filluar nga karakteri morfologjik i
materies tek poezia Lënda dhe jeta me vargun sintetik Lëndë e
thjeshtë, lënd’ ujem dhe deri te poezia Ndjenja dhe njeriu- i hap shteg
idesë së njohjes së Zotit.
Poezia Njeriu dhe zoti, ashtu si dhe Ndjenja dhe njeriu kanë ndërtim
monokolonë në dallim nga poezitë e tjera të këtij cikli. Si gjithë poezitë
e tjera filozofike dhe kjo poezi ndërtohet nga pyetje filozofike që
burojnë nga kureshtja natyrale. Poeti është përpjekur të na japë
vizionin e tij filozofik deri te ky prag - ku kërkohet të njihet Zoti. Ajo që
shtron pyetjet është zemra, e cila për romantikët simbolizonte vendin
e të jetuarit njerëzor në nivelin kozmik, për traditën biblike-zemra
është njeriu i brendshëm, në gjuhën onirike është vendi nga ku lindin
ëndrrat. Zemra në poezinë e Lasgushit ka ato vlera simbolike si në
traditën biblike, ajo është njeriu i brendshëm, një ide figurative që
shoqëron në kontinuitet poezinë filozofike që po analizojmë. Zemra
luan rol në zgjimin e vetëdijes, ajo mbart shqetësimin e akumuluar prej
kohësh sepse ajo ka folur shpesh.

Ndaj ty të qëndron, po, Zoti-tha zemra shpesh vetiu,


Më tha me zë të fellë, dhe prapë-u qetësua;
Dhe prapë që nga gjiri q’u tund e psherëtiu
Me fshehtësi më foli: Ay qëndron ndaj mua...

Zemra i kishte folur shpesh, që në kohë të shkuara, i kishte folur në

22
mënyrë diskrete, i kishte folur me një zë të thellë, nga koshienca e tij, i
kishte folur në mënyrë të vetvetishme. Por atëherë:

Ahere pata heshtur, e s’kuvëndova dot,


Ahere thelb’ i zemrës m’u droth posi thërrime;
Sepse në vetëveten të pata ndjerë, o Zot!

Në këtë dialog poeti ka ndjerë gjithnjë prezencën e Zotit, në mënyrë


intuitive e ka zbuluar atë, por fjalë nuk gjen dot, pasojat e kësaj
ndjenje janë të thella thelbi i zemrës mu drodh posi thërrime;
Konotacioni i fjalës zemër që na jepet me dy vlera të ndryshme
semantike: 1. Zemër si alter ego në kuptimin biblik, të shpjeguar në
një radhë tjetër idesh (si njeri i brendshëm) 2. Si qendër e botës
ndjenjësore e poetit-që implikon më shumë receptorin.
Vetëdija në këto hipostaza i hap botës një dritë të re, Uni është një
shkallë e arsyes, që kërkon në koshiencën e vet shkallët e sigurisë së
ndjenjës. Në substancë si në kriticizmin kantian kemi një lëvizje të
pikës së gravitetit nga bota ndjesore drejt intelektit, një aktivitet që
ndihmon për të penetruar në absolut.
L. Poradeci është poet mendimtar- me një kuriozitet të fshehtë e
magjik. Si poet dëshmon një prirje për të dhënë një zgjidhje për teorinë
e njohjes në një perspektivë metafizike.

Mjerush të pata ndjerë në vëtëveten t’ime!


A! dyke neveritur gëzim e dhembje pŕs,
Me sy të vetëtimshmë dhe dyshimtar e tinës,
Kur që nga shëmb’ e vetes qëndrova ta sodas
Sa keq m’j-u patnë hapur të fellat e greminës-
Ndaj fundesh llaftarije ku syr’ i em u mvrejt,
E mënt’ e turbulluar askur s’u mund t’i matin:
T’a pata matur shtatin! T’a pata matur krejt!
Ndaj fundesh llaftarije T’a pata matur shtatin!

Ky vizion i eksplorimit të unit të kujton V. Hygo-në që shkruan:”


Është e çuditshme që pikërisht në brendësinë tënde duhet të shohësh
çfarë është jashtë. E thella dhe e errëta-pasqyrë bëhen në brendinë e
njeriut. Atje është ajo dritë-hije e frikshme. Ajo që pasqyrohet në
shpirtin njerëzor është më turbulluese se sa ajo që shihet direkt. Është
më shumë se një imazh, është një vegim, por një vegim në të cilin
ekziston diçka e cila ka të bëjë me një gjasmim. Duke larguar shpirtin
mbi këtë pus, dallojmë këtu, në thellësi, si në një humnerë, nëpër një
rreth të ngushtë, gjithë pafundësinë e botës”
Ndaj fundesh llaftarie- në këtë gjendje turbulluese, në këtë fanitje,
që është dhe gjendja dhe më e ftilluar, në mënyrën më paradoksale,
poeti mundet ta njohë Zotin, ta shohë, ta perceptojë, t’i masi shtatin.
Dhe si për të vërtetuar pikërisht këtë gjendje tensioni psikologjik,
përsëritja e sintagmave: Ta patur matur shtatin, në dy vargjet e fundit,
shndërrohet në obsesion, për të bindur veten dhe lexuesin poeti i
drejtohet Zotit (Absolutit) lirisht dhe duke e demistifikuar, sepse ai
është një dimension i pamatshëm prej askujt, atë e ka bërë poeti.

T’a pata matur shtatin! T’a pata matur krejt!

23
Ndaj fundesh llaftarije T’a patur matur shtatin!

Poeti bën një shkëputje të shpirtit nga trupi dhe nga ky pozicion ai
mund të shohë më qartë vetveten, pas ndarjes është procesi i rikthimit
të shpirtit në trup, në mish. Që këtu ai mund të shohë thellësitë e
greminës, nga ku mund të jetë i tronditur dhe i turbulluar, por më i
kthjellët se kurdo. Ai insiston të njohë Zotin duke krijuar një vizion
tronditës e një hapësirë që mund të jetë vetëm onirike: nga shëmb’e
vetes qëndrova të sodas
Pas përpjekjesh ai mundi të njohë dimensionin stërmadh të Zotit,
shtatin madhështor të Absolutit dhe sado i madh të jesh e të ndihesh-
para Tij i vogël.

O Zot! Po rroj pendesën e jetës më së nxirë:


Shtërmath në vete t’ënde-më dhč kaq vogëlsi...
E si m’a ngrite shpirtin nër kulme lartësire-
Sesŕ në fund ke zbritur! sesŕ në fund të ti!..

Stilistikisht poeti ndërton këto vargje me një sërë kontrastesh që


shënojnë kuptime të skajshme; Shtërmadh- vogëlsi, si ma ngrite
shpirtin nër kulme lartësirash, përtej jetës banale dhe materiale.
Shkëmbimi i vlerave konsiston pikërisht në funksionin e Zotit dhe
poetit si krijues.
Identifikimi nga intuita dhe arsyeja e bën që Zoti të ndodhet në
thelb të zemrës së njeriut, në fund të saj. Dhe besimi te Zoti i jep
njeriut një tjetër përmasë, një tjetër funksion, një tjetër shpjegim botës
dhe atij vetë.
Para së gjithash L. Poradeci nuk ndjek vetëm rrugën për të na
dëshmuar ekzistencën dhe praninë e Zotit, jo me mjetet e fesë apo të
shkencës, por me mjetet e njohjes si një mënyrë për gjetjen dhe
vlerësimin e së vërtetës.

Përjetësia (I), ... një vizion panteist

Njohja e jetës bëhet në poezinë e pestë të ciklit Vallja e


përjetësisë Zemra e përjetësisë e cila shënon shkallën e fundit të
njohjes, pasi Lënda solli jetën, Fryma solli qëllimin, Ndjenja solli
njeriun, Mendimi solli Zotin, Zoti sjell tani Përjetësinë.
Pasi njohëm materialen (lëndën), energjinë (lëvizjen) ndjenjën e
njeriun, njeriun dhe Zotin, duhet të njohim përjetësinë, si sintezë të
katër shkallëve të para. Pas natyrës, lëvizjes në natyrë, ndjenjës,
arsyes vjen intuita.
Në aktin e njohjes, themeli i saj është intuita, e cila nuk është një
funksion i thjeshtë i ndjenjave, por një bashkëpunim me intelektin.
Schopenauer-i i ndante objektet “Për subjekt” në katër klasa:

24
paraqitje empirike, nënshtruar formave a priori të intuitës (hapësirë
dhe kohë), konceptet (Begriffe) konsideruar si përpunime të materies
intuitive (Vorstellungen aus Vorstellungen) nëpërmjet arsyes (Vernunft)
kohë dhe hapësirë si intuitë e pastër, më në fund, subjekti vetë, duke
paraqitur veten jo si një moment njohës, por si një moment volitiv
(Subjekt des Wollens). Të gjitha këto klasa qëndrojnë nën regjimin e
parimit të arsyes së mjaftueshme, e cila për sa i përket paraqitjes
empirike, punon si ligj i shkakësisë (Gesetz der Motivation).
Intuita, duke formuar klasën e parë të objekteve, nuk është vetëm
vepra e ndjenjës në kuadrin e formave transcedentale të perceptimit.
Intelekti (Verstand) nëpërmjet formës së shkakësisë ndërhyn në një
proces aperceptiv, duke i intelektualizuar ato.
Sipas vështrimit filozofik dhe të poetit tonë intuita sjell përjetësinë.
Përmes intuitës vihen në funksion ndjesitë, konceptet, arsyeja,
inteligjenca-për të realizuar sintezën e madhe.
Në gjithë përpjekjet për njohjen e përjetësisë së shpirtit, në historinë
e mendimit botëror, që nga budizmi, krishterimi, islamizmi, filozofia
gjatë gjithë fazave të zhvillimit të saj (duke përjashtuar materializmin)
kanë njohur dy forma të ekzistencës së saj: e para që trupi i njeriut
shkatërrohet me vdekjen fizike të tij, shpirti vazhdon jetën diku, në një
vend e hapësirë të panjohur dhe e dyta që shpirti pas vdekjes fizike të
trupit rikthehet përsëri në tokë, me fjalë të tjera toka është vendi ku
shtrihet përjetësia.
Sipas këtij modaliteti të dytë, që njihet me emrin panteizëm, (i cili
lindi në Lindje si filozofi, por në shekullin XIX, në epokën e
Romantizmit, u ringjall, veçanërisht në art, në Europë dhe më pas në
Amerikë,) e zgjidh dhe L. Poradeci problemin e eternitetit.

Në kulm,
Në thelb,
Në fund të vetes sate
Më mban, njeri:
Me tëmbëla nër duar
Kuptň tashi çfardo dyshim që pate!
Të flas me zë të fjalës së kulluar:

Pas tronditjes dramatike në poezinë Njeriu dhe Zoti poeti është


tashmë i ftilluar, i qetë, ai përpiqet të sqarojë për një të vërtetë që
është jashtë çdo lloj dyshimi. Fillimi i kësaj poezie është një rimarrje
ideore e vargjeve të fundit të poezisë së mëparshme: E si ma ngjite
shpirtin nër kulme lartësire-/ Sesa në fund ke zbritur!sesa në fund të
tij!..
Te Troxler, një para schopenhaurian, krijesa njerëzore nuk ndahet
në shpirt dhe në trup (dualizmi tradicional), por në atë që ai e quan në
një simbol hermetik, Tétraktys, d.m.th. në katër esenca: Körper
(shtat), Leib (trup), Seele (shpirt) dhe Geist (mendje, frymë), fryma
dhe shtati formojnë dy pole të kundërta dhe absolutisht të skajshme,
fryma duke qënë elementi hyjnor impersonal, i cili ndodhet tek ne, por
shtati gjithë ç’ndodhet në qenien tonë është e perceptueshme nga
ndjesitë. Trupi është parimi organizues i shtatit, por shpirti, është
parimi i përgjithshëm i çdo qenieje. Uniteti i tyre do të ishte, sipas
taksinomisë së Trokslerit, një lloj qëndre e gjithë krijesës të cilën ai e

25
quan Gemüt (Zemra):”Zemra është vetë qënja e njeriut...
individualiteti i tij i vërtetë, qendra e gjallë e ekzistencës së saj, bota e
të gjitha botëve të tij, njeriut në vetvete”
Poeti i drejtohet pikërisht kësaj qendre të krijesës ku konvergojnë
”katër esencat” dhe unifikohen në: Në kulm,/ Në thelb,/Në fund të
vetes sate/ Më mban njeri. Shenjat poetike na drejtojnë drejt kësaj
zone me insistim, me anë të këtyre përsëritjeve stilistikore. Vargu që
pason më pas: Me tëmbla nër duar-është më tepër një shtatore
skulpturale (që të kujton skulpturën “Mendimtari” te O. Rodin-it.)
Toni i ligjërimit poetik përqëndrohet mbi fjalët: Kupto tashi. Qëllimi
është që lexuesi të sqarohet, të sugjestionohet, të bindet mbi këtë të
vërtetë që poeti e ka zbuluar pas përpjekjesh fizike, psikike në katër
shkallët e evolucionit të mendimit të tij. Ai tani është i qetë si pas një
stuhie: Të flas me zë të fjalës së kulluar. Kjo gjendje vjen pas prekjes
së transcedentales, pas provave të ekzistencës së saj, tani vjen faza e
shtjellimit të saj - e shpjegimit

Kur ti shijon...
Kur t’i përket...
Kur ti
Një lules s’heshtur erë-i merr në fletë:
Jam pemë...
Flutur...
lule..., o njeri

Bota që ndijohet, perceptohet, identifikohet prej të prekurit, të


shijuarit, provohet prej shqisave, duhet të arsyetohet se çdo realitet
fenomenal ka në themel një realitet trancedental.
Bota materiale është krijuar prej absolutit në: pemë, flutur, lule, në
lëng, pluhur, era e lules, pyll, bregore, këmborë, fije bari, vera, tingulli
prej këmbore, deti, vlaku, njeriu, kjo botë është ndërtuar sipas një
përkatësie panteiste. Poezia përmes këtyre shënjave të botës që
mbartin kuptime simbolike e sinjifikative na çon nëpër kalime nga
procese të njohjes në gjendje të caktuara fizike, nga dëshmi faktesh
natyrore poetike në deduksione të thella filozofike, nga fenomene
tepër të thjeshta në dukje në probleme më të komplikuara që prodhon
mendja njerëzore.
Në qoftë se do të bënim një skematizim të shënjave poetike sipas
përmbajtjes që shënojnë mund t’i gruponim: 1. (shënja që tregojnë
kohë) kur ti shijon..., kur ti përket..., kur ti. 2. (shënja që tregojnë
vend) Në kulm , Në thelb, Në fund të vetes sate. 3. (shënja që tregojnë
gjendje, ekzistencë) Jam pemë...,flutur,...lule...,o njeri: Je lëng..., Je
pluhur..., J’er e lule vetë..., Je fije bar, Je tingull prej këmbore: Jam
vera, Jam këmbora vetvetiu, Je vlak!, Jam det!
Autori i drejtohet lexuesit me folje në vetën e dytë, folje që janë me
vetë të përgjithësuar (që i drejtohen njeriut në përgjithësi), po për këtë
arsye përsëritet dhe përemri ti, mjete të cilat lidhen me natyrën
sqaruese të ligjërimit poetik
Shpesh drejtohet duke ftuar bashkëbiseduesin: A sheh, dëgjon,
ndje, kupto.

A sheh ku zbriti vera mbi bregore?

26
Dëgjon në pyll këmborën q’ushëtiu?
Je fije bar
Je tingull prej këmbore:
Jam vera
Jam këmbora vetvetiu.

Pra, ndje tashi si ryn në det një vlak


Kupto tashi si shket...fundet...humbet...
Heu! tej-së-tejmi zemërak
Nër vlak kullon!...
Njeri:

Je vlak!
Jam det!

Paraqitja e absolutit has në muret e forta të relativitetit. Atëhere nuk


na mbetet gjë tjetër veçse të marrim me mend kufijtë e eksperiencës,
substancën absolute, por vendi më i sigurtë është vetë subjekti ynë, i
cili pasqyron vendin e çdo realiteti. Poeti i sugjeron lexuesit të tij: me
ndërmjetësinë e trupit tënd, të qenies tënde njihe Vullnetin, Absolutin,
Përjetësinë. Raportet e qenies njërëzore përcaktohen në poezi sipas
kësaj përkatësie: Je fije bar - Jam vera, Je tingull prej këmbore - Jam
këmbora vetvetiu, Je vlak - Jam det. Ide poetike e shprehur në poezinë
Njeriu dhe Zoti: Shtërmadh në veten tënde - më dhe kaq vogëlsi...

Përjetësia (II) ...vizion në kronotop

Në këtë poezi L. Poradeci parashtron një koncept të vetin mbi


kohën. Koha është problemi më kryesor i metafizikës thotë Henri
Bergsoni. Koha është konsideruar një ndër konceptet filozofike
universale - pranë koncepteve Hapësirë dhe Qenie. Por koha ndryshe
nga dy kategoritë e tjera ka mbetur problemi më i vështirë për t’u
shpjeguar. Shën Agustini, një nga zelltarët më të mëdhenj në historinë
e njerëzimit që kërkoi të jepte një përgjigje për kohën thoshte: “Çfarë
është Koha? Nëse nuk më pyesin, e di se ç’është. Nëse më pyesin, nuk
e di ” Koha përbën edhe një dimension thelbësor të veprës së artit, - zë
një vend të posaçëm në këtë poezi - si një përgjigje e mundshme ndaj
këtij problemi kaq të komplikuar.
Ideja e kohës, gjatë shekujve, ka sjellë mite, simbole, shpjegime
teorike, opinione divergjente. Gjatë gjithë kohës është ndjerë
vështirësia për të përcaktuar këtë nocion dhe për të depërtuar në thelb
të tij. Ekzistenca, nga njëra anë e një kohë metrike apo kohë fizike,
një kohë e parë si realitet objektiv, e matshme, e ndarë në momente,
kjo është kohë e jetës shoqërore dhe e mendimit shkencor apo koha
operatore, një kohë e përcaktuar nga efektet. Nga ana tjetër ekziston

27
një kohë subjektive, një kohë psikologjike, e parë si një përvojë e
jetuar (atë që Georges Poulet e quan koha njerëzore). Por mund të
bëhet dallimi dhe ndërmjet një kohe të perceptueshme, të rinjohur
përmes të ndjerit dhe një kohe intelektuale apo të imagjinuar.
Tek poezia Përjetësia koha në të cilën ndodh veprimi poetik është
pankronike, më tepër një e tashme e përjetshme, që ka elemntë dhe
nga e ardhmja dhe nga e shkuara, sepse shënjat poetike që shënojnë
kohë: d.m.th. sot - e tashmja, vjet - e shkuara, mot - e ardhmja,
përgjithnjë - përjetësia, janë komponentë formalë. Qenia gjendet në
të njëjtin status, ku mungon koha metrike, mungon ndryshimi, qënia
ndodhet e suspenduar.

Jam sot,
Si vjet,
Si mot,
Si përgjithnjë.

Ky koncept nuk është i panjohur në mendimin filozofik botëror, që te


Shën Augustin-i, i cili e analizon nocionin e kohës kështu “...nuk
ekziston as e shkuar, as e ardhme, por e tashme, e ardhmja si e tillë
nuk ekziston ende, e shkuara si e tillë nuk ekziston më”5
Në kontrasensin ontologjik, të mospërputhjes të kohës me qenien,
nënvizohet një ide: përjetësia është një konstante e pandryshueshme,
është një substancë imateriale e universit, mbi të cilën koha nuk mund
të veprojë. William Blake thotë: ”Koha është dhuratë e përjetësisë”
Koha lëviz në kahun e saj (objektivisht) vjet, sot, mot, përgjithnjë, por
qënia është e përjetshme apo dimensioni i përjetshëm i saj është i
pandryshueshëm. Koha e vërtetë, sipas përkatësisë tekstore është
pankronike (përgjithnjë). Në fillimin e pjesës së dytë të poemës, në dy
vagjet e para, poeti nënvizon homologimin e qenies me kohën. Qënia,
Zoti, Poeti, Uni, lëvizin së bashku me kohën, shënjat që tregojnë kohë
nuk gëzojnë kuptimet konvencionale të tyre.

Jam sot si vjet,


Jam sot si përgjithnjë.

Me një transformim të tekstit do të kishim: Jam në të tashmen ashtu


si në të shkuarën, / jam në të tashmen ashtu si do të jem në të gjitha
kohët.
Më e qartë del idea e kohës në pjesën e tretë të poemës. Tani, duke
përjashtuar pjesëzën si, që ka nuanca modaliteti, së bashku me
përdorimin e foljes Jam që nuk shënon kohë gramatikore, ai ruan të
njëjtën formë si për të tashmen. ashtu edhe për të shkuarën dhe të
ardhmen. Përjetësia është e gjithë e shkuara, pastaj gjithë e tashmja
dhe gjithë e ardhmja.

Jam sot,
Jam vjet,
Jam mot,
Jam përgjithnjë.

5
Les confenssions, Saint Augustin, perkth. nga L. Moreau, Paris, Flamarion,
Livre XI, fq. 305-306.

28
Ky agramatikalitet gjuhësor, ky devijim, tregon në fakt, në mënyrë
më eksplicite, qëndrimin e poetit ndaj kohës. Ajo as shkon, as vjen, por
ne lëvizim në mënyrë konkomitente me të. Folja Jam paralizohet, ngrin
në një gjithëkohë. Përjetësia e universit është eternitet pa fillim dhe pa
fund në pikëpamje të kohës, që do të thotë përjetësi absolute, e
krijuesit hyjnor, e Vullnetit, e Zotit. Koha - jepet si njësi e
pagjenerueshme, e përjetshme, e paalternueshme.
Një tjetër komponent pranë atij të kohës është ai i hapësirës
poetike, në një kuptim më konkret kufijtë hapësirorë ku shtrihet
përjetësia. Vendodhja e përjetësisë fillon nga trupi, nga zemra, nga
shpirti i tij:

Në trupin jam,
Në zemër, e shpirtin tënd

Kur jam në trupin tënd,


Jam domosdo
Dhe jashtë trupit tënd prej vetvetiu..

Ajo ndodhet jashtë trupit, në pemë, në fluturën, në lulen, mbi këto


sende jepen dhe shkallët e njohjes së botës; pema - që jep shije,
flutura - që e prek, lulja - që i merr erë. Dimensionet hapësirore të
saj marrin një zgjerim ekstensiv. Ato kalojnë përtej trupit, zemrës,
shpirtit, jashtë në mal, në pyll, në pamjen që shikon, në atë ç’ka
dëgjon, në det, në hon, në qiell, në diell, në gjithë botën. Kjo
vendndodhje e përjetësisë është prezenca panteike e Zotit, një vizion i
ngjashëm me atë të Naim Frashërit.
Poeti në këtë poezi sjell dhe kompozimin e brendshëm e secilit nga
ne, formën e jashtme dhe të brendshme, marrëdhëniet e saj me
universin, relatat e tyre të brendshme, shtigjet e zgjedhur nga qënia
për të realizuar komunikimin me makrobotën, misterin e këtyre
marrëdhënieve, vetvetishmërinë e tyre, si pjesë e një lënde unike.

Nër shteg-bashkimi,që ti s’di sesi,


Bashkohesh brënda me përjashtësi,
Bashkohesh jashta me përbrëndësi,
Bashkohesh fellë me përjetësi.

Qënia, jeton në univers, tenton të përsoset shpirtërisht në harmoni


të plotë me prirjen e përgjithshme të natyrës. Njeriu është pjesë
integrale e universit. Ajo që ndodhet jashtë qenies së tij, ajo që
ndodhet brenda qenies së tij, interferojnë te njëra-tjetra, bashkohen,
unifikohen duke ruajtur përsëri pamjen e tyre dihotomike: brëndësi-
përjashtësi, jashtë-përbrëndësi. Këto dy anë të ekzistencës gjatë këtij
procesi bashkohen thellë, treten, rriten me përjetësi.
Njeriu tek poezia e L. Poradecit është trajtë e shfaqjes sipërore më
të kuptimshme të Zotit. Në këto marrëdhënie komplekse është ai,
njeriu, që mund t’i shpjegojë, që mund të shprehë vullnet e të
dëshmojë prirjen për të realizuar bashkimin, sepse ai zotëron
mendimin.

29
Që brenda shpirtit desha ta bashkoj
Dhe veten time-atje përjashta ti:
Dhe hapa shteg-bashkimi nëpër shpirt:
Shteg të mendimit, plot me dlirësi,
Ah! të mendimit plot me errësi...

Kjo strofë në pamje të parë të bie në sy për strukukturën jo të


rregullt, nga strofat dyvargëshe, trevargëshe deri tek ato
gjashtëvargëshe. Ky coptim nuk është në natyrën e poezisë së L.
Poradecit, e cila në shumicën e rasteve është rigorozisht e matur dhe e
karakterizuar nga një ekuilibër vizual dhe muzikor, lidhet tërësisht me
modalitetin e shpjegimit që ka zgjedhur poeti për këtë përmbajtje
filozofike. Ky sulm i brendshëm i poetit determinon dhe formën, ritmin
dhe organizimin ornamental të veprës.

Zot krijues-poet krijues

Poezia Përjetësia lejon apo prodhon më shumë izotope njëherazi,


përpos interpretimit të mësipërm, duke qënë një tekst i hapur, lejon
interpretime të tjera të mundshme mbi këtë tekst poetik.
Ontologjia e poetit, gjithë filozofia e qenies dhe ekzistencës në këtë
poezi realizohen nga pozita e poetit-krijues apo Zot-krijues. Ky
identifikim nuk është pa bazë n.q.s. përqasim semat kuptimore poet-
krijues, Zot-krijues. Aftësia e mbinatyrshme për të krijuar i afron për së
tepërmi këto dy nocione dhe deshifrimi i tyre në tekst nuk është i
lehtë. Misioni hyjnor i poetit që është shumë i afërt me atë të profetit,
përdorimi i shpeshtë i shenjave që shënojnë vetën e parë ( folja jam
apo folje të tjera), ambiguiteti i poezisë të çojnë në këtë dilemë
interpretimi. Ku përjetësia është pëjetësia e krijimit artistik.
Në këtë cikël poezish dhe fjala Zot del me më shumë kuptime,
përpos kuptimit religjioz, ajo fiton kuptim polisemantik: herë si objekt
referimi, si përqëndrim maksimal i qenies, herë si pushtet, si gjakim
drejt absolutes, herë si synimi themelor i njohjes ontologjike. Zoti
njëjtësohet shpesh me gjithësinë, me çdo gjë që shihet, perceptohet
apo paramendohet. Ai është thelbi i përgjithshëm dhe i përjetshëm i
gjithësisë. Zoti lasgushian është pa skaj në pikëpamje të hapësirës dhe
të kohës. Ai është lënda dhe shpirti i përgjithësuar, një përgjithësim i
botës së sendeve dhe ideve.
Cikli i poezive Vallja e përjetësisë-Zemra e përjetësisë nuk
përfshin gjithë poezinë me karakter filozofik të poetit L. Poradeci, por
në këtë cikël poeti jep në mënyrë sintetike dhe në formën e një qarku
të mbyllur konceptimin e vet mbi zhvillimin e jetës dhe në mënyrë të
posaçme mbi njohjen njerëzore, mbi botën dhe mbi veten.
Poeti na ofron një përsiatje që kërkon shprehjen plastike, një intuitë
që thërret në ndihmë analogjinë librore. Lirizmi nuk është i pandashëm
nga meditimi, marrëdhënja midis filozofisë dhe poezisë janë të thella,
por kjo nuk do të thotë se poeti filozofon në vargje apo që ilustron ide.
Ai do të arrijë përmes ideve në poezi, jo përmes poezisë në filozofi.
Vetë poeti do të shpjegohej: “Kam lexuar në Enciklopdinë Larousse
pjesën ku flet për letërsinë shqipe. Ju ju quan poetë filozofë. Lasgushi u

30
inatos, hyri e doli disa herë nga dhoma dhe më në fund duke përpjekur
portën tha: “Filozofinë e bëjnë filozofët, unë bëj poezinë”.
Poeti ka një sensibilitet metafizik, ai di të habitet, duke pasur kujdes që
çiltërsia e pyetjeve që shtron të mos e tejkalojë atë të përgjigjeve. Kjo
aftësi e poetit për tu habitur e dallon poetin nga poetët e tjerë. Ai
përshkruan temat, zhvillon obsesionet, vendos që në fillim vendin në
poezi. Që këtu buron, vetmia e tij në kontekstin e letërsisë shqipe.
Ndikime apo reminishenca që mund të zbulohen tek të tjerët janë të
huaja. Në “Ylli i zemrës” Poradeci hedh formulën e tij, formulë të
realizuar përfundimisht qysh në poezitë e tij të para.
Aleanca midis poezisë dhe filozofisë nuk është e plotë, por
përcaktuese. Poeti është i prirur në mënyrë organike drejt përsjatjeve
dhe spekullimeve që bën apologjinë e heshtjes, fshehtësisë dhe
misterit. Midis sistemit filozofik dhe poezisë ekziston një diferencë e
kuptimeve. Eshtë fjala për opozitën midis perspektivës ndarëse dhe
analitike të shkencës dhe të asaj bashkuese dhe sintetike të artit. Ajo
që në një plan abstrakt dhe sistematik mund të jetë një premisë
irracionaliste këtu nuk është tjetër gjë veçse afirmimi i veçorisë së
njohjes poetike.
Qëllimi i poezisë është që të shpallë kuptime të reja, madje dhe nëse e
bën përmes fjalëve që gjejnë një përdorim të gjërë në gjuhë. Përmes
kësaj retorike të fshetësirës dhe përmes vetëdijes për zgjidhjet e tij
krijuese, Poradeci afrohet me drejtimin mallarmean, me “puristët” dhe
intelektualistët. Poeti është i angazhuar në një kërkim shpirtëror.
Përmes kësaj soditje, në njohje me shpirtin, L. Poradeci bën pjesë në
“vizionarët” e poezisë moderne. Programi i mallarmean apo
rimbaldian, ai i Rilke-s apo i Poradecit takohen në përpjekjen për të
sforcuar kufijtë e njerëzores, në konceptimin e poezisë si “shpëtim”.
Ndërkohe që vizionarizmi mbërrin deri në një shprehje-limite përmes
përvojës surealiste, poetë të tjerë mbërrijnë në vizione pa çrregulluar
të gjitha ndjesitë. Ata kërkojnë në horizontin e përsjatjeve pozicione
dhe perspektiva të frutshme në lirizëm. Jo vetëm njëherë këto
pozicione janë të pushtuara me ndihmën e një konceptimi filozofik
unitar, të shprehur qartë apo të nënkuptuar. Një perspektivë bujare për
poezinë është ai i çiltërsisë dhe i habisë. Habia nuk rrjedh nga naiviteti.
Ajo ndiqet nga meditimi dhe naiviteti vetë është një pafundësi
provokuese që ndihmon në zbulimin e botës. Natyra dyfishe e aktit
poetik bën që poeti nga njëra anë poeti “mrekullohet, habitet” në
mënyrë të vetëdishme, ai e lë veten në krahët e magjisë, kënaqet vetë
për të kënaqur të tjerët.
Poradeci bën pjesë ndër ata poetë që e dominon poezinë, mendimi dhe
imagjinata e tij ushtrohen në një përpjekje ndërtimi abstrakt që do të
krijojë shkallë-shkallë një sistem. Një autor i tillë ka vetëdijen për
poezinë e tij, domethënë të privilegjeve dhe reziqeve që mund të
burojnë nga formula e tij krijuese.
Sistemi filozofik vetanak lasgushian është i shprehur në mënyrë
të figurshme, të kondensuar duke mbartur mbi vete vlera estetike, për
poetin tonë do të shkonte një dëshmi që bën T.S.Eliot për poetin
francez P. Valéry P. Valéry ishte shumë njeri inteligjent për të qënë
filozof.
Qëndrimi i L. Poradecit është qëndrimi i një njeriu të vetmuar, që
tenton të ilustrojë prej mënyrës së vet të menduarit, funksionimin në

31
ansambël të shpirtit njerëzor, qëndrimi i poetit që kërkon të
dialogojë e të bindë receptorin e vet përmes një përjetimi dhe përvoje
individuale.
Poezia filozofike në fjalë mbetet një vlerë kulmore në gjithë letërsinë
shqipe por dhe në letërsinë botërore, lektura e tyre implikon në çdo
kohë, sepse në to gjen më shumë informacion se “në një biblotekë të
tërë librash filozofikë” siç shkruan Mitrush Kuteli, sepse gjithësecili
gjen në to pjesë nga vetvetja, sepse paraqiten problemet themelore të
ekzistencës, përpjekjet njerëzore drejt njohjes psiko-fizike të jetës,
drejt njohjes së së panjohurës, të fshehtësisë, misterit

IV. PARADIGMA E PULSIONEVE TE JETES

Dashuria - etimoni i poezisë


Shenja qendrore semantike, e cila shënon ndjenjën sunduese në
veprën poetike të L. Poradecit, ku konvergojnë të gjithë linjat nga të
gjitha rrafshet kuptimorë dhe nëntekstorë, ku gjen shpjegim esenca
kreative - etimoni i këtij krijimi- është dashuria.
Dashuria është fjalë-çelëse, jo vetëm për shpjegimin e domethënies
horizontale të tekstit, por dhe domethëniet vertikale dhe planet
kuptimore intertekstuale. Sipas mendimit tonë dashuria në tekstin
lasgushian është e shtresuar në tre plane themelore 1. Në rradhë të
parë si dashuri universale për artin në përgjithësi, si dashuri për
gjithçka që merr pjesë në krijimin e botës artistike, dashurinë për
poezinë si një produkt hyjnor, e prodhuar pas përpjekjesh,
modelimesh, rimodelimesh të tekstit, për gjithçka që në poezi merr
jetë nga dashuria. 2. Si dashuri e përjetshme njerëzore - si kategori
filozofike, si forcë graviteti e gjithë këtij universi , si forca lëvizëse e
jetës, si domosdoshmëri e ekzistencës-dhe në mënyrë të qartë këto
poezi përfshihen në qarkun e poezive kozmogonike-erotike e të
pulsioneve të jetës. 3. Si dashuri e trimit dhe e vashës, dashuri
arketipale, dashuri e lashtë, e projektuar dhe e stilizuar sipas një
koncepti folklorik, me frymë dhe në mënyrë më të lokalizuar akoma -
me ngjyra, struktura gjuhësore që i ka sugjeruar lirika popullore aq e
pasur e trevës së Pogradecit. Kjo trihotomi ngërthen në vetvete në
mënyrë më të plotë konceptin dashuri, përfshirë edhe kuptimi erotik
të fjalës. L. Poradeci, një poet eminament evropian në mënyrën e
përjetimit të kësaj ndjenje e të projektimit të saj në tekstin poetik, i
këndoi një dashurie të thellë, herë universale eterike, herë mungesore,
por me imazhe të gjallëruara nga malli, shpesh këto poezi kapin forma

32
tejet fluide e komplekse, herë të tjera konkrete, vizuale dhe të
prekshme. Dhimbja, llaftaria, fshehtësia, ëmbëlsia-bashkëjetojnë si
figura konceptuale multipolare të formuluara në një koneksion.
Në hipostazën e dashurisë erotike, e dashura është larg, ajo ndihet më
shumë përmes meditimeve të poetit, përmes dëshirimit, gjakimit,
përsiatjeve, të të ndjerit dhembje të ëmbël. Por poeti e dëshiron këtë
dhembje më shumë se gjithçka.
Në qoftë se flasim për poezinë e dashurisë në veprën e Lasgushit
duhet marrë në konsideratë faktin se e gjithë krijimtaria poetike e
L.Poradecit gjakon drejt dashurisë si drejt një elementi të epërm dhe
thelbësor të jetës. Ai aspiron për dashurinë jo si drejt një “pasioni”, por
drejt një plotësimi të një sugjerimi të ndjenjave dhe të tokës. I nisur
nga prirja për ta spiritualizuar dashurinë, ndoshta sipas modelit
romantik, në këtë poezi afrohemi në një farë mënyre tek ideali femëror
la donna angelicata e poezive të Dantes. Çifti erotik shpesh mbetet në
nivelin e çiftit mitik . Nga kjo perspektivë kuptojmë që një nga
komponentët e çiftit erotik, në shumicën e rasteve ai mashkullor,
kërkon pjesën tjetër komplementare për të dalë nga rrethi i vetmisë.
Te poezia lasgushiane ekziston një pafajësi e të të dashuruarve, por kjo
nuk i pengon për skenat të nismës erotike. Vasha heziton jo nga
mungesa e vullnetit por më shumë për koketëri, dhe këtu qëndron dhe
magjia e idilës lasgushiane.
Asgjë nuk mungon në repertorin e përjetimit të dashurisë: llaftaria
erotike, deklarata e dashurisë, keqardhja, kënaqësia fizike. Nuk është
fjala për një epikurizëm brutal, natyralist, por për një epsh të
temperuar që i jep jetëgjatësi ndjenjës, spiritualizim, eternitet përtej
çastit të tashëm. L. Poradeci krijon në letërsinë shqipe, në gjurmët e
traditës të Serembes e N. Frasherit, idealin e dashurisë së
intelektualizuar, hipersensibile që turbullohet vetëm nga dëgjimi i
hapave të të dashurës apo nga çdo lloj fëshfërime të fustanit të saj,
nga lojërat e dritës, nga tingëllimi i fjalëve. Por lumturia tek L. Poradeci
nuk është plotësisht e ftilluar, e kthjellët, euforike, por e rëndë nga
ngarkesa semantike. Poeti i sundon pasionet dhe i transformon ato në
estetik.

Malli i miturisë

Mosha shpirtërore nuk shkon gjithmonë paralelisht me moshën


kronologjike, ky rend prishet dhe bëhet pothuaj i pazbërthyeshëm për
një poet, e veçanërisht kur është fjala për L. Poradecin, që
konsiderohet si poeti pa moshë në letrat shqipe, tek i cili koha e jetës,
veprës, lavdisë, heshtjes u vendoson sipas një rradhe të shprishur e të
panatyrshme, të dhimbshme e paradoksale...
Kur njerëzve u paraqitej në historitë e letërsisë, të hartuara në
periudhën postbelike, si i vdekur-në moshë madhore ai shkruante

33
himne për dashurinë, kur ishte në kulmin e rinisë së tij ai shkroi për
vdekjen e sakrifikimin, përjetësinë dhe misterin e fshehtësinë- një
fshehtësi që e mbuloi si një tis luksoz e mitik veprën dhe personalitetin
e tij.
Nostalgjia për ditët e fëmijërisë-periudha e formimit të një
konstitucioni shpirtëror të veçantë dhe vendimtar në formimin e
personalitetit poetik, mbeti një temë e preferuar për të. Ja disa
hipostaza: Shoqja e miturisë/ vogëlushja më e parë/ të puth me zjarr të
mitur/ dëshirimi i parë, m’u zu mall i mitur, motriçka e vogëlisë, sa
pikovi lot i parë/ mall i parë/ ju shoqe të kohës mitare/ zëri mitar/ lulja
mitare etj.
Nga këto sintagma të markuara bëhet evident fakti që një fushë
tematike e interesimit të poetit mbetet fëmijëria kujtime imazhe,
reminishenca të trajtuara nga një disponim i posaçëm shpirtëror,
momente të trajtuara nga esenca etnopsikologjike, nga një përvojë e
pangatërrueshme dhe e pashlyeshme që buron nga ngarkesa të
subkoshiencës. Fenomeni, sigurisht është shumë i përgjithshëm dhe
nuk ekziston artist apo poet tek i cili fëmijëria të mos ketë luajtur një
rol përcaktues në formimin e tij artistik. Por ajo që është e veçantë në
veprën e Lasgushit, besojmë se është toni i poezisë, origjinaliteti që
theksohet prej mallit-ndjenja bazë nga ku formësohet gjithë lënda
poetike. Shoqja e miturisë, mungesa e prezencës së saj, gjakimi për t’u
bashkuar, arratia shpirtërore, dhembja shpirtërore, lëndimi i dashurisë,
brenga, heshtja, magjia, dëshira, gazi, llaftaria, humbja, durimi-janë të
intonuara nga një ngjyrim i përgjithshëm që është malli

Kronotopi i dashurisë

Tema e kozmogonisë në letërsinë botërore ka zënë fill në


letërsinë asiro-babilonase, në letërsinë hebraike, në letërsinë indiane
në krijimin e vedave, me letërsinë greke Hesiodi me Teogonia-n (Lindja
e perëndive), në letërsinë romake Lukreci e Ovidi e më pas Hugo-i e
Eminescu, në letërsinë shqipe Bogdani dhe padyshim L. Poradeci.
Në këtë poezi, motivet kozmogonike përdoren me vlera
simbolike e metaforike-me një theks të rëndë filozofik. Poezia “Vallja e
yjeve” si kryevepër poetike me ide të epërme filozofike, me reflekse të
gjëra ideore, por dhe me cilësi të brendshme si harmonia dhe eufonia,
poezia zhvillohet nga ana prozodike në konkordancë me tonalitetin e
ndjenjave. Për të thënë ide që tentojnë drejt absolutes, drejt së
përjetshmes-poeti trajton motive kozmogonike nga një kronotop i tillë.
Kështu në poezinë në fjalë kuptimi gjithëpërfshirës i fjalës dashuri si
një nocion i gjërë filozofik merr kuptim më tepër në hapësirat kozmike

34
- si forcë graviteti i gjithë universit. Yjet të krijuara nga mosgjëja dhe
kaosi dhe që jetojnë prej mallit e dashurisë-prej forcës tërheqëse të
kësaj ndjenje stërmadhe, universale-si forcë lëvizëse e jetës, si
domosdoshmëri e ekzistencës. Idenë e lëvizjes në këtë poezi kryesisht
e krijojnë foljet që japin ndjenjën e lëvizjes harmonike në tekst dhe nga
ana tjetër kemi gjëndjen e qetësisë, e cila njëherazi çliron gjendje
ngjyre, vëllimi, afektiviteti. Lëvizja, kjo valle në hapësirë, krijohet prej
foljeve që shënojnë veprim dhe lëvizje nga ana semnatike, por edhe
nga togje e struktura sintaksore që janë më tepër sinonimike me këto
të parat - që sjellin, për pasojë, tek lexuesi ndjesinë e një lëvizjeje
magjike, madhështore, harmonike, hyjnore e sugjestive. E gjitha kjo
krojohet prej endjes së tekstit “Texte veut dire Tissu” siç e quan
Roland Barthes dhe këto ide, këto ndjesi krijohen nga idetë gjenerative
që prodhon ky tekst. P.sh. po të shihen në poezinë e mësipërme
efektet e lëvizjes që burojnë nga foljet: që vërtiten palë-palë/ venë-e
vinë-e venë prapë.../do të venë fluturim/ ata ikin varg-e-varg/ i vjen
përqark e me vërtik/ e si ik... si gjithë ik.../ gjithë më pranë e gjithë më
pranë/ lozin vallen e dëshirës/ shoq’i vet q’i sillej pas me një sulm të
llaftaruar. Po kështu është interesante të bëhet inventari i mjeteve
gjuhësore që tregojnë të kundërtën: yjtë e ndezur si thëngjill/
përvëlohet dhe ndizet/ ndizet cas edhe për cas/ më me zjarr ze
përëvëlohet.../vetvetiu e morri flakë/ q’e kishin flakën mun në gji/që e
zhuritte dashuria/ që çkëlqente me zili/sapo drita t’u përgjum/ sesa
ndrin e vetëtin!.../etj. Nga grupimi i dytë del qartë alternimi i gjëndjeve
të lëvizjes dhe qetësisë. Lëvizja përmes përsëritjeve të fjalëve,
sintagmave, alternimeve të gjëndjes së qetësisë me lëvizjen, ndërtojnë
këtë valle kozmike yjesh, këtë valle harmonike - po kaq harmonike
është dhe lëvizja e shenjave në tekst. Alternimi midis kaosit dhe
rregullit, midis lëvizjes së përjetshme dhe qetësisë së përjetshme,
gjejnë shprehje në mjetet gjuhësore, të cilat i japin lexuesit ndjesinë e
lëvizjes. Eshtë interesante të vihet re gjithashtu pulsimi i tekstit në
rastin kur folja nuk tregon veprim apo gjendje sipas ndarjes tematike
së mësipërme:
Sŕ më pak e shëmbëllen:
Aq më shumë-e djek dëshira...
Pa nga malli që s’e gjen,
Dridhet gjithë hapësira.

Eshtë fjala për foljet dridhet e cila pulson tekstin, krijon një efekt të
madh sugjestiv, dramatik, kozmik, si një gjendje fizike e ndërmjetme -
as lëvizje, as qetësi.

Vallja e tokës

Poezia, ku dashuria bëhet shumë më konkrete dhe pa abstragime të


mëdha, është dashuria që merr jetë në një mjedis shqiptar konkret. Në
këtë gjeografi lëviz jeta e qenieve popullore, mitologjike, arketipale,
fryma autentike shqiptare. Në këtë grup poezish kemi të bëjmë me

35
një ambjent që bëhet më i lexueshëm në tekst, një poezi më objektive,
më figurative në kuptimin vizual, personazhet mbartin psikologji
sociale, zhurmat të afrojnë më tepër me tokën, me frymën shqiptare.
Lidhjet me folklorin në këto poezi janë të hapura: struktura, stilema,
fryma autoktone, prosede që gjenden në poezinë popullore, simbolika,
vjershërimi dhe veçanërisht një gjuhë e përzgjedhur në mënyrë të
posaçme, të cilën Lasgushi e huajti nga krijimtaria popullore, duke i
dhënë vlera të papara deri më atëherë. Afiniteti për poezinë popullore i
shquan individualitetin krijues, identitetin etnik të poetit dhe në të
njëjtën kohë i shton vlera të cilat ai ia fali me bujari poezisë së
kultivuar shqipe. Të jetuarit intensiv, në mënyrë intelektuale, shpirti
evropian, reflekset e kulturës së poetit, bashkuar me lirikën rustike,
mitike kombëtare - krijojnë një alizh të veçantë, një armaturë nga e
cila ngrihet një vepër solide me tipare origjinale. Në këtë cikël poezish
poeti kërkon t’i japë shpjegim pozitës së tij ballë kombit, ndaj traditës,
ndaj fisit, ndaj natyrës, ndaj vendlindjes, ndaj ekzistencës. Personazhet
mitike, (çifti mitik) Trimi dhe Vasha, jetojnë në një mjedis gjeografik
në të cilën ndodhen: liqeri, kroi i fshatit, Mali i Thatë, lëndina, pylli,
mulliri, korijëza, përroi etj. Këto imazhe kanë esencë folklorike, kanë
një notë të gjallë autoktonizmi pogradecar. Zogjtë, njerëzit, vajzat.
liqeri, flora, krijojnë imazhet e një vendi të stërlashtë që zotëron mister
e fshehtësi. Në këtë mënyrë elementë të tilla si : jeta, gjumi, misteri në
këtë peisazh mitik janë të harmonizuara dhe të integruara në rregullin
dhe në shenjtërinë e natyrës. Në aspektin stilistik është interesant të
vihet re prirja e poetit për të homologuar krijimin me tekstin poetik të
këngës popullore, duke sjellë si rezultat krijimin e projektimin e një
teksti quasi-oral. Vjershat bëhen më të shkurtra, fitojnë një tingëllim e
një ritëm që afrojnë me këngën, bëhen më të gjalla, pikërisht nga
kadenca muzikore, nga struktura sonore, theksuar nga vlerat akustike
të fjalëve. Teksti poetik duket sikur vetërregullohet prej disa
operacioneve subtile- manifestime të të shkruarit oral.
Ajo që ndryshon nga tipi i përbashkët i teksteve folklorike tek L.
Poradeci është një dozë subjektiviteti që duket po kaq i natyrshëm sa
dhe subjektiviteti i një personi që paraqet apo rrëfen ngjarjen.

Vizioni i parajsës tokësore në poemën “Kamadeva”

Animus-Anima

Poema Kamadeva (1958) është shkruar sipas të gjitha manierave


vetjake të poetit, ndonëse prosedeja krijuese, struktura e poemës janë
krejt klasike, dhe diskordante me proceset poetike botërore e
kombëtare. Megjithatë ajo shënon një vlerë kulmore në trashëgiminë
tonë artistike.

36
Me gjakimin për të krijuar një vepër komplete, të përmasave të
mëdha, e cila të përfshijë humanitetin në përgjithësi, me një
përmbajtje madhështore, L. Poradeci dëshmon një ndëgjegje artistike
po aq të lartë sa dhe poetët e mëdhenj të humanietit Hesiodit,
Lukrecit, Virgjilit, Dantes, Tasos, Miltonit apo Viktor Hugo-it.
Vetë poeti për strukturën e poemës do të shprehej: “Konceptimi im i
dashurisë tek “Kamadeva” është më i mirë se sa ai i Dantes në “Divina
Comedia”. Ja si e kam: Në pjesen e parë shihemi, dashurohemi, e
shijojmë këtë dashuri, por demoni i së keqes na ndan. Në pjesën e
dytë unë e kërkoj të dashurën në qiell. Dashurohemi përsëri, me një
dashuri të madhe shpirtërore dhe unë dua ta afroj të dashurën, ta
prek, ta puth, ta përqafoj. Dhe e prek, e puth, e përqafoj, po kjo prekje,
kjo puthje, ky përqafim s’më ngop, se s’është tokësor. Këtu është
ndryshimi i konceptimit të dashurisë sime nga ajo e Dantes për
Beatriçen.
Dantja e shikon Beatriçen njëherë kur është nja nëntë vjeç dhe i
pëlqen. E shikon pas nja nëntë vjet të tjera dhe i pëlqen më shumë.
Pastaj e takon në qiell, e admiron me një dashuri qiellore, e admiron, e
adhuron me një dashuri qiellore ose platonike dhe i këndon.
Kjo është dashuria? Kjo është dashuria njerëzore? Ja! Unë të dashurës i
këndoj bukurinë shpirtërore por dhe bukurinë trupore: dua ta prek, ta
puth, ta përqafoj, se jam njeri, jo ëngjëll! Kjo është jeta. Kjo është
natyra...
Natyra s’është as amorale, as morale, as imorale. Eshtë natyrë, pra e
shenjtë.
Prandaj mua s’më ngop ajo dashuri qiellore, jashtëtokësore, dhe prapë
duke kaluar hapësirat e pafundme me shpejtësira të llahtarshme,
zbres përsëri në tokë. Dhe kjo dashuri në tokë që s’më ngop, dhe
kërkon në qiell dhe s’më ngop dhe zbres ta gjej në tokë përsëri, është
vetë natyra e njeriut që kërkon e kërkon e s’ngopet kurrë. Ja, ky është
konceptimi i pjesës së dytë të Kamadevës.”6
Kamadeva mirëruan tiparet e poezisë lasgushiane dhe ruan lidhje në
çdo pikëpamje me këtë krijimtari, vjen si pjesë organike e saj.
Kontinuiteti me letërsinë shqipe sigurohet po nëpërmjet veprës së tij -
ndërsa me atë se ç’ndodhte në vitet ‘50-’60 në poezinë shqipe, ajo nuk
kishte asnjë lidhje.
L. Poradeci plotësonte universin e tij, duke i mbetur konseguent
strukturës së tij shpirtërore, duke qënë besniku më i madh i vetëvetes
dhe antikonformisti më i madh në letërsinë shqipe. Poema është një
shteg i hapur për vetëveten. Bota e poetit ishte e mbyllur, indiferente
ndaj proceseve të revolucionarizimit të poezisë shqipe, ndaj poezisë
politike, të mbushur me parrulla dhe me një formë pllakateske.
Përballë kësaj periudhe të trishtë e kalimtare ai zgjodhi të
përjetshmen. Preferoi t’i referohej botës së tij intime, përvojës së tij
erotike, dashurisë, përmasave universale të saj, që prekin çdo qenie
njërëzore, pavarësisht nga sistemet politike, nga shoqëria ku
prodhohen këto ndjenja, nga qëndrimi politik, fetar, etik, moral ndaj saj
etj. Poema është një produkt i vetvetes, sintezë e një përvoje
vetanake.
Vepra merr jetë nga kujtimet e poetit mbi dashurinë, nga terreni
kozmik i mallit lasgushian, nga një proces ringjalljeje dhe zgjimi, nga

6
Kolevica, Petraq “Lasgushi më ka thënë” fq.42.

37
depozitat e subkoshiencës, në një përpjekje për të zgjedhur në këtë
materie, të shndërruar në kujtime, atë që është më e vyer dhe më e
dallueshme.
Më shumë sesa kaq, ndonëse poeti e ndërton poemën me referime
personale, ajo nuk është vetëm një sintezë e një përvoje si të tillë, por
e dashurisë, e pushtetit të saj mbi njeriun, e nevojës së njeriut për të,
si ndjenjë e përjetshme që u jep dhe u mban jetën krijesave, si ndjenja
më e lartë e harmonisë tokësore, si forcë mikluese permanente e
erotikes mbi qenien njërëzore.
Poeti na zbulon një mendim, i cili strukturohet në nivele dhe koncepte,
nga ato më të epërmet në ato më inferioret, nga kozmikja tek socialja,
dhe prapë tek njeriu individual, që nga miti në të tashmen. Të gjitha
këto janë të përfshira në një sistem i cili ka logjikën dhe harmoninë e
tij.
Në këtë kuptim vizioni lasgushian, i cili mund të krahasohet me ato të
Dantes, është unik në letërsinë shqipe. Bota e poemës është një
parajsë qiellore, harmoni e dritës dhe e muzikës, e qëndrimeve që
burojnë nga hierarkia e përkryer e shkallëve të hyjshmërisë. Vizioni
është ai i një parajse shpirtërore dhe morale. Harmonia sigurohet nga
dashuria si parim universal.
Magjia e kësaj vepre mbetet gjuha. Gjuhës shqipe poeti i ka vënë
kurorën në këtë poemë. Ai provon se gjuha shqipe është gjuha e
mundësive të pafundme, e nuancave semantike të pafundme, e
subtiliteteve të pafundme. Vepra është sugjestionuese, kapluese.
Përpos të tjerash, edhe prej komponentëve muzikorë e vizualë të saj,
transmetuar përmes gjuhës poetike. Intuita e L.Poradecit përshkruan
ëndrrën e Adamit, projektuar në një dublim të vetevetes, të cilën e
ndjen duke u rritur në qenien e tij të brendëshme. Fenomenologu i
poezisë Gaston Bachelard analizon në Poétique de la ręverie këtë lojë
të projekteve të kryqëzuara të cilat paraqitin dashurinë njerëzore. Për
filozofin francez, psikika njerëzore është e përbërë nga një animus
(mashkull) dhe nga një anima (femër), (koncept i huajtur nga C.G.
Jung), të cilët bashkëjetojnë në një harmoni të plotë. Ai shprehet: “Në
dashuri, dialektika e animus dhe anima shfaqet si një fenomen i
projektit psikologjik. Burri, i cili dashuron një femër, projekton mbi të
të gjitha vlerat të cilat ai i admiron në anima-n e tij. Por femra
projekton mbi burrin të cilin dashuron gjithë vlerat prej të cilave
animus do të donte ta pushtonin. Këto dy projekte të kryqëzuara, kur
janë të ekuilibruara mirë, përbëjnë bashkime të fuqishme.” Në këtë
kuptim për Danten “Beatriçja është një sintezë e realizimeve më të
mëdha, ajo është për një ëndërimtar vlerash njërëzore anima savante.
Ajo shkëlqen nga mirësia dhe inteligjenca.”
Anima lasgushiane projektohet si qenie ideale, që del si e tillë pas një
procesi përzgjedhës kujtimesh, që stimulohet të dalë në pah nga një
shtysë e brendëshme siç është malli poetit. Fytyra e dashurisë për
poetin lëviz në përfytyrimin e vajzave që ai ka dashur që venë-e vinë
dhe përqëndrohet, duke iu referuar po G.Bachelard-it, tek femrat ku
projektohen mbi të vlerat të cilat ai i admiron në animan e tij...

Dh’ashtu posi dikur


Nga largësira

38
Më del plot hir e nur
Ajo më e mira.

Kamadeva është poema e dashurisë, erosi vetë, Zoti i dashurisë,


përgjithësimi i saj. Në të konvergon pëvoja jetësore, eksperienca
kulturore, veçanërisht përvoja e fëmijërisë - të gjitha sintetizohen në
një akt poetik fundamental. Në letrat shqipe, deri tek Lasgushi, nuk
ekzistojnë faqe poezie me këto projekte subtile që krijojnë një
pasqyrim aq te thellë të erosit njerëzor. Gjakimi i poetit është t’i ngrejë
një monument dashurisë, skena madhështore plot plasticitet, tablo
danteske, në një kronotop fantastik, sonoriteti hapësiror zhvillohet në
një harmoni të përkryer – vizioni lasgushian mbi parajsën
tokësore.

Karakteri onirik i poemës

Çelësi për sqarimin e poemës, për shpjegimin e lëvizjes , hapësirës,


kohës, imazheve, mesazhit, është prezenca e onirikut në ngjizjen
poetike, në konceptimin e saj fillestar dhe në zhvillim e saj horizontal.
Në terrenin poetik, përmasave të kohës e hapësirës është e vështirë
t’u vësh kufij. Ndeshemi me një kronotop të pastër, lëvizja e botës
ndodh në muzg, kur drita dhe hija ndodhen në një konfuzion të ëmbël,
kur horizontet e mëdhenj hapen pa fund nga shkëlqimi i yjeve,
moment i përshtatshëm për ëndërrime të paqarta, gjendje të vakëta të
shpirtit dhe dëshirave të zhytyra në thellësi të koshiencës.
Endërrimi kthehet në një skenar madhështor onirik. Poeti në ëndërr
ekuivalon me një sondim deciziv në thellësinë e qenies së tij, duke
angazhuar vetë themelet e qenies. Sipas psikologëve, ëndrra paraqet
një mjet pjellor të njohjes së vetvetes. Nuk është vetëm hetimi
psikologjik i zakonshëm, por nga sondimi, nëpërmjet onirikut zbulojmë
njerëzoren vetë në esencën e vet. Endrra në poemën e Poradecit
është dialog onirik me unin; kjo gjë bëhet më domethënëse për të
vlerësuar në mënyrë lirike e në koordinata më të thella vepren. Duke
e vështruar më tej hipostazën e ëndrrës në poemë, vemë re se kemi
një humbje totale të koshiencës individuale, duke kaluar në rrafshet
më të thella të unit, dhe pikërisht atje ku uni nuk ekziston më, aty ku
është shkrirë me madhësinë e kozmosit.
Ëndrra tek L.Poradeci nuk është vetëm një prosede letrare, por dhe një
model pjellor i njohjes, i kuptimit të ekzistencës, një pikënisje për
përftimin e raporteve të çuditshme midis reales-ideales, individuales-
kozmikes, vdekjes-jetës dhe mbi të gjitha eros-qenie njerëzore. Erotika
e poetit bazohet në pafajësinë e qenjeve, të cilat bashkohen në
mënyrë të pashtirur. Intimiteti nuk është analitik, ai është i vizatuar në
mjegullën onirike. Të dashuruarit nuk flasin dhe nuk pyesin . Ata bien
nga forca e instiktit dhe nën ndikimin e mjedisit rrethues, në një
gjumësi ekstaze, të cilën Lasgushi e quan magji. Heronjtë e poemës
kanë mungesë të kuriozitetit psikologjik, janë tepër të mbytur deri në
harrimin e vetëvetes si faktorë natyralë. Femra del nga diku, më pas të
dy bien në gjendje apatie, të tërhequr, për më tepër, nga një lëvizje

39
ritmike nga jashtë, nga rënja e vazhdueshme e rezeve të botës. Të
gjitha këto ritme krijojnë pamjen e një bote kozmike, personazhet nuk
kanë kohë të verifikojnë nëse kjo që ndodh është ëndërr apo realitet.
Mekanika e lëvizjeve kryet sipas natyrës se ëndrrës, shfaqja e së
dashurës jepet në pamje vizuale të turbullta : si nër vegime/
fshehtësiplotë në mug të vonë/ në mbrëmjeherë/ në afsh perëndimor/
si pluhur qiellor/ gjithë mugëtirë/ dhe në atë mugëllim/ po ndehet nj’ag
i zi/ një cipë nate etj.
Përmi kodrinë atje
Mënjanuar bote,
M’u shfaqe plot hare,
Fshehtësiplote

Gjesti, lëvizja, dinamika kanë një përkatesi onirike. Të gjitha ato


pësojnë një ngadalësim, mungesë peshe fizike e konkretësie, ato
shkojnë sipas mekanizmave të ëndrrës, sipas ligjësive të një bote
tjeter (botës të përkthyer në onirik). Natyra e lëvizjeve që prodhohen
në ëndërr shoqërojnë personazhet deri në pamundësinë e kryerjes së
tyre, pavarësisht nga vullneti që ata kanë.
Limeri u mbush përplot
Me shkrumb e hije
Ne t’ikim s’ikim dot
Prej kaq magjije.

Kjo natyrë lëvizjeje prek gjithë botën e ofruar nga poeti. Duke filluar
nga levizjet e mëdha të dimensioneve kozmike deri tek lëvizjet më të
imta e më intime të mikrobotës, të regnit bimor që ketë rradhë nuk
lëviz nga shtysa fizikë të zakonshëm, por një nga një energji që
shkakton dashuria. Lëvizja që kap përmasa madhështore si tek strofa:
dhe pylli i ndezur n’ë ar/ Q’u tund nga vendi/ Gjëmoi tingëllimtar/ Si
gjemë ergjëndi/ - Po ashtu ajo kap dhe lëvizjet më delikate të natyrës:
Zëmbaku anohej lehtë/ Najazm’e shtruar përkulej si mëndafsh/ Rigoni
binte therori/ Leshnje e push i ri/ dhe gjeth i hollë/ Që bi si flauri/ Dhe
posi fjollë.
Endrra në poemë bëhet më e dukshme po të hetojmë gjuhën e
personazheve; secili nga protagonistët flet me vete. Ata mbeten
prezentë në të njëjtin pyll nga i cili nuk mund të dalin, duke formuar
një tjetër topografi me të njëjtat koordinata: pyll, njeri, qiell.
Gjuha metaforike e ëndrrës është më sintetike, më e koncentruar nga
ajo që thuhet me fjalë për orë të tëra. Gjuha e ëndrrës nuk ka asgjë të
përbashkët me konceptet racionale. Gjakimi i Lasgushit afron me
konceptin që kishin romantikët se ekzistojnë dy lloj mendimesh:
mendim i pastër dhe mendim i shprehur përmes gjuhës. Sipas
Lichtenberg-ut midis ëndrrës dhe një ngjarjeje të zakonshme ekziston
një diferencë si midis një teksti origjinal dhe një përkthimi. Dashuria e
vërtetë është memece dhe jo e shtirur, si vetë instikti, dhe prej
elementaritetit të saj, është e pafajshme. Endërritja i fal dashurisë së
projektuar në fëmijëri androgjenitet të pastër, përsosuri, pafajësi të
gjesteve, megjithëse personazhet thonë fjalë kemi të bëjmë me një
dialog simultan, me një duet inferior animus-anima. Fjalët nuk
shqiptohen, por janë ëndërritja e pastër. Soditemi me sy/me gojë
s’flasim,/ memitemi të dy,/durojmë e s’plasim/Dhe një ang me gjëmë

40
plot,/në zemër e kemi,/dhe njeri-tjetrit dot/nuku i-a themi.
Pamjet onirike, duke u rrotulluar në të gjitha hipostazat e mundëshme,
arrijnë deri aty sa poeti i thotë onirikut me emrin e tij të vërtetë: p.sh.
Ja posi n’ë ëndërrim/ Lumturi-dehur/në qiell një murmurim/zu
papandehur./Dh’aq ëndërr e vashëri/ dyke përcjellë/ jehonte pyll’i zi/
me duf të fellë. Po ja se qielli i tund/ ëndrrat e qeta/ prej heshtjes së
pafund/ ku flinte jeta. Një tjetër aspekt i onirikut në poemë është
përsëritja. Magjia e terrenit të dashurisë, tërheqja dhe joshja janë
shumë të forta, lëvizja në të, në forma të përsëritura, nga ku qeniet
nuk mund të dalin dot prej këtij “kurthi” të mbyllur nga kufij magjikë -
është ëndrra erotike.
Eksperienca e jetuar në një tension maksimal, ka pasur si efekt
nxjerrjen në dritë të kësaj magjie averbale, transportimin e saj drejt
jetës reale dhe pasqyrimin në fjalën poetike.

Heshtja dhe muzika

Gjatë vështrimit vertikal, poema herë të krijon përshtypjen e qetësisë,


herë të murmurimës, jehonës, bujës, regëtimës, gjëmës, rënkimit dhe
pothuaj gjatë gjithë kohës të krijohet ndjesia e muzikës së pafundme -
produkt i harmonisë së parajsës tokësore. Lektura e poemës i zgjon
receptorit asociacione muzikore përmes përpunimit fin të fjalës,
bashkëvendosjes së fjalëve (eufonia) për qëllime ekspresive. Nga njëra
anë përdorimi i disa bashkimeve tingullore për dëgjimin (eufonia
akustike), dhe nga ana tjetër një ndërtim të posaçëm të ligjërimit që ky
të jetë komod për t’u shqiptuar (eufonia artikulare). Të dyja janë të
lidhura ngushtë me procesin e shqiptimit:

Që fjalë mjeshtërisht
Në radhë i stisi,
Dhe kaq çuditërisht,
Për ty i stolisi.

Një tjetër ndjesi të muzikës dhe të heshtjes poeti e përcjell tek


receptori përmes semantikës së poezisë. Poema ngjason me një dramë
muzikore, ku përfshihet ekstaza e dashurisë, buçimi i ndjenjës, dehja e
ngazëllimi i poetit, purifikimi i shpirtrave të të dashuruarve. Poema
përmban murmurimat melodike të preludit të dashurisë (subjekti i
dashurisë), zhurmat dhe klithmat e ndarjes infernale, tingëllimet
herë të zbehta, herë buçitëse e kumbuese nga kujtimet e dashurisë,
e në mënyrë të veçantë nga malli (esenca e vetë dashurisë);
intensifikimin ritmik si dhe krijimin e disa qendrave për pushime
(heshtjeje) për të parë qetësisht pikat e vlimit të dashurisë.
Alternancat midis heshtjes dhe muzikës krijojnë variacion, por dhe
pasazhet që shënojnë qetësi - janë funksionale, tronditëse, si thyrje në
një zhvillim horizontal melodik që i japin poezisë më tepër
sonoritet. ...Dhe s’dilte as pipëlim/Nga pylli i qetë/Dhe s’dilte as

41
regëtimë/nga zemra e nxehtë, apo tek strofa tjetër: Dhe n’atë
qetësi/Të vetmuar/ N’aq heshtje e harmoni/ Të pambaruar.
Në skena të madhërishme onirike - në parajsën lasgushiane hyn, për ta
bërë më të dukshëm karakterin muzikor të poemës - kënga. Kënga nis
nga qielli, jehon që lart me gas, me kumb të shuar, murmuron një
këngë e lartë u ndje me plot jehona, këngë për dashurinë, këngë
qiellore. Dashuria është kështusoj e bekuar, e shenjtëruar, e mbrojtur
nga qielli, këndojnë dy shpirtrat e të dashuruarve - ninfat në ajër, çetat
në ajër. Melodia fillon me duet, hovi i saj intensifikohet, amplifikohet
deri sa arrin në një mbështetje të gjërë në një diapazon gjithëqiellor,
në polifoninë e çetave qiellore. Tablo madhështore, ku tingullshmëria
hapësirore zhvillohet në mënyrë paqësore, të butë, harmonike. Kënga
ndihet me plot jehona, shkrihet në të ngazëllimi, hareja, ëndja.
Ekstensioni i këngës kap dimensionet kozmike, rrit kufijtë e saj deri në
limitet e pafundësisë të vendosura nga mendja njerëzore (yj’ e qiej)

Gjëmuan yj’ e qiej


Nga gung’ e lartë
Kumbuan tejpërtej
Me tinguj t’artë

Nga pikpamja kompozicionale L. Poradeci ka inkuadruar një këngë në


një këngë më të gjatë. Prosede e përdorur gjërësisht në fushën e
arteve dhe të letërsisë që implikon në çdo kohë adhuruesit dhe
studiuesit. Kështu në tablotë e Vermeer-it apo të Velazquez-it hasen
imazhe të pasqyruara në pasqyra apo tek Shekaspeare luhen pjesë të
vogla teatri në një pjesë teatri më të madhe.
Poeti zgjedh këngën, sepse ai i beson totalisht muzikës, atje ku
mbaron funksioni i fjalës-fillon ai i muzikës. Walter Pater-i mendonte se
të gjitha artet duan të arrijnë muzikën. Atij i intereson harmonia më
tepër se kumti, më tepër ai sugjeron atmosferë, frymë, klimë, një
gjendje onirike-fantastike, sesa një mesazh verbal (mesazhi është i
pastër lirik).
Kënga, melodia është himn i dashurisë. N.q.s.Kamadeva është himn i
dashurisë, kënga e ndërfutur në të është himn i himnit të dashurisë.

Himnuan si n’altar
Me himn të dlirë,
Plot afsh e mall e zjarr
Tretur e shkrirë

Piktoresku si atmosferë.

I dyti komponent, pas muzikës, në poemë është piktura.


Sensibiliteti i poetit është i njohur ndaj ngjyrës, figuratives, imazhit.
Bota poetike ndriçohet, errësohet- sillen e sugjerohen para syve të
receptorit figura që shfaqen, zhduken, rishfaqen, këto lëvizje në
hapesirë kanë përkatsinë e ëndrrës dhe janë të varura nga “pakujdesia
onirike” Përse pakujdesi? Sepse ëndrrat janë unike dhe të
papërsëritshme dhe janë të ndjekura nga frika se do të jenë aspak të
kuptueshme dhe të vështira per t’u rishfaqur. Sepse ëndrrat janë tejet

42
të brishta, dhembshurisht të pasigurta, vështirë për t’u perceptuar.
Nga kjo optikë shpaloset bota vizuale në poemën Kamadeva. Kështu ky
realitet i pikturuar nga Lasgushi, që pëson ndryshime gradacionale,
ndryshime koloristike të befta, ngjyrime dhe çngjyrime të objekteve të
ëndrrës, të horizonteve, merr jetë nga ndërhyrjet e dritës e të hijes-
nga efektet vizuale. Të errëtat ndahen nga drita duke formuar ditë e
nate (kozmike jo tokesore)
Peisazhi në poemë ngrihet si diçka misterioze, duke transmetuar për
më tepër tinguj se sa dëshmi koherente. Gjendja shpirtërore që na
transmeton ky peisazh është melankolia, nostalgjia, paqja, ngritja
shpirtërore. Por mbi të gjitha dëshmon dashurinë e poetit për natyrën,
etjen për imazhin, për koloraturën, për pasurinë e pafundme të
formave të natyrës. Kjo gjë shihet nga qëndrimi që mban poeti,
mënyra sesi ai sodit tokën, bimët, pyllin, qiellin dhe ambicia e tij për
t’ia transmetuar ngrohtë lexuesit. Poeti është i kapluar nga ndjenja e
natyrës. Përpos tablove me shtrirje kozmike Kamadeva është e
mbushur me plot detaje analitike nga regni bimor, plot rafinament
poeti di t’i alternojë pamjet e makrokozmosit me ato më të imtat.
Thuhet se piktori frëng G. Courbet është shprehur pak a shumë kështu:
Si mundet te pikturojë dikush ëngjëj, duke qënë se askush nuk ka parë
qoftë dhe një të vetëm. Kjo frazë duhet të plotësohet: Cili beson në
ëngjëj edhe mund t’i shohë ata. L. Poradeci besonte në parajsën e
dashurisë dhe e kishte parë atë-parajsë e pasqyruar në poemën
Kamadeva.

43
V. VIZIONI POETIK I VDEKJES

Krijimi dhe vdekja

Përpos problemeve të shumta që përfshihen në botën e artit,


përpos tematikës gjërësisht të pafundme, pa njohur kufij të asnjë lloji,
rëndom artistët e mëdhenj vendosin subjektin artistik në disa
qëndrime të analizës ekzistenciale, të njohjes ontologjike, filozofike
dhe njëherazi universale para një bote të hapur. Në gjithë historinë e
letërsisë dhe të artit në përgjithësi veprat që gëzojnë dimensionin
universal i kanë lënë një vend të posaçëm vdekjes. Qëndrimi ndaj saj
ka evoluar nga njeriu primitiv më pas te grekët e vjetër, te kultura e
krishterë europiane si dhe tek ajo islamike. Më i madhi padyshim ishte
projektuesi i skëterrës së vdekjes - Dante Aligeri.
Sipas psikoanalistëve dhe veçanërisht Z. Freud-i i jep një rëndësi të
veçantë vdekjes. Në mënyrë të ndërgjegjshme ose jo, veprimet
njerëzore janë të stimuluara nga disa pulsione dhe dëshira. Ekzistenca
njerëzore gjendet kështusoj midis dy poleve bazale, të përfaqësuara
nga eros-i dhe thanatos-i. Nëse erosi ruan instiktin e konservimit të
qenies njerëzore, thanatos-i përbën instiktin e shkatërrimit.
Marrëdhëniet harmonike apo antagoniste midis këtyre dy instikteve
bazale janë të asaj natyre saqë mund të na çojnë në formimin e një
imazhi mbi jetën. Vdekja duke u përkitur të gjitha kohërave, duke
ekzistuar lidhje të forta me psikikën njerëzore, me brerjen e saj, me
ngushëllimin, me shpagimin, shpërblimin, tmerrin, herë e receptuar si
shpëtim, herë si ndëshkim, herë si fund, herë si fillimi i përjetësisë - ku
më shumë e ku më pak pothuaj në të gjithë letërsinë që nga ajo
anonime egjiptiane dhe deri në letërsinë moderne. Heidegger-i në një
analizë ekzistenciale do të shkruante “Vdekja është mundësia e të
pastrës dhe të thjeshtës pamundësi të Dasein-it/= i faktit të të qënit
këtu/. Por në këtë mënyrë, vdekja shfaqet si mundësia më e
mëvetësishme e pakushtëzuar dhe e pamundur për t’u tejkaluar si e
tillë, ajo është një pashmangshmëri specifike që s’mund të zotërohet.”
Po të kalohet nga sfera soditëse, apo vetëm e sipërfaqes së veprës së
artit në prerje vertikale, për të nxjerrë në pah qëndrime subkoshiente
të artistëve ndaj vdekjes, madje dhe nëse vepra e tij afirmon ndjenja
pozitive dhe optimiste në një farë mënyre tregon shkallën e shmangjes
apo të harrimit të saj. Ashtu siç thotë Neitzche “ Krijimi-s’është ky

44
mjekimi më i madh prej vuajtjeve, është ky lehtësimi për jetesë, për
atë që krijon janë të nevojshme edhe vuajtjet dhe ndryshimet”
Poeti duke e ngarkuar me fuqi emotive fjalën komunikon mënyrën e tij
të të parit, të të ndjerit dhe të ekzistencës, si dhe nëntekstorisht dhe
atë që nuk e komunikon dot. Midis krijimit dhe vdekjes ka një
mospërputhje dhe një kontradiktë që buron nga natyra substanciale e
tyre, ashtu siç thotë Gaëtan Picon-i “krijimi është mohim i vdekjes” 7 Në
këtë vështrim krijimi është zgjatimi i jetës, madje dhe kur trajton
vdekjen ai është pro jetës si i tillë. Por ky është një problem që i takon
filozofisë së krijimit dhe për shumësinë e problemeve që ngërthen del
jashtë objektit të këtij studimi.

Vdekja me gaz
Në disa raporte komplekse dhe disi e veçantë del dhe vepra e
Lasgushit po të hetohet nga ky aspekt. Vdekja kap një vend të
rëndësishëm në tekst ashtu si dhe përjetësia dhe dashuria. Përmes
qëndrimit që mban poeti ndaj këtyre kategorive universale bëhet e
mundur dhe zbërthimi i disa nyjeve të kumtit të opusit lasgushian.
Vdekja është e shoqëruar me gjeniun, me fatin e tij të paracaktuar,
me kushtet e tij tragjike. Leopardi kur flet mbi kushtet e gjeniut thotë:
” Shkrimtarët e mëdhenj, të paaftë nga natyra apo të mësuar me
shumë nga kënaqësitë njerëzore, me shumë mungesa të tjera nga
vullneti i tyre, jo rrallë herë të neglizhuar në shoqërinë njerëzore...
kanë si short të bëjnë një jetë të ngjashme me vdekjen, dhe të jetojnë,
në qoftë se prekin lavdinë, pasi janë varrosur”8 Pra sipas Leopardit,
gjeniu ndahet nga njerëzit e zakonshëm jo vetëm për faktin se zotëron
njohjen në një shkallë superiore, por në mënyrë të ndjeshme përmes
fatalitetit të shortit të tij, që është ai di condurre una vita simile alla
morte.
Gjeniu ka vetëdijen e kufijve të ekzistencës së tij dhe për këtë vuan
thellësisht, vuajtja e tij është e dëshirueshme e ndërgjegjshme,
ndërkohë që vuajtja e njeriut që nuk reflekton mbi fatin e tij është e
padëshirueshme. Ky specifikim është veçanërisht i rëndësishëm, sepse
nxjerr në pah kushtet tragjike të gjeniut.

Dënimi im s’më tremb aspak!


Dënimi im nis e m’i lak
Fërngjitë-e shpirtit varfanjak:
(Lundra dhe flamuri)

Vdekja në tekstin lasgushian shfaqet si vdekje me gaz, pa


kurrëfarë makabriteti, dhembje ekzistenciale, pa kurrëfarë tmerri që të
sugjeron akti i vdekjes, personazhet të tundojnë, por dhimbja që
ndjejnë ata shkon në progresion me kryerjen e misioneve, me
realizimin e idealit.
L. Poradeci e ka afirmuar këtë ide në tre poezi “Gjeniu i anijes”,
“Lundra dhe flamuri”,”Vdekja e nositit”. Vdekja është këtu si shërim, si
shpërblim i asaj që ke jetuar, si meritim. Jeta ka qënë e funksionalizuar

7
Gaëtan Picon “Scriitorul si umbra lui”, editura Univers, 1973, f.17.
8
Leopardi, Tutte le opere, a cura di Walter Binni, Sansoni, Firenze, 1969

45
dhe flijimi vjen sigurisht me dhimbje, ky qëndrim i poetit ndaj vdekjes
bëhet i mundur përmes shenjash poetike, simbolesh dhe një sërë
rrathësh dhe figurash, që mposhtin tonin makabër të vdekjes:

E s’duket gjë kur humb,


Veç pluhurës si shkrumb
Lart mi katart si thumb:
Flamur’ i pastër që m’u nxi
Në sulm të lumtur për liri,
Qëndron gazmor në lartësi!..

Figura dhe simboli

Në një vështrim të parë, në të treja poezitë e përmendura më


siper, situata poetike e përzgjedhur është e njëjtë dhe shenjat e
zgjedhura të ngjashme. Personazhi vendoset në raporte fundamentale
me liqenin (është objekti që do të marrë jetën ose përndryshe thënë
vdekja, apo dhe në se nuk është tamam kështu-merr pjesë me densitet
të lartë në poezi)
Simbolet janë: liqeri (deti), Nositi, Flamuri, Lundra, Gjeniu i
anijes. Nositi, Gjeniu-simbolet e krijuesit të flijuar, të lodhur, të
sakrifikuar, por pa dhimbje për idealin. Flamuri, Lundra, Anija-
simbole të idealit, ato që i udhëheqin në jetë, që i drejtojnë, që u
mbushin jetën me brendi, që u a bëjnë jetën më të kuptimtë dhe më të
qetë. Liqeri (deti)- vdekja apo shoqëruesi i saj. Ballafaqimi i
simboleve të sipërpërmendura me liqenin që Lasgushi e paraqet në
arenën e vdekjes, ashtu si dhe në atë të dashurisë e shndërron atë në
një shenjë-qendër semantike të poezisë.
Duke e shndërruar liqenin në një objekt tejet plastik, varësisht nga
struktura shpirtërore të caktuara apo të motiveve që trajton në poezi,
poeti e shndërron, ta themi në mënyrë eufemistike, në atë që merr
jetën, për të mos thënë tërësisht vdekjen, me sa dihet nga raportet
idilike dhe tejet komplekse që ka pasur poeti me liqerin, nuk mund ta
identifikojë me vdekjen. Elementët e tjerë që përzgjedh autori janë po
kaq sinjifikativë si: pëlhura, zjarri, gjeratoret, tallazi etj.

Un’ ik liqerit zemerak


Fatlum dh’i pastër si zëmbak,
Po zemra ime kullon gjak:
........................................
Ahere-helmohet e buçet
Pas mallit tim liqeri-i shkret,
E rrit tallazin posi det
.
(Vdekja e nositit)

Mesazhi që transmeton poeti është nga më fisnikët: Jeta me


brendi, me ideal, me funksion suprem është shumë me vlerë ballë
vdekjes. Tek Lasgushi, kjo për së tepërmi është identifikim me veten,

46
me krijuesin, po aq sa është mesazh për lexuesin e tij, apo një apel
apo grishje për ta jetuar jetën me brendi, me ideal, me sublimitet. Në
raportet e gjallesës me vdekjen vlen të shihen tek këto poezi vendi që
u jepet trupit, shpirtit dhe idealit. Vdekja bëhet me gaz prej shpirtit,
prej idealit, ajo e mbush me brendi, ajo e bën vdekjen e lehtë.

Se prapa le vazhdën e ndritur


Q’e hapa me shpirtin fatos
Fistonin gazmor ku pat shkitur
Valimi i anijes q’u sos

Në vargjet e mësipërme ndonëse kumtohet rruga shpirtërore, dy


vargjet e dyta afrojnë me botën materiale, vizuale. Lasgushi bën lidhje
të të dy botëve përmes një figuracioni paralel, simbolet e lëndës
ndriçojnë ato të frymës e anasjelltas. Më të dukshme bëhen shenjat në
vargjet:

Valimi i anijes së lehtë


Qetohet, ndalohet, mbaron
Gjeniu i anijes përjetë
Hepohet...anohet... valon...

(Gjeniu i anijes)

M.Kuteli me shumë të drejtë konstaton ”Vargu i parë tregon


fatin e anijes, të trupit prej balte, kurse i dyti tregon rrugën e gjeniut,
të shpirtit. Balta: qetohet, ndalohet, mbaron; shpirti hepohet...
anohet... valon ”9

Jetë e vdekje përqafuar

Në poezi të tjera vihet re një qëndrim pak më i ndryshëm ndaj


vdekjes (ndonëse dhe këtu ruhet toni pa makabritet). Poezia “Vrapojnë
zemrat”, “Përqafimi”- kanë në qendër të tyre vdekjen, por e parë kjo
në një spektër më të gjërë, jeta shihet në vazhdimësi, atë e plotësojnë
një shumësi vullnetesh, funksionesh permanente, ndërprerja e njërës
jetë ndiqet nga të tjerat në mënyrë të vijueshme e të përjetshme.
Vdekja e jeta shihen të integruara tek njëra -tjetra, rrjedha e tyre
shënon vazhdimësi.

Kështu rrjedh dyke kënduar


Endrr’ e zemërës së shkretë.
Rrjedh si varg i pambaruar,
Varg i thurur vdekje-e-jete,
Jetë-e-vdekje-përqafuar.

(Përqafimi)

Dhe nga ky vështrim më i përgjithshëm, më filozofik, më universal, si

9
Mitrush Kuteli. ibidem.

47
pjesë e gjithëkujt dhe e të gjithëve vdekja shihet si një proces i
natyrshëm, jo fatal, pra i zhveshur nga çdo lloj ngjyre tmerri. Vdekjen e
hasim në disa nga krijimet e tij me optimiste, kjo dëshmon edhe për
bindjen e poetit në ngadhnjimin e idealit të pavdekshmërisë. Për më
tepër vdekja duket se nuk ka prekur asgjë nga krijimtaria e poetit,
sikur nuk ka mbërritur të mposhtë vdekjen fizike as të gjeniut, as të
nositit.

Vdekja si dhimbje

Një grup më të vogël poezish, ku vdekja dhe dhimbja për të jepen në


mënyrë të drejtpërdrejtë, impresive, janë dy vaje: “Vajtimi mi trupin e
shokut”,” Ku qajnë motrat vëllanë”, këto poezi kanë formë elegjiake, e
dyta është vaje me kadencë popullore.
Në grupin e parë të poezive ku vdekja pritet me gaz, vetëshprehja
kryet prej personit që pret vdekjen e ëmbël, duke u intersubjektivizuar
ligjirimi poetik, më tepër ai i ngjan një të foluri sugjestiv, ku shkrihet
mrekullisht tensioni i lartë emocional dhe intesiteti i përjetimit. Ndersa
në grupin e poezive për të cilat po flasim, ndonese ligjërimi është i
subjektivizuar ato thjesht përjetojnë prej subjektit vdekjen e të
afërmëve, shokut ose motrës.
Vdekja në këto poezi ka semantikën e zakonshme dhe të përditshme,
kurse në poezitë e mësipërme ajo është si zhdukje fizike e një
materiejeje, e më pas të vazhdohet si gjallërim shpirtëror nganjëherë
dhe jashtë tokës.

Jetë-punë, Vdekje-mbijetesë

Akti i vdekjes i shërben si shembull, si model për të jetuar me


kuptim jetën nga të tjerët. Qëndrimi i poetit ndaj jetës, ndaj vdekjes,
përmbajtjes dhe funksionit të tyre, përjetësisë, ku në mënyrë implicite
supozohet dhe jeta e veprës, mbijetesa e saj, ( apo vdekja) e vlerave
kualitative të artit. Pra përpos raporteve fundamentale: jetë-vdekje në
semantikën më të përgjithshme në poezinë e Lasgushit kanë dhe
kuptime specifike: punë-vepër-realizim të qenies dhe vdekje-ajo që
mbetet pas saj (veprës) fama, mbijetesa. Ky mesazh jepet në mënyrë
lapidare tek poezia “Flaka”
Përmbys shoh shkrumbin
Ca iskra pa shuar
Ca yj që s’humbin
Nga jet’ e mbaruar

Në gjithë poezinë lasgushiane tre rrafshet themelore, ku


mbështetet lëvizja poetike mbeten përjetësia, dashuria dhe
vdekja. Veçoria e kësaj poezie që vihet re në filozofinë e përgjithshme
të saj është motivimi: vdekja rigjeneron jetën.

48
VI. POETI DHE PIKTURA

Leksematika piktorale

Një nga çështjet që zgjon kërshërinë e lexuesit, në sferën


kontemplative të veprës poetike të L. Poradecit, është sensacioni i
ngjyrës-përmes njollës piktorike, përmes imazheve, pasteleve dhe
përmes gëdhëndjes qartazi të natyrës.
Natyra gjallon në fjalën e Lasgushit, ndrit me sovranitetin e universit,
që ka një përkatesi autentike. Poeti ngjyros të gjitha rrafshet e botës
së tij të para vertikalisht: si thellësitë, humbëtirën, liqerin, njeriun,
Poradecin, atdheun, malin, qiellin dhe yjet. Bota kundrohet,
transkiptohet dhe universalizohet nga ky rrethim gjeografik.

49
Mes kësaj bote dhe vetes, Lasgushi vendos shpirtin dhe nuk pikturon
pjesën sipërfaqësore të formës, por ai ndriçon çdo gjë me rrezet e
shpirtit të tij dhe thith dritën që buron nga gjërat që shihen dhe nuk
shihen. Poeti ka optikën e vet që e përthyen, e përpunon në fjalën e
ngjyruar stilistikisht, por dhe aftësinë për ta çuar lexuesin drejt
pamjeve, drejt fokusit të tij poetiko - piktural. Poeti përpos faktit se ka
studiuar për pikturë dhe se ka pikturuar, shfaq në gjithë veprën e tij
poetike reflektimin e kësaj përvoje me aftësinë vëzhguese,
pasqyruese, modeluese, si njohës i thellë i figurës, vizatimit dhe
ngjyrës.
Poeti, kur shkruan, kujdeset për lexuesin, e drejton dhe e orienton atë
me shënja pikësimi, i sugjeron atij të gjenerojë kuptime fjalësh, kumte
të thella filozofike dhe imazhe të mbushura me ngjyra dhe figura. Po
kështu ai përkujdeset dhe për hapësirën e poezisë, për anën vizuale të
saj, ornamentikën e saj, gjë që dëshmon edhe njëherë vokacionin e
poetit për pikturën.
Në poezinë e tij jeton dhe fjala dhe piktura, ndaj poezia fiton
ambivalencë, bëhet e thellë dhe jetëgjatë. Ngjyra jeton në dy trajta në
poezinë e Poradecit: së pari si ngjyrosëse e fjalës shqipe, e
krahasueshme me njollën piktorike dhe së dyti si ndërtuese e
pamjeve të tëra të ngjyrosura, e imazheve letrare. Në të dyja rastet
ngjyra zgjon ndjesi jetëgjata.
Imazhet letrare nuk kuptohen menjëherë, por ato zhvillohen
shkallë-shkallë deri në realizimin e imagjinatës përmes një pasurimi të
domethënieve. Imazhi letrar duhet parë si një funksion psikologjik
shumë I posaçëm, ai është një realitet fizik që ka një reliev të veçantë,
më saktësisht një reliev psikik. Një poezi e vërtetë të bën të mendosh
pafundësisht, të bën të ëndërrosh pafundësisht. Bachelard do të
shprehej kështu për imazhin letrare: “ Një imazh letrar është një
kuptim në gjendje lindjeje; fjala- fjala plakë-fiton përmes saj një
domethënie të re. Por kjo është e pamjaftueshme: imazhi letrar duhet
të pasurohet me një onirizm të ri. Të ketë një kuptim tjetër dhe të
provokojë një mënyrë tjetër ëndërrimi, ja funksioni dyfish i imazhit
letrar... Nuk ekziston poezi që të paraprijë fjalën poetike. Nuk ekziston
një realitet i mëparshëm i imazhit letrar. Imazhi letrar nuk vesh një
imazh lakuriq, nuk bën me zë një imazh memec. Brenda nesh,
imagjinata flet, ëndrrat tona flasin, mendimet tona flasin. Çdo
veprimtari njerëzore dëshiron të flasë.”10
Nuk mund të konsiderohet poezia lasgushiane si e varfër në
ngjyrë, siç është konstatuar së fundi nga ndonjë studiues, nga fakti se
përdoren pak fjalë që shënojnë në mënyrë të drejtpërdrejtë ngjyrë dhe
sipas një vështrimi statistikor denduria e fjalëve që shënojnë ngjyrë
janë të pakta.
Ngjyra jeton përmes bashkëshoqërimesh koloristike, fjalëve që
shënojnë dritë, hije, ton, shkëlqim apo fenomene që përjetohen para
së gjithash si ngjyrë: zjarri, shkëlqimi, vetëtima, shkrepëtima, flaka,
përflakur, ndiz, zhurit, fërfëllen, djeg, vetëtimtare, prush, rrufe, skuq,
përndrit, rreze shkrepëtime, ndrit vezëllimtar etj. Kjo paradigmë në
gjithë leksematikën e saj ka një dënduri të madhe përdorimi dhe n.q.s.
do të flisnim për një “konstante koloristike” kjo do të ishte e kuqja
dhe derivatet e saj, të cilën poeti e emërton me fjalorin e mësipërm.
10
Gaston Bachelard, vep. e cit.,f. 258

50
Jeta e formave është e stimuluar nga zjarri i rënies, poeti kërkon një
ndriçim të efektshëm, gjurmëlënës, një sensacion “blic”, goditës:

Zbret një yll prej lartësie


Një të ndritur shkrepëtime,
posi flakë e posi hije
ajo ryn në zemrën time.

(Rri mbështetur në tryezë)

Shkëlqimi është momental, ndriçimi është i beftë, poeti


parazgjedh këtë moment koloristik si më i spikaturi dhe më i
efektshmi. Kjo lidhet, sipas mendimit tonë, me tonin përgjithësisht të
ngritur të poezisë; jeta në poezinë e tij është ajo që ndodhet në zgripin
e thyerjes, që më shumë anon nga tragjikja, por edhe kur i këndon
gëzimit të jetës, niset nga një status i lartë emotiv.
E kuqja apo fulgarantja pranëvendoset me të errëten, me të zezën,
hijen - për të kryer një kontrast të fortë që mundëson të shquhet
potenca ngjyrore. Në gjithë poezinë e Lasgushit ka një luftë të tillë
midis dritës dhe hijes, midis të kuqes dhe të zezës, midis ditës dhe
natës, kurse momenti atmosferik i preferuar për gjithë poezinë mbetet
muzgu, (perëndimi apo agu), si pika takimi të tyre, ku herë fiton njëra
dhe herë fiton tjera. Qëllimi i parë i poetit besojmë të jetë momenti që
lidhet me shenjimin e gjendjes shpirtërore, me teknikën poetike, me
simbolikën e tij, por, padyshim, poeti aq i ndjeshëm ndaj natyrës dhe
ndaj ngjyrës në veçanti, nuk mund të mos e përdorë këtë efekt për
qëllime piktorike.
Kjo dukuri është më e spikatur tek poezia “Poradeci”, në të cilën për
pjesën e hijes përdoren fjalët: skëterruar, ngrysur në të zi, u nxinë,
zotëroi errësira, shkrumb i natës, mugëtirë. Ky efekt haset dhe tek
poezitë e mëposhtëme:
Shkëlqen si prush kur skëterrohen retë,
Kur mall’i dhembshur zë buçet ndaj meje.
“Je ulur fort”
Pa po del nga shpirti i zi
Yll që s’ka të ngjarë,
Ndritet në përjetësi,
Zemërëz e vrarë
.
“Që larg”

Pastelet dhe atmosfera

Përveç rasteve, ku poezia ndihmohet nga imazhi piktorik, tek


Poradeci hetohen dhe poezi që i besohen totalisht mjeteve të pikturës,
ku imagjinata është e magjepsur nga imazhi letrar, si tek pastelet:
“Zemra e liqerit”, “Dremit liqeri”, “Mbarim vjeshte”, “Dimër”, “Korrik”,
“Mëngjes”, “Kroi i fshatiti tonë” etj. Në këto poezi poeti kujdeset
ekskluzivisht për figurën dhe për përjetimin e këtyre poezive kërkohet
një aktivizim i shqisave të të parit. Poeti krijon një univers duke
rradhitur frazat duke respektuar gjithmonë ligjet e mëdha të

51
imagjinatës. Gjuha evolon përmes imazheve të saj më shumë sesa
përmes përpjekjeve të saj semantike. Imazhi letrar i ve fjalët në lëvizje,
duke iu dorzuar funksioneve të tyre imagjinative.
Koha, në pozinë e pastelit, është e ndarë në stinë: ”Dimër”, në
verë “Korrik”, në vjeshtë “Mbarim vjeshte” etj. - si preokupim ato
vendosen në dashurinë që i rezervon poeti liqenit e vendlindjes. Liqeni
mbetet terreni ku poeti derdh gjithë ëndrrat e tij, gjithë dëshirat,
shqetësimet, gjithë ngjyrat, mendimet e ndjenjat - në këtë pasqyrë të
madhe të natyrës, ku pasqyrohet e filtrohet bota shpirtërore e poetit.
Liqeni është në qendër të një dekori madhështor, poeti ndjek çdo
nuance ngjyrore, çdo gjendje koloristike, çdo ndryshim në atmosferë,
çdo pushim e çdo shqetësim të tij, duke na i paraqitur në një grup
poezish që i kushtohen tërësisht atij.
Poezia“Dremit liqeri” si moment atmosferik, është e ngjashme
me poezinë “Poradeci”, gradualisht mbi liqen bie ngrysja dhe errësira
që kaplon gjithë qytetin nën mal, në qiell dalin yjet. Poeti, këtë radhë,
në hipostazën shumë të qartë të krijuesit, frymëzohet nga një mall i ri.
Kujdesi i poetit ndaj liqenit demonstrohet dhe prej faktit se ai paraqitet
i animizuar, ai dremit, ai ka zemër, ai merr pjesë dhe ndikon në
gjendjen shpirtërore të poetit. Ashtu si tek poezia “Poradeci”, poeti ka
zgjedhur një moment qetësie, ku liqeni dremit, pushon, ku takohen në
paqe mbrëmja dhe liqeni në muzg:

Mi zall të pyllit vjeshtarak


Dremit liqeri pa kufi.
Ai ndaj fundesh u përflak,
Posi me zjarr e me flori.

Poeti vendos një dritë të magjishme, të konkretizuar prej fjalëve:


përflak, zjarr, flori që ngjyrosin vargjet, por këto ngjyra gjenden të
fshehura në velaturat dhe në superpozimin koloristik. Natyra që na
sugjeron poeti ka një autoritet kozmik, tundues, shpërthyes e me
përkatësi autentike. Në këto idile të natyrës, në këtë paqe të
përgjithshme të saj, poeti pikturon me penelata të gjëra, vendos plane
të mëdha hapësirore - ato që mund të quhen arkitektura e kuadrit
piktorik. Pylli takohet me liqenin. Gjumësia e këtij të fundit duket sikur
ndriçohet dhe shqetësohet prej ngjyrave të peisazhit që pasqyrohen në
fundin e tij apo që provokohen prej përfundimit të diellit. Në këtë
harmoni të gjërë të natyrës-uji i liqenit e implikon më tej lexuesin
sepse karakterizohet me shenjat e zjarrit, takimi i ujit me zjarrin, jetës
dhe vdekjes, ftohtësisë dhe ngrohtësisë, i shton pamjes misterin dhe
forcën, ngohtësinë dhe potencën ngjyrore, poeti takon dy elementë
materialë që përjashtojnë njëri-tjetrin në mënyrë absolute.

Posi me flakë-u ndez e kroj,


E vetëtiti plot magji,
E yll’ i ditës perëndoj
Në qetësi dhe dashuri.

Pamja e paraqitur nga poeti është e ndriçuar nga një dritë e


magjishme, e konkritizuar prej fjalëve; zjarr e flori. Ngjyrat që shënojnë
gjendje maksimale koloristike gjenden të fshehura nga velaturat dhe

52
shtresimet e sipërfaqes së liqenit. Natyra që sugjeron poeti ka një
autoritet kozmik, tundues, me një shpërthim të përmbajtur. Pastoziteti
e ngarkon kuadrin maksimalisht. Atmosfera e perëndimit projektohet
në rradhë të parë si ngjyrë. Pas vendosjes së planeve të mëdha, në
poezi hasim një detaj, atë të ngjyrimit të kroit. Prirja e qartë drejt ujit-
aftësisë së tij për të ndriçuar e ngjyrosur, për të reflektuar e pasqyruar,
është evidente. Transparenca dhe ftillimi që sugjeron ky element
material i jep pamjes një notë parajësore, njeriut i mbetet vetëm të
dorëzohet ndaj këtij imazhi magjik të natyrës. Ngjyra e liqenit përcillet
në ngjyrat e kroit, dita perëndon në harmoni e qetësi. Naracioni i kësaj
lënde lirike, sigurisht përbën një deformim të esencës së saj. Dukuria e
natyrës, lëvizja dhe ritmi i përkryer i botës, pjesëmarrja në të i
peisazhit të pyllit vjeshtarak, i liqerit pa kufir, kroit që u ndez me flakë
ose yllit të ditës që perëndon, qytetit që shuhet nën mal, kësaj bote që
ndizet me bukuri dhe fshehtësi - mrekullojnë poetin, krijuesin, me
arkitekturën magjepsëse të natyrës, me mekanizmat e funksionimit të
harmonisë universale në natyrë. Peisazhi, me dimensionet
monumentale, me qetësinë e gjërë, e posaçërisht, me efektin e
ngjyrave, funksionon si një stimul për zgjimin e dëshirave krijuese, për
një gjakim të ri, për një mall të ri:
Në këtë ças perëndimor
Ndaj po më dehen sytë-e mi,
Kuptoj si shpirtin vjershëtor,
Ma frymëzon një mall i ri.

Se sa është e pranishme piktura me mjetet e saj në këtë pastel


do të mjaftonte një inventar i mjeteve gjuhësore që shënojnë apo
sugjerojnë ngjyrë: u përflak, vjeshtarak, me zjarr e me flori, e flakë u
ndez. vetëtiti, shuhet, ngrysur në të zi, po ngrysen yjet. Tek poezia
“Korrik” nuk ndihet asnjë lëvizje. Gjithë vlera e poezisë krijohet me
mjetet e pikturës - statizmi i botës sikur ruhet enkas për të mos prishur
ligjet e pikturës:

Një afsh i dendur avullon në erë.


Po përvëlon një diell posi prushi.
U poq kajsia. Bari është’i prerë.
Rri nu shullër fatlum një zog ardhushi.

Në qoftë se do të përqasej kjo poezi me një vepër të mirëfilltë


piktorike, kjo do të ishte vepër e Van Gogh-ut. Tensioni i statizmit,
intensiteti i dritës, i ngrohtësisë, pasuria e formave: dielli, avujt, kajsia,
bari i prerë, zogu, shqerat, drizëria, organizimi plastik i këtyre,
lirshmëria dhe ritmi që krijojnë, mund të përbënin vetëm një kuadër,
ku këto elementë mund të strukturoheshin nga dora vangoghiane.
Ndjesinë se ke të bësh me një rrafsh të vetëm dhe me mjetet e
pikturës, ta sugjeron vargu “ka rënë heshtja porsi frymë e vdekur”. Pas
heshtjes që krijojnë mjetet e pikturës, poetit më në fund i vjen në
ndihmë muzika, telajoja e pikturës duket sikur dridhet nga cicërima e
gjinkallës:

Kur ja! se pylli dridhet papandehur.


Në lisa larg po cicëron gjinkalla...

53
Me mjetet e pikturës ky poet ndërton strofa të tëra poezish. Kjo duket
qartazi në vargjet e mëposhtëme: në mbrëmjen që u përflak/si prush
magjie/u zbardh një si zëmbak/plot dritë e hije (Kamadeva). Fjalët
përflak, prush magjie, zbardh si një zëmbak, dritë dhe hije, janë të
markuara me shenjat dhe me mjetet me përkatësi nga fusha e
pikturës. Po kështu vargjet:
S’ma ndalni ah! dhimbjen e treruar,
Të bëhet zjarr-e flakë-e dritë-e bardhë.
“zjarr-e flakë-e dritë-e bardhë” mendojmë se është një sintagmë
tablo, që kërkon të bëjë të dukshme shpërbërjen e një gjendjeje
psikologjike, e cila figurativizohet përmes shpërbërjes koloristike, duke
fituar ngjyra verbuese nga kontrasti i së kuqes potente me dritën e
bardhë. Poeti pikturon, përpos peisazhit, edhe figurën e njeriut, por
duke e stilizuar këtë figurë nëpërmjet vizatimit të siluetave delikate
dhe metaforizimit të saj. Herojtë e poezisë janë trimi dhe vasha dhe
kur poezia është me frymë popullore ata janë kthjelltësisht të skalitur:
Ah! lesh-verdhëza-si-ftua
Gji-mburuara-si krua,
Shtat-lëkundura-pallua
Ç’më ke përvëluar mua.

(Vate prilli)
Këto vargje, më shumë se dëgjohen, më shumë se janë të
simetrizuara, ato shihen. Piktura është një shtatore ku superpozohen
linja, ovale, spërdredhja elegante e trupit të vashës, blloku i ngjyrës së
verdhë të flokëve janë në asosiacion të plotë me larminë koloristike të
palloit, asosiacion, i cili mendojmë se përdoret për dy arsye: së pari
për elegancën e linjave dhe së dyti për ngjyrën, sepse analogjia e
vashës me shpendët në poezinë popullore zë një vend të rëndësishëm,
ashtu ndodh edhe në vargjet quasi folklorike të poetit tonë. Piktura tek
Lasgushi përmes fjalës fiton ndjeshmëri të madhe, rafinament
sugjestiv: diç m’ju flisje, diç m’ju thoshje/Gushë-e llërë-e gji
bardhoshe. Vargu i dytë është pikturë karnacioni, që më shumë se
Rubens-in të kujton Renoir-in dhe Monet-në. Pamja është tepër
senzuale. Lasgushin piktor e rrëmben drita, butësia, brishtësia, duket
se brusha e tij ka një vijushmëri si pa ndërprerje, ide që ta krijojnë
gjuhësisht dhe efektet grafike lidhëse të këtyre elementëve.

Imazhi, muzika, lëvizja-në poezinë “Poradeci”

Nuk është e rastit që poeti ndalet në një poezi tek vendlindja e


tij “Poradeci”, sepse gjithë vepra e autorit i referohet kësaj
vendndodhje gjeografike, këtij mjedisi, kësaj atmosfere, këtij peisazhi.
Ndalja në këtë ambjent është një gjest dashurie dhe admirimi për
atdheun në pamjen e parë të shfaqjes së tij.
Bukuria natyrore e peisazhit të vendlindjes e ka ushqyer shpirtin e
poetit me ngjyrë, imazhe, forma, trajta natyrore -elementë të
papërsëritshëm të veprës lasgushiane. Vendlindja ishte vizioni i
parajsës tokësore për L. Poradecin, gjeografia poetike më së shumti do

54
të lokalizohet në zonën e Pogradecit, me praninë e padyshimtë të
liqenit ashtu siç do të shprehej Ismail Kadare:” E donte shumë liqenin e
Pogradecit, që i kishte kushtuar disa nga perlat më të bukura. Rrallë
një mase uji i është kënduar me aq thellësi, përkushtim dhe zi të
përndritur së brendshmi”
Poezia “Poradeci” është një poezi tipike për kushtet e njeriut të
ndodhur në skaj të ekzistencës. Bota e parë nga kjo strukturë e
veçantë projektohet e errët për shkak të mbrëmjes, e mbuluar në
mjegull e në hije, ashtu siç është dhe e shurdhët dhe e heshtur-
gjeneratore të trishtimit.
Poezia ndërtohet duke u mbështetur në tre kollona themelore:
imazhi, muzika, lëvizja. Poezia është e mbushur me shenja që
tregojnë imazhe dhe ngjyra, teknika e përdorur është tipike
impresioniste. Autori i kushton një vemendje të skajshme pikturimit të
sipërfaqes, përmes një toni të vetëm ngjyror na jep një shumësi
nuancash të variueshme e neutrale që konvergojnë në gri, të zezë dhe
situata koloristike fluide. Gjithë paradigma gjuhësore që shënon këto
ngjyra përbën një sinonimi stilistikore: perëndim i vagëlluar, pa kufir,
pëlhurë si një hije, shkrumb i natës, po bëhet fir, zotëroj errësira.
Përpos vendeve të mirënjohura gjeografike të përmendura në
poezi, pjesa tjetër është lënë e paqartë enkas, liqeni është duke
humbur konturet e tij, po kështu dhe mali dhe lëndina, fshati dhe
krahina, të katër anët e horizontit.
Mungesa e konkretësisë, humbja e efektit koloristik në të gjitha
objektet dhe ngjyrosja e tyre në gri, ky mistifikim i botës jep ndjesinë e
një zgjerimi dhe hapjeje në hapësirë.

Perëndim i vagëlluar mbi Liqerin pa kufir


Po përhapet dal-nga-dale një pëlhurë si një hije.
Nëpër Mal e në Lëndina Shkrumb’ i natës që po bije,
Duke zbritur që nga qielli përmbi fshat po bëhet fir...

Kjo frymë e trishtë e ngrysjes shket lehtësisht në tekstin poetik


duke na dhënë ndjesinë e një ndërkalimi që ndodh në një sipërfaqe të
vetme, dukuri që bëhet më e dukshme nga përdorimi i shenjave
poetike, që kemi nxjerrë në evidencë më lart. Poeti na ofron një
realitet, një dinamikë speciale, një realitet psikologjik. Filozofi francez
G. Bachelard në veprën e tij “Ajri dhe ëndrrat” thotë se poetët mund të
klasifikohen varësisht nga përgjigjia që do ti japin pyetjes “Më thuaj
cila është pafundësia për ty dhe do të marr vesh kuptimin e universit
tënd, është pafundësi e detit apo e qiellit, është pafundësi e tokës së
thellë...” Në perandorinë e imagjinatës pafundësia është zona në të
cilën imagjinata afirmohet si imagjinatë e pastër, në të cilën ajo është
e lirë dhe e vetme, fituese dhe ngadhnjimtare...” 11 Sipas G.
Bacheleard-it, imagjinata materiale (dhe përkufizimi për pafundësinë)
e poetit tonë është uji, për pasojë dhe universi i tij është uji.
Gradualiteti koloristik i shoqëruar me lëvizje që shtohen, dhe për
pasojë shtojnë dhe ritmin e poezisë, që bëhet ngjitës apo zbritës. Ku
fillimisht: përhapet, bie, zbret, s’qit pipëlim, kërcet, hesht, më pas
shqiponja fluturon- Fisi, jeta bie, dergjet e ze gjumi, Drini buron prej
Shëndaumi. Toni impresionist i poezisë, mungesa e konkretësisë së

11
Gaston Bachelard. “Aerul si visele”, Editura “Univers”, Bucuresti, 1999

55
objekteve dhe e peisazhit (përpos topografisë të emrave të viseve ku
ndodh rënja e mbrëmjes) japin imazhin dritëpakë në të cilën objektet
nuk shquhen qartë. Vetmia tek poeti shfaqet në dy hipostaza: ajo
projektohet së jashtmi dhe së brendshmi. Vetmia raporton në peisazh,
shenjat e natyrës theksojnë gjendjen shpirtërore të heroit lirik “Futet
zemra djaloshare mun në fund të shpirtit tim” Perëndimi natyror shkon
paralel me perëndimin shpirtëror. Peisazhi është i shurdhët. Qetësia
shkon paralel me errësimin; të dyja bashkë shtojnë pikëllimin dhe
trishtimin- vetminë ekzistenciale: Krahinë e gjërë më s’po qit as
pipëlim. Të vetmet zhurma të ditës në poezi janë: Në katund kërcet një
portë: në liqer hesht një lopatë.
Melankolia, trishtimi vetmia-theksohen prej mbylljes së natyrës, prej
misterit që mbështjell peisazhin, prej fshehtësisë që mbart nata.
Njerëzimi nuk i njeh thesarët të krijuar përmes përrallave, veçse të
fshehur, të mbyllur në thellësi të errëta. Hija dhe errësira ka fuqinë të
krijojë tek ne një pritje pa emër. Ajo na grish për të zotëruar atë që
është e fshehur. Pasioni për atë që është e fshehur është pasioni për
mungesën, sepse ai ruan pas shpinës së tij një hapësirë magjike.
Lexuesi i poezisë “Poradeci” kërkon të rimarrë në zotërim peisazhin që
tretet në pikëpamjen optike. Fluturimi, arratia, duket një përpjekje
për shpëtim: Një shqiponjë e arratisur fluturon në Mal të Thatë...
Në këtë skenë madhështore, ku zhurmat i lënë vendin njera-
tjetrës dhe krijojnë një muzikë të trishtë (vetëm fjala kërcet duket sikur
kërcënon harmoninë muzikore të tablosë), ku ngjyrat i lënë vendin
njera-tjetrës shkallë-shkallë, për të krijuar një gamë ngjyrore që
mbulon çdo objekt të mundshëm. Aty ku mohohen të gjitha mundësitë
pamore:

Tërë fisi, tërë jeta ra... u dergj...e zuri gjumi...


Zotëroi më katër anë errësira...

Duket se gjendjen e ngurtësuar, të vdekur, të gjumit të


gjithçkaje (fisi, jeta) poeti nuk e pranon. Ekziston një lëvizje eterne, e
pandërprerë, që ndodh përtej atmosferës, ligjësive optike e akustike:

Po tashi:
Dyke nisur udhëtimin mes-për-mes nër Shqipëri,
Drini plak e i përmallshëm po mburon prej Shëndaumi...

Përpos shqiponjës, që është përpjekja e parë për shpëtim,


përpjekja e dytë do të jetë lumi Drin, që shënon lëvizjen eterne, të
pavaruar nga atmosfera, si lëvizje e frymës së lashtë stërgjyshore -
arketipale. Sipas kësaj lekture, Sabri Hamiti do t’i bëjë kësaj poezie një
interpretim simbolik: ”Komenti i këtyre vargjeve na thotë më shumë
për angazhimin social të Lasgushit, të cilin ia kanë mohuar dhe ia
mohojnë edhe tash së voni shkrimet kritike për veprën e tij. Vetëm se
Lasgushi konseguent ndaj programit të vet poetik, gjithnjë mendon me
figurë, nuk e ka kurrë agresivitetin e shprehjes së drejtpërdrejtë që i
emëron situatat, gjendjet. Frymimi i jetës, të cilin e shenjëzon kjo
vjershë është ngushtuar. Frika se do të prehet ky frymim është e
madhe. Krahina nuk lëviz, është e përmbyllur në një amulli ku mungon
dija dhe aksioni. E lëvizjet janë ato që sjellin vdekjen e fshehtë, të

56
mistershme, të mbështjellë me një “natë shqiptare”...Shqiponja,
simboli i lashtë i shqiptarëve, arratiset. Kjo situatë e ngushtuar për
njeriun jipet edhe më qartë me gradacionin e humbjes:
Tërë fisi, tërë jeta ra...u dergj...e zuri gjumi...
ku shenjëzohet apatia, sëmundja, përtacia shpirtërore, gjithnjë në një
zotërim të errësirës (në këtë kontekst errësira duhet të kuptohet
gjithnjë si metaforë, e jo si fjalë që drejtpërdrejt emëron një atmosferë,
një kohë, por një nocion). Ç’ka do të thotë kjo? Do të thotë se kjo poezi
e fuqishme kurrësesi nuk guxon të interpretohet si poezi përshkruese e
liqenit dhe as e idilës, si çdo të jetë bërë ndonjëherë. Në këtë shkallë
të vetëdijes, kur fle shpirti, poeti e sheh të vetmin shpëtim me një
emërim dhe një thirrje të vjetër të emrit të Drinit plak dhe atë të
Shqipërisë. Rrjedh Drini plak e i përrallshëm, që shënjon jetën, e cila
duhet të vazhdohet.”12
Sipas një lekture simbolike nuk mund të anashkalohen të gjitha
shenjat që rrezatojnë kuptimet semantike që tejkalojnë emërtimin e
thjeshtë të objekteve të një peisazhi. Fshati (qyteza), Mali e Lëndina,
Liqeri, Krahinë e gjërë, Mali i Thatë - mbeten shenja ku projektohet një
peisazh me topografi të përcaktuar, kurse fjalët që gjenerojnë kuptime
simbolike dhe që kërkojnë një lekturë të ndryshme të të gjithë poezisë
janë fjalët Shqiponja, Fisi, Jeta, Drini, Shqipëria. Në këtë kuptim,
vëzhgimi i studiuesit Sabri Hamiti është i hollë dhe inventiv, duke çelur
një perspektivë të re të poezisë, përpos asaj si poezi e peisazhit. Të
gjitha shenjat poetike, ato më të markuarat me kuptime simbolike si
dhe ato më pak të markuara në një korrelacion semantik japin
konturet e Mëmëdheut, konturet e botës shqiptare, të fokusuar në
peisazhin më familjar të poetit, atë të vendlindjes. E marrë në kuptimin
më të ngushtë të fjalës dhe nëse poezia ngushtohet vetëm në një
dashuri për vendlindjen, në mënyrë implicite, është dhe një akt
dashurie për Atdheun. Tendenca e qartë e poetit është për t’i dhënë
përkatësi të spikatur qoftë lokale, qoftë kombëtare, duke dëshmuar
qartë se interesi i tij nuk ka qënë thjesht përshkrimi i një pasteli idilik i
një peisazhi, por krijimi i një poezie komplekse (ndonëse në pamje të
parë duket aq e thjeshtë), ku mesazhet e saj janë më shumë se një, dy
e më tepër.
Ndonëse poezia rrok në mënyrë tejet të përcaktuar natyrën e
vendlindjes me Liqerin, Malin e Thate¸ fshatin e lëndinat, atmosferë e
pangatërrueshme me asnjë vend tjetër gjeografik, autori gjen mënyrën
që, përpos përshkrimit të një përkatësie shqiptare të peisazhit, të bëjë
dhe lidhjen e këtij peisazhi me të gjitha trojet etnike nëpërmjet lumit
Drin:

Dyke nisur udhëtimin mes-për-mes nër Shqipëri,


Drini plak e i përrallshëm po mburon prej Shëndaumi...

Një tekst poetik mund të interpretohet përmes të dhënave


informacionale që jep ai, por njëherazi mund te realizohet dhe përmes
lekturash të jashtme. Kontakti i dy kodeve të gjuhës, njeri prej të cilëve
i përket poetit dhe tjetri kritikut, bën të dalin në pah vlera konkrete
estetike dhe informacionale të panjohura të tekstit. Vendosja e
lekturës më adekuate, në varësi me karakterin e poezisë, shton gjasat

12
Sabri Hamiti, Vdekja e nositit, parathënie, Prishtinë, 1978, fq.12-13.

57
për një interpretim që qëndron më pranë me të vërtetat artistike.
Kështu interpretimit e komentimit të poezisë Poradeci mund t’i
shtonim edhe një shtjellim, atë të propozuar nga filozofi francez .G.
Bachelard. Sipas tij poezia konsiderohet si një gjakim drejt imazheve të
reja, fakt që karakterizon esencën e jetës psikike-njërëzore. Imazhi
strukturohet në poezi në një mënyrë të natyrshme, gjë që kërkon nga
kritiku të gjejë sintaksën e tyre, llojin e strukturimit të tyre të
brendëshëm. Autori francez konsiderohet me të drejtë si ati i kritikës
tematike moderne, ai është filozofi i artit imagjinar, hartuar me
elementë konkretë materiale. Në veprën e tij “L’eau et les ręves”
autori bën një precizim në këtë kuptim: “Ne besojmë se në fushën e
imagjinatës është i mundur të fiksohet një ligj i katër elementëve të
cilët klasifikojnë imagjinata të ndryshme materiale, ato i lidhen
zjarrit, ajrit, ujit apo tokës. Dhe në është e vërtetë, ashtu siç
pretendojmë se çdo poetikë duhet të ketë elementët përbërëse - sado
të dobët qofshin ato- me esencën materiale bazale, është pikërisht ajo
që i afron në mënyrë shumë të fuqishme shpirtrat poetikë”13
Preferenca e shkrimtarit për forma dhe ngjyra nuk konsiderohet shumë
domethënëse, sepse ajo lidhet me rrafshet racionale të jetës psikike.
Përkundrazi, afiniteti i qenies humane për objekte, tipesh peisazhesh,
mineralë, bimë etj., i duket kritikut më shumë domethënëse për
mënyrën e komunikimit të zonave më të errëta të jetës psikike dhe
stimujve në kuadrin e realitetit. Në poezinë “Poradeci” marrin pjesë tre
elementë kryesorë, sipas logjikës bachelardiane: uji, toka, ajri. Uji
shfaqet në poezi në hipostazën më frekuente të gjithë veprës poetike,
Liqeni i Pogradecit si dhe atë të lumit Drin. Ndërsa toka me Malin,
Lëndinën, Malin e Thatë. Në thelbin e kësaj imagjinate materiale kemi
të bëjmë me një martesë të ujit me tokën, të unifikuara dhe të lidhura
me ndërmjetësinë e ajrit. Bashkëjetesa e këtyre elementëve, me
strukturë morfologjike kaq të kundërt, është dhe një tjetër shtrat i
peisazhit., kemi të bëjmë me mpleksjen e imazheve materiale me
imazhet përshkruese. Në impulset e tekstit mbi lexuesin bie në sy,
veçanërisht, prezenca e ujit, në format më të gjëra të mundshme.
Mbulimi i sipërfaqes së madhe të liqenit - sugjeron ndezjen e ëndrrave
më aktive, provokon e zgjon ndjesi, mendime, ndjenja të befta. Jeta e
pandërprerë dhe e fshehtë e ujit, misteri që mbart bota e ujit,
shndërrohet në një suport të imazhit, në një stimul për
dezobjektivizim, në një element të rëndësishëm për gjithë strukturën
dhe sintaksën e imazheve. Sipas G.Bachelard-it, uji konsiderohet si
element femëror. Ai nuk e seksualizon universin imagjinar, ashtu siç do
të bënte S.Freud-i, por duke rimarë nga Jung-u relatat midis
mashkulloritetit dhe femëroritetit, Bachelard-i, marrëdhëniet midis ujit
dhe tokës apo midis ujit dhe zjarrit i konsideron si dëshmi të gjinisë së
martesës biseksuale të tyre.
Parapëlqimi i ujit në veprën poetike në trajtën e liqenit, detit,
kroit, lotit, përroit, vesës, dëborës etj, sipas mendimit tonë, lidhet në
mënyrë të veçantë me rolin dominant që ka luajtur prania e liqenit në
subkoshiencën e artistit. Prezenca e ujit në poezi i hap rrugë fantazisë,
në kërkimin e misterit të thellësisë së liqenit dhe në kërkim të të
fshehtave në udhëtimin e lumit Drin. Në veprën e Bachelard-it, që
përmendëm më sipër, në kuptimin më të përgjithshëm dhe më filozofik

13
G.Bachelelard, “L’eau et rêves”, Paris, Corti, 1942,fq.4.

58
mbi vlerat konotative të ujit, ai do të shprehej kështu: “Të zhdukesh
me ujin e thellë apo të zhdukesh në horizontin e largët, për të
bashkëshoqëruar thellësitë e pafundësitë, ky është shorti njerëzor, i cili
e gjen veten të pasqyruar në shortin e ujit.”14
Feminiteti i ujit konsiston më tepër në pjellorinë e fantazisë që
provokon ai në tekst, Pranëvendosja e këtyre elementëve apo martesa
e tyre i jep tekstit pamje alternative, vizione tërësisht të ndryshme
përsa i përket imagjinatës materiale të përdorur. Në një tjetër mundësi
interpretimi, uji në poezinë e L. Poradecit, simbolizon dhe jetën.
Vdekjes dhe gjumësisë së përgjithshme të natyrës, që vjen e zbret
vertikalisht nga qielli, duke kapluar të gjitha hapësirat në këtë plan,
horizontalisht - i kundërvihet shenja më e fuqishme dhe më dinamike e
jetës eterne, qoftë dhe kombëtare, lumi Drin (ujë) shndërrohet në
simbol i jetës horizontale.
Poezia është dhe peisazh dhe një dekor i gjërë, gjithashtu është, sipas
teknikës impresioniste, përjetim i çastit, por edhe përjetimi i
eternitetit. Tabloja e krijuar nga autori, është një tërësi lirike, por dhe
një tërësi plastike. Nga një perspektivë e hapësirës autori ofron nga
planet e mëdha ato më të vogla, nga imazhet e largëta në imazhe të
afërta dhe anasjelltas. Poeti, përmes kësaj poezie, dhe veçanërisht prej
pasteleve, fiton një karakter më të pasur strukturor, dëshmon shijen e
lartë për pikturë, dhe në një kuptim më të gjërë, ai e mëson lexusin e
tij të vështrojë, të ndalojë dhe të përjetojë natyrën.

Piktura dhe poezia ( ikonologjia)

Huajtja e mjeteve në mënyrë reciproke midis pikturës dhe


poezisë kryet në një terren të përafërt shpirtëror, kjo marrje-dhënie
bëhet midis këtyre arteve “binjake” siç quhen shpesh nga estetët dhe
veçanërisht nga studiuesit më seriozë të këtyre lëmive në marrëdhënie
direkte me ikonologji. Termi ikonologji nuk do të thotë vetëm
shkenca e cila merret me studimin e atributeve të veçanta të
personazheve të ndryshme nga mitologjia greko-romake, e krishterë
etj, njohja e të cilave u lejon artistëve t’i paraqesin personazhet
gjegjës. Pranimi tjetër i termit vjen nga emërtimi që i dha Aby Warburg
më 1912, metodë që synon të shkrijë kufijtë ndarës midis disiplinave
të ndryshme, duke aspiruar në krijimin e një shkence tërësore për
artin.
Sigurisht, një operim i ngjashëm me atë që ndodh në hetimin e
një poezie me metoda që aplikohen në territorin e arteve plastike për
analizën e imazheve vizuale, të çon në rezultate të përafërta dhe të
pasakta. Por poezia lasgushiane, në një pjesë të madhe të saj, mund të
konsiderohet një poezi e imazheve, e ngjyrave dhe e vizualitetit dhe
për analizimin e saj është e nevojshme që të shqyrtohet sipas këtij
aspekti substancial.

14
G. Bachelard, ibidem. fq.16.

59
Eshtë interesante çka propozon I.A.Richards në veprën e tij
“Parime të kritikës letrare”, për lëçitjen e një poezie. Ai do të dallojë
gjashtë tipe ngjarjesh që ndodhin gjatë lekturës dhe do t’i grupojë
kështu: 1. Ndjesia pamore e fjalëve të shtypura. 2. Imazhe të
shoqëruara në mënyrë intime me këto shenja. 3. imazhe relativisht të
lira. 4. referime (mendime) në objekte të ndryshme. 5. emocione. 6.
qëndrime afektive-volitive.15
Pa mbetur në kufijtë teorikë të përcaktuar nga I.A.Richards,
sepse propozimi i tij është i kritikueshëm dhe përbën një problem të
vështirë teorik, por mund të thuhet, sigurisht, se identiteti i procesit të
lekturës së poezisë së bashku me atë të kontemplacionit dhe të të
kuptuarit të veprës së artit, disa ngjashmëri midis tyre mund të merren
parasysh. Mund të themi se në poezi kemi të bëjmë me një imazh të
një lloji të veçantë, përmes fjalëve marrim një “sensacion vizual”. Po
I.A.Richards vë në diskutim një afirmim të shekspirologut A.C. Bradley,
sipas të cilit “poezia nuk është as pjesë, as të paktën kopje e botës
reale (në kuptimin e përgjithshëm), por një botë më vete, e pavaruar,
komplete, autonome. Siç vihet re, sipas kësaj hipoteze, ekziston një
ndarje midis poezisë dhe asaj që për opozitë mund ta quajmë jetë.
Izolimi i strukturave poetike bëhet për Richards-in një argument
për të deklaruar se “bota poetike nuk paraqet në asnjë mënyrë një
tjetër realitet...një poezi e veçuar paraqet, megjithatë, një eksperiencë
të kufizuar, e cila mund të ndahet më lehtë apo më vështirë nga pjesa
tjetër e botës, n.q.s. kashtisen elementë të huaj. Organizimi i saj është
shumë më kompleks e shumë më delikat, krahasuar me përvojat e
përditshme; është e brishtë. Dhe për më tepër është e
komunikueshme”16
Në historinë e mendimit teorik qëndrimet kanë qënë të skajshme në
lidhje me problemin e mësipërm, qëndrime të cilat shkojnë deri në “pa
imazh nuk ekziston art”, “arti është mendimi i shprehur nëpërmjet
imazheve” etj. Në emër të këtyre përkufizimeve u arrit deri aty sa u
bënë përpjekje të interpretohet muzika, arkitektura, poezia lirike, si
forma të të menduarit përmes imazheve. Pa hyrë në detaje dhe në
logjikën e trajtimit të problemeve, duam të theksojmë se, sipas Charles
Sanders Peirce, një emër që përmendet gjithnjë e më tepër në
diskutimet semiotike, fjalët ikon janë ato që na japin një imazh të
objektit në kuptimin e riprodhimit të tij, model apo strukturë.
Interpretimi i poezive me ndihmën e mjeteve operacionale të
arteve plastike, është para së gjithash sugjerimi i vetë poezisë
lasgushiane, e cila sugjeron një sintaksë tejet plastike të imazheve,
përmes fjalëve ikonike e referenciale, kundrejt një realiteti të
mirënjohur me koordinata të sakta hapësirore e gjeografike. Poezia e
pastelit, siç u pa edhe nga analizat e mësipërme, nuk është një poezi e
thjeshtë peisazhi - interpretimi i poezive n.q.s. do të mbetej deri në
këtë cak, do të reduktonte e minimizonte vlerat e vërteta artistike.

15
I.A.Richards, Principii ale criticii literare, Editura Univers, I974, fq. 126
16
I.A.Richards, ibidem.

60
Volumi dhe gëdhëndja

Veç ngjyrës në poezinë lasgushiane ndihet herë-herë dhe vizatimi,


modelimi, relievi në natyrë apo gëdhëndje detajesh p.sh. në vargjet:

Përpara kur shoh gjeratore


Dh’ato më gremisin në fund
Mi kulmin e valës malore
Un’ heq të shpëtoj sa me mund

(Gjeniu i anijes)

Siç vihet re poeti interesohet për volumin e formave, ai i ndjek


dhe i përshkruan duke u larguar nga ngjyrat, duke arritur efektin e
kërkuar vetëm me anën e vizatimit. Këtu mendojmë se në përmbajtjen
e poezisë, duke u akromatizuar natyra, kemi të bëjmë me një teknikë
që ja shton dramacitetin. Lasgushi po kaq natyrshëm di të lidhë në
aliazhe të fortë vizatimin me ngjyrën p.sh.:
Posi burbuq’ e trëndafilit që çelte-e fshehur afër nesh,
Të çeli buza miturishte e më një ças t’u nënëqesh;
Ahere hargu i hepuar ta ndau përmes më dy thelpinj...
E ta shijoj më ëmbëlsirë vështrimi im që më s’m’u nginj.

(Posi burbuqe e trëndafilit)


Këto detaje të fuqishme analitike, vizive, lëndore, janë të gjallëruara
nga mjete të arteve plastike.

Natyra

Drita, si heroi kryesor në pastelet luan një rol të rëndësishëm në


pasqyrimin, transformimin, kalimin nga një gjendje koloristike në një
tjetër, në zbulimin e objekteve në natyrë, në theksimin apo zbehjen e
tonit të përgjithshëm të peisazhit, në veshjen me mister të botës
rrethuese dhe efekteve të tjera, që gjejnë pasqyrim në tekstin poetik
lasgushian. Finesa, delikatesa, ndjeshmëria e poetit ndaj natyrës,
pasurisë së saj me forma, trajta e ngjyra, ndjehet në pjesën më të
madhe të veprës, por në mënyrë të posaçme ato do të reflektohen në
poezinë e pastelit, ku poezia i besohet tërësisht këtyre mjeteve.
Poezia “Mëngjes” ndërtohet kryesisht në pasqyrimin e ndryshimeve
koloristike, ku nata i lë vendin ditës. Në rrafshet e mëdha të
arkitekturës së saj kemi një kontrast bardhë e zi, përkatësisht dita dhe
nata:
Si shpirt’ i zi në kraharuar,
U mbyll liqeri nënë male
Ndaj fund’ i ti e pasqyruar

61
Po shuhet nata me-ngadalë.

Vëzhgimi i hollë i natyrës me të gjitha nuancat e mundshme vihen re


dhe në këto vargje. Nga dy vargjet e para, ndonëse poeti shprehet në
mënyrë jo të drejtpërdrejtë, në fakt kemi të bëjmë me një situatë të
peisazhit që kushtëzohet nga drita; “U mbyll liqeri nënë male” si
pasojë e dritës. Ruajtësi i fundit i shenjave të ditës është liqeni, kur
pjesa tjetër e botës pushtohet nga errësira, thellësia e tij mban ende
dritë. Vargjet janë sugjestive dhe të fusin menjëherë në atmosferë;
vargjet e para e vendosin lexuesin në një hon, në një fundosje apo
zbrazësi ku mbyllen mundësitë për të soditur, ku rëndon hija e maleve
dhe veçanërisht mbyllet ai që për nga dimensionet për Poradecin është
i pakufi e i papushtueshëm - liqeni. Me vijimin e poezisë poeti na
vendos në një lojë pasqyrimi e dritash, duke shkuar drejt krahasimit të
peisazhit me elemente humane, lëvizja në natyrë kap një sensibilitet
më të madh:
E shoh ku vdes e ku po vuan,
E syt’ e saj dyke pulitur;
E syt’ e saj q’u mavijuan,
Jan’ yjt’ e qiellit të venitur.

Nata e mposhtur ku vdes e vuan, duke dhënë shënja lodhjeje e


kapitullimi, ku sytë (yjet) janë të pulitur, të mavijosur, të venitur. Poeti
sugjeron një pamje pasqyrimi në ujërat e liqenit - vendi ku vdes nata,
ku pasqyrohen yjet e venitur. Të gjitha ndryshimet ndodhin në liqen:
shuarja e natës - lindja e agut. Vështrimi i lexuesit mbetet mbi të
njëjtin objekt dhe në të njejtin imazh. Përsa i përket anës koloristike
kemi një ndryshim themelor nga e zeza me tone të rënda kalohet në
të bardhën si në një trumf të dritës .
Tashi dh’agimi llamburitës
Po svagullon në fund liqeri,
Po tretet tinës yll’i dritës
Posi një sumbull prej sheqeri.

Dita e re fillon sërish nga thellësitë e liqenit-vend ku vdes nata dhe lind
mëngjesi, ylli i dritës tretet. Fjalët që markojnë dritë; agimi
llamburitës, svagullon, yll i dritës, sumbull prej sheqeri realizojnë
konturime ngjyrash të errëta të natës. Gradualiteti drejt pamjeve
tërësisht të ndriçuara arrihet përmes përcjelljes shkallë-shkallë nga e
zeza në të bardhë. Në strofën e mësipërme jepet shpërthimi i
mëngjesit, fitorja e parë e dritës, por ku ndihet ende hija e natës.
Kalimi drejt dritës dhe ditës shoqërohet me një ndjenjë gëzimi për
rifillimin e jetës, për ringjalljen e natyrës, për mundësinë e soditjes së
natyrës e veçanërisht harenë që shkakton drita në sipërfaqet e
kthjellëta të liqenit. Shën Pavli thotë: “Vdes një ditë” dhe ngjallemi ne
bashkë me të ditën tjetër.
Në dy strofat e dyta duket se poeti do të transmetojë tek lexuesi idenë
e dëgjimit përmes fjalëve që tërhqin vëmendjen e tij si: tashi, Pra ja!
pra ja! për ta bërë atë pjesëmarrës në përjetimin e këtij çasti:

Pra ja! pra ja! se dita ndezi,


Se fund’ i ujit vetëtiti,

62
Se posi lajmëtar-mëngjezi,
Del zogu-i bardh’i një nositi...

Fundi i liqenit bëhet arena ku ndodhin të gjitha ndryshimet koloristike.


Aty shuhet nata ngadalë, aty zvagullon agimi llamburitës, aty dita ndez
se fundi i ujit vetëtiti. Në dy paradigmat kryesore të së bardhës dhe të
së zezës poeti i thekson dy herë në formë të drejtpërdrejtë, njëherë në
fillim dhe njëherë në vargun e fundit - si korniza të poezisë: Si shpirt’ i
zi në kraharuar/ dhe Del zogu-i bardh’ i një nositi... në gjithë hipostazat
e tjera fjalët që shënojnë këto ngjyra janë derivate të tyre.
Poezia e pastelit apo e natyrës tek Poradeci nuk është vetëm një poezi
deskriptive, me konstatime e pasqyrime të natyrës në vargje, por në të
ka gjithmonë diçka më shumë se kaq - diçka që e implikon lexuesin.
Përpos imazheve të një peisazhi pothuaj etern, të cilat të krijojnë
ndjesinë e përjetimit të një cikli të botës, ku i lënë vendin njera-tjetrës
mëngjeset mbrëmjeve dhe mbrëmjet mëngjeseve, pranvera verës,
vera vjeshtës, vjeshta dimrit, në këtë peisazh ndihet e gjallë bota me
tërë gjallesat e saj përmes pjesëmarrjes në të të shpendëve e zogjve.
Nositi, lejleku (shtërgu), krilla, çoçërri, shpesi, por edhe zogu i
ardhushit, shqerrat, gjinkalla, nëpërka pikëlore si dhe format e
shënimit të një tërësie më të gjërë njerëzore -fisi e jeta- janë
personazhet e peisazhit, gjallesat që i japin frymë këtyre hapësirave,
përcjellëse të idesë së mbijetesës, të migrimit fizik e shpirtëror, të
gëzimit të jetës apo si elementë që shtojnë intimitetin e peisazhit. Ato i
japin peisazhit jetë përmes zhurmave e muzikës së tyre, herë e zgjojnë
nga përgjumja, herë nënvizojnë qetësinë apo trishtimin e botës
rrethuese, herë pasurojnë rrafshet e peisazhit me ngjyrë, herë i japin
vështrimit hapësirë për t’u shtrirë më tej vertikalisht dhe
horizontalisht.
Kështu peisazhi lasgushian pasurohet me ngjyra dhe format e botës,
me zhurmat dhe muzikën e natyrës, me aromën dhe parfumet e saj,
me lëvizjen dhe ritmin e jetës nën stilizimin dhe harmoninë e artit. Në
një numër rastesh, një pjesë e këtyre personazheve kapin kuptime
simbolike: shqiponja si simbol kombëtar, shtërgu si simbol i migrimit,
nositi si lajmëtar i mëngjesit etj, por të vendosura në një peisazh kaq
piktorik, ku natyra shquhet aq qartë, ato jetojnë edhe me kuptimin e
mirfilltë të tyre si pjesë organike e natyrës.

VII. PARADIGMA E MALLIT

(Malli-fjalë vizion mbi jetën)

63
Në poezinë e L. Poradecit fjala mall kap kuptime komplekse dhe
njëherazi provokative, jo vetëm fjala por gjithë leksematika dhe
gjegjësisht ndjenja e mallit sundojnë veprën lasgushiane. Fjala meriton
vemendjen jo vetëm për dendurinë e përdorimit, por për kapacitetin e
motivit për të dhënë një rrjet domethëniesh dhe për më tepër akoma si
një mënyrë e të shprehurit të një tipi ndjeshmërie dhe si një modalitet i
konceptimit të jetës. Aurel Plasari do të verë re:” Por me siguri,
shembulli më i koklavitur në poezinë shqipe për përthyerjen e MALLIT
në krijimtarinë poetike është L.Poradeci. Përveç tri hipostazave të
përgjithshme të MALLIT, që në poezinë e Poradecit i gjejmë shpesh,
hasim hera-herës hipostaza krejt të reja, nga më të çuditshmet, jorrallë
të paqarta, të vështira për t’u shpjeguar jo vetëm me sinonime, por
dhe me perifraza”17
Fjala mall në këtë poezi, e vendos lexuesin si para një zone të mbyllur
dhe hermetike, në gjithë paradigmën e saj, si në hetimin dhe në
zbërthimin e tekstit poetik në përgjithësi. Studiuesit shqiptarë janë
ndalur mbi vlerën e veçantë të fjalës dhe të ndjenjës, një meritë i
takon Sabri Hamitit në analizimin e saj “Malli, mërgimi shpirtëror,
-Kështu arrijmë te këndimi i dashurisë si një ndjenjë të larguar, te
largësia dhe ëndërrimi i përmallshëm, gjakimi, Malli, njëra nga figurat-
celës të poezisë të këtij autori. Kjo fjalë në gjithë poezinë e Lasgushit e
vënë në konteste të ndryshme merr vlera të ndryshme konotative,
herë dëshirë e flaktë, herë gjakim, herë dëshirim, po asnjëherë epsh,
sepse poeti këndon për dashurinë duke gjakuar të krijojë përherë një
figurë fshehtësie. Ndoshta për epshin do të vlente sintagma e shpeshtë
në poezinë dashurore të Lasgushit: malli i zjarrtë:
Dhemb malli-i-djegur-durim-plot
Mirpo ndanë Mallit-figurë në ketë poezi e ndeshim edhe Mallin temë të
mërgimit shpirtëror. Me të drejtë është konstatuar që herët se
Lasgushi më mirë se çdo poet tjetër shqiptar e ka ndjerë peshën e
vargut, Me shkue do të thotë me vdekë nga pak. Largimin nga
atmosfera e këndimit të vet poetik, poeti i këndon si mërgim
shpirtëror, si dhembje të pafund. Edhe në kontekstin e kësaj teme Malli
merr vlerën konotative të nostalgjisë, po dhe të dhimbjes, të durimit,
të dëshirës për afëri me një qenieje. Prandaj çdo shkrim i këtij tipi për
dashurinë është një përpjekje që nga largësia ta sprovojë identitetin e
vet...”18
Duke u nisur nga të gjitha mundësitë latente që i ofron fjala mall e
shqipes, duke u nisur nga veçoria vetjake psikologjike, nga gjakimi për
një realitet imagjinar, poeti do të marrë në konsideratë vlerat
kombëtare të krijuara, me gjithë arsenalin poetik të tij provon të krijojë
një univers të mallit, fakt për të cilin mund të quhet dhe poeti
shqiptar i mallit.
Malli në poezinë e L. Poradecit, posaçërisht në poezinë e dashurisë,
jeton në një kronotop specifik. Ky është mërgimi i poetit, që i jep
mundësi poetit t’i komunikojë receptorit esencën e vet, ontologjinë e
tij, të projektuar në tekst. Migrimi ka dy kahje, në hapësirë dhe në

17
Aurel Plasari, Don Kishoti zbret në Shqiperi, Tiranë, 1989, f.64.
18
Sabri Hamiti, vep. e cit.20.

64
kohë. Malli që buron nga hapësira ka marrë formë nga një migrim i
gjatë në periudhën e rinisë larg atdheut.
Të ritë-e viteve të mi
M’a fryri fati zall më zall:
(Të ritë-e vitevet të mi)
Pra këngët që vanë-e më s’janë,
Përmbyten me mall në mërgim.
I ngrysur mjerimesh pa anë
Vdes yll’ i të rriturit t’im

(Lamtumirë)
Eshtë një mall që më shumë se gjithçka, ve në dyshim identitetin
etnik, që sjell për pasojë asimilimin dhe tjetërsimin. Nga ky shkak,
posaçërisht L. Poradeci preferon të kaluarën e largët, i drejtohet
etnogjenezes së tij, priret drejt thelbit të tij autentik kombëtar dhe nuk
është aspak e rastësishme që shkruan në një shqipe të kulluar, të cilës
i fal bujarisht vlera dhe subtilitete gjuhësore të cilat gjuha i zotëronte
vetëm potencialisht. Në këtë kontekst, poeti i këndon së dashurës që
larg (nga pik’ e largësirës të shoh me shpirt të vrarë), që mungon, që
s’vjen. Te gjitha shenjat gjuhësore që tregojnë kohë dhe hapesirë
kalojnë permes filtrit të mallit. Që të ilustrojmë këtë ide, mund të
themi se kjo gjë vëzhgohet dhe nga një vështrim psikoanalitik e
tekstual i këtyre poezive. P.sh. në shumicën e rasteve pamjet nuk janë
të qarta, uni poetik përjeton flu, pamjet mbulohen prej një mjegulle
vizuale, prej një tisi ( stolisen me mall në mërgim) siç shprehet poeti.
Kjo dëshmohet dhe nga hipostazat e mëposhtme: Të ndjej si nëpër
mjegull/ me syt’ e tu gjumashë/ ju humbtë në mjegull për fare/ prej
gjumit pat çdukur ëndërritja/ hij e gjumit të pandalë/ haj ëndërr ti/ e
pamja po më ngjan me një rrëfenjë/ pamje e pamatë/ botë e
ëndërruar/ Po këngët që sot më nuk janë/ stolisen me mall në mërgim/
ku janë ëndrrat, ku janë/ nëpër ëndërr...nëpër jetë/ kohë e largët e
mallit tonë.
Prej këtyre performancave gjuhësore vihet re statusi psikologjik i unit
poetik. Ai është midis ëndrrës dhe realitetit, objektet poetike
perceptohen, fokusohen dhe trajtohen nga një pozitë e tillë
psikoanalitike. Kjo gjëndje sjell padyshim, një efekt stilistik markant,
mjegullimi është një parapëlqim nga poeti në aspektin stilistik, qoftë
dhe si pasojë subkoshiente, mbetet një status transreal, domethënës
dhe ndihmon në zbërthimin e interpretimin e tekstit poetik

Malli mugesa, udha

Nga të gjitha përkufizimet e sjella për fjalën MALL duke e krahsuar me

65
fjalën DOR të rumanishtes, duke përfshirë këtu dhe studiuesit e L.
Poradecit, pranojnë që ndjenja e mallit është një ndjenjë paqetësie
shpirtërore, me një mungesë shumë të rëndësishme, me një mungesë
të dimensionit metafizik, me një mungesë të natyrës ontologjike.
Karakteri i mungesës humbet konkretësinë e tij, në kushtet kur malli-
manifestim dhe pasojë e kësaj mungese-transformohet nga një
përjetim vetanak subjektiv në një rrethanë të pastër lirike. Konturet e
objektit që mungon bëhen më pak të dukshme, siç e ilustruam disa
rradhë më lart,- ndjejmë dhe përjetojmë në tekst mallin si pasojë, pa
kuptuar në mënyrë të kënaqshme shkakun e kësaj gjendjeje
shpirtërore , të krijuar dhe projektuar në tekst.
P.sh. te vjersha ”Malli i vjershëtorit”, ndonëse semantika e
përgjithshme është shumë e qartë, kuptimi i fjalës mall në fillim të
vjershës shënon kuptimin e mirënjohur të saj, fundi i poezisë
hermetizohet si pasojë e përdorimit të fjalës mall. Ndërtuar në formën
e një dialogu të nënës me të birin, poezia kap një strukturë të
përcaktuar, një formë organizimi dhe një unitet ideatik. Dy hipostazat e
humanit, nëna dhe i biri, ilustrojnë jo vetëm dy shkallë të moshës, por
dhe një përkatësi të ndryshme të nivelit të të kuptuarit dhe për pasojë
dhe dy role, ai që është nisur dhe ajo që është duke pritur. i evokuar
në mënyrë obsesive Malli është konceptuar si një mungesë, si një bosh
në jetën e individit, si një pamftueshmëri e jetës, që sjell për pasojë
paqetësinë dhe humbjen e ekuilibrit të brendshëm. Malli si një klimë
lirike sugjeron një kërkim të vlerave që mungojnë. Kërkimi i këtyre
vlerave bëhet përmes një rruge, që në këtë kontekst është ajo ideale.

Fluturova zall më zall


Posi zog me yll në ballë,
Këngëtor me zë që çmall:
Popo! ylli ç’ishte mall!
Ç’ishte malli yt i gjallë!

Një tjetër imazh poetik i lidhur me atë të mallit është ai i udhës,


si simbol i nisjes dhe i lëvizjes dhe i kërkimit. Një udhë e mallit është
evokuar në poezinë lasgushiane si opozitë me udhën në kuptimin
praktik të jetës. Ngjyrosur me mall jeta është e imagjinuar si një
udhëtim i njohjes, udhëtim që mund të kryet përmes rrugës së
pafundme të mallit. Opozita midis udhës tokësore dhe udhës ideale të
mallit, është një refleks i pasojës së opozitës midis ideales dhe reales.
Bota e ndjenjave dhe e ideve është më e madhe se bota reale - idetë
pa fund dhe pa fillim janë të vështira për t’u përfshirë në një gjeografi
lëndore, udha konkrete e tokës e kufizuar, nuk e nxe atë të mallit dhe
të ideve të pakufishme. Ky mospërkim e mospërputhje i rregullit
objektiv të botës me rregullin subjektiv, i asaj që është e dëshirueshme
dhe asaj që mund të realizohet, i asaj që eshtë e matshme dhe asaj që
është e pamatshme-bëhet shkak i kërkimeve dhe i përpjekjeve për të
rivendosur ekuilibret e pamundura.

Mall! o mall që vjen e shkon!...


............................................
...........................................

66
Vjen e shkon e prapë vjen,
Mall që len nga perëndon:
Len e vjen e zjen e bren.
Malli mallin më s’e gjen...

(Malli)
Në vargjet e mësipërme rruga e ideales, e gjakimeve merr
trajtat dhe hyn në rregullin e kozmikes, udha që përshkon shpirti ka
një rend të përmbysur len-nga perëndon, shpejtësia e lëvizjes ideale
është e ndryshme nga lëvizja fizike. Mungesa është shkaktari i vërtetë
i mallit, shkaku i marrjes së udhës dhe i kërkimit, gjendja e paplotë
është shkaktare e lëvizjes së rendit kozmik, si lëvizje ciklike e
pandërprerë, e universale. Malli në hipostazat e mësipërme është një
konstante e përjetshme, një nevojë ekzistencës humane që lidhet me
një përvojë fundamentale siç është dashuria.
Ne këtë kontekst mund të sjellim për ilustrim dhe disa vargje nga
poezia “Që larg”
Dridhet ndaj më s’po duron
Brengun e pahirë-
Këtë mall që fryn e shkon
Nëpër shkretëtirë

Vargu i parë i strofës që vijon është: ”Shkretëtirë e shpirtit”. Cilësori i


shpirtit demonstron karakterin e rrugës shpirtërore dhe ideale, këtë
rradhë në një horizontalitet të pakufi, në një kronotop të pamatë, ku
drejtimi i mallit është pa koordonata, ku lëvizja eshtë midis të shkuarit,
të ecurës dhe fryrjes- kështu konfigurohet malli lasgushian, i
papërcaktuar, fluid, gërryes sa e shndërron zemrën në një shkretëtirë.
Ekzistenca e papërkryer, që qëndron nën regjimin e mungesës,
kjo situatë në poezi paraqitet e shqetësuar, e dërrmuar, me kërkime e
me përgjime të kota, në vegime insistente me tentativa për të dalë
nga një gjendje ankthi, të gjitha këto nuk arrijnë t’ia rikthejnë ekuilibrin
e humbur heroit lirik. Intesiteti i përjetimit të ndjenjës djeg, zhurit,-
shpirti vendoset në një tension aktiv. Pasojat e mungesës në poezinë
“Vallja e yjeve” marrin përmasa kozmike, ekuilibri kësaj rradhe është i
rendit universal dhe fjala Mall shënon një energji primordiale që i ka
dhënë fill ekzistencës njerëzore. Eshtë rasti kur studiuesit kanë venë re
paralelin Lasgush-Eminescu, e konkretisht është fjala për përdorimin e
fjalës Dor tek Eminescu tek poezia Scriisoarea I (Letra e parë) si dhe
përdorimin e fjalës Mall tek L. Poradeci, ku siç pranohet nga të gjithë
studiuesit këto poezi janë shkruar nën frymën e teozofisë hinduese,
filozofisë së vedave, të cilat të dy poetët i njihnin shumë mirë.
Sa më pak e shembëllen
Aq më shumë-e djeg dëshira...
Pa nga malli që s’e gjen,
Dridhet gjithë hapësira.

Tekstet që japin komentuesit seriozë të Rigvedave lidhur me


momentin e zanafillës dëshmojnë se fuqia që përbën primum movents
në kozmogoninë emineskiane dhe lasgushiane, lëvizja e pikës
zanafillore, është KAMA, afsh, dëshirë, dashuri, në shqip: një “malli
paanë” si një kryeparim shpirtëror

67
Për botëkuptimin filozofik hindues, kjo është një gjë e natyrshme,
përderisa krijimi nuk mund të kuptohet veçse si shpërthim (shfrim) e
një tendosje shpirtërore me fuqi kozmike, i një dashurie afektive të
përmbajtshme për të kopjuar ekzistimin”19
Yjtë-e ndezur si fëngjill,
Që vërtiten palë-palë,
prej mosgjëje zunë fill,
Plot me jetë-e-mall të valë.

Mall-vuajtje, sëmundje…

Në tekstin lasgushian Malli, shpesh nuk mund të identifikohet me


sëmundjen. Aftësia për të shkatërruar fizikisht heroin lirik, aftësia për
të prekur tërësisht jetën, ontologjinë, drejtpeshimin psikologjik, qenien
në totalitetin e saj-shkaktohet nga një hipostazë e mallit-sëmundje.
Poeti dhe filozofi Lucian Blaga do ta përkufizonte me sintagmën
sugjestionuese sëmundje kozmike- ndoshta sepse dhimbja
shpërndahet përtej kufijve të qenies, sepse nuk është e lokalizuar,
është evazive “eterike”-është formë e shfaqjes së sëmundjes së
shpirtit.
Dh’ ahere ndjej se më je qasur
E dhëmbshurisht më puth në ballë,
E mall’ i zemrës së plasur
Me psherëtin sa vjen më rrallë.

(Eja motër)

Më zu një mall dhe sot,


Një dhembje-e fshehtë.
Rri vasha largë-o Zot,
Që dirgjem vetë.

Si vate-e lashë dot


Aq zemër-letë!
Ah mëndja po më lot.
Që s’plasa vetë!

Për mua s’ka sot


As botë-as jetë
M’a sill ti vashën Zot,
Që dirgjem vetë.

19
Aurel Plasari, ibidem, fq.151.

68
(Më zu një mall dhe sot)
Malli është i shoqëruar dhe nga një gjendje e veçantë e
përgjimit që shoqërohet me përndjekjen spontane dhe të vetvetishme
të tij, ai përmes natyrës së tij përndjek fatin e krijuesit të tij- njeriut,
gjë që nga ana e vet shënon një fitore shpirtërore, një pasurim të
shpirtit, një kuptim të ri mbi kohën, një hyrje në kohën kozmike dhe
një dalje nga koha njerëzore. Përgjimi shkon paralel me kërkimin ose
është një formë insistente e manifestimi i tij. Gjendja e përgjimit
shënon dëshirën për të dalë nga një situatë dhe për t’u inkuadruar në
një tjetër, nga një sistem në tjetrin, nga një rrethanë në një tjetër ose
në një hipostazë tjetër e bën mallin të mbetet gjithnjë i zgjuar, në
kërkim e hetim të vazhdueshëm - si për të mos i krijuar asnjë moment
prehjeje:
Me mallin përgjimtar
Bëj hap pas teje,
Të shfaqesh, fill llastar,
Si fill rrufeje:
(Kamadeva)
Siç duket, subjekti lirik e ruan këtë gjendje, e mirëmban -
ekzistenca e tij është e lidhur me mallin, me praninë e mallit, me
mbikqyrjen e tij që është i lidhur me mungesën, me një bosh shpirtëror
me papërsosjen shpirtërore.
Në gjithë poezinë lasgushiane MALLI merr pamje kontradiktore dhe
hera-herës paradoksale, si një malum necesarum. Malli merr
hipostazat e dhimbjes së madhe, deri në sëmundje, por në kontekste
të tjera del burim i jetës e i ekzistencës. Me fjalë të tjera MALLI, me
prezencën apo me mungesën e tij, kthehet në shkak të paqetësisë,
turbullimit psikik etj. N.q.s. ndjenja, atëhere kur është e pranishme,
turbullon jetën , e bën të padurueshme, pikërisht nga dinamika e të
përjetuarit, mungesa, jo më pak e melankolizon jetën, duke sjellë për
pasojë prishjen e procesit të komunikimit. Mungesa e Mallit bëhet
sinonim me izolimin, me vetminë, me shkëputjen nga jeta.
Domethënia e fjalës Mall, si dhe gjendja e Mallit prej vetvetiu, të çojnë
drejt diçkaje që në thelb është lirike. Vetmia, mungesa, braktisja,
brenga, dëshira, vuajtja, nostalgjia, herë dalin të ngërthyera në fjalën
Mall, si një fjalë polikromatike, si gjithëpërfshirja e një spektri të tërë
nuancash semantike, dhe shpesh si bashkim i termave të kundërta,
herë fjalët dalin në tekst veç e veç, në një korrelacion semantik
asociativ dhe bashkëshoqërojnë fjalën-temë Mall.

Mall’i zemrës sime: këngë-e-vaj-bashkuar:


Këngë-e-pakënduar: vaj-i-pavajtuar:
Posi shpuz’e zjarrit nënë gji mbuluar.
(Syt’ e varfëruar)

Ah, me-atë mall që më ke ti,


Moj zemërzën m’a more:
Gëzon e qan në fshehtësi,
Ah, me-atë mall që më ke ti.

Një fshehtësi plot llaftari-

69
Plot ëmbëlsi vrerore.
Ah, me-atë mall që më ke ti,
Moj zemërzën m’a more.

(Ah, me-atë mall që më ke ti)

Malli lasgushian është gjithmonë më shumë se njëpërmasor.


Nëpërmjet “përkufizimeve poetike” ai dëshmon natyrën e ndërlikuar të
mallit përmes bashkimit të vetive të kundërta, pëmes një bashkëjetese
paradoksale - që mund ta pranojë vetëm malli: Këngë a vaj bashkuar,
duke i dhënë konture të pamundurës, një këngë e pakënduar me një
vaj të pavajtuar. MALLI hyn deri në zonat e të pamundurës, të
paprekshmes, të padepërtueshmes, të paverifikueshmes, ai afron me
fshehtësinë dhe është i veshur me mister. Ndër vlerat filozofike në
poezinë lasgushiane do të zerë vend dhe gjakimi i vazhdueshëm drejt
pafundësisë së misterit të botës. Natyra e sendeve shpesh herë është
e reduktuar në këtë koncept fundamental. Duke dashur të njohë dhe të
kuptojë në mënyrë të thellë realen - ajo është shfaqur plot kontradita
logjike. Kjo e panjohur, jo iracionale, por aracionale, është një realitet,
kufijtë e të cilit qëndrojnë në zonën ku inteligjenca nuk mund të
operojë veçse në mënyrë intuitive, zonë të cilën poetikisht dhe në
mënyrë metafizike poeti e quan - fshehtësi. Aspirata drejt misterit e
mban shpirtin e poetit në një tension dramatik. Poeti mediton mbi
eksperiencën transçedentale, mbi fenomenet e padeshifrueshme të
botës, mbi horizontin e enigmave të papenetrueshme. Ideja metafizike
e fshehtësisë është ajo që ka gjetur rezonancën më vibrante në fushën
e tekstit poetik. Misteri dhe fshehtësia, nga Baudelaire-i e këtej, është
kultivuar në gjithë poezinë moderne në forma të ndryshme.. Tek
Poradeci merr pamjen e natyrës poetike dhe si synim estetik
fshehtësia ka një karakter thellësisht metafizik. Në veprën poetike,
ideja e misterit dhe fshehtësisë shprehin një formë të pastër lirike dhe
metafizike, marrëdhëniet me universin si dhe drama e pyetjeve të
pafundme e kthejnë këtë lirizëm në një lirizëm të njohjes. Lexuesit e
veprës poetike lasgushiane dallojnë në tekst shpejt dendurinë dhe
konotacionet e fjalës. Me atributet e veta semantike, me sugjerimet që
shton në nivelin e të kuptuarit, e ndihmuar edhe nga efektet e fjalëve
të tjera që janë të veshura me fshehtësi apo që shënojnë fshehtësi,
përfshi këtu edhe fjalën Mall, me të gjitha nivelet e tjera tekstore e
mbitekstore, poezia synon të pikturojë fshehtësinë dhe misterin.
Struktura e mallit përbëhet prej elementësh të kundërt, por dhe
efektet që shkakton janë po aq të kundërta dhe paradoksale: gëzon e
qan në fshehtësi dhe efektet e mallit vishen me mister, me një
fshehtësi tronditëse që shpërbëhet sërish në elementë të kundërt: plot
ëmbëlsi vrerore. Duke iu rikthyer metaforës së sëmundjes, mund të
analizojmë dhe aspekte të tjera që vijnë së bashku me këtë gjendje.
Pasoja më e shpeshtë e mallit është e qara, si shenjë vuajtjeje. E qara
manifestohet me hipostaza akuatike, siç është loti, pranë të cilit
dendurisht qëndron zjarri, si pranëvendosja e elementëve lëndorë me
natyrë të kundërt: zjarri dhe uji. Bashkëshoqërimi i parimeve të
kundërta, bëhet jo vetëm një modalitet për të treguar natyrën e mallit,
zjarr dhe ujë, por edhe mënyrën kontradiktore të përjetimit të efekteve
që përjashtojnë njera-tjetrën në mënyrë reciproke.

70
Ju ditë e mallit prej flake!
Ju netë me ëndrra plot!
Sesi m’ju pushton varfanjake
Ky det i një sumbulle lot!-

(Lamtumirë)

Malli - tjetërsimi (në vendim tim jam vetë i huaj)

MALLI në poezinë lasgushiane, i ndjerë si një mungesë


drejtpeshimi i jetës, mund të jetë jo vetëm shprehja e një gjakimi, e një
dëshire intensive dhe insistente, e një aspirate obsesive, por mund të
jetë edhe si pasojë e një ndarjeje, e një distancimi nga objekti i
dëshiruar. Malli, në poezinë lasgushiane, shpesh është i shoqëruar me
një tjetër motiv lirik - tjetërsimin. Tjetërsimi është sinonim me
largimin nga horizonti i njohur, me një dislokim nga ambjenti jetësor,
vendlindja, fisi, mëmëdheu, peisazhet familjare dhe, në mënyrë të
veçantë, e dashura. Tjetërsimi apo proçesi i të bërit i huaj me veten
tënde lind prej mallit si mërgim shpirtëror. Mërgimi shpirtëror nuk
koinçidon gjithmonë me vendndodhjen fizike. Vendodhja e shpirtit
kushtëzohet nga rrethana të tjera që lidhen me rregullin ideal të botës.
Vendndodhja shpirtërore mund të përshkruhet me shenjat e një
kronotopi se sa me shenjat e një gjeografie reale. Ndjenja e tjetërsimit
përjetohet me intensitet nga poeti. Heroi lirik shpesh ndjen një dyzim -
përpos brendisë së tij ai do të shohë të ravijëzuar tipare të tjera të
huaja për të, duke rritur e zmadhuar valët e mallit.

Që sot, një vend i huaj më ka thirrur pas:


Venite, motër, buzën, e mos e bëj me gas.
................................................................
Do të pushtoj nër krahë me një magji të re,
Ta dish sesa’sht’i valë ky mall që po më tret,
Sesa m’u pate dhembshur ta dish me të vërtet.

(Rri me shëndet)

Ashtu siç ndodh në një numër të madh poezish, Malli, i


shoqëruar me tjetërsimin, shfaqet si një efekt suprimimi i distanës
fizike, poezia shndërrohet në një mjet shërimi, duke tentuar të kthehet
në zëvëndësuesen e ambjentit jetësor, e kontureve që momentalisht
ndodhen larg. Përmes gjendjes së mallit bëhen përpjekje për
ristabilizimin e komunikimit me atmosferën e largët, përmes
mesazherit, që në këtë rast këtë rol e luan vetë malli. Duke qënë se ai
lind si pasojë e një mungese dhe si shprehje e saj, malli bëhet një mjet
lidhës, i cili suprimon, të paktën në rendin real, distancën ndarëse.
Tjetërsimi reflektohet si një shprishje e unitetit dhe për këtë arsye, i

71
ndjerë si një gjendje dramatike, është i ndrequr nga malli, si mënyrë
për të siguruar afrimin, unitetin e tronditur. Tek L. Poradeci tjetërsimi
buron më së shumti nga disa raporte erotike. Ai është efekti i
dashurisë, i lidhjeve dashurore të papërkryera apo të paplota.
Tentativa për afrim i takon partnerëve . Poeti përpiqet të suprimojë
çfarëdo distance, për bashkimin e objektit me subjektin në një unitet të
vetëm. Gjithë ky ndërtim lirik shndërrohet në një metaforë të
përzgjatur për të shprehur nostalgjinë, gjakimin, por dhe besimin se
ekziston një mundësi shpëtimi në botën e mallit. Plaga që shkakton
nostalgjia sfilitëse mund të kurohet prej mallit.
Në poezinë lasgushiane ideja e tjetërsimit realizohet jo vetëm
nga prania e mallit, pavarësisht nga vendndodhja e poetit - që do të
përbënte një kusht për lindjen e ndjenjës së mallit, të nostalgjisë dhe
të tjetërsimit për pasojë. Kështu në poezinë “Më zu një mall”, poeti, i
ndodhur këtë radhë në vendin e tij, nuk realizon dot takimin me të
dashurën e tij - gjë që i shkakton mall e vuajtje; vuajtja më e madhe
është tjetërsimi në një hipostazë të paparë - huajësimi në vendin e vet:

Në vendin tim, o Zot,


Jam vet-i huaj.
M’a sill ti vashën
Që kaq po vuaj.

Po kështu mund të flitet për një ndjenjë të mallit që gjenerohet


pa pasur premisat e njohura që e shkaktojnë këtë sentiment:

Të pashë, motër, plot me mall,


Më pe me shpirt të llaftaruar.

Në rastin kur nuk kemi të bëjmë me asnjë lloj distance fizike,


bashkimi nuk është i rendit ideal, por i rendit fizik dhe kuptimi i fjalës
së mësipërme, më së shumti, është epsh, dëshirë fizike. Mungesa -
këtu është fiziologjike, papërkryerja është fizike. Në vargjet e
mëposhtëme të poezisë Kur shtrohet vala ndjenja e mallit rritet,
amplifikohet, sepse dy të dashurit gjenden të nënshtruar nga ndjenja e
mallit

Po me t’u ndarë vet e vet


Më s’kishim turp që s’kishte fjalë...
Na rritej malli posi det,
posi një det që vjen me valë.

Dashuria, dëshira, epshi, vërtiten në orbitën e mallit. Malli


shndërrohet dora-dorës në një vello që mistifikon ndjenjën dhe e
miklon lexuesin që ta gjejë vetë misterin që fshihet nën të. MALLI
është në këtë poezi epshi i pashprehur në mënyrë të drejtpërdrejtë,
është një ndjenjë retiçencë, ku përfshihet dashuria e madhe robëruese,
plot me mistere, plot me dëshira të zjarrta e turbulluese, që zor të
gjejnë një emër të përcaktuar, dhe asnjë fjalë më mirë se fjala Mall e
shqipes nuk mund të gjithëpërfshijë kompleksitetin e këtyre ndjenjave.
Shpesh Malli lidhet me ekzistencën e qenies dhe me përmbajtjen
e jetës- jeta vetë. Mungesa e mallit sjell pështjellim, e zhvesh jetën

72
nga kuptimi, nga qëllimi, si për të nënvizuar faktin se jeta fizike, pa
përmasën e mallit, është e pamundur dhe pakuptim. Eshtë Malli që i
siguron qenies jetën e vërtetë, jetën shpirtërore, është ai një gëzim-
dhimbje i domosdoshëm. Duke ju qasur më së shumti dimensionit
shpirtëror, Malli merr kuptimin e së përjetshmes, duke marrë udhën e
tij (që është ideale), ai kapërcen kufijtë e qenies dhe të vetjakes, nga
burimi i energjisë (Vallja e yjeve) për krijimin e botës, në një aspiratë
për ribërjen e botës. Po e ilustrojmë me disa vargje nga poema
Kamadeva, ku mungesa e Mallit sjell një bosh shpirtëror, një mosjetë:

Ti s’vjen, o mall, ti s’vjen,


Për të-dytë-herë,
Dhe zemra ime zjen
Si në skëterrë.
Tërë trazirë,
Gajasem e bërtas,
Në shkretëtirë:

Bota pa mall është skëterrë dhe shkretëtirë, është një shqetësim


dramatik; heroi lirik, ndodhet në një kronotop të ngjashëm me atë të
ferrit: nga njera anë skëterra, nga ku nuk i mundësohet të shohë e të
dallojë asgjë, nga ana tjetër shkretëtira, një terren i hapur, i
ngjethshëm dhe pa rrugëdalje - të dyja të dhënat dëshmojnë vetminë,
tmerrin dhe izolimin, mungesën e komunikimit ne rrafshin ideal. Të
njëjtën ide poeti e përcjell edhe në poezinë “Syr’ i fshehur”:

Malli jonë q’u pat shuar


Mall-i bërë fije,
Sot më gjet të zemëruar,
Më pru lotë zije.

Malli, siç e kemi vënë re më sipër, është shndërruar në fushën e


tekstit lasgushian në një ndjenjë të përjetshme, e shtrirë me kufij
përtej jetës njerëzore, si një ndjenjë e lindur bashkë me krijimin e
botës dhe një shoqëruese e saj për t’i siguruar jetës ekzistencën
ideale. Malli shkon përtej kufijve të jetës dhe vdekjes. Në këtë
hipostazë del si njësi e pavarur dhe autonome. Eshtë interesante të
vihen re tre aspektet e Mallit tek Kroi i fshatit tonë:

Derdhet aq i egër, derdhet aq i qetë.


Po si mall’ i vashës, që djeg më të fshehtë,
Po si mall’ i trimit, që buçet përpjetë,
Obobo! si malli, që nuk vdes përjetë.

Malli - fillesë, thirrje

Në një numër të madh shembujsh Malli merr vlerat e një


gjendje nistore, që stimulohet nga ndjenja. Fjala në tekstin poetik
shënon fillimin e një stadi të ri, të panjohur, të paparë e të padëgjuar
më parë, një gjendje e re që tenton zgjidhjen e një problemi të rradhës
shpirtërore dhe një rrugëdalje nga statusi i mëparshëm. Funksioni

73
nistor i Mallit, aftësia e ndjenjës për të zhvilluar një rregull të ri të
botës, aftësia për të rimarrë fillin, për të jetuar e për të krijuar
korrelata të reja me objektet që e rrethojnë (dhe me trajtat ideale të
tyre). Ai stimulon, është katalizator dhe nismëtar, shkak dhe pasojë,
shkatërrues dhe ndërtues, i thjeshtë dhe i komplikuar, ndezës dhe
shuajtës, qetësues dhe turbullues, helmues dhe shëronjës, si gjendje e
parajsës dhe e ferrit, si mjet mbrojtës i qenies si dhe mjet për të
sulmuar atë, paradoksal dhe i logjikshëm në të njëjtën kohë.
Fillesa e Mallit, apo gjendja e re e stimuluar nga Malli, shënon
një rilindje, një përpjekje për të kapluar një horizont të ri e të panjohur.
Malli çel, valon, ndizet, lind e rilind, rigjeneron jetën, nuk vdes, por
është i pranishëm dhe nga rilindja e tij më i ndriçuar. Për t’i bërë më
konkrete idetë tona, i referohemi tekstit poetik (O vanë fletët...)

Përtej nga jetave-sinuar!


Dhe larg përjetë-helmori gas!
Po jo: malli q’u pat shuar
Lind e rilind m’i ndritur pas.

Në lirikën erotike, shfaqet edhe një aspekt që nga pikpamja


semantike shënon një veçori (kjo dukuri shihet më qartë nga krahasimi
me të gjitha hipostazat e analizuara më sipër), e pikërisht kur Malli i
përket edhe të dashurës, edhe të dashurit. Takimi në një vend i të dy
malleve është një gjë kontradiktore me kuptimin bazë të fjalës, sepse
zhduket kësisoj obsesioni i mungesës, i tjetërsimit , por mbetet
obsesioni i shqetësimit dhe i sëmundjes. Si veçori për këtë situatë,
mund të theksojmë se Malli i përjetuar prej dy partnerëve njëkohësisht
ka një efekt çlirues sepse mund të durohet më lehtë dhimbja që
shkakton dashuria e cila manifestohet me pëjetimin e Mallit. Dashuria
e thellë, komplekse, e pafundme, strehohet tek

Malli - fjalë që integron gjithë këtë tërësi:


Sa dhemb mërgim’ i largë që do na lerë pas
Më pranë njerijatrit të dehemi me gas...
E sa të jemi dehur ne gas e lumturi,
Më hidhur të na dhembi largimi jon’ i zi...
Sepse, ky malli jonë më s’pati shëmbëllim,
Se na’shte vaj një këngë, dhe kënga një ëndërrim,
Pa çmallje, pa të sosor, pa nojmë kurrëkund,
Siç ish, siç do të jetë-një dashuri pa fund.

(Rri me shëndet)

E lidhur me praninë ose jo të mallit, me gjendjet poetike si para


një impakti metafizik, me gjendjen e një boshi e një zbrazëtie shpesh
malli thirret, kërkohet me anën e një O-je thirrore. Herë si një thirrje
organike, herë si një apelacion i dëshiruar, herë si shpëtim i vetem dhe
i mundshëm nga një gjendje e rëndë shpirtërore, herë si shënimi i një
situate maksimale përjetimi, herë si pjesë e një radhitjeje objektesh të
lidhura me njëra-tjetrën, si shkaktare të një situate shpirtërore të
caktuar. Një nga nuancat kuptimore që fiton fjala nga paravendosja e
O-së apelative, është ajo e të ndodhurit në një gjendje të ndriçuar

74
shpirtërore dhe kur heroi lirik kërkon të bëjë me zë ndjenjën, t’i
drejtohet në mënyrë të veçantë dhe ekskluzive shkaktarit të kësaj
gjendjeje. Fjala Mall, në trajtat thirrore, bëhet më afektive dhe
njëherazi dhe më e përgjithshme, më universale - si një kategori
universale.
O mall! O dashuri!
O yll! O djellë!
Se si më djeg në gji,
Në zemër fellë?

Malli si lëndë (zjarr dhe ujë)

Çfarë natyre ka Malli në vizionin poetik të L. Poradecit? Çfarë


konturesh? Çfarë fizionomie? Me çfarë lënde afron? Për konotacionet e
tij në fushën e tekstit jemi përpjekur të japim një sistem imazhesh, ku
në qëndër të tyre është Malli. Përmes imazheve, që ushqen Malli në
tekstin poetik, njohim dhe konceptin e poetit për qenien njërëzore, për
karakterin e komplikuar dhe kontradiktor të ndjenjës, për gjithë
paradigmën e Mallit, në një korrelacion semantik e figurativ, si dëshmi
e transmetues i një ideje të përgjithshme për jetën.
Po të hulumtohen të gjitha sintagmat, qëndra e të cilave është fjala
Mall, vihet re një tendencë, ndoshta subkoshiente, për të materializuar
Mallin, për t’i dhënë atij trajta fizike e konkrete: mall i madh, mall që
ndrit, mall i rëndë, mall i djegur, mall prej flake, mall që s’shuhet, mall
i përvëluar, mall i valë, mall që djeg, mall i nxirë, mall i lehtë, mall që
u pat shuar,mall i bërë fije, mall që rritet e ndritet, mall që ndez zjarr,
mall i gjallë, mall që shëmbëllen etj.
Sipas ideve të Gaston Bachelard-it, ide të trajtuara në një radhë
tjetër idesh, veprat grupohen në katër elementë lëndorë: ajri, uji,
zjarri, toka. Në bazë të këtij sugjerimi mund të bëhet një gupim i
gjithë sintagmave që shënojnë zjarr apo efekte të tij - për të kryer një
përshkrim të Mallit si një ndjenjë lirike e polarizuar rreth një elementi
fundamental. Një tjetër savant francez, J.P. Weber, si eksponent i
kritikës tematike, sugjeron se çdo artist ka një temë personale, të cilën
e shpreh në mënyrë inkoshiente, nëpërmjet një arsenali letrar,
simbolik e shumë të ndryshëm. J.P.Weber, duke pasur parasysh faktorë
që influencojnë në procesin e krijimit, avancon idenë, duke shtuar,
përpos këkimeve të estetikës të fakturës tradicionale, mund të flitet
edhe për një estetikë të thellësisë, të cilën ai do ta quajë analizë
tematike. Kritika tematike, të cilën mbron autori, përfshin më shumë
konsiderata të rendit metodologjik. Baza e kësaj fushe të re mbetet
koncepti temë . Tek “Gjeneza e veprës poetike” (1960), kritiku francez
precizon:”Ne kuptojmë përmes temës një ngjarje apo një ndodhi nga
fëmijëria, (në kuptimin më të gjërë të fjalës) lëndimi që manifestohet
në përgjithësi në mënyrë inkoshiente në një vepër apo në një
ansambël veprash arti (poetike, letrare, pikture etj.) qoftë simbolike,

75
qoftë direkte, duke qënë e qartë se përmes simbolit kuptojmë çdo
zëvëndësues analogjik të të simbolizuarit”.
Të kujtojmë këtu se edhe kritiku ynë Sabri Hamiti, do ta quajë Mallin-
temë, si temë të mërgimit shpirtëror. Të ndihmuar nga idetë e
dijetarëve francezë G.Bachelard dhe J.P.Weber - mund të përzgjedhim
së pari sintagmat që lidhen me elementin primordial - zjarrin: mall prej
flake, mall që djeg, mall që ndez zjarr, mall i përvëluar, mall që rritet
dhe ndritet etj.
Përqasja e zjarrit me Mallin bëhet për të shënuar përjetimin e
ndjenjes në kufijtë e maksimales. Malli-është i nxehtë si zjarri, i
paprekshëm si zjarri, i bukur si zjarri, i frikshëm si zjarri, i frikshëm si
zjarri, i paparashikueshëm si zjarri, sugjestiv si zjarri, i nevojshëm si
zjarri. Siç kemi vënë re gjatë analizës së poezive, shfaqja e Mallit me
elementët e zjarrit pranëvendoset me elementët armiqësorë të
kundërt, siç është uji.
Sipas një klasifikimi që sugjeron kalimi i disa elementëve të
psikoanalizës në psikokritikë nga J.P.Weber, mund të flitet për dy
hipostaza të foshnjërisë, të lidhura me mallin lasgushian: 1. si mërgim
shpirtëror, dhe në rastin e L. Poradecit, mund të konsiderojmë temë
“gjurmët e një kujtimi nga fëmijëria mbetur në kujtesën e një
shkrimtari”. Ky kujtim, apo kujtim tematik, nuk është gjithmonë
inkoshient. Inkoshienca, megjithatë, mbetet marrëdhënie midis temës
dhe veprës. Largimi që në vogëli nga vendlindja, nga mjedisi familjar -
farkëtoi një mall të pafund, të papërmbushur gjatë gjithë jetës së tij.
Me fjalë të tjera, Malli luajti një rol modelues në shpirtin dhe
krijimtarinë e poetit. 2. Hipostaza e dytë si mall - dashuri dhe dashuria
e paraqitur si ndjenjë e fëmijërisë, ku malli del si dashuri e parë: mall
në mërgim, mall i parë, mall i ri, mall i mitur, mall i paqetuar, mall që
s’vdes përjetë, mall i parë që hesht e vdes në qetësi.
Malli, ndjenja e evokuar me insistencën më të madhe në
krijimtarinë e L. Poradecit, ilustron një aspekt të jetës afektive të poetit
dhe, me sa duket, aspektin më kompleks.
Karakterin agresiv, djegës, përvëlues, gërryes, shkatërrues të
Mallit, poeti e zotëron përmes orfikut. Orfiku bëhet shkarkimi i
magjishëm, efekti shkatërrues kontrollohet dhe zotërohet përmes
poezisë, krijimit. Njeriu L. Poradeci është i shpëtuar nga poeti L.
Poradeci, ashtu siç do të vinte në dukje eruditi frëng i këtij fundshekulli
Michel Foucault ”ku ekziston vepra, nuk ekziston çmenduria”. Poezia
luan një rol zbutës për mallin. Në qoftë se poezia i takon rrafshit
estetik, Malli i përket rrafshit ontologjik. Poezia bëhet terreni që
përballon kthimin e ontikes në estetike, proçes që zvogëlon
tensionin e shkaktuar nga Malli. Eshtë poezia vendi ku ndodh ky
shkarkim magjik. Mund të evidentohen edhe marrëdhënie thelbësore,
Malli është gjendje shpirtërore që ushqen poezinë, estetiken.
Në tërësinë e hipostazave dhe sipas të gjithë cilësorëve që merr
malli herë del me origjinë tokësore, ku poeti na i pasqyron si një objekt
konkret, herë na jepet me tipare hyjnore, herë i vdekshëm, herë i
pavdekshëm, herë si zotërim, herë si mall i kotë, herë i zhurmshëm që
buçet, herë i valë e herë i shuar.
Kur malli merr pamjen e një objekti të shenjtë, presupozon dhe një
lartësim dhe purifikim shpirtëror dhe një ngritje apo ndritje, njëherazi
malli ka një brendi të thellë kuptim i thellë i mallit tonë.

76
Hapësira që zë malli është i pakufijshëm në sintagmat e tij,
shpesh pasqyrohet në mënyrë hiperbolike - posi det, si shkretëtirë, që
len nga perëndon.
Duke u nisur nga një sistem imazhesh, që strukturon përjetimin e kësaj
ndjenje nga poeti, por edhe si një strukturë e përcjellë për tek
receptori, malli në poezinë e L. Poradecit rezulton si ndjenja më
komplekse, më fluide dhe më e pakapshmja. Dhe në mënyrë më
paradoksale me gjithë tentativat për t’i dhënë tipare fizike (i madh, i
rëndë, i lehtë, i nxirë, i valë, i bërë fije), ndoshta nga një dëshirë e
brendëshme subkoshiente për ta bërë të prekshëm, më të
zotërueshëm, si për të dëshmuar pafuqinë e fjalës (qoftë ajo dhe
poetike) për ta mbërthyer këtë ndjenjë të paformë dhe të
shumëllojtshme njëkohësisht.
Me gjithë përpjekjen tonë për ta dhënë ndjenjën e mallit në
poezinë e L. Poradecit sipas një sistemi, në të cilin të përfshijmë
kuptimet më të përgjithshme, ndonëse malli si ndjenjë është e lidhur
me një grup ndjenjash të tjera si trishtimi, brenga, pendesa,
keqardhja, gëzimi, dashuria, vetmia etj, në cdo poezi më vete,
sipas kuptimeve që gjeneron teksti poetik, vlera e vërtetë dhe
nuancimet semantike të fjalës do të dilnin më qartë në një kontekst
më të ngushtë. Sepse është e vështirë të gjesh të njëjtin kuptim të
fjalës mall, hera-herës dhe brenda një poezie të vetme.

Malli lasgushian dhe poezia rumune

Kritikët e veprës poetike së L. Poradecit kanë folur për një


ndikim të mundëshme nga poezia rumune. Për të parë më nga afër
nëse Poradeci ka qënë i ndikuar nga poezia rumune dhe në ç’masë ka
qënë ky ndikim, le të shohim disa veçori të ndjenjës së mallit në
poezinë rumune dhe sidomos tek autorët që mund të kenë luajtur një
rol të rëndësishëm në formimin e poetit shqiptar.
Ashtu siç pranon vetë L. Poradeci në hipostazën e studiuesit, në tezën
e tij të doktoratës mbi Eminescu-n, “Mbi këto nuancime “emineskiane”
na tërheq vemendjen në mënyrë të veçantë termi “dor”.”Dor”është
ndjenja fundamentale specifike e poezisë rumune e quajtur “doina”
dhe shpreh në të njëjtën kohë një kompleks ndjenjash, duke u

77
bashkuar në një sintezë unike “melankolia” dhe “nostalgjia“ e
romantizmit gjerman ”Ehrfurcht” dhe termi rumun ”dor” janë pothuaj
të papërkthyeshëm në një gjuhë të huaj. Në poezinë popullore rumune
“dor” është shpesh identik me “dashuri” dhe “e dashur”. 20 Prof.
E.Çabej në studimin e tij mbi folklorin ballkanik, do të shprehej kështu:
“Këngët popullore të viseve ballkanike duhen trajtuar jo vetëm
sintetikisht në lidhjen ballkanike dhe në lidhjen e njëanëshme nga një
popull te tjetri, por edhe një nga një në vetvete, si një shprehje e
thjeshtë e frymës së popullit përkatës. Karakteri dhe historia e një
populli pasqyrohen më së miri në poezinë popullore. Zbatimi i
psikologjisë së popujve në studimet e këngës popullore mund të jetë
në çdo rasë i dobishëm. Në këtë kuptim shkurtësia dhe mbarimi i
përnjëhershëm i këngës popullore shqiptare, gjërësia epike dhe fryma
elegjiake e këngës sërbe, rreptësia e shpeshtë e këngës bullgare,
retorika dhe një farë mburje e këngës greke, malli i pacaktuar i
këngës rumune, (n.y.) karakteri konkret e realist i ftohtë i këngës
arumune nuk do të çudisnin ballkanistin që njeh historinë e këtyre
popujve. Se këto shenja janë të ngulitura në karakterin e popullit.”21
Ndjenja e mallit është ndjenjë dominante e këngës popullore rumune
dhe më frekuente se sa në poezinë orale shqipe. Po kështu, një numër
i madh studiuesish rumunë e jo rumunë afirmojnë të njëjtën ide. Disa
studiues e kanë hetuar çështjen në plan krahasimtar. Kështu
studiuesja rumune Elena Balan-Osiac, në një studim të zgjeruar të saj,
e vështron këtë ndjenjë në poezinë rumune, spanjolle dhe portugeze.
Një vështrim të tillë bën edhe Aurel Plasari në studimin “Malli në
poezinë shqiptare, rumune etj.”
Preokupimi ynë këtë radhë është ndjenja e mallit ne poezinë e L.
Poradecit, duke kaluar kështu tek autori më i diskutuar për ndikime të
mundshme mbi veprën e tij, poeti kombëtar rumun, Mihai Eminescu. Si
paraqitet ndjenja e mallit tek Eminescu, ç’vend zë malli në universin e
poetit rumun në nivelin e metatekstit, në ç’hipostaza konkrete haset
ajo në endjen e tekstit poetik, nëse ka peshë të veçantë në sistemin
poetik, nëse përbën një element thelbësor në semantikën e
përgjithshme? etj.
Ashtu si për shumë studiues e dijetarë rumunë, Malli bën pjesë
në esencën psikologjike e shpirtërore të popullit rumun, në shortin e tij
si një predestinim. Malli qëndron në bazë të ekzistencës dhe të
tipologjisë së tij; për M. Eminescu-n atdheu i tij është i veshur me këtë
rrobë të posaçme e kaq vetanake si malli, shpehur në një sintagmë
pothuaj emblematike: vendi im me mall:

Ce-ti doresc eu tie, dulce Romanie


Tara mea de glorii, tara mea de dor.

(Ç’të dëshiroj unë ty, e ëmbla Rumani


Vendi im me lavdi, vendi im me mall.)

Me një natyrë komplekse, me shumë ngjyra e nuanca, me shumë


kundrathënie dhe bashkime semash të kundërta, me një përmbajtje

20
Lasgush Poradeci,”La steaua” lui Eminescu (fragment din teza lui de doctorat),
Albanezul, Anuarul 401, fq128
21
Eqrem Çabej,Studime gjuhësore,V.Rilindja, Prishtinë,fq.122.

78
sintetike e analitike në të njëjtën kohë, do të shfaqet fjala dor
(gjegjësisht mall) tek Eminescu, ashtu sic do të haset dhe te poezia e
Poradecit. Më një studim të gjërë mbi veprën e Eminescut, studiuesi
rumun Edgar Papu do të analizojë gjendjen e vetmisë nostalgjike në
poezinë e Eminescut që përkufizohet me ndihmën e cilësorëve, madje
dhe kur këta bëjnë pjesë në sfera tërësisht të ndryshme (dureros de
dulce) dhembshurisht e ëmbël.

Cand deodata tu rasarisi in cale-mi


Suferinta tu, dureros de dulce...

(Kur ndonjëherë më del në udhë


Vuajtje ti, dhembshurisht e ëmbël)

“Asnjë si Eminescu nuk e ka ilustruar me aq saktësi të ndjerin dhe të


shprehurin e dy tipareve (e ëmbël dhe e dhimbshme), gjithmonë të
kundërta dhe të shkrira në dor-et (mallet sh.ynë)...Dy gjendje
kontradiktore, kënaqësia e çastit dhe shkëputja e mundëshme, shija e
mirë që mbetet nga ky çast shkrihen në një përjetim të vetëm.
Ndryshe thënë, ëmbëlsia shkrihet me brengën, në një zgjerim të
pafundëm të ndjenjës, kur zemra rritet nga lloj i posaçëm i mallit”.22
Studiuesi Vehbi Bala, në një studim më të gjërë mbi lidhjet letrare
shqiptaro-rumune, ndalet në një krahasim të një poezie të Eminescut
me poezinë Vallja e yjeve të L. Poradecit, duke u shpehur kështu:
“Kemi idenë e lëvizjes së përjetshme dhe të dashurisë që mban
përjetësisht yjtë, të cilët ndjekin njeri-tjetrin dhe vezullojnë në
hapësirat e paana. Lasgushi shkruan:

Yjtë-e ndezur si thëngjill


Që vërtiten palë-palë,
Prej mosgjëje zunë fill
Plot me jetë e mall të valë.

(Vallja e yjeve)

Të përbashkët kemi mallin që mban yjet në lëvizje të përjetshme


dhe u jep forcë ndricimi, kemi dhe idenë e lindjes së yllit prej mosgjëje
(fjalë e përdorur nga Lasgushi të Eminesc-ut.”23
Dihotomik dhe si një emocion dyfish është i strukturuar dhe malli
lasgushian prej bashkimesh të kundërtash: vuajte-ëmbëlsi, dhimbje-
gas, helm-gas, lumturi-mjerim, përmes drite-hijesh që të çojnë në
konceptimin poetik tërësor të tekstit, i ngjashëm ky me atë
emineskian. Kjo ndjenjë me pamje dyfishe do të shihet në mënyrë
sintetike dhe tek Eminescu: Amorul meu cel dureros (dashuria ime e
dhimbshme), Si cand inima ne creste de un dor, de o dulce jele (dhe
kur zemra na rritet nga një mall, nga një brengë e ëmbël), cantecul
dulci ca un fior (këngë e ëmbël si një tmerr), fermecat si dureros,
farmec dureros (i magjishëm dhe e dhembshëm, magji e dhimbshme),
durerea mea cea dulce (dhimbja ime e ëmbël), fioros de dulce
(tmerrisht e ëmbël), dureros de dulce (dhembshurit e ëmbël),

22
Edgar Papu, Poezia lui Eminescu,Bucuresti,Editura Minerva,1971,fq.109.
23
Vehbi Bala,Lidhjet shqiptare-rumune,B.SH.I.P.,Shkodër 1965,fq 18.

79
Si te Eminescu dhe te Poradeci, loja e forcave të kundërta, nga sinteza
e të cilave buron vetë jeta, lojë e reflektuar në forma ekspresive
përmes mjeteve të artit, përbën një fakt të përhershëm të strukturave
poetike të thella, të vetë këtyre personaliteteve që sintetizojnë vetë
strukturën njerëzore në formën e epërme. Të kundërtat në sintagmat
poetike nuk janë vetëm si opozicion termash, por një sintezë krijuese
harmonish, si një koinçidencë e të kundërtave, amplifikuar dhe e
motivuar nga elementë të kulturës dhe të filozofisë.
Tek Eminescu, ashtu siç e pamë dhe tek Lasgushi në një sërë
rastesh, hasim vargje, ku ndjenja e mallit është e lidhur me moshën e
miturisë, me imazhe idilike të dashurisë së pastër që mbetet në
kujtesën e poetit nga fëmijëria, apo nga rinia e parë, heroi lirik
karakterizohet nga pafajësia dhe pastërtia shpirtërore, nga ekstaza
fëminore, nga një gjëndje ëndërrimi dhe meditimi.

O ramai ramai la mine,


Te iubesc atat de mult!
Ale tale doruri toate
Numai eu stiu sa le ascult...

(O ramaii)

(O qëndro, qëndro tek unë,


Se të dua aq shumë!
Gjithë mallet e tua
Vetëm unë di ti dëgjoj...)

Në poezinë emineskiane, ashtu si dhe tek Poradeci, e hasim


DORIN/MALLIN si motiv të vetmisë dhe të të qënit larg nga atdheu.
Romantiku rumun i ndodhur për studime jashtë shtetit, është i kapluar
nga një mall i pakufijshëm. Të qënit në dhe të huaj, poetit i mpreh të
parin dhe të dëgjuarin, ai sheh dhe dëgjon gjëra që njerzit e lindur në
atë vend nuk mund t’i marrin vesh kurrë. Poezia e nostalgjisë është një
poezi me përhapje shumë të gjërë, në poetë të popujve të ndryshëm,
në kohë të ndryshme, në gjuhë të ndryshme. Victor Hugu-i do ta
konsiderojë migrimin një lloj pagjumësie të gjatë, ku shumë poetë të
botës do të dinin të përfitonin nga kjo pagjumësi e gjatë për ta
konvertuar në vepra arti, por poezia e L. Poradecit dhe e Eminescu-t,
mbështeten dhe ndihmohen në pasqyrimin e kësaj ndjenje posaçërisht
nga gama e gjërë semantike e fjalëve MALL/ DOR.

Un suflet numai plange, in doru-i se avanta


L-a patriei dulci plaiuri, la campii-i razatori.

(Një shpirt vetëm qan, e malli i tij sulet


Në të ëmblat pllaja të atdheut, në fushat e gëzuara)

si inima aceea, ce geme de durere,


si sufletul acela, ce canta amortit,
E inima mea trista, ce n-are mangaire,
E sufletu-mi, ce arde de dor nemarginit.

80
(Dhe ajo zemër, që rënkon nga dhimbja
Dhe ai shpirt, që këndon i ngrirë,
Eshtë zemra ime e trishtuar, që nuk ka përkëdheli
është shpirti im, që digjet nga malli pakufi)

Dor-i emineskian del edhe në trajta të tjera gjuhësore duke


krijuar një paradigmë të plotë të mallit, si një fjalë kyç, në nivelin
horizontal dhe vertikal të tekstit, fjala Dor do të shndërrohet në një
kuptim të drejtpërdrejtë metaforik të dhimbjes së poetit, në një shenjë
metafizike, e më pas në një univers lirik. Poeti rumun si dhe shumë
poetë romantikë evropianë do të endet midis melankolisë të së
shkuarës dhe vizionit për të ardhmen. Eminescu kryesisht është i
orjentuar drejt melankolisë së së shkuarës - veçanërisht objekt i
poezisë bëhet dashuria e humbur, dashuria e shkuar që zbërthehet në
nuanca semantike nga polariteti i fjalës dor/mall:
Mai am un singur dor (Kam një mall të vetëm), De doru lui si inima/ si
suflet-i se umple (Nga malli i tij dhe zemra/ Dhe shpirti i mbushen plot)
A dorului tarie/ Cuvinte duioaselor mistere (Fuqia e mallit/ Fjalë u jep
mistereve të ëmbla), Tot astfel cand al nostru dor/ Pieri in noapte-
adanca/ lumina stinsului amor/ Ne urmareste inca (Po kështu kur malli
ynë/ Humbet në natën e thellë/ Drita e dashurisë së fikur/ Na ndjek
ende) Sufletu-mi nemingaiat/ indulciind cu dor de moarte (Shpirti im i
paledhatuar/ Që ëmbëlsohet me mallin e vdekjes), O ora sa fi fost
amici/ Sa ne iubim cu dor/ S-ascult de glasul gurii mici/ o ora si sa mor
(Një orë të ishim miq/Të duheshim me mall/ Ta dëgjoja zërin e gojës së
vogël/ Veç një orë e le të vdes), Caci scris a fost ca viata ta/De doru-i
sa nu-ncapa (Se e shkruar ish që jeta jote/ Malli të mos e nxejë, O, de
luceafarul din cer/M-a prins un dor de moarte (O, nga ylli i ditës në
qiell/ Më kapi një mall për vdekje), Ea, cu dorul tau demoniac va vorbi
calugareste (Ajo, me mallin tënd demoniak do të flasë si murgeshë), si
din noaptea amintirii mii de doruri ea ne scoate (Dhe nga nata e
kujtimeve ajo na zgjon) Sunt atrase in viata` de un dor nemarginit
(Janë të tërhequra në jetë nga një mall i paanë), si cand inima ne
creste de dor, de-o dulce jale Dhe kur zemra na rritet nga një mall, nga
një brengë e ëmbël), si-incepu incet sa suna/ Fermecat si dureros/
Inima-i creste de dorul/ Al strainului frumos (Dhe filloi ngadalë të
tingëllojë/ plot magji e dhimbje/Zemra i rritej nga malli i të huajit të
bukur), Dusa de pustie ganduri/ şi de un dor fara de nume (Sjellë
prejshkretie mendime/Dhe prej malli të parrëfyeshëm).
Vehbi Bala në studimin e tij mbi paralelet mes Eminescu-t dhe L.
Poradecit do të japë dhe një situatë që lidhet me ndjenjën e mallit: “
Motivi i largimit të poetit nga e dashura ose, më mirë, të trimit nga
vasha, është një motiv i shtjelluar disa herë në lirikën emineskiane.
Mallin e dhimbjen e largimit e hasim p.sh. në poezinë Departe sunt de
tine...ku ndër të tjera, poeti rumun shkruan:

Departe sunt de tine si singur langa foc,


Petrec in minte viata-mi lipsita de noroc...
.............................................................
O! glasul amintirii ramaie pururi mut...
(Larg jam prej teje dhe i vetëm pranë zjarrit,
Përshkoj nëpër mend jetën time të pafat...)

81
.................................................................
O! zëri i kujtimit mbetet përherë heshtur.
Të njëjtën situatë vëmë re edhe tek Poradeci në poezinë Rri me
shëndet:

Që sot, një vend i huaj më ka thirrur pas:


Venite, motër buzën, e mos e bëj me gas.
...............................................................
O, pse kaq ëndr’ e bukur më s’lumtërovi dot!

Përveç motivit të largimit, kemi të përbashkët këtu vargun


shtatërrokësh të dyzuem, rimën e puthur fundore dhe atë përthirrje
O...”24
Po të hetohet ndjenja e Mallit tek poezia e Eminescut si dhe strukturat
gjuhësore në të cilat ajo shfaqet në tekstin poetik emineskian, qartaz
vihet re një paralelizëm me hipostazat e Mallit tek poezia e L.Poradecit
si dhe sintagmat e formulat poetike lasgushiane. Këto paralele, para së
gjithash, koinçidojnë me të njëjtën ndjenjë, me kushtet e mërgimit, me
kushtet e një vetmie nostalgjike, që i çon të dy poetët në një gjendje të
paqetë e dëshpërimi, në një shqetësim dhe revoltë, për të arritur në
një vetmi ekzistenciale. Të dy poetët kanë qënë të lidhur me vendet e
tyre, me natyrën e vendeve të tyre, gjë që ka sugjeruar mënyra
trajtimi të afërta të kësaj tematike. Por, prej krahasimit të hipostazave
të Mallit tek të dy, vihet re dhe specifika e origjinaliteti i secilit. Kështu,
mund të themi se L. Poradeci, si një personalitet krijues, ka bërë
përpjekje në një plan universal për të bërë një përkufizim të tij mbi
ndjenjën e vetmisë, nostalgjisë, tjetërsimit dhe gjendjes
gjithëpërfshirëse siç është Malli. Tek të dy poetët kemi një poezi
semantikisht komplekse, të mpleksur me filozofi, me mendime të
thella mbi qenien, dashurinë, natyrën. Kushtet e formimit të tyre,
ndonëse në rrethana të ndryshme historike dhe në hapësira të
ndryshme letraro-artistike, njohja e filozofisë hinduse, e asaj klasike
gjermane, studimi i tyre në vendet gjermanike, afëritë e kulturave
ballkanike - do të kushtëzonin, pa dyshim, një frymë dhe mënyrë të të
menduarit poetik të ngjashëm. Do të na bënte të besonim se
koinçidenca më e madhe e tyre do të ishte shorti i tyre i ngjashëm.
Vehbi Bala, në përpjekjen për të shpjeguar këto dy fenomene paralele
na paraqet një argument thelbësor në studimin e përmendur më lart:
“Për krijimin e lirikave intime dhe të natyrës Vasile Aleksandri-u, Mihai
Eminescu dhe Gjorgje Koshbuku u mbështetën në lirikën e butë të
popullit të vet për të krijuar poezinë intime dhe të natyrës. Mirëpo, siç
e theksojmë dhe gjetiu, lirika gojore e popullit shqiptar dhe lirika e
popullit rumun kanë mjaft paralele dhe konkordanca. Këtu duhet parë,
në krye të kresë, burimi i ngjashmërisë së lirikës së butë të L.
Poradecit me atë të Eminescu-t, Aleksandri-t dhe Co]buc-ut. Por
Lasgushi u ndikua edhe drejtpërdrejtë nga këta këngëtarë magjepsës
rumunë të dashurisë dhe të natyrës”25.
Vetmia dhe ndjenja e tërheqjes në natyrë, poezia idilike dhe
elementë të përbashkët të peisazhit, terren nga ku gatuhet ky mall i
përbashkët: korije, pyll, liqer, yje, shpesh tek dy poetët do të kthehen

24
V.Bala,Lidhjet shqiptare-rumune,B.SH.I.P.D.,Shkodër 1965,fq 43.
25
ibidem.

82
në mjediset ku do të preknin dhe probleme fundamentale të
ontologjisë.
Po në kuadrin e përgjithshëm të poezisë rumune, në mënyrë
panoramike, po sjellim disa shembuj nga autorë klasikë rumunë, që
mund të kenë ndikuar në formimin e fjalorit poetik të poetit shqiptar,
konkretisht nga Vasile Aleksandri dhe George Cosbuc (autorët janë
sugjeruar nga Mitrush Kuteli). Kështu dhe poeti Vasile Aleksandri, me
rastin e shkuarjes se tij disa herë në Francë dhe duke mbetur për një
kohë më të gjatë aty, krijon disa poezi lamtumire “Lamtumirë
Moldovës”, “Atdheu” etj. Gjendja dyfishe e migrimit: si arrati - një
shteg për të shpëtuar, zgjon nga ana tjetër në shpirtin poetik një
ndjenjë të thellë identiteti etnik që reflektohet në ndjenjën e Mallit për
atdheun:

Din umbra deasa-a norului,


Intins pe tari straine,
Cu aripele dorului,
Voios reviu la tine.

(Nga hije e dëndur e resë,


Shtrirë në vendet e huaja,
Me krahët e mallit,
I dëshëruar rivij tek ty)

Në të tjera vargje, mbushur me trishtim e brengë, V. Aleksandri


thërret në ndihmë mallin si shpëtimtarin e vetëm të mundshëm, por
kur është fjala për humbjen përfundimtare të së dashurës, dhe malli
vetë duket i pavlefshëm e i pa dobishëm, nuk është në gjendje të
pushojë dhimbjen:

O blanda, multduioasa si tainica lumina!


In veci printre stelute te cauta al meu dor,
Si-adeseori la tine, cand noaptea e senina.

(O e buta, shumë e mallëngjyeshme dhe e fshehta dritë,


Përjetësisht midis yjesh të kërkon i imi mall,
Dhe shpesh tek ty, kur nata është e kthjellët.)

Mungesa e së dashurës, një mungesë pa kufij kohorë të


përcaktuar, i shkakton poetit vuajtje që nuk gjejnë shërim. E vetmja që
mund ta mbyllë këtë plagë është e dashura. Janë të shumta rastet që e
vendosin heroin lirik në këtë posturë - në kërkim të përhershëm.

Trecu-au ani de lacrimi, si mult vor trece inca...


Si doru-mi nu s-alina, si jalea mea adanca,
Ca trista vesnicie e fara de trecut!

(Kaluar-kanë vitet e lotëve, e të tjera kanë për të kaluar...


Por malli nuk qetësohet, dhe brenga ime e thellë
Si përjetësi e trishtë është pa të kaluar!)

83
Malli tek Aleksandri, ashtu si në gjithë poezinë rumune, por edhe
në atë lasgushiane, siç u pa nga analiza e tyre, lidhet me të qarën pas
dhimbjes e trishtimit, me rrugën, me kërkimin insistent, me mungesën
si një gjendje boshësie që e shkakton të qënit larg i të dashurës, apo si
një gjendje që gjeneron në mënyrë të vetëdishme nostalgji e dhimbje
prej dashurisë:

Ah! mi-e dor, mi-e dor de tine,


ingeras cu dulci lumine.
Ah! mi-e dor sa plang de jale,
Tot privind in a ta cale.
Dorul arde ca un soare
A juniei dulce floare!
Dorul stinge, vestejeste
Inima ce iubeste.

(Bubu, kam mall, kam mall për ty!


Engjëllush me drita të ëmbla.
Bubu, kam mall të qaj prej brengës
Gjithë duke vështruar në rrugën tënde.
Malli djeg si diell
Lulen e ëmbël të rinisë!
Malli fik e vyshk
Zemrën që dashuron.)

Tek poezia e mësipërme, siç do të vërente edhe studiuesja E.B.Osiac:


“Për Vasile Aleksandrin sintagma “kam mall për ty” duket se thotë më
shumë se çdo dëshmi tjetër dashurie dhe në të njëjtën kohë duket se
shpreh gjithë vuajtjen e një njeriu i cili pret me padurim (me mall, me
dhimbje) çastin kur do të rishihet me të dashurën.”26
Në një poezi me përmbajtje patrotike të Coşbucu-t, dashuria e
një ushtari të plagosur për familjen përzihet me mallin për atdheun:

Ma doare in piept, dar nu sa tip,


Si asa mi-e dor de acasa
Si as vrea sa plec...

(Më dhemb në gjoks, por nuk klith,


Dhe kështu kam mall për njerëzit e shtëpisë
Dhe dua të shkoj...)

Duke iu kthyer përsëri paralelizmit Eminescu-Lasgush, mund të


themi se vetmia dhe ndjenja e tërheqjes në natyrë, peisazhi me
elemntët e përbashkët - korija, pylli, liqeri, yjet etj. - terren ku gatuhet
ky mall i përbashkët, do të kthehet në mjedisin ku poetët do të preknin
probleme fundamentale të ontologjisë. Megjithatë, do të ishte e
papranueshme t’i konsideronim si dy universe tërësisht paralele.
Pozita e tyre paralele dhe e pavarur njëkohësisht, i përket rrafshit të
vlerave, ndihmesës kolosale që luajnë në kulturat e dy popujve gjegjës

26
Elena Balan Osiac, Sentimentul dorului in poezia romana, spaniola si
portugeza,Bucuresti,1983, fq.65

84
si dhe në kulturën europiane. Por përkimet midis tyre janë përkime
kontakti, sepse, sikurse dihet mirë, poeti ynë e njihte mirë
rumanishten dhe poezinë e Eminescut që në moshë fare të re.
Dallime mund të bëheshin dhe në përkatsinë e dy poetëve në
drejtimet letrare ku i inkuadrojnë studiuesit. Në qoftë se Eminescu
konsiderohet si i fundit romantik evropian, Lasgushi është, padyshim,
një postromantik, për pasojë poezia lasgushiane është më moderne
dhe më komplekse, më e vështirë për interpretim. Studiuesi Rexhep
Qosja do të përpiqej ta përkufizonte kështu krijimtarinë e tij:” ... ndjen
si romantik, mendon si klasicist, asht i vetmuem dhe i hermetizuem
shpirtnisht si simbolist dhe i kujdesshëm e fanatik ndaj formës së
vargut si parnasist. Asht eklektik dhe origjinal në çdo pikëpamje”.
Ndërsa studiuesi kanadez, Robert Elsie do ta quajë “ fëmijë eklektik i
kohës së vet, Poradeci ishte dhe mbetet një nga paradokset e letërsisë
europiane jug-lindore.”
Në këtë kuptim, mund të themi se edhe ndjenja e mallit dhe
ngjyrimet e fjalës janë më të pasura, më të errëta, hera-herës më të
vështira për t’u deshifruar në poezinë e Poradecit, pasojë e një
përqëndrimi maksimal, e një ligjërimi më të kondensuar, e një
ndryshimi në kanonet e retorikës tradicionale.
Një dihotomi që kushtëzon dhe që sjell në sipërfaqe mallin/dor-in është
dhe raporti harrim-kujtim. Prej këtij mekanizmi rivjen në aktualitet e
kaluara, ajo pjesë e shtrenjtë e jetës, rikthehen me një tjetër intesitet
gjurmë dhe shenja të mbetura në nënvetëdijen e njeriut. Në imazhet
poetike të poetëve shqiptarë dhe rumunë, në qoftë se në fillim ka qënë
lumturia, ka vijuar më pas kujtimi i dhimbshëm i saj për t’u kthyer
përsëri, ndaj është i nevojshëm harrimi. Sigurisht, harresa nuk i zgjidh
gjërat, por vetëm i shtyn përkohësisht, mund të zvogëlojë vetëm
intesitetin, duke mbetur në fakt në një lloj dehjeje të shpirtit, sepse
kujtimi është i përhershëm, i pashmangshëm. Reminishenca që vijnë
në formë valësh asociative, që herë vijnë nga fëmijëria e largët, herë
nga kohë të pacaktuara, herë nga kohë të pajetuara ende, kaplojnë
shpirtin njerëzor, herë duke e trishtuar, herë duke e ngushëlluar, herë
duke e melankolizuar, herë duke i falur një gëzim të fshehtë dhe intim
- duke u dhënë një pështjellim kohëve konvencionale, ku e shkuara
bën pjesë në të ardhmen dhe e tashmja në të ardhmen, pas një
mekanizmi të stërhollë që ka të bëjë më shumë me subkoshienten-
inkoshiente. Kujtesa si funksion afektiv, sipas kuptimit të rizbuluar nga
Bergson-i në shekullin tonë, bën që e panjohura, e cila mbetet pas
harresës, të bëhet e njohur, jo si rindërtim i asaj se ç’ka qënë, por në
mënyrë krijuese, duke fituar thekse të tjera, rivlerësim dhe një zhvillim
e një shtrirje tjetër. Kjo kujtesë afektive gjenerohet nga malli,
provokohet prej tij, apo malli mbetet si pasojë e kujtesës afektive.
Kujtesa afektive ka nevojë për shpëtim që mund ta kryejë vetëm malli,
kështusoj malli nuk mbetet një sentiment i thjeshtë horizontal, por dhe
një mekanizëm psikologjik i ndërlikuar dhe pjellor. E kaluara, duke i
përkitur afektives, mbetet një depozitë e shtrenjtë e kujtimeve të
vyera. Kjo depozitë kujtimesh emotive pret ngacmime të rizgjohet, të
riaktivizohet, të çlirohet, të marrë rrugë. Eshtë kjo arsyeja që poetët
thërrasin e kërkojnë të dashurat e tyre, të afërmit, objektet që u
mungojnë në të tashmen. Por vetëm harrimi i pjesshëm është krijues
dhe malli prodhohet pikërisht në zonën ku ndodh harrimi i pjesshëm

85
dhe si pasojë e tij krijohen vepra poetike. Sepse po të harrosh
krejtësisht të shkuarën do të thotë që të mos kesh asnjë lloj të
ardhme. Ashtu siç e kemi thënë disa herë se ky lloj “formulimi” i kohës
është ai i mallit, si ndjenjë komplekse, që gërsheton në vetvete
dëshirën nostalgjike me gëzimin e së ardhmes.

VIII. VLERA STILISTIKE E FJALES

Në të gjitha shkrimet kritike për poezinë e L. Poradecit, pothuaj


të gjithë autorët e këtyre shkrimeve, pavarësisht nga qëndrimi i tyre
ndaj kësaj poezie, kanë afirmuar që kjo poezi dallon për gjuhën poetike
të saj.
Kështu Mitrush Kuteli më 1937-ën shkruan “Përmes fjalorit Lasgushi
shquhet haptazi nga të gjithë: poetët e tjerë të shqipes. Lasgushi ka
një fjalor të tijin.” Kuteli, përpos të tjerash vlerëson punën që bën poeti
me gjuhën si një përpunues i ndërgjegjshëm i saj. ”Lasgushi zgjodhi
rrugën e krijimit të fjalëve të reja si mjet i pasurimit të fjalorit shqiptar”
Studiuesi Rexhep Qosja në veprën e tij “Dialogje me shkrimtarë”, i
kushton një vemendje të veçantë gjuhës së poetit në artikullin”Gjuha,
simboli dhe kulti i muzikës”. Ky studiues ka mendimin se poeti i
kushton kujdesin më të madh gjuhës”Lasgushi identifikon gjuhën me
zjarrin dhe kërkon efektet e saj më të fuqishme”. Për Qosen ky kujdes
fanatik ndaj gjuhës dhe ndaj fuqisë shprehëse të saj e shpie në
braktisjen plotësisht të domethënies e të brendisë së poezisë. Ai i njeh
meritën poetit që nxorri nga harresa disa fjalë e krijoi një numur të
dukshëm kompozitash. “Poeti rrallë e tek fut fjalë të huaja dhe në këtë
pikëpamje është purist i vërtetë.”
Po kështu dhe studiuesi Sabri Hamiti në parathënjen e botimit
“Vdekja e Nositit”, pos analizës që i bëhet poezive, temave dhe
përmbajtjes së poezive disa faqe i kushtohen dhe gjuhës. Ai alternon
problemet e poezisë me ato të gjuhës dhe vlerave stilistike të fjalëve
“...poeti shpesh kur merret me problemin e shqipësisë së shqipes dhe
të krijimit të një gjuhe poetike shqipe, të cilën e arrin me sukses të
plotë do të identifikohet me Naimin”
Pa kaluar në revistë të gjitha mendimet e studiuesëve
theksojmë edhe një herë idenë se në ekskluzivitet është pranuar vlera
gjuhësore e kësaj poezie.

86
Por gjuha artistike e sidomos ajo poetike është e dallueshme qartë nga
gjuha e komunikimit të përditshëm. Në gjuhën artistike vihet re një
kultivim i veçantë i shprehësisë, një kujdes i veçantë për zgjedhjen e
fjalëve dhe rradhitjen e tyre. Kujdesi i akorduar shprehësisë është
shumë më i madh se në gjuhën praktike, rritja e kujdesit drejt
shprehimësisë quhet orjentimi i gjuhës drejt ekspresivitetit. Në
procesin e receptimit të gjuhës artistike kalojmë nëpër një perceptim
të pavullnetshëm në shprehimësi, d.m.th. bëhemi të ndjeshem në
fjalët të cilat hyjnë në përbërjen e ekspresivitetit.
Mënyra e zakonshme e krijimit të gjuhës artistike konsiston në
përdorimin e fjalës në bashkëshoqërime të pazakonshme. Gjuha
artistike le një mbresë freskie në përdorimin e fjalëve, një lloj rikrijimi
të tyre. Fjala kap pothuaj një tjetër domethënie, ajo hyn në përbërjen e
disa bashkëshoqerimeve të reja. Fjala veçanërisht në poezi, mund të
dalë me gjithë pasurinë kuptimore të lidhjeve asociative, të përtërijë
etimologjinë, fushën semantike e ngjyrimet, ajo shënon, shpreh,
evokon, sugjeron.
Nga përsëritja e disa konstrukteve analoge, ndjesia e freskisë
mund të zhduket, mundet të mësohemi me përdorimin e ri të fjalës
dhe ajo mund të hyjë në qarkullim me një domethënie të re. Prej bazës
së leksikut poetik ndodh përtëritja e bashkëshoqërimeve leksikale.
Fjala, nuk mund t’a luaje këtë rol e izoluar, për këtë problem B.
Tomashevski shkruan: “Në çdo frazë fjala ka bashkëshoqërimet e veta
semantike. N.q.s. do t’a izolonim në mëyrë artificiale dhe të
përqëndronim kujdesin mbi të, në vend të një kuptimi të saktë do të
depistonim një shumësi asosacionesh semantike të mundshme,
potenciale. Bashkëshoqërimet semantike të kujtojnë natyrën e atomit
kimik. Atomi i hidrogjenit nuk është një realitet kimik dhe nuk ekziston
i izoluar ne natyrë, i bashkuar me një atom hidrogjen tjetër do të japë
gazin hidrogjen, në kombinime të tjera do të japë ujë, klorur amoni etj.
E njëjta gjë ndodh edhe me fjalët, të cilat mund të bëjnë pjesë në disa
kombinime dhe të transmetojnë një kombinim të veçantë, i cili është i
paaftë të bëjë pjesë në kombinime të tjera.”27
Një tjetër veçori e fjalës që bën pjesë në gjuhën poetike, është
se në çdo rrokje ajo vihet në raporte ekuivalence me të gjitha rrokjet e
tjera në të njëjtën sekuencë, çdo theks fjale është i llogaritur të jetë i
barabartë me çdo theks tjetër të fjalës, kufiri i fjalës është i barabartë
me kufirin e fjalës tjetër.
Lirika e L. Poradecit nuk është një lirikë e errët. Gjendjet e
turbullta të vetëdijes, misteret dhe disonancat, janë të përfshira në
vargje të kuptueshme. Teoria lasgushiane e poezisë është mjaft e
qartë. Megjithëkëtë, ajo zhvillon koncepte që, ndonëse nuk janë
zbatuar në poezinë e tij, përgatisin udhën për një poezi të errët apo
mund të konsiderohet një ndër krijuesit më të denjë të purolirikës
shqiptare. Poezia romantike ka njohur vargje të cilat janë ngritur në një
autonomi tingullore më të spikatur se sa vetë përmbajtja e tyre. Veshi
është i magjepsur nga figura tingullore, të formuara nga zanore e
bashkëtingëllore të akorduara mirë apo përmes paralelizmash ritmike.
Në poezinë romantike në përgjithësi, por dhe në atë të L. Poradecit,
nuk është braktisur asnjëherë përmbajtja, përkundrazi, në të theksohet
domethënia përmes dominancës tingullore. Në historinë e letërsisë

27
Boris Tomasevski, Teoria literaturii, poetica, Bucuresti, 1973, fq.36

87
botërore njihen mjaft raste ku vargjet më shumë se sa thonë diçka për
nga përmbajtja, bukurtingëllojnë. Japim një shembull nga letërsia
shqipe: Div dragoi i Dragobisë/Trim tribun i Vegjëlisë. (F.Noli) Në fakt,
vargjet, përveç faktit se kuptohen, ato janë një sugjerim tingullor.
Brënda gjuhës, ndarja midis funksionit të komunikimit dhe funksionit
të ndërtimit të një organizmi të pavarur, formuar nga fusha me forcë
muzikore, bëhet më e qartë. Zbulohet mundësia që një poemë të lindë
përmes një prosedeje kombinuese, e cila operon me elementët
tingëllorë dhe ritmkë të gjuhës si dhe me disa formula magjike.
Studimi i gjuhës artistike të veprës poetike te L. Poradecit
inkuadrohet në problemet e stilistikës, e cila bën pjesë ndër problemet
specifike të letërsisë artistike. Studimi i leksikut poetik përfshin fjalorin
e veprës, mënyrën e funksionimit të këtij fjalori, nuancat sinjifikative të
futura nga autori në fjalë dhe kombinimi këtyre domethënieve. Hetimi i
lëndës gjuhësore, zbulimi dhe evidentimi i mekanizmave të
funksionimt të tij në fushën estetike të tekstit poetik lasgushian është i
një rëndësie të dorës së parë, sepse magjia e këtij poeti gatuhet me
fjalë. Gjuha poetike te ky autor dallon për origjinalitetin, për karakterin
afektiv të komunikimit, ajo është e larguar nga banaliteti. Eshtë gjuha
që markon këtë poet, si poet me stil origjinal - është pikërisht
përdorimi i një repertori të caktuar shenjash dhe kombinimi i tyre në
mënyrë të paimitueshme.
E krahasuar me poezinë e Ndre Mjedës për kujdesin kushtuar
fjalës, seleksionimit dhe përpunimit të saj sipas një koshience të lartë
estetike, modelimit të saj jo vetëm për sa i përket semantikës së fjalës,
por dhe për të mbërritur fjala në rezultate performante muzikore,
poezia e poetit tonë bëhet më sqimëtare, si e tillë ajo afron me poezinë
parnasiane e me simbolizmin francez. Poradeci në formën tingullore të
fjalës ndjente forcën, finesën, brishtësinë, elegancën, tingullshmërinë
muzikore. Ndjesinë e përzgjedhjes së fjalëve poeti e ka të zhvilluar në
një shkallë të lartë dhe për këtë bën një punë titanike. Siç na njofton
poeti, frymëzimi poetik, i cili vjen nga bota transcedentale vjen në
rradhë të parë si inspirim i fjalës:

Zbret një yll prej lartësije,


Një të ndritur shkrepëtime-
Posi flakë e posi hije
Ajo ryn në zemrën t’ime
E kuptoj me shpirt të sosur
Si kullon dalë-nga-dalë,
E si fjalës së palosur
M’i hap kindën e një pale...

Koncepti i gjuhës përmes poezisë

88
Universi lasgushian është i ngarkuar me mendime të larta
filozofike, me atmosferën shqiptare, me idilet e përmallshme të një
jete të pastër në një mjedis shqiptar, me këngën për vendlindjen e
veçanërisht për liqerin.
Ky univers bën jetën e tij nëpërmjet një gjuhe thellësisht shqipe, vetë
poeti bëhet krijuesi i një universi kombëtar i përafërt me këndimet e
dikurshme të Naimit.
Gjuha për Poradecin është i një koncepti naimian. Ai do të bënte gjatë
gjithë krijimtarisë së tij përpjekje të vullnetshme për reformimin e
gjuhës shqipe, duke lartësuar më tej idealet e Rilindjes sonë
kombëtare. Për L. Poradecin gjuha dhe kombi shihen në përbashkim,
gjuha është vetëdija dhe gjithëdija e tij, është provë e identitetit
kombëtar, tipar dallues kulturor, gjallesë artistike. Ai nuk është i vetmi
ndjekës i zellshëm i Rilindjes sonë Kombëtare, përpos tij kishte shumë
të tjerë, por ai për për gjuhën shqipe ndjek idetë e rilindasve me zell
dramatik e pasion luftëtar:

Gjuha: shpirt i shënjtë i kombit, që kalon duke kënduar.


Gjuha: zjarr ku djeg me dritë një mendim i frymëzuar!
Gjuha: afshi i gjallë i jetës! shpat e ndritur e lirisë.

Lasgushi dëshmon përmes veprës së tij poetike, përmes


shqipërimeve që na ka lënë nga poezia botërore, se ka qënë njohës i
thellë e shkencor i gjuhës shqipe. Ai ka njohur gjithë visarin e gjuhës
shqipe si shkencëtar e si poet. Ndaj poezia e tij është një objekt arti
dhe vlerë e çmueshme, bukurtingullimi harmonik i së cilës është i një
rafinemanti të jashtëzakonshëm.
Mbi të gjitha poeti ka bindjen se gjuha shqipe është e aftë të shprehë
në mënyrë të plotë të gjithë spektrin emocional poetik. Ky parim
estetik, ky besim tek mundësitë e gjuhës së popullit të vet, do të
shpjegojë edhe qëndrimin e poetit ndaj fjalorit poetik, ndaj mjeteve
shprehëse të shqipes.
Ky fakt merr rëndësi pasi Lasgushi studioi për vite me rradhë në
gjuhë të huaja jashtë vendit, njohu shumë gjuhë të rëndësishme
europiane, lexoi në origjinal mjaft poetë të mëdhenj dhe sugjestionues,
ndërsa poezia e tij është kthjelltësisht shqip. Siç do të vinte re Ismail
Kadare “Ajo që i mahniti të gjithë më shumë se flokët e tij ishte
përdorimi virtuoz i gjuhës shqipe, i teknikave poetike të saj, që ai i çoi
deri në nëpërkryerje, duke qënë në shumicën e kohës jashtë shtetit e
duke plotësuar studimet e tij të zgjatura në disa gjuhë, por asnjëherë
në shqip”28
Qëndrimi i Lasgushit ndaj gjuhës ka rëndësi historike dhe artistike,
sepse me përpunimin e gjuhës shqipe poeti pasuron botën emocionale
të popullit dhe fjalorin poetik të poezisë shqipe në përgjithësi. Karol
Çapek thotë: “Nuk njoh asnjë shkrimtar të mirë pa gjuhë të përsosur,
kush nuk di t’i japë asaj freskinë elementare ose vlerën muzikore, kush
nuk di t’i jape pastërtinë logjike ose ta bëjë përmbajtjen konkrete, ai
s’është shkrimtar.”

28
Ismail Kadare, “Migjeni” 1988, parathënie, fq31

89
Në një rradhë tjetër idesh poeti do të shprehej kështu për
mundësitë e tiparet poetike të gjuhës shqipe ”Ku pyet poeti! Dhe ca
më pak poeti shqiptar! Se shqipja ka mundësira të pakufijshme për të
krijuar dhe për të përkthyer. Ajo ka fjalë të shkurtra, të gjata, oksitone,
paraoksitone, preparaoksitone, ç’të duash ka! Nga mundësitë që krijon
gjuha shqipe ua kalon shumë gjuhëve të botës dhe mund të
krahasohet me gjermanishten. Prandaj s’ka faj gjuha, po ku është
poeti.”29
Nuk është e rastit që në poezinë kushtuar Naim Frashërit para së
gjithash Lasgushi lartëson gjuhën e poetit të madh. Ai e quan ligjërata
pleqërishte, frymë e gojës shqipëtare, këngë e orës shqipëtare, folja
jonë pleqërishte, kuvend i zogut.
Në këto sintagma, formula poetike, vihet re që poeti në mënyrë
sintetike shpreh lashtësinë e gjuhës shqipe “Ligjërata pleqërishte” -
shpreh identitetin etnik “Frymë e gojës shqiptare”-shpreh aftësinë
muzikore të gjuhës shqipe “Kuvend i zogut”. Tek Naimi ai shihte
shqipen e pastër, shqipen e kulluar, të ruajtur nga e kaluara historike,
prandaj cilësimet që i bën Naimit kanë lidhje me këtë aspekt të
poezisë naimjane: kuvend me hir të perëndishëm, këngë të
tepërlumtur, flakë e kuptim i kulluar, gojë vjershëtore. Lasgushi, me sa
shihet, ka një koncept romantik për gjuhën. Për të gjuha është
ligjërim (i lashtë), të folurit (popullor) dhe gjuhë (poetike). Ai e
identifikon atë me zjarrin e me flakën, e idealizon me shpirtin e një
romantiku, e vlerëson me mendjen e një poeti. E krahason deri me
gjakun: “Posi në kraharuar ti dhemb, o gjuhë e zjarrtë/Posi kullim i
gjakut që rreh në zemrën time”. Ajo jeton në brendinë e poetit, në
ndërgjegjen poetike të një romantiku. Prandaj Poradeci është aq i
ndjeshëm ndaj saj, dhimbja për gjuhën dhe gjuha vetë janë aq
organike për të.
Nga “gjuha e ëmbël e stërgjyshërve” Lasgushi semantizoi e
risemantizoi kuptimet e humbura të shumë fjalëve në gjuhën shqipe,
krijoi fjalë të reja nga burimi shqipes, u dha atyre vlera dhe nuanca të
holla leksikore, u dha muzikalitetin e tingëllimit dhe natyrshmërinë në
sistemin poetik vetanak.
Ai bashkoi e sintetizoi nocione, u krijon fjalëve lidhje të papritura,
kondensoi shprehjen sintagmatike, krijoi kompozita, lidhje të fjalëve
përmes përftesave grafike, duke u siguruar një kuptim “mozaik”
fjalëve dhe duke e ngritur këtë dukuri në një tipar karakteristik të
poezisë së tij.
Qëndrimi i poetit ndaj gjuhës shihet mirë në tërësinë leksikore të
poezisë së tij. Në këtë fond leksikor mbisundon e shkëlqen fjala
palcërisht shqipe, fjala pleqërishte, gjuha popullore e fisit të tij të
lashtë.
Të gjitha përpjekjet për t’i kënduar me finesë e përkushtim të posaçëm
femrës shqiptare e dashurisë, gjë që nuk ishte bërë në këto përmasa
në letërsinë shqipe, kërkonte, padyshim, novatorizëm në pikëpamje të
gjuhës, në pikëpamje të prosedeut krijues, të formave të reja të
shprehjes, pasi koloristika e pasur emocionale kërkonte fjalë të reja,
por pa denatyruar gjuhën shqipe, strukturën e saj, kërkon të nxirren
nga harresa fjalë të vjetra e të vihen në pozita të reja dhe të krijohen
gjendje të reja semantike dhe manovrime të tjera gjuhësore, të cilat

29
Petraq Kolevica, vep. e cit.fq

90
gjuha nuk i kishte përjetuar para tij.
Në këtë kuptim Lasgushi është “militant i inovacioneve” siç e
quan R. Qosja. Përdorimi i mjeteve shprehëse me përkujdesje fanatike
nuk del i papritur nga arsyet e shtjelluara më sipër të cilat në mënyrë
më të pëmbledhur do të ishin: së pari - koncepti romantik mbi gjuhën,
së dyti - nga dashuria për shqipen si atdhetar, së treti - nga kredua e
tij si poet, së katërti - nga specifika ideo-semantike e poezisë së tij.
Duke u kthyer sërish tek poezia Naim Frashërit, marrim vesh
kontekstin historik dhe rrethanat kur është shkruar kjo poezi. Ajo ka
formën e një traktati-poetik për gjuhën, në të cilën Poradeci jep në
mënyrë të sintetizuar konceptin për gjuhën amtare, programin poetik
për gjuhën, idealin e tij për të, ideal që mishërohet në figurën e Naim
Frashërit :

Po ti dridh-u, o! kombi i lashtë, me-atë zemërën e gjërë,


E në gaz të drithmës sate le të tundet bot’ e tërë!
Le e ndritet Shqipëria nër bregor-e nër fushore
Si buçet me zë të thjeshtë frym’ e gojës stërgjyshore;
Si flet shqip’ e lumturuar e bekon me gjith bekimin
Vajzërinë-e virgjërinë...-zemërimin...-renegimit...

Tek kjo poezi, kushtuar Naim Frashërit, me rastin e 25-vjetorit të


vdekjes, Lasgushi si në të paktat raste përdor fjalë të huaja për qëllime
stilistike, që të ironizojë ata që shprishin gjuhën shqipe.
Poeti ynë gjate gjithë jetës ruan dhe mirëmban pavaresinë e fjalorit
dhe të stilit të tij. Fjalori dhe gjuha poetike e veprës lasgushiane është
shumë e qëndrueshme dhe e vendosur në një pasuri lënde unike. Nuk
është një shumësi zanoresh dhe bashkëtingëlloresh, por një armaturë
prej metali të çmueshëm.
Në këtë kapitull do të merremi kryesisht me vlerën stilistike të
fjalës poetike. Fjalët e reja që krijon poeti, fjalët e vjetra që nxjerr nga
harresa, fjalëve që jua zgjeron apo jua ndryshon kuptimin, fjalëve që
jua saktëson apo u provokon kuptime të tjera tek një poet duhen parë
nga këndvështrimi i veçorive të gjuhës e të stilit të një poeti, nga këndi
krijues poetik. Pra të gjitha këto krijime gjuhësore u detyrohen
kërkesave të reja poetike. Ato lidhen me botëvështrimin e vlerësimin e
jetës, lidhen me kërshërinë e synimet e krijuesit. Fjala, me gjithë risitë
që mbart në vetvete, jeton në poezi dhe kuptimet e vërteta të saj do të
shihen në fushën gjuhësore dhe posaçërisht në atë estetike të tekstit.

POLIVALENCA KUPTIMORE

Pasuri apo varfëri

Një tipar i dukshëm, i cili përbën burim origjinaliteti në poezinë e


Poradecit, është përdorimi i së njëjtës fjalë me vlera të ndryshme

91
kuptimore. Poeti zgjeroi rrathët e domethënies në fjalët e shqipes duke
ringjallur sema latente të tyre dhe duke e vendosur të njëjtën fjalë në
pozita të ndryshme, përfton kuptime të diferencuara. Këto kuptime
sqarohen në varësi të poezisë ku përdoren, duke krahasuar vlerën e
kësaj fjale në poezi të tjera.
Në poezinë lasgushiane vihen re dy prirje që në pamje të parë
duken të kundërta dhe, në raport me tërë veprën, paradoksale: 1.
Përdorimi i gjërë i sinonimisë - dëshmi e pasurimit të fjalorit poetik. 2.
Përdorimi polivalent i së njëjtës fjalë - që duket së jashtmi si varfëri e
fjalorit. Përdorimi polivalent i fjalës tek poezia e Lasgushit u jep fjalëve
sema të reja kuptimore, pasuron paradigmën semantike të tyre, u
kthen fjalëve kuptimet e humbura, ju përtërin etimologjinë, njëherazi
prej përdorimit më dendur të disa prej tyre - krijon qendrën e fushës së
gjuhësore dhe qendrën e fushës estetike të tekstit. Duke qënë se janë
fjalë me leksematikë të gjërë, fitojnë kuptime të shumta e ngjyresa të
shumta. Shpjegimi i kuptimit të këtyre fjalëve dhe konotacioneve të
tyre ndihmon në shpjegimin tërësor të veprës poetike.

Fjala MOTER

Në këtë poezi këtë fjalë nuk e hasim në kuptimin motër/ vëlla,


por motër nga mater (lat) vajzë, nënë, si në shqipen e vjetër e evokuar
nga Dora D’Istria. Do të ishte me interes, vetë shpjegimi që bën poeti
rreth përdorimit të kësaj fjale: “Për poezinë “Eja motër” ai thotë:
Lasgushi këtu bën Cuncubinaje me motrën. Po ti injorant, pse s’lexon
më përpara se të flasësh, Biblën! Aty është kënga e këngëve e
Solomonit, apo Hashiri Hashirim, siç thonë judejtë. Aty i thotë
Solomoni: O motër, e dashura ime. Ja! dhe më dha biblën gjermanisht
ku lexova “Das Hohe Lied Solomos” aty ishin të nënvizuara prej tij disa
herë fjalët
O motër e dashura ime”
Motër -ky emërim i vjetër i vajzës në tekstin poetik ka një përdorim të
disavlefshëm. Kuptimet e ndryshme të fjalës hetohen po të krahasohet
përdorimi i kësaj fjale në poezinë e mëposhtme me poezitë e tjera ku e
ndeshim këtë fjalë
Të qajnë motrat
Të qan vëllai
E fshat’i tërë
Të qan me vaj

(Ku qajnë motrat vëllanë)


Kuptimi i fjalës motër në këtë poezi është ai që ka fjalori i gjuhës
së sotme shqipe, ndërkohë që në të gjitha poezitë e tjera kjo fjalë afron
semnatikisht me fjalët e dashur, vashë, shoqe. Fjala motër përdoret
nga poeti me qëllime desensualizuese, për të krijuar një afëri më të
madhe me të dashurën në rrafsh shpirtëror e sentimental: Dashuri pa
shëmbëllesë/ Motër dhembshurie. Për këtë do të dëshmonin edhe
diminutivet e përdorura: motriçkë, motërz, të cilat i japin fjalës një
ngjyrim të posaçëm, duke shënuar gjendje afektive, përkëdheli,
afinitet, dashuri:

Sonte mbeta mu në pisë

92
Nën ushtrimin e një buje
Moj motriçkë e vogëlisë
Nuk të shoh, po ti këtu -je.

(Vesë dashurie)

Përdorimi i fjalës në tekstin poetik është më i shpeshtë kur poeti


ndjen nevojën t’i referohet dikujt, një objekti referencial, kështu fjala
motër merr vlerën e një apelacioni, p.sh. Ti po çkëlqen o motër, në
fund të zemrës sime
ose:
E mall i zemrës së plasur
Më psherëtin sa vjen më rrallë,
Po del në qiell një yll me dritë
Prej shpirtit tim, o motra ime.

(Eja motër)

Pra e dashura është në mungesë, kujtimi për të vjen në trajtën e


mallit. Fjala motër bëhet objeksion i përjetimit poetik. Ka raste që këtë
fjalë Lasgushi e përdor në shtresime të ndryshme emocionale, në
kalimet graduale nga një gjendje në një tjetër. Ka raste kur brenda së
njëjtës poezi poeti përdor dhe vasha dhe motra apo shoqe, mikeshë,
motriçkë:

Po atëherë e merr një trim


Motërzën për dore
Pa kalon si vetëtim
Vasha zemërore.

(Dashuri udhëtare)

Për kuptimet e afërta të fjalës motër me emërtimet e tjera


(vashë, e dashur etj.), do të dëshmonmte më së miri ky varg i poetit:
Vashë-edhe-shoqe-e-motër-e dashurisë. Ky varg, si një zhvillim
gjuhësor e konceptual në vazhdën e një tërësie oksimoronesh e
bashkëjetesash të elementëve të kundërt apo të ndryshëm, do të jetë
një dëshmi tjetër e modernitetit të poezisë lasgushiane. Ashtu siç
është liria dhe robëri, ashtu siç është malli dhe i ri dhe i zi, ashtu siç
është dhe këngë dhe vaj bashkuar apo ëmbëlsi vrerore etj., ashtu
është parë konceptualisht dhe vasha si shoqe dhe motër e dashurisë,
si nuse dhe grua, edhe femër e varr në zemër. Kjo lidhje tërësore që
përbëhet nga shumë pamje dhe elemente, si komponentë të një
metafore konceptuale e sintagmatike, do të shihet më e shtjelluar në
strofën e mëposhtëme, ku bie në sy mungesa e foljeve dhe ndërtimi
mbizotërues nocionor përmes përdorimit të emrave:

O! zjarr-e-mall-e-yll-e-zemër-pa-emër,
Vashë-edhe-shoqe-e-motër-e-dashurisë,
Nuse-edhe-grua-femër-varr-në-zemër,
Varr-edhe-zjarr-e-flakë-e-perëndisë.

93
Edhe gjuhësisht ndihet vlerësimi emancipues i femrës shqiptare,
emërtuar plot me nuanca leksikore, në një strofë plot me domethënie
si në rrafshin paradigmatik dhe sintagmatik. Përveç qëndrimit që mban
poeti në veprën e tij (kjo përbën një nga vlerat e padiskutueshme të
poezisë së tij) një hipostazë e këtij pozicioni është dhe përpjekja e tij
për ringjalljen e fjalës motër, përdorimi i saj mer valenca të ndryshme
kuptimore krahas sinonimeve të tjera.

Fjala LLAFTARI.

Eshtë një nga fjalët kyç në poezinë e Poradecit. Kjo fjalë është
ngarkuar me një pëmbajtje intensive të tensionit shpirtëror të poetit.
Haset në gjithë tërësinë e tekstit poetik, pavarësisht nga tema e
trajtuar në të. Fjala llaftari ka vlerë më së shumti si një gjëndje
emocionale e ngarkuar maksimalisht, ajo mbart superlativitetin e një
gjëndjeje afektive. Deshifrimi i gjithë spektrit semantik të kësaj fjale
ndihmon në kuptimin e gjithë pasurisë së gamës psikologjike të
poezisë lasgushiane. Fjala ngërthen në vetvete mjaft kuptime - dhe e
vendosur në kontekste të ndryshme poetike del sa e beftë aq dhe e
ngjeshur.
Asnjëherë kjo fjalë nuk del në kuptimin si frikë e madhe, si tmerr
dhe nuk të sugjeron asgjë të frikshme në tekstin poetik, megjithëse në
gjuhën shqipe fjala shënon kryesisht këtë gjëndje. Këtë gjëndje
shqetësimi poeti e do më shumë se qetësinë, përmes kësaj gjëndje ai
mundet të prekë ëndrrën dhe idealin. Llaftari (tmerrisht) e bukur
Kryesisht kjo fjalë del si tipar a cilësi e gjendjes (në trajtë mbiemërore)
Kur të më çikësh hije-lehtë
Me gishtërinj të llaftaruar

(Eja motër)
Një këngë e llaftaruar po vjen prej lartësirash
(Ç’degjoj me sy të trembur)
Të pashë motër plot me mall
Më pe me shpirt të llaftaruar

(Kur shtrohet vala)


O djellë i llaftaruar që shndrin si pikë lot.
(Gjuha e zjarrtë)

Rastet kur kjo fjalë përdoret si cilësor janë të shumta dhe


stilemat: gishtrinj të llaftaruar, shpirt i llaftaruar, gjirin tënd të
llaftaruar, nuk do të duken kaq të papritura në se do të dëshifroheshin
si kuptime metaforike të vargut identifikues: Llaftari( tmerrisht) e
bukur.
Pas kësaj do të kemi: gishtërinj të bukur, këngë e bukur, shpirt i bukur
etj. Por përdorimi i fjalës llaftari në tekstin poetik shpreh një cilesi të
bukur, por më komplekse, më mikluese dhe e dhënë njëherazi në
shkallën më të lartë të superlativitetit. Në raste të tjera kur fjala
përdoret si emërtim i gjendjes del në trajtë emërore.
Më pushton me shpirt të lehtë
Të pushtoj me llaftari
(Si nuse e re)

94
Këtu fjala fiton vlera që sinonimisht mund të ndërkëmbehej me
fjalët: me zjarr, me afsh, me dashuri. Të pushtoj me llaftari (me zjarr,
me afsh, me dashuri), por fjala llaftari ka një kuptim të mbishtresuar,
përpos kësaj shënon një gjendje psikologjike të spikatur, duke
përfshirë dhe nënkuptuar dhe kuptimin bazë të supozuar (bukuri)

Një fshehtësi plot llaftari


Plot ëmbëlsi vrerore
(Ah me atë mall që më ke ti)

Në këto vargje poeti synon të japë bukurinë diskrete të


ndjenjave të tij-që më bukur do ta shprehe kompleksitetin e tyre
kontrastik që e shoqëron më pas: Plot ëmbëlsi vrerore..Vargjet e
mësipërme shënojnë dhe konceptin lasgushian për dashurinë në
pëgjithësi si një dimension i thellë dhe i pashpjegueshëm i qenies
njerëzore si dhe ndjenjën e poetit që projektohet në këto vargje
emblematike. Poeti shënon katër veti që kornizojnë dashurinë:
fshehtësi, llaftari, ëmbëlsi, vrer. Askush më mirë se L. Poradeci në
poezinë shqipe (i ngjashëm me Baudelaire-in, Eminescu-n) nuk do
shprehte karakterin kontradiktor të dashurisë si ëmbëlsi-si vrer, si liri -
si robëri, si dhimbje - si gas, si helm - si gas, si lumturi - si mjerim etj.
Llaftaria do të ishte ajo gjëndje e ngritur emocionale nga ku poeti do të
shihte gjithë paletën emocionale të dashurisë - si gjendje që
nënkupton gëzimin e madh dhe trembjen, habinë goditëse dhe
bukurinë e magjishme te përjetimit dhe të gjitha këto gjendje së
bashku konvergojnë ne shenjën - llaftari.
Ndërsa në vargjet:
Ndaj fundesh llaftarie ku syr’ i em u mvrejt
E mend’ e turbulluar askur s’u mund t’i matin:
Ta patur matur shtatin! Ta pata matur krejt!
Ndaj fundesh llaftarie Ta pata matur shtatin!

(Njeriu dhe Zoti)


Fjala llaftari afron semantikisht me kuptimet e mësipërme, por në
përdorim e në çdo kontekst ajo fiton vlera të posaçme e të stërholla
duke e zbërthyer magjinë e trazuar emocionale subjektive. Në rastin
kur fjala përdoret pa parafjalë si emër, merr përsipër të japë emërtimin
nocionor dhe karakterizimin e saj.
Një mal-e - hon-e det-ah! llaftari
(Përjetësia)
Në tentativat e poetit për të zbërthyer misterin e botës, të fshehtat e
universit apo ato ontologjike - i vjen në ndihmë fjala Llaftari, përpos
hipostazave të mësipërme, ajo del në fushen e tekstit dhe si folje, ku
shënon një veprim, një proçes apo situatë.
Një det, që mendjen ty ta llaftaron
(Përjetësia)
dhe si ndajfolje

Përdrejt mun në zemrën e plasur


M’i shtje llaftarisht që të dy

(Lamtumirë)

95
Më dukshëm përdorimi polivalent i kësaj fjale do të dukej në këto
vargje:
Pa dhembshurisht e duke vuar prej shpirtit tënd kur e thëthi,
Si llaftarinë-e puthjes sate kuptoj në shpirt një llaftari

(Posi burbuqe e trëndafilit)


Llaftari në kuptimin e parë shënon tiparin, bukurinë që i fal një
veprim fizik. Një bukuri e trazuar kalon në shpirtin e poetit, por
cilësisht e ndryshme - si dashuri- si një proces psikik. Këto dy gjendje
bashkohen nga e përbashkta e fjalës që është bukuria, poeti i
provokon të njëjtës fjalë kuptime të diferencuara.
E gjithë vepra e L. Poradecit sillet rreth një grup ndjenjash që të gjitha
konvergojnë tek një mall i pafundëm, sundues i shpirtit dhe i veprës
së vet.

Fjala MALL

Një nga fjalët kyç të kësaj poezie është fjala MALL. Poeti njeh
kuptimin bazë leksikografik të fjalës: si dhimbje e thellë shpirtërore, si
trishtim për dikë apo diçka që ndodhet larg nesh apo si dëshirë për t’u
kthyer në një vend që s’e harrojmë kurrë, për të jetuar dhe njëherë si
dikur.
Në poezi të ndryshme kjo fjalë merr vlera të ndryshme
konotative: fillimin e një dashurie, dashuri, dëshirë, gjakim, dhimbje
etj. Ashtu siç e përkufizon poetikisht L. Poradeci: Malli i zemrës sime
këngë-e vaj-bashkuar. Poeti me fjalën mall në shumë rrethana
tekstore e zvendëson me fjalën dashuri, por në se me këtë të fundit
shënon një ndjenjë dhe një akt, me fjalën mall shënon vetëm një
ndjenjë, Poradeci nuk i ngatërron asnjëherë këto dy vlera. Aftësia
potenciale semantike që ka fjala shfaqen të diferencuara në kontekste
të ndryshme varësisht nga gjëndja psikologjike, nga atmosfera
poetike, varësisht nga pozita e heroit lirik.
Se si shkëlqen me stoli
Kur më pat zënë i pari mall.

(Të rritë e viteve të mi)


Unë ëndërrova se në zemër po më valon një mall i ri
(Kur të më jesh e zemëruar)
Poeti ndjen mall fill, nuk kujton me mall dashurinë, malli në
poezi i takon të tashmes dhe jo të shkuarës. Kur heroi lirik përjeton
dashurinë e parë të fëmijërisë, fjala ngarkohet me kuptimin e
dashurisë së parë, dashurisë mitare, me nostalgjinë për fëmijërinë dhe
dëshirimin për të, e dhënë kjo në kompleksin social tek “Syri i fshehur”
Se për herëzën e fundit
Më zu mall i mitur
Syri i fshehur i katundit
Që më pat zhuritur

Lasgushi ka gëzim, ka sakrifica, ka hidherim, ka lot, ka durim, ka


ndjeshmëri të hollë njerëzore, mbi të gjitha ka mall të parë të
fëmijërisë e cila shtrenjtësohet me kalimin e viteve.
Iku larg e dyke qarë

96
Me një dhimbje mu në gji
Dhe qëndroj ku mall’i parë
Hesht e vdes në qetësi
(Si nuse e re)
Kur e kur, kuptimi i fjalës është i afërt me kuptimin mall- nostalgji që
lidhet me përmbajtjen kuptimore të poezisë, ku lasgushi i këndoi një
mërgimi shpirtëror.
Sot këngët që vanë e më s’jane
Buçasin me mall në mërgim

(Lamtumirë)
Kur e kur mes arratisë
Vjen më merr një mall i lehtë

(Vogëlushja)
Fjala mall me vlerën nostalgji gjërësisht merr dhe kuptime të
mbishtuara: dhimbje, durim, pasion, dëshirë e zjarrtë etj. Në kontekste
të caktuara fjala mall është sinonim me fjalën dëshirë.
Nuk pata mall o vashë që të më rrish në zi
Me shpirt të llaftaruar t’i shih të më dëgjosh

(Resurrectia)
Malli del dhe me një kuptim të universalizuar, si një kategori etike.
Fjala tenton të identifikohet me fjalët: jetë, dashuri etj që vetvetiu janë
të universalizuara. Malli, në këtë hipostazë shoqëron njeriun kudo,
gjatë gjithë jetës- malli është fuqia gravitacionale e saj.
Që sot, ti botë do mbash zi
një mall që vdes për jetë
Tërheq dy veta uji i zi
Dh’i pret posi një vet

(Vdekja jonë)
ose në vargjet e mëposhtme shënon një kuptim të gjithëpushtetshëm:
Se kish kuptim që s’kish kuptim
Kuptim i fellë i mallit tonë
Se malli jonë ish zotërim
Që robëron përgjithmonë.

(Ku shtrohet vala)


Në poezinë “Malli i vjershëtorit” fjala Mall shkrihet, zgjerohet
dhe fiton hipostazën e veçantë si dashuri për artin, për krijimin si
pasuri potenciale, si vitalitet i krijuesit.
Këngëtor me zë që ç’mall
Po po! Ylli ç’ishte mall
Ç’ishte malli yt i gjallë.

Lasgushi provokon dykuptimësinë e të njëjtës fjalë në të njëjtën


poezi. Në poezinë “Kroi i fshatit tonë”, fjala mall përdoret në dy
hipostazat e mësipërme si dashuri, si dëshirë, si gjakim dhe herën e
tretë me kuptimin kategorial etik, dashuria (malli) si një ndjenjë e
përjetshme
Derdhet aq i egër, derdhet aq i qetë!

97
Posi mall i vashës, që djeg me të fshehtë
Posi malli i trimit, që bucet përjetë.
Obobo! Si malli që nuk vdes përjetë.

Kjo fjalë e konsideruar si fjalë çelëse e lirikës lasgushiane, si një


fjalë e plotë dhe me një denduri shumë më të madhe në tekstin poetik,
njëherazi fjala është konsideruar edhe si fjalë - temë, koncept sipas të
cilit kuptohet, në teorinë e statistikës leksikore, kuptohet termi me
frekuencën më të madhe që imponohet nga përmbajtja e përgjithshme
e mesazhit të veprës. Për këtë shkak fjala mall do të shtjellohet në një
kapitull tjetër gjerësisht, për të evidentuar të gjitha hipostazat e
posaçme që mbart vepra lasgushiane.

Fjala VARFANJAK

Tek Lasgushi kjo fjalë nuk përdoret në kuptimin konvencional (të


pranuar nga Fjalori i Gjuhës së Sotme Shqipe), që shënon një njeri që i
përket shtresave të varfra. Për pasurinë semantike të fjalës do të
dëshmonte krahasimi i kësaj fjale në këtë poezi me kontekste të tjera.

Mendjen time e merr dëshira


Ndjej në gjit një këngë gjaku
Mi fal syrit plot çudira
Kjo odë varfanjaku

(Rri mbështetur në tryezë)


Këtu cilësori varfanjaku i vendoset pas një emri konkret e merr
kuptimin e varfërisë materiale , e mungesës ose pakicës së mjeteve
dhe orendive. E afërt me këtë kuptim është kjo fjalë dhe tek poezia
“Malli”
E do mbetem përnjimend
Vafranjak si mbret pa fron

Në një kontekst më të gjërë të poezisë fjala është për varfëri


shpirtërore, por e zbërthen kuptimin tërësor të saj përmes kuptimit të
veçantë të fjalës si varfëri materiale. Varfëria del në pah me cilësinë e
saj semantike të spikatur, kur raporton me antonimn e saj pasurinë.
Pasuria në tekstin lasgushian është kryesisht shpirtërore, si pasuri
emocionale, si pasuri vlerash, si pasuri idesh etj. dhe varfëria kap këto
hipostaza e posaçërisht si varfëri shpirtërore. Për këtë do të
dëshmonte prania e shpeshtë e mbiemrit varfanjak pas emrit shpirt.
Haj! Shpirt i varfëruar vetëm në zi dhe vaj
(Një yll përjetësie)
Dënimi im nis e m’i lak
Fingjijtë e shpirtit varfanjak.

(Lundra dhe flamuri)


Kur të më jesh e zëmëruar me shpirt të vrarë e varfanjak
(Kur të më jesh e zëmëruar)
Në një sërë poezish të tjera fjala shënon gjendjen psikologjike të

98
heroit si ndrojtje, humbje, zbrazëti emocionale e shpirtërore, pasiviteti
e mungese reagimi, si pësim nga rrethanat etj.
E sakaq dëshirë e sulur
Gushë-e faqe t’i përflaku
Unë mbeta krye-ulur
varfanjaku.

(Ti moj shoqe)


Në poezi të tjera, përpos shënimit të gjendjes, fjala fiton dhe
nuanca të tjera semantike, duke zgjeruar rrathët e saj kuptimore. Heroi
lirik ka humbur dicka me vlerë, dicka të posacme, të shtrenjtë, të
pazëvëndësueshme. Kjo gjendje zbrazëtie e boshi shpirtëror mund të
jetë sinonim me fjalët i mjeri, i gjori, i shkreti.
Sot me lot varfanjaku
Më gjen parëvera.
ose:
Kush tha se ngazëllimi s’më patur falur pjesë?
O cili kuvendovi se mbeta varfanjak?
(Një yll përjetësie)

Përveç fjalëve të shtjelluara më sipër, Lasgushi përdor me


kuptme të disavlerëshme edhe fjalët: Zot, kuvend, kuptim, i gjorë,
dhembshuri, vetvetiu, dueim, përjetësi - por këto fjalë nuk mund të
konsiderohen si fjalë-celëse në kuadrin e metatekstit dhe semantikisht
nuk mund të konsiderohen aq të pasura sa fjalët e analizuara.
Përdorimi polivalent i fjalëve tek poezia e L. Poradecit, përkrah
përdorimit të gjërë të sinonimisë, mendojmë se është bërë për këto dy
arsye: së pari përjashtimi i fjalës së huaj, së dyti konceptimi i poezisë
dhe ndërtimi i saj me brumin e shqipes, duke i sjellë fjalës shqipe
zgjerim të kuptimit leksikor me sema të reja që gjuha nuk i ka pasur
dhe duke i kthyer këto fjalë në polisemantike. Pasuria e fjalorit
lasgushian, për pasojë, nuk do të thotë vetëm sasi e madhe fjalësh, si
pasuri numerike, por edhe kuptime e vlera të reja të tyre. Nga këto
kërkesa dhe nga kjo vetëdije e lartë artistike, poeti nxjerr nga harresa
kuptime latente të fjalëve, u jep atyre kuptime të reja, të panjohura, u
jep një shkëlqin të paparë. Përdorimi polisemnatik i një grupi fjalësh e
temash kthehet në burim origjinaliteti stilistik.

99
Liqeri - fjalë, imazh, simbol

Liqeri mund të konsiderohet si fjalë-temë (si një bërthamë


qendrore semantike) në poezinë lasgushiane. Poeti manifeston
dëshirim dhe entuziazëm në këngën për liqerin, i cili shtresohet në
poezi si imazh dhe si simbol, duke u ndjerë në gjithë haspësirën
metatekstuale si: kumtim për të qenë i pastër e i kthjellët në thellësi.
Poeti i markuar dhe i ndjekur nga ky fragment peisazhi nga fëminia
(duke lindur buzë liqenit të Ohrit) do ta pasqyrojë atë në format nga
më të varjueshmet. Ai projektohet si kryeshenjë në fushën poetike - si
qendra e ngjeshjes me ngjyrë pastoze në poezinë dramatike,
transparent dhe i proshkët në pastelet e peisazhit, drithëronjës dhe
dinamik në reaksionet koloristike, varësisht nga gjendja e heroit lirik.
Prania e ujit, e kësaj suprine ku do të luhet dhe loja onirike, do t’i japë
ëndrrës lasgushjane ngjyrë dhe tejdukshmëri e do ta bëjë atë te
praruar. Onirizmi shpesh na çon në një kronotop të pastër që ravijëzon
më së shumti një liqer tjetër, paralel me atë me përkatesi gjeografike :
atë të mbetur si gjurmë nga inkoshienca e fëmijëria, që poeti e kërkon
në mënyrë insistente nga shtypja që ushtron malli dhe dashuria,
mungesa dhe largësia.
Kjo fjalë del e rotacizuar - LIQER, përkundrejt fjalës më të
përhapur liqen. Trajtës vetanake poeti i qëndron konseguent në gjithë
poezinë e tij. Dihej se Lasgushi thellohej në historinë e fjalëve, e ndiqte
fjalën në shekuj (si formë e si evolucion semantik), thellohej aq shumë
aq sa i bëhej familjar një kuptim im vjetër, i harruar. Duke iu dukur atij
më shprehëse, ai nuk do që ky kuptim të vdesë dhe i vetëdishëm për
fuqinë e tij si poet, përpiqet ta përjetësojë. Lasgushi provon ringjalljen
e disa kuptimeve semantike të vjetra, ringjalljen e disa formave të
vjetra në aspektin fonetik siç është fjala liqer. Në këtë aspekt fjala
liqer mund të konsiderohet një neologjizëm.
Në këtë trajtë haset fjala (liqer) dhe në shkrime më të hershme
të shqipes, kështu mund të vemë në dukje se në përkthimin e Ungjillit
nga K. Kristoforidhi, botimi i vitit 1908, në Manastir do të hasim fjalën
lasgushiane. Po kështu është i interesante të vihet në dukje se kjo
trajtë është e gjallë në të folmen e arbëreshëve të Italisë. Në të folmen
popullore të rrethit të Pogradecit haset trajta liqer që shënon më tepër
liqene të vegjël e të kulluar, kjo trajtë më frekuente është në zonën e
Mokrës - besojmë se do të ishte një motiv i rëndësishëm për
përdorimin e kësaj trajte, poetit i pëlqente të thoshte shpesh : ashtu e
thotë populli. Lidhjet e poetit me liqenin e Pogradecit janë aq të forta,
ashtu siç është amalgamuar emri i qytetit me emrin e poetit.
Në poezinë lasgushiane kjo dukuri (aktivizimi i trajtave të vjetra
fonetike) nuk është një fenomen i izoluar, megjithatë, arkaizmi
stilistikor përbën një tipar të stilit të tij.
Përdorimi i trajtës liqer dhe jo liqen më së tepërmi ka arsye
stilistikore. Parapëlqimi i një trajte të vetme, kur dihet mirë se ky autor
përdor gjerësisht variantet dhe derivacionet e fjalëve, të bën të
mendosh se arsyeja themelore është stilistikore. Prosedeja konsiston
në faktin se këtë trajtë të vjetër (të fjalës liqen) autori e vendos në një

100
tekst të sunduar nga një fjalor sinkronik.
Ahere-helmohet e buçet
Pas mallit tim liqer-i shkretë,
E rrit tallazin posi det.

Poeti mbetet konseguent në ruajtjen e formës së jashtme të


fjalës, por jo edhe në kuptimet metaforike dhe simbolike që i jep
liqenit, kuptime këto tejet të variueshme. Një tjetër aspekt është
imazhi piktorik tepër i ndryshëm që ofron teksti.
Liqeri lasgushian është vendi i pasqyrimit të botës reale dhe ireale,
onirike dhe kozmike. Nëpërmjet këtij objekti ai ngre në nivel simbolik
dy elementë thellësinë dhe qartësinë. Gjithë bota që e rrethon
pasqyrohet dhe lahet, kthjellohet në ujërat e liqenit, pasqyrohet dhe
reflektohet, pasqyrohet dhe idetifikohet në këtë figurë-nyje të gjithë
poezisë, në këtë pasqyrë të stërmadhe të botës së poetit. Bota e
pasqyruar synon të jetë më e kthjellët, më transparente, më e pastër,
më e ftilluar - ky mbetet një nga gjakimet e poetit që deshifrohet nga
përthyerjet e koshientit dhe inkoshientit në këtë sipërfaqe
madhështore - pasqyruese e natyrës.
Një tjetër kuptim që gjeneron në mënyrë simbolike kjo fjalë-
temë është dhe ai i pushtimit të kthjelltësisë në thellësi. Poeti është i
interesuar që ftillimi e kthjelltësia të prekin thellësinë - dimesionin fizik
e shpirtëror të gjithçkaje që pasqyrohet në liqen. Liqeni është plani i
dytë i pasqyrimit të botës lasgushiane - bota shfaqet e dyfishuar, e
përsëritur prej pasqyrimit. Në rrafshin semiotik është shenja e
shenjave të botës. Në rrafshin psiko-analitik është synimi i
brendëshëm i poetit për kthjelltësi e pastërti në thellësi si dhe objekti i
gjithëpushtetshëm e gjurmë e fortë e fëmijërisë. Në rrafshin piktorik
është një kryeimazh, ku sillen motive, subjekte, personazhe rreth tij
dhe ai vetë shnëderrohet në një dekor, në një atmosferë koloristike, në
një rrafsh ku reflektohen të gjitha ngjyrat dhe format e botës tokësore.
Për ruajtjen e trajtës fonetike liqer, parapëlqimin e saj për arsye
eufonike, mund të marrim në konsideratë dhe një fakt tjetër. Në
tekstin lasgushian hasim dhe fjalë të tjera me -r- ndërzanore, p.sh.”kur
ke rarë” për “kur ke rënë” Marrim shkas prej këtij rasti të mendojmë
se poeti e ka shijuar së tepërmi tingëllimin e bashkëtingullores
dridhëse -r- në pozicion ndërzanor.

101
Variante fonetike dytësore - mjet shprehimësie

Qëndrimi i kujdesshëm ndaj gjuhës, qëmtimi i ndërgjegjshëm i


saj, bën që Poradeci ta zgjedhë fjalën për nga ndërtimi fonetik,
shfrytëzon për arsye stilistike, ekzistencën e varianteve fonetike në
gjuhën e popullit dhe në dialekte. Përveç anës semantike, poeti
përpiqet të japë dhe magjinë e gjuhës, sepse gjeneza e tekstit lirik e
tejkalon sferën e temave dhe të motiveve, duke rezultuar përtej tyre,
madje dhe në mënyrë ekskluzive, nga mundësitë e kombinimeve të
tingujve të gjuhës dhe drithërimat bashkëshoqëruese të domethënieve
leksikore. Brënda fjalës fshihen forca alogjike që drejtojnë shprehjet
dhe ushtrojnë, përmes radhitjes të pazakonshme tingullore, një magji
të pazakonshme. Rimbaud flet për “alkiminë e fjalës“, nën këtë
sintagmë ai deklaron: “Kam rregulluar formën dhe lëvizjen e çdo
zanoreje dhe, me ndihmën e disa ritmeve instiktive (të gjuhës) kam
pasur kënaqësinë të shpik një fjalë poetikisht të pranueshme për të
gjitha ndjesitë”30 Poradeci në lidhje më këtë fenomen do të shkruante:
“Poeti, fjalët duhet t’i zgjedhë e t’i verë ato në atë formë që shprehin
më shumë. Fjalët duhet të jenë elegante, por s’do të thotë kjo që të
mos jenë të fuqishme. Po që të realizohen të gjitha këto duhet punë.
Punë titanike.”31
Poeti përdor brenda një poezie dy variante fonetike të një fjale.
Tek poezia Zogu i qiejve dalin dy forma: dheut dhe dherit - fakti që të
dyja hasen brenda një poezie të vetme të bën të mendosh se nuk kemi
të bëjmë me një rastësi.

Dheut! Ah dheut të përtëritur sot i falesh përsëri!


E si rron në gji të dherit dit-për-dit-a nat-për-natë,
Gjir’i dherit ku rreh jeta të fal breng e përgjëratë:
Se prej mallit që të thyen përmes pamjeve të tija,
Mu në fund të zemrës sate rritet fshehur dashuria.

Po të shihen në kontekst, fjalët mbartin në vetvete kuptime të


diferencuara, megjithëse, nga ana kuptimore, emërtojnë të njëjtin
objekt. Në rastin e parë fjala dheut përdoret në kuptimin - botë,
gjithësi, kurse në rastin e dytë (dherit) fjala shënon në mënmyrën më
të nuancuar përbërjen materiale dhe duket se shënon një madhësi më
të vogël.
Kështu hasim edhe dy variantet: kraharor dhe kraharuar të cilat
ekzistojnë në të folmet e shqipes.
Se më s’të tret prushi i vojtjes
Në kraharorin e zhuritur.

30
Rimbaud.A, Oeuvres completès. Ed. Rolland de Reneville et J. Mouquet (Biblioteque de
la Pleiade) Ed. II, Parsi, 1951, fq.219.
31
P. Kolevica, vep. cit, fq. 113.

102
(Naimit)
Si shpirt i zi në kraharuar
U mbyll liqeri nënë male.

(Mëngjes)
Në rastin e dytë po të shihet në përmbajtjen semantike të tekstit
të jepet përshtypja se trajta Kraharuar sikur shënon një zgjerim
kuptimor, në këtë gjendje duket se është në gjendje të përballojë një
peshë më të madhe emocionale - gjë që të krijon tingëllimi i shtrirë i
togut -ua, përmes shënimit të objektit fjala ka dhe një efekt të
mbishtuar krahasuar me variantin tjetër kraharor.
Kështu ndeshim dhe dy variantet lartësi dhe lartësirë
Zbret një yll prej lartësie
Një të ndritur shkrepëtime-
Posi flakë e posi hije
Ajo ryn në zemrën time

(Rri mbështetem në tryezë)


E po këndoj si kurrëkush
Drejt lartësirës së pamatë

(Shpirtit)
Në rastin e lartësirës apo dhe në trajtën e shumëhasur largësirë
- që lidhen me dimensione hapësirore Lasgushi i përdor shpesh, dhe në
pikëpamje stilistikore trajta me -r, nga ana kuptimore nuk i shton
ndonjë gjë as lartësisë as largësisë, por përcjell tek receptori
sugjerimin e një distance më të madhe. Në dy rastet e mësipërme
lartësie, ylli zbret nga lart-poshtë dhe është më pranë poetit. Ndërsa
trajta me -r tek rasti i dytë sugjeron një kahje drejtimi të kundërt nga
poshtë-lart, drejt lartësirës së pamatë.
Në disa trajta të ndryshme haset dhe fjala zemër, për
përdorimin e kësaj fjale dhe për gjithë filozofinë e përdorimit të
varianteve fonetike dhe të gjuhës poetike, poeti do të shprehej:”Kur
deshin ta botojnë atë poemin për Kosovën më thanë - duhet t’i
ndreqim fjalët sipas rregullave të drejtshkrimit. Rregullat e
drejtshkrimit- thashë -janë për prozatorët jo për poetët dhe ca më pak
për mua.
Se po të më korrigjoni mua duhet të korrigjoni dhe Naimin.
Naimi shkruan:
Zemrën
Zëmrën
Zëmrënë
Zëmërënë
Dhe shkruan ashtu si ia do vargu dhe zhvillimi i brendshëm i
poezive. Juve dashki ta ndreqni Naimin. Juve dashkeni të më ndreqni
mua. Po gjuhën ne e bëjmë, ne poetët. Gjuha është në popull, po ne i
japim shkëlqimin, forcën, bukurinë, ëmbëlsinë ”32
Ashtu si dhe Naim Frashëri, L. Poradeci e përdor këtë fjalë në një
bërthamë leksikore të fjalorit poetik, në disa variante. Në të njëjtën
poezi “Kush ma njohu dashurinë”, e përdor këtë fjalë në dy trajta
zemër dhe zembër.

32
Petraq Kolevica, vep. cit. fq. 133-134.

103
Popo zemrën e zhuritur
Mos u, tremb se mos ma fik
Se në prush m’u pat kalitur
Thelb’i zembrës, o mik

Në rastin e mësipërm kemi mendimin se fjala zemër në trajtën


zembër nuk merr persipër të mbajë kuptimisht ndonjë kuptim të
mbishtuar. Lasgushi duke patur tejet të zhvilluar sensin muzikor në
poezi e vendos variantin zembër me një -b të shtuar duke përsëritur
këtë bashkëtingëllore në dy fjalët e mësiperme tremb, thelb.
Poeti i njeh vetes një liri të madhe në përzgjedhjen dhe përdorimin e
varianteve fonetike duke i dhënë poezisë një pamje muzikore dhe fjalët
i nënshtrohen një orkestrimi të përgjithshëm. Magjia e gjuhës mund të
manifestohet nga forca tingullore e vargjeve, por dhe nga një impuls të
fjalëve që drejtojnë poezinë. Eshtë e famshme formula e Mallarmé:-së
“Poeti ia dorëzon inisiativën fjalëve, të mobilizuara përmes përplasjes
së pabarazisë së tyre” Poeti është aq subtil sa në pamje të parë në
situata të përafërta, përdor variante të ndryshme - varësisht nga
zhvillimi tonal i poezisë, nga ritmi i përgjithshëm i saj, nga rrethana
poetike etj.
O! s’ësht’ ajo! O,s’është kurrsesi!
Bërtita që prej zemërës së thyer
Kur pyjeve të pata shëmbëllyer-
Më kishte rob e tmerrëshmja zili.
..................................................
Ahere kuvëndoja-i llaftaruar
E m’ish mendimi-e zemra m’ish ujem.

(Endërr zilitare)
Kryesisht ekzistencën e varianteve në gjuhë poeti e përdor për
qëllime shprehësie, për t’u dhënë fjalëve ndryshime të diferencuara
dhe të bukurtingëllojnë në harmoni me fjalët që i rrethojnë, kështusoj
fjalët përcjellin jo vetëm përmbajtjen por dhe vibracionet tingëllore.
Poezia hyn nën forcën e gjuhës magjike.
Përdorimi i fjalës i mjeri dhe varianti i mjerri
Mjeri as unë i mjerri ç’pata dashuruar
Dyfishimi i bashkëtingëllores -r, që në gjuhën shqipe historikisht
është zhvilluar për të rritur anën shprehëse të fjalës dhe në rastin
konkret poeti e kryen këtë prosede për të njëjtin motiv. Duket sikur rr-
ja mëshon më fort mbi mjerimin, sikur e nxjerr në pah më shumë.
Stilistikisht kemi të bëjmë me dy prosede: së pari përsëritjen e së
njëjtës fjalë dhe së dyti dyfishimin e një tingulli - nënvizues i një
gjendje shpirtërore. Duket se emërimi i thjeshtë i fjalës është i zbehtë
e i pamjaftueshëm për të shënuar këtë gjendje-limit, poeti përsërit
fjalën dhe ngjyros gjithë sintagmën poetike.
Përpos fjalëve poeti provokon dhe paralele dhe në njësi të tjera
gjuhësore. Eshtë për tu vënë në dukje dhe përdorimi i varianteve
ndajfoljore (si lokucione ndajfoljore) natë- për- natë dhe netë-për-
net Nga ç’shihet lokucioni i parë është formuar nga tema e njëjësit
natë dhe lokucionit tjetër të formuar nga tema e shumësit me
metafoni net.
Nga ana kuptimore kategoria e numurit e ka të nënkuptuar idenë e

104
sasisë nga kuptimi i saj kategorial. Ndaj mendojmë se këtë opozim
Lasgushi e ka përdorur me qëllime shprehësie.
Kur në flake të qiririt ze mendonem net-për-net
Dh’e ndjej shpirtin e kulluar nëpër dritën që më tret
Prej skëterrës së pa matë më del bot’ e ëndërruar,
Vetëm ti, im-e dashur net-për-net më rri larguar.

(Kur në flakë)
Më zhdukesh ditën e më dukesh
Pa të pandehur nat’-për-natë:
(Eja motër)
Në rastin kur lokucioni ndërtohet nga tema e shumësit
kuptimisht ka një shtrirje më të gjërë kohore.
Kështu Lasgushi përdor dy variante të përcjellores së shqipes së pari e
më rëndom atë të gjuhës së sotme letrare (të dialektit jugor): dyke
mërmëruar; dyke uturuar, duke pshuar si dhe variantin e gegërishtes
t’u përvëluar, t’u djegur etj.
Numuri i ndryshëm i rrokjeve gjegjësisht gjatësia e fjalës
kthehet në një mundësi praktike përdorimi alternativ dhe për pasoje
një mundësi ekspresiviteti.
Mund të themi se variantet fonetike janë përdorur për synime
stilistikore, për ta shënuar kuptime semantike të diferencuara, duke
qënë me përbërje fonologjike të ndryshme i japin mundësi më të
mëdha metrike poetit për të vargëzuar si dhe më shumë mundësi për
bukurtingëllimin harmonik të fjalës në shtrirjen e një vargu apo një
teksti më të gjërë.

Zvogëlimi

Zvogëlimi është një tipar tjetër i poezisë së Lasgushit. Eshtë krejt në


përputhje me përmbajtjen e poezisë dhe me tonin poetik të tekstit që
poeti të përdorë gjërësisht zvogëlimin. Ky mjet është përdorur nga
modeli kombëtar i gjuhës së L. Poradecit, Naim Frashëri, si dhe
përdoret dendur dhe në të folmen e zonës së vendlindjes së autorit.
Për një përdorim dendësor të zvogëlimeve mund të flitet dhe për një
ndikim të mundshëm nga letërsia rumune, duke qënë se modelet e
mundshme, që sipas gjasash mund të kenë luajtur rol në formimin e
poetit si Eminescu, Aleksandri, Cosbuc - kanë përdorur shumë
zvogëlimin. Kjo përftesë në poezinë e sotme moderne shqipe përdoret
pak ose aspak.
Zvogëlimi me prapashtesat -z,-th,-ç,-sh, na krijon nga foljet ndjesinë
e vogëlsisë, të butësisë, të shtrenjtësisë e një notë përkëdhelie.
Përdorimi i zvogëlimit flet për një qëndrim human e dashuri ndaj
gjithçkaje. Kryesisht fjalët që marrin zvogëlime janë emra: motër-
motërz, klithmë-klithmëz, thembër-thembërz, shoqe-shoqezën, hap-

105
hapëza, qipallë, qipallëza, zemër-zemërz, pasqyrë-pasqyrëzë,
shkronjë-shkronjëzë, cipë-cipëzën, vashë-vashëzën, mjegull-mjegullëz,
syçka-syçkëzat, fjalë-fjalëza, korije-korijëza, mesdite-mesditëza, kajsi-
kajsizë, vapë-vapëza, vajtim-vajtimthin, pushkë-pushkëzën, zonë-
zonës, gropë-gropëz, gunë-gunëz, shkollë-shkollëz, bimë-bimëzat,
flurtur-fluturëz, këngë-këngëzën, fole-folezën, zë-zëth mëmëdhe-
mëmëdheth, motër-motriçkë. Por e gjejmë dhe në pjesë të tjera të
ligjëratës folje: shihmë-shihmëzë, pronori mija-mijëza.
Përdorimi i zvogëlimit nga Lasgushi po të klasifikohej sipas një kriteri
tjetër do të kishim:
1.Fjalë neutrale që marrin ngarkesë emocionale.
2.Fjalë që mund të pranojnë me natyrshmëri zvogëlimin e
përkëdhelinë.
Tek grupi i parë do të futnim fjalët: klithmëz, fjalëza, mesditëza,
hapëza, pushkëzën, gropëza, mjegullëz, pasqyrëz etj. këto fjalë mund
të konsiderohen neutrale potencialisht, por duke u modeluar me
prapashtesa zvogëlimi në kontekste më të gjëra poetike, ato përveç
përforcimit të kuptimit bazë të fjalës ngjyrosen emocionalisht.
Dhe nga grupi i dytë poeti ruan të gjalla dhe i përdor me sens të
hollë poetik dhe fjalë që jetojnë më pranë botës poetike, si fjalë që
shënojnë objekte që bëjnë pjesë në një rreth sendesh dhe fenomenesh
me denduri më të madhe në fushën e teksteve poetike: fluturëz,
këngëzën, zemërëz, vashëz, folezën, qepallën, syçkëzat etj Ndonëse
një ndarje e tillë mund të duket e kërkuar, në diferencimin e mësipërm
e kemi fjalën për fjalë poetike të krahasuara me fjalë neutrale-për ato
fjalë që e pranojnë më natyrshëm zvogëlimin, përkëdhelinë,
brishtësinë, njomësinë, ëmbëlsinë si dhe për faktin se këto fjalë kanë
një ngarkesë speciale emocionale dhe kur s’kanë ndonjë markim
special. Poeti këtë mjet e përdor dhe si stilizim në poezinë që ia
kushton Naim Frashërit. Hasim fjalët e përbashkëta tek të dy poetët:
mëmëdheth, këngëz, fjalëz, vashëzë, këngëzë, shkronjëz etj.
Nga pëdorimi i prapashtesave zvogëluese nuk mbërrihet prej të gjitha
fjalëve në të njëjtin efekt, por bëhet më evident qëndrimi i poetit ndaj
objekteve që do më shumë, synimi i tij është nënvizimi i fjalës
(markimi i saj) në tekst, si fjalë e posaçme, si fjalë e dallueshme, si
fjalë e shtrenjtë - ndaj poeti i markon fjalët me këto prapashtesa që në
gjuhën shqipe jane të specializuara.
Para së gjithash diminuitivet tregojnë kënvështrimin subjektiv të poetit
dhe kërkojnë prej lexuesit që t’i kushtojë vemendje dhe t’i krijojë një
efekt sugjestionues për të drejtuar botën e përjetimeve emocionale
drejt tyre.

Sa për herëzën e fundit


Më zu një mall i mitur.
Syr’ i fshehur i katundit
Që më pat zhuritur.

(Syr’ i fshehur)
Zvogëlimi do të dukej i panatyrshëm tek vargjet e mësipërme,
kuptimisht fjala herë - larg çdo përfytyrimi fizik - zvogëlohet.
Megjithatë Lasgushi i nënvizon në tekst duke e markuar me
prapashtesën -zë. Në mënyrë asociative, duke parë tonalitetin e

106
përgjithshëm të vargjeve, bashkëlidhjen-malli i mitur me fjalën
herëzën , kjo e fundit zvogëlohet sepse kemi të bëjmë me një mall të
vogëlisë, të fëmijërisë.
Interesant duket përdorimi i diminuitivit dhe në rastin e mëposhtëm:

Popo fryn mëngjes’ i parë:


Vashë-e trim më s’janë parë;
Fryn mesditëza me vapë:
Vashë-e trim s’kthehen prapë;
(kush po shkon ashtu)
Jashtë kontekstit do të dukej i panatyrshëm përdorimi i diminutivit tek
fjala mesditë. Por kjo fjalë shënon një erë, fllad apo puhizë dhe e
krahasuar si e kohës së mesditës. Ky qëndrim duket më i motivuar kur
vargjet janë vijëzime të një peisazhi ku gëlon dashuria. Këto
prapashtesa përdoren nga poeti edhe kur janë larg zvogëlimit ose kur
nuk kanë të bëjnë fare më këtë karakterizim.
Ju që niseni për lule,
Shoqe, moj, të mijëzat,
Merr-më-ni as edhe mua
Nër pyje e korijëza;

(Vallja e luleve)
Pronori në këtë rast tregon tërësisht qëndrim afektiv. Shoqet
janë shumë të dashura, të shtrenjta, por markimi gjuhësor s’ka të bëjë
me zvogëlimin.
Fjalët që tregojnë vetëm përkëdheli dhe qëndrim afektiv në përgjithësi
janë këto: motërz, vashëz, zemërëz, mëmëdhethi, këngëz, fjalëz etj.
Në këtë grup fjalësh bëjnë pjesë edhe ato që shënojnë njëherazi dy
karakterizime: zvogëlimin dhe qëndrimin afektiv; p.sh. hapëza,
korijëza, pasqyrëz, folezë, zëth, thembërzat, mjegullëz etj. Gjejmë
raste kur zvogëlimi përdoret dy herë në të njëjtën fjalë p.sh. syçkëzat.
Delikatesa e ndjenjave, bota miniaturale dhe brishtësia e dashurisë
kërkojnë diminutive. Jashtë kontekstit përdorimi i diminutivit tek folja
shijmëzë duket e panatyrshme për gjuhën dhe e sforcuar. Por ky
manovrim stilistik tek poezia Vdekja jonë krijon gjithë tonin dhe është
një “uverturë” paralajmëruese për dramacitetin e poezisë.
Pa shijmë, shijmëzë detar,
Mi lundër Venetiku!
Zu po dremit vetëtimtar
Ndajnatë - Adriatiku.

Duke qënë se strofa e parë më tepër ka pamjen e një peisazhi,


shënuar nga disa penelata, përdorimi i panatyrshëm i shijmëzë bën
efekt dhe nënvizon një veprim më kompleks plus një qëndrim afektiv.
Përkundrejt veprimit folja duket se na njofton se kjo qetësi dremitje
deti është e zhurmët, e pazakontë, gjë që shtjellohet në vargjet e
mëposhtëme. Parashtesa zvogëluese kërkon (përmes fjalës që
markon) të vendos edhe një raport të posaçëm psikologjik - emocional
me receptorin. Heroi thotë jo vetëm shih ftohtësisht, por shih për herë
të fundit, më shih para vdekjes, më shih me dhembshuri, më shih në
mënyrë dramatike etj. Fjalës i dobësohet funksioni referativ dhe i
shtohet aftësia sugjestionuese. Poeti përdor një truk poetik - anomalia

107
gjuhësore është një shenjë e zhvillimit vertikal të poezisë.

Neologjizmat

Fjalët e modeluara nga Lasgushi me finesë e muzikalitet,


dëshmojnë për njohje të thellë të gjedheve prodhimtare të shqipes, për
aftësinë potenciale të saj, për zotërimin e mekanizmave të
funksionimit të saj. Për nevojat që i kemi trajtuar më sipër - poeti u jep
kuptime të holla dhe të preçizuara fjalëve, të cilat ndriçojnë mirë
objektin e tyre dhe luajnë si duhet funksionin e tyre themelor - atë
estetik.
Vepra lasgushiane është krijim letrar dhe krijim gjuhësor. Një element
tejet i rëndësishëm i krijimit në lëmin gjuhësor janë dhe neologjizmat.
Ato nuk krijohen vetëm për nevoja strikt leksikore, por dhe për nevoja
stilistikore dhe hera-herës vetëm për qëllime stilistikore. Krijimet
gjuhësore lasgushiane jo vetëm që janë të befta për receptorin por në
lidhje me tekstin, metatekstin dhe kontekstin ato apelojnë në
vetëdijën, përvojën, intuitën e lexuesit për bashkëpunim mendor,
shpirtëror, emocional. Disa fjalë poeti i ka huajtuar nga poezia
popullore, disa nga e folmja popullore, disa nga shkrimet e vjetra të
shqipes (Kupitori, Kristoforidhi, P.K.Negovani, N.Frashëri, Asdreni etj ).
Ajo që të tërheq vemendjen në tekstin poetik është konkordanca e
pjesës më të madhe e fjalorit me gjuhën e popullit. Ai aktivizoi fjalët e
vjetra që gjendeshin në popull, duke i rikuptimëzuar dhe duke i
ringjyrosur, kështu fjala pah haset në këngën pogradecare “Plaku dhe
djali”, “Më ra pahu më pahiti” fjala pikëlore gjendet në këngën “Moj
nepërka pikëlore”33
Ndonëse duhet thënë se Lasgushi nuk e tepron me fjalët e vjetra. Në
kontekste konkrete, në tërësinë semantike të poezive ato nuk ngjallin
asnjëlloj pështjellimi. Nga fjalët e lashta vlen të përmendim fjalë që
përdoren si përfytyrime poetike si: çetele, sumbull, kinde, pah,
shaqiluar, skistër, vgjer etj disa fjalë të tjera levorashe,pipëlim,
svagullim, mardhur, hepuar, skëterrosur, pikëlore, pakore, gjeratore,
thëthimtar, fërfëllimtare, gargi, fërmim, efeb, klepit etj
Poeti përdor fjalët dialektore të nëndialektit të tij. Ato shfaqen në dy
forma: si variante fonetike dialektore dhe si fjalë që me kuptimet e
tyre ndihmojnë për pasurimin e fjalorit poetik, p.sh.: treruar, mejtimi,
valomë, mbërdhe, mbrëmave, mbudhë, engjervi, çapet., përposh, së
fsheta, levorashe, vdar, pikovi, mun, shkitur, vramuz, dobare etj.
Fjalët e reja mund të shtresohen sipas disa tipave semantiko-
strukturorë. Foljet: përshembet (me parashtesën për-), përtund,
përndrit; mbiemrat që formohen me parashtesim, prapashtesim e
paranyjëzim njëherazi: e përmivarshme, i përbujshëm, i
përmallshëm, i pashëmbëllyer, i përbuzshëm; emrat:
përbrendësi, përjashtësi, përbrëndjen. Të ndalemi më hollësisht
tek ndonjë nga fjalët të krijuara nga poeti. Për nocionet exterioritč

33
Mitrush Kuteli, vep. cit. fq.147

108
dhe interioritč të frëngjishtes gjuha shqipe kishte nevojë për dy fjalë
dhe ka gjegjësisht jashtësi dhe brendësi. Fjalët e sjella prej
Lasgushit për këto nocione janë: përjashtësi dhe përbrëndësi. A
është sinonimi perfekte kjo? Na duket se jo, sepse duke lidhur këto dy
fjalë të reja me fjalën përjetësi, pranë së cilës poeti i ka përdorur në
poezinë “Përjetësia”, dhe prej së cilës ka marrë një semë, për pasojë
fjalët përjashtësi dhe përbrëndësi fitojnë një zgjerim, fitojnë përmasa
përmbarimisht të pakufizuara, mund të themi edhe kozmike siç
vërejmë tek fjala përjetësi (eternitč). Në qoftë se jashtësi dhe
brendësi na tingëllojnë ftohtë, pothuaj si terma të fizikës, përjashtësi
na sugjeron hapësirën eterike. Dhe kjo s’është për t’u çuditur: prefiksi
për- me vlera neologjistike të shumta në gjuhën tonë gëzon edhe këtë
veti. Në një numër të madh fjalësh shënon një gradë të lartë veprimi
dhe intensifikimi të krahasuar me fjalën bazë. Ky intensifim është
kristalizuar edhe tek emrat me prefiksin -për. Në rastet kryerje dhe
përkryerje, ndarje dhe përndarje (fjala që ka kuptimin shpërndarje deri
në hallakatje) përshëndetje dhe përshkoqje janë shembuj që plotësojnë
argumentin tonë. Fjala përbrëndësi, e parë në këtë dritë, fiton një
ekstension dhe eterizim, sigurisht që nuk flitet për një hapësirë
materiale të kufizuar, por për diçka spirituale, jo lëndore, për një botë
të brendshme shpirtërore të gjërë si pafundësia.
Përgjithëjetë - në një hetim të kësaj neologjizme me të përafërtën
pëjetë . Fjala e krijuar prej poetit, e ndihmuar prej kuptimit përfshirës
të përemrit të pacaktuar gjithë, ka një kuptim më përmbledhës e më
shterues se fjala përjetë.
Përbujshëm. Për nga përmbajtja kuptimore e fjalës, parashtesa - për
luan një rol të theksuar intensifikues dhe fiton një zgjerim. Kuptimi i
përgjithshëm i fjalës ndihmohet nga kuptimi i fjalës bujë.
Përshembet. Këtë fjalë Poradeci e përdor tek poezia “Vrapojnë
zemrat” me kuptimin ndërpritet, ndalet, pushon së vazhduari:
Dhe ik... e ik...e ik...e ik...
E ja! këputet zemr’ e shkretë.
E ja! përshembet vrap’ i lik
E bje përmbys përgjithëjetë
.
Parashtesa për- tek fjala përshembet nuk luan rol intensifikues
të një veprimi si tek foljet përshahemi, përhahemi etj. Shembet d.m.th.
rrëzohet, kurse tek Lasgushi do të thotë ndërpritet. Megjithatë
përshembet nuk largohet shumë semantikisht nga fjala bazë shembet,
siç mund të duket, sepse çdo shembje është në fakt një ndërprerje e
gjendjes së mëparshme. Madje, kuptimi tjetër i foljes shëmbet,
humbon, ulet, shembet toka, presupozon një ndërprerje. Nëse e
pranon figuracioni i poezisë “Vrapojnë zemrat” fjalën përshembje si
ndërprerje (e shembje) është zor të pranohet kuptimi ndërpritet në
gjuhën e zakonshme joafektive, ku përshembet do të jepte “shembet
fare”, kuptim i cili nuk është dhënë, sepse folja shembet është një folje
që tregon një veprim radikal, pa gradacione dhe kuptimi i fjalës është
u rrëzua, u plandos, humbi.
Një tip tjetër semantiko-strukturor përbëjnë dhe fjalët me
prapashtesen-uar p.sh. gazmuar, fatuar, qetuar, dimëruar,
dhëndëruar, vlerësuar, skëterruar, kombësuar, fërmuar, svagëlluar etj.
Këtë tip me sa duket, Lasgushi e pëlqen së tepërmi dhe janë fjalë që

109
kanë denduri bukur të madhe në tekst - me sa duket për efektin
muzikor që krijon togu -ua. Ky grup fjalësh është i vendosur shpesh në
pozicionin si fjalë-rimë, dhe fundi i vargut fiton një shtrirje dhe një
hapje si dhe një jehonë kumbuese. Ndonjë prej këtyre fjalëve është
krijuar nga poeti për nevoja okazionale të rimës, për efektin muzikor
që krijon fjala (pa rënë në kundërshtim me natyrën e gjuhës shqipe).
Një tip tjetër është dhe ai i krijuar me prapashtesën -ak:
parëverak, zemërak, vjeshtarak, lotal, varfanjak, brymarak, vraparak
etj. Ky sufiks në gjuhën shqipe, me një formë të zgjeruar -acak, ka
mbetur më së shumti në fjalët me kuptim pejorativ të tipit: rrjepacak,
dredharak, hilacak, belbacak, burracak, frikacak, burracak, dhelparak
etj. Fjala miturak është një përjashtim, ndërkohë që foshnjarak ka
kuptim pejorativ (i papjekur). Me sa duket, mundësia potenciale për t’u
krijuar fjalë në gjuhën shqipe me këtë prapashtesë në kohën kur shkroi
Poradeci apo edhe Naim Frashëri ka ekzistuar, kurse hapshmëria
(distribucioni) i tyre tregon se në gjuhën e sotme kanë mbetur fjalët
me kuptim pejorativ, ndërkohë që krijimet e tjera nuk kanë mundur të
jetojnë.
Ndryshe ndodh në fushën poetike të tekstit. Fjalët e këtij tipi
strukturoro-semantik nuk mund të klasifikohen ashtu si fjalët e tjera të
gjuhës. Ndjesia që buron nga lektuara e poezisë nuk ka të bëjë aspak
me ndonjë ngjyrim pejorativ. Duke qënë se fjalët e krijuara me këtë
prapashtesë përdoren rëndom në poezinë e Lasgushit si fjalë fundore
për të ndërtuar rimën, përdoren me efekt të kundërt nga rastet që
mbarojnë me togun -ua. Me anën e bashkëtingëllores -k- fundore
krijohet asociacioni i një mbylljeje muzikore të fjalës nga ku nuk mund
të marrë jehonë, sepse zakonisht kjo -k- e mbyllur qëndron pranë një
zanoreje -a- të hapur. Këtë fakt duket sikur e nxjerr në pah edhe
mundësia që kanë këto fjalë për t’u krijuar po kaq normalisht me
prapashtesën -or, p.sh. parëveror, zemëror, vjeshtor, brymëror etj. Pra
krijohet një sinonimi perfekte. Dalja e tyre në rrokje të mbyllur i jep
mundëi poetit për variacione instrumentimi. Alternimi i efekteve
muzikore të tingujve fundorë të fjalëve, tingëllimi dhe jehona,
ndihmojnë që të shquhet dhe kuptimi, domethënia, freskia, shprehja -
vlera tërësore e fjalës - në një terren artistik.
Një tip tjetër përbëjnë fjalët me prapashtesën -ot, -tor: veror, zemëror,
hijesor, këngëtor, fjalëtor, paqtor, vajzëtor etj.
Një grup më vete formojnë foljet preemërore të tipit: botësoj, qiellësoj,
kombësoj, shqipësoj etj. Po kështu vërejmë fjalët formuar me -(s)irë:
vetësirë, ndryshmësirë, fshehtësirë etj.
Në disa raste fjalëformimi përdore në mënyrë që fjala të ketë vlera
konotative të dukshme, p.sh. në poezinë “Kur nuk ndihesh fare mirë”:
Kur nuk ndihesh fare mirë,
(Sepse shpirtin e ke plot),
Zë këndon në vetësirë
Pa të derdhen pika lot.

Fjala vetësirë, në dallim nga fjala vetmi, përveç kuptimit e të


qënit vetëm, pa shoqëri, të krijon idenë e një vetmie metafizike,
psikologjike, ekzistenciale, shpirtërore - hapësirë semantike kjo që
krijohet nga përqasja asociative me fjalën shkretëtirë.
Në gjuhën shqipe kjo parashtesë shquhet për ngjyrimin emocional që u

110
fal fjalëve si tek shembujt: vranësirë, ndyrësirë, ngordhësirë, errësirë,
ëmbëlsirë etj. të cilat janë bërë normative në gjuhën shqipe. Po kështu
edhe fjala ndryshmësirë nuk shënon një fjalë që neutralisht do të ishte
ndryshim, por kemi një ngjyresë emocionale dhe një qëndrim të
caktuar të subjektit poetik. Fjala në këtë trajtë, duke zbërthyer dhe
paraqitur kuptimin themelor, sugjeron dhe kuptime të tjera që
rrjedhohen prej kontekstit përkatës.

Kompozitat (Përftesat grafike)

Po të flitet për një element tjetër tipologjik të stilit të L. Poradecit ky do


të ishte përdorimi i një rruge tjetër neologjistike siç është kompozimi.
Zakonisht, kur poeti do të shënojë një gjendje, një karakterizim të
pacopëzuar, u krijon lidhje fjalëve përmes dy mënyrash: 1.
kompozimit. 2. lidhjes së fjalëve përmes shënjash grafike. Këto fjalë
tërheqin vëmendjen e lexuesit për nga ndërtimi i ri dhe i veçantë. Ato
krijojnë befasi qoftë nga kuptimi sintetizues, ashtu edhe nga gjatësia
që zotërojnë. Kuptimi tërësor i tyre realizohet si pasojë e pjesëmarrjes
së pjesëve përbërëse, ndaj do ta quanim këtë kuptim të ri “kuptim
mozaik”. Duke bërë pjesë në këto lidhje, fjalët “punojnë” për vete dhe
për shoqëruesit i tyre, duke u shquar për ngarkesën kuptimore të
mbishtuar. Kjo prosede ndikon edhe në ekonomizimin e shprehjes dhe
frazave, duke siguruar njëkohësisht optimalizimin e thënies. Fjalët
kompozita si dhe ato që rezultojnë nga përftesat grafike, japin në
mënyrë të kondensuar një rradhë sendesh, tiparesh, veprimesh,
karakterizimesh, gjendjesh shpirtërore etj. Ndërtimi drejtvizor dhe i
ngjeshur i tyre rrit, padyshim, ngarkesën emocionale dhe krijon efekte
të tjera në fushën e tekstit poetik. Ky tipar është konstatuar që herët
dhe gjithëkohën në poezinë e Lasgushit. Kështu Mitrush Kuteli do të
vinte në dukje: “Veç fjalëve të lashta, të veçuara, të përdorura në
kuptim metaforik, glosari i Lasgushit përmban edhe vargje fjalësh të
bashkuara ose të marra nga goja e popullit ose të thurrura sipas
frymës organike të shqipes. Këto fjalë pasqyrojnë njomësinë dhe
mundësitë e shumta të shqipes si dhe artin e thellë të poetit.”34
Nuk është i panjohur fakti se Poradeci me mjetet stilistike, e në
mënyrë të posaçme, me ndërtimin vizual, duke I dhënë jo rrallë dhe
vlera ornamentale poezisë së tij, e orjenton dhe e udhëzon lexuesin e
vet, i sugjeron dhe e sugjestionon, në një farë mënyre, e detyron që ta
lexojë poezinë sipas atyre “grackave grafike” të ngritura prej tij
(përdorimi i fjalëve me theks, përdorimi i gjërë i shumëpikëshit, vizat
lidhëse midis fjalëve, ndarje të fjalëve me viza ndarëse dhe në një
gërmë te vetme etj.).
Përsa i takon forcës sugjeruese që kanë këto lloj fjalësh (të

34
Mitrush Kuteli, vep. cit. fq.

111
bashkuara apo të marra nga goja e popullit), të lidhura sipas shenjash
grafike, mund të themi se ato të krijojnë ndjesinë e lëvizjes dinamike
dhe ritmin e valles popullore. Përmbajtja e këtyre poezive, organizimi i
papritur i teksteve dhe fjalëve ka pasur për model gjedhet popullore.
Krijimi i këtyre fjalëve luajnë një rol të dorës së parë në temporitmikën
e në shtrirjen e diapazonit muzikor të poezive:
Kur të pashë për të vluar,
Pëllumbeshë pendë-shkruar,
Bubu! plumb në kraharuar,
Plumb që vret dyke gjëmuar!

Mbledhur shoqet më një qoshe,


Diç m’ju flisje, diç m’ju thoshe,
Gushë-e-llërë-e-gji-bardhoshe.
Pa me syçkëzat e tua,
Sy-larme! ç’më fole mua.

(Kush ta fali bukurinë)


Autori përdor në mënyrë alternative dhe fjalë të tjera më të
shkurtra, por ritmin e përgjithshëm të tekstit poetik e vendosin këto
kompozita, të cilat imponojnë një ritëm të qetë e të shtruar. Ky temp
buron së pari nga ngadalësia e vetë valleve të grave, prej të cilave ai
mori këto modele folklorike, dhe nga intonacioni i numurimit të
kompozitave që ndihmojnë në orkestrimin e poezive.
Nga numuri i përbërësve do t’i ndajmë në: 1. kompozita të
mirfillta me dy a më shumë përbëres. 2. në fraza që lidhen në
kontekste të veçanta përmes përftesave grafike. Në ndarjen e parë
bëjnë pjesë kompozitat: këngëtar-finosh, fat-miroshe, bilbil-finosh, sy-
larme, bel-këputurën, flok-banusheja, hije-lehtë, pendë-shkruara, dritë-
hijesh, hije-rëndë, baluke-prera, vjershë-kënduar, flogë-florire,
mëshirë-madh, gjak-qershije, lajmëtar-mëngjezi, zi-dhembshuri, sy-
perënduar, zemërë-valë, zili-përskuqur, buzë-puqur, krah-flutureshë,
zemërë-thyer, gji-qumështuar, llërë-kulluar, vetull-kurorë,vetëtim-naltë
etj. Këto ndërtime gjuhësore e afrojnë L.Poradecin me kompozitat e
përbëra nga dy elementë të përdorura nga Naim Frashëri. Në tekstin
lasgushian këto kompozita i shkruan me vizë lidhëse në mes dhe në
ndërgjegjen e tij nuk ndihen si të njëfjalësuara ashtu siç shkruan ai
fjalët: dëshirëplot, magjiplot, mosfjalosur, e përmivarshmja, mosgjëja,
mbrëmeherë, fshehtësiplotë, hapalehtë, hijendritur, gojëplotë,
flakëzhuritur,shigjethelmuar, flakëbashkuar, etj. Por ajo që e bën më të
spikatur këtë krijues është përdorimi i kompozitave tre ose me më
shumë fjalë psh. shtat-lëkundura-pallua,leshëra-cullufe-dredhur,
vashë-leshëra-floriri, lesh-verdha-lozonjare, vështrim-bukur-pallua,
mes-hollë-këputura, sy-vështrim-derdhurën-përdhe, qepallë-dendur-
tatëpjetë, gushë-e-llërë-e-gji-bardhoshe, shtat-vërvitura-selvi etj. Po të
shihen këto bashkime fjalësh, për nga mundësia plastike që kanë për
t’u lidhur me njëra-tjetrën, dëshmojnë për aftësitë plastike të gjuhës
shqipe dhe për aftësitë modeluese të krijuesit të tyre. Në shumicën e
rasteve kompozitat shprehin një cilësi fizike, si komponent të parë
kanë një emër që shënon pjesë të trupit, ndërsa komponenti i dytë
karakterizon, plotëson e mbush, sqaron me kuptim në një sens
metaforik komponentin e parë p.sh. bel-këputurën, flog-banusheja,

112
baluke-prera, flogë-floriri, sy-larme, shtat-lëkundura-pallua, leshra-
cullufe-dredhur, sy-vështrim-dredhurën-përdhe, mes-hollë-këputura
etj.
Kuptimi i përgjithshëm që kanë këto kompozita nuk mbetet në
rezultatin si kuptim leksikor i vënë përmes bashkimit të
komponentëve. Ndërtimi ornamental i tyre (në shumicën e rasteve
lidhen me njëra-tjetrën në mënyrë të figurshme e të papritur) me disa
elementë, për nga struktura nuk janë të barabarta me kompozitat që
kanë ato në gjuhën e zakonshme. Prandaj këto krijime, këto stilizime
për nevoja imediate të tekstit poetik do të ishte gabim të mendonim se
të gjitha mund të marrin një përdorim të gjërë aktiv. Për një
konkordancë mes këtyre krijimeve gjuhësore të Lasgushit dhe atyre
me burim popullor, do të dëshmonin:1. mënyra e lidhjes së fjalëve.
2.leksiku që përdor si lëndë për ndërtimin e tyre. 3. mendësia (lidhja e
fjalëve sipas një përfytyrimi figurativ të ngjashëm me atë të popullit) 4.
përdorimi i këtyre ndërtimeve me shumë në lirikat me motive
folklorike. Nga këto kompozime do të dalloheshin ato që janë krijuar
më shumë për nevoja leksikore dhe kuptimi i tyre nuk është aq
kompleks, këto kompozita për pasojë kanë hapshmëri më të madhe
p.sh. dritë-hijesh, hije-lehtë, hije-rëndë, baluke-prera, flokë-floririn etj.
Siç shihen, nga ana kuptimore, kompozitat në fjalë janë më pak të
ngjyrosura sesa kompozitat e tjera dhe tingëllojnë disi ftohtë.
Kompozitat e tjera janë krijuar për nevoja poetike dhe kanë një
figuracion të kondensuar brenda tyre. Për nga efekti që krijojnë brenda
tekstit e bëjnë atë të pulsojë, për nga imazhet që të sugjerojnë, të
ofrojnë një mbresë komplekse dhe delikate:
M’u shti vashëza në gjumë,
E-ëmbla-mi-shoqe -shumë.
Do ta marr ta kem për fare
Moj lesh-verdhën-lozonjare.
Ah! lesh-verdhëza-si ftua,
Gji-mburuara-si- krua
Shtat-lëkundura-pallua
Ç’më ka përvëluar mua

(Vate prilli)
Po të hetohet, vetëm në strofën e fundit, mund të konstatojmë
se në tre vargjet e para të saj kemi të bëjmë me plotësimin e fjalëve të
para që tregojnë pjesë trupore, pjesa tjetër plotëson me kuptime këto
fjalë në dy vargjet e para-krahasimet në fund të tyre (si ftua, si krua)
në të tretin si metaforë (pallua). Por këto vargje zbulojnë plot ngjyrë e
me një vizatim të fortë shtatoren e një vashe që na mundësohet ta
sodititim nga lart-poshtë. Ky imazh piktorik jepet përmes këtyre
kompozitave plot denduri kuptimore e koloristike dhe sigurisht dhe
emocionale.
Konceptimi integral i dukurive, i figurës, i sendeve dhe dhënia e tyre
përmes këtyre lidhjeve do të shihej qartazi dhe në këto vargje të
poezisë ”Kush të fali bukurinë”, shembull i sjellë edhe me lart për
frymën popullore të saj:

Diç m’ju flisje, diç m’ju thoshe


Gushë-e-llërë-e-gji-bardhoshe.

113
(Ndonëse vargu i fundit nuk përbën një kompozitë të mirfilltë,
por fjalë të lidhura me anë të shenjave grafike). Me ç’shihet tiparet
fizike të vashës shprehen me fjalët që marrin këtë lloj ndërtimi
strukturor. Qëllimi i poetit është të paraqesë pjesën në tërësi, tiparin
dhe lidhjet e saj asociative, krahasimin dhe metaforën, metoniminë me
gjithë lidhjet e figurshme të fjalëve, në shërbim të një paraqitje vizuale
të femrës. Me fjalë të tjera, çdo tipar fizik, çdo element i portretit të
saj, jepet përmes kësaj përkujdesjeje - që gjen shprehjen e vet dhe
gjuhësisht. Në studimet që janë bërë mbi poezinë e Poradecit kanë
zënë vend edhe kompozitat si dhe fjalët që lidhen përmes shenjave
grafike, duke i emërtuar sintagma-kompozita, të cilat janë, sipas
mendimit tonë, përtftesa grafike. Qëllimi dhe arsyet e përdorimit të
vizave lidhëse midis fjalëve janë ato për të cilat folëm më lart. Pra
kemi të bëjmë me arsye stilistikore. Tek fjalët e mëposhtëme ndihet
qartë se lidhja nuk është aq organike sa tek kompozitat, p.sh. flakë-e-
dritë-e-bardhë, vaj-i-pavajtuar, një mal-e-hon-e-det-ah!, një qiell-e-
diell-e-botë-ah!,e-ëmbla-mi-shoqe-shumë, bashkohesh-rritesh-me
përjetësi, jetë-e-vdekje-përqafuar etj. Këto lidhje janë konteksuale për
faktin se në fjalët pjesëmarrëse nuk ndihet kurrëfarë ngurtësimi dhe
mjetet lidhëse gramatikore nuk mungojnë. Qëllimi i poetit është që
këto vargje t’i rroki në mënyrë integrale për t’i përftuar kuptimisht,
emocionalisht, ashtu siç i kupton, i ndjen dhe i sugjeron ai. Një
përkujdesje fanatike e Poradecit për anën grafike të poezisë dhe
funksionalizimi i këtyre shenjave do të dukej edhe më qartë tek poezia
“Po qan vasha në shtëpi”:
Thotë vashëza përsëri
Fjalëzë me ëmbëlsi,
Fjalëzë me dhembshuri,
Fjalëzë plot me vrer të zi..
Ja me trimin ler-më-ni,
Ja me trimin mer-më-ni,
Merr-më-ni, moj, ther-më-ni.

Në pamjen e parë skandimi i këtyre foljeve me shenja ndarëse


do të dukej i pajustifikuar. Por, po të shihet më gjërë konteksti, situata
psikologjike, kushet e thënies - do të dukej përdorim funksional dhe
shumë i efektshëm. Vasha ndodhet në një gjendje afektive, e ngarkuar
maksimalisht nga ana emocionale. Për të karakterizuar një gjendje të
tillë psikologjike, ku dëshirat, gjakimi, janë në një gjendje shumë të
ngritur, nga emocioni i lartë njeriu “humbet gojën” dhe shqiptimi i
fjalëve në rrokje: merr-më-ni, ler-më-ni, ther-më-ni shënon gjendje
dramatike. Këtë përftesë autori e ka përdorur edhe tek poezia tjetër
“Vallja e luleve”, për të mbërritur në të njejtin efekt, sepse nga
përmbajtja dhe ndërtimi këto poezi kanë shumë pika të përbashkëta.
Ky element grafik, siç është viza, përdoret brenda këtyre dy rasteve të
analizuara për dy efekte të kundërta: bashkimi tek kompozitat dhe
sintagmat e tjera dhe ndarja tek rasti i fundit. Në rastin e parë
bashkohen elementë që janë të ndashëm, kurse në rastin e dytë
ndahet një element apo një njësi e pandashme siç është fjala. Mund të
themi se Poradeci modelon dhe përpunon fjalën për efekte stilistike,
duke i funksionalizuar, gjallëruar dhe përdorur me efekte të posaçme

114
më shumë se çdo poet tjetër i shqipes shenjat e pikësimit. Poeti është
një njohës i rrallë i gjuhës, i rregullave të funksionimit të saj, por edhe
një krijues virtuoz me një kontribut madhor në dhënien e shembujve se
si i shfrytëzon liritë poetike, se si fjala e gjuhës amtare bëhet më
konotative, sesi gjuha jonë shqipe realizon karakterin afektiv të
komunikimit.

Përsëritjet

Përsëritja është një dukuri e dendur dhe e larmishme në poezinë


e Poradecit. Tek kjo poezi përsëriten tingujt, fjalët, vargjet, strofat,
idetë dhe motivet. Përsëritja më e përimët, në gjithë llojet e tyre, është
ajo e tingujve. Poeti është mjeshtër i krijimit të fjalëve, i gdhëndjes së
vargjeve, i imazheve shprehëse të peisazhit, mjeshtër i krijimit të
harmonisë që buron nga ngjyra e atmosfera, tipare këto që e bëjnë
poezinë origjinale. Morfologjia e imazheve, ngjyrimi i tyre dhe nuancimi
tek pastelet, apo në kuadrin dramatik të poezisë së sakrificës dhe
idealit, në botën e ndjeshme të dashurisë, ku marrin jetë hove lirike të
papara në gjithë poezinë shqipe, e bëjnë këtë poezi të
pangatërrueshme. Përveç begatisë së imazhit, në këtë vepër ndihet
një harmoni muzikore, dëgjohet prej ritmit dhe tingullit melodia,
gurgullima, lëvizja e brendëshme e liqenit, kënga e zogjve, zhurma dhe
qetësia e natyrës. Vargu lasgushian, aq i rreptë, ku strofat dhe poezia
janë kaq të gdhëndura, të matura dhe të peshuara nën këtë rregull,
aparent absolut, pulson hapësira dhe lëvizja, mundësia e shtrirjes në
gjërësi, ashtu siç do të vërente me plot të drejtë studiuesi Emin
Kabashi: “Gdhendja e vargjeve s’e ka ngushtuar hapësirën e lëvizjes,
kurse në krahun tjetër ka prekur efektet psikologjike.”35
Një nga mjetet që prek efektet psikologjike, që shton
muzikalitetin dhe intonon poezinë dhe që mban në vetvete një forcë
sugjestionuese është përsëritja e tingujve. Kjo është një dukuri e
ndërgjegjshme dhe spontane në procedimin krijues. Nga ç’është folur
për probleme të tjera të gjuhës së Lasgushit është pranuar se ai
zotëron një ndjeshmëri të lartë ndaj anës tingullore të fjalës. Kështu,
natyra në tekstin poetik del e kundruar me gjithë fenomenet akustike.
Nga bashkimi, grumbullimi i tingujve dhe nga shpëndarja e tyre në
vargje, nga sinkronizimi apo nga theksimi i njërit apo tjetrit tingull
mbërrihet në efekte muzikore, që sjellin gjallërimin e përshtypjeve
emocionale dhe kuptimore.

35
Emin Kabashi, Fjala, Prishtinë, 1989, fq. 12

115
Nuk mund të mos bjerë në sy përsëritja e tingullit sh në vargjet e
mëposhtëme:
Shpirti yt në kraharuar i bën mendjes shoqërimin,
E më shpejt se shkrepëtima kur godet mbi shkemb petriti.

(Naim Frashërit)
Apo përsëritja e tingullit ç në këto vargje:

Pa zë çbëhet ç’u pat bërë - ç’u godit zë çkatërrohet.


(Naim Frashërit)
Në këtë varg përsëritja e bashkëtingëllores ç, e shoqëruar nga
të tjerat b, t, g, k, ndihmojnë për pasurimin e përshtypjes së
shkatërrimit të zhurmshëm, atij kaosi e shpërbërjes të asaj çka është
ndërtuar. Pra ajo që ç’bëhet me zhurmë e dhembje. Po kështu bie në
sy dukshëm përsëritja e tingujve fundorë -on të fjalëve në vargjet e
mëposhtëme:

Prej blatishtash tradhëtie shkumbëson një farmason


E me ton që të shurdhon dënon një renegacion...

Në këto vargje përsëritja e tingujve sugjeron dramatizim të


pamjes, jehona e fjalëve duket se nënvizon ironinë therrëse. Të para
në kontekst, ato plotësojnë këtë përshtypje në mënyrë intensive. Poeti
i drejtohet receptorit të tij edhe përmes efekteve auditive, përveç atyre
semantike e racionale.
Po kaq intensivisht procedohet me përsëritjen e tingujve -k dhe -t në
vargjet e mëposhtëme:
Se mendimi yt i pastër desh të lanjë-e gjoks e kokët
Me floririn e virtytit gjith ekskrokët dhe trokët.

(N. Frashërit)
Përsërtitja e tingujve -k dhe -t në mënyrë obsesive, i fal
segmentit ligjërimor pengesa dhe ritëm të posaçëm, duke e kthyer
melodinë e përgjithshme drejt zhurmës, duke ndryshuar kështu
atmosferën psikologjike. Nga aranzhimet fonetike (përsëritja e
tingujve) poeti më tepër i drejtohet subkoshientit të lexuesit të tij,
duke i aktivizuar idetë dhe imazhet nëpërmjet elementëve stilistike të
prozodisë. Po në këtë poemë s’ka sesi të mos vihet re ironia e madhe e
vargjeve të mëposhtëme, që gjallërohen së tepërmi nga përsëritja e
tingujve e dhe -t:

Me përbrëndjen e shkrumbosur një poet, një deputet,


Flet e çflet e vret e pret për një të vet virgjinitet...

Përsëritja e tingujve në këto vargje ndihmon për të dhënë shkallën e


ngritur e tonit të poezisë, vargjet na japin sensacionin e këmbënguljes,
e insistimit që përjetojmë auditivisht, por dhe një tension për të
përcaktuar zërin poetik. Ligjërimi është ekspansiv, imponues, kurse
përsëritja e tingujve ndihmon për të nënvizuar forcën shprehëse. Poeti
përpiqet ta bindë lexuesin e tij (dëgjuesin) edhe nëpërmjet gjuhës
muzikore të poezisë. Duke shprehur shqetësimin se gjuha amtare,

116
gjuha shqipe po tjetërsohej-po futeshin në të fjalë barbarie nga disa
pseudofilologë që flasin për paprishmërinë e tyre shpirtërore.
Ndërsa në vargjet:
Nga fluturoj bilbil-finoshi
Që fryri era posi fletë
(Naimi)

Tingulli i përsëritur të ngjall përshtypjen e lehtësisë, të lëvizjes, të


finesës dhe të hapësirës, të fluturimit - të gjitha këto ndihmohen edhe
nga kuptimet leksikore të fjalëve: fletë, fluturoj, fryri, finoshi.
Tek vargjet:
Tash burbuq’e buzës sate i riti gjendrat sërish...
Ajo zu lëng prej lylyshtrydhesh dh’u skuq me zjarr prej
kullumbrish.
(Posi burbuqe e trëndafilit)

Eshtë e dukshme përsëritja e zanoreve -u dhe -y. Si zanore buzore që


janë, gjatë leximit të detyrojnë të evidentosh këta dy tinguj me
pjesëmarrjen fizike të buzëve. Buzët, që në semantikën e këtyre
vargjeve përbëjnë një objekt-detaj, pikturohen figurshëm plot
sensualitet, formë e ngjyrë - pra shihen e lexohen vetiu me
pjesëmarrjen e buzëve.
Përsëritja e tingujve si dhe efektet e saj ndihen më mirë kur
përsëritja vazhdon në më shumë se dy vargje. Mbresa auditive që
shkakton kjo përsëritje (krijon një fushë muzikore) luan një rol më të
qënësishëm në idetë qendrore të poezisë. Kështu:
Po të ndrin një yll i ri
Mun në zemër’ e mun në gji!
Pa ke nder e madhëri!
Ke gëzim e lumturi!
Ke flamur të kuq-të zi!
Ke liri!liri!liri!
Rrofsh e lira Shqipëri!-
Rroftë! tha Smail Qemali
Me zemrim, si zërë mali

(Bjenë telat)
Përsëritja e tingullit i jep këtyre vargjeve një kumbim të veçantë, u
shton tonin solemn dhe u jep një jehonë që në vetëdijen e lexuesit
shtohet e zgjerohet gradualisht, hapësira përhapet deri tek “e lira
Shqipëri”. Përkujdesja eufonike e kësaj poezie mund të hetohet edhe
në vargje të tjera:
Rroftë, fusha ushëtiu,
Rroftë! pylli uturiu,
Rroftë!-e deti ja buçiti!
Rroftë-e pushka ja kërciti!

Përsëritja e tingullit-u në vargjet e para (ushëtiu, uturiu) të ngjallin


përshtypjen e jehonës e oshëtimes si një efekt akustik i përsëritur,
ndërsa në dy vargjet e dyta tingujt -k, -c,-ç,-t tek fjalët buçiti, kërciti-
japin idenë e zhurmës.
Interesante është përsëritja e tingujve -k dhe -m në poezinë “Mërgim”

117
U nis burimi zemërak
Prej shkëmbit të ronitur,
Dhe shkoj i pastër si zëmbak
E dyke pëshpëritur

Poeti është i interesuar të përcjellë tek lexuesi i tij muzikën apo


zhurmën që shkakton burimi - kjo ide lexohet në nivelin semantik të
vargjeve, por shqetësimi për të realizuar këtë transmetim kuptimor
plotësohet me një nivel josemantik siç është muzika (efekti tingullor).
Kështu të krijohet një ndjesi e fshehtë se përsëritja e tingujve -k, dhe-
m (gjithmonë në kontekst dhe në përbërje të njësive semantike siç
është fjala) shkaktojnë efektin akustik të daljes së ujit nga burimi, ku
nisja plot duf e ujit duket se ze pengohet tek tingulli -k (si një pengesë
shkëmbore) deri sa shkon, i karakterizuar nga onomatopeja “duke
pëshpëritur”
Lasgushi ka aftësinë të zbulojë e të kundrojë në natyrë pamje dhe
imazhe, detaje, tinguj, zhurma e melodi të natyrës. Ai është në gjendje
t’i hetojë dhe t’i konvertojë me shije të hollë në fjalën artistike.
Në vargjet:

Vjen e shkon e prapë vjen,


Mall qe len nga perëndon:
Len e vjen e zjen e bren.
Malli mallin më s’e gjen

(Malli)

Persëritja e tingujve -e,-n,-d do të shtojnë idenë e lëvizjes, të


shpejtësisë së saj, të një lëvizjeje ciklike. Këta tre tinguj janë njëherazi
dhe jehona e fjales vjen - që në mënyrë asociative të krijojnë mbresën
e mësiprme. Ideja asociative buron nga kuptimi semantik i fjalës,
bashkëshoqërimi fonetik thekson e përforcon si kuptimin semantik
ashtu dhe komplementon përmes muzikalitetit që përsëritet.
Një fuqi të madhe shprehësie fitojnë tingujt e përsëritur në
poezinë e sakrificës e të idealit. Poezitë në tërësi janë të përkryera, jo
vetëm për mesazhet dhe për anën semantike të tyre, por se dhe janë
të materializuara në një formë adekuate. Në funksion të semantikës së
poezisë shkon çdo element i saj-deri tek përbërja fonetike e fjalës,
gjatësia apo shkurtësia e tyre, butësia apo ashpërsia, ëmbëlsia apo
vlerat simbolike e tyre etj. Intesiteti i ideve, atmosfera dramatike (liqen
a det) - ku zhurmat dhe muzika dhe të gjitha efektet akustike janë në
funksion të tensionit që përcjell përmbajtja semantike e poezisë.
Kështu mund të vemë re:

Ay e tund, ay e shkund,
Ay e hap sa me të mund,
Gjer mun në gjit, gjer mun në fund

(Vdekja e nositit)
Tingujt e përsëritur -m,-u,-n,-d,-gj (në fjalët tund, shkund,
mund, mun, dhe aliteracioni gjer, gji, gjer) e rritin së tepërmi
tensionin dramatik, lëvizja e liqenit horizontalisht dhe në thellësi, në

118
përplasje masash të mëdha e në mënyrë energjike, që në kontekstin
më të gjërë poetik, thonë depërtimin më të thellë në aktin e flijimit,
përmasat e dhimbjes dhe jehonën e saj. Në vargjet të tjera të kësaj
poezie:

Pa nis ah! gjirin t’a godas:


Dh’u hap ah! gjirin me një ças...
Dh’i nginj ah! zoqtë-e vdes me gas!...

Ndonëse nga ana e përmbajtjes këto tre vargje mbulojnë një


dramë të tërë, kemi një dramë miniaturale për nga vëllimi dhe një
dramë madhore për nga idetë; tragjizmi, misioni i poetit, vetëflijimi,
sakrifikimi, ideali - janë në fondin e poezisë. Por zbërthimi i efektit të
përsëritjes së tingujve do të ndihmonte për të kuptuar dhe një
informacion të mbishtuar që do të jepte poezia. Përsëritja e fjalëve të
rimës godas dhe posaçërisht fjalët njërrokshe ças, gas (vdes) krijojnë
një ritëm intensiv dhe shprehin sulmin e brendshëm të poezisë.
Përsëritja e tingujve -gj,-g,-a, sidomos dhe-s veçmas nuk të krijojnë
ndonjë efekt të rëndë dhe kjo disi duket dhe në qëndrimin që mban
poeti ndaj vdekjes si “vdekje e ëmbël”, heroi flijohet pa dhimbje për
idealin.
Një efekt të përkundërt krijon Poradeci në bazë të përsëritjes së
tingujve -a dhe-s tek poezia “Lundra dhe flamuri”
E sipër tyre shkas,
Valoj me sulme-e gas,
I le tallazet pas:
Këtu kemi sugjerimin e idesë së lëvizjes së lehtë, të hareshme,
por dhe shumë të shpejtë, gjë që ndihmohet dhe prej kuptimit të
fjalëve shkas, gas, pas
Një vëzhgim shumë i hollë stilistik për disa poezi është bërë nga
Mitrush Kuteli që në daljen e vëllimit “Ylli i zemrës”: Duke vazhduar me
vëzhgimin e veprës së Lasgushit nga pikpamja e fonologjisë, të
qëndrojmë pak në vjersha “Gjeniu i anijes” që simbolizon luftën,
qëllimin dhe fatin e flamurtarëve të idealit në botën tokësore. Vjersha
fillon kësilloj:
Vështroni si shket sipr valësh
E tundet anija me nge?-
...Me krismë-e me prush prej stërkalash
Mi të shkrepëtiu një rrufe!...
Ndjejmë këtu që në fillim, intuitivërisht, ushëtimën e gjëmën e detit si
efekt i tingujve -sh dhe -s që përbëjnë fjalët: vështroni, shket,
valash, prush, stërkalash, shkrepetiu, si dhe sipër të
harmonizuara në fondin e vjershës”36
Një efekt mjaft interesant krijojnë përsëritjet e tingujve dhe tek
vargjet:
Te zbrazët duke rrjedhur prej syrit tatëpjet,
Të mbushet shkretëtira e varrit që më tret
(Resurrectio)
Përsëritjet e tingullit -t ngjall zymtësi dhe frikë. Fjalët që kanë në
përbërjen e tyre këtë tingull janë: zbrazët, tatëpjetë, mbushet,
shkretëtira, varrit, tret, të rradhitura vetëm në dy vargje, duke marrë

36
M.Kuteli, vep. e cit. fq. 155-156

119
në konsideratë dhe semantikën e fjalëve, vargjeve gjegjëse dhe
kontekstit poetik, gjenerojnë dëshpërim dhe trishtim.
Te receptori jo rrallë tingujt e përsëritur luajnë rolin e jehonës të
një fjale të vetme-fjalë që shënon dhe qëndrën e kuptimit leksikor të
vargut.

Vate dimri, vate vera


Vate vjersha përngahera

Tingujt a, e, t, por sidomos v japin idenë e të shkuarit, të lëvizjes


dhe janë jehonë e fjalës vate. Përsëritja e tingujve mund të përdoret
nga poeti për të realizuar efekte muzikore dhe më pak semantike. Këto
efekte krijojnë sensacionin e muzikës dhe për pasojë bëhen po aq
semantike sa edhe muzika. Në vargjet e mëposhtëme ndihet një
rakordim muzikor, bukurtingëllimi i të cilave vjen nga aliteracioni -
përsëritja e së njëjtës folje në veta të ndryshme - si dhe nga rregullimi
fonetik i tyre:
Duro vashë, të durojmë,
Siç duron mali dëborën.
(Baladë)
Efekte interesante krijon përsëritja e tingujve tek vargjet:
S’do psherëti n’ë lënç të vdesë, a në ma thënç, në mos ma
thënç:
Mjafton një mvrejtje-e buzës sate, që të më bësh të
prishem menç.
(Kur të më jesh zëmëruar)

Tingulli ç i përsëritur në fjalët lëmç, thënç, dhënç, mënç, krijon


thyrje të shpejta e të mprehta të vargut duke krijuar një ritëm goditës
insistues, që shkakton hutesë apo krijon një gjendje të rënduar
psikologjike.
Përsëritjet e tingujve tek Poradeci nuk kanë të njëjtën rëndësi si tek
poetët formalistë pasi mesazhi i poetit tonë është semantik. Përsëritja
kthehet në një aksesor i poezisë që ndihmon për të përcjellë tek
receptori bashkëshoqërime përfytyrimesh, mendime e ndjenja të
caktuara, gjendje psikologjike të posaçme, nëpërmjet krijmit të
figurave dëgjimore, të cilat ndihmojnë ngadalësimin apo përshpejtimin
e rrëfimit lirik, tonin e poezisë etj. Efekti stilistik i përsëritjes së
tingujve nuk vjen në mënyrë arsyetimore, por në mënyrë
sugjestionuese, ashtu siç ndikon muzika tek njeriu.
Gjithësesi, këta tinguj bëjnë pjesë në morfologjinë e fjalës dhe për t’i
kuptuar ata duhen parë përmbajtja semantike e vargjeve.

120
Përsëritja e fjalëve

Nga fjalët përsëriten emrat, mbiemrat, ndajfoljet, foljet,


përemrat, pasthirmat dhe pjesëzat. Përsëritjet e fjalëve janë të
shumëllojshme. Fjala përsëritet në të njëjtin varg, dyfishohet,
përsëritet në disa vargje resht, në fillim, në dy a më shumë vargje të
tjera etj. Nëpërmjet përsëritjes së fjalëve arrijmë të kuptojmë më mirë
kuptimin e përgjithshëm, sepse përmes kësaj prosedeje mendimi
intesifikohet, nxirret më mirë në pah, theksohet, grumbullohen fjalë që
nënvizojnë me mirë qëllimin e thënjes dhe ndihmojnë për të kuptuar
më drejt domethënien vertikale dhe horizontale të tekstit. Përsëritja si
element shumë i përdorur tek poezia lasgushiane, shërben edhe si
mekanizëm organizues për gjithë poezinë, për ritmin, për dinamikën,
muzikalitetin, shumë herë ato përdoren në bazë të llojeve të poezisë,
si trioleta, romanca, rondeli, rapsodia dhe motive folklorike etj

Përsëritjet anaforike

Në shumësinë dhe larminë e përsëritjeve, ajo që është më e rëndomta,


është përsëritja anaforike. Kjo lloj përsëritjeje haset në poezitë e
dashurisë, në ato të natyrës, në poezinë patriotike etj.

Shpirti im i dëshiruar,
Shpirti im që mu zhurit,

(Si nuse e re)


Dora jote ledhatarja, ësht’ e zbehtë si qiri.
Dora jote ledhatarja lëshon dritën e dëborës.

(Dora jote ledhatarja)


Trim, më more-edhe më shtrove,
Trim, më ngrove-e më pushtove,
Trim, më puthe-e më mbarove!
Trim, o trim, seç trimërove!
(Baladë)

Në këto përsëritje anaforike rimerret për të spikatur atë në


gjithë fushën e tekstit për t’i dhënë mundësi poetit për të përsiatur më
gjatë rreth këtij objekti referencial. Emri i përsëritur sillet në
vemendjen psikologjike të lexuesit, shpesh kjo përsëritje i jep dorë
poetit të rradhisë dhe imazhe dhe përfytyrime, për shtresime planesh
figurative, për të sjellë të dhëna të reja rreth këtyre objekteve, për të
veçuar objektin e zgjedhur dhe vizualisht etj.
Ndaj po syr’ i saj i zi,
Ndaj po goja lëng-qershi,
Ndaj po gjiri llaftari

(Dashuria udhëtare)
Vargjet e mësipërme janë një shembull i aftësisë që krijon përsëritja
anaforike e për rradhitjen e imazheve dhe përfytyrimeve.

121
Po kështu përsëritja anaforike ndihmon për të dhënë gradualitet,
shkallëzim, rritje intensive të veprimit të plotësuar dhe nga kuptimi
leksikor shkallëzues i foljeve: ndritesh, ndizesh, ndjek, djek tek poezia
“Vallja e yjeve” e konizuar nga përsëritja e fjalës përsëri në fund të dy
vargjeve të para, që të lejojnë të shohësh më qartë shtresimin rritës të
kuptimit të foljeve.
Sesi ndritesh përsëri
Sesi ndizesh përsëri
Sesi djek me dashuri

Këtë lloj përsëritje poeti e përdor për t’i dhënë poezisë apo poemës një
ton solemn, urimi, kushtrues etj.
Djalëri, heu! yll i ri
Djalëri, këng’ e shëndetit!
Për liri, për lumturi,
Rrofsh! e lumja djalëri!
Rrofsh! e qofsh sa val’ e detit!

(Marsh i djalërisë)
Në poezinë “Sytë e lumtur” me anën e përsëritjes anaforike
bëhet shkallëzimi i veprimit dhe këtu përsëritet e njëjta folje ku krahas
kuptimit leksikor me të cilat pasohet jep thellim të veprimit.
Nga ç’shihet përsëritja është më tepër se anaforike - shkon deri
në një simetrizim të lartë e një përsëritjeje më të shtrirë dhe paralele.
Më të paktë në këto tre vargje janë elementët që nuk përsëriten si: së
pari, së dyti, së treti - të cilët stivosin në kohë kuptimin e foljes shikoj
të përsëritur dhe nuk përsëriten foljet fundore në dy të parat
antonimet largove-afrove dhe folja e vargut të fundit që e finalizon
veprimin -pushtove, kjo mënyrë organizimi dhe posaçërisht roli i
anaforës i japin vargjeve rritje të ndikimit emocional.
Për nga vetë struktura e poezisë kur vihet në përdorim përsëritja
anaforike e vargjeve vihet re dhe një veçori e anës pamore të poezisë,
problem i trajtuar në një rradhë tjetër idesh, përsëritja anaforike dhe
përsëritja në përgjithësi luan një rol në sistemimin e vargjeve, në
kompozimin e tyre në hapësirën e fletës, në organizimin dhe zhvillimin
e tyre në tekst.
Tek poezia “Naimit”, përsëritja anaforike spikat tonin e ligjërimit.
Përsëritja e përemrit ti - i jep shprehësi stilistike duke i mëshuar
logjikisht atij, poezia fiton në një ton oratorik.
Ti! Fjalëtor i mallëngjyer!
Ti! këng’ e rritur ndaj selvisë!
Ti rapsod i lasht’ i kombit,
Ti pate pjesë-urgjin e zisë!

Disa nga fjalët që përsëriten në fillim të vargjeve janë: vajto,


vajto, në varr, në varr, janë, janë, ç’u mbush, ç’u mbush, kush, kush,
kush, thonë, thonë, nuk, nuk, ahere, ahere, je, je, kur, në, në, yll, yll,
sesa, sesa, sesi, sesi, dashuri, dashuri, ti, ti, syri, syri, dora jote
ledhatarja, dora jote ledhatarja, deshirave, dëshirave, ndaj, ndaj,
kujtimi im, kujtimi im, bashkohesh, bashkohesh, dënimi im, dënimi im,
ne ne, kur më pe, kur më pe zi dhembshuri, zi dhembshuri, foli, foli, e
sytë e saj, e sytë e saj, tashi, tashi, përmi, përmi, e nuk më ndal, e nuk

122
më ndal, rroftë, rroftë etj.
Nga ç’shihet numuri relativisht i madh i fjalëve që përsëriten në
fillim të dy a më shumë vargjeve, përsëritje të tilla të quajtuara
anaforike dëshmojnë për një mekanizëm stilistik në poezinë e L.
Poradecit, por dhe një mjet shprehimësie posaçërisht për shqiptimin e
recitimin e poezisë.

Përsëritje të tjera

Përpos përsëritjes anaforike në tekstin poetik lasgushian bien në


sy përsëritje të tjera të larmishme. Fjalët përsëriten në pozita të
ndryshme të vargut dhe luajnë role të ndryshme intensifikimi e
variacioni kuptimor, emocional dhe ornamental.
Fjalët që përsëriten mund të dyfishohen brenda një vargu, të
përsëriten në mes të një vargu dhe në fillim të një vargu tjetër, në
fillim, në mes dhe në fund të të njëjtit varg etj.
Llojet e përsëritjes tek poezia e Lasgushit janë të shumta e plot
variacione ato ndikojnë për arritjen e efektit tërësor të poezisë, për
përftimin e kuptimit të përgjithshëm, për thjeshtësinë e të kumtuarit
etj
Dyfishohet fjala psh. bukurija, bukurija, parëvera, parëvera, apo
trefishohet dhe katërfishohet e kullon, kullon, kullon, as dëgjoju,
dëgjoju, o mall! mall, kopsht o kopsht, qielli, qielli, liri, liri, liri, e të
ngjitet, ngjitet e të ngjitet, më përpjetë... e më përpjetë, gjithë më nge
e gjithë më nge, ngrihet... ngrihet...ngrihet.
Dyfishimi i të njëjtës fjalë në të njëjtin varg, apo dhe trefishimi i saj për
mendimin tonë në të shumtat e rasteve bëhet për ngulmim emfatik,
për intensifikim, kur dyfishohen e shumfishohen për të treguar se
veprimi vijon në shkallën më të lartë të intesitetit.
Në rastet kur dyfishohet një emër bëhet për të shtuar lirizmin,
ngulmohet që fjala e përsëritur të rrëmbejë vemendjen e lexuesit, si
fjalë me peshe të madhe kuptimore dhe estetike ose të krijojë idenë e
një shtjellimi të mëtejshëm, që fillimisht fillon me dyfishimin e së
njëjtës shenje. Për këtë do të dëshmonin dhe këto dy strofa të poezisë
“Trioleta”

Bukuria, bukuria
Më pat puthur mu në ballë:
Pik’ e lotëve të mia
Vetëtin si gur i rrallë

Parëvera! parëvera!
Po më çel ne mes të gjirit-
Këto kopshte ku fryn era
Muar ngjyrën e floririt

Kur dyfishohet ose shumfishohen foljet tregojnë një proçes të spikatur


që tregon vazhdimësi dhe ekstension.

123
E rritet...rrite...rritet mi gropëzën e shkretë
(Resurrectio)
Ajo, ngrihet...ngrihet...ngrihet...dhembshurisht e duke qarë
(Zogu i qiejve)
Dhe ik...e ik...e ik...e ik
E ja! këputet zemër e shkretë
E ja! përshembet vrap’i lik

(Vrapojnë zemrat)
Dyfishimi i të njëjtës folje bëhet nga Lasgushi për të mbërritur në
efekte të tjera. Në rastin e mëposhtëm kemi përsëritje për thjeshtësi
komunikimi, poeti e fton lexuesin për pjesëmarrje emocionale, për
dialogim.
Dëgjoju, as dëgjoju! moj këngë pleqërish
(Këngë pleqërishte)
Një lloj tjetër përsëritje është dhe fjala e përdorur në fillimin e vargut
dhe që rimerret në mes të tij.
Se sa në fund ke zbritur! se sa në fund të tij. Apo lot i parë ah! lot’i
shkret cipëzën e bardhë, cipezën e kuqe etj.
Përsëritja e së njëjtës fjalë në fillim të vargut, në mes të tij dhe në
fillim të vargut tjeter.
Vate dimri vate vera
Vate vjeshta përngahera

(Balada)
Sytë e tu enigm’ e kohës, syt’ e tu-pa çmim
Syt’ e tu çkëlqim gazmuar i sketerrës dhembshurishte

(Syt’ e tu vetëtimtarët)
Përsëritja e fjalës në fillim të vargut të parë e në fund të vargut të
dytë.
Ti det brohuri fshehtësire
kuptim i potershëm, ti det

(Gjeniu i anijes)
O fjalë e pikave qiriri
E pika lotëvet, o fjalë

(Naimit)
Përsëritja e fjalës në fund të vargut të parë e në fund të vargut të dytë
Pulitjen e yjeve mi male-
Enigmën e yjeve mi male

(Gjumi i shpirtit)
E njëjta fjalë përsëritet në mes dhe në fund të të njëjtit varg
Kuptimin tim o! ndjeje-ahere ndjeje
(Je ulur fort)
Se kish kuptim, që s’kish kuptim
(Ku shtrohet vala)
Po kështu kemi përsëritjen e një fjale në fillim të vargut të dytë dhe në
mes të vargut të parë.
Këtu mbretëroj përjetë

124
Mbretëroj plot mërzi

(Marsh i djalërisë)
Rastet e përsëritjeve të gjithëfarllojshme te Lasgushi janë të
shumta, të gjitha ndikojnë për variacione e për organizimin e mendimit
e të strukturave poetike. Një dukuri që e bën Lasgushin origjinal e të
pangatërrueshëm është përsëritja duke mbishtuar diçka të re në
elementin e dytë. P.sh. përsëdytet një emër por në një rasë tjetër.
Len e vjen e zjen e bren
Malli mallin më se gjen

(Malli)
E si kurrë nuku mund
Ylli yllin që ta kapë

(Vallja e yjeve)
Përsëdytet e njëjta fjalë me një parashtesë të shtuar
Lind e rilind m’i ndritur pas
.
(Oh, vanë fletët...)
Ku i jep mëshirë i tmerrshmi det
Të pamëshirshmes valë.

(Vdekja jonë)
dhe fjalë të afërta për nga fjalëformimi me parashtesa:
Këngë e pakënduar, vaj i pavajtuar.
(Syr’ i fshehur)
Përsëdyten dy a më shumë fjalë që kanë të njëjtën rrënjë,
vendosen pranë njera-tjetrës duke shkelur largësinë paradigmatike.
Shpesh krijohen fjalë të reja, folje me rrënjë emërore, që në të
shumtën e rasteve mbeten krijime okazionale. Vlen të theksohet këtu
se fjalët e krijuara nga Lasgushi për këtë përftesë të shihen në tërësinë
e vargut apo të strofës e të gjithë poezisë, vetëm kështu mund të
kuptohet efekti stilistik, arsyeja e vërtetë e krijimit të fjaleve.
Kemi përsëitje të së njëjtës folje në kohë të ndryshme:
Duro, vashë, të durojmë
Si duron mali me dëborën...

Çeli, vashë, le të çelë,


Si çel malli mu në zemër.

(Baladë)
Afrohen fjalët me të njëjtën rrënjë që kanë lidhje fjalëformimi
(mbiemra, emra etj.)
Ç’filloj një mbretëri, një mbret...
Një mbretëri, një mbretëreshë...

(Mbretëria jonë)
Si pikë lot i ndritur po ndrij, në rreze tuaj/ Këndoj një këngë zilitari etj.
Kur të më jesh e zemëruar, me shpirt të vrarë-e varfanjak,
N’ë mbajç në zemërratën, prej helmit tënd s’do heq.
ose

125
Nër shteg bashkimi që s’di se si
bashkohesh brenda me pëjashtësi
Bashkohesh jashtë me përbrëndësi
Bashkohesh fellë me përjetësi.

(Përjetëia)
po kështu edhe tek poezia “Kur shtrohet vala”

Se s’dashuronja as unë as ti
Po dashuronte dashuria
Një dashuri-një fshehtësi
Më e fshehur se fshehtësia.

Me ç’shihet në fushën e tekstit përsëdyten apo përsëtreten fjalë


që kanë një çerdhe fjalëformuese. Për të motivuar anën e përmbajtjes
posaçërisht konotacionet e fjalëve duhen parë në një kontekst më të
gjërë dhe kurrësesi si përftesa formale. Eshtë fakt që ato tërheqin
vemendjen me ndërtimin e tyre të brendshëm, ato punojnë për të çuar
receptorin drejt nëntekstit, shtojnë së tepërmi muzikalitetin,
provokojnë kuptime semantike që kërkojnë vemendje dhe analizime
dhe rianalizime për të depërtuar në thellësinë e informacionit.
Kuptimi i thellë i përmbajtjes, duke mos pasur parasysh veçorinë e
tekstit, dhe duke neglizhuar faktin se jemi vendosur në një terren lirik,
këto përftesa që në pamje të parë të krijojnë përshtypjen e një loje
gjuhësore -kanë qënë “kurthi” që i ka çuar studiuesit në gabime dhe
keqkuptime.
Një përdorim i afrimit të foljeve me të njëjtën rrënjë përbëjnë
dhe tipi emër+ folje preemërore. Poeti do të përpiqet të japë
shpjegime rreth kësaj prosedeje: “Kamadevan” e kanë lexuar shumë
veta. Njeri që s’e njihja, më tha: Mirë e keni bërë zoti Lasgush, mirë,
po në një vend më duket se s’është mirë. Ja kjo:

Fërmonte një fërmim


Nër deg’ e fletë.
Vëngonte një vëngim
Një kumb i fshehtë

S’themi kështu në shqipet: Vëngonte një vëngim...


Po unë ç’ti thosha?
Unë e di se si i ka kënduar populli Ali Pashës:
O gjëmimi që gjëmon...
E di edhe se si është shkruar në atë shqipen e kulluar të ungjillit. Edhe
u ngazëllua me ngazëllim...
Edhe të tjera mund t’ju them. Plot, sa ka shqipja”37
Trim o trim seç trimërove
(Balada)
Vjershëtor vjershë-kënduar
Kombin për ta kombësuar
Shqipen për ta shqipëzuar

(Asdrenit)

37
Petraq Kolevica, vep. e cit. fq

126
Një qiell që ty mendjen ta qiellëson
Në djellë, mendjen që ta djellëzon
Në botë, mendjen që ta botëson.

(Përjetësia)

Kjo prosede është mjaft frekuente në poezinë “Kamadeva”, ashtu siç e


përmendem edhe më sipër:
Me sy vetullon
Sy vetullushe,
Në krahë me fluturon
Krah-fluturushe.
...............................
Rrëmovi me rrëmim
Në kraharuar,
Trazovi me trazim
Të zvetënuar
..............................
Dhe qeshte dashurisht
Moj dashurore,
Dh’u skuqe nusërisht
Moj nusërore
................................
Dhe qeshe miturisht
Moj miturore
Dh’u skuqe virgjërish
Moj virgjërore
.............................
Lëvdonim lavdërisht...
(Kamadeva)

Kjo prosede nuk mbetet vetëm një dukuri, por edhe një tipar
karakteristik i stilit të tij. Glosari poetik, veçanërisht neologjizmat - më
se tepërmi janë kontekstuale dhe të orjentuara drejt shprehimësisë.
Përpos nuancave semantike, shprehësia fiton një vlerë autonome.
Fjalët bëjnë efekt, tingëllojnë të befta, por në shumicën e tyre nuk
kanë gjetur përhapje. Modelimi i fjalëve, sipas kësaj mënyre, i fal
veprës poetike një element tipologjik bukur të dallueshëm nga zërat e
tjerë të poezisë sh

Pasthirmat
Pasthirma është një element plotësues i rrjedhave ligjërimore në
poezinë lasgushiane. Në kurbën e zhvillimit emocional, bash në pikun e
saj- përdoren pasthirmat, tregues të gjendjes së markuar poetike.
Lasgushi i përdor pasthirmat kur është në gjendje të mbingarkuar
emocionale dhe ato bëhen si çlirues të kësaj gjendjeje, njëherazi dhe
për të nxitur receptorin, për ta bërë atë pjesëmarrës në përjetimin e
poetit. Kur zhvillimet semantike nuk janë në gjendje të shprehin në
mënyrë të plotë spektrin emocional, ato plotësohen nga pasthirmat.
Pasthirmat ndihmojnë, gjithashtu, për të zbuluar më tej trajtat e
ligjerimit e të stilit të tij.

127
Pasthirmat më të përdorura në tekstin lasgushian janë: haj, ah, ububu,
oi, popo, obobo, o, ha, lele, moj, bubu, more e ndonjë tjetër. Ato
kryesisht e afrojnë gjuhën e poetit me ligjërimin bisedor. Vlera stilistike
e tyre konsiston në atë se ato të ftojnë të bësh vlerësim emocional të
gjendjes psikologjike, të kontekstit, të bëjnë të jesh pjesëmarrës në
situatën që ofron teksti etj. Duke afruar ligjërmin poetik në nivelin e
ligjërimit bisedor, pasthirmat shtojnë forcën komunikative. Ato,
gjithashtu, luajnë rol gjallërues, krijojnë fushëpushime mes vargjeve,
ngasje të tekstit, kulminacione te tij etj.
Pasthirmat, duke qënë fjalë joemërtuese për shkak të mungesës
së kuptimit leksikor, shprehin ndjenjat dhe vullnetin e ligjëruesit. Por
në poezinë e mëposhtme pasthirmat shprehin një nuancë emocionale
vetëm në kontekst. Ndodh që e njëjta pasthirmë të marrë nuanca të
ndryshme në kontekste të ndryshme. Brenda një poezie mund të
përsëdytet e njëjta pasthirmë.

O, ç’ka që m’u venit qepalla me kaq të ngjethur të pafaj?


Haj, shkretërtirë-e zemrës sime! Dhe haj! e zeza jetë, haj!
(Kur të më jesh e zemëruar)
Pasthirmat mund të përsëriten në nivele të ndryshme të strofës:
Popo! ky mall ç’u bë det!
Ti more mik! ti moj mikeshë!
Me dy-tri ditë-e dy-tri net
Po ky malli ç’u bë det;

(Mbretëria jonë)

Nga ç’shihet, brenda kësaj strofe përdoren katër pasthirma: po, moj,
more, popo. Këto luajnë rol në vendosjen e një ekuilibri që në strofën e
mësipërme e kryejnë perfekt. Vargjet simetrike Popo! ky malli ç’u bë
det kornizojnë strofën më pas, nga njëra anë kemi një mik, nga ana
tjetër kemi mikeshë, Nga njëra anë kemi dy-tri netë, nga ana tjetër dy-
tri ditë, nga njëra anë pasthirmën more, nga ana tjetër atë moj!
Përdorimi i dendur i tyre i jep poezisë ton popullor. Tekstet ku
ndihet më mirë lidhja e pasthirrmave me gjuhën e popullit janë ato me
origjinë folklorike dhe posaçërisht ato që kanë dhe një strukturë
bisedimore. E folmja popullore ndihet qartë në vargjet e mëposhtme:

Bir, po malli si s’të zu?


Foli nëna dyke qarë.
Ç’më le kobën si kërcu!
Ku më fluturove, ku?
Bubu! shtatë vjet pa parë!

“Malli i vjershëtorit”
Pasthirrmat marrin pjesë në zhvillimet emocionale të poezive në
gëzimin e poetit, në habinë, në zemërimin, pikëllimin, interesin e tij etj.
Ato janë reagime gjuhësore të emocioeneve, këto të funksionalizuara
nga intensiteti i tyre.
Gjithësi, vlera e pasthirrmave tek Poradeci ka karakter plotësues. Duke
qënë njësi josemantike, ato theksojnë tonin e përgjithshëm të poezisë.

128
Regni bimor-regni shtazor

Fjalori lasgushian ndihmohet dhe pasurohet nga fjalori i regnit


bimor e shtazor dhe trevës ku ai jetoi si dhe nga i gjithë universaliteti.
Aftësia për të vëzhguar në natyrë dhe për të përzgjedhur me shumë
sqimë dhe shumë delikatesë objekte nga bota dhe për t’i futur në
universin e tij poetik, të vendosura dhe të rradhitura, të kombinuara në
këtë realitet magjik të artit lasgushian.
Bota bimore e shtazore që rritet në zonën gjeografike për rreth
liqenit të Pogradecit, kodrave plot pasuri vegjetale, këtij amfiteatri
natyror ku gjallon dhe gjithë jeta me gjithë shtrirjen e saj. Kjo botë e
nënvizuar thellë në vetëdijen e krijuesit përmes shenjave të forta që le
fëmijëria, përmes kujtimeve dhe përfytyrimeve që provokon malli, kur
je larg, përmes përjetimeve direkte dhe forca e tyre sugjestionuese,
transkiptohet me finesë e hijeshi nga poeti në veprën e tij.
Regni bimor haset në tekst në dy trajta: në pasqyrimin e drejtpërdrejtë
të tyre dhe i përpunuar përmes figurës, përmes përfytyrimeve
metaforike.
Ky fjalor lidhet ngushtësisht me tokën dhe e bën poezinë më
konkrete, me një ngjyrë dhe më vizive. Nga regni bimor hasim këto
fjalë në tekstin poetik: junapi, rakitë, myshku, gjembi, kajsiza,
burbuqe, vgjer, poleskë, qershi, jargavan, zëmbaku, trëndelinë, karafil,
borzilok, vijolla, lule kuqe, leshnje, bar, limër, lëgushe, najazmë, rigoni,
dumbushere, zëmbak, manushaqe, trëndafili.
Nga regni shtazor bien në sy fjalë të tilla si: nosit, shqiponja, shtërgu,
bilbili, korbi, petriti, laraska, krilla, çoçërr, pëllumb, flutur, nëpërka
pikëlore, kunëz, nuskë e lalës, bleta, lepur, ketër, çakall.
Kjo nënëbotë shtresohet në botën e madhe të krijuar nga L. Poradeci.
Këto objekte vishen me kuptime simbolike e bëhen bartëse të ideve
fisnike; ato përcillen tek receptori herë për cilësitë e tyre ngjyrore,
herë për aromat e tyre, herë për format natyrore, herë për të vizatuar
klimën lokale.
Vepra e L. Poradecit nuk është vetëm një vepër e pasur në ide e
mesazhe, me filozofi e formë të përkryer , por edhe një vepër e pasur
leksikore, një thesar i shtrenjtë i gjuhës shqipe.

IX. L. Poradeci dhe ligjërimi modern i poezisë shqipe

Me ardhjen e L. Poradecit në letërsinë shqipe, ajo pati


mundësinë të hyjë në qarqet e gjëra të letërsisë universale. Eshtë e
vërtetë se kur shfaqet ky lloj ligjërimi në letrat shqipe, letërsia
romantike paraqitej si një dukuri e konsoliduar, ligjërimi romantik ishte
i konkuruar nga tipe të fuqishme çliruesish lirikë. Ligjërimi romantik
duke filluar nga Bayron-i, Shelley apo Novalis dhe deri tek Hugo-i,
Heine, Lenau, Charl Cros, Eminescu apo Naim Frashëri nuk kanë patur
kurrë një karakter të njëtrajtshëm. Kur shfaqet L. Poradeci si poet në

129
Europë ishin botuar poetë si Baudelaire, Verlaine, Rimbaud, Mallarmé
dhe Leconte de Lisle, Rilke, Stefan George që fiksojnë tiparet aq të
ndryshme të ligjërimit poetik modern. Të gjithë këta poetë dhe shumë
të tjerë të papërmendur që hodhën idenë e modernitetit në poezi
mund të shkruhen në të njëjtën “matkë stilistike” me poetin shqiptar L.
Poradeci.
Me Poradecin, lirika shqiptare mund të konsiderohet si një
dukuri europiane. Shpirtin modern dhe europian të këtij poeti do ta
ndjenin intelektualët shqiptarë që në vitet `30. Eqrem Çabej do të
shprehej kështu: “Poezia moderne në Europë: Në Gjermani është çudi
se ka qënë një shkrimtar i lindur që më 1770, Hoelderlin, i cili në jetën
e tij letrare fort të shkurtër ka nxjerrë harmoni që u afrohen këtyre të
sotmeve. Në kohët e fundit, Rilke, Stefan George e disa të tjerë
përfaqësuesit e vjershës moderne gjermane. Në Francë filloi fryma e re
me disa vjersha të V. Hugoit, e lulëzoi me Baudelaire (Fleurs du mal),
Verlaine, Mallarmé, Rimbaud, Valéry etj. Në Itali, D`Annunzio e Pascoli
e rritën pemën e re të vjershës moderne të mbjellë prej Carduccit. Në
Rusi, prozatorët e të cilës kanë influencuar të gjithë Europën, nga
vjershëtorët, ai që mori më famë në kohët e fundit, është djaloshi i
vdekur Sergei Jessenin. Ja pra, poetët që janë produkt i kohës
moderne, bir i së cilës është dhe Lasgush Poradeci.”
L. Poradeci në realizimin e veprës poetike si trajtë bazale të tij
pati disiplinën shpirtërore dhe qartësinë e vetëdijes artistike. Tek ai
bashkohen gjenialiteti poetik me inteligjencën kritike (shih: Lasgushi
më ka thënë...mendime kritike të shkruara nga Petraq Kolevica,
letërkëmbime, shkrime kritike mbi letërsinë, pikturën, muzikën).
L. Poradeci dëshmoi se mbetet maja më e lartë e poezisë
shqipe, kurse vetë shekulli në të cilin jetoi do të mbetet i markuar prej
hijes së tij. Jeta dhe vepra e tij përbëjnë një fat për poezinë shqipe dhe
për gjithë kulturën shqiptare në përgjithësi. Me emrin e tij, tashmë të
shndërruar në simbol, çdo shqipfolës, në mënyrë inkoshiente, ka
parasysh emancipuesin më të madh të lirikës sonë kombëtare,
reformatorin që e ngriti poezinë shqipe në kuota europiane. Prania e
një poeti me të tilla përmasa në një letërsi kombëtare jep mundësinë
për të dalë me dinjitet në hapësira kontinentale dhe botërore. L.
Poradeci është një poet dhe një fenomen letrar, një mit dhe një short.
Poeti nuk shkroi shumë - është autor i dy përmbledhjeve të
jashtëzakonshme me poezi, që botohen në Rumani, gjegjësisht “Vallja
e yjeve”(1933) dhe “Ylli i zemrës”(1937), vepra e tij është e pakët për
nga sasia, por e pamatë për nga cilësia, përqëndrimi, përmbajtja
filozofike, thellësia e mesazhit lirik, rezonanca e brendshme muzikore,
puriteti i vargjeve, thellësia e mesazhit lirik, rezonanca e brendshme
muzikore, aftësia për të plasticizuar vizione koherente të botës -
elementë që i hasim në disa nga bashkëkohësit e tij evropianë që
konsiderohen si forca novatore të dorës së parë. Vepra poetike e L.
Poradecit është e paluejtshme dhe e paprekshme, sepse ajo është e
ndërtuar mbi një sistem solid ideor, formal, stilistik - cilësi që krijojnë
autonomi dhe mëvetësi.
Poeti preferoi të përpunojë dhe përsosë temat që ai propozoi
sesa të shkruante poema të reja. Eshtë folur gjatë kohës nga kritika
letrare, madje vepra është akuzuar për shterpësi. Por në realitet është
fjala për një pjellshmëri të intesitetit që zgjerohet dhe konsolidohet në

130
thellësi, bash në pikën ku ndodhi dikur evadimi. L. Poradeci do të
rreket të krijojë një poezi të pastër, duke krijuar variante dhe duke
përzgjedhur fjalët me një zell të pashoq. L. Poradeci duke bërë pjesë
në peisazhin modern evropian, mbart dhe tipare moderne që do të
dallohen në jetën kulturore të kontinentit. Ligji që përcakton stilin e
konceptuar si “vizion” nuk gjenerohet nga subjekti apo tema e veprës,
dhe as nga gjuha artistike tradicionale. Ai shpreh konceptet e vetë
autorit. Këtu e ka origjinën një dukuri që u bë më e njohur në pikturë.
Duke filluar me Cézanne-in u mësuam me atë që piktori të rimarrë të
njëjtin motiv, të varfër nga domethënja, sepse nuk është kjo gjë që i
intereson, por eksperimentimi i mundësive të veta stilistike. Picasso e
kopjoi shumë herë “Dreka në bar” të Manet-së duke e transformuar
gjithëherë. Shpikja e motiveve zhduket, interes paraqesin kërkimet
formale. Këto synojnë të krijojnë një organizëm autonom, të krijuar
tërësisht nga përbërësit e tabllosë, pa elementë nga realiteti i jashtëm.
Në këtë mënyrë jo vetëm që ngushtohet numëri i motiveve, por motivi
vetë shfaqet si pjesë e një ushtrimi për varjacione. Përftesa mund të
ndeshet dhe në poezi. Valéry ka shkruar se për atë poezia është
gjithmonë “ të prodhuarit variacione mbi të njëjtin subjekt”. Në mjaft
poetë evropianë hasim variacione të një poezie. P.-J. Jouve ka botuar
poezitë e tij në dy variante, Guiellén, R. Queneau, etj. L. Poradeci
shkroi e botoi për poezinë “Lamtumirë” pesë variante, për poezinë
“Më zu një mall dhe sot” dy variante dhe dhjetra varjante poezish të
pabotuara. Ky fenomen eminament modern ka mbetur i pakuptuar
nga disa studiues shqiptarë. Prof. Qosja do të shkruante: ”Tue pritë
frymëzimin, poeti Lasgush Poradeci mbetet pa shkrue më tepër,
mbetet pranë variantave të të njajtit motiv.” Ai aktivizon vullnetin për
përsosmëri artistike, sepse vetëm pjekuria e formës siguron karakterin
mbivetjak të shprehjes. “Ylli i zemrës” nuk do të jetë një album i
thjeshtë, por një tërësi organike, me fillimin e saj, zhvillimin e
artikuluar dhe fundin. Ky vëllim poetik përbën librin me arkitekturën
më të rreptë në letërsinë shqipe, i krahasueshëm në letërsinë botërore
me Les Fleurs du Mal të Baudelaire-it. Gjithçka që shkroi poeti më pas
i ka konceptuar që të përshtaten dhe zhvillohen me kuadrin që ai
skicoi në vitet `30. Fakti që L. Poradeci e renditi në mënyrë
arkitektonike vëllimin “Ylli i zemrës” dëshmon nga njëra anë
dinstancimin e tij nga romantizmi, nga ana tjetër demonstroi rolin që
luajnë forcat formale. Ato ishin më tepër sesa një ornament i thjeshtë,
më shumë se sa një elegancë e jashtme.
Për të depërtuar në shpirtin e një poeti duhet të kërkohet në
veprën e tij fjalët që shfaqen më dendur. “Fjala do të përkthejë
obsesionin” do të shkruajë Baudelaire. Në këtë fjali të poetit francez
gjejmë një parim të shkëlqyer për interpretim. Insistenca e temave në
poezinë e L. Poradecit, të pakta në numër, por intensive, na lejon të
gjejmë qendrat e zjarrit në fjalët me denduri maksimale. Janë fjalë-
çelëse që mund të ndahen lehtësisht në dy grupe të mëdha. Por poeti
ynë dallohet për disonancat leksikore, për oksimoronin, për bashkimin
dhe konfruntimin e këtyre grupeve të mëdha (ëmbëlsi - vrerore, liri-
robëri, dhimbje-gas, helm-gas, lumturi-mjerim) për atë gërshetim të
sendeve apo tipareve që nuk përputhen me njëra-tjetrën në mënyrë
normale. Mbetet i rëndësishëm fakti se poezia, megjithë tejkalimet e
saj, është që nga fillimi deri në fund lasgushiane. Lasgushi bën pjesë

131
në autorët që njihet e dallohet lehtësisht. Shumë poezi në fillim të lënë
përshtypjen e pasteleve të thjeshta, ku peisazhi nuk është tjetër gjë
veçse zhvillimi i një krahasimi me bazë morale. Poeti së pari
“përshkruan”, pastaj “interpreton”. “Filozofia” të lë përshtypjen se
njëherë për njëherë është e ndarë nga “poezia”, një shkrirje e tyre e
plotë ndodh vetëm më pas. Në fakt, spekullimi zhvillohet në një kuadër
të caktuar i skicuar paraprakisht: peisazhi pothuaj parandjen
“fshetësirën” që mbart.
Tek “Ylli i zemrës” hasim si tek rrallëkush në poezinë shqipe, një
magji të pastër të gjuhës shqipe, të forcave magjike të tingujve, në
radhitjen e objektive, në radhitjen logjike, afektive dhe madje
gramatikale. Që nga Novalis deri tek Poe dhe Baudelaire, reflekimi u
përqëndrua mbi prosedenë përmes së cilës gjeneza e tekstit lirik të
tejkalojë sferën e temave dhe motiveve, duke rezultuar përtej tyre,
madje në mënyrë ekskluzive, nga mundësitë kombinuese të tingujve të
gjuhës dhe nga vibracionet asociative të domethënieve leksikore. Poeti
mbështetet në mënyrë konseguente në magjinë e gjuhës, një tipar
konstant i lirikës moderne, duke shfrytëzuar të gjitha mundësitë
tingëllore dhe asociative të fjalës duke çlidhur përmbajtje të errëta pa
kuptim, por dhe fuqi misterioze, magjike, të tingullueshmërisë së
pastër. Thellësia nuk shihet, ajo është vetëm një ndërtim i shpirtit.
Rrjeti i tensionit të poemave lasgushiane përbëhet nga energji analoge
që njeh vetëm muzika. Kjo poezi do të dallohet për figurat tingëllore,
për vijimin e gradëve të intesitetit, për lëvizjet absolute, ngjitëse dhe
zbritëse, në alternancë midis akumulimit dhe shkarkimit.
Çdo trajtim i veprës lasgushiane, pavarësisht nga metoda e
zgjedhur, duhet të marrë parasysh faktin se vetë poeti në gjithë
krijimtarinë e tij ka qënë i prirur nga ideali i unitetit, koherencës së
universit artistik. Megjithë tendencat për etapizime nga historianët e
letërsisë, klasifikime sipas kriteresh të ndryshme, poeti mundi të
rezistojë si autor i sintezave të mëdha lirike.
Paradoksit, midis asaj që poeti ka shkruar pak nga njëra anë dhe
ka jetuar aq gjatë nga ana tjetër, mund t’i jepet përgjigje se poeti arriti
të shprehë poetikisht një sistem të tërë poetik, korrelativ dhe koherent
në të gjitha hallkat përbërëse të tij. Racional dhe ndjesor, piktural dhe
muzikal, onirik dhe real, mjeshtër fin i fjalës shqipe, filozof dhe
folklorik, peisazhist dhe dramatik. Poradeci krijon kështu një nga
veprat më komplete dhe më komplekse në letërsinë shqipe.
Me L. Poradecin ndodh në fakt një modifikim struktural në
retorikën e poezisë shqipe. Nëse deri tek Poradeci ligjërimi kishte një
pathos të jashtëm, nëse mesazhi poetik konfigurohej në një sasi të
madhe informacioni të transmetuar lexuesit, përmes autorit të vëllimit
“Vallja e yjeve”, lirika interiorizohet duke u bërë, në rradhë të parë,
shprehja e një gjendjeje vetëdijeje që bëhet konkrete përmes një gjuhe
me koloraturë afektive. L. Poradeci e reduktoi poezinë në esencë, duke
i falur asaj autonomi dhe absolutizëm.
Nëse në rastin e shumë shkrimeve nocioni “univers poetik”
shpesh është i pavend e i parakohshëm, sepse nocioni si i tillë është
shumë i gjërë, kur vjen fjala për një poet të madh si L. Poradeci, ai
duket tepër i ngushtë. Ideja profetike e prof. Çabejt “... të këtij
djaloshi, të cilin një fat i mirë duket sikur ia ka falur Shqipërisë, që të
bëhet ai shkrimtar, të cilin Shqipëria do t`ia falë njëherë botës.” ende

132
nuk është realizuar, sigurisht jo për ndonjë dyshim në vlerat e poetit.
Shkaku i parë është i disa përkthimeve josinkronike dhe të dobëta, dhe
shkaku i dytë, sipas mendimit tonë, nuk është përkthyer në një gjuhë
të qarkullimit ndërkombëtar, në një datë të afërme me botimin e
poezive në shqip, për të konkuruar me poezinë europiane të momentit,
me Ungaretti-n, Claudel-in, Rafael Alberti-n, Georg Träkl, Seferis etj.
Mungesa e difuzimit sinkronik e ka penguar poezinë shqipe në
dialogun pjellor me Europën.
Me veprën e L. Poradecit, poezia shqipe njohu praninë e pikturës
dhe muzikës në ndërtimin e lirizmit poetik më shumë se çdoherë më
parë. Në horizontin e kulturës kombëtare, vepra poetike e L. Poradecit
ngrihet më lart se kurrë dhe pa asnjë ekuivok, më e vlerësuar dhe më
e dashur se kurrë më parë, ndihet më pranë dhe më i nevojshëm se
asnjëherë tjetër.

Pogradec-Bukuresht
1994-1999

BIBLIOGRAFI E PERZGJEDHUR

Alonso Amadio, Materie si formă în poezie, Bucuresti, Univers,1982;


Algirdas Julien Greimas, Despre sens, Eseuri semiotice, Buc.,
Univers 1975.
Aristotel, Poetica, Buc., Ed. Academiei 1965.
Arthur Rimbaud, Oeuvres completčs. Ed. Rolland de Reneville et J.
Mouquet (Bibliothčque de la Pléiade) Ed. II, Parsi, 1951
Aurel Plasari, Malli në poezinë shqiptare, rumune etj. tek Donkishoti
zbret në Shqipëri, Tiranë 1989.
Boris Tomasevski, Teoria literaturii, poetica, Bucuresti, 1973
Cristina Haulica, Textul ca intertext ualitate, Buc, Ed. Eminescu,
1981
Elena Balan - Osiac, Sentimentul dorului in poezia romana, spaniola
si portugheza, Bucuresti, 1983.
Emin Kabashi, Lasgush Poradeci, Prishtinë, 1977.
François Rastier, Essais de sémiotique discursive, Paris, MAME,
1973.
Edgar Papu, Poezia lui Eminescu, Bucuresti, Editura Minerva 1971.
Gaston Bachelard, Poétique de l’espace, Paris, P. U. F. 1978.
Gaston Bachelard, L’eau et les ręves, Paris, José Corti, 1973.
Gaston Bachelard, Aerul si visele, Editura Univers, Bucuresti, 1999.
Gaëtan Picon, Scriitorul si umbra lui Bucuresti, Univers, 1968.
Gerard Genette, Figuri, Buc. Univers, 1978.
George Poulet, La conscience critique, Paris, Corti, 1971.
Hans Robert Jauss, Experienta estetica si hermeneutica literara,
Bucuresti, Univers, 1983.
Iuri Lotman, Lectii de poetica structurala, Bucuresti, Univers,1970.
Julia Kristeva, La revolution du langage poétique..., Paris, Seul 1974.
Jean Starobinski, Relatia critica, Bucuresti, Univers, 1976.
I.A.Richards, Principii ale criticii literare, Editura Univers, I974,

133
Ismail Kadare, Migjeni 1988, parathënie, Tiranë, 1987
Jean Plaget, Elements d’épistémologie génétique, Tome II. Logique et
équilibre
J - P Weber, Genčse de l’oeuvre poétique, Paris, Gallimard, 1960.
Leopardi, Tutte le opere, a cura di Walter Binni, Sansoni, Firenze,
1969
Lucian Blaga, Spatiul Mioritic, Editura pentru Literatura Universala,
Bucuresti, 1969
Lasgush Poradeci, La steaua lui Eminescu (fragment din teza lui de
doctorat), Albanezul, Anuarul 401,
Saint Augustin, Les confenssions, perkth. nga L. Moreau, Paris,
Flammarion, Livre XI.
Sabri Hamiti, Vdekja e nositit (parathënie), Rilindja, Prishtina, 1978.
Naim Frashëri, Vepra 1, Rilindja, Prishtina 1978
Mitrush Kuteli, Poeti Lasgush Poradeci (Vëzhgim kritik), Bukuresht,
1937
Mihai Eminescu, Poezii, Ed. pentru toti, Bucuresti 1952, pag 104.
Maurice Blanchot, L’espace littéraire, Paris, Gallimard, 1969.
Paul Van Tieghem, La littérature comparée, VI ed., Collection
Armand Colin, Paris, 1939.
Paul Zumthor, Langue, texte, énigme, Paris, Seul, 1975.
Petraq Kolevica, , Lasgushi më ka thënë, Tiranë 1990
Roland Barthes, Essais critiques, Paris, Seuil, 1966
Roland Barthes, Plaisir du texte, Paris, Seuil ,1973.
Roman Jakobson, Questions de poétique, Paris, Seuil , 1973.
Robert Elsie, Histori e letërsisë shqipe, Dukagjini, Tiranë-Pejë, 1997.
Rexhep Ismaili, Shumësia e tekstit, Rilindja,Prishtinë, 1980.
Rexhep Qosja, Dialogje me shkrimtarë, Rilindja, Prishtinë, 1979
Rexhep Qosja, Kontinuitete, Prishtinë, 1972.
Sigmund Freud, Scrieri despre literatura si arta, Buc. Univers 1980.
Tzevtan Todorov, Poétique, Paris, Seul, 1973.
Umberto Eco, Tratat de semiotica generala, Buc., Ed. S.E. 1982.
Vehbi Bala, Lidhjet shqiptare rumune, B.SH.I.P.D. Shkodër, 1967

PERMBAJTJA

I. Poezia, vlera, interpretimi


Poezia lasgushiane dhe interpretimi
II. Karakteri sistemor e strukturor i veprës
Simbolika e shenjave të sistemit
Sistemi dhe përkatësia tekstuale
III. Vështrim hermeneutik për “poezinë filozofike”
Poezia filozofike dhe filozofia si poezi
Deshifrimi i nyjave: Vallja, zemra e përjetësisë
“Lënda dhe jeta”- një vizion dihotomik
Fryma dhe qëllimi-hallkë korrelative
Ndjenja dhe njeriu- homo duplex
Njeriu dhe Zoti, zemra në njohjen e absolutit
Përjetësia (I) një vizion panteist
Përjetësia (II) …vizion në kronotop
Zot krijues - poet krijues
IV. Paradigma e pulsioneve të jetës

134
(Dashuria-etimoni i poezisë)
Malli i miturisë
Kronotopi i dashurisë
Vallja e tokës
Vizioni i parajsës tokësore në poemën “Kamadeva”
Animus-Anima
Karakteri onirik i poemes
Heshtja dhe muzika
Piktoresku si atmosferë
V. Vizioni poetik i vdekjes
Krijimi dhe vdekja
Vdekja me gaz
Figura dhe simboli
Jetë e vdekje përqafuar
Vdekja si dhimbje
Jetë-punë, Vdekje-mbijetesë
VI. Poeti dhe piktura
Leksematika piktorale
Pastelet dhe atmosfera
Imazhi, muzika, lëvizja në poezinë “Poradeci”
Piktura dhe poezia (ikonologjia)
Volumi dhe gdhëndja
Natyra
VII. Paradigma e mallit
(Malli-fjalë vizion mbi jetën)
Malli - mungesa, udha
Malli-vuajtje, sëmundje, përgjim
Malli- tjetërsimi (Në vendin tim jam vetë i huaj)
Malli - fillesë, thirrje
Malli -si lëndë (ujë-zjarr)
Malli lasgushian dhe poezia rumune
VIII. Vlera stilistike e fjalës
Koncepti i gjuhës përmes poezisë
Polivalenca kuptimore
Pasuri apo varfëri
Liqeri - fjalë, imazh, simbol
Variante fonetike dytësore - mjet shprehimësie
Neologjizmat, kompozitat, përftesat grafike
Kompozitat (Përftesat grafike)
Përsëritjet
Përsëritjet e tingujve
Përsëritjet e fjaleve
Përsëritjet e tjera
Regni bimor-regni shtazor
IX. L. Poradeci dhe Ligjërim modern i poezisë shqipe

135
Dr. Luan Topçiu, u lind më 22. 02. 1962 në Pogradec.
Studimet e larta i kreu në Fakultetin e Filologjisë më 1987. Gjatë vitit
universitar 1989-1990 kryen një kurs pasuniversitar për Gjuhësi e
Stilistikë, Universiteti i Tiranës. Më 1995-1996 kryen një kurs
pasuniversitar (master) pranë Universitetit të Bukureshtit, Katedra e
Teorisë së Letërsisë dhe Letërsisë së Krahasuar. Eshte “doktor i
shkencave filologjike” (magna cum laudae), titull i fituar në
Universitetin e Bukureshtit në Katedrën e Letërsisë së Krahasuar me
tezën “Ndjenja e mallit në letërsinë popullore dhe të lavruar shqipe
dhe rumune”. Eshtë pedagog i gjuhës shqipe në Universitetin e
Bukureshtit dhe kryeredaktor i revistës dygjuhëshe “Albanezul”
(Shqiptari), organ i B.K.SH.R dhe kryredaktor i revistes „Shqiperia XXI“.
Ka botuar librat me studime: “Sentimentul dorului la/ ndjenja e mallit
tek Asdreni, Poradeci, Kuteli”, FED, Bukuresht 1999, “Tekstualizëm
dhe stil”, Getic, Bukuresht 2000, “Përmasa moderne në letërsinë
shqipe” Flaka, Shkup 2001.dhe një sërë librash të përkthyer nga
rumanishtja në shqip dhe anasjelltas.

136