Anda di halaman 1dari 13

LEMBAR PERSEMBAHAN

1.

Kami ucapkan syukur kepada Allah SWT karena atas rahmat, petunjuk serta
bimbingan-Nya laporan ini dapat selesai.

2.

Terima kasih kepada kedua orang tua kami, segenap kerabat dan keluarga
yang selalu mendoakan dan memberikan dukungan.

3.

Terima kasih pada pihak PT. Pertamina EP Asset 5 Tanjung Field.

4.

Terima kasih kepada dosen pembimbing Ibu Karmila yang bersedia


membimbing kami di kampus.

5.

Terima kasih pula kepada Bapak Muhammad Rossian Hidayat selaku


pembimbing lapangan kami selama melaksanakan kerja praktek di PT.
Pertamina EP Asset 5 Tanjung Field.

6.

Terima kasih kepada Bapak Yunus, Mas Fariz dan Ibu Mona yang telah
menerima kami di PT. Pertamina EP Asset 5 Tanjung Field dan telah
memberikan kami akomodasi serta fasilitas yang menunjang.

7.

Terima kasih kepada Bapak Sandy Candra Yudha dan Bapak H. Agusyanto
yang telah menyambut kami di departemen WO/WS serta bimbingannya.

8.

Terima kasih kepada Bapak Budi Sumarsono, Bapak Nur (Pae), Mas
Ardiansyah, Mas Mario, Mas Jabrik dan segenap kru Gudang 3 atas
bimbingan dan ilmu yang telah diberikan kepada kami.

9.

Terima kasih kepada Bapak Mansur yang dengan baik hatinya memberikan
bantuan berupa mobil untuk mengangkut barang-barang kami.

10.

Terima kasih kepada Bapak Wari yang selalu baik hati membawa kami dan
membimbing kami di lapangan serta wejangan-wejangan membangunnya.

11.

Terima kasih kepada Bapak Yudid, Bapak Suharto, dan Bapak Lubis atas
bimbingan dan jasa-jasanya selama kami berada di Pump Shop.

12.

Terima kasih kepada Bapak H. Anang Fachrin dan Bapak Edi Mulyani atas
bimbingannya selama kami berada di Stimulasi.

13.

Terima kasih kepada Bapak Albachrian, Bapak Agus Sani dan Bapak Dedi
yang membimbing kami selama di SoDyna.

iii

14.

Terimakasih kepada Ibu Rezky Sabina yang cantik dan baik hati, Bapak
Tugiyono serta Bapak Nurbani yang selalu membimbing kami di
laboratorium.

15.

Terima kasih kepada Bapak Yudiansyah Agus, Mas Bukhari dan Bapak
Suraji yang setia membimbing dan membantu kami selama di Block Station
3.

16.

Terima kasih kepada Bapak Saiful dan Mas Ferry yang membimbing kami
di SPU Manunggul.

17.

Terima kasih kepada Bapak Agustinus, Mas Viktor, Mas Melianus dan Mas
Edi yang telah membimbing kami di bagian Operasi Produksi.

18.

Terima kasih kepada Mas Rifky Tri Angga a.k.a Mas Eky, Mas Angga
Pranata, Mas Adolf, Mas Dani, dan Mas Adit atas ilmu-ilmu yang telah
diberikan kepada kami selama kami di Petroleum Engineering.

19.

Terima kasih kepada Mas Misdiono dan Bapak Fauzi yang telah
memberikan bimbingan kepada kami selama di Water Treatment Plant
(WTP).

20.

Terima kasih kepada Bapak Meidy dari bagian jasa-jasa yang telah
membantu memberikan fasilitas rumah dan sepeda.

21.

Terima kasih kepada Asta Kinan Prayoga, Mahasiswa ITSB yang telah
membantu dalam membuat laporan dan juga memberikan ilmu baru di
bidang perminyakan.

22.

Terima kasih kepada Acil Ulit dan acil-acil yang selalu memasakkan kami
makanan yang enak setiap harinya.

23.

Terima kasih kepada Bapak Rusfan Nuryandi selaku Security yang selalu
menjaga keamanan, selalu ramah dan baik hati serta turut membantu
memberikan informasi kepada kami.

24.

Terima kasih kepada Bapak Basuni yang selalu setia memfotocopykan


buku-buku yang kami antarkan.

25.

Terima kasih kepada Mas-mas driver yang selalu mengantarkan kami ke


lapangan.

iv

26.

Terima kasih kepada Ibu Noor yang turut membantu kami mengeprint
laporan.

27.

Terima kasih kepada Adik Selvia Ayu dan Ratih yang selalu riang gembira
membantu kami dan selalu membawakan kue buat sarapan serta selalu
menghibur kami.

28.

Terima kasih kepada Acil Sundari dan Ibu Pon yang selalu datang
membersihkan

rumah

kami

dan

dengan

tulus

mencucikan

serta

menyetrikakan baju-baju kami.


29.

Terima kasih kepada acil-acil dan paman di Jangkung yang selalu baik hati
menjaga kami dan menolong kami selama disana.

KATA PENGANTAR
Rasa syukur kami panjatkan kepada Allah SWT, karena atas berkah dan
rahmat-Nyalah kami dapat menyelesaikan Laporan Kerja Praktek di PT.
Pertamina EP Asset 5 Tanjung Field.
Di dalam laporan ini terdapat berbagai macam pembahasan dari tinjauang
lapangan selama kami melakukan kerja praktek pada departemen WO/WS,
Petroleum Engineering, dan Operasi Produksi. Laporan Kerja Praktek ini disusun
dan diajukan sebagai salah satu mata kuliah yang telah diprogramkan kepada
kami mahasiswa pada Program Studi Teknik Perminyakan STT MIGAS
Balikpapan.
Terima kasih diucapkan kepada semua yang telah membantu terutama Ibu
Karmila selaku dosen pembimbing di kampus dan BaBapak Muhammad Rossian
Hidayat selaku pembimbing di perusahaan serta temanteman satu kelompok
Kerja Praktek hingga dapat menyelesaikan Laporan Kerja Praktek ini.
Kami menyadari bahwa masih banyak kekurangan dalam penyusunan
Laporan Kerja Praktek ini, sehingga kami mengharapkan saran dan kritik yang
konstruktif dan inovatif dari para pembaca demi untuk kesempurnaan di dalam
berbagai aspek dari laporan ini.
Apabila terdapat kesalahan baik dari segi penyusunan maupun tata bahasa
dalam laporan ini, kami memohon maaf.
Akhirnya kami berharap semoga laporan ini dapat bermanfat bagi kita
semua khususnya Mahasiswa Teknik Perminyakan dalam menambah wawasan
dan ilmu pengetahuan, Aamiin.

Tanjung, Oktober 2014

Penyusun

vi

DAFTAR ISI

HALAMAN JUDUL ......................................................................................... i


LEMBAR PENGESAHAN .............................................................................. ii
LEMBAR PERSEMBAHAN ........................................................................... iii
KATA PENGANTAR ....................................................................................... vi
DAFTAR ISI ..................................................................................................... vii
DAFTAR GAMBAR ......................................................................................... ix
DAFTAR TABEL ............................................................................................. xiv

BAB I

PENDAHULUAN ............................................................................... . 1
1.1. Latar Belakang .............................................................................. . 1
1.2. Maksud dan Tujuan Kerja Praktek ............................................... 3
1.2.1. Maksud Kerja Praktek ........................................................ 3
1.2.2. Tujuan Kerja Praktek ......................................................... 3
1.3. Manfaat Kerja Praktek .................................................................. 4
1.3.1. Bagi Mahasiswa ................................................................. 4
1.3.2. Bagi Perguruan Tinggi ....................................................... 5
1.4. Ruang Lingkup Kerja Praktek ...................................................... 5
1.5. Waktu dan Tempat Pelaksanaan ................................................... 5
1.5.1. Waktu ................................................................................. 5
1.5.2. Tempat................................................................................ 5
1.6. Metodologi Pengambilan Data ..................................................... 5
1.6.1. Metode Literatur................................................................. 5
1.6.2. Metode Diskusi .................................................................. 5
1.6.3. Metode Observasi............................................................... 6
1.7. Sistematika Laporan ..................................................................... 6

BAB II PROFIL PT. PERTAMINA EP ASSET 5 TANJUNG FIELD ..... . 7


2.1. Sejarah Lapangan Tanjung Raya .................................................. . 7

vii

2.2. Letak Geografis ............................................................................ . 8


2.3. Geologi Lapangan Tanjung Raya ................................................. 8
2.3.1. Struktur............................................................................... 8
2.3.2. Stratigrafi............................................................................ 10
2.3.3. Kondisi Reservoir .............................................................. 13

BAB III TINJAUAN LAPANGAN ................................................................. .19


3.1. Work Over/Well Service (WO/WS) ............................................. 19
3.1.1. Rig Service & Drilling Tools Shop .................................... .21
3.1.2. Pump Shop ......................................................................... 46
3.1.3. Sonolog and Dynagraph ..................................................... 82
3.1.4. Stimulasi............................................................................. 94
3.2. Petroleum Engineering Laboratorium ....................................... 97
3.2.1. Analisa Crude Oil ............................................................... 98
3.2.2. Analisa Air Injeksi ............................................................. 107
3.3. Operasi Produksi........................................................................... 111
3.3.1 Block Station (BS) ............................................................. 114
3.3.2 SPU(Stasiun Pengumpul Utama) Manunggul .................... 122

BAB IV PEMBAHASAN ................................................................................. 131

BAB V KESIMPULAN ................................................................................... 135

DAFTAR PUSTAKA

viii

DAFTAR GAMBAR

Gambar 2.1.

Peta Wilayah Kerja Pertambangan Tanjung Raya ................... 8

Gambar 2.2.

Evolusi Tektonik Cekungan Barito (Satyana, 1994)................ 9

Gambar 2.3.

Kolom Stratigrafi Formasi Tanjung ......................................... 11

Gambar 2.4.

Kolom Stratigrafi Cekungan Barito ......................................... 12

Gambar 3.1.

Packer jenis HD dan RBP ........................................................ 22

Gambar 3.2.

Retrieving Tool ........................................................................ 23

Gambar 3.3.

Spring dari RBP Packer ........................................................... 23

Gambar 3.4.

Lower Slip dan Drag Block...................................................... 24

Gambar 3.5.

Upper Slip ................................................................................ 25

Gambar 3.6.

Ultralock Packer ....................................................................... 26

Gambar 3.7.

Bridge Plug .............................................................................. 27

Gambar 3.8.

Cement Retainer ....................................................................... 27

Gambar 3.9.

Blade dari Scrapper .................................................................. 28

Gambar 3.10.

Casing Scrapper ....................................................................... 29

Gambar 3.11.

Overshot ................................................................................... 30

Gambar 3.12.

Spiral ........................................................................................ 30

Gambar 3.13.

Grapple dan Control Basket ..................................................... 30

Gambar 3.14.

Taper Tap ................................................................................. 31

Gambar 3.15.

Spear ......................................................................................... 32

Gambar 3.16.

Wireline Spear .......................................................................... 32

Gambar 3.17.

Rotary Die Collar ..................................................................... 33

Gambar 3.18.

Impression Block ..................................................................... 34

Gambar 3.19.

Burn Shoe dan Poor Boy Catcher ............................................ 34

Gambar 3.20.

Fishing Magnet ........................................................................ 35

Gambar 3.21.

Jar ............................................................................................. 35

Gambar 3.22.

Bumper Sub .............................................................................. 36

Gambar 3.23.

Basket Sub/Junk Sub ................................................................ 37

Gambar 3.24.

Casing Roller ............................................................................ 37

ix

Gambar 3.25.

Flat Bottom Mill....................................................................... 38

Gambar 3.26.

Wash Pipe ................................................................................ 39

Gambar 3.27.

Stabilizer .................................................................................. 40

Gambar 3.28.

Stinger ...................................................................................... 40

Gambar 3.29.

Bit ............................................................................................. 41

Gambar 3.30.

Annular Preventer dan Ram Preventer ..................................... 41

Gambar 3.31.

Turbo Bailer ............................................................................. 42

Gambar 3.32.

Sand Bailer ............................................................................... 43

Gambar 3.33.

Injection Wellhead ................................................................... 43

Gambar 3.34.

Float Collar .............................................................................. 44

Gambar 3.35.

Float Shoe ................................................................................ 44

Gambar 3.36.

Bottom Plug dan Top Plug ....................................................... 45

Gambar 3.37.

Centralizer ................................................................................ 46

Gambar 3.38.

Prime Mover ............................................................................ 47

Gambar 3.39.

Sucker Rod Pump Mark II ....................................................... 49

Gambar 3.40.

Conventional Pumping Unit SRP ............................................ 49

Gambar 3.41.

Rod Pump dan Tubing Pump ................................................... 50

Gambar 3.42.

Surface Pumping Equipment.................................................... 51

Gambar 3.43.

Stuffing Box Tipe Cone dan Jack ............................................ 55

Gambar 3.44.

Surface Equipment SRP ........................................................... 56

Gambar 3.45.

Working Barrel......................................................................... 57

Gambar 3.46.

Plunger ..................................................................................... 58

Gambar 3.47.

Standing Valve ......................................................................... 59

Gambar 3.48.

Ball and Seat ............................................................................ 60

Gambar 3.49.

Simulasi Travelling Valve........................................................ 60

Gambar 3.50.

Travelling Valve....................................................................... 61

Gambar 3.51.

Gas Anchor............................................................................... 62

Gambar 3.52.

Rod Guide ................................................................................ 64

Gambar 3.53.

Sucker Rod String .................................................................... 64

Gambar 3.54.

Pony Rod dan Polished Rod..................................................... 65

Gambar 3.55.

Electric Submersible Pump ...................................................... 66

Gambar 3.56.

Wellhead ESP........................................................................... 69

Gambar 3.57.

Junction Box ............................................................................ 69

Gambar 3.58.

Switchboard atau Variable Speed Driver(VSD) ...................... 70

Gambar 3.59.

Bagian-bagian dari Switchboard .............................................. 71

Gambar 3.60.

Downhole Sensor ..................................................................... 72

Gambar 3.61.

Motor ESP ................................................................................ 73

Gambar 3.62.

Round Cable dan Flat Cable .................................................... 74

Gambar 3.63.

Seal Section .............................................................................. 75

Gambar 3.64.

Intake ........................................................................................ 76

Gambar 3.65.

Rotary Gas Separator(RGS) ..................................................... 76

Gambar 3.66.

Perforated Pup Joint ................................................................. 77

Gambar 3.67.

Suction Pipe ............................................................................. 77

Gambar 3.68.

Wirewrapped Screen ................................................................ 78

Gambar 3.69.

Massrate Screen ....................................................................... 78

Gambar 3.70.

Pompa Sentrifugal .................................................................... 79

Gambar 3.71.

Discharge Head ........................................................................ 80

Gambar 3.72.

Port Head .................................................................................. 80

Gambar 3.73.

Rangkaian ESP ......................................................................... 81

Gambar 3.74.

Sodyna ...................................................................................... 82

Gambar 3.75.

Pengukuran Sonolog pada Sumur ESP .................................... 83

Gambar 3.76.

Pengukuran Sonolog pada Sumur SRP .................................... 83

Gambar 3.77.

Laptop dan Echometer Well Analyzer Model E 6151 ............. 84

Gambar 3.78.

Tabung Nitrogen ...................................................................... 85

Gambar 3.79.

Rangkaian Gas Chamber .......................................................... 86

Gambar 3.80.

Gas Gun.................................................................................... 86

Gambar 3.81.

Kabel ........................................................................................ 87

Gambar 3.82.

Hasil Sonolog Sumur T-009 dengan Software TWM .............. 89

Gambar 3.83.

Pekerjaan Dynagraph ............................................................... 91

Gambar 3.84.

Horse Shoe dan Rod Transducer .............................................. 92

Gambar 3.85.

Hasil Dynagraph Sumur T-101 ................................................ 93

Gambar 3.86.

Pioneer Petrotech Service 25 dan 26 ........................................ 94

xi

Gambar 3.87.

Unit Stimulasi .......................................................................... 97

Gambar 3.88.

Hasil Uji Water Cut.................................................................. 98

Gambar 3.89.

Centrifuge Tube berisi 50ml Solvent ....................................... 100

Gambar 3.90.

Centrifuge................................................................................. 100

Gambar 3.91.

Hasil Uji Base Sediment & Water ........................................... 101

Gambar 3.92.

Gelas Ukur, Hidrometer, dan Hasil Uji SG.............................. 102

Gambar 3.93.

Hasil Titrasi AgNO3 ................................................................. 103

Gambar 3.94.

Viskometer dan Bath ................................................................ 104

Gambar 3.95.

Tube Uji Pour Point ................................................................. 106

Gambar 3.96.

Tag Closed Tester .................................................................... 107

Gambar 3.97.

Pengujian Oil Content .............................................................. 108

Gambar 3.98.

PHmeter.................................................................................... 109

Gambar 3.99.

Turbidimeter ............................................................................. 109

Gambar 3.100. Indikator Dissolved Oxygen .................................................... 110


Gambar 3.101. Titrasi AgNO3 .......................................................................... 111
Gambar 3.102. Diagram Alir Produksi ............................................................. 112
Gambar 3.103. Sumur Produksi ........................................................................ 113
Gambar 3.104. Sumur Injeksi ........................................................................... 114
Gambar 3.105. Flowline ................................................................................... 115
Gambar 3.106. Manifold ................................................................................... 116
Gambar 3.107. Heater ....................................................................................... 117
Gambar 3.108. Bagan Separator Vertikal ......................................................... 119
Gambar 3.109. Bagan Separator Horizontal ..................................................... 120
Gambar 3.110. Scrubber ................................................................................... 121
Gambar 3.111. Tangki Penampungan ............................................................... 122
Gambar 3.112. Diagram SPU Manunggul ........................................................ 124
Gambar 3.113. Tangki SPU Manunggul ........................................................... 124
Gambar 3.114. Transfer Pump .......................................................................... 125
Gambar 3.115. Main Pump ............................................................................... 125
Gambar 3.116. Emergency Pump ..................................................................... 126
Gambar 3.117. Fire Water Pump ...................................................................... 126

xii

Gambar 3.118. Intertank Pump ......................................................................... 127


Gambar 3.119. Boiler ........................................................................................ 127
Gambar 3.120. Pig launcher .............................................................................. 128
Gambar 3.121. Scrapper.................................................................................... 128
Gambar 3.122. Peta Jalur Pipa Tanjung-Balikpapan ........................................ 129

xiii

DAFTAR TABEL

Tabel 2.1.

Karakteristik Reservoir Lapangan Tanjung Raya ....................... . 14

Tabel 3.1.

ESP Operating Range Tanjung Field Asset 5 ............................. . 67

Tabel 4.1.

Data Crude Oil ............................................................................ 133

xiv

DAFTAR PUSTAKA

Amaliah, Rizky. 2013. Laporan Kerja Praktek PT. Pertamina EP Field Tanjung.
Sekolah Tinggi Teknologi Minyak dan Gas Bumi, Balikpapan.
Badu, Kaswir. 1989. Cementing. PPT MIGAS, Cepu.
Badu, KAswir. 1989. Teknik Bor (Casing). PPT MIGAS, Cepu.
Dake, L. P. 1978. Fundamental Reservoir Engineering. Elsevier Scientific
Publishing Company, Amsterdam-Oxford-New York.
Gatlin, C. 1950. Petroleum Engineering-Drilling and Well completion. Prentice
Hall Inc.Englewood Cliffs, New York.
Mandala, Wirawan Widya. 2013. Petroleum Engineering for Non Engineering.
Indotrain, Jakarta.
McCain Jr, W. D. 1990. The Properties of Petroleum Fluids. PennWell Publishing
Co., Tulsa, Oklahoma.
Mudofir, Achmad. 1987. Drilling Bit. PPT MIGAS, Cepu.
Mudofir, Achmad. 1987. Peralatan Pencegah Semburan Liar. PPT MIGAS, Cepu.
Paryadi. 1987. Teori Well Control. PPT MIGAS, Cepu.
Rachmat, Sudjati. 2010. Well Completion and Workover. PT. Skala Prima Energi,
Bandung.
Sudarsono. 1987. Hambatan dalam Pemboran dan Pemancingan. PPT MIGAS,
Cepu.
Tjondrodipoetro, Bambang. 2005. Drilling Engineering and Well Completion. PT.
Mutiara Cita Prakarsa, Bandung.
Tjondrodipoetro, Bambang. 2006. Sand Control. Yayasan IATMI, Bandung.
Unknown. 200x. Basic Petroleum for Production Supervisor. Unknown.
Whitson, C. H. Dan Torp, S. B. 1981. Evaluating Constant Volume Depletion
Data. SPE 10067; Proceeding of The 56th Annual Fall Technical Conference
Ana Exhibition of The SPE-AIME, San Antonio, Texas.