Anda di halaman 1dari 554

P E T R O M A E K O

Interviste
me vetveten
(RET DHE GURT)
SHTPIA BOTUeSE OMSCA
Tiran, 2000
Botues: LUAN PENGILI
Redaktor : Loredan BUBANI
Redaktor teknik : Sknder BEGLI
Kopertina : Safo MARKO
Ari ani t a MARKO
ISBN 99927-40-33-7
Copyright Shtpia botuese OMSCA, 2000
Rruga Frederik Shiroka, Tiran
Tel. Fax: +42 355 336 48
PARATHNIE
Po t mos ishte kmbngulja e Safos, ndoshtci nuk do t kishim
sot n dor kt vllim, ku dynden kujtimet, i cili, sido q t jet, ben
t mundur q dika t mbetet; them dika, se sigurisht nuk mund t
pretendohet q t jet paraqitur e plot tr odiseja e jets s tij n
kt numr faqesh t shkruara me nxitim, por, tpaktn, t qartsoj
gjurmt e lena n nj rrug t mundimshme, ku era e harress, e
mosnjohjes do t bnte me koh, qoft edhe pa dashje, deformimm e
tyre.
Duke i shfletuar kto kujtime un vet, padashur, figura e
njeriut q jetoi kalvarin e tij, si e quan ai vet, nuk mund t mos
njsohet me figurn e njeriut shum t dashur, t babait tim, me
prkdheljet, kujdesin, ngrohtsin, mbrojtjen q ai rrezatonte pr
mua, pr familjen.
Plane e plane pr t shkruar e pr t shkruar. Jehona e tiktakut
t tasteve t makins s shkrimit ende dgjohet npr shtpi. Shfletimi
i dorshkrimeve, i blloqeve t shnimeve, i f i et ve t shkputura,
i letrave, bn t mundurfiymmarrjen q nuk mund t ndaloj; fialt
q mbetn t shkruara n letr, dhe ato q do t kishte dashur t
thoshte akomapr t komunikuar me njerzit, me ditt, me kohn q
ecn, me jetn, tingllojn e nuk shuhen. E kaluara, e tashmja dhe e
ardhmja jan t pandashme, sepse ai jo vetm q ishte, por sht dhe
do t jet. M kujtohet n periudhn e njritprej dnimeve t tij, kur
ai na thoshte: mund t ket nj ish-ministr, nj ish-president, nj
- 3 -
ish-udhheqs, por kurr nuk mund t ket nj ish-shkrimtar. Dhe
un tani, plotsisht e bindur, them: po, ai sht prher shkrimtar,
poet, gazetar, por edhe burr e prind i mrekullueshm pr familjen e
tij.
Safoja, mamaja ime, u b shkas q ai t ulej e t shkruante
pr kalvarin e tij, duke e bindur me faktin se do t ishte e pamundur
q tr at jet t mundte dikush tjetr ta tregonte e ta ndrtonte, se
tr ato ngjarje, data, njerz, his tori, prve atij vet, kurrkush tjetr
nuk do t mund t i rendis te vrtetsisht. Dhe ai u ul e hodhi n letr
shkurt , aq shkurt sa mund t tregohet shkurt nj jet e cila sht sa
pr disa jet t jetuara gjallrisht dhe j o nj shtyrje jete, ashtu si
ndodh rndom, qetsisht e kotsisht, n amullin dhe apatin e
njerzve q shtyjn ditt brenda atijpellgu t cilin e kan sajuar vet
ose ua kan servirur.
Nuk pati mendimin e botimit, nuk bri prpjekje pr t i
ngjyrosur e pr t i br trheqse, vetm se, pr fat t keq, pati kujdesin
e nj vetkontrolli, pr t mos krijuar me duart e tij at q mund t
kthehej pas nj kontrolli (t provuar, t psuar) n nj shkakpr nj
dnim t ri pr t dhe pr familjen e tij. Ai tregoi, duke nxituar t
rindrtonte armaturn e nj ndrtese gjigante, sepse jeta e tij nuk u
jetua vetm, por, si thot ai, paralel me historin dhe njerzit.
Pjesa e par, kur Petro Marko plak (sa e pagoditur kjo jjal
pr ta cilsuar at) interviston Petro Markon e ri, sido q t jet, pr
fat t mir, sht m e plot. Ajo u shkrua n kohn kur vuante nj
burg t ri, t cilin e quan burgim me heshtje, izolim, dhe kur i biri
vuante burgimin, kur ve ndrrave si krijues, iu ekzekutuan edhe
ndrrat si prind e familjar. Si do ta ket ndier veten, i rrethuar
ndrkoh nga helmi, kur tregon pr filHmet e jets, pr luftn pr nj
bot t ndryshme nga ajo q njohu, pr idealin, pr guximin e t
shpresuarit dhe sakrificn, pr humbjen n rrugn e krkimit dhe pr
kthiminplot shpres N ATDHEUNE TIJ? Imbeturi jetim n vogli,
i prplasur nga tallazet e nj deti t stuhishm, krkoi e krkoi t
gjente e t ndrtonte hapsirn e nj bote pa gjerdhe, pa errsir, e
cila t jetohej nga njerz t mir, ktu, n atdheun e tij, ku duhej t
flllonte kjo bot.
-4 -
E kujtoj n ballkonin e shtpis, n astet e trishtimt ngarkuar
me kujtme, kur kndonte nn z kngt atdhetare, luftarake dhe
vajtimtare, n gjuhn e dashur shqipe dhe n gjuht e vendeve n t
cilat kishte luftuar, vuajtur, ndrruar, i lidhur prsri me zinxhir,
ksaj radhe t padukshm, zinxhir q nuk iu ndan atij, njeriut q
ishte nisur pr t i luftuar e zhdukur ata, n rrugt kaotike t nj lufte
e cila nuk po mbaronte.
Pjesa e dyt, aq pakflet t nj letre t zverdhur, u shkruajt
mb as 13 vjetsh, n kohn kur Petro Marko i kishte shptuar
prkohsisht pushtetit t vdekjes. Por ajo pas pak do ta mbyllte prsri
n nj burg, n at t prjetshmin e qenies fizike, n largimin e
prhershm nga njerzit e dashur dhe nga kjo bot ende n furtun.
uditrisht vdekja e largoi vrtet prej nesh, pa asnj mundsi pr ta
par e pr ta takuar m, por kudo npr shtpi, n raftet, sirtart,
dosjet, ngado, mund t ndiesh pranin e tij, jetn e tij dhe kurr
mungesn.
Kjo pjes e cila vazhdon nga viti 1944, viti i lirimit, pas
kthimit n Shqiprin e tij, dhe q duhet t prmblidhte kujtimet,
mendimet, zhgnjimet, humbjet, njohjen, regtimin e rrezes s shpress
pr rreth 47 vjet t nj jete t ngjeshur me ngjarje, pun, krijimtari,
do t mund t shkruhej ksaj radhe pa frikn e nj kontrolli, pa kufirin
e mureve mbrojtse t t mos thnit t s vrtets, por pr fat t keq u
shkruajt nn pushte tin e smundjes, e cila mezi e lejonte t merrte
frym. Prsri nj diktat kundr t cilit ai ksaj radhe ishte i
pafuqishm t hiftonte, i cili po e prangoste srish drejt dnimit t
fundit, por tani e m tej ky dnim nuk do ta burgoste dot m me
pamundsin e jjals. Fjala e tij jeton dhe ky botim, si dhe t tjert q
do ta pasojn at, nuk do t pengohet m, nuk do ta shpien m n
brumatrie e ta kthejn n karton, nuk do ta burgosin dot e, sido q
t jepen vendimet e rastsishme, nuk do t mundet kurr m t ia vrasin
t drejtn m t thjesht t nj krijuesi: at t komunikimit me njerzit.
N kohn kur vendosm t japimpr botim kt jetshkrim, duke
e zgjedhur t parin ndrmjet veprave t pabotuara a t botuara t
cunguara, e rilexova me z pr maman titne. U rijetua nj jet, sepse
qem pran tij q kur ai ishte fmij, pastaj i ri, burr dhe, s fundi,
- 5 -
nuk do t thosha i plakur, por i lodhur nga prvoja e nj jete npr
tallazet epambarimta t kohs. Leximi im shumfishohej nga kujtimet
epafundme t Safos dhe nga ato t miat. Ather vrtet vum re se sa
e pamundur ishte q ai t mund t prmblidhte jetn e tij, t mund ta
tregonte at pr t tjert. Por mua, ndrkoh q kaloja npr rrugn
e mundimshme t nj njeriu i ciliprplasej n shkrepat e thepisura t
brigjeve t ndrruara, duke marre goditje t njpasnjshme l
realitetit t pamshirshm, t tjera gjra m vinin ndr mend. E si
sht e mundur q nj njeri me nj pesh t till vuajtjesh t mund t
krijonte ndr vite atmosfern e shumdashur t nj BABAI, duke
dhuruar vetm mirsi, dashuri, ngrohtsi, kujdes, duke mos lejuar q
pesha e halleve t tij t rndonte edhe mbi shpirtrat tona. Kujtoj
babin te dera e gjimnazit me bukn time me vete, se un kisha ikurpa
ngrn mngjes. Kujtoj ushqimet qprgatiteshin pr t i shpn n
burg tek im vlla, kur ai thoshte: edhe kt, edhe at, duke mbledhur
me aq kujdes, e sigurisht me shum vshtirsi, ato q mundeshim.
Kujtoj mblsirat q sillte sa her q merreshin rrogat ose ndonj
honorar; e kujtoj t smur, kur, sa her i bhej ndonj shrbim ose
i kalonim pran, na puthte prher, sikur t kishte do ast frikn e
largimitprej nesh. Nuk e shprndante hidhrimin te fmijt, duke na
ruajtur n do ast, me aq sa mundej, nga helmimi prej tij. Nse e
pyesja e m tregonte pr rrugn e tij, t ksaj jete prher t vshtir,
e bnte n mnyr t till qparaqiste ann e bukur, njerzit e mir,
besimin pr t ardhmen dhe besimin se e bardha sht m e fuqishme
se e zeza, drita se errsira, dashuria se urrejtja, e ardhmja se e
tashmja. Nj nga gjrat q m bn kurdoherprshtypje, jan miqsit
e tij. N nj miqsi nuk mjafton t dish t zgjedhsh, por edhe t dish
t zgjidhesh. Miqsit e tij i kan rezistuar kohs, largsis, kufijve.
Ende sot, kur ai nuk sht m midis nesh, miqsia e miqve vazhdon
duke e br ende m t pranishm. Iprmend kto pak gjra, sepse
nuk mund t ndash njeriun-baba nga njeriu-artist. Pr mua ai sht
BABI im, por edhe shkrimtari e poeti i dashur t cilin mund ta lexoj
e ta rilexoj, duke i dashur veprat e tij dhe personazhet, t cilat m
duken prher t njohura e t afrta. N rrug, studentt, njerz t
panjohur e prshndetnin: Hasta la vista, Petro Marko!
- 6 -
Nj nga dshirat e tij ishte q ai t mbetej edhe si poet. Sepse
n shpirt n fund t fundit ai mbeti POET. N tragjikn e jets s tij ai
ishte poeti, midis mureve i mbyllur, npr humbjet i plagosur, ndr
dnimet i izoluar, ai mundte t shikonte prtej mundsis s lejuar t
qielltin qiell, t dashuruarn t bukur, t palvizshmin mal, t lirin
njeri, t shtrenjtn shpres. Poezin e kishte n tr qenien dhe n
ngjizjen e tij, aq sa edhe n astet kurajvrasse shpirti i tij krijonte
bukurin dhe muzikalitetin, t cilin nuk mundej dot dreqsia ta
shprishte, ta shkelte, ta shndrronte.
Kjo parathnie sht nj porosi e tij. Ndoshta nga bisedat tona
dhe nga ato me njerzit e dashur, ai e mendoi se dikur do t botohej
e do t bhej i njohur edhe ky dorshkrim pr lexuesit e tij. Dhe midis
shum porosive ishte edhe kjo: jetshkrimi i tij t shoqrohej me nj
shpjegim t thjeshtpr kohn, mundsin, pamundsin e t shkruarit
t jets. Do t ishte ndiyshe, por kaq qe e mundur t thuhej. Sa shum
mbeti pa u thn. Pr njerzit q ai deshi, q i njohu, q vuajtn dhe
bashkvuajtn me t, q mbetn t vlersuar ose "tpanjohur, n
rrugn e prhershme drejt nj ideali t nj bote t denj t jetuar nga
njerz t denj, pr t cilt gjithnj i dukej se kishte nj borxh pr t'u
dhn mundsin e njohjes dhe t rijetimit. Ather un mund t them
se n kt bised t gjat t shkurtuar ngapamundsia Petro Markos
i mbeti ende shum pr t thn. Si t gjith njerzit.
N bisedat dhe n shnimet e tij flitet pr romanin q ai e
quan m t rndsishmin e kiijimtaris s tij, pr romanin "Ret dhe
gurt. Jan shnimet, projekti, hartat. Ndr vite. N nj flet
shkruhet: Dshira e fundit: T shkruaj romanin Ret dhe gurt.
M posht:
N fund t leximit t ktij jetshkrimi, ne, pa pasur as m t
voglin dyshim, menduam: Kyjetshkrim duhet t mbaj titullin Ret
dhe gurt, sepse, ndoshta pa e ditur, Petro Marko e ka shkruar
Deti
I Toka
Malet
Ko ha
- 7 -
edhe at. Romani i dshiruar, dshira e tij e fundit, n t vrtet sht
realizuar. Kjo prkon me dshirn dhe planet e tij. Un besoj se ai
kt gj me siguri do ta pranoj. sht titulli q ai e kishte zgjedhur
vet.
Ai zgjodhi t kthehej n nj gur n vendin e tij. Tas ht i ai qndron
n at vend nga i cili dikur, ende fmij, shikonte botn prtej
horizontit e detit, duke ndrruar njohjen t veshur me mantelin e
shpress, sepse bota ishte aq e madhe, e par nga larg, sa do t ishte
e pamundur q t mos kishte vend pr njerzit q do t jetonin n t.
Ai e kaloi detin dhe tentoi t prekte horizontin. Por nuk mund t
zgjidhte q t kthehej n re. Zgjodhi gurin. Si emri i tij. Si nj
paracaktim i fatit. Dhe, meq ka edhe re, ka edhe gur, si mundet q
Petroja t mos zgjidhte gurin?! Ai tani sht nj gur n vendin e tij.
U kthye. Pr ta par tanim t njohurin horizont nga fshati i vet.
ARIANITA PETRO MARKO
Pjesa e par
Petro Marko plak
interviston
Petro Markon e ri
ymcw n v tin 4377
jan kujtimet? - Jeta e jetuar me emocione, me t
gjitha armt q e mbajn t gjall, me t gjitha normat
dhe kanunet q ka krijuar ku vendi i shekuj ve.
Dikur kam shkruar tet vargje pr KUJTIMET. Dhe,
me sa mbaj mend, thosha: O kvjtime, o jeta ime! Dilni
andej nga jeni hedhur t grumbulluara me vullnetin tuqj,
pa asnj shtypje a kanosje, dilni ashtu si u regjistruat
n shiritin e pafund t magnetotrurit tim. Taniju dua!"
Pse krkoja t dilnin kujtimet e mia, t dilnin ashtu
si u grumbulluan nga emocionet, vizionet, imazhet,
skenat, dramat, tragjedit, tragjikomedit e jets sime?
Sepse ather kur shkrova kto vargje, isha i internuar
n ishullin e shkret t Ustiks, atje n at nisi t
vetmuar, larg Sicilis, larg Palermos. Dhe njeriu i veuar
nga jeta, ose m mir i vdekur, se i vdekur sht ai q
jeton me kujtimet, kurdis magnetotrurin e tij dhe kalon
kohn i qet, duke numruar hapat e kmbve dhe t
mendimit, t zemrs dhe t prvojs s tij.
mbetet n kujtes, ka kaluar npr shoshn e
viteve, t shqetsimeve dhe t ndrrave, t realitetit
lakuriq dhe t gjurmve t thella t emocioneve, imazhe-
ve, vizioneve, peizazheve, duarve, syve, zemrave, zrave,
kujave, kngve, valleve, intrigave, pasioneve, shqet
simeve, dashurive, flirteve, gjuhve, tingujve, shfaqjeve
t prditshme n ekranin e pafund t jets...
- 11 -
Un nuk kam mbajtur kurr shnime, ku t shkruaja
kisha par e kisha dgjuar, kisha qar e kisha
knduar, kisha thn e m kishin zn vesht, prandaj
kto q tani nisa ti nxjerr nga pellgu i paan i mbresave
t jets sime shum, shum t gjat, po i nxjerr nga kujte-
sa q ende nuk m ka ln.
Nuk po shfletoj as dokumente, as shkresa, as shkri-
me, por i el rrug detit t pafund t mbushur pr shtat-
dhjet vjet me radh. Jet e gjat! Ngjarje t shtrira n
koh! Shekull i lkundjeve t mdha shoqrore, i prmby-
sjeve, i shembjeve, i katastrofave, i humbjeve dhe i fito-
reve.
Shum vjet m par shkrova:
Ditn q linda un,
pianeti ish n furtun!
Ditn q rrojta un,
pianeti ish n furtun!
Ditn q vdiqa un,
planetin e lash nfurtunl
Edhe milingona ka jetn e saj. do gj e gjall ka
jetn e vet: lind, jeton dhe vdes. do njeri ka jetn e vet.
Ka gzimet dhe dhembjet e veta. Kto gzime dhe kto
dhembje kan prmasat e horizonteve dhe t mjediseve
ku ai lind, jeton dhe vdes. Stint e moshs, stint e pasio-
neve, ndrrave, dshirave prcaktojn krijimin e kushteve
t jets me ann e armve q prdor njeriu. Cilat jan
armt q prdor ai pr t jetuar? Puna! Puna sht jeta!
Puna! Krijimi sht motori q v n lvizje kmbt e jets,
q hap shtigje t reja, horizonte t reja, burime t reja,
kanune t reja, q sjell prparimin... Anekset: intriga
dhe frika, smira dhe dhuna, tradhtia dhe pabesia, posh-
- 1 2 -
trsia dhe krimi... ngjyrat e zeza (n dlirsin e jets,
nn diellin e betejave pr t jetuar) kan qen, jan dhe
do t jen kurdoher turpi i jets. Kontradiktat do t
jetojn bashk me jetn, por duhet t paksohen dhe t
zhduken ato antagoniste dhe t ecet me joantagonistet.
Jeta nj her jetohet!
LE TA ELIM RUBINETIN E DETIT T KUJTESS
Kt intervist, un, plaku Petro Marko, e marr nga
i riu Petro Marko. Fillojm:
- Petro, tani kam nevoj t bisedojm bashk dhe t
mallemi duke rijetuar jetn. Le ta fillojm kt pun t
gjat me pyetje:
Pyetja e par: - mund t thuash pr origjinn tnde
dhe fmijrin?
Prgjigje: - Me sa kam dgjuar, me sa di, un njedh
nga nj familje q n fshatin Dhrmi quhet Bua. Shekuj
m par, n fshatin ton erdhi pr tu strehuar Gjin Bue
Shpata, nipi i lufttarit Gjin Bue Shpata. Ai, nipi, si
thon pleqt, banoi n nj vend midis Shnapremtes dhe
Shn Theodhorit, aty ku kishte nomen Zhupa dhe q
quhet Paloshpita... Pastaj erdhi dhe ndrtoi nj konak,
nn Qendushn, aty ku ende i themi Konaku i Gjinit.
Aty atij i lindn dy djem: Markoja dhe Gjoni. Pak metra
m posht ngriti nj kish t vogl: Shn Janin, q sht
ende. Djemt e tij u rritn dhe ndrtuan shtpi t tjera t
vogla, nn shpelln e Pano Gjinit. Markoja dhe Gjoni
shtpit i bn pran e pran. Aty, n at vend, Markajt
dhe Gjont bn shtpi t tjera, se u shtuan. Edhe Buajt
bn shtpi pran Konakut t Gjinit. Kshtu q, shekuj
me radh, Markajt, Gjont, Buajt ishin nj bark, nj fis
dhe gjer von, sa isha un i ri, nuk martoheshin me njri-
tjetrin. Kishin t drejtn e gjakut pr njri-tjetrin,
- 1 3 -
quheshin nj familje. Mbaj mend se gjat viteve 30, nj
nga Gjont. Kosta, dashuroi kushrirn time t par,
Eftalin, por prifti i fshatit nuk u vinte kuror, se ishin
t nj gjaku. Prandaj ata shkuan n Korfuz dhe paguan
dhespotin pr ti kurorzuar...
Pra, si e shihni, familja jon sht nj familje e
lasht.
Pyee: - M fai q po t ndrpres, po... si t them,
kto q po dgjoj nga ti, mos jan pjell e fantazis? Se,
m fai, m fai, ti njihesh sikur ke shum fantazi t
shfrenuar dhe aty pr aty trillon gjra, episode ose ngjaije
t paqena.
Prgjigje: - Ashtu sht! Shok t mi t ngusht, si
Zenel Hekali, Minella Koleka, pr t cilt do t fias kur t
hapet kapitulli i t njohurve t mi, kur u kallzoja ndonj
episod t jets sime, shkuleshin s qeshuri duke thn:
Ja, ja, tani e trilloi! fantazi q ka shejtani! Dhe un
qeshja bashk me ta dhe u thosha: Edhe Don Kishoti i
shkret, kur ishte n pragun e vdekjes, thirri t afrmit
e tij, i vshtroi dhe u tha: Un ju kam gnjyer. Nuk kam
lexuar libra kalorsie dhe as q jam kalors i fytyrs s
vrerosur. Un quhem Antonio Kishiena dhe jo Don
Kishot! Ata, q e dgjuan t fliste kshtu, pan njri-
tjetrin n sy dhe than me vete (disa dhe me z) : I ziu,
tani q sht duke vdekur, shkalloi, rrodhi, nuk di se
thot!
Pra, Don Kishotin, kur trillonte bma fantastike, e
besonin. Kur tha t vrtetn, nuk e besuan.
Pr origjinn ton si Bua, kam t dhna q kur rronin
ende dy pleq nga fshati yn: Mantho Bua dhe Petro Gjoni.
Kta hera-hers shkonin n Patras e n More pr tu
takuar me xhinsin ton, se edhe atje ka Buaj. Thoshin
se ata kishin shkuar atje shum shekuj m par, ndoshta
me Gjin Bue Shpatn. Po lidhjet familjare nuk i kishin
shkputur. Xha Manthoja tregonte se edhe ata mbu-
- 1 4 -
rreshin me Merkur Buan, nj kapedan stratiot, q shkoi
n Spanj dhe arriti gradn e gjeneralit. Thon se ishte
shum i zoti dhe mbreti i Spanjs e kishte krah t djatht.
Thon se n nj luft me francezt kishte zn rob djalin
e mbretit t Francs, Fransua i par... Pr kt mund t
marrim vesh m shum nga nj poem q sht shkruar
pr t: MERKURIADA. Grekt thon se ishte grek, por
ai vet ka thn se ka lindur n Malin e Vettims,
Akroqeravnie Ori, q jan malet tona t Bregdetit.
Kur rronte xha Mantho Bua, meq ishte m i momi,
ne, si Markaj, Buaj e Gjon, nuk mund t bnim asnj
veprim (martes, krushqi, shitblerje tokash e t tjera) pa
qen ai n kiye t kuvendit familjar. Kur vdiq ai, vendin
e tij e zuri Petro Gjoni.
Im at quhej Marko. Nna ime quhej Zoic. Im at
ishte i biri i Jani Markos. Un di t fias pr kohn q nga
Jani Marko i vjetri, se shum gjra i kam dgjuar nga
gjyshja ime, e cila na rriti dhe q un e doja shum, ndaj
dhe me mua bisedonte gjat. Jani Markoja kishte dy
vllezr: Pano Markon dhe Kio Markon. Shtpit kolibe
q kishin trashguar, i kishin shtuar dhe zgjatur aty ku
kishin qen t parat. Rronin duke punuar tokat, duke
rritur bagtit dhe duke shitur valanidhe. Jani Markoja,
q ishte m i vogli, u martua me nj vajz shum t bukur,
q ishte nga familja Mhilli ose Maruli. Ajo ishte e gjat,
leshverdh, e holl dhe fisnike. Ne i thoshim mama Mille.
Shum von, kur u bra burr, msova se ajo emrin e
kishte Fotina. Ajo ishte burim i pashterur i rrfimeve, i
legjendave, i vajtimit dhe i ligjrimit me vargje. Ajo, gjersa
vdiq, qante dy or ditn me ligje n dhomn e saj, q ne
e quanim kamarull. Dhe ja pse qante dit pr dit, vite
me radh, gjersa vdiq aty nga fundi i viteve 30.
Burri i saj, Jani, kur kthehej nga Janina ose Delvina,
ku shkonte me mushkat e ngarkuara pr t shitur vajin,
pinte shum rum Xhamajke n kafenen e Domo Dabos,
- 15-
aty pran Shmitrit. Nj mbrmje, me nj shok t tij t
ngusht, pasi piu shum, i tha: More vlla, pse nuk
martohesh edhe ti si ne? Dhe ai, i br tap, u prgjigj:
Me k t martohem? At q desha un, e more ti! Paguan
dhe u ndan pa i thn njri-tjetrit as natn e mir. Jani
vajti n shtpi. Gruan e gjeti q e priste me msall
shtruar pr t ngrn darkn. Ai nuk vuri gj n goj.
Shkoi dhe u shtri pran vatrs. Gjyshja, kur e pa q e
kishte zn gjumi, e mbuloi dhe vajti te fmijt e saj q
flinin: Markoja pesvjear, Andrea trevjear dhe Evanthia
njvjeare; pra, mama Millja kishte tre fmij. Gjyshi, n
mngjes, pa gdhir mir, u ngrit, ngarkoi mushkat me
vaj dhe iku pr n Janin, pasi puthi n ball t tre
fmijt, q ende flinin. Iku dhe nuk u kthye m. Prit nj
vit e dy vjet, e pes dhe dhjet vjet, asnj lajm nga gjyshi.
Im at, kur u rrit dhe u b shum i pasur, nuk bri pr
t gjetur baban e tij! Kudo ku kishte fshatar nga tant,
n Greqi e n Rusi, e pastaj n Franc e n Amerik, n
Turqi e n Egjipt e kudo... krkoi e krkoi po asnj
gjurm. Than pas viteve 20 se ishte martuar n Izmir e
kishte br dy djem: Markon dhe Andrean. Im at nuk la
njeri pa pyetur. Por n Izmir ndodhi katastrofa, kur grekt
u hodhn n det nga trbimi turk.
Nuk ishte rasti i vetm zhdukja e gjyshit tim. Pr
burrat q nuk shkonin mir me grat e tyre, ose kur ato
kishin ndonj cen t rnd fizik a moral, rrug tjetr nuk
kishte ve largimit prgjithnj nga familja, nga fshati,
kshtu q grat vdisnin t plakura te pragu, duke pritur
burrin t kthehej nga kurbeti.
Mama Millja i rriti mir fmijt e saj, Markon,
Andrean dhe Evanthin, t ciln e martoi pesmbdhjet-
vjeare, por kjo ra n glqere t pashuar dhe vdiq nuse e
re, pa ln asnj fmij. Markoja dhe Andrea punuan
tokat, sidomos Rahin, aty ku kultivohej qitroja e ifu-
tve. Tabori, ku ishte toka jon, ka qen karakoll turk q
- 16-
ruante bregdetin. Pran asaj ndrtese. q i mbeti emri
Tabori, ishin tokat tona t pasura, me qitro nga m t
mirt.
Pyetje: - Nuk sht m mir t na thuash disa fjal
pr ato qitro? Se fshati me ato qitro jetonte mir dhe
pasurohej shum.
Prgjigje: - Ashtu sht. Edhe shtpia e re ku linda
un, nga shitja e qitrove u b. Qitrot jan nj familje me
agrumet. Ato, si kam dgjuar nga pleqt, fshati yn i
njohu n kohn e Venedikut. Thoshin se m par u
kultivuan n Parg e pastaj n Borsh e n Dhrmi. Toka
dhe uji i Dhrmiut jan m t prshtatshme pr kultivi-
min e tyre. Qitrot ebraike jan nj kultur e jashtza-
konshme. At kultur fshatart e mi e zhvilluan shum,
brez pas brezi, sa u b Dhrmiu monopoli i qitrove ebraike
n bot. Me ato qitro ifutt bjn pashkt. Nj qitro,
bashk me nj deg palme, sht emblema e pritjes s
Moisiut, ashtu si e kishin ortodokst, q bnin pashk
me vez t kuqe. Dhrmiu kishte si qendr t shitjes s
qitrove Triesten. Aty mblidheshin blersit nga Varshava
dhe Vjena, nga Budapesti dhe Peterburgu, nga Praga e
Bratislava, pra andej nga kishte m shum ifut.
Takonte t vinin dhe n Dhrmi priftrinj ifut, q kishin
lidhje me prodhuesit e mdhenj.
Im at, meq prodhonte qitro t cilsis s par
(perfekte u thoshin) nisi t shkonte vet n Trieste.
Komisionert e tij ishin t shumt, se marka e qitrove
"Marko krkohej dhe blihej shum dhe mir.
Ndrsa im at merrej me tregtin e qitrove, vllai i
tij, Andrea, merrej me tregtin e kafshve. Blinte lop,
qe, dhen e dhi dhe i shiste n Korfuz. N fillim t dhjet-
vjetshit t dyt t ktij shekulli, ata u bn nga m t
pasurit e gjith Bregut. Kishin dyqane dhe mendonin t
blinin hotel Kostandinopolin n Korfuz. Aq t pasur u
bn, sa, kur ndanin parat, mbushnin nj qyp me fiori
- 17-
pa i numruar se sa cop ishin, dhe thoshin: Nj un,
nj ti, nj un, nj ti!. Pr kt ata kishin ln nam,
saq edhe sot e ksaj dite, po t flassh me ndonj plak
q i ka jetuar ato koh, thot: Ama, ata ishin vllezr!...
Kishin besim dhe dashuri te njri-tjetri, sa ishin br
shembull pr t gjith! Sidomos e ma, mama Millja,
zemrmir e shpirtmadhe, q nuk la familje pa i shpn
dhurata e buk e t kishin nevoj. N vitin 1910 im at
fitoi shum nga qitrot, se bri nj marifet: shkoi n Parg,
i bleu ato pak qitro q prodhoheshin aty, dhe i hodhi n
det. Shkoi n Jafa t Palestins, ku gjithashtu prodho
heshin pak qitro, i bleu edhe ato dhe i hodhi n det. U
tha fshatarve q e prodhonin qitron: A smi shitni mua
me mimin q dshironi, se dua q ti kem un n dor
nj her ifutt q na e hedhin! Se n Trieste ven edhe
fshatar analfabet dhe krkojn t maten me aftsit e
mdha t tregtarve ifut... U foli shum. Fshati e deshi
shum baban tim. Edhe ata q nuk e deshn, bn,
bn dhe qitrot nuk i shpun vet n Trieste, si do vit,
por ia shitn tim eti. Kshtu im at shkoi n Trieste me
gjith qitrot e atij viti. Komisionert, tregtart ifut,
prisnin prodhuesit e tjer, por e pan q asnj nuk dukej.
Po afronte pashka. Duhej medoemos t ktheheshin n
Poloni e n Rusi, n Gjermani e n Austri e Rumani me
qitrot, se pa ato ifutt nuk do t bnin pashk. Im at u
tha: Dua gjysm napoloni fiori pr do kokrr! N dai i
blini, n dai mos i blini! Ata dhan e dhan q ky ta
ulte mimin, por im at nuk tundej. I kishte n dor. M
n fund, ata deshn, sdeshn, i blen me gjysm napoloni
fiori kokrrn. Ai vit qe shum i mbar pr bashkfshatart
e tij. Krisi knga, dasmat e vallja; vera dhe rakia derdhe-
shin lum. At vit im at dhe xhaxhai im vajtn e gjetn
ustallar nga Janina e Korxica dhe ndrtuan shtpin
ku linda edhe un. Qeresten e prun nga Triestja, t
porositur n Suedi. T dy vllezrit kishin servise pr
- 1 8 -
200 veta dhe shtroj e mbulesa pr pesdhjet veta, t
gjitha t blera n Evropn Qendrore, n Budapest, n
Vjen e Prag. Kto i mbaj mend edhe un. Fshati ende
flet. Vazhdojn t jen n korao shum flet llamarine
me markn e qitrove Marko me shkronja ebraike, q
viheshin n arkat e ambalazhit t qitrove dhe q, kur
prshkoheshin me nj fur me boj t zez, dilnin
shkronjat. Kaq pr qitrot. Tani, si thua, krkon prej
meje?
Pyetje: - Nuk na foie pr mama Millen. Si e kujton?
Prgjigje: - sht figura m e dashur, m e shtrenjt
e jets sime. E kam respektuar shum. Ajo m ka dhn
uratn, se un, qysh i vogl, kurdoher i shpija dika,
kur kthehesha nga bahet ose nga bregu i detit: i oja
fiqt m t pjekur (ne u thoshim glluparia). I oja
manaferra, i oja nespullat m t mbla, pjeshkt m t
pjekura dhe rrushin e par t bardh, q piqej shpejt.
Dhe ajo lmonte flokt e saj t bardh dhe m thoshte:
Pa uratn, o bir!. Mama Millja rridhte nga nj familje
detarsh. Dy vllezrit e saj u mbytn n kanalin e
Torontos. I rrmbeu rryma bashk me gjemin dhe i
vrviti n ujvarn e Niagars. Edhe djemt e saj e deshn
shum dhe bnin mos q ta gzonin, se vajzn e vetme
e humbi fare t re, dy vllezrit i humbi, burrin e humbi.
Ajo krenohej me dy djemt e saj. Kishte pak fjal, por
shum ligjrime t prekshme. Familja e saj shkonte me
plhurat e fryra, si thon detart, kur gjemin ua shtyn
era e mistralit. Po...
Pyetje: - Pse heshte? doje t thoshe?
Prgjigje: - Do t t them nj gj q duhet ta mbash
mend pijet.. Dije se i huaji na ka sjell kurdoher gjm,
kuj, vdekje. Afro pesqind vjet me Turqin vit pr vit
bnim dava... Po ja q m 1914 erdhn andartt e
Greqis. Dhe shkuan n Karaburun me disa nga Palasa.
Aty, n Karaburun, dukatasit mbajn nomet e tyre
- 19-
denbabaden. Andartt rrmbyen. plakitn dhe vran dy
t rinj. Dukati u ngrit m kmb dhe u zemrua shum
me banort e Himars. Si, - than ata, - po ne jemi vlle-
zr, megjithse i huaji na ndau n dy fe. Ne jemi vllezr
e gjak... dhe tani ju po lejoni andartt kriminel t na
vrasin e t na plakitin?!" U betuan se do ta merrnin
hakun. Disa than q t shkulej gjith krahina e Dukatit
dhe ti sulej Himars. Po patriott e asaj krahine, njrin
prej t cilve, Pilo Andonin, e kishte drguar Ismail Qemali
n Himar te Spiro Miloja, q ishte i pari i greko-manve,
pr ti kujtuar fjaln dhe besn q kishin dhn q t
mos vriteshin djemt tan pr qejfin e turkut a t grekut,
qetsuan gjakrat dhe vendosn q gjaku t merrej duke
i prer kokn njrit nga paria e krahins s Himars.
Paria e krahins s Dukatit caktoi disa emra nga t paris
s Himars dhe, me Ilo tari, ra q t vritej Andrea Marko,
vllai i tim eti, q ishte nj kapedan q i dgjohej fjala n
krahin, trim e i urt dhe shum i pasur. Thirrn
xhaxhan tim, gjoja pr kuvend n Dukat, pasi ai kishte
qinasur dhe shum bagti me dukatasit, dhe n Llogara
i bn prit 12 veta. Xhaxhai ishte mbi mushk dhe trimi
i shkonte pas. Nga prita qlluan dhe ai ra nga mushka i
br shosh nga plumbat. Shkuan vrassit ti prisnin
kokn dhe ta shpinin n Dukat, se kshtu ishte vendosur.
Kur u afruan, Andrea ishte ende gjall. I njihte, i kishte
miq. Mezi u tha: Kush m qlloi? Njri prej tyre, babai
i dy djemve q u vran nga andartt n Karaburun, i
tha: Ne t vram pr hakmarxje! Andrea mezi tha: Ju
m vrat? Ju do t m qani!
Kt vrasje, q bri buj n gjith krahinn, greko-
mant me n krye Spiro Milon dhe arhondt e tjer, e
kthyen n nj fushat kundr shqiptarve. Po kishte
krahina njerz me kok, kishte patriot q dinin tu bnin
ball dallgve t andartve grek. Njri prej tyre ishte
dhe Thanas Beni nga Vunoi, i cili, nga minareja e xhamis
- 20-
s Kallaratit qlloi dhe vrau kapedan ullaqin, koman-
dantin e andartve kriminel q digjnin fshatrat e Jugut...
Im at u pikllua shum, kt vrasje nuk e kuptonte
dot. Po ne i kemi miq e vllezr. Me ta kemi ngrn buk
dhe kemi zgjidhur problemet tona. Pse? Pse t ma vrasin
vllan, i cili me Dukatin kishte t bnte sikur t ishte
vet nga Dukati? Me dukatasit hante e pinte dhe bagtin
bashk e kishin qinasur. Pse? Pse t na e bjn neve
kt? Sidomos Hamit Selmani, q e kishim dhe mik.
Sidomos Bezhani. q hynim e dilnim n shtpit e njri-
tjetrit si vllezr. Pse? Do tia marr hakun vllait ! Dhe
paguante pilurjot pr t shkuar e pr t djegur shtpit
e Hamit Selmanit dhe t Bezhanit, t vrisnin djem e
fmij. Po piluijott nu kishin budallenj. Pse t armiq-
soheshin me dukatasit? Pastaj barinj t tjer, miq e
vllezr me dukatasit, lajmronin familjet e Hamit
Selmanit dhe t Bezhanit se po vinin piluijott. Dhe ata
largoheshin. Madje disa nga krahina than q t
organizohej nj ekspedit me andart e me himarjot q
t shkonin e t digjnin Dukatin. Dhe im at, si thon
ata q e kan dgjuar, kishte thn: Mos ngatrroni
hasmrin e nj familjeje me t nj familjeje tjetr. ka
ktu Dukati dhe Himara?... Nuk u mendm t dgjojm
mendimet e liga t disa t shiturve... Kto q tha im at,
duke kaluar goj m goj, ndiyshuan kuptimin dhe ata
arhond q trembeshin nga im at, se u kishte dhn
para borxh, prisnin orn t bnin t tyren. Dhe ora erdhi.
Andartt ikn dhe erdhi Italia.
T parn gj q italiant krkonin nga fshatart, ishin
armt.
Kuvendi i pleqsis u mblodh lart, n Shn Mri.
Vendosn q t mos i dorzonin armt. U betuan: Armt
nuk ia japim kurr t huajve, q na dogjn, por ato do ti
mbajm si i kemi mbajtur n shekuj, pr t mbrojtur
jetn ton, nderin ton!
- 21 -
Erdhi asti i disa arhondve grekoman q ta zhduk-
nin Marko Janin, i cili u kishte dhn dhe shum para
borxh. Ata u munduan ta zhduknin edhe pse nuk e de
shn, edhe pse kshtu nuk do ti kthenin m qindra e
mijra napolona fiori q ai u kishte dhn borxh. Vajtn
te komanda italiane dhe than se fshati kishte arm,
por nuk i lejonte Marko Jani ti dorzonin. Than se ai
sht marr vesh me nj fuqi t huaj, me Austrin; se
vinte nj nndetse n Spile t Shn Theodhorit dhe se
aty ky merrte direktiva dhe jepte informacion kundr
italianve...
Pyetje: - Ather, sa vje ishe ti?
Prgjigje: - Isha ilimi, por e mbaj mend kt vizion
q m ka ndjekur gjith jetn: Ishim rreth vatrs. Ishte
dimr. Un isha n prehrin e tim eti dhe recitoja nj
vjersh libertine q kishte br gjyshi, babai i nns, Jani
Kuuli, se ishte poet, dhe qeshnim. Mbaj mend se nna
kishte gatuar sup pule me limon e vez dhe po e ndante
n pjata, kur befas na hyn n dhom tre karabinier t
mdhenj sa tre qiparisa. Shum t mdhenj. Shum t
zinj. N kok mbanin disa kapela si varka. Ne u trembm.
Un pash baban t ngrihej. Pash t zgjaste duart. Ata
i foln, ai ua dinte gjuhn. Pash ti hidhnin prangat. Ne
t gjith, gjasht vllezr dhe nj motr, u grumbu-lluam
rreth nns. Ata e shtyn. Fotoja, vllai i madh, u hodh,
por ata e shtyn. Dgjova zrin e babait; Zoic, edhe n
mos u kthefsha, djemt kan toka, t punojn dhe t
vdesin mbi to. Kurr t mos i ln tokat! Iku! Ne qanim.
E shpun n Vlor. Pas pak ditsh e prun prsri n
fshat. Prkundruall shtpis son, italiant kishin
przn familjen e dajs Foto Kuuli dhe kishin vendosur
zyrat e karabinieris. Shum karabinier dhe oficer ishin
grumbulluar prpara nj togu armsh t vjetra: dogra,
maliher, ifte... Nxorn baban nga biruca dhe e uan
prpara armve. Nj kolonel i tha:
- 2 2 -
- Ti ngulje kmb dhe thoshe se fshati nuk ka asnj
a r m ! Po kto 'jan?
- Arm! - tha im at dhe shikonte nga shtpia jon.
Ne kishim dal t gjith n tarrac dhe syt tek ai i
mbanim. Shpresonim mos e lironin.
- Po t kujt jan kto arm? - e pyeti prsri koloneli.
- Ju e dini, - u prgjigj that im at.
- Jan t fshatarve tuaj, dhe ti kmbngulje e thoshe
se nuk kemi asnj arm. Armik i shitur, i rrezikshm!
Krkoje t bje luft kundr nesh...
Im at, i qet, ia preu:
- Un them se kto arm nuk jan t fshatarve t
mi.
Ather koloneli thirri disa fshatar, midis t cilve
dhe kiyeplakun dhe dy arhond, t cilt than njzri:
- Armt jan tonat!
Im at i pshtyu dhe i shau keq:
- Haleja e fshatit jeni ju dhe jo arma e fshatit.
Tradhtar t ndyr!
Koloneli e shtyu. Karabiniert e hoqn zvarr, e
shpun brenda. Andej, me kmb t lidhura, e shpun
n Vlor, pastaj e drguan n burgun e Brindizit, n at
t Lees, n t Palermos, m von n ishullin e Fabians
e pastaj n ishullin e Ustiks. Andej na shkruante nj
letr n muaj. Letrat i kemi mbajtur shum koh n komo.
I lexonim dhe qanim: Jam n nj kafaz hekuri t nj
kshtjelle t errt. Ju mos mendoni m pr mua, po pr
veten tuaj. Punoni tokat dhe vdisni mbi to!
Pas dy vjetsh na vdiq vllai i vogl, Jaku. Nna
gjithnj qante, kurse mama Millja i thoshte: Mua m la
me dy djem t vegjl, pa asgj, dhe i mbajta sa i bra
burra t dgjuar me nder e me nam. Ti ke pes djem. Ata
do t rriten dhe do t bhen si etrit e tyre.
Pas 1919-s, shum fshatar nga Dhrmiu, nga gjith
krahina e VIors dhe e Himars, q ishin n burgje dhe
- 23-
t internuar nga italiant, u kthyen. Vetm babai nuk u
kthye. N shtpin ton ishte komanda e ushtris. Erdhi
gjeneral Piaentini dhe daja i vogl, barba Leka, q dinte
edhe ai italisht, na mblodhi dhe na shpuri lart, n zyrat
e gjeneral Piaentinit. I tha: Ja familja e Marko Janit.
T gjith u liruan. Ai pse nuk lirohet? sht njeriu m i
dashur i fshatit. Nuk ju fias vetm n emrin e familjes s
Marko Janit, po ju them n emrin e gjith fshatit, pr t
mirn tuaj, lirojeni edhe Marko Janin!
Si morm vesh m von, gjeneral Piaentini i kishte
br nj telegram mbretit t Italis pak a shum me kto
fjal: Mendojm q pr oporturtitet politik dhe n interes
t siquris son, duhet t lirohet patjetr Marko Jani, q
qjendet i internuar n Ustik. Nuk e mbaj mend muaj
ishte: ja shkurti, ja marsi i vitit 1920. Erdhi posht n
Jaliskari nj vapor luftarak, i cili nxori n stere baban!
T gjith vrapuan posht dhe, pas disa orsh, babai, mbi
nj mushk, erdhi si i thon: i vdekur, por i pa kallur.
Mezi fliste. Ishte br kock e lkur, vuante nga tuber -
kulozi dhe pas dy javsh vdiq! E varrosi me kuj gjith
fshati, gjith krahina. Grat e qanin me ligje, kurse burrat
u binin gjokseve. Njri i ra me grusht xhamit - se arkivolin
e kishin mbuluar me xham, pasi ai ishte tuberkuloz -
duke vajtuar: Ngrihu, o Marko, nqrihu, o Andrea. Nqrihuni,
se burrat j u krkojn pr kuvendl Ku na lat, o burra t
ksaj toke! Nqrihuni! - E mbaj mend at burr q ishte
nga Martinajt e Gjilekut!
Pas disa muajsh italiant u shporrn. Dgjohej lufta
q bhej n Llogara. Dy msuese italiane, q banonin
pran nesh, krkuan q Mimi, vllai pas Fotos, ti shpinte
me mushkat e mdha gjer n Porto Palermo. Kur u kthye
Mimi me t dyja mushkat ushtarake trupmdha, nj
kushri yni, edhe ai msues, i mori mushkat dhe e rrahu
Mimin. Ather ngjau kjo: Fotoja, q ishte i madh, Jani,
nj kushri q ishte i rritur, Llambro Gjoni, Vasil Markoja
- 24-
dhe Spiro e Kio Bua, t rritur edhe kta, nxorn nga
vendi i fsheht malihert dhe zun prit n shtigjet nga
do t kalonte Thoma Konomi (ai q rrahu Mimin dhe
mori mushkat). U mblodh menjher fshati, shkoi te
Thoma Konomi dhe i mori mushkat e na i ktheu. Ne i
shitm. (Pra, Bua Marko dhe Gjoni u bashkuan menj
her si nj familje e vetme).
Nna u smur rnd, me peritonit. Vinte mjeku Milo,
e shihte, tundte kokn dhe ikte i mrzitur. E kuptuam
se nna do t vdiste. Motra Lilo na mblidhte, na gjunj-
zonte nn kandilin dhe ikonat e Shn Mris, aty prball
shtratit ku lngonte nna, dhe na thoshte t prsritnim
me z: O Shn Mri e udive, shptona nnn! Kto i
thoshim si n kor. Nna dgjonte dhe lott i rridhnin
urg n faqe. Kshtu nna, gjasht muaj pas vdekjes s
tats, na la. E vajtuam, e vajtoi fshati dhe nuk e varrosm
aty ku ishin varrosur Andrea dhe Markoja (se ishte
femr), por rrz kambaneris s madhe. Aty shkonim
shpesh dhe qanim mbi varrin e saj, sidomos un, kur
dilja me lopt dhe kaloja nga varrezat e Shn Mris.
Pyetje: - Mund t m flassh pakz m shum pr
mama Millen?
Prgjigje: - Pr mama Millen... Ka koh q mendoj t
bj nj roman pr fatin e gruas son para lirimit, sido
mos t gruas himarjote, duke e pasur at si protagoniste,
se ka nj jet furtun, nj jet gjith brenga, po kurdoher
kolon, vitore e shtpis dhe e rezistencs ndaj dallgve
t ashpra t jets son.
Q m 1914, kur u vra Andrea, dhe gjersa vdiq, ajo
nuk doli pr vizit n asnj familje, as pr lindje, as pr
martesa, as pr vdekje. Shkonte do t diel n kish.
Gabim t madh kam br q nuk kam mbajtur shni-
me nga ligjrimet e saj t prditshme. Ajo do pasdreke
mbyllej n kamarulln e saj dhe vaj tonte me radh t
vdekurit. Mbaj mend, kur isha n klasn e tret, kisha
- 25-
br nj vjersh pr fshatin. E mori msuesi im Naqe
Konomi dhe ua lexoi shokve t mi t klass. Mbaj mend
vetm nj strof:
Dora jon puntore,
q lind do pasuri,
si nj foie qiellore
t bri, o Dhrmi...
Duke dgjuar prdit ligjrimet poetike t mama
Milles, mu b edhe mua shprehi t thuija vargje. Kishte
vdekur duke lindur nj kushrir e par, Lena, me t
ciln banonim bashk n shtpin e madhe q kishin
ndrtuar prindrit tan. Mama Millja e vajtonte bukur.
Vetm nj strof mbaj mend:
O Len, o bij e zr,
q do ve ku van t tr,
thuaju si na ke ln,
j o si njerz, po si qn...
Ashtu mbetm ne, jetim. T gjitha na i rrmbyen
njerzit tan, sidomos dajallart. Liloja ishte shum
dorlshuar dhe grat e fshatit e zhvatnin. Nuk lan
mbules e shtres, nuk lan servis, nuk lan gj prej
gjje. Komoja ku ishin deftert e babait, ishte e hapur,
dhe burrat e fshatit ton vinin e rrmbenin kambialet,
eqet, irrnin faqet e librit tregtar q mbante babai, ku
do faqe kishte edhe nj emr, si edhe shumat q u kishte
dhn borxh. I irrnin, i digjnin. Mbeti shtpia si kish.
Musndra u boshatis. Qilari u boshatis. Dhe snduku i
bukur i mama Milles, i bler n Trieste, me gjith pajn
e saj, me gjra shum t vlefshme, u boshatis. Lart n
dhomn e madhe t pritjes kishin mbetur vetm disa
frona dhe tryeza e bukur, e cila sht edhe sot e ksaj
- 26-
dite. Kishin mbetur dhe portretet e gjith monarkve t
Evrops, q mbulonin faqet e mureve. Ende m kujtohen
ata monark e sidomos Katerina e Rusis si edhe
Elisabeta e Anglis...
Mama Millja her rrinte me ne dhe her-her, pr t
na lehtsuar nga ana ekonomike, rrinte me familjen e
xhaxhait, q ishte m n gjendje, sepse e shoqja ishte e
zonja, kishte bagti dhe gjasht vajza e dy djem. Ajo,
mama Millja, ngandonjher fuste ndonj cop buk n
prehr dhe vinte te ne fshehurazi pr t na e dhn, se
zihej me mama Tulln. Ashtu quhej gruaja e xhaxhait.
Mama Tulla kishte disa vllezr tahmaqar, q deshn
t futnin hundt n pasurin e saj, po im at, gjersa
jetoi, nuk i lejoi. Ata ziheshin me t. Madje thon se ata,
sidomos i madhi, Mimi, trilloi at nndetse q vinte nn
Shn Theodhor, n Spile, q i sillte gjoja tim eti arm e
udhzime. Dhe, pr ta vrtetuar kt, ata sajuan edhe
dshmin e mama Tulls, motrs s tyre, e cila gjoja e
kishte par vet me sy nndetsen. Kjo e rndoi shum
baban, prandaj, kur erdhi gjysm i vdekur nga burgjet
e Italis, nuk e pranoi n shtpi. Edhe kur vdiq ai, mama
Tulla nuk e qau, po, si thon, thurte trkuz me
gjineshtr prapa ders. Megjithat ne e deshm, po mama
Millja gjithnj grindej me t.
Ngado q veja, edhe kur isha nxns n Shkolln
Tregtare, kur kthehesha, dika do ti sillja mama Milles:
ndonj shami t zez, ndonj pal orape t zeza, ndonj
shishe konjak Metaksa, q ajo e prdorte si ila. Dhe,
kur erdhi koha q un do t largohesha nga atdheu,
kalova nga fshati. Kur m prcolln, asnjeriu nuk i thash
se isha nisur pr n Spanj. Mama Millja m pyeti:
- E ku do t shkosh, more bir?
- Shum larg, mama.
Ajo nuk ma lshonte dorn:
- Mos ndiq rrugn e tt gjyshi, o bir! Megjithat, ngado
q t shkosh, do t kesh me vete uratn time. Por po t
- 27-
jap dy kshilla. E para: bhu i ndershm si yt at! E
dyta: mos ki kurr besim tek asnj femr!
Kur u ktheva m 1940, ajo nuk rronte m. M shum
qava pr t, se pr do gjm tjetr q kishte rn mbi
familjen time. Mama Millja, vitorja e shtpis, gjyshja
shtyll e shtpis nuk ishte m!
Pyetje: - Po pr nnn tnde kujton?
Prgjigje: - Pr nnn time nuk kujtoj shum gjra.
Ajo ishte nj grua zemrmir. Ishte e heshtur, e kundrta
e vllezrve t saj. Babai i saj, Jani Kuuli, kishte tre
djem dhe tri vajza. Ai ishte i famshm si poet. Edhe xhinsi
i tij ishin detar. Ky alonte. Ishte i shkurtr, po shakatar.
Kur Turqia mori burrat e Bregut dhe i internoi n Zalla-
hon, midis Janins dhe Prevezs, n nj vend t shkret
me balt dhe moale, q ti mundonte gjer n vdekje, i
kishte vn n nj pun t rnd, pr t hapur kanale,
ku do t kalonin ujrat e mbledhura n moal. Gjyshi
ishte i pakt dhe, kur karvani i burrave, i shoqruar nga
spahinjt, shkonte nga barakat pr n pun, ky mbetej
prapa, se ishte i al dhe i dobt. Nj spahi ngriti kamxhi-
kun pr ta goditur:
- Ec, kaur i qenit, se t vrava!
Gjyshi ngriti kokn, i buzqeshi dhe i tha:
M avash, o djal,
se tije mbi kal
sa nj mal,
un jam i al...
Spahiu buzqeshi:
- Jemi t nj gjaku, a derbardh! - i tha dhe e mori
n vithet e kalit. Arriti t tjert dhe u brtiti:
- Dgjoni, ju, o bregas! Kt , - dhe tregoi gjyshin, -
do ta merrni me radh ka, q nga konakt e deri te
kanalet, se do tju shqep n hu!
- 28-
Pastaj nisi komedia. T gjith i luteshin: Aman, o
Jani, mos ma hip mua, se jam i kputur! Mezi hedh km-
bt! - dhe gjyshi ia hipte atij q e kishte m shum inat.
Kam dgjuar se patrioti Hasan Sulo, nga Radhima, ka
mbledhur bejtet e gjyshit dhe ia ka dorzuar Institutit t
Folklorit.
Dy motrat e nns vdiqn. T tre vllezrit morn
rrugn e mrgimit. I madhi, Foti, ndenji afro dyzet vjet
n pellgun e Karaibeve. Mor pjes n luftn pr lirimin
e Kubs nga spanjollt, madje edhe ishte dekoruar dhe
dekoratn e ruante me shum dashuri. Tregonte se si
kishte hyr i pari n nj ishull t vogl, ku kishte ngritur
flamurin e Kubs. Fliste me shum dashuri pr Hoze
Martinin dhe Simon Bolivaresin, dy heronj t Ameriks
Latine - Qendrore dhe Jugore. Dhe shum her m
thoshte: Kemi nevoj t na dal ndonj Simon Bolivares,
ose ndonj Hoze Martin, pr t na shptuar nga anado-
llakt, q na morn shpirtin." Ai u kthye plak nga
Karaibet.Mbante me vete edhe nj libr me kapak t
kuq: ishte libri i Kanalit t Panamas. N nj nga faqet e
atij libri, ku bhej historiku i eljes s atij kanali t
famshm dhe ku flitej pr kryeinxhiniert, inxhiniert
dhe teknikt q morn pjes n ndrtimin e tij, ishte dhe
fotografia dhe biografia e tij. Mburrej dhe tregonte se si
ishte ndrtuar ai kanal. Ai punonte me nj vapor t vogl,
si rimorkio pr qindra maune q sillnin materialet. Ai n
fshat nuk solli asgj, por nj humor t hidhur, q mbante
gjall burrat e uritur... (Pr kt kam shkruar n romanin:
Nj emr n katr rrug!)
Vllai i dyt i nns quhej Simo. Ai ishte tip i qet.
Emigroi n Amerik, ku mori dhe dy djemt e tij, Panon
dhe Thoman. M pas u kthye e vdiq n fshat.
Vllai i tret quhej Lek. Ky ishte shum i zgjuar
dhe aventurier i madh. Fillimisht u mor me tregtin e
- 29-
qitrove ebraike, po kurr nuk solli nj metelik n fshat.
Hante e pinte borxh. Mbaj mend se, n kohn kur n
Tiran kishte nisur puna pr ndrtimin e ministrive q
jan edhe sot, aty nga viti 1931-1932, dhe un vrtitesha
rrugve pr pun, pasi kisha mbaruar Shkolln Tregtare
n Vlor; ai kishte hapur pijetoren, Roma n Rrugn e
Dibrs. Aty pinin raki pak burra, po punn ai e bnte me
puntort dhe teknikt italian q ndrtonin ministrit.
Ata pinin ver gjith ditn. Daja vern e bnte uj e, pasi
dinte italisht, i gnjente. Ata zbaviteshin m shum me
qyfyret e tij, sesa me vern-uj q pinin. Un i shrbeja
duke shkuar ku m drgonte: n furr me tavat (furra e
Dingut), pr t bler shishqebap pr ata q pinin raki,
ose pr t marr uj n pus me teneqe. Nj dit, kur m
drgoi t blija pes shishqebap, u ktheva dhe ua shtrova
n tryez atyre q pinin raki. Kur hapa gazetn q
mbshtillte shishqebapt e ngroht, pash me udi:
Shenjtorja e vogl, novel nga Petro Marko. Shtanga
dhe prita sa t mbaronin ata q pinin, q ta merija gazetn
e t lexoja noveln time t par, t botuar n gazetn
Ora t ekrezit. Kur mbaruan pijanect, gazetn e
kishin br copa-copa. I krkova dajs nj erek leku
pr t bler gazetn, por ai m brtiti:
Mos i lexo gazetat, se gnjejn! - Ather shkova
vet n zyrat e gazets Ora, n Rrugn Mbretrore (sot
Rruga e Barrikadave), ku ishte shtypshkronja Dielli.
Kur hyra n nj zyr, nga e djathta, m pyeti nj burr,
me syze:
- dshironi?
- Ka mundsi t m jepni nj gazet?
Ai m tregoi me dor:
- Ja, atje shitet!
M erdhi turp, por i thash:
- Nuk kam lek... Po un jam Petro Marko, q... q
m keni botuar noveln Shenjtorja e vogl.
- 30-
Ai ndrroi fytyr, m buzqeshi dhe m mori pr dore.
Trokiti n nj der tjetr dhe m futi brenda. Aty ishte
nj burr q shkruante n tryez.
- Kost! Ky sht Petro Marko.
Ai hoqi syzet, m pa i vrenjtur dhe m pyeti:
- Ku e ke marr ti at novel? Nga gjuh e ke
prkthyer?
Mbeta. Pastaj mora guximin:
- E kam shkruar vet, atje n Uj t Ftoht, kur isha
student.
- Ulu, more djal! Ulu, - dhe m vshtronte si pr t
deprtuar n thellsit e syve t mi.
M pyeti nga isha, ku isha, ku shkoja. Dhe un i
thash me pak fjal jetn time, gjendjen time. Ai tundte
kokn.
- Mos u mrzit! Kshtu e kemi filluar t gjith! Por a
ke no vela t tjera?
- Kam.
- Sa ke?
- Mund t kem nja dhjet!
- Mi sill mua, - tha. Futi dorn n xhep, nxori kuletn
dhe m dha 25 lek. Ngurrova ti merrja, se un e dija q
ather njerzit paguanin q tu botoheshin shkrimet,
dhe askush nuk merrte asgj nga shkrimet.
- Ti, kur t jesh i lir, eja ktu dhe rri me kt zotrin
ktu. Shkruaj, se do t bhesh nj gazetar i mir. Ky
sht zoti Vasil Xhaka, kurse i nnshkruari, - dhe qeshi,
- jam endacaku, filozofi pa prokopi Kost ekrezi.
Pr kta dhe pr fillimin e puns sime si gazetar do
t fias kur t vij radha. Po, pasi e kishim fjaln pr daj
Lekn, vazhdojm t themi ende dika pr t. Dua t
them se fund pati ky. Kur un isha n Spanj, ky,
bashk me nj grek na paskshin bler nj vapor t vogl.
Udhtimin e par e kishin br me arm kontraband,
- 31 -
q i kishin bler n Palestin dhe do ti shpinin n Spanjn
Republikane, q krkonte arm. I shkruante djalit t tij,
Vangjelit: Vaporin e blem me kredi. Udhtimi i par na
shkoi mbar: blem arm n Palestin dhe ia shitm vendit
ku lu/ton dhe nipi im, djali i Zoics. Gjysmn e mimit t
vaporit e nxorm. Tani do t bjm edhe udhtimin e dyt.
N na shkoft mbar, ia lajm fare borxhin atij q na e
shiti vaporin.
Vangjeli, pas disa muajsh, mori vesh se vapori ishte
torpiluar nga luftanijet e Musolinit, q kishin bllokuar
bregun e Spanjs...
Pyetje: - Tani dshiroj t m kallzosh disa nga mbre-
sat m t pashlyeshme t fmijris sate. A ka mundsi?
Prgjigje: - Nga kan mbetur n shoshn e viteve,
do t mundohem t t rrfej ato q nuk i harroj kurr.
DITA E PAR E SHKOLLS
Vllai, Mimi, si dukej, nuk shkonte n shkoll. Ma
ma Millja m tha q t shkoja edhe un me t, q t
sigurohej n vente apo nuk vente n shkoll. lu drejtua
Mimit dhe i tha q t m merrte edhe mua me vete.
Dhe Mimi m mori pr dore. Ecnim t dy ashtu dor
pr dore. Ai mbante t varur n shpin antn me libra
dhe me pllakn e rnd. M shpuri n nj vend, nga dukej
gjith fshati. M futi brenda n shpell dhe nisi t m
thoshte:
- E sheh at? - M tregonte nj shkmb t rrumbu-
llakt.
- E sheh?
- E shoh.
- Ai quhet msues! Quhet msues! Thuaje edhe ti
tani! Si quhet ai?
- 32-
- Ai quhet msues!
- Prsrite msimin... Si quhet ai?
- Ai quhet msues.
- Mir, e msove msimin. Tani, i shikon kta q
tunden? - M tregonte me radh qiparist q ishin n
hyrjen e shpells.
- I shikoj.
- Kta jan nxnsit. Kta jan nxnsit. Tani thuama
edhe ti: Si quhen ata q tunden?
- Ata q tunden, jan, jan...
- Nxnsit! - plotsonte Mimi dhe un prsritja:
- Ata q tunden, jan nxnsit... nxnsit... nx
nsit...
- Shum mir, e msove msimin. Tani eja ktu dhe
shikom.
- Ai u ul n shesh dhe me nj cipal vizatonte n
tokn e njom nj O t madhe. E shikon kt? Kjo sht
O O O . Thuaje edhe ti: kjo sht O! - dhe un prsritja:
- Kjo sht O O O.
- Shkruaje ti tani kt O O O. - dhe un nisa t bja
nj rreth mbi tokn e njom duke prsritur:
- Kjo sht nj O O O .
Ai m la aty duke br O-n dhe vet nuk e di ku
vajti. Kur pa nxnsit q doln nga shkolla, erdhi dhe
m mori dhe vajtm n shtpi.
Mama Millja m pyeti:
- Ishit n shkoll?
- Posi! Ishim.
- Po pat atje?
- Atje pam msuesin me nj kok shum t madhe...
- Ai do t ket qen, Kosta, - tha mama Millja. - Pastaj
bt?
- Pam dhe nxnsit me radh q tundnin kokat...
- Mir, a t keqen, po ju a e tundt kokn?
- Msova t shkruaja dhe O O O .
- 33-
Gjyshja u bind. Na shtroi pr t ngrn. Me ne hante
dhe nj druvar me emrin Thanas Zoto. Ai kishte ar
trungjet e ullirit t rrzuar nga cikloni. Fasul me vaj e
limon, ullinj, qep dhe tepse-misri t ngroht: u shqepm
s ngrni dhe dolm q t luanim aty te lmenjt, q
ishin pran shtpis son. Luanim stapin dhe kalan.
Ra kambana e shkolls. Ora dy. U kthyem n shtpi.
Mimi mori librat, po Thanas Zotoja ende po hante. Dhe
gjyshja i tha:
- bn kshtu, more Thanas, ende po ha?
- bre mir q m kujtove, se kisha harruar q po
haja! - tha druvari dhe bri kryqin e mbarimit t dreks,
q vazhdoi m shum se dy or.
Dhe un me Mimin, prsri te shpella e Pano Gjinit.
Ai kishte nj llastik pr zogj. M la aty duke shkruar O O
O-tdhe iku. Kur u zgjova, u llahtarisa. Errsir. Zura t
qaj a me t madhe. Markajt e tjer, q banonin aty pran,
m dgjuan dhe vrapuan. M morn dhe m shpun n
shtpi. T gjith ishin mbledhur t shqetsuar. Kush m
kishte shpn atje at nat? Djajt! - tha dikush! -
Djajt!... Shpejtoni dhe thirrni priftrinjt. Dhe erdhn
dy priftrinj n mes t nats. M knduan fqelon pr t
shptuar nga shkelja e djajve. Kur m pyeti Fotoja se
kush m shpuri atje, un i thash:
- Mimi.
- A, Mimi t paska shpn atje?
- Po, n shkoll, atje ishte shkolla, msuesi me kok
t madhe, nxnsit q tundnin kokt dhe un q shkruaja
O O O-t.
- Mir, mir, - tha Fotoja. - Jua ndreq un samarin.
- Dhe, n mngjes, kur ra kambana e shkolls, Fotoja na
lidhi q t dy me nj trkuz dhe na vuri prpara. Kur
hym n dern e oborrit t shkolls, nxnsit luanin e
thrrisnin. Me t na par ne t dy t lidhur me trkuz,
u mblodhn duke brtitur e duke u shkulur s qeshuri.
- 34-
Na shpuri brenda n drejtori dhe drejtori na foli me t
mir, sidomos mua. Pastaj iu kthye Mimit:
- Si, more, e le vllan e vogl vetm te shpella e
Pano Gjinit!
Ja kjo ishte dita e par e shkolls pr mua.
PRSRI ME DJAJT DHE PRIFTR1NJT
Ne kishim nj lop q e quanin Kuqin. Ajo na mban
te shpirtin. Pillte do vit nga nj vi t mir. Ne ushqehe-
shim me qumshtin e saj dhe e deshm si gjn m t
shtrenjt q kishim. Ishte e sert dhe i shponte me brir
lopt dhe mushkat n bark. Kishte shpuar dhe Grivn e
mama Tulls dhe ia kishte nxjerr zorrt prjashta. la
prem brirt me sharr, por brirt e prer i zinin krimba.
Ne krkonim tia pastronim. Mua m donte se i hidhja
qitro, q i hante shum. Po nj dit, para se ta nxinja te
lmenjt, ku mblidheshin lopt e tjera, desha tia hipja
si Grivs. Ajo u shkund dhe m vrviti n mur. U vrava
shum, sa edhe sot e kam plagn n vetull. Te lmenjt
pran shtpis son gjith ata q kishin lop, i binin aty
dhe atij q i vinte radha, dilte me to brinjave pr ti kullo-
tur. Ne nj lop kishim, prandaj vetm nj dit na binte
ti nxirrnim lopt pr ti kullotur. Atyre q kishin dy, u
binin dy dit me radh dhe atyre q kishin tri, tri dit me
radh. Radha ishte caktuar dhe cilido e dinte se kur do
ti nxirrte lopt pr kullot lart n Karava...
Kur erdhi radha jon, Mimi nuk shkonte m. As
Andoni. Ather duhej t shkoja un. M dhan torbn
me buk, ullinj, nj qep dhe kungullin e mbushur me
uj. Dhe m than:
Ato din vet se ku ven. Mos i lr t futen n vresh-
tat e Karavait. Kur t perndoj dielli, do ti numrosh
dhe do t vish bashk me to n fshat. Jan shtatdhjet
e dy.
- 3 5 -

Lopt e dinin rrugn e tyre. Un u shkoja prapa.


Disa kishin dhe krabor dhe tingujt e tyre ishin t ndiy-
shm. Un shikoja gjithnj Kuqinn time. Hipm n Shn
Mri. Prapa mureve t lashta, t ngritura me gur cikio-
pik, aty nn kambaneri. ishte varri i mmes sime. Un
qava pr nnn. Si rri e vetme! Si fie e vetme! Si nuk ka
frik nga t vdekurit, sidomos nga shejtant q mblidhen
n at gryk, ku qmoti kapedan Gjika u b vllam me
djallin. Quhej trim ai q dilte n at gryk n mes t
nats lakuriq, brenda nj trekndshi t vizatuar n zall
me llambadhe t ndezura n tri kndet e thrriste me z
t lart: Ku je, o djall! Eja, se t kam vlla! Thon se
kapedan Gjika, q kishte marr pr nuse Marcellanen,
zrn kapedane, pasi kishte ndezur t tria llambadhet
n tri kndet, pasi ishte zhveshur, kishte thirrur me z
t lart: Ku je, o djall! Eja, se t kam vlla! Ai thrriste
dhe zri i tij prsritej nga oshtima, se vendi ku ai
brtiste, ishte n mes dy bregoreve shkmb si thik.
Thon se djalli nuk kishte dal, se kishte pasur frik
nga kapedan Gjika. Po zra kapedane, Marcellania, pse
vdiq? Thoshin plakat dhe vajzat i kndonin kng:
Vdiq Marcellania, q ish kapedania, Marcellane me
tri Justane, ishte zra kapedane, se kapedan Gjika u
martua me t...
.. .Zrat kndonin e krcenin livadheve e burimeve.
I shihnin vetm ata q ishin trima dhe zemrmir.
Kapedan Gjika ishte trim dhe zemrmir. I pa q krcenin
n lmin e papa Trekos, i dgjonte dhe u vrsul ti merrte
nj shenj s pars q hiqte vallen. Ajo ishte Marcellania.
I rrmbeu shamin. Po tu merrje nj shenj zrave, ato
nuk zhdukeshin, qndronin dhe bheshin njerzore. T
tjerat u zhdukn, kurse zra kapedane, Marcellania, u
ndal dhe i tha kapedan Gjiks:
- krkon prej meje?
- Dua t bhesh gruaja ime! - i tha kapedani. - Ajo
- 36-
pranoi me kt kusht: pr tre vjet, tre muaj, tri jav e tri
dit nuk duhet ti thoshte njeriu se ai ishte martuar me
Marcellanen. U martuan. Bn nj fmij. Fshatart habi-
teshin kur shihnin q tokat e kapedan Gjiks punoheshin
prej njerzve t padukshm. Marcellania lindi nj fmij
q qante dhe shihej nga t gjith, kurse ajo vet ishte e
padukshme pr t tjert; ve kapedan Gjika e shihte si
shihte njerzit e tjer. Fmija qante dhe dukej, punt e
shtpis dhe t arave kryheshin natn; fshatart
dyshuan. E kujt sht fmija? Kush ia bn punt kape-
danit? Fshati ziente. Njerzit e kapedanit e shtrngonin
kt tu hapej. Po ky e bnte veshin shurdh. Kishin kaluar
tre vjet, tre muaj, tri jav e dy dit dhe nga presionet e
njerzve kapedan Gjika m n fund u tha se kishte marr
pr grua zrn kapedane, Marcellanen. Kur u kthye n
shtpi, fmija qante. Natn nuk u duk Marcellania. Ditn
tjetr ky doli ta krkonte e, kur shkoi te lndina e njohur,
aty, i habitur dhe i tronditur, pa zrat q varrosnin
Marcellanen duke ligjruar:
Vdiq Marcellania,
q ish kapedania!
Marcellane me tri fustane,
ishe zra kapedane...
Kt ligjrim dgjoja un nga disa vajza q bnin
dru, aty, mbi Shn Mri, n t tatpjetn e Karavait. Lopt
ngjiteshin duke krkuar ndonj gjethe xineje ose sfake,
mertoje ose trumbe pr t ngrn. Kmbort binin me
tinguj t ndiyshm. Un hngra bukn me ullinj e qep,
piva dhe ujin, pastaj kungullin e vogl e vura si shenj
pr ta goditur me gur, gjersa e bra cop. Lopt ngjite
shin. Kmbort binin. Vajzat q bnin dru, kndonin
kngn e Marcellanes. melodi e trishtuar! Un mendoja
pr Marcellanen, pr kapedan Gjikn, q ishte trim dhe
- 3 7 -
nuk trembej nga djalli. Lopt, duke kullotur, arritn te
Karavai dhe u shprndan n pllajat e Pandelemonit,
kurse un krkoja ndonj vend t but ku t shtrihesha.
Ngrihesha dhe shihja qiellin me re. Dielli prtej reve ecte
me t shpejt. Dhe un mendoja se, pasi dielli ecte kaq
shpejt, shpejt do t perndonte. Ishte tramundana q i
bnte ret t fluturonin, kurse dielli vazhdonte rrugn e
tij t zakonshme. Mendoja. Shum gjra mendon obani
i vogl, i vetmuar, brinjave, me lopt q nuk flasin. M-
suesi na tha se toka sht e rrumbullakt, se rrotullohet
rreth vetes dhe ecn. Un shkova n maj t nj shkmbi
dhe lash nj kuti mishi bosh (nga ato t italianve). T
nesrmen shkova pr ta gjetur kutin e mishit t
prmbysur, se toka natn do t rrotullohej dhe kutia do
t prmbysej. Pr udin time, kutia aty ishte dhe un
vrisja mendjen pse nuk ishte prmbysur, pasi natn atia
do t bhej dysheme dhe dyshemeja ati. Pastaj edhe
un, si grat, qaja pr baban, pr nnn. Lopt ecnin
n punn e tyre. Un harrova dhe eca e eca, gjersa arrita
prtej prroit t Stavridhit. Aty, i lodhur, u futa n nj
gmush mareje dhe u shtriva q t flija. Lopt, sipas
zakonit t tyre, kur po mbaronte dita, u kthyen n fshat.
Kur t mit pan q un nuk u ktheva, u alarmuan. U
mblodhn burra e gra dhe me fener e me t thirrura: O
Petrooo, more, ku je?, u shprndan n pllajat e Kara-
vait. Dy qent e dashur, Kavdheli dhe Bustiana, m
krkonin. (Do t fias m posht pr kta dy qen t dashur).
Un ndjeva gjuhn e Kavdhelit q m lpinte dhe lehte
me gzim. U zgjova. Kur hodha syt nga malet e ashpra
dhe nga vendi i tmerrshm ku isha, zura t qaja. Dgjoja
q larg zra: O Petrooo, ku je!. Kavdheli lehte me t
madhe, e un qaja me t madhe. Ata dgjuan, erdhn
dhe m morn ka. Mbaj mend q n shtpi, n mes t
nats, prsri erdhn t dy priftrinjt, q t m bnin
fqelo, se, aty ku m gjetn, te prroi i Stavridhit, patjetr
djajt do t na kishin shpn...
- 38-
Pyetje: - do t na thuash pr Kuqinn, Kavdhelin
dhe Bustiann?
Prgjigje: - Kuqina e dashur! Sa her m ka lodhur,
sa her m ka br t qaja. Ishte radha jon q ti nxirrnim
lopt, ishte koha q ato duhej t kullotnin n Rovo le.
Edhe vendi i kullotave ishte sipas stinve. N Rovole
kishte dhe uj, deti ishte afr. Kuqina u shkput dhe
krkonte t futej te vreshtat e Kocanajve. E ndoqa duke
e qlluar me gur. Ajo zbriti n zallin e detit. Dukej se iu
fut zekthi n vesh dhe zuri t vraponte bregut t zallit t
bardh e t gjat drejt Jaliskarit. Lopa vraponte e
vraponte, dhe un pas saj, se mos futej n bahet dhe
pastaj do t duhej t paguanim gjob. Ajo arrinte n
Jaliskar dhe kthehej prsri n Rovole e n Alevra dhe
un pas saj, n piskun e vaps, duke qar. Sa her e bri
kt vrapim gjat bregut, nuk e mbaj mend, se, aq u
lodha, sa rash buz detit. Ajo kishte shkuar tek tufa e
lopve. Kur u ktheva dhe e pash atje, iu afrova dhe e
putha. Kuqina m lpinte duart.
Nuk do ta harroj kurr Kuqinn plak e t smur.
Nuk shihte m. Ishte br si e zgjebosur. Ne prpiqeshim
ta mbanim mir. Nuk na shihte m. Prpiqej t dilte nga
katoi n oborr e nga oborri te Lmenjt, por i merreshin
kmbt. Ne qanim pr t. Nuk kishte mjek pr Kuqinn.
Po flinim, kur dgjuam kujn e Lilos n katua. Ajo
ulriti sikur t kishte vdekur ndonj nga ne. Dhe nisi
ligjrimin pr Kuqinn. Ne u zgjuam dhe vrapuam n
katua. Kuqina kishte mbaruar. Me syt e hapur na
shikonte. Ne rreth saj filluam ta prkdhelnim dhe t
qanim me z. U mblodhm t gjith, edhe mama Tulla
me fmijt e saj, dhe mama Millja. Edhe ato qanin, sikur
t kishin prpara nj kufom t dashuri. Pa erdhi dhe
barba Leka, daja, dhe na brtiti:
- Pr lopn qani?! Ne kujtuam se kishte vdekur
ndonj nga ju! Tani ti heqim lkurn e ta shesim!
- Jo! - brtitm t gjith! - Jo! Kurr, kurr!
- 39-
Nuk e lam. Ne, duke e vendosur n nj qilim t
fort, e morm t gjith dhe e shpum tek ullinjt tan,
aty pran, te Kolgjoni. I bm nj varr dhe e kallm me t
qara. E mbuluam dhe ndenjm shum koh mbi varrin
e saj duke qar. Un veja shpesh te varri i Kuqins dhe
qaja.
BUSTIANA
Bustiana dhe Kavdheli ishin dy zagar gjahu q na i
lan italiant, kur ikn. Bustiana pillte shum klysh,
q ua ndanim tanve, se i krkonin. Bustiana na ra neve,
kurse Kavdheli i ra familjes s mama Tulls. Por ishim
n nj oborr dhe t dy qent rrinin t pandar. T m-
dhenjt, kur dilnin pr gjah, i merrnin dhe kurr nuk
ktheheshin pa gj. Bustiann e merija edhe un dhe,
meq kisha br nj pushk prej kallami, dilja pr gjah.
Nj her zbuloi nj dhelpr, q e ndoqi gjer n folen e
saj. Thirra disa burra, q erdhn dhe e zun dhelprn.
Nj dit, kur shkoja n Rahi nga Hiellardha, Bustiana
ecte prpara meje, mes monopateve t ngushta nn
ullinjt. Ajo zuri t lehte duke shikuar nj ulli. Ktheva
kokn dhe aty pash nj maok t egr. I rash shum
her me gur, gjersa ai ra dhe mu vrsul e mi futi
dhmbt n thundrn e zbathur t kmbs s djatht.
Kur e pa Bustiana gjakun q po m rridhte, iu vrsul, e
gllabroi gjysmn e trupit t tij dhe e prplaste her andej
e her kndej, gjersa e ngordhi fare. Kur e pa q ngordhi,
erdhi m lpinte kmbn duke qar bashk me mua.
Maokut t egr i kishin dal zorrt nga goja dhe nga
prapa. Dergjej.
Bustiana pati nj fund tragjik. Shkaktar jam un,
prandaj gjith jetn e kam kujtuar me trishtim, i penduar.
Ja se si ndodhi: Nj mngjes mora kallamin-ifte dhe
- 40-
dola pr gjah me Bustiann. Arritm n Merto, hipm n
Shndlli e zbritm te nj breg i pjerrt, mbi nj shpell,
q prdorej si nome n dimr. Atje ku hidhja un gurin,
Bustiana vraponte se mos nxirrte ndonj lepur. Gurin e
hodha mbi shkmbin e pjerrt dhe Bustiana vrapoi.
Shkau dhe u rrzua kokposht nga shpella, nga njqind
metra lartsi. Ajo ishte me barr. Kur shkova posht dhe
e pash t shtrir pa shpirt, qava me dhembje. Nxitova
q tu tregoja edhe atyre t shtpis pr t keqen q na
kishte gjetur. U thash edhe se klysht i kishin zn
frymn. T gjith u nism pr te shpella, nn Shndlli.
N mes t rrugs, n monopat, tek ullinjt e Shkurtajve,
e gjetm Bustiann t shtrir, t ngordhur. Ajo ishte nisur
q t vinte e t jepte frymn e fundit n shtpi. T gjith
e qam me lot. I bm nj varr dhe e varrosm me
ngashrime. Ky qe fundi tragjik i Bustians.
Pyetje'. - Po fundi i Kavdhelit?
Prgjigje: - Fundi i Kavdhelit qe m tragjik. Ai u plak.
Nuk shihte m. Mezi ecte. Ishte br kock e lkur. I
zgjebosur. Qanim kur e shihnim. ti bnim? Jani vendo-
si q ta vriste, pr ta shptuar. E lidhi me trkuz n
trungun e nj ulliri dhe me ifte (me plumb pr derra) e
qlloi me lot n sy. Plumbi e mori n trkuz, q ia kputi.
Ai, duke tundur bishtin, shkoi drejt Janit dhe i lpiu
kpuct. Jani qau, hodhi tutje iften dhe erdhi n shtpi
sikur t kishte br krimin m t rnd n jetn e tij.
Kavdheli e ndoqi pas dhe erdhi prsri n shtpi. I bm
nj kafaz me shufra shqope dhe e mbyllm brenda. Aty i
shpinim pr t ngrn. Ai qante me ulrima therse. Nuk
e duronim dot. Erdhi Neoja, ai q ishte martuar me
Amalin, vajzn m t madhe t mama Tulls. (E kam
paraqitur n romanin Nj emr n katr rrug, vllai i
Gjik karrieristit.) Neoja, nj burr i fort, i zakonit,
ndenji pr dark te ne. Ndenji von. Ne shkuam pr t
fjetur. Natn dgjuam nj krism. N mngjes msuam
se Neoja e kishte qlluar me revoie mu n ball. Pastaj
- 41 -
e kishte marre dhe e kishte hedhur n det me nj gur t
rnd t varur n qaf me nj tel. Ne qam shum pr
Kavdhelin, sikur t na kishte vdekur njeriu m i dashur
i familjes...
Pyetje: - M fai, por dua t t pyes se si ishte situata
politike n fshatin tuaj, kur ti ishe i vogl. Patjetr ather
ti nuk kuptoje gj, po si e gjykove, kur u rrite dhe kur
nise rrugn e gjat t jets?
Prgjigje: - sht nj pyetje me vend. Do t prpiqem
t kujtoj gjithka q mund t ket rndsi politike.
Himara ishte nj krahin q jetoi pr shekuj si
autonome. Kishte fituar disa privilegje nga Turqia; nuk
paguante xhelepe, nuk shkonin nizam bijt e saj. Pr t
thyer monotonin e rrfimit, dua t prmend at q ka t
bj me kt shtje e q m ka ndodhur para njzet
vjetsh n Vranisht t Vlors. Kisha shkuar edhe un si
gazetar pr t marr pjes n kremtimin e njzet t
krijimit t Brigads s Pest Sulmuese partizane. Pasi
mbaroi festa aty n Trba, Hysni Kapoja m tha: Eja t
verni n Vranisht, se na kan thirrur pr dark! Vajtm
te shtpia e babait t Mersin Jonuzit. Na pritn mir.
Mua, me zor, m vun n krye t njrs qoshe t vatrs.
N qoshen tjetr ishte Hysniu. Dhoma ishte plot dhe zjarri
brambullinte. Fshatart prqafoheshin me Hysniun. Nj
plak foli:
- Hysniun e njoh, po at shokun tjetr nga e kemi?
- Nga Bregu! - u prgjigj Hysniu.
Plaku na drodhi nga nj cigare dhe ma hodhi duke
thn:
- Qaj, o Breg, prTurqin!
T gjith u habitn dhe heshtn, se e dinin se ai
plak nuk fliste kurr kuturu. Mendimi i tij ishte shprehje
e shpirtit t fshatit dhe t Lumit t Vlors. Hysniu
ndrhyri dhe i tha:
- Jo bregasit, po ne t qajm pr Turqin!
-42 -
Plaku qeshi dhe tha:
- Jo, jo! Kta t qajn pr Turqin, se, sa qe Turqia,
kta kmb mbi kmb thoshin rroft sulltani, dhe nuk
paguanin as xhelepe dhe as q shkonin nizam. Ne na
rropi sulltani. Na drgonte t linim kockat n shkrettirat
e Jemenit! Tani, - dhe m shikonte mua n sy, - tani,
ska m... - T gjith njsoj, t gjith njsoj na bri Partia.
T gjith qeshn.
Pra himarjott nuk paguanin taksa, nuk shkonin
ushtar. Ishin si autonom. Kur u shporr Italia nga vendi
- dhe dua t shtoj edhe kt, po me keqardhje: himaijott
nuk morn pjes si duhej n Luftn e Njzets, prve
disa patriotve si Nase Beni, q ishte kapedan - un isha
i vogl, por e mbaj mend shum mir kur erdhn n
bregun e fshatit luftanije greke. Shum fshatar u ran
kambanave dhe thirrn: Zito i Elias! - Rroft Greqia!"
Zito i aneksartisia, zito i aftonomia! - Rroft pavarsia,
rroft autonomia! Madje u shpall nga paria njfar
autonomie dhe burrat shkonin e bnin roj n Llogara.
Pas pak ditsh erdhi ushtria shqiptar dhe populli doli
n xhade me raki, me petulla, me flamuj. Thern mishra
dhe hodhn valle. Po disa arhond nuk doln nga sht
pit. N krye t ushtris ishin Riza Cerova, Azis ami e
t tjer... Ishte hera e par q Himara inkuadrohej n
pushtetin shqiptar dhe letrat q vinin nga mrgimtart,
nuk vinin me adresn Drimades-Himara- Epir, po
Dhrmi-Himar-Albania...
Shkollat ishin greke. Disa msues patriot, si Naqe
Konomi, Foto Vitoja, Gaqo Kaporra, Ibrahim Kushta e t
tjer, u mblodhn n shtpin e msuesit tim t par
Pavllo Vretos dhe, me kshillat, udhzimet e ndihmat q
u dha Halim Xheloja, shkolla u b shqipe. Bnim edhe
greqisht, po vetm shkrim e lexim me tekste greke. Halimi
u dha msuesve librat Bagti e bujqsia t Naimit, q
- 43-
ishin leximet e para t shqipes n shkolln time. Pasi ra
fjala pr shkollat, ktu dua t zgjatem ca. N shekullin
XVII, m 1630, n Dhrmi priftrinjt bazilian q i kishte
drguar papa n Himar. hapn t parn shkoll shqipe
- seminar pr priftrinj n gjuhn shqipe; kjo sipas
raporteve q i drgonin priftrinjt bazilian paps, nj
pjes e t cilave jan botuar (doemos ato q u interesonin
atyre) te Nilo Borgias, i cili prmbledh nj pjes t veprim-
taris s priftrinj ve unit (bazilian) q ndenjn n
Himar pr rreth tre shekuj.
Pyetje: - A mund t na flassh pakz m gjat pr
kt shtje, se pak gjra dihen pr misionin e priftrinj ve
bazilian?
Prgjigje: - Misionart bazilian n Himar ndenjn
tre shekuj. Pas vdekjes s Sknderbeut, Himara - ather
Himara prfshinte gjith Labrin, q nga Radhima, Lekli,
Nivica e Bubari - ishte e pavarur. Gjon Kastrioti u thye
nga Napoli, q e quajti at krahin mbretri t vetn.
Shum banor t Veriut, nga terrori i madh turk, shpr-
nguleshin pr n Himar, t gjenin shptim. Po Himara
ishte e varfr, vend malor dhe nuk mundi ti mbante
qindra mijra shqiptar t Veriut. Ather u morn vesh
me mbretin e Napolit, i cili tha se mund t venin t
banonin n mbretrin e tij. Filloi eksodi i madh i arb-
reshve: me varka, me anije t sajuara. Shum u mbytn
n Kanalin e Otrantos. Ata q arrinin gjall, nuk priteshin
mir nga banort e Kalabris. Shqiptart kishin 25 vjet
n luft, kishin psuar n fund edhe terrorin e egr turk
q kalonte n satr popullatn, prandaj kta arbresh
q arrinin t gjall n Kalabri, ishin egrsuar dhe nuk
dinin t bnin. Mbetn pa streh e pa buk brigjeve t
Kalabris. Ather Kuvendi i Himars mblodhi nja dhjet
mij t armatosur dhe i nisi q t merreshin me shptimin
e popullats shqiptar q endej pa buk e pa streh n
brigjet e Kalabris. Me t arritur atje kta ushtar,
- 44-
shprngulnin me force banort e atjeshm dhe vendosnin
tant. Kshtu q kapedan Kumi, nga Dhrmiu, q ishte
drguar atje pr t sistemuar me do kusht arbresht,
e kreu misionin e tij. Mbreti i Napolit, duke dgjuar pr
kapedan Kumin, e thirri n Napoli dhe e mbajti pran
vetes duke e br gj'eneral, adjutant t tij. Thon se
gjeneral Kumi bri shum heroizma, madje shptoi edhe
mbretin n nj betej. M von, n shekulln XIX, do t
shkonte atje edhe nj gjeneral tjetr nga Dhrmiu:
gjeneral Dhimitr Leka. Ky, pasi u shqua n Luftn e
Mesolongjit kundr turqve, m 1820/21, u thirr nga
mbreti i Napolit, q ti shrbente atij. Dhe ky shkoi n
Napoli dhe u ngarkua t shfaroste karbunart e Kalabris.
Me t shkuar n Kalabri, pa atje se banort ishin
arbresh. I njohu dhe, n vend q ti luftonte, i prkrahu
shum. Poeti i madh De Rada, si mirnjohje pr kt
arbresh, botimin e par t Milosaos ia kushtoi Dhimitr
Leks. M von do t fias dhe pr kta arb-resh. Po
tani le t kthehem te priftrinjt bazilian q erdhn te
ne.
Papa, pr interesat e tij, q t kishte nj prapavij
ktej bregut Jon, se kishte frik nga turqit, drgoi misio-
nart bazilian. Shumica e tyre ishin arbresh, t ardhur
nga Morea. Msonin n Loreto, n seminaret e paps
dhe bheshin misionar t tij. Ishin ortodoks, po nuk e
njihnin patrikun e Stambollit. Dhe papa, q ti bnte edhe
ortodokst e Himars unit, domethn kristian
ortodoks, por me papn, drgoi shum misionar t aft,
me shkoll, me prgatitje t mir politike dhe fetare. Ata
qendrn e tyre e vendosn n Dhrmi, ku kishin
mitropolin e tyre pr gjith Shqiprin, gjer n Strug e
Ohr. Ngritn m par kishn e Shn Mitrit, q e kishin
si katedrale. Filluan nga puna. U lidhn me parin e t
gjitha fshatrave dhe u premtonin ndihma materiale.
Prandaj shum her Himara, me ann e kuvendeve, i
- 45-
bn te thirrje paps pr arm e pr ndihma t tjera. Papa
u premtonte. Kta himarjot, gjer te mbreti i Polonis i
zgjatn lutjet e tyre pr ndihma, me shkresa t nn-
shkruara nga t gjith fshatrat, q nga Radhima, Lekli,
Nivica e Bubari. (Kto dokumente gjenden n arkivat e
Vatikanit.) Po, si e thash, para se Italia ta pushtonte
Shqiprin m 1939, papa botonte n revistat e tij Studi
orientali, aty nga vitet '30, nj pjes t raporteve t
bazilianve, q ia drgonin Vatikanit gjat tre shekujve
nga Himara. Nj pjes t ktyre raporteve q u botuan
n revistn Studi orientali, u prmblodh n nj vllim
nga Nilo Borgia, me titullin I missionari, basiliani in Al
bania
N kto raporte gjejm shum gjra interesante: jetn
reale t himaijotve, interesimin e madh t tyre pr arm,
pr kultur, pr ndihma nga Evropa e krishter. N
Dhrmi u hap nj seminar pr priftrinj, n gjuhn
shqipe. Edhe n fshatra t tjera u hapn kurse t gjuhs
shqipe. KatekizmTn mesh kndohej shqip. Papa
Dhimitri nga Dhrmiu, Gjileku, e prktheu Katekizmin
n gjuhn shqipe, po, sipas raporteve t bazilianve, nuk
u botua, se ishte botuar ai i Budit. Nilo Katalani botoi
dhe nj gramatik shqip-italisht. Ai ishte mitropoliti, ndaj
ndrtoi dhe kishn e Shn Thanasit, pr ta shptuar
fshatin nga kolera q kishte rn n fshatin tjetr, Panga-
lladh, ku popullsia u shua fare. Nilo Katalani u varros
n kishn e Shn Thanasit.
Pas pushtimit t Shqipris nga Italia fashiste,
erdhn prsri priftrinj unit n Himar dhe filluan
propagandn e Vatikanit, q banort e Himars t bhe
shin unit, domethn t vareshin nga papa. I paguanin
shum ata q bheshin unit, ndaj disa zuzar u bn
unit pr para. Ata i kishin t gjitha dokumentet, prandaj
edhe varrin e Nilo Katalanit n Shn Thanas e hapn
dhe morn gjrat me vler: veshje t ergjendta dhe kryqin
e florinjt.
- 46-
Pyetje'. - Pasi fole pr shkollat shqipe, pa m thuaj
pse fshati juaj e humbi gjuhn, pse flet greqisht?
Prgjigje: - Kt do ta zgjidhin mir kompetentt:
historiant, gjuhtart. Un jam interesuar dhe kam qen
shum kureshtar. Shum shok m kan pyetur: Po ju,
jeni shqiptar apo jeni grek? T jesh i do kombsie,
nuk sht turp, por un, para disa vjetsh, kur isha n
fshat, dhe pasi kampistt (puntort q shkonin n
kampin e Dhrmiut pr t pushuar) m pyetn nse
ishim shqiptar apo grek, u prgjigja me siguri: Ne jemi
shqiptar! M pyetn pastaj pse flisnim greqisht. Me sa
munda, u thash arsyet. T nesrmen provokova nj
mbledhje t gjer n fshat. U mbush oborri i shkolls me
burra dhe me gra. Mnjan ishin nxnsit dhe gjith t
rinjt, se e kishin marr vesh q un do t flisja rreth
tems: Jemi shqiptar apo jemi grek?
Bisedn e nisa pak a shum kshtu:
- Duhet ta dim mir se jemi, kombsi kemi, se
dgjohen posht e lart fjal se kta jan grek, kta nuk
din se jan! Pra, fillojm: Ti, shoku Pavllo Beja, nga e
ke origjinn?...
- Familja jon, si gjith Gjileku, jemi krutan. Erdhm
ktu pas vdekjes s Sknderbeut.
- Po ti, Vangjel Liza, si e di origjinn e familjes sate?
- Ne vijm nga Trbai. Ktu erdhn tre vllezr nga
Trbai. Dhe nga t tre vllezrit u shtuan lagjet Lizaj,
adhimitrt dhe Trekot.
- Po ju, o Kost, nga vini?
- Ne vijm nga Vela! Jemi Tavajt, - dhe qeshi. - Ju e
keni dgjuar at breg-shkmb atje lart, q quhet Trapeza
ose Kont-Tava. Rrjedhim nga Kontt, si ju nga Buajt.
Aty tek Trapeza paguanin veneciant, prandaj quhet dhe
sot e ksaj dite Kont-Tava ose Trapeza...
Kshtu me radh t gjitha familjet than se nga
rridhnin. Na doli se vetm nj ishte i huaj: Josif Averbahu,
me origjin ifute, nga Austria. Kjo e tij sht nj histori
- 47-
e uditshme: Nj konsull i Austro-Hungaris, q ishte
n Vlor, dashuroi nj fshatare tonn q mblidhte
myshnje n Llogara me shoqet e saj. Ky konsull shkonte
n Llogara pr gjah. E pa kt vashz dhe u mend pas
saj. Erdhi n Dhrmi dhe e krkoi pr grua. I than t
ndrronte fen. U b ortodoks dhe banor i fshatit...
Pra, jemi ne? Shqiptar! Po pse e humbm gjuhn?
Un do t them ato q di: Pse nnat plaka, gjyshet
dhe gjysht din m mir shqipen se greqishten? Pse
qajm dhe kndojm shqip? Pse fjalt e urta i themi
shqip? Si duket, q nga viti 1820 e thu, greqizimi u b
me qllim politik nga vet Greqia, q fitoi lirin me gjakun
e shqiptarve, qoft n Mesolongji, qoft n revolucionin
grek. Suli dhe Himara ishin shqiptar, po dy krahina
autonome q nuk njihnin as Greqin e as Shqiprin, s
cils i kishte humbur edhe emri. Suli dhe Himara ishin
kurdoher n luft me turkun. Erdhi koha q Himara u
nda: Himara bregdetare mbeti e lir dhe e krishter, kurse
Himara e brendshme, Labria, Kurveleshi, Lumi i Vlors
e Dukati u myslimanizuan dhe u ndan. Megjithse u
ndan n dy fe, nuk e humbn kurr lidhjen e gjakut
dhe t fisit. do fshatar kishte t tijt n nj fshat t
myslimanizuar q n kohn e Ali pash Tepelens. Kur
bheshin operacione ndshkimore nga turqit, bregasit
nuk shkonin m prtej maleve, n Mesaplik e n
Kurvelesh, pr tu mbrojtur, si bnin gjer n at koh,
por iknin me varka pr n Korfuz ose pr n Gjirit, nn
mbrojtjen e venecianve. Aty shkonin pleq e plaka dhe
fmij. Burrat luftonin. Aty rrinin shum vjet, gjersa
mbaronin operacionet ndshkimore. Thon se banort e
Dhrmiut shkonin n ishullin grek, kurse ata t Himars
n Gjirit. Prandaj dhe, kur flasin greqisht, dhrmijasit
flasin si korfjatt, kurse himarjott, si gjiritlinjt.
Pastaj shkollat ishin greke. Mesha kndohej greqisht.
Tregtin e bnin me Korfuzin, Janinn. Pak nga pak u
- 48-
shkputn lidhjet me Labrin, me Dukatin. Greqia, q
u lirua e para, thoshte se kudo ku jan ortodoks jan
grek; myslimant jan turq. Nisi antagonizmi turq e
kaur! Propaganda bnte punn e saj. Kjo u thellua n
kohn e Ali pash Tepelens, i cili drgoi nj delegacion
n Himar, q dhe Himara t myslimanizohej. Paria e
Himars delegacionin e priti n Qeparo, se kishte m
shum kapedan.
Delegatt e Ali pash Tepelens e than mendimin
dhe qllimin e vizits. M plaku i kuvendit himaijot u
tha delegatve:
- E falnderojm pashan, q mendon pr t mirn
ton. Po i thoni pashait se ktu posht, n fshat, kemi
nj fush q ska uj. Thahet n ver dhe nuk na jep
asgj. I jemi lutur Krishtit dhe Shn Mris, Shn Kozmait
dhe Shn Spiridhonit, po sna dhan uj. N na dhnt
Muhameti uj, menjher bhemi mysliman. Kshtu i
thoni pashait.
Kur vajtn e ia than pashait prgjigj en e bregasve,
ai qeshi me zemrim dhe tha:
- Eh, kaurt e dreqit, do t ma paguajn! - Pastaj,
duke qeshur: - Pizevengt, jan t zgjuar, ske thua,
jan rrufjan t mdhenj!
Pak nga pak propaganda greke bhej m e madhe,
duke pretenduar se Himara ishte krahina m heroike e
Greqis. Shum kapedan, sidomos paria, kishin
privilegje. Dhe parat e mirbrsve himaijot, q i kishin
ln n bankn greke pr shkollat e Himars, ishin nj
shkak shum serioz pr propagandn greke. Gjik Bixhili
nga Dhrmiu kishte fituar shum para n Rusi, ku e
kishte marr Pano Bixhili, prfaqsues i himarjotve
pran Carit, n Peterburg. Msuesit dhe shpenzimet pr
shkolln merreshin nga fondi i Gjik Bixhilit. Gjik Bixhili
ndrtoi dhe nj shkoll, q sht edhe sot e ksaj dite.
Ne, kur ishim t vegjl, n shkolln e fshatit shihnim
- 49 -
portretin e tij, t varur n klas. Si i la Gjik Bixhili pa
rat n bankn greke, ashtu i lan dhe shum mirbrs
t tjer nga Jugu, si Zhapa me shok. Ishin miliona, t
cilat u bn burim pr t ushqyer propagandn greke n
vendin ton, sa u krijua miti i Vorio Epirit dhe sillogu
vorioepirot, q merrej me lirimin" e Vorio Epirit, dome
thn t Shqipris s Jugut. Parat u vun n dispozi-
cion t paris, e cila merrte nj mij dhe shpenzonte pr
shkolla nj... Paria merrte para nga banka greke, e cila
qe e autorizuar nga qeverit reaksionare nacionaliste t
Megali Idhes (Megali Idheja: q Greqia t bhej e madhe
duke prfshir n kufijt e saj jugun e Shqipris dhe
vende t Ballkanit ku jan ortodoks).
Himarjott q emigronin n Greqi, kishin privilegje:
prkraheshin si bij t nj krahine heroike greke me
histori trimrie dhe burrrie. Fatkeqsia ishte se Shqi
pria u lirua e fundit n Ballkan. Himara kishte ushqyer
shpirtin e aneksartis, autonomis, si Suli, i cili pak nga
pak u greqizua. Dhe, pasi u lirua Shqipria, me kufijt
t cunguar shum, propaganda greke e ushqeu shum
iden e autonomis s Himars: as shqiptar, as greke!
Kishte hedhur rrnj t thella kjo propagand n shpirtin
e himarjotve, t cilt syt i mbanin nga Greqia. Krer
himaijot, si Spiro Miloja, nj lufttar q e ndihmoi shum
Greqin, ishte n krye t ksaj propagande, me gjith
farefisin dhe sojin e tij t prndar n Dhrmi, Vuno e
gjetk. Spiro Miloja ishte nga Progonati. N fshatin ton
ai kishte farefis Lluk Zh. e t tjer, q propagandonin
ndarjen e Himars nga Shqipria. Si baz kryesore t
propagands prdornin dhe kt: Pse labria u b turke?
E pse t mos bhemi edhe ne me Greqin, q sht armike
e betuar e Turqis, si jemi edhe ne armiq t betuar t
turkut?
Shum fanatik ishin fshatart e mi! Njzet e gjasht
kisha kishte. Mbaj mend un se kishim tet priftrinj.
- 50-
Lidhjet ekonomike, privilegjet n Greqi, interesimi i
Greqis pr himaijott, sillogu vorioepirot ndikuan shum
pr ti br himarjott ti kthenin syt nga Greqia dhe t
ndrronin pr nj autonomi. Pastaj, edhe n kohn e
pavarsis himaijott pan se asnj qeveri e Tirans nuk
u kujdesua asnjher pr ta. Nuk shkonin as xhandar
dhe nuk merreshin n asnj pun. Ata plqyen t
mrgonin: hern e par n Llavrion, ku kishte miniera;
n Korint, pr t hapur kanalin; n Vllahi, n Rusi, pastaj
n Amerik, n Franc, n Meksik, n Argjentin, n
Australi, Kanada e gjetk. Kshtu q ne dinim m mir
se ku binte Buenos Ajresi sesa Kuksi, q nuk ia kishim
dgjuar kurr emrin. Dinim se ku binte Australia dhe jo
Kosova, q nuk ia kishim dgjuar kurr emrin. Dinim ku
binte Athina dhe Korfuzi ose Tirana e Shkodra. Ishim pa
asnj lidhje me atdheun ton. Disa prars, vet regjimi
i Zogut, sidomos Musa Juka, na prau. U ndam n
fshat n dy parti: pendkuqt, q deshn Shqiprin dhe
shkollat shqipe; dhe pend-bardht, q deshn Greqin
e shkollat greke n fshat. Kt prarje e ushqeu shum
Musa Juka, duke na armiqsuar vlla me vlla. Familja
jon bnte pjes n partin e pendkuqve dhe mbanim
n ballkon kurdoher flamurin e Shqipris. Kapedant
e Spiro Milos na kishin ardhur disa her n shtpi, duke
na thn se Andrea Markoja ishte vrar pr Greqin,
Marko Jani ishte inter-nuar nga italiant pr Greqin e
t tjera. Deshn q ne t linim shtpin e t shkonim n
Korfuz, ku do t na mbante me shkolla e me pensione
Athina. Qoft im vlla, Fotoja, qoft kushriri im, Jani, i
sikterisnin duke u thn: Andrea Markoja u vra pr
Himarn dhe Marko Jani vdiq i veremosur nga intemimet
dhe vuajtjet e shumta pr Himarn dhe jo pr Greqin.
Himara sot sht dhe mbetet shqiptar. Prandaj mbajm
dhe flamurin dit e nat t ngritur n ballkon. Ne e dim
gjakun ton se nga buron.
Pyee; - mban mend pr vitet e para t shkolls
n fshat?
Prgjigje: - E thash m par q dita e par e shkolls
sime ka qen nj dit e uditshme, e jashtzakonshme:
shkova n shkoll i lidhur me trkuz. Kur u ula n ban
kn e par, me Vangjel Neon, me t cilin m von u b-
m dhe vllezr, m bhej ujt e vogl dhe nuk dija se
mund t merrja leje, prandaj e lshova aty. Vangjeli e pa
dhe qeshi me t madhe. Msuesi, Pavllo Vreto, q mbante
n dor nj purtek, erdhi dhe m goditi n pllmbt e
hapura. Ulrita, se m dhembn shum. Frikacak! Nuk
mjafton q t prun t lidhur, po edhe shurrn na e lsho-
ve sapo u ule! M nxori jasht dhe m drgoi n shtpi
t ndrroja pantallonat. Ika duke qar. Mama Milles i
thash se m kishte ngjar. Ajo m hoqi pantallonat e
vjetra prej ndrilloje, shkoi i lau dhe i vari n tel t thahe-
shin. Un u shtriva pran vatrs. Mama Millja m mbuloi
pa z. E dgjova q fliste me vete. Qava shum, gjersa
m zuri gjumi. N drek Mimi dhe Andoni erdhn nga
shkolla, m zgjuan dhe m shan shum. U ula edhe
un pr t ngrn. Mama Millja kishte br nj kula me
krundet q kishte fshir n hambar. Ishin krunde t
prziera me majat e fshess prej xineje. Andoni, kur e
mori kulain e ngroht pr ta ar m dysh, e pa q nuk
hahej dot, se ishte br si betonarme. E vrtiti tutje n
dysheme, duke brtitur: A hahet ky gur?... Mama Millja,
me duart n gji, iu prgjigj: Mos e hidh, se do ta hash si
frngu puln! Andoni dhe Mimi u ngritn dhe ikn. Ata,
kur nuk gjenin gj n shtpi pr t ngrn, shkonin tek
ndonj fis yni: ja te mama Tulla, ja te Malia e xha Fotit,
ja te Markajt e tjer. Un nuk e kam br kurr kt
marifet. Po t gjeja pr t ngrn, haja; kur nuk gjeja gj,
qaja dhe bija pr t fjetur.
N shkoll nuk mungoja kurr. Msoja mir dhe
merrja nota t mira. Msuesit m donin. U vinte keq pr
- 52-
mua. Jetim. Nga figurt m t dashura pr mua mbetet
msuesi Naqe Konomi, nga Vunoi. Ishte drejtor i shkolls
dhe ai na bnte msim shtetror. Ishte i dashur edhe
pr fshatart. Nga ai dgjova pr her t par emrin e
Leninit. N nj msim na foli pr profett e gjall: Sot
jan br profet: Lenini dhe Gandi. Lenini mendon q
edhe ju t keni kpuc e buk e gzim, kurse Gandi profe-
tizon lirimin e Indis s madhe nga sunduesit koloniza-
tor anglez. Ne ishim t gjith t zbathur, dhe ishte
janar i 1924-s. Pam kmbt tona t zbathura dhe u
gzuam q qenksh nj njeri q do t na blinte kpuc.
Dhe ai njeri quhej Lenin. Pastaj Naqe Konomi tha:
Mjerisht ai njeri q mendon edhe pr ju, Lenini, vdiq!
Ne shikuam me trishtim njri-tjetrin, se e humbm
shpresn pr kpuct. Por ai vazhdoi: Ai vdiq, po idet e
tij do t triumfojn edhe ktu dhe ju do t bheni me
kpuc e me t gjitha t mirt!
Naqe Konomi u interesua shum pr mua. N Uj t
Ftoht ishte hapur Shkolla Tregtare dhe krkoheshin
nxns nga t gjitha fshatrat. Megjithse isha n klasn
e katrt, ai i prgatiti vet dokumentet dhe m drgoi n
shkoll. Bashk me mua ishte dhe Nonda Strakosha, q
e kisha n klas, si dhe Vangjel Marko, kushriri im i
par. Nga msuesi e kam rrugn q mora. Do t kisha
mbaruar si vrsnikt e mi, n fshat, duke m rn bretku,
ose n mrgim. Do t fias m posht pr Naqe Konomin,
kur un m 1932 u emrova msues n Dhrmi nga Hil
Mosi.
N janarin e vitit 1924 isha n Uj t Ftoht.
Pyetje\ - do t thuash pr jetn tnde n Shkolln
Tregtare t VIors?
Prgjigje: - sht nj kapitull me shum rndsi n
jetn time. Mendoj se m 1924 mu hap pakz perdja pr
rrugt q do t ndiqja. Mendoj gjithashtu se viti 1924
sht nj vit historik pr Shqiprin dhe pr jetn time.
- 53-
Njzetvjetshi, 1924-1944, prcaktoi dhe konsolidoi
karakterin tim, moralin tim, ndrgjegjen time. Dshiroj
t shprehem kshtu pr kt njzetvjetsh shum t
rndsishm pr atdheun, pr shqiptart dhe pr mua:
Pas dshtimit t qeveris demokratiko-borgjeze t
Fan Nolit (pr epokn e shkurtr 1920-1924 do t them
kam par e kam dgjuar n fshat dhe n Vlor), dhe
deri n triumfin e Lufts Antifashiste t popullit, kan
ngjar aq turbullira, shtypje, kthesa, peripeci n Shqipri,
sa prcaktojn mir karakterin e cilitdo q mendonte pr
popullin e pr lirin e Shqipris. Kta njzet vjet e ndan
shapin nga sheqeri. U duk haptazi se cili ishte patriot,
cili dallkauk, cili revolucionar, cili tradhtar, cili servil,
cili antishqiptar, cili me karakter e cili palao.Jan disa
q gjer m 1924 e quanin veten patriote e rvolucionar,
por gjat njzet vjetve, 1924-1944, treguan fytyrn e
tyre t vrtet. Dhe, pas triumfit t revolucionit, kta
myteber e derbeder krkuan ti harronin kta njzet
vjet, kur disa u bn agjent e servil t Zogut, disa pritn
me Iule pushtimin italian t prillit 1939 dhe bashkpu-
nuan me pushtuesit, dhe prmendin vetm vitet para
1924-s, kur kishin qen patriot dhe shqiptar t
mir. Ka shum nga ata q veprimtarin n kt periu-
dh kaq vitale mundohen ta mbulojn fare dhe t mos e
prmendin n biografin e tyre. Ata vn maskn e thon:
Kam qen n Bashkimi me Avni Rustemin, Kam
marr pjes n Kongresin e Lushnjs, Kam qen me
Ismail Qemalin, me Bajram Currin, me Luigj Gurakuqin,
me Halim Xhelon... Po pastaj? Pastaj u bre me Zogun,
pastaj me Duen, pastaj me Hitlerin... dhe pastaj u hodhe
n prehrin ton! Dhe pretendon privilegje patriotike!
Kur vajtm ne n Shkolln Tregtare, ishim djem t
varfr, nga Himara, nga Dukati, nga Mesapliku, nga Ku-
dhsi dhe nga Kurveleshi. At shkoll, n kohn e Nolit,
- 5 4 -
J
patriot si Halim Xheloja, Murat Trbai e t tjer deshn
ta hapnin pr jetimt e Lufts s Vlors. Dhe kishin
menduar ta hapnin n Borsh. Mirpo nuk arritn, se
qeveria e Nolit iku. Patriott dhe arsimdashsit e Vlors
nguln kmb q shkolla t hapej me shpenzimet e
bashkis. Dhe me shum luft e hapn. Ne, kur vajtm
n Uj t Ftoht, n mjediset e konviktit dhe t klasave
(n kohn e pushtimit italian ato ndrtesa prdoreshin
pr spitale t ushtris italiane) filluam nga pastrimi, se
aty kishin ndenjur bashibozukt e Ahmet Zogut, me Taf
Kazin n krye, q kishin ardhur n Jug pr t terrorizuar
popullin me hu e me plakitje.
Prtej ktyre ndrtesave, n drejtim t Kalas, ishin
dy vila t mdha dhe t bukura: Vila e Qazim Koculit
dhe vila e Qazim Kokoshit. Msuam se fill pas fitores s
madhe t epopes s njzets, krert e Lufts s Vlors
ndan n mes tyre vilat q lan italiant, dhe lufttart,
pasi mbaruan pun, u nisn pr n vatrat e tyre t varfra.
U dhan nga nj qylaf t bardh dhe nga nj ok rrush...!
(Ironi therse historike!)
Drejtor i shkolls ishte Loni Nai. Msues kishim
Jusuf Pukn, Kel Viln dhe italianin, agjentin e vjetr t
italis n Vlor, Saporetin. Na veshn me uniform.
Hanim e pinim mir. Flinim n shtretr t but. Dhe
msonim mir. do mngjes, para se t shkonim n
mens pr t ngrn, rreshtoheshim para shtizs s
flamurit dhe njri nga ne qndronte nn t dhe fillonte:
Sa jemi shqiptar,
kemi gjith njfar,
skemi kurr t ndar...
Kjo ishte lutja e mngjesit. Kto i prsritnim me z
t lart, dhe, pasi ngrihej flamuri, shkonim n mens
pr t ngrn mngjesin. T gjith ishim shok e vllezr,
sikur t na kishte lindur nj nn. N klasn e par ishin
- 55-
pak, midis t cilve dhe Shevqet Musaraj. N klasn time
shok kisha Ymer Alikon, Mehmet Shehun, Bari Baln,
Sulejman Kalajn, Nonda Strakoshn, Laze Ajazin, Qazim
Sherifin, Qazim akrrin, Mersin Fiqiriun, Xhevat
Fishtn, Reshat Agan, Bajramin, Isuf Glinn, Pandeli
Panganikun. U vllazruam shum. Ishim t virgjr nga
do ligsi. Nuk dinim t gnjenim dhe ta kishim smir
njri-tjetrin. Vinim nga fshatra t varfra, nga familje t
varfra. Dhe ram n nj jet prrallore. Hanim shum
mir: n mngjes - qumsht, djath dhe marmelat; n
drek - mish, mblsira e pem; n dark - sup, maka-
rona, pilaf dhe mish. Teshat i mbanim t pastra. Dhomat
e fjetjes ishin me shtretr me susta, shtresa e mbulesa
t ngrohta dhe t buta. Pr do konviktor shpenzoheshin
dy napolona fiori n muaj. Pr at koh, me dy napolona
rronte me bollk nj familje e tr.
Msuam kngt patriotike t asaj kohe: Jam vlonjat,
o jam vlonjat, Pr mmdhen, "Eja, mblidhuni ktu,
merr prej kreshte tVeleikut, Bini, tosk, e bini,
geg, Porsi fleta ngjelli i Zotit, Edhe flamuri kuq e
zi/ do t valoj prsri/ n Kosov e amri, Mkamb,
ju nipat e Gjergj Kastriotit, Edhe hana do ta dij, edhe
dielli do tket pa/ se prqark ksaj rrokullie/ si Shqipnia
vend nuk ka!, Q m nj t kollozhegut u formua sho-
qria, u formua brenda mu n Sofje, pr skoli t Shqip
ris, si edhe kng labe, kng patriotike, kng t Lufts
s VIors.
Jusuf Puka, msuesi patriot kosovar, disa her na
kndonte vet nj kng melankolike:
Q n koh t djelmnis,
porsa i mbusha njzet vjet,
qe premtue prej Perndis
me marr rrugt e mu tret!
Drejtori Loni Nai, ishte i mir, po neve na dukej si
afarist, si nj njeri q at detyr e kishte pranuar pr t
marr nj rrog t mir. Me ne sillej korrekt dhe na
kshillonte q t bheshim patriot t mir. Saporeti na
msonte italisht dhe frngjisht. Kishte nj metod t mir.
Saj onte vargje dhe na detyronte ti msonim prmendsh.
Pr shembull: La laine de la brebis est trs utile! - Le
soleil est loeil du monde.11Saporeti ishte plak, por peda-
gog i mir. Kishte ardhur n Vlor n fillim t shekullit,
si msues pr fmijt e italianve q punonin n SIMSA
(serat e Selenics), pr fmijt e personelit t madh t
konsullats italiane n Vlor dhe pr fmijt e agallarve
t Vlors. Si msuam m von, ai ishte agjent i vjetr i
Italis n Vlor.
Pas Loni Nait, drejtor na erdhi Kol Kamsi nga
Shkodra. Ishte i heshtur, por puntor i madh. Ai na bnte
gjuhsi, gramatik, lexim, hartim. E them me plot gojn
se na e msoi shqipen mir: gramatikn, poett tan,
historin e shkrimit t shqipes dhe kulturn ton. Ishte
krkues dhe gzonte respekt pr punn e mir q bnte
me ne. Fliste pak; shikonte shum, kujdesej shum pr
do problem tonin. N kohn e tij profesort i kishim
italian. Vetm katr or n jav kishim shqip, msimet
e tjera i bnim italisht. Tekstet vinin nga Italia. Profesort
italian ishin t zot, t zgjedhur, puntor e serioz;
kurr nuk na zun n goj as Musolinin, as fashizmin.
Ata na ndihmuan shum, por edhe ne msonim, sa ata
habiteshin me prgatitjen ton kmbngulse q bnim
pr t marr kurdoher nota t mira. Midis profesorve
italian q mbaj mend, ishin: profesor ezare Kuki,
Pentasulia, Lorencoja, Antoniani etj. Pr Pentasulian do
t fias m posht, se ai na dha t lexonim pr her t
par Manifestin komunist. Edhe pr Kukin do t fias,
se njoha vajzn e tij Ana Maria.
1) Leshi i deles sht shum i dobishm. - Dielli sht syri i bots.
- 57-
Kol Kamsin nuk e harroj edhe pr kt episod: Isha
n msim. Erdhi shrbyesi dhe m tha se m krkonte
drejtori. Shkova n drejtori, nderova ashtu si nderonim
ather, me dor n zemr, allazogistshe, dhe nuk vura
re se nga e djathta ishte ulur nj burr. Drejtori m tha:
Petro, sht vllai yt, Fotoja. Ktheva kokn nga ai. Fotoja
ishte veshur me pallto t zez dhe n kok mbante nj
republik t zez. Dukej si i huaj. U trondita. Ai u ngrit
dhe m dha dorn. Desha ta puthja, po Fotoja mnjanoi
kiyet e m tha: Nuk duhet t t puth, se... U ngrit dhe,
pasi u prshndet me drejtorin, dolm nga drejtoria. Te
shkallt dgjova Kol Kamsin t m thrriste. U ktheva
dhe ai zgjati dorn e m dha disa lek (nuk e mbaj mend
sa), duke m thn: Paguaje ti karrocn. N oborr priste
karroca. Hipm dhe u nism pr n Vlor. Gjat rrugs
Fotoja foli pak. Ishte i verdh. Zrin e kishte t ngjirur.
M tha: Ne mbaruam... n minierat e Francs. Mimi
punon si bojaxhi n Greqi. Vetm ti pate fatin q erdhe
ktu, n shkoll, t bhesh njeri, t jetosh mir, se ne
mbaruam, ashtu qe shkruar. Un tani jam keq dhe m
duhet t dal n Llogara pr ajr t pastr. Jam keq...
Un lotoja n heshtje. (M posht do t fias pr fatin e
vllezrve t mi.)
Pas Kol Kamsit, drejtor na erdhi Zihni Hamzaraj
nga Vlora. Ai na msonte frngjisht. Mua m donte dhe
m thoshte: Bouche dor et bouche dargentll] Thoshin
se ai kishte propozuar q n shkolln ton t vinin edhe
nxnse italiane nga Italia, t msonin me ne si konvik-
tore, t njiheshim me to dhe t martoheshim me to.
Thoshin. Sa sht e vrtet, nuk dihet. Thon se vlonjatt,
kur e dgjuan kt mendim t Hamzarajit, u alarmuan
dhe nuk e pranuan kurr nj gj t till. Thon se zri i
pro tests s tyre arriti gjer n Tiran, kshtu q nuk na
1) Gojart e gojargjend.
- 58-
erdhn vajzat italiane. Shumica e shokve tan, sidomos
Qazim akrri, Qazim Sherifi, Apostol Malo e t tjer u
dshpruan shum, se prisnin vajzat nga Italia t
eglendiseshin...
Msuesi i historis ka qen Safet Butka nga Erseka.
E deshm, se ishte i biri i Sali Butks. Ai kishte msuar
n Vjen dhe na vinte n klas me libra t trash,
enciklopedi e t tjera. Ishte i shkurtr, nuk para shoq-
rohej me profesort italian, madje i prbuzte ata. Gjeo-
grafi na bnte Llazaraq Eftimiadhi nga Vlora, nj burr i
urt si fmij, i prkdhelur, se ishte djal i vetm, mes
shum motrave t mira. I shkonim n shtpi pr pashk
dhe e ma na priste mir. Ai shkruante dhe novela dhe i
shtypte n shtypshkronjn Vlora, pron e nj italiani,
q ishte n Skel t VIors. Kur i lexonim novelat e tij
romantike dhe pesimiste, shkuleshim s qeshuri. N
klasat e ulta bnte msim dhe Lluk Karafili. Ai krijonte
fjal t reja shqipe, po qesharake, si bie fj'ala: Sot erdha
me vettundsen, po avullrrumbullaku ishte i ftoht.
(Vettundsja - automobili; avullrumbullaku - atmosfera).
Kishte br dhe nj libr Tempulli i Dodons dhe ne
talleshim me t. Rebi Alikaj, q ishte nga Kui dhe merrej
me mbledhjen e folklorit, n nj hartim q Lluk Karafili
u krkoi t bnin me tem Shkruani se cili libr ju ka
plqyer m shum (bnte aluzion pr librin e tij Tem
pulli i Dodons, shkroi nj hartim q mbeti i famshm:
Letr gjyshit n Terra delfuoco - Argjentin. I shkruante
gjyshit t vdekur dhe i thoshte se kishte dal nj libr i
famshm t cilin t gjith ata q ishin n Terra delfuoco
(bota e t vdekurve) duhej ta lexonin, pasi pr ata ishte.
Me profesort italian kurr nuk u tallm.
Matura e par mbaroi me pes vjet shkoll, kurse,
kur klasa jon, q vinte pas saj e q e mbaroi po me pes
vjet, ishte n matur, shkolla u quajt Instituti Tregtar.
- 59-
N vitin e fundit na erdhi si drejtor Xheladin Nushi, nga
Gjakova, zogist. Kishte mbaruar n Vjen. Ishte mendje-
madh dhe arrogant. Na jepte matematik. Erdhi profesor
i shqipes Ernest Koliqi. Ai sillej mir me ne dhe na rrm-
beu zemrat me mnyrn si e organizonte msimin. Shum
her bnte aludime pr Avni Rustemin, pr Ismail
Qemalin. Shum her na shpinte te varri i Ismail Qemalit
n Kanin, na thoshte t gjunjzoheshim para atij varri
t braktisur, t rrethuar me tela me gjemba dhe plot
hithra e shpendra. Pasi gjunjzoheshim, ai mbante
ligjrata t zjarrta pr Plakun e Madh, q ngriti flamurin
n Vlorn kreshnike dhe tash dergjej i harruar, i ln
midis telave me gjemba, sikur ta kishte dnuar historia.
Ironi! Ironi historike! Dhe kthehej nga ne e na thoshte:
Po ju do ta lulzoni kt varr dhe do t i ngrini
monumentin m t madh n kt tok arbnore. Ishte
koha kur Ernest Koliqi ende nanurisej nga valt e patrio-
tizmit. Adhuronte Karduin dhe DAnuncion. Dihet se,
m von, aty nga vitet 1935-1936 prktheu shqip Poett
e mdhenj t Italis. Ishte i pens, po retorik. Un harti-
met i bja n vargje. Kur bm hartimin e maturs, na la
t lir t zgjidhnim nj tem patriotike. Un bra nj
hartim me kt titull: Agimi i liris dhe n parantez
(Fyelli i shejtanit). Prmbajtja ishte kjo: Shqipria, e
braktisur, e rreckosur, e rrezikuar nga shtazt, mes nj
pylli, i binte kambans duke krkuar ndihm nga bijt e
saj. Po nj shejtan, me nj fyell t madh, ishte jasht
pyllit dhe, duke i rn fyellit nat e dit, bnte q t
humbiste zri dhe thirrja e Shqipris, q krkonte
ndihm nga bijt e saj. Prandaj, q t dgjohej mir zri
i mmdheut dhe t dinim se ku ishte ajo, duhej m
par t thyenim fyellin e shejtanit. E kisha shkruar n
vargje gjashtmbdhjetrrokshe. Ai kt hartim e lexoi
n klas. Pastaj m thirri n dhomn e tij dhe m pyeti
se nga e kisha marr kt motiv. I thash se nuk e kisha
- 60-
marr nga asnj shkrimtar, por ishte pjell e fantazis
sime. Ai m prgzoi dhe hartimin e mbajti si kujtim. N
vitin 1932, kur kishim mbaruar shkolln dhe endeshim
pr pun, ai ishte larguar nga Vlora dhe n revistn Leka
kishte botuar nj vjersh: Uji i Ftoht - miqve t mi
vlonjat. Un bra nj vjersh po me at rim, po me ato
strofa, me titull: Nga Uji i Ftoht - Ernest Koliqit, ia
drgova revists Leka dhe ajo e botoi.
N kohn kur ne ishim n matur dhe drejtor ishte
Xheladin Nushi, ishte edhe Koliqi profesor. Me Xheladin
Nushin klasa jon u zu keq. Talleshim me t. Ai e kishte
kuptuar, prandaj nj dit, para se t shkonim t hanim
drekn n mens, mblodhi gjith klasat para shkolls
dhe mbajti nj fjalim. Aty ishin dhe profesort italian,
dhe Ernest Koliqi. Klasn ton e shau shum para t
gjithve, arriti t na quante rebel, q hanim kot bukn
e popullit dhe t tjera shaije t rnda. Ne menjher u
larguam nga rreshtat, shkuam n klas t zemruar dhe
vendosm t mos shkonim m n msim. U betuam: Ja
ne ktu, ja Xheladin Nushi!
Dua t them dhe arsyen kryesore t zemrimit t tij :
Un isha caktuar si kujdestar i biblioteks, e cila
ishte n mes t klasave, aty ku profesort linin antat n
minutt e pushimeve. Librat q vinin nga Italia, ishin
falas, por ai m kishte porositur q nxnsit e jashtm,
t cilt vinin me tram nga Vlora, duhej ti paguanin. Parat
q mblidhja un nga shitja e librave, i ruaja mir, po
vinte drejtori dhe i merrte t gjitha, pa i numruar dhe
pa m pyetur fare... Kt e dinin shokt e mi, prandaj e
quanin kusar. Nj dit Pentasulia, profesori yn i
dashur, mori antn, m pa n sy dhe m hodhi nj libr
t vogl duke m thn italisht: Fute shpejt n xhep,
lexojeni fshehurazi, pa ju diktuar drejtori ose... Kini
mendjen! E mora librin e vogl, e futa n xhep dhe shko
va menjher n msim. U bra mjaft kureshtar, e nxora
-61 -
ngadal librin nga xhepi dhe lexova n kapak: IL MANI
FESTO DEI COMUNISTI. E futa n xhep dhe n dark,
kur po bnim studim n ndrtesn e veant ku ne si
klas mature edhe flinim, e nxora kt libr dhe u thash
shokve ta lexonim. la dham ta lexonte Reshat Agait,
se kishte diksion t mir: Proletari di tutti i paesi,
unitevi... E dgjuam me vmendje gjith manifestin, po
nuk na bri ndonj prshtypje t madhe. Kur bnim
ekonomi politike, aty kishte dhe nj kapitull pr mark-
sizmin. Profesori na e shpjegoi mir, dhe prfundoi;
Marksizmi konsiston n kt, q njeriu me sforcimin m
t vogl t marr rendimentin m t madh..." Laze Ajazi,
nj nxns me t cilin konkurroja n msime, u ngrit
dhe i tha italisht: Zoti profesor, ne ktu t gjith jemi
marksist dhe ultramarksist! - Profesori nuk qeshi, por
u vrenjt dhe i tha Lazes: Nuk ju kuptoj! - Dhe Lazja du
ke qeshur i tha: Jo me sforcimin m t vogl t marrim
rendimentin m t madh, po ne shqiptart duam q pa
asnj sforcim t marrim rendimente m t mdha.
Pas dy ditsh drejtori na shau n klas, por ne nuk
e kuptuam. Kur e morm vesh, u betuam q njri nga ne
duhej t qndronte aty n shkoll: ja ne, ja ai. T dyja
palt kurrn e kurrs! Ndrkoh filluam t dyshonim se
njri nga ne duhej t kishte spiunuar. Ra zilja pr msim,
por ne nuk shkuam. Kishim stenografi me Antonion. N
dark, u mblodhm n klas dhe dikush nxori nj thik
t gjat: T betohemi prsri... Zgjatm duart drejt
thiks s gjat, ashtu si bnin t part tan duke zgjatur
duart mbi nj shpat, dhe tham: Na u bft haram
qumshti i nns, nse tradhtojm shokt! Pastaj
vendosm ti bnim nj telegram Ministris s Arsimit
n Tiran. Tekstin e hartuam kshtu: Ne maturantt e
Institutit Tregtar krkojm nga ajo Ministri q t largohet
ktej Xheladin Nushi, se na ka poshtruar. Nuk verni n
msim, po nuk erdht ju! E hodhm n llotari se kush
- 62-
do t shkonte n Skel pr ta nisur telegramin. Na ra
mua, Qazim akrrit dhe Apostol Panganiks. Shkuam
n Skel, t veshur me xhaketat s prapthi dhe me
kasketat t futura thell n kok, sa na mbulonin edhe
vesht, edhe vetullat. Postieri na hodhi nj shikim t
dyshimt dhe, pasi e lexoi disa her telegramin, na tha
rne t but: More djema, kt telegram un nuk e heq.
Ngul kmb ne pr ta nisur e ngul kmb ai pr t kun-
drtn, asgj sbm. Me nj karroc shkuam n postn
e Vlors. Ishte nat. Asnj nuk dukej n Sheshin e Flamu-
rit, pran t cilit ishin dhe zyrat e posts. Ai burri q
ishte roj, na vshtroi nj her dhe na tha: Un at pun
kam, t heq telegramet, po ju mendohuni dhe nj her...
se nuk do tju dal pr mir. Ne kmbngulm dhe ai e
nisi. Paguam dhe me nj taksi u nism pr te Uji i Ftoht,
pr n shkolln ton. Paguam pes lek. Kur shkuam n
shkoll, iu lutm shoferit ti binte disa her rrotull
konviktit duke i rn boris. Doln t gjith nxnsit n
dritare dhe habiteshin. ka ngjar, thoshin. Zbritm dhe
u futm n salln ton, ku na prisnin t tjert, shokt
tan.
T nesrmen n mngjes erdhi n shkoll kapiteni i
xhandarmris Zef Prenushi me tet xhandar. Ra zilja
q t futeshim n msim. Drejtori na drgoi nj profesor
dhe na tha t shkonim te prroi, nga ana e shtpis s
Qamil Agait, pr t rrzuar disa mure t vjetra. Kur u
kthyem n drek, vum re se klasa jon ishte br orb:
libra dhe fletore t hedhura sheshit. Edhe dhoma e fjetjes
gjithashtu: dyshek dhe batanije prtok... Kishin
kontrolluar xhandart kudo pr t gjetur Manifestin
komunist. Nuk kishin gjetur gj, se at libr un e kisha
fshehur midis librave t biblioteks, n nj vend ku vetm
un mund ta gjeja.
Pasdreke na thirri drejtori, i cili ishte njoftuar nga
prefekti pr telegramin q ne i kishim drejtuar Ministris
- 6 3 -
s Arsimit, dhe me t but (na thrriste nj nga nj) na
pyeste se libr kishim lexuar n klas para disa ditsh.
Asnj nga ne nuk tregoi. Ather ai, i zemruar, na krc-
noi me burg, nse nuk do t tregonim se kush e kishte
sjell dhe ku gjendej libri. Ne heshtnim. Ishim egrsuar
dhe na dukej sikur po bnim ndonj revolucion t madh.
Pas dy ditsh erdhi n shkoll ministri i Arsimit, Abdu
rrahman Dibra, mik i ngusht i Xheladin Nushit, erdhi
prefekti, kapiteni i xhandarmris Zef Prenushi me shu
m xhandar. T gjith nxnsit, t t gjitha klasave, u
tmerruan: do t ndodhte tani?!
Ra zilja: t gjith npr klasa. Edhe ne shkuam n
klasn ton. Vinte nj xhandar dhe thrriste nj e nga
nj shokt e klass. I pari shkoi Bari Bala. E mbajtn
shum minuta. Shikonim nga dritaija, kur do t dilte. Ai
doli dhe xhandart nuk e lan t vinte nga ne, por i than
t shkonte nga ana tjetr. Bariu, me z, kndonte labe:
M shtrnguan t fias, po nuk thash asgj! Mbahi,
shok, t vendosur, se sna bjngj... Ashtu, me radh,
na morn nj e nga nj. Kur erdhi radha ime, m rrihte
zemra fort. Kur hyra n drejtori dhe pash gjith ata burra
q m shikonin, e humba. Mbaj mend q drejtori tha:
Kt e kemi nxnsin m t urt, m t mir. E kam
pasur dhe si sekretar pr t mbushur amzat, regjistrat,
dftesat. I kam ln n besim dhe bibliotekn... (Nuk i
prmendi librat q shiteshin, se parat i merrte ai.) Por
as ky nuk flet!
Dgjova ministrin e Arsimit q fliste dhe m shikonte
n sy:
- Ashtu jan xhith gjemt tan... po allahile, more
gjal, boni ashtu... Nuk e shifni ktu jan italian...!
- fliste me dialekt, si disa shok t klass nga Dibra
(Mersin Fiqiriu, Xhevat Pustina, Irfan Majuni e t tjer),
me t cilt talleshim, si talleshin dhe ata me dialektin
ton.
- 64-
M bn pyetje djallzore, por un mohoja do gj.
Nuk pranova asgj, si gjith shokt e mi. Ashtu mbaroi
ajo dit. Disa nga shokt tan t rritur nga mosha, si
Irfan Majuni, Isuf Glina, i pasksh thirrur drejtori natn
(kt e msuam pas shum ditsh). Kta t dy filluan t
na thoshin: More, skemi t bjm! Drejtorin e do
mbreti, e do ministri i Arsimit... ai qau para ministrit
dhe i tha se ne na do shum... por e pranoi q sht
gjaknxeht, si jan gjaknxeht gjith shqiptart... Ne
mendojm t hakmerremi kshtu: ta detyrojm Xheladin
Nushin q t na krkoj ndjes para gjith shkolls...
Kto dhe mendime t tjera kompromisi ata na i than
njqind her gjith ditn dhe gjith natn, sa ne gjetm
t udhs kt zgjidhje: t na krkonte ndjes para gjith
nxnsve dhe profesorve. Dhe kshtu u b: pas pes
ditsh grev, u mblodhm t gjith para ndrtess s
konvikteve, aty ku na kishte shar. Ishin t gjith profe
sort, ministri i Arsimit, prefekti me xhandart e me
kapiten Zef Prenushin...
I pari e mori fjaln ministri i Arsimit, i cili na mburri
si djem t mir e pastaj lavdroi edhe Xheladin Nushin
si person me vlera t mdha dhe besnik i mbretit. Ashtu,
o djema. Xheladini do tju krkoj ndjes dhe ne do tju
falim. Foli dhe drejtori: Un jam si ju, jam me ju, punoj
pr ju dhe ju kam miq e shok... U nxeha shum dhe m
shptuan disa fjal q nuk duhej ti thosha. Tani ju krkoj
ndjes (dhe erdhi dhe na dha dorn t gjithve me radh).
T nesrmen, u futm n klas. Kt ngjaije un e
shkrova n Kryengritja e studentit, po humbi bashk
me dorshkrimet e tjera, n kohn kur vinin n shtpi
xhandar e karabinier pr t m arrestuar. Mi morn
t gjitha shkrimet.
Pyetje: - Po ai profesori italian q quhej Pentasulia,
nuk t tha gj?
Prgjigje: - Harrova! Pasi u mbyll kjo shtje, nj t
- 65-
diel, se t dielave ne dilnim n Vlor, ai m pa te Sheshi
i Flamurit dhe m thirri. M pyeti pr shndetin dhe m
ftoi n dhomn e tij, n hotel Gambino, q ishte aty
pran. M qerasi me disa okollata Peruxhina dhe, duke
m shikuar me nj shprehje dashurie, m tha: Kalova
dit shum t shqetsuara. Mjaftonte nj fjal nga ju pr
at libr dhe un... dhjet vjet n burg... dhjet vjet! Po
jeni djem t mrekullueshm... t mrekullueshm...
Pastaj m porositi q at broshur ta prkthenim, po
duhej t lidheshim me shok m t rritur, besnik dhe t
ndershm. Bnte aluzion pr komunistt, q ne nuk i
njihnim fare. Kur u ndam, m tha: Kur t keni problme
t vshtira n punn dhe rrugn tuaj, kshillohuni dhe
me mua - dhe m puthi n faqe.
M von mora vesh se ai nuk ishte komunist, por
antifashist.
Pyetje: - Pastaj rrug more?
Prqjiqje: - Para se ta mbyll kt kapitull, dua t
theksoj burimin e madh t patriotizmit t mjedisit ku
un ndenja gati shtat vjet. Uji i Ftoht sht nj vend
piktoresk. M nxiste pr t shkruar vargje dhe tregime.
Vjershn e par e boto va m 1929, te Shqipria e re, q
botohej n Konstanc t Rumanis. Ishte sonet (tingllim)
kushtuar Ismail Qemalit. Kur erdhi gazeta dhe e pash
vjershn me autor Vlonjati, se ashtu e vura pseudoni-
min, u gzova pa mas. E futa midis librave gazetn me
vjershn time dhe, kur shkova te familja e profesor Kukit,
q banonte n nj vil, nn shkolln ton, ia tregova Ana
Maris, me t ciln bnim msimet. Edhe ajo studionte
n liceun e San Remos, nga ishte. I ati dhe e ma m
zgjodhn mua si nxns t urt pr t msuar bashk
historin, gjuhn, gjeografin, algjebrn, fizikn e t tjera,
q i kishim lnd t prbashkta. Ana Maria ishte e para
vajz q m shikonte n sy e me t ciln bisedoja shum.
Kishte nj grshet t gjat. Fliste pak. Dy vezrit e saj
- 66-
talleshin me t. Kur dilnim n pllajat e Ujit t Ftoht pr
shtitje, un mblidhja manushaqe dhe ia lidhja n
grshetin e gjat. Ajo m falnderonte. Kur kthehesha
n konvikt dhe kur binim pr t fjetur, shokt m pyesnin
pr Ana Marin: si flet, si i ka syt, si e ka trupin e t
tjera. Dhe m luteshin q ta sillja nj her n klas n
kohn e studimit, pasdreke, kur gjith profesort
mungonin. Nj dit iu luta shum dhe ajo, duke qeshur,
m tha: Kam turp, do t bj un n klasn tuaj? E
binda. Dhe, kur e shpura n klas, ra nj heshtje e ma
dhe. Shumica uln kokn pr t fshehur gajasjen, t tjer,
si Apostol Maio, Qazim akrri, Nonda Strakosha, iu
afruan, i dhan dorn dhe nisn ti recitonin tingllimin
e Dantes pr Beatrien. Ajo u skuq dhe m tha: Andia
mo! Kur e recitoi tingllimin Qazim Sherifi, q ishte m
i moshuari i klass, harroi ca vargje dhe nisi t qeshte
vet. Piasi nj e qeshur n gjith klasn. Ana Maria m
mori nga dora dhe m trhoqi q t dilnim. Qe vajza e
par dhe e fundit q hyri n klasn ton.
N salln e fjetjes at mbrmje u b dbat i madh
pr bukurin e Ana Maris, pr vajzat tona, q ishin pa
shkoll, pr dashurin... M von mora vesh se Ana Maria
kishte vajtur si infermiere (vullnetare), bashk me
ushtart e Musolinit, n Abisini...
Tani dua t theksoj mendimin q nisa pr burimin e
patriotizmit t mjedisit historik dhe topografik t Vlors.
Vlora, me historin e saj, me shtypjen q i bnte Zogu,
me lvizjet patriotike, me varrin e Avni Rustemit t ln
dhe t br nj me baltn e madhe t rrugs Vlor-Skel,
me varrin e Ismail Qemalit, t ln atje n Kanin, midis
telave me gjemba, me Sazanin atje n kiye t limanit, ku
valonte flamuri i Italis, me bregoret mbi Qaf t Koiut,
ku ishin t shprndara varret e lufttarve tan pa asnj
shenj, me varret e italianve t vrar m 1920, aty
kundruall mendins, varreza me kryqe, me Iule, aty
- 67-
prmbi shkolln ton, na shtynin t bnim krahasime:
lufttart shqiptar, bijt e ktij vendi, dergjen t harruar
midis ferrave, kurse varret e shkelsve t toks son, me
kryqe mermeri dhe me trndafila! O ironi e historis! T
gjitha kto na nanurisnin dit e nat, sikur t na thoshin:
Ku jeni, o djema!.
Letrat ilegale t Halim Xhelos, bisedat me patriott
q ishin aty n Uj t Ftoht, t cilt i vizitonim shpesh e
q na flisnin pr historin ton, pr luftn q duhej
vazhduar kundr Zogut, si Murt Trbai, Gani Aliko,
Dhimitr Konomi e t tjer, na edukonin me ndjenja t
thella patriotike dhe revolucionare. Ishim t rritur dhe e
kuptonim situatn. Nj dit, n mendinn e VIors, ku
shkonim shpesh, nj shok i tha Sulejman Delvins,
kryeministrit t par pas Kongresit t Lushnjs, q Zogu
e kishte futur n mendin: Zoti Sulejman, pse nuk dilni
prjashta, pse qndroni ktu?. Dhe ai, duke qeshur dhe
duke na shikuar me ata syt e tij q kurr nuk i harroj,
u prgjigj: E ku t vete, o bijt e mi! Gjith Shqipria
mendin sht katandisur nga... nga ai, - dhe tregoi
me gisht nga veriu, duke aluduar pr Ahmet Zogun.
Dhe ne, t ndrgjegjshm pr mundimet q do t
hiqnim, e lam Shkolln Tregtare. U ndam me shokt
dhe morm rrugt e mundimit e jo t realizimit t ndrrave
tona q trillonim aty, n at vend t bukur, aty, n vatrn
e dashur, ku jetuam pr shtat vjet, pa asnj hall, pa
asnj privim. U ndam me premtimin se do ta nderonim
shkolln q na edukoi, do ta nderonim Vlorn q na
nanurisi me shpirtin e saj patriotik.
KALVARI... (1931-1937)
N TIRAN
Pyetje: - Pr her t par shkove n Tiran?
Prqjiqje: - Jo ! Para nj viti kisha qen n Tiran pr
kt shtje:
Kost Goreci, m i pasuri i fshatit, njri nga paria
m reaksionare dhe m intrigante (ishte me grekun, ishte
me Italin e par, ishte me Nolin, ishte me Zogun... i
lidhur me agaUart e krahins s Vlors dhe me arhondt
e Himars), m kishte hedhur n gjyq, se krkonte nj
mij lireta q gjoja ia kishte dhn tim eti n burgun e
Lees, m 1917... Im at u jepte t tjerve dhe jo t kr
konte nga Goreci para hua. Goreci ia kishte vn syrin
nj bahes son me ullinj, n Angra, aty n kufi me ullinj
t e tij, n xhaden q kishin hapur italiant pr Jaliska-
rin. Nnprefektin e Himars dhe gjykatsin i kishte miq,
ashtu si kishte miq kurdoher gjith autoritetet q
shkonin e vinin. Shtpia e tij kurdoher vizitohej dhe
strehonte autoritetet, me t cilat bnte daliavere. Ky Kost
Goreci m pasksh hedhur n gjyq dhe gjyqin e kisha
humbur n munges. As un e asnj nga familja ime
- 69-
nuk dinte gj. M erdhi vendimi n Shkolln Tregtare. U |
habita. U habitn dhe shokt e mi. Ai, me nj t shtn, |
mendonte t vriste dy zogj : t na merrte bahen dhe un I
t humbisja shkolln. Vllai im, Fotoja, kishte vdekur 1
nga veremi. Vllai tjetr, Mimi, q vinte pas Fotos, kishte 1
marr rrugt e kurbetit. Andoni, q ishte m i madh se j
un, punonte si ndihmsshofer n linjn Sarand-Vlor.
M thirri drejtori, Kol Kamsi. M pyeti gjat dhe i
un i tregova synimet e Kost Gorecit. Ai m dha nj
napolon dhe m tha: Shko n Tiran, n Diktim! Shkova
n Tiran dhe iu drejtova fshatarit tim Kol Dhimitri, q
ishte antar i Diktimit. Ai m shpuri n nj mbltore n
rrugn e Durrsit. U ulm. Pasticieri solli nj pjatanc
me nja dhjet pasta. Ha, - m tha Kol Dhimitri. Mora
nj dhe e glltita, se isha pa ngrn. - Ha, - m tha pra-
p Kol Dhimitri. Dhe un, duke kujtuar se t gjitha
pastat i kishte prur pr mua (ishte zakon ather q t
vinin prpara pjatancn me pasta dhe ti zgjidhje ciln t
doje; kt zakon m von e msova nga shokt, t cilve
u tregova ngjarjen dhe ata shkuleshin s qeshuri), i
hngra t tra. 'T bfshin mir! - m tha Kol Dhimitri,
q m shikonte me vmendje. Pastaj m mori dhe shkuam
n Ministrin e Drejtsis, ku ishte dhe Diktimi (Gjykata
e Lart). M shpuri te ministri, Milto Tutulani, pastaj te
Thoma Orollogai. Foli me ta. sht e vrteta, ata m
pritn mir dhe u erdhi keq pr mua. Kol Dhimitri m
shpuri pastaj n zyrn e tij, shkroi nj ankes, e nn-
shkrova dhe m tha: Tani ik e mos ki frik. Gjyqi u
prish... dhe ai gjykats i keq do t transferohet nga
Himara! M prcolli gjer te dera pastaj m pyeti nse
kisha t holla me vete. Un ula kokn. Ai nxori portofolin
dhe m dha njzet franga duke m thn: Kur t zsh
pun, mi kthe!
U ktheva n shkoll i gzuar. Vendimi i padrejt ishte
prishur dhe gjykatsi i keq nga Leskoviku ishte tran-
- 70-
sferuar. Ishte hera e par kjo q shkoja n Tiran, po
nuk mbaj mend asgj tjetr.
N Tiran, shokt tan, q e kishin mbaruar shko
lln, si Shevqet Musaraj, Adem Kondi e t tjer, kishin
zn pun. Ata na prkrahnin dhe na gjenin ndonj vend
ku t flinim. Ishim shum nga klasa jon: un, Sulejman
Kalaj, Nonda Strakosha, Bari Bala, Qazim Sherifi, Laze
Ajazi... q silleshim vrdall dit pr dit npr zyra t
ndryshme pr ndonj pun. Arsimtar nuk mund t
pranoheshim. Kur isha n shkoll, lexova n gazet se
ishte hapur konkursi pr nj gjeografi pr shkollat e
mesme. N gjeografi un isha i pari, m plqente shum.
Fola me profesorin e gjeografis, Antonianin, q na bnte
edhe stenografi. Ai m nxiti t merrja edhe un pjes n
kt konkurs. Mora programin e Ministris s Arsimit,
punova nat e dit, me shum tekste q m jepte Anto-
niani, dhe me tekstet e tjera dhe e mbarova: 400 faqe t
daktilografuara. Shokt e mi ishin entuziast dhe m
than: Kur t marrsh t pesdhjet napolonat, do t
na japsh edhe neve ndonj napolon. la drgova
rekomande, n Tiran, Ministris s Arsimit. Kaluan muaj
e muaj dhe asnj prgjigje, asnj shpallje pr fituesin e
kon-kursit.
Nj dit, Bari Bala erdhi n lulishten mbretrore, ku
mrzenim, dhe me gazetn n dor m thirri si i men-
dur: Fitove! Fitove! - dhe m prqafoi. Kisha fituar kon-
kursin. T gjith s bashku u nism pr n Ministrin e
Arsimit. T gjith hipm lart dhe pyeta se ku duhej t
veja.
Hyra n nj zyr. Nderova allazogistshe. Jam Petro
Marko, ai q kam fituar konkursin pr gjeograiin! Npu-
nsi m pa nga kmba e gjer te koka, prdrodhi buzt
dhe m tha: Ku e ke kopjuar ti? Kush ta ka br? Un,
i dehur nga emocioni, i thash se e kisha br vet. Ai u
zemrua: Me k tallesh ti? Krkon t na e hedhsh, ?
Hajt, ik q ktej! Dola me lot n sy nga zemrimi.
-71 -
Shokve nuk u fola fare, por ata e kuptuan mir q puna
ime kishte shkuar dm.
Un kisha br edhe lutje pr burs, pr jasht
shtetit, pr studimet e larta. Flitej se at vjesht do t
jepnin shum bursa, pasi SVEA (Societ Sviluppo Eco
nomico Albania) kishte caktuar shum bursa nga huaj a
q do ti jepte shtetit ton Italia e Musolinit. Lutje kishin
br shum liceist e gjimnazist q endeshin bashk
me ne rrugve t Tirans. Andoni, vllai, kishte shkuar
ushtar dhe i shrbente nj koloneli italian si ordinanc.
Ai kolonel m thirri n shtpi dhe m pyeti se krkoja.
Ishte me gruan dhe me vajzn e tij t rritur. Ato t dyja
iu lutn shum kolonelit q t interesohej pr mua, dhe
ai m dha fjaln se do t interesohej shum. M drgoi
me nj kartvizit n legatn italiane te nj shqiptar q
punonte atje me emrin Daniska. Ai prdrodhi buzt dhe
m tha se do t interesohej. Dua t shnoj ktu se ende
nuk isha futur n shpirtin e kohs, n dallaveret, n
intrigat, n imoralitetet, q ishin arma pr t jetuar...
Kalonin dit, jav e muaj. Vera po shkonte. Afrohej
vjeshta. Ne vinim vrdall zyr m zyr. Ishim shum.
Un ngandonjher vidhja buk te daja, pr Sulejman
Kalajn, Bari Baln e t tjer, q rrinin dit t tra pa
vn gj n goj. Pr kta dy shok m von do t botoja
dy novela; Vdekja e shokut, kushtuar Sulejman Kalajt,
q Vdiq pa zn ende pun, dhe Shpresa, kushtuar Bari
Bals, q edhe ai vdiq pa zn pun. Gjat ksaj kohe
botoja n Ora tregime dhe aty-ktu ndonj vjersh.
Namik Delvina me Loni Nain, nxorn gazetn Miku i
popullit. Namiku m mori edhe mua t punoja n gazet,
por kjo nuk pati jet t gjat. E them tani, se Loni Nai,
q m njihte, se kishte qen drejtori i par i Shkolls
Tregtare, jo vetm q nuk m dha asnj lek pr punn q
bra aty, po nj dit m tha: More djal, a ke ndonj lek
- 72-
n xhep? Kisha pes lek, q mi kishte dhn vllai im,
Andoni, dhe ia tregova duke i thn se vetm ato kisha.
Ai mi mori edhe ato!
Pyetje: - t ka mbetur n kujtes nga ato dit?
Prgjigje: - Episode komike dhe tragjike. Nj dit vllai
im, Andoni, ishte veshur me uniformn e kolonelit italian
- ky dhe familja e tij kishin shkuar pr pushime n Itali
- pasi do t takohej me nj vajz pasanike, q shoqrohej
kurdoher nga nj trim. Vajza u fut n bane-sn e
kolonelit dhe i tha trimit shoqrues se njihte vajzn e
kolonelit. Por, kur vonoi vajza t dilte, trimi hyri brenda.
Kur pa Andonin t veshur si kolonel, q bnte dashuri
me vajzn, ai nxori revolen dhe e qlloi. E piagosi n
dor. shtja u mbyll, q t mos dilte emri i vajzs...
Lexuam n gazet se zyrat ose drejtoria e Reforms
Agrare krkonte topograf. Shkuam: un, Laze Ajazi, Bari
Bala, Sulejman Kalaj, Nonda Strakosha dhe disa t tjer.
Drejtori, Sali Vuiterni, nj njeri i zymt, me qylaf t zi,
me syze t zeza, na bri shenj t uleshim. Ishte hera e
par q nj zyrtar na priste qet, duke na br shenj t
uleshim. Morm zemr dhe shpresat na u ngjalln: Do
t zinim pun si topograf! Fronat ishin t gjat, t thurur
me fje indiane. U ulm dhe shtynim njri-tjetrin me brryl
nga gzimi. Fjaln e mori drejtori, Sali Vuiterni.
- Keni mbarue shkolln?
- Po! - iu prgjigjm njzri.
- T mesmen? - pyeti prsri drejtori.
- Si urdhron! - u prgjigjm njzri.
- Mir, pra, po pa m thoni, nga jeni?
- Ne heshtm, se e dinim q, sapo ti thoshim nga
ishim, do t na przinte nga zyra me shkelma. Kudo ku
shkonim, na pyesnin se nga ishim. Porsa u thoshim se
ishim nga Vlora, na sikterisnin.
- E, o djema, nga jeni? - prsriti drejtori. Ne heshtm.
Po Laze Ajazi tha me z t ult:
- Jemi nga... Vlora!
- 73-
Ai, sapo dgjoi se nga ishim, u ngrit m kmb dhe
na brtiti:
- Hajt, shporruni pijashta!
Laze Ajazi tha:
- Ah, n na ardht dita!
Vendi ku mblidheshim m shpesh, ishte kopshti
pran pallatit t mbretit, aty n rrugn e Elbasanit. Ishte
i vetmi kopsht. Muret e oborrit t pallatit ishin shum t
larta. Ktej, n ann tjetr, ishin ndrtesat ku banonte
familja e mbretit: nna dhe motrat. Kalonte nga kopshti
shpeshher princ Tati, djali i motrs s Zogut, e cila kishte
pr burr Cen Kryeziun. N kopshtin ku rrinim ne, edhe
kur pemve u binin gjethet dhe bnte ftoht, kalonte princ
Tati i vogl, nja dymbdhjet vje, si vajz e bukur, me
flok t gjat kaurrel. Ai vraponte dhe pas e ndiqte nj
adjutant i vrenjtur, i cili shpesh na krcnohej dhe nuk
na linte t rrinim n kopsht. Na shante keq. Ai ishte
Ethem Bajrami, nga Mati, besnik i familjes s Zogut, toger
ather. Pr t pir uj e pr t br nevojn shko-nim
n Ministrin e Arsimit, gjoja pr t pritur n sallon.
Salloni ishte i madh, me nj tryez t madhe ovale n
mes dhe me kolltuk. E mbaj mend mir mbulesn e
trash jeshile t tryezs. Aty pran, n banj ishte nevoj-
torja dhe nj depo me uj t ftoht. Aty nga vjeshta, mbaj
mend se erdhi nj djal i ri, i zbathur, q krkonte t
futej te ministri. Brtiste: Dua burs, kam mbaruar
shkolln plotore, dua burs! Ishte ngaTragjasi. E pash
q nuk shkulej, megjithse dita po mbaronte, prandaj u
mendova dhe i thash: Ti hiqe at mbulesn e tryezs,
mbshtillu mir me t dhe shtrihu n kt kolltuk ktu
duke thirrur: Skam se ku t vete! Jam i varfr! Dua
burs! Ai nisi t vepronte ashtu si e porosit. Pra, pasi
u mbshtoll mir e u shtri n kolltuk, nisi t brtiste.
Erdhn shrbyesit, rojat, i kanoseshin ta ngrinin, por ai
nuk shkulej. U b nj shamat e madhe, sa doln dhe
- 74-
shum npuns nga zyrat e tyre. Doli dhe Aleksandr
Xhuvani. Pyeti se po ndodhte, dhe, pasi e mori vesh, e
mori me t mir at djal t zbathur e i tha: Eja me
mua, se do t t japim burs q tani! Djali u ngrit dhe,
pa e hequr nga trupi mbulesn jeshile t tryezs, i shkoi
pas Xhuvanit, i cili e futi n zyr t tij. Kur doli jasht, ai
mbante n dor nj shkres pr te konvikti Vaso Pa
sha. E kishte fituar bursn. Un, i vetmi q kisha br
lutje pr burs jasht shtetit, ende shpresoja. Po ja q
bursat u shpalln. Ishin shum. Un nuk isha n list.
U dshprova pa mas. Shokt e mi m ngushllonin
dhe m thoshin: Mos u mrzit, se u pa kjo pun. Mor
po, t zm nga nj cop pun, pa pastaj rregullohemi.
Pun pranonim kudo q t na jepnin, prve xhandar,
polie ose prift.
Dgjoja dajn tim, barba Lekn, ti thoshte shpesh-
her Namik Delvins, q pinte raki dhe frkonte hundn
e madhe (ashtu e kishte zakon, kur pinte raki frkonte
hundn) :
- More zoti Namik, thuaji atij Hiqmet bej Delvins se
mos i gjen ndonj pun ktij nipit tim q mbeti rrugve.
Namiku thoshte:
- Kur t botojm ndonj gazet, do ta marr un. I
kam br rixha edhe Kost ekrezit, por ai nuk ka vend.
T duroj. Mbaje ti, se e ke djal.
Barba Leka mendonte q un t emigroja jasht
shtetit. Po ku t veja? N djall t vesh - m thoshte, -
ktu ska buk! Shko n Franc, n Australi, n Argjen-
tin, n djall, se ktu ska buk, ska pun.
Por un gjithnj kisha ndrruar q t zija ndonj
pun t mir, n ndonj zyr, se shumica e zyrtarve
ishin analfabet. Kishte npuns me dy klas fillore,
kishte sekretar komune ose kryetar komune me dy klas
fillore. Pse t mos na jepnin pun neve, q kishim
mbaruar shkolln e mesme?
- 75-
Kishte nisur n ndrgjegjen time t buiste rvolta,
paknaqsia, dshprimi, urrejtja. Po 't bja? Po shokt
e mi t bnin? Ngado q t hidhnim syt: padrejtsi,
poshtrsi.
Pyetje: - Po nuk kishit rn ende n kontakt me
ndonj shok komunist?
Prgjigje: - Jo! Un dhe shokt e mi ndiqnim rrugn
e t gjithve: ku t gjenim ndonj mik, t na ndihmonte,
t na gjente ndonj npunsi. As q mendonim se kishte
shok q luftonin regjimin. Un, si gjith himarjott
shqiptar, e deshm Zogun, pa ditur se ishte ai. Ai pr
ne ishte Shqipria. Madje un kisha br edhe nj ting-
llim pr Zogun, botuar n gazetn Besa n faqen e
par, me rastin e ditlindjes s tij ose t 28 Nntorit,
nuk e mbaj mend.
Tani, as q mund ta kujtoj se cili qe i pari q m
lidhi me Demir Godellin. Ndoshta Minella Koleka, ndo-
shta Thoma Varfi ose Mahmut Bedalli, q punonte n
noterin e Kokalarit, bashk me Shevqet Musarajin. Nuk
m kujtohet mir, Por patjetr q Mahmuti m ka njohur
me Demirin, q ishte kthyer nga Moska. Ky m tha (e
mbaj mend mir kt): Erdha nga Moska dhe i prura t
fala nga Halim Xheloja Shevqet Musarajit. Po Shevqeti
m tha: Nuk e njoh! Si nuk e njeh Shevqeti Halimin? -
mendova. - Ai i ka dhn motrn pr grua!
M kujtohej shum mir kjo ngjaije: Te Uji i Ftoht,
n Vlor, Shevqeti na lexonte letrat q merrte nga Halimi.
Dikush e spiunoi dhe u thirr shum her n xhandar-
mri, n prefektur, dhe, me presione e friksime pr
masa t rrepta, e shtrngonin t pohonte se kishte marr
letra nga Halimi. Po Shevqeti, Gani Tafilaj (edhe ai n
klasn e Shevqetit, q ishte nga Smokthina dhe mik i
Halimit), me gjith procesverbalet q u mbajtn, nuk
than gj. Un e lidha kt mohim t Shevqetit me at
ngjarje. Pra nuk pranoi q e njihte Halimin, para nj
njeriu t panjohur.
- 7 6 -
Kur u shpalln bursat dhe un u dshprova shum,
Sulejman Kalaj m tha: Do dhe Muoja kafe! (Ti krkon
burs! Ktu nuk na qasin n fshat, ti krkon vajzn e
priftit pr grua! Na ka marr lumi ne, q skemi as para,
as mbshtetje, as shpresa. Ne do t vdesim nga uria! M
vjen keq pr motrat e mia, se m kan vlla t vetm! M
thoshte mir nna: E ku shkon, more djal! Rri ktu,
me bagtin ton. Sos ke vllezr t tjer, t na lsh vetm
mua dhe motrat e tua! I gjori Sulejman, vdiq nga nj
plevit dhe nga uria!
Vjeshta po ikte. Vinte dimri. Un - pa tesha, me kpu
c t coptuara. Mrdhija. Kurdoher shkoja n
Ministrin e Arsimit, jo m pr burs, po pr ndonj pun.
M 28 Nntor bhej fest e madhe. Populli do t kalonte
para mbretit.U futa edhe un n turmn e madhe q
brtiste Rroft mbreti! U afrova te ballkoni i ult i
pallatit, ku mbreti, i veshur me uniformn ushtarake,
nderonte popullin; e pash. Qe hera e par dhe e fundit
q pash mbretin e famshm, q ne e deshm dhe mbu-
rreshim me t. N ditt e ardhshme do t msoja se
gjm t madhe i kishte prur ai vendit. Demir Godelli
m jepte edhe disa broshura q botoheshin nga Komiteti
i lirimit Nacional, n Paris.
At dimr t vitit 1932 njoha dhe Asim Vokshin. Nuk
e di se si u njoha dhe me Vasil Shanton, q ishte stu
dent, por q punonte edhe n furr, me baban e tij.
Mbaj mend se ai na sillte nga nj franxholl t ngroht.
Pastaj nuk e di se si Vasili na shpuri n nj restorant q
kishte hapur nj maqedonas ose bullgar, aty n Rrugn
e Dibrs, karshi shtpis ku ishte shtypshkronja
Tirana. Vasili na tha t shkonim t hanim te Restoranti
Ekonomik (ashtu e kishte tabeln ai restorant). Shkonim
disa, si un, Sulejmani, Bariu, Lazja. E vrteta sht se
ne ishim shum. Vidhnim buk dhe ua shpinim atyre q
nuk vinin me ne. Pas nj muaji e ca, ai restorant u mbyll:
i zoti ishte arratisur.
- 77-
Un dhe Nonda Strakosha. i shkonim prdit n der
t oborrit deputetit t krahins son. Ai ishte pasuruar
shum, se Zogu i kishte besuar planimetrin e Tirans.
Kur Zogu u plagos n parlament nga Beqir Valteri, ky, si
mjek q ishte, i shroi plagn. Si fitonte mijra napolona
doktori? Pasi kishte n dor planimetrin e Tirans, ky
lajmronte ata q kishin para: Shikoni se andej do t
hapet bulevardi ose filan rrug e re! Dhe kta shkonin e
blinin tokat me 10 franga nj metr katror e pastaj, kur
hapej bulevardi ose rruga e re, po ai vend kushtonte 20
ose 30 franga ar metri katror.
Pak m lart se shtpia e deputetit banonte Hil Mosi,
pran furrs s Dingut. E shihnim edhe at do mngjes,
q ia hip te veturs pr t shkuar n zyr. Shoferi na shihte
me dyshim. Ishte nj tullac nga Kora. Por ne, un dhe
Nonda, njri nga e djathta e ders se oborrit dhe tjetri
nga e majta, prisnim t dilte doktori, me nj ant t
madhe n dor. Ai hapte dern e madhe, as na i hidhte
syt, se e dinte q ne ishim aty. E vinim n mes dhe e
shoqronim pa thn asnj ijal, gjersa futej n dern e
parlamentit, ku ne shkonim shum her (lart n galeri)
pr t dgjuar diskutimet e deputetve tan.
Nj dit, doktori, i mrzitur, ose ngaq kishte frik
nga ne, na foli me t mir dhe na oi drejt e n Ministrin
e Arsimit. Ne u gzuam pa mas. I pari u fut ai n zyrn
e Aleksandr Xhuvanit, pastaj na ftoi edhe ne t futeshim.
Pasi u prshndet me Xhuvanin, hapi antn dhe nxori
nj letr t gjat, nga ato t korrekturave t gazets, dhe
filloi :
- Zoti Xhuvani! Kam kt pr transferim, kt pr
shtim rroge, kt pr gradim, kt pr emrim... - vazhdoi
nja njqind emra e, n fund t lists, - kam Petro Markon
dhe Nonda Strakoshn pr emrim...!
Xhuvani, duke qeshur, i tha:
- Kto pun duan shum koh q t kiyhen. Durim!
- 78-
[) uri ni! (Kto fjalt e fundit na i drejtoi neve t dyve, q
prisnim shptim!) - Pastaj deputeti yn u kthye nga ne
dhe tha:
- , a e pat se sa interesohem un pr ju, pr popu-
llin?! Ska pun tani! Durim! Durim!
Prsri rrugve. Nonda kishte dhe nj t keqe t ma
dhe: hapte syt dhe pr femra. Aty ku ishte parlamenti,
karshi ministrive, ishin zyrat e furnizimit me graso dhe
benzin. Nonda merrte pak graso dhe lyente flokt si me
brilantin. Qelbej er dhe, kur grasoja shkrinte, i kullonte
faqeve...
Pyetje\ - Po ti a kishe njohur ndonj vajz?
Prgjigje: - Aso kohe mund t njihje vajzn q do t
bhej gruaja jote. Nuk guxonim ti hidhnim syt ndonj
femre. Nuk e mohoj: m plqenin disa gra ose vasha q
shikoja - sidomos ato q shkonin n Institutin Femror -
po si t ta shpjegoj? E shihnim hnn, na plqente, por a
mund ta zinim me dor? Aq larg ishim aso kohe me
femrat. Ne shikonim npunsit kur dilnin nga zyrat: asnj
femr. Vetm nj ishte n Ministrin e Punve t Jashtme.
Kishte dhe ca msuese. Kishte dhe shtpi publike, por
un i urreja ato, nuk i shihja dot me sy. Kjo m mbeti q
kur isha n Vlor. Me t mbaruar shkolln, shokt e
mdhenj t klass na than se tani ishim br burra dhe
duhej t shkonim n shtpin publike. Vajtm nj
pasdreke t gjith s bashku. Shtpia publike ishte pran
spitalit. Aty ishin nja tri gra t thata, t shmtuara.
Shkuan disa shok, po, kur m tha njra mua: Eja, mor
apkn, - un ika me vrap. Qysh ather kam nj neveri
t madhe pr ato t mjera.
Dua t hap nj kapitull t veant pr femrat q kam
njohur, sidomos jasht shtetit. M posht, kur t vij
radha...
Pyetje: - Folna pr vitin 1932. A sht e vrtet q ky
vit ka qen vit me ngjaije t mdha pr jetn tnde?
- 7 9 -
Prgjigje: - Ashtu sht! Viti 1932 ka qen plot M
ngjarje. |
Merre me mend, kaluam gjith ata muaj rrugve, 9
duke trokitur dyerve pr pun. N fshat m vinte turp t
kthehesha. T gjith mendonin se un kisha shptuar. m
Kisha mbaruar shkolln e mesme dhe patjetr do t
futesha n radht e t privilegjuarve, do t isha me rrog.
Ather, ai q kishte nj rrog, sado e vogl q t
ishte, rronte mir. Rroga m e vogl ishte e shrbyesve
t zyrave dhe e xhandarve: dy napolona n muaj. ndrra
ime kishte qen t vazhdoja shkolln e lart, por ajo j
ndrr mori fund. Tani luftoja t sistemohesha n pun,
kudo, n do skaj t atdheut, si npuns. Shikonim ku }
kishte krkesa, por pa miq nuk bnim gj. Thuhej se, 1
kur nj qeveritar emronte nj npuns, gjasht muaj t 1
rrogs i merrte ai. Edhe at kusht e pranoja. Kisha nj |
kushri q ishte ordinanc te nj major i marins son, |
zyrat i kishte n Ministri t Brendshme. Ai merrte i
racionin e tij si ushtar dhe e ndante me mua. Flija me t '
n nj depo vozash t zbrazura. Ma qante hallin dhe m
thoshte shum gjra t neveritshme pr moralin e
npunsve t lart. Pr her t par i dgjoja kto
mynxyra... Dhe e provova vet:
Deputeti yn, t cilit kurr nuk iu ndam, por e
shoqronim kot, q t na shihnin spiunt se kishim edhe
ne nj njeri t regjimit, nj dit m tha: A di t shkruash
me makin? Si nuk di! Kemi br msim daktilografi
dhe kam dal m i miri! M mori dhe m shpuri n
Parlament. M oi n nj zyr, nga ana e majt e hyijes,
dhe i tha nj zotrie: Ky e kopjon rregulloren e bashkive.
Ai zotri m dha nj deng me shkresa, t cilat un duhet
ti bja n njzet kopje. Do t m paguanin 100 franga.
Pr mua qe nj gzim i madh. lu prvesha puns dhe pr
dhjet dit e mbarova at pun. M dhan nj shkres,
t shkoja n llogarin e Ministris s Punve t
Brendshme, pr t marr t hollat. Po afronte Viti i Ri.
Un dhe shokt e mi do t bnim nj Vit t Ri me para...
Shkova n llogarin e Ministris s Punve t Brendshme.
Llogaritar ishte nj qeros nga Dibra. I tregova dftesn.
Eja nesr! - m tha. Shkova t nesrmen. Eja nesr!
Kaluan shum dit. Eja nesr! - m thoshte qerosi dhe
as q ma varte fare. Shokt e gjor, t cilt prisnin
prjashta q un t dilja me t pes napolonat e t shko
nim edhe ne t shqepeshim s ngrni, kur m shihnin t
mrzitur, e kuptonin. Njri prej tyre m tha q t shkoja
drejt e te ministri e t ankohesha. U ktheva prsri n
Ministri, i thash rojs se doja t takohesha me ministrin.
Ai m udhzoi q hern e par duhej t takohesha me
nj sekretar t ministris e pastaj me ministrin. Trokita
n der dhe hyra brenda. Nderova allazogistshe dhe i
thash krkoja. Ai, duke buzqeshur, ma bri me dor
q t ulesha prball tij. U habita me kt sjellje t
jashtzakonshme. M buzqeshi dhe m zgjati kutin e
cigareve. E falnderova, nuk e pija. M pyeti se nga isha
e nga sisha, pse doja t takohesha me t e t tjera. M
fliste sikur t m njihte mir. Dhe un i tregova gjith
odisen time. Ai m tha pse nuk kisha vajtur tek ai. M
premtoi se, meq kishte simpati pr rinin, e cila, sipas
fjalve t tij ishte e ardhmja e atdheut, pr do hall q t
kisha, do t m mbaronte pun. M premtoi se do t m
sistemonte mir. M tha: Ma jep mua at dftes dhe n
dark, kur t erret, aty para Kursalit do t vij t t
marr nj karroc. Do t t sjell... do t t jap edhe
parat! U gzova pa mas dhe e falnderova me zemr
kt njeri kaq zemr mir dhe bujar. Kur dola n
korridorin e ministris, m priste kushriri im, ushtar-
marinar, q ishte ordinanc i majorit t marins son.
M pyeti kisha br. I thash se n dark parat do t
mi jepte sekretari i prgjithshm. Ai u nxeh, u trbua
dhe m tha: Eja me mua! I shkova pas. Ai u fut n
- 81 -
zyrn e majorit t marins dhe pas pak m thirri brenda.
Majori italian, i shkurtr, me nj monokl n sy, m pyeti
italisht se hall kisha, dhe m dgjoi mir. U ngrit dhe
m tha ta ndiqja pas. Shkuam te dera e sekretarit. Majori
trokiti dhe hyri. Pas tij edhe un. I tha atij q ti jepte
dftesn time. Ai nuk dinte italisht, por ia prktheja un
me nj prmim dhe neveri pr at sekretar shkurtabiq.
Ai ia dha dftesn. Un i hodha ca shikime t egra. Ndoqa
majorin, i cili u drejtua pr te llogaria, tek ai qerosi q
m thoshte Eja nesr!. Porsa e pa, ai llogaritar mistrec
u ngrit m kmb. Mori dftesn, nxori nga arka nj
pesnapolonshe, por ia dha majorit dhe jo mua. Dolm
n korridor. Ai major i mir m hodhi krahun dhe m
tha: Attenzione figlio mio, perche questi sono lupi... Qui
un bordello!11M dha dorn dhe u ndam. Un e
falnderova shum. Kushriri im, marinari Petro Nino,
duke qeshur, m tha: Shptove mir nga bishat.
Takohemi n drek! T them t drejtn, q at ast un
u bra armik i betuar dhe i vendosur gjer n vdekje
kundr atij regjimi imoral, kundr atij regjimi q shokt
e mi m t pjekur e kishin cilsuar regjimi i hurit dhe i
litarit...
Me ato para lam ca borxhe dhe bm nj Vit t Ri t
mir. Pastaj prsri avazi. Un mrdhija, se isha i
zhveshur fare. Kurbinte shi, shkoja n bibliotek. Drejtori
i saj, nj burr i mir, Sotir Kolea, kur pa emrin tim, m
buzqeshi dhe m tha: T i shkruan mir!. Si dukej, ai
e lexonte gjith shtypin. M jepte pr t lexuar botime t
vjetra, shtypin e vjetr, kalendar kombtar t vjetr.
Kohn e kaloja jo keq.. Shkoja me shokt edhe n
Parlament, pr tu eglendisur me Baballart e ko mbit,
q m dukeshin t gjith njsoj, prve Abdurrahman
Krosit, Lals, si i thoshin njeriut m potent t kohs s
Zogut. (Do t tregoj m posht.)
1) Kujdes biri im, sepse kta jan ujq... ktu sht nj shtpi publike!
Msuam se Ministria e Drejtsis kishte caktuar nj
dit konkursi pr nj sekretar t nj prokurorie. Vajta
dhe un. N salln e poshtme t ministris u
grumbulluam nja pesdhjet veta: liceist, gjimnazist
dhe shok nga shkolla ime. Ishte n komision Thoma
Orollogai... Para se t na jepnin pyetjet, pasi na shpr-
ndan disa letra t bardha, u fut nj shrbyes i ministris
dhe i dorzoi Orollogait nj pusull. Ai e lexoi dhe me
keqardhje na tha: Vendin e caktuar e fitoi nj njeri q
nuk mori pjes n kt konkurs. Dolm jasht t
mrzitur dhe t revoltuar. M von msuam se ai njeri
q u caktua, ishte nj matjan me katr klas fillore. Lal
Krosi i kishte dhn nj kartvizit pr ministrin e
Drejtsis, Milto Tutulanin, me dy fjal: Fjte kt!
Urrejtja m shtohej. Rvolta m shtohej. Po 't
bnim. Nj fjal, dhe t priste burgu. Mora pjes si dgjues
edhe n gjyqin e vlonjatve. Bhej aty n Rrugn e
Kavajs, n kinema Gloria. Na plqeu shum qndrimi
burrror i doktor Tare Libohovs dhe i doktor Bilalit.
Prokuror ishte Kio Bisha dhe kryetar gjyqi politik Bilal
Nivica. Uriyem Idriz Jazon, q i tha t tra (ai e kishte
denoncuar organizatn ilegale t Vlors). Ne dgjonim
dhe na shtohej rvolta dhe urrejtja. Dnimet qen shum
t rnda. Shum me vdekje.
Pyetje: - A pate kontakte me shok revolucionar?
Prgjigje:- Me sa m kujtohet, takimet me Demir
Godellin bheshin t shpeshta. Por dua t theksoj kt:
n ato koh m plqenin m shum ata shok q shkrua-
nin vjersha ose tregime. M plqente shum Lasgushi,
Asdreni, Fishta, Koliqi, Fan Noli, Konica, Mjeda... Nga
moshatart e mi ose pakz m t mdhenj ishin Nologus,
Vedat Kokona, Mitrush Kuteli, Helenau e t tjer. Nga
gazetart m plqenin shum Kost ekrezi, Nebil ika,
sidomos Brumbulli (Gjergj Bubani), Vangjel Koa, Ismet
- 83-
Toto... Nga shokt revolucionar takohesha me Demir
Godellin, me Vasil Shanton. Demiri m njohu me shum
t tjer, si me Asim Vokshin, Mane Nishovn, Zef Maln
e t tjer. Dy pra ishin kategorit e njerzve q m
plqenin, ata q shkruanin dhe ata q ishin revolucio
nar.
M posht do t fias gjat pr kta.
Pyetje: - Po si e prballoje jetn?
Prgjigje: - Keq e mos m keq. Daja e mbylli kafenen,
se falimentoi. Kushriri-marinar q m jepte nga gaveta
e tij, ishte liruar. E shtyja si t tjert, her me buk e
her pa buk, por e keqja m e madhe ishte se mrdhija
shum: isha fare lakuriq, me tesha t lehta e t vjetruara,
me kpuc t grisura. Mbaj mend se Demiri m dha nj
kmish t prdorur: ishte e Asimit, i cili m kishte ftuar
edhe n familjen e tij. Ishte i mir Asimi, toger i xhandar-
mris, simpatik dhe me fjal pak. Ai rrall shihej n
Tiran.
Pyetje: - Kur u emrove msues dhe si?
Prgjigje: - Kjo sht ngjarja m e madhe e jets sime
e vitit 1932. E mbaj mend si sot dhe, kur kaloj andej nga
pallatet e ministrive, u them t njohurve e sidomos fami-
ljarve t mi: Ja, ktu, n kt vend, qndroja un m 20
shkurt t vitit 1932. Ngrohesha n diell, n muret e
Ministris s Punve t Brendshme. Ishte ora dymb-
dhjet. Ora e Tirans tinglloi dymbdhjet her.
Dhe menjher turma e npunsve doli nga zyrat
dhe u drejtua pr t ngrn drekn. Un i shikoja si dilnin
dy e nga dy e tufa-tufa. Ishte ora 12 e njzet shkurtit t
vitit 1932. Vazhdoja t rrija n diell dhe t shihja turmn
e npunsve q dilnin nga zyrat. Ministrat ua hipnin
veturave t zeza. Hern e par doli ministri i Financs,
q e kishte zyrn karshi Ministris s Arsimit dhe t
Drejtsis. Pastaj doli ministri i Drejtsis. Pastaj doli
ministri i Botores, q i kishte zyrat karshi Ministris s
Brendshme, kiyeministri, ministri i Brendshm, ministri
- 8 4 -
i Lufts e me radh. Un i urituri, i mbetur rrugve,
mendoja shum gjra t uditshme, kur shihja kta
ministra! Kur ja, doli dhe ministri i Arsimit. Vetura e tij
kaloi pran meje. Pastaj u ndal. Ministri eli dritaren e
veturs dhe ma bri me dor ti afrohesha. Ai m tha:
Djalosh, pse nuk shkon t hash? U ndodha fare bosh
dhe nuk e di si m doln nga goja kto fjal: Hani ju pr
ne, ekselenc! - dhe m doln lot e ika me vrap...
Disa her i kisha shkuar n zyr ministrit t Arsimit,
Hil Mosit, pr burs, pr ndonj pun. Muaj t tr...
Pasdreke shum shok mblidheshim te kopshti
mbretror. Uleshim t lodhur n bankat e ftohta, nn
pemt e zhveshura. Bnim dhe qyfyre. Nonda na
kallzonte se si kishte njohur nj jevg t trash andej
nga Brraka, ku ai shkonte shpeshher. Dhe na tregonte
se si i kishte dhn t pinte nj got raki. Ndrkoh na
doli prpara shoferi tullac i Hil Mosit.
- Ti, ti atje, me flok kaurrel, eja, se t krkon
urgjent ministri i Arsimit!
Shtanga. T gjith shtangn.
- Eja shpejt, shpejt, - prsriste shoferi.
U ngrita. Kur ai m tha t futesha n vetur, u habita.
Ishte hera e dyt q hipja n nj vetur. Dgjova shokt
t brtitnin pas veturs: Aman, thuaji dhe pr mua! Mos
harro! Thuaji edhe pr ne! More vesh? Mos harro!
Mendime t mira, po dhe mendime t nxira: Po sikur t
m burgos pr fjalt q i thash. Hani ju edhe pr ne,
ekselenc? Mendimet m turbullonin kokn. Pun e
madhe! Le t m burgosin! Thon se n burg t japin
buk!
Vetura u ndal prpara ders s Ministris. Zbrit, -
m tha shoferi - dhe eja pas meje! E ndoqa pas duke
hipur shkallt. lu afruam ders s ministrit. Trokiti. I
pari hyri ai. Pas tij, un. Ja, jua solia! - i tha dhe u
largua. Hil Mosi u ngrit n kmb dhe m pa nga kmbt
deri te koka:
- 85-
- Ti je ai Petro Marko q shkruan vjersha dhe novela?
- Po, - i thash.
- Po krkon nga un? - Nisi t shtiste. - Un, - dhe
m shikonte n sy, - nuk hngra drek sot!
Un mendoja: Si nuk e di se krkoj un nga ai? Sa
her ia kam thn e strthn!
- Un m par krkoj nga ju ndonj burs! - i thash.
- Po bursat i marrin ata q kan miq. Pastaj ju krkoj
ndonj pun! Un nuk kam miq...
Ai m tha t ulesha. M shikonte me sy t
mallngjyer. Binte dhe er raki!
- Dgjo ktu, o Petro Marko! - dhe u ngrit m kmb.
Mu afrua dhe m vuri dorn n kok: - Un nuk kam
djem. Kam vetm vajza. Q sot e tutje ti je djali im! - dhe
nisi t shtiste n dhomn e madhe. - Po, un do t t
drgoj ty n vjesht ku t duash, n Vjen, n Paris, n
Rom pr studime, po. Po tani duhet br me ty?
M dukej sikur isha n ndrr. A ishte n vete ai
njeri, vjershat e t cilit i kisha lexuar, madje me z, sipas
muziks s Shubertit? M kujtoheshin vargje si: Atje nat
vend t lamun/ me qjak t'arbnorit lir, /atje nj djal asht
vramun,/ atje mbet nj irl, ose: Npr terr q Ishonte
nata, / ngarkue teshat kalibo!/Npr pyll q sra kurr
spataj ndiqte rrugn nj djalo...
- Po, - dhe m prkdhelte flokt, - ka pr t t ue
lala ku t duesh ti! Por tani, tani duhet ba?. - 1ra ziles.
Hyri roja. I tha:
- Thueji Luigjit t vij ktu!
Isha si mbi re. Nuk besoja asgj. Do t ket pire
shum, i ziu, dhe sdi se thot. Shyqyr q nuk ma mori
pr keq at q i thash...
Hyri Luigj Shala, i gjat dhe impozant, ai q nuk m
besoi pr gjeografin. M hodhi nj shikim t shpejt.
Hil Mosi i foli gjermanisht dhe kshtu vazhdoi biseda
midis tyre. Un nuk kuptoja gj. Hil Mosi mu drejtua:
- Gjer n vjesht do t shkosh si arsimtar n shkolln
industriale t Kors. Do t marrsh nj rrog t mir.
Luigj Shala i foli gjermanisht.
Hil Mosi foli shqip:
- N Kor jo! Se ajo shkoll sht italiane dhe
profesort jan veshur mir. Kurse ti...
Filloi i dehuri me prrallat, - mendoja un. Nuk
besoja pr ato q m thoshin.
- M mir sht q ti t shkosh msues n fshatin
tnd gjer n vjesht. Aty rrogn e ha me familjen tnde!
Si thua? Mir?
Nuk flisja fare. Ata bisedonin gjermanisht.
Mu drejtua Luigj Shala:
- M mir sht kshtu. Shko n fshatin tnd, se n
Kor, me at shoqri, me ata koleg... Si thua, pranon?
- Ku t doni m oni, - u thash, - vetm t filloj nga
puna!
Hil Mosi u ngrit. Erdhi dhe m prkdheli faqet. M
puthi n ball dhe m tha:
- Tani ik shpejt e na sili dy fotografi pr dekretin!
Dola jasht. Ishte errur. Shokt m prisnin.
As un nuk e di pse vrapoja. Shokt m vinin pas
duke m pyetur: ka ngjar? Kur arritm te sheshi
para Bashkis, u ndala. Ishte errur mir. Atje mu kujtua
se n at koh fotograft nuk punonin (ata q rrinin aty,
nga e majta e Bashkis, me ato aparate t mdha n
krah). Mora frym dhe u ktheva nga shokt. Nonda,
Sulejmani, Bariu e ca t tjer gjimnazist m bnin nj
mij pyetje dhe, kur u tregoja se m kishte ndodhur
me Hil Mosin, nuk m besonin. Bariu i gjor tha:
- Tallen me ty!
Duke ecur, bisedonim rreth ksaj ngjarjeje t
j ashtzakonshme.
- Hil Mosi sht poet, - u thosha, - dhe nuk tallet!
- Do t ket qen tap. Se ai pi shum! Kur t shkosh
nesr, ska pr t t njohur. Ke pr ta par.
- 87-
- Ndodhin dhe udira!
- Mos sht edhe Hil Mosi...?
- Jo! Jo! - brtita un. - Ai sht poet. Mu soll sikur
t isha djali i tij!
- Po pse? i hipi atij t t bj djal ty, u mend? Nj
ministr t bj djal nj varfanjak, nj t mjer si ne?!
- Po ai sht patriot!
- Ku ka patriot n ministri!
- Patriott jan... n burgje!
Biseduam gjer von, edhe kur shkuam n nj barak
ku flinim, gjersa na zuri gjumi. Un isha si mbi re. Bisedat
me shokt e mi ma prishn ndrrn! Patjetr nesr ska
pr t m njohur! Sidomos ai Luigj Shala, q m mohoi
fitoren e konkursit pr gjeografin!
Shum von m zuri gjumi. Nuk kisha par asnj
ndrr, q t gjykoja pr sa m prisnin. Se un shihja
ndrra profetizuese. U ngrita dhe u thash se do t shkoja
te nj fshatar imi q shiste ver e raki, t m jepte pes
lek borxh pr fotografit. Shokt qeshnin me mua. Nuk
besonin asgj.
Me fotografi ende t lagura, shkova n ministri. M
pa shoferi tullac, mu afrua, m buzqeshi dhe m tha:
- T do shum ministri, t do sikur t t kishte djal.
I bre fotografit? Eja t shkojm lart. - I pari hyri ai n
zyrn e ministrit. Pas tij edhe un. Hil Mosi dika lexonte.
Sapo m pa, u ngrit m kmb dhe mu afrua. M hodhi
dorn n sup. I dhash fotografit.
- Eja ktu pr... pr tri dit, se do ta drgojm
emrimin n Kryeministri.. Pas tri ditsh eja ktu, more
bir!
Domethn nuk sht tallur me mua! Domethn
un po emrohem msues! Pra, mbaroi kalvari im!
Domethn do t jem edhe un me rrog!
Ato tri dit qen shum t gjata pr mua, si qen t
gjata dhe planet q bja. Takova Demirin, i thash se
- 8 8 -
m kishte ngjar, dhe ai, i gzuar, m tha:
- Hil Mosi sht patriot, sht idealist, sht shum
i ndershm!
Ditn e tret u gjenda para ministris n kohn kur
futeshin npunsit. Ishte shpejt. Dhe ja, erdhi dhe vetura
e ministrit. Doli dhe, sapo m pa - se i dola prpara - m
tha;
- Eja me mua! - Asnj fjal tjetr. U ngjitm shkallve.
Me t hyr n zyrn e tij foli: - Dekretin e morm qysh
dje! - U ul dhe nxori nga sirtari dekretin e emrimit tim
si msues n shkolln e Dhrmiut, t nnprefekturs s
Himars.
- Ulu, - m tha pasi m dha dekretin. E shikoja! Ai
thirri llogaritarin, njfar Berberolli. Nj burr i gjat. I
tha:
- T bsh nj dftes pr shpenzime udhtimi Tiran-
-Himar, njqind franga!
Berberolli iu prgjigj:
- Shklqesi, shpenzimet e udhtimit Tiran-Himar
nuk jan 100 franga, por njzet e pes.
Dhe Hil Mosi:
- Si po t urdhroj un, ashtu t bsh ti! Njqind
franga, dhe siili ktu! - Doli Berberolli dhe ministri m
fliste me z t ult. M dukej i mrzitur, i lodhur. Mbaj
mend se m dha disa porosi pr punn time t prkoh-
shme, se do t m drgonte me burs jasht shtetit.
Veanrisht, m porositi:
- T shkruesh vjersha. Vjersha asht shprehja ma
njerzore e mendimit dhe e zemrs.
Erdhi Berberolli me t njqind frangat, t cilat i mora
pasi nnshkrova. Ai u largua. Hil Mosi u ngrit n kmb.
- Tash, more djal, t kjoft udha mbar! Me kto
pare vishu mir, me kostum, me kpuc, dhe shko n
fshatin tand! M shkruej! - Dhe m prqafoi.
Kur shkova n fshat, i veshur dhe i mbathur, u
- 89-
paraqita n shkoll.
Drejtori im, Naqe Konomi, m priti mir. Ai m deshi
shum, ai m pati uar n Shkolln Tregtare me burs.
M tha se ishte n dijeni, pasi vet Hil Mosi kishte
telegrafuar pak a shum me kto fjal: Ju vjen aty si
arsimtar djaloi vendas Petro Marko. E ngarkoni me pun
q mund ti baj, si gjimnastik, kang ose dhe lexime, se
ai ka me shkue me burs jasht shtetit n vjesht.
Pyetje: - Si i gjete n shtpi njerzit e tu?
Prgjigje: - Gjeta mama Millen, s cils i kisha bler
nj pal orape t zeza, nj shami t zez dhe pes me tra
coh pr fustan e pollk t madhe, si dhe nj shishe
konjak Metaksa. M puthi me lot n sy. Gjeta motrn
Lilo, s cils gjithashtu i kisha bler stof pr fustan dhe
nj shami t zez. Kisha dhe dhurata t tjera pr
kushrirat, pr plakat. Dy vllezrit, Andoni dhe ai pas
meje, Agjisilla, punonin si ndihmsshofer. Gjith farefisi
im u gzua pa mas: xha Foti, xha Petro Gjoni, xha Man-
tho Bua e t tjer mburreshin q un vajta n fshat si
msues.
Pr ne nisi nj er e re: n dyqan tani na jepnin
borxh, sa t merrja rrogn, prandaj, sipas zakonit, hynin
e dilnin thuajse gjith fshatart. Liloja, dorlshuar si
ishte, blinte dit pr dit raki, ver, mish, cigare dhe
piqte byrek n furr. Shtpia nisi t gjallrohej dhe t
vdekurit nuk prmendeshin m.
Me kt rast dua t bj nj parantez pr karakterin
e fshatarve t mi: para nj viti kishte rn trmet.
Shkaktoi dme t mdha, madje edhe t vdekur. Kryqi i
Kuq Ndrkombtar dhe shtetet fqinje drguan ndihma
t mdha. Vodhi qeveria, vodhn autoritetet e Vlors,
vodhn autoritetet e Himars, vodhn autoritetet e fsha-
tit, po mbeti dhe pr fshatart. U nda mieli e sheqer,
makarona e kuti mishi, voza me sardele, tesha, mbulesa
dhe para. Neve, pr nj t ar t mrit, na dhan dyzet
- 90-
napolona. Kshtu q fshati i madh, pasi ra n bollk,
harroi t vdekurit dhe me at bollk krciste vera e rakia,
byrekt, shqerrat e kecrit e pjekur! Hanin, pinin e
kndonin si n dasma. Mirpo pr pak muaj i mbaruan
dhe nisn t qanin t vdekurit... Dhe ngjau shakaja m
e madhe e atyre viteve: Prifti Parthemo, q ishte dhe
shakaxhi, pasi bnte meshn nj t diel n kishn e
madhe t shn Spiridonit, doli me kryqin e madh aty n
mes t dyerve t ajodhims dhe brtiti:
- Gjunjzohuni!
T gjith u llahtarisn dhe u gjunjzuan.
- Tani, - thirri ai, - lutuni t na vij trmeti tjetr, se
i mbaruam!
Po trmeti tjetr nuk erdhi. Erdhi prsri lufta pr
bukn e gojs.
Un ia oja mir. Msuesit e mi, Naqe Konomi, Gaqe
Kaporra, Pavllo Vretoja e t tjer, m deshn. Edhe nxn-
sit m deshn shum. Por ky gzim nuk zgjati. Ato dit
t marsit t vitit 1932, n Dhrmi, fshatart kndonin,
pinin dhe thrrisnin: Nukpaguajmxhelepe!. Gjurulldi:
Njfar demonstrate masive kundr qeveris, q kishte
urdhruar t paguheshin t dhjetat. Mirpo historia e
venomeve ishte shekullore. Himara i kishte fituar kto
venome qysh nga shekulli XVII, nga sulltani, dhe as veno-
me paguante, as nizam nuk shkonte. N kohn e Fan
Nolit shkuan forca ushtarake pr ti detyruar himarjott
t paguanin. Komandoheshin nga Azis ami. Ishte koha
kur vilej rrushi. Himarjott nxorn grat pr t vjel
rrushin. Ushtart dhe xhandart i ndaluan; kto u
prleshn me ta dhe u vran nga t dyja palt. Pr kt
ngjarje u ngrit dhe knga: Seneja njzet e katr/ n
Himar u b hata,/ doli populli t vjel, ! qeveria nuk e
la/. Qeveria sbri mir/ q ndezi luft megra... Pesqind
vjet me Turqin/ mot pr mot bjm dava, / po Himara, sa
t rroj,/ xhelep e t dhjeta ska...
-91 -
Kt kng e kng t tjera i kndonin burrat, q
gjith ditn pinin ver e raki. Edhe shkolla u mbyll. U
hap fjala se do t vinte vet kryeministri. Naqe Konomi
m tha:
- Do t flassh ti, se ti je brezi i ri me kultur. Prandaj
merr letr dhe shkruaj. - Ai m diktonte dhe un shkruaja
historikun e Himars, luftrat kundr Turqis, fitoren e
venomeve dhe... ardhjen e mbretit Zog, i cili i kishte
premtuar Himars se, sa t ishte ai monark i Shqipris,
Himara nuk do t paguante xhelepe. Pasi i shkrova ato
q m diktoi Naqe Konomi, dgjova t m thoshte:
- Jan disa ngatrrestar q duan t na prajn, po
ne e kemi me t drejt. Mbreti nj fjal ka. Kur t vij
kiyeministri Koo Kota, ti fol n emr t fshatit, se t
prket.
U prhap lajmi se vinte kryeministri me shum
personalitete nga Tirana dhe nga Vlora. Burrat krcenin
n xhade valle burrrie. N vend t shamis, ai q hiqte
vallen, kishte flamurin e Shqipris.
U dgjuan makinat q vinin. Vallet u ndezn n mes
t xhades.
Makinat u binin borive, q t largoheshin njerzit
nga mesi i xhades. Po nj prift, m duket Parthenoja,
brtiti:
- Dale t mbarohet vallja!
Pasi mbaroi vallja, doln nga makinat: kryeministri
Koo Kota, ministri i Punve t Brendshme Musa Juka,
prefekti i VIors dhe autoritete t tjera. Kishte ardhur
nga Prmeti dhe nj kompani xhandarsh, q kishte
rrethuar fshatin. Dhe burrat e pir vinin shishen e rakis
n kok dhe u brtisnin xhandarve:
- Shko njqind metra dhe merr shenj shishen mbi
kokn time! E godet? Provoje...
Ra nj heshtje e madhe. Koo Kota foli i pari:
- keni, more t uruar? bni kshtu? Kush ju nxit
- 92-
t silleni kshtu? Jemi nj shtet dhe nuk jemi pazar. Pse
nuk shkoni n pun?
Naqe Konomi ma bri me shenj q t dilja dhe t
flisja. Dola pakz prpara, nxora nga xhepi ligjratn dhe
nisa:
- Shklqes!
Mbaj mend se Marko Kuuli, nj kushri imi, i dehur,
thirri me t madhe: E do me thn klqes? Zra t
tjer u dgjuan: Njerz q shklqejn! Pasi thirra disa
her q t pushonin, vazhdova t lexoja ato q m kishte
diktuar Naqe Konomi...
N ato q lexoja un, prmendej shpeshher mbreti
si njeri q e donte Himarn, q kishte premtuar se, gjersa
t ishte ai n fuqi, Himara nuk do ti paguante t dhjetat,
prandaj hera-hers masa shprthente me Rroft Mbreti!
Koo Kota, kryeministri, tha se mbreti na kishte n
zemr, prandaj edhe ne duhej ta kishim n zemr, duhej
t venim n pun, t mos bnim potere, gjullurdira,
anarshira e t prishnim rendin dhe unitetin e regjimit.
Drgoni nj delegacion te mbreti dhe, pasi ju keni besim
t madh tek ai, merruni vesh me t. Ai do tju kshilloj
dhe udhzoj se si duhet t silleni! Kshtu u la q t
shkonte te mbreti nj delegacion. Vajti, m duket, ja Jorgo
Bollani, ja Naqe Leka. M von u prhap n Himar se
kishte ndodhur:
Delegatin e Himars nuk e shoqroi te mbreti
deputeti yn, se kishte frik. Ishte nj pun me spec. Ai
e shpuri gjer te dera e pallatit. E kishte pritur nj adju
tant i mbretit dhe e kishte futur n pallat, n salln e
pritjes. Kishte dal nj njeri i veshur pastr, civil, dhe
kishte pyetur delegatin e Himars e donte mbretin. Ky
i kishte thn se kishte pun dhe se e kishte drguar
krahina. Ai i ishte prgjigjur me fjalt:
- Ju jeni rebel, ngatrrestar, krkoni turbullira,
t shkelni statutin e mbretnis.
- 93-
- Un nuk kam pun me ju, more zotni, un kam
fjal me mbretin.
- Ju nuk e kuptoni damin e madh q po i sillni
mbretnis!
- M falni, un fjal nuk kam me ju (megjithse e
njohu q ai ishte vet mbreti), po me at mbretin ton t
shtrenjt dhe t madh!
Dhe Zogu i tha:
- Un jam vet mbreti!
Ather delegati i Himars foli:
- Ju nuk mund t jeni mbreti, se, si folt ju, nuk
mund t flas kurr nj mbret!
Ndrkaq mbreti thirri:
- do t thuash me kt? Nuk beson se un jam
mbreti?
- Jo! Nuk ka mbret n bot q t marr mbrapsh
vendimet e tij. Mbreti nj fjal ka: po, jo! Ju, nse preten
doni se jeni vet Zogu i Par, mbreti i shqiptarve, m
falni, po... un them se nuk jeni pr mbret, pasi e ktheni
nj her ashtu e nj her kshtu!
Mbreti u zemrua pa mas dhe i brtiti:
- Ju jeni njerz t rrezikshm! I keni sjell telashe
edhe sulltanit, edhe do qeverie, po me mua ska trc-
mrc!
- E morm vesh! Ju nuk mund t jeni monark, ashtu
si u kemi prfytyruar...
Dy njerz q ishin prapa delegatit t Himars, i kishin
hedhur duart n sup dhe i kishin thn me inat:
- n! Eja me ne! - E kishin mbrthyer mir dhe e
kishin zvarritur! Delegati kishte pshertir: A mbret
paskemi ne t mjert!
Zogu kishte urdhruar dy oficert ta linin t lir. I
ishte afruar dhe i kishte shtrnguar dorn duke i thn:
- Bra nj prov! Kisha dgjuar q jeni kryelart, q
jeni burra. Dhe ja, ashtu m doli! Gzohem, more burr,
me karakterin arbnor t himarjotve! - Eja me mua! - E
- 94-
Kishte mbajtur pr drek dhe e kishte drguar me vetur
n Himar, duke i thn:
- Gjersa t jem un, Himara do ti gzoj venomet si
kurdoher. E meriton!
Himara ato dit ishte n fest: kng, valle, ver,
raki dhe thirrjet Rroft Mbreti!.
Pas dy javsh vjen nj thirrje n shkoll: Naqe Konomi
dhe Petro Marko t paraqiten te nnprefektipr nj shtje
shum t rndsishme! Naqe Konomi mbi mushk, un
pas tij, iu drejtuam Himars. Kur hym te zyra e nnpre-
fektit, u tmerrova, se ai u ngrit m kmb dhe me z t
jerr thrriste:
- Mir ky, - dhe m tregonte mua, - q sht nj sub
versiv, po ti, ti, goxha plak, si u bre edhe ti subversiv?!
Naqe Konomi ishte nj burr i menur, i pjekur, i qet,
po, kur zemrohej n klas, bhej bish kundr atyre q
nuk i bindeshin ose q ishin t pandreqshm, trbohej
dhe i rrihte me shufr sa mundej. Po atje? Atje u b nj
mij her m bish. Brtiti:
- Kujt, more, i thrret ti kshtu! Mor jevg i Leskovikut!
Mor servil dhe xhandar i bejlerve dhe i agallarve! Ku je
ktu, more edepsz?! Ktu je n Himar, ku njerzit nuk
kan pjerdhur pr sulltan e vezir e monark dhe jo pr
ty, mor jevg servil e dallkauk...! Papaliloja - ashtu quhej
nnprefekti nga Leskoviku - ai q bashk me gjykatsin
nga Leskoviku kishte marr vendim n favor t Gorecit
q t merrnin edhe bahen ton, u struk dhe nuk nxori
fjal nga goja. Naqe Konomi m kapi pr krahu dhe dolm
jasht.
Nuk ndenjem fare n Himar. Ai ia hipi mushks,
dhe un pas tij, arritm n Vuno, n shtpin e tij. Aty
hngrm dhe fjetm. M fliste pr padrejtsit e mdha,
pr dallkaukt, pr spiunt, pr regjimin e hurit dhe t
litarit dhe prfundonte:
- Ka Shqipria, ka djem t zot dhe t ndershm, ka
- 95-
patriot dhe idealist, prandaj mos u dshpro. - Ai fliste
dhe mua m kujtoheshin Demir Godelli, Asim Vokshi,
Vasil Shanto e t tjer shok q kisha ln n Tiran.
Pas nj jave erdhi mandata: Un transferohesha pr
n Dhuvjan t Dropullit, dhe plaku Naqe Konomi, q
gjith jetn kishte qen msues n Dhrmi dhe Himar,
transferohej n Dhrovjan t Delvins. Kto ishin masa
administrative t Ministris s Punve t Brendshme,
me paralajmrimin: po t vazhdonim t ishim subversiv,
do t merreshin jo masa pushimi, por t tjera, m t
rnda...
Pyetje: - Menjher shkove n Dhuvjan?
Prgjigje: - Jo! Naqe Konomi shkoi n Vlor. Kur u
kthye, m tha se, meq pr nj muaj mbaronte viti
shkollor, duhej t qndronim n Dhrmi gjer n fillimin
e vitit t ri shkollor, domethn gjer n fund t gushtit...
Familjes sime i erdhi keq q un do t ikja nga fshati.
Fjala u prhap kudo se transferimi yn ishte nj mas
dnimi, nj mas administrative pr ligjratn q mbajta
kur erdhi Koo Kota n Dhrmi, dhe pr nxitjen q u
bnim fshatarve t ngriheshin kundr regjimit. Ishim
shnuar me boj t kuqe n zyrat sekrete si subversiv...
Plaku Naqe Konomi prpiqej t m qetsonte:
- Ti je i ri! Tani e ke nisur rrugn tnde. Ke pengesa
prpara, ke mundime prpara, ke masa administrative
prpara, por ec prpara me shokt pr t cilt m ke
folur: ua kam dgjuar emrin. Mos u ndaj nga ata. E mban
mend kur un ju thash n klas se sot ka dy profet:
Lenini dhe Gandi? Po! Mbaje mend, Lenini vdiq, po fiyma
e tij, ideja e tij, rruga q ai au, nuk vdes kurr. Kemi
edhe ne njerz jasht. Kemi Fan Nolin, kemi Halim
Xhelon... kemi patriot dhe kryengrits sa t duash. -
M fliste i urti, i menuri, i patremburi, msuesi im Naqe
Konomi. Mbaj mend edhe kt:
Ishte dita e fundit pr ne si arsimtar n shkolln
ton.
- 96-
- Dgjo, more Petro, t them Petro tani, se je burr.
Dgjo! A e ke vn re se bjn zotrit (zot i thoshim
gjyshit) te djepi i nj mashkulli, kur pagzohet dhe i vn
emrin? Shkojn pran djepit dhe me nj shpat ose
hanxhar i bien tri her kreut t djepit duke thn: Tu
ndift emri, more bir! Kt e thon me kuptim t mir,
domethn tu dgjoft emri pr mir dhe jo pr t keq.
Domethn u bfsh i gjall, i zoti, aktiv, kapedan! More
vesh? Prandaj mos u mrzit kur t hassh n pengesa
dhe masa administrative. Qndro besnik i shokve, i
idealit, i popullit, i Shqipris! - Kto porosi t msuesit
t dashur Naqe Konomi jam munduar ti zbatoj gjat gjith
jets sime.
Pyetje: - Vajte n Dhuvjan?
Prgjigje: - Vajta. U nisa nga fshati me makinn q
shrbente si korrier Vlor-Sarand, ku ngarkova dengun
e madh me shtresa e mbulesa, ashtu si bnin npunsit
e shkret, q shpeshher transferoheshin nga nj qark
n tjetrin. Nga Saranda, me korriern Sarand-
Gjirokastr, udhtova gjer n Sofratik. M posht, nja
pesqind metra, ishte nj dyqan si han, ku ndaleshin
Dhuvjanitt, se fshati ishte lart, n gryk, ans nj prroi
t gjer e t tha t. Disa fshatar e kuptuan q un isha
msuesi. M foln greqisht dhe drguan n fshat pr
ndonj kafsh, q t merrte dengun e shtresmbulesave.
Ishte pasdreke. M shpun n oborrin e shkolls. Pas
pak erdhi edhe kiyeplaku, nj burr i mir, Kost Lanidhi.
M prshndeti dhe m tha se do t shkonim shum
mir, pasi fshati e donte shkolln dhe i nderonte shum
msuesit. M tha se isha msues pa mustaqe dhe qeshi.
Ishte pasdreke vjeshte. Ndenja pakz n dern e
shkolls dhe kundrova fshatin. Shum gra, vasha e plaka,
kishin dal pr t m par! Ishte hera e par q vinte
ktu nj msues pa mustaqe, i ri, nntmbdhjetvjear.
N mes ishte prroi, kurse n pllajn kundruall shkolls,
- 97-
kishs dhe varrezave, shtrihej fshati Dhuvjan. M par
se t vija ktu, kisha dgjuar se ishte nj fshat i bukur, i
pastr, si t gjitha fshatrat e Dropullit dhe t Himars.
Shumica ishin shtpi dykatshe, pa pem. Erdhn disa
pleq dhe m flisnin greqisht. U gzuan pa mas q isha
nga Himara dhe q e dija greqishten. M pyeti kiyeplaku
nse dshiroja t shkoja pr dark tek ai, por un isha i
lodhur dhe mjaft i emocionuar. Hipa lart, n katin e dyt
t shkolls. Nga e djathta ishte dhoma e fjetjes s
msuesve dhe nj sall e madhe pr msim, q kishte n
krye drrasn e zez. Kryeplaku m tregoi edhe llambn
e vajgurit dhe e kontrolloi nse kishte vajguri. U larguan
dhe un ndenja ca n dritare, pr t kundruar fshatin.
Dritaret zun t ndritnin nga llambat e ndezura. Zhurma
po fashitej, gjersa ra qetsi e plot. Shtrova pr t fjetur
dhe rash. Gjumi m zuri shpejt.
Natn u zgjova se m grin imkat. Ndeza llambn
dhe pash se araft nxinin prej tyre. I shkunda, i
shkunda, po ku mbaronin! T tjera dilnin si milingona.
Rrmbeva dyshekun dhe velenxn dhe dola jasht. Pash
aty nga e djathta nj varr si shtrat, shtrova dhe rash
pr t fjetur. N mngjes, plakat kishin zakon q vinin e
ndiznin kandila n krye t varreve. M pan dhe u
llahtarisn. Shkuan dhe lajmruan kryeplakun dhe
dhimojerondinin: sht br lugat papa Vlashi. - Kishin
ardhur t gjith dhe ishin rreth varrit mbi t cilin un
flija me kok t mbuluar, pr tu mbrojtur nga vesa e
mngjesit. Pastaj, gjumi m kishte zn shum von. Kur
zbulova kokn dhe pash njerz rreth meje, u udita.
Dgjova kryeplakun t m thoshte:
- Na llahtarise, more dhaskal! Kujtuam se na ishte
br lugat papa Vlashi.
Pash plakat t bnin kryqin dhe kalamajt t
shkuleshin s qeshuri.
Pas disa ditsh erdhn edhe dy kolegt e mi:
- 98-
Muharrem Ahmati, nga Sasaj i Sarands, dhe nj nga
Gorica e Dropullit. I pari - kiyemsues, i dyti - msues i
greqishtes. Ishte viti i par i puns aty. Me Muharremin
menjher u miqsuam. Ai u gzua pa mas, kishte lexuar
tregimet dhe vjershat e mia. Ai kishte mbaruar normalen
e Elbasanit. Tjetri na shikonte me dyshim. Ai kishte
mbaruar shkolln fetare n Velia, ku prgatiteshin
ushtar" t megali idhes, nj shkoll fetare propagan-
distike, mu n kufirin ton. Muharremi qysh ditt e para
nuk e honepste at dhaskal. Un hoqa nga klasat ikonat
e shenjtorve dhe vizatova vet (m jepej pr t vizatuar)
Ismail Qemalin, Sknderbeun dhe Zogun e Par. I
zmadhoja nga fotografit, me katror, bardhezi, me laps.
Fshati u zemrua shum. Erdhi kryeplaku, dhimoje-
rondini, dhe m than:
- Po ti je i krishter, nga Himara, si e bre kt pun?
- U thash se n Himar nuk mbanin ikona shenjtorsh
n klasa, po Gjik Bixhilin dhe portretet e Sknderbeut,
Ismail Qemalit dhe t Zogut t Par. U thash se i kisha
shpn n kish, se aty e kishin vendin. Me t mir, i
binda se shkolla nuk ishte private, por e shtetit shqiptar.
Ata mblidhnin buzt.
Me Muharremin shkonim bashk n Gjirokastr, ku
njoha Zenel Hekalin, Jorgji Meksin, Vangjel Kon, Ramiz
Harxhin, Xhevat Kallajxhiun e t tjer... Fillova t shkrua-
ja n gazetn Demokracia. Vangjel Koa m njihte nga
shkrimet q kisha botuar tek Ora, Leka e gjetk.
N gjith fshatrat e Dropullit kishin ardhur msues
t rinj, shumica nga normalja e Elbasanit. N Dervian
ishte dhe Sterjo Spasse, i cili gzua pa mas kur m pa,
se m njihte nga shkrimet. Edhe ai shkruante. N
postkomandn e xhandarmris ishte nj kapter nga
Kui, Bejkush Gjoleka, me t cilin u bm vllam. Aty
m erdhi dhe Asim Vokshi, i cili ishte toger i xhandar
mris s qarkut, po me shrbim n Sarand e Delvin.
Asimi u gzua pa mas; edhe un gjithashtu. Kur u
- 99-
ndam, m tha t takohesha shpesh me Zenel Hekalin,
m dha dhe disa libra greqisht. Kur i hapa, pash:
Protopori, organ i rinis komunist greke. Mos ia trego
njeriu, - m porositi. Si m tha, do t m sillte shum
literatur. Ai ishte n Sarand, ku censura nuk lejonte
literatur revolucionare, dhe, ato q ndalonte dogana, i
merrte Asimi. U gzova shum.
Pyetje: - M par na fol pr jetn n shkoll, n fshat!
Cilat qen prshtypjet e para? Si punoje? Si shkoje me
kolegt, me nxnsit, me fshatart? Po me autoritetet?
Prgjigje: - Un jepja gjeografi, gjuhsi n klasat e
katrta dhe t pesta, bja gjimnastik, kng dhe msim
shtetror. N dhomn e siprme, ngjitur me at ku flinim,
bhej msim pr klasn e pest, t katrtn dhe t tretn.
Dhoma posht ishte pr nxnsit e shumt t klass s
par dhe t klass s dyt. Kur bnim kng, t gjith
nxnsit i mblidhja n dhomn e madhe t katit t par.
Kisha bler dhe nj mandolin. Kisha bler n fshat dhe
nj revolver Golt. Meq prmenda revolverin, dua tu
rikthehem disa kujtimeve nga Shkolla Tregtare.
...Kur ishim n matur, na shpun n Bari t Italis,
pr t vizituar Fiera del Levante, nj ekspozit q hapej
pr orientin. Ishte prurimi i asaj ekspozite q vazhdon
t bhet edhe sot do shtator. Kishte ardhur aty dhe
mbreti i Italis. Ne na shoqronte Ernest Koliqi. Ishte
hera e par q dilja jasht shtetit. N Bari vizituam edhe
universitetin dhe rektori na shtroi nj koktej. M kujtohet
se, kur na dhan pann, nj gj e re pr ne, Koliqi na
thoshte q ta hanim, se ishte e mir. E afruam dhe filluam
t'i fiynim. Kujtonim se ishte e ngroht. Por, kur e vum
n goj, pam se ishte akull. Ne mbanim n kok qeleshe
t bardha. Nj mbrmje u kthyem von, se kishim shkuar
n nj shfaqje. U futm n dhom - banonim n nj
konvikt t vajzave - por dhoma qe e errt. Krkuam shr-
byesen, q t na ndizte dritn. Ajo erdhi dhe t shihte?
Llamba e elektrikut qe mbshtjell me qeleshen e bardh
- 100-
i l
dhe me pantallonat e Bari Bals, i cili flinte... Ai u zgjua
dhe na tha: Aman, mos e ndizni, se mezi e zura at
drit! Nuk m z gjumi me drit! - Shrbyesja u shkul
s qeshuri. Dua t shnoj ktu se ne sdinim gj prej
gjje nga jeta moderne. ngjau me Laze Ajazin? Doli nga
banja duke thirrur: Po mbytemi! - Vrapuam t gjith...
dhe pam se, kur ai kryente nevojn, ishte kapur nga
teli q zbraz ujin pr t lar nevojtoren. Uji kishte rrjedhur
me forc dhe ai kishte kujtuar se kishte plasur uji dhe
po mbyteshim!
Gjith ditn bnim vizita. N panair merrte pjes dhe
Shqipria. Vizituam pavijonin ton: dy njerz t veshur
me kostume kombtare, njri me fustanell e tjetri me
brekushe, bnin roj. Pavijoni yn qe shum i varfr:
disa rrota sere t Selenics, disa lkur, duhan dhe asgj
tjetr.
Hynim e dilnim te dyqanet e mdha, por nuk kishm
para. Me ata pak lek q kisha un, bleva nj revolver,
nj beret t vogl, dy metra coh pr gjyshen dhe nj
pal orape pr motrn. Revolverin e mbaja n xhepin e
brendshm t xhakets. Kur u ktheva n fshat, u
mblodhm dhe e shikonim. Un e mbaja n dor. Andoni
mbante n dor karikatorin, Vangjeli shikonte tytn. Kur,
nuk e di se kush e trhoqi gishtzn, piasi fisheku q
mbante brenda. Shyqyr q plumbi i vogl goditi dorn e
Andonit, q mbante karikatorin, i shpoi dy gishtrinjt
dhe pastaj i shkoi Vangjelit mu n vetull, rrshqiti dhe i
gjakosi lkurn e koks. Piasi gjaku. Grat vun ulrimat,
se fytyra e Vangjelit u mbyt n gjak...
Pyetje: - Pse i kaprcen n koh pa i renditur ngjaijet?
Na fol pr punn tnde n Dhuvjan! Si shkoje me
nxnsit, me fshatart,me autoritetet?
Prgjigje: - Me Muharremin shkoja shum mir. Por
msuesi i greqishtes na mrziste, se ishte dinak, frikacak,
- 101 -
mendjemadh. M von u b edhe psallt. Kur veja n kish
dhe dgjoja at q psallte, ia bja me shenj Muharremit,
duke i treguar njzet franga, pastaj ato njzet franga ia
tregoja msuesit t greqishtes duke ia tundur. Muharremi
shkulej s qeshuri... Po si tia bnim? E kishim koleg.
Me ne hante, me ne flinte n nj dhom... bnte ai?
Kishte nj enciklopedi greke sa nj ungjill. Kur na vinte
ndonj fshatar pr vizit, ai e hapte at enciklopedi dhe
dukej sikur kridhej n studime t thella. Dhe pse e bnte
kt? Se aty vajzat martoheshin me prik t madhe, me
para. Kshtu q prhapej fjala se ai msonte n libra t
trash, dhe kshtu prika ngrihej. I thash Muharremit:
- Dshiron q ta bj at t ik me vrap prej nesh?
- Aman, mos na bj ndonj skandal! - m tha i miri
Muharrem!
Nj pasdreke, po rrinim t tre para ders. I thash
msuesit t greqishtes t shkonte e t shihte fasulet, se
mos mbeteshin pa uj. (Gatuanim lart, n dhomn ku
flinim.) Ai nuk shkonte, se kishte frik nga shejtant dhe
lugetrit, si kishin frik gjith fanatikt e fshatit. Shkova
un, dhe bra? Kmishn e nats q m kishte qepur
motra, t gjat si raso, prej basme japoneze, e mbusha
me tesha. E vendosa mbi nj fron, t cilin e vura prball
ders. I bra dhe nj kok me peshqirt, i vura mbi kok
borsalinn e Muharremit dhe n dor, fshesn me bisht
t gjat. Dukej si dordolec. Zbrita posht. Vazhduam t
bisedonim, pastaj i thash msuesit t shkonte lart e t
shihte fasulet.
- E ku vete ai lart? - tha Muharremi.
- Jo, more, - i thash un, - Ai sht intelektual dhe
nuk ka frik nga hijet...
Jo ka frik, jo ska frik, vum bast me pes lek.
Msuesi i greqishtes dgjonte dhe lvizte me nervozizm
shufrn q mbante kurdoher n dor. Pas shum
hezitimesh ai vendosi t shkonte lart. Na pa nj her me
- 102 -
kokn lart, sikur do t bnte ndonj heroizm, dhe nisi
tu ngjitej shkallve duke fishkllyer nj kng dropullite.
Muharremi nuk dinte gj se kisha punuar un, prandaj
qeshte. Ve kur u dgjua nj ulrim n kup t qiellit,
therse.
- Do ti jen derdhur fasulet n kmb! - tha Muha
rremi dhe vrapuam lart.Msuesi qe shtrir pa frym n
dysheme. Un e hoqa dordolecin me vrap. Muharremi u
orodit, kishte marr shtambn me uj dhe ia hidhte n
kok. Ai erdhi n vete. U ngrit dhe, duke vrapuar,
thrriste:
- Papa Vlashi! Ishte ktu lugat papa Vlashi!
Iku drejt e te kiyeplaku, i cili pas pak na erdhi n
shkoll e na e pyeti nse e kishim par edhe ne lugatin.
Ne rrinim serioz dhe i treguam ngjarjen...
Kryeplaku iku duke tundur kokn. Ai tha se do ti
gjente nj vend tjetr, pasi ai nuk pranonte t vinte m
te ne. At nat do ta mbante n shtpin e tij.
Kshtu na u hoq qafe ai q na bezdiste dhe na e
bnte jetn shum t mrzitshme me sjelljet e tij prej
frikacaku, megallomani, servili, dallkauku. Muharremi
qeshte dhe m thoshte:
- Je i madh! Kurr nuk e mendoja se do t na e
shporrje q ktej!
Do t tregoj shkurtimisht se si e kaloja n Dhuyjan:
Nxnsit m deshn shum, se me ta sillesha si shok.
Kisha krijuar nj skuadr futbolli. Un nganjher
thirresha edhe n skuadrn e Gjirokastrs, ku luaja si
mbrojts. Bm nj ndeshje me Delvinn dhe e mundm.
Terreni n Delvin ishte shum i keq, nj lndin plot
gur dhe e pjerrt. Me nxnset - ishin t rritura, shum
prej tyre prsritnin klasn e pest, se skishin t bnin
- shkoja shum mir; ishin t dashura, t sjellshme,
visheshin bukur, si gjith nxnsit, q qen t pastr, t
edukuar mir. Bisedoja me ta. U msoja dhe kng
himarjote si Vajz e valave dhe kng trimrie labe. E
- 103-
kishin zakon t sillnin nj dru n jav pr msuesit, por
un ua preva kt zakon, se ata skishin dru pr vete,
ndaj shkulnin hunjt e gardheve dhe na i binin neve pr
zjarr. Bra kshtu: nj her n jav me klasn e pest
shkonim n pyll dhe prisnim dru pr shkolln. Krijuam
dhe nj kopsht dhe mbillnim zarzavate. Kur bheshin
shum, ua ndaj a nxnsve t varfr, q nuk kishin prin-
dr n mrgim, se shumica e meshkujve t fshatit ishin
n mrgim, n Amerik.
Shum propozime m kishin br q t fejohesha
me ndonj vajz q kishte prik t madhe. Por un nuk e
mendoja kurr nj gj t till, kisha shqetsime t tjera...
Veja n dasma, q bheshin t bukura, shikoja sa
bukur krcenin grat e veshura me kostume fantastike
e me florinj n ball. Edhe n festat fetare, si pr pashk,
grat krcenin, atje lart, n lndinat e manastirit. Nuk
harrohen ato kostume, ato valle, ato gra t bukura q
kishin mbetur vetm.
Un, Bejkush Gjoleka e disa t tjer, ngandonjher,
kur vinte dhe Xhevdet Gjoleka, kndonim gjith natn.
Dhe gjith natn grat nuk flinin, po rrinin n dritare
pr t na dgjuar. Kngt tona i msuan edhe nxnsit,
edhe fshatart, dhe i kndonin. Gjersa isha un aty, nuk
u dgjua asnj fjal pr asnj msues e pr asnj femr.
Ditt e para fshatart nuk na deshn, se ndryshuan
msimet, bheshin n gjuhn shqipe. N orn e msimit
shtetror i kshilloja nxnsit e rritur q ta msonin mir
gjuhn shqipe, se me at do t rronin. U thosha se ishin
minoritet, por atdhe kishin Shqiprin. Aty do t jetonin,
aty do t shkonin ushtar, aty do t punonin. Pra, pa
gjuhn nuk do t bnin dot. U thosha se prindrit e tyre
shkonin n Amerik pr t fituar bukn e gojs. Atje e
msonin gjuhn e atij vendi, se u duhej pr t punuar e
jetuar. Kurse kta q ishin ktu, nnshtetas shqiptar,
- 104-
skishin si t jetonin pa ditur gjuhn shqipe. U flisja dhe
pr padrejtsit. Madje, kur bheshin zgjedhjet pr
kiyeplakun, u thosha: do vit bhen zgjedhje pr krye-
plakun e fshatit, kurse pr monarkt nuk ka kurr zgje
dhje. Ai q sht n fron, dhe q fronin ndoshta e ka ma
rr me gjak, qndron aty gjersa t vdes, qoft i mir,
qoft i lig... Ata m dgjonin. Ngandonjher u lexoja
edhe ndonj shkrim greqisht t organit t rinis komu
niste greke I protopori dhe ata heshtnin e m dgjonin
me shum vmendje. M donin shum.
Kishte npuns, xhandar ose nga ata t komuns,
q u thoshin: Pse nuk na thoni mirmngjes shqip, po
na thoni kalimera? sht e ndaluar t na flisni greqisht.
Un isha kundr atyre fanatikve t kqij, q prishnin
pun. Nj dit, kryetari i komuns, q e dinte mir gre-
qishten, i tha priftit: Fol shqip mirmngjes dhe mos
m thuaj mua kalimera, se nuk jam Venizellosi! Q at
dit e mora inat at kryetar komune kapadai. Pastaj mora
vesh se ai gjith muajin shtiste fshat m fshat, mbante
n xhep vuln e komuns dhe celebrimet, regjistrimet,
lindjet, vdekjet i bnte fshatrave, duke marr pr do
vulosje nj napolon. Hante e pinte qyl n familjet m t
pasura dhe mora vesh se ishte edhe i pamoralshm. Pr
t gjitha kto, nuk e shihja dot me sy. Inat e kishte marr
edhe Bejkush Gjoleka, postkomandanti i xhandarmris
s Sofratiks, me t cilin ishim br vllam. M 28
Nntor, festonim Ditn e Flamurit n Sofratik. Ishin
mbledhur t gjitha shkollat, q nga Derviani e gjer n
Frashtan-Lugar, ishin kryepleqt, paria e vendit. U poqn
mishra. Fjaln e rastit e mbajti kryetari i komuns. I
thash Bejkushit: Po sikur tu them edhe un nja dy
fjal greqisht, pr kt dit? Ai e pranoi mendimin tim.
Kur mbaroi ligjratn shabllon kryetari i komuns -
kudo ajo ligjrat mbahej: Plaku i thinjun Ismail Qemali,
tuj kalue mes pr mes Myzeqes, me balt gjer n gjoks,
- 105-
w
arriti n Vlonn kreshnike dhe aty ngriti flamurln kuqezi,
flamurin e Skanderbegut, pesqind vjet n robni, - dhe
fshatart e dgjuan, por nuk duartrokitn, Bejkushi ma
brl me sy q t flisja.
Kur fillova greqisht: T dashur fshatar... - ata u
habitn. Dhe vazhdova kshtu: - Un e di q ju keni
ardhur t merrni pjes n kt festim jo me vullnet, po
nga frika. Po, nga frika, se ju, t dashur fshatar, nuk e
kuptoni dot rndsin e ksaj dite t madhe. Ju keni
frik, se jeni si t huaj n vendin tuaj. Ju jeni banor t
ksaj toke shqiptar. Shekuj m par, strgjyshrit tuaj
u solln ktu nga feudalt pr t punuar kt fush t
paan t Dropullit. Ishin skllevr prindrit dhe gjyshrit
tuaj, dhe ju, mjerisht, ende vazhdoni ta quani veten tuaj
skllevr. Po pse? Se koha jon ende nuk ka ardhur. Por,
kur t vij koha q ju t bheni zotrit e toks suaj,
ather ju, n kt dit t madhe, do t vini me kng e
me hare pr ta kremtuar kt liri. N fund thash: Zito
i Alvania! Zito i Elefteria! - Asnj nuk duartrokiti. N
kt koh kryetari i komuns, q dinte greqisht, bnte
me shenj q un t pushoja, po Bejkushi i bnte shenj
t mos ndrhynte. At dit aty ishte dhe nj vlla i Vasil
Xhait, tregtar nga Sofratika, q kishte ardhur nga
Amerika pr pak koh. Ai mu afrua dhe m tha greqisht:
Gzohem q edhe ktu, n vendin ton, ka komunist!
Dhe, kur shkoi n Amerik, m drgoi disa gazeta
Empros, q ishte organi i puntorve grek n Amerik.
Pasi hngrm, pim dhe knduam, kryetari i
komuns i tha dika Bejkushit. Dhe Bejkushi iu prgjigj:
As ke par dhe as ke dgjuar gj, se, po mora vesh q ti
e ke raportuar, ke t bsh me mua! - Megjithat ai m
raportoi te prefekti, i cili m thirri n zyrn e tij dhe, pasi
m foli pr agjent grek q ka n Dropull dhe pr
komunistt q helmojn atmosfern, m propozoi q t
bhesha informator... se ty t duan fshatart dhe me ty
- 106-
shprehen lirisht. Un i thash: Jam arsimtar dhe jo
xhandar. Po t vija edhe un n gush at copzn e
kuqe, do t isha gjysmxhandar e gjysmarsimtar! - Ai
buzqeshi, por m vshtroi me dyshim.
Dshiroj t zgjatem pakz pr kiyetarin e komuns.
Aty nga shkurti, m erdhi n shkoll. Ishte errur. U ngroh
n zjarr dhe mu lut ti jepja makinn e rrojs. Do t
shkonte pr dark te kryeplaku, q kishte dy vajza t
reja. la dhash makinn me nj brisk me t cilin mprihja
majat e lapsit. U gri, u coptua, u gjakos dhe, duke m
mallkuar, iku pr te kryeplaku. Ai ishte nj njeri i varfr
dhe tani, natn, do t shkonte t lypte raki, meze, pr t
pritur kryetarin. Pas pak shkova dhe un te kryeplaku.
E pash kiyetarin q kishte hequr kpuc e orape dhe
ato kmb, si t t vdekurit, ia lante vajza e kryeplakut.
M hipi gjaky n kok. I thash: Zoti kryetar, na ka
thirrur posht Bejkushi, prandaj, - iu drejtova kryepla
kut, - mos gatuaj gj, se do t ham posht te postko-
manda.
Kryetari u zemrua pa mas, kurse kryeplaku u
gzua tej mase. Mezi e binda, se nuk tundej. Dolm. Fryn-
te nj er e ftoht. Ai m hodhi krahun. Po zbrisnim zallit.
M fliste pr punt e mdha q kishte, dhe pastaj pr
femrat e Dropullit. Lum ti, q je i ri! Kushedi se krdi
bn ti ktu! Pse sm le? Nuk e pe at vashn q m lante
kmbt? la pe syt, ia pe gjoksin? Mua m ziente gjaku
dhe nuk flisja. Kur arritm n postkomand, Bejkushi
ishte te dyqani i Vasil Xhait. Shkova dhe e mora. Duke u
kthyer pr n postkomand, i tregova arsyet: Nuk
durohet qeni! Shytzon postin dhe bn i teket me vajza,
nuse... Nuk durohet! Edhe Bejkushi u nxeh shum. Nuk
fliste. E gjetm kiyetarin q fliste me xhandart. Bejkushi
ruajti gjakftohtsin. I tha se kishte disa pun me t.
Xhandart prgatitn darkn: vez t frguara, ullinj,
sardele, qep dhe raki. Kiyetari piu dhe, kur erdhi n
qejf, thoshte: Me k do t fie un sonte?
Kur shkova n Gjirokastr pr t marr rrogn dhe
- 107 -
pr t shpn nj vjersh te Demokratia, e pash
kryetarin t zbriste mu te Sheshi i erizit, me bastun
n dor, kryelart. Desha t ndrroja rrug, se kushedi
do t m thoshte, por ai m kaloi pran kryelart, sikur
t mos kishte ndodhur asgj, dhe m prshndeti me
prulje duke m buzqeshur si mik!
Me Bejkushin, flisnim hapur kundr regjimit. Kt
e dinte edhe Asimi.
Nj mbrmje, kur Asimi fjeti n postkomand
bashk me mua, folm gjat. Bejkushi tha:
- Nuk e di nse keni ndonj organizat serioze; po qe
se keni gjra serioze, edhe un jam gati!
Asimi i hodhi duart n qaf dhe i tha:
- Kto pun duhet t bhen me mend, me organizim.
Tani pr tani ne po njihemi njri me tjetrin!
Bejkushin e transferuan. N vend t tij erdhi Zylyftar
Veleshnja, nga Skrapari. Ishte tetar, dukej i rrept dhe
tahmaqar. Zihej me xhandart pr nj kokrr vez. Vllai
i tij vinte nga Skrapari, me mushka t ngarkuara me
raki, q ia blinte tregtari Vasil Xhai. Kalonte Asimi andej
dhe ndalej. I thash prshtypjet e mia t kqija pr tetarin.
Isha msuar me Bejkushin. Asimi m pororsiti: Fol me
t. sht nga Skrapari, ku ka shok dhe burra t mir.
Shaje regjimin dhe foli pr komunizmin! Veprova ashtu
si m porositi Asimi, po Zylyftari zemrohej dhe thoshte:
More, ti ke rrog shum t mir, kurse un, katr
napolona n muaj. T rrim rehat, se do t na pushojn!
Asimi, kur kalonte, ndalej dhe interesohej shum
pr Zylyftarin. M dha nj fotografi me dy burra: njri
ishte Riza Cerova dhe tjetri nj shok i tij. M tha q tia
tregoja fotografin Zylyftarit dhe ta pyesja se me k ishte
ai, me Rizan apo me Musa Jukn. Kur ia tregova kt
Zylyftarit, u shqetsua e m tha: Aman, more, se na
more n qaf! Hern tjetr Asimi i kishte thn Zylyftarit:
Po kemi ktej? M kan raportuar se nj msues n
Dhuvjan, q quhet Petro Marko, sht subversiv. Heto
- 1 0 8 -
dhe, kur t kthehem, m njofto! Nga ana tjetr, mua m
porositte: Foli Zylyftarit m shum kundr regjimit! Kur
Asimi shkoi prsri te Zylyftari dhe e pyeti pr mua,
Zylyftari i kishte thn:
- sht djal i.mir, patriot!
- Kur qenka kshtu, - i kishte thn Asimi, - eja t
verni pr dark tek ai.
M erdhn von. I prita mir. U gzova shum, se
Asimi do t qndronte gjith natn me ne. Kur mbaruam
s ngrni, u zhvillua kjo bised ndrmjet Asimit dhe
Zylyftarit:
Asimi: - Zoti Zylyftar Veleshnja, ti je armik i regjimit!
Zylyftari: - (I trembur, duke m shikuar mua.) Un
jam besnik dhe prandaj jam dhe postkomandant.
Asimi: - Lri ato! Ti je armik i betuar!
Zylyftari: - Un? Gaboheni shum, zoti Asim! (Dhe
m shikonte mua.)
Asimi: - Ti je shok i Riza Cerovs, ti e urren mbretin...
Zylyftari: - (Mu kthye mua.) More i pabes! Ti qenke
i pabes!
Asimi: - (Duke qeshur.) Zylyftar, ne t kemi thirrur
sonte ktu q t t bjm myhib, t t bjm shokun
ton. (Dhe i hodhi duart n qaf. Zylyftari u qetsua.)
Pastaj Asimi nisi t fliste pr punn q duhej t
bnim. I tha: T i do t kesh lidhje me Petron dhe me
Zenel Hekalin. Ju t tre ktu do t formoni nj treshe.
Zylyftari u gzua pa mas dhe e prqafoi. M prqafoi
edhe mua. Q at dit Zylyftari ndrroi dhe sjelljen
arrogante q kishte ndaj fshatarve t gjor...
Pyetje: - Aty, n Dhuvjan, shkruaje?
Prgjigje-. - Bashkpunoja me revistn Vatra e rinis
t Vasil Xhaks, i cili ma kishte krkuar me letr
bashkpunimin. Pothuaj se n do numr kisha nga nj
shkrim: vjersha satirike me pseudonimin Cfurkthi dhe
skee ose shkrime me emrin tim ose me Petro Marko
J a n i .
- 109-
Bashkpunoja dhe me gazetn Demokratia . Vangjel
Koa m krkonte kurdoher shkrime. Bja vargje. Ai
m dha pr t prkthyer dhe nj novel t Kristalistit
(poet i mir nga Pindi, por q shkruante greqisht). Novela
e kishte titullin Ikona, po Vangjeli ia vuri Kuadhrua
- nj novel interesante me subjekt nga Suli, ku nj
plak u tregonte atyre q ishin n kafene, pr nj ikon t
Sknderbeut (u fliste shqip plaku). Dhe me gazetn e
Barit, Gazeta shqiptar, bashkpunoja. Kambotuarnj
novel: Vrasja e shokut. Temn e mora nga nj ngjarje
tragjike q m ndodhi mua me Muharremin: Ky kishte
shkuar n Gjirokastr t merrte rrogn. U err dhe koha
ishte e keqe. E prita gjer von, por ai nuk erdhi. Do t
ket fjetur n Gjirokastr, - mendova. Rash t flija dhe
m zuri nj gjum i thell. M bhej sikur dgjoja trokitje
t forta te dera e poshtme. Pastaj mu b sikur dgjoja
trokitje n dritaren e katit lart, pastaj nj xham u thye
dhe dgjova kmb t lehta n dhomn pran. Jan
kusar nga Lazarati, - mendova, - kan marr vesh se
kam marr rrogn, dhe kan ardhur t ma prlajn!
Revolen Golt e mbaja nn jastk. E mora dhe prita q
t hapej dera. Dera u hap... pran vatrs u ndez nj
shkrepse... As q e zgjata m, mendova se kusart do
t m merrnin rrogn dhe un do t turprohesha n
gjith fshatin e n Dropull si msues frikacak, prandaj
trhoqa kmbzn duke shnuar drejt shkrepses s
ndezur. M vrave, more Petro! - Ishte zri i Muharremit.
Brofa m kmb. Ndezm llambn dhe me kujdes pam
se ku e kisha qlluar. Pr fat plumbi kishte goditur
xhaketn atje ku mbrthehen kopsat, dhe ishte futur n
murin e vatrs. Morm frym lirisht dhe gjith natn nuk
fjetm. Un i tregoja arsyet e mia, ai t vetat... Me kt
subjekt shkrova nj novel q u botua n Gazetn
shqiptar.
Edhe n Illyria drgoja yjersha. Drgova dhe nj
vjersh kushtuar Jorgji Meksit, me titull: "Nn hijen e
- 110-
pems blerimtare. Nj dit, erdhn nxnsit dhe m
than se m krkonte nj plak. Dola jasht dhe pash
xha Jorgon, t lodhur. E futa n dhom, i bra nj kafe,
i dhash uj e nj konjak dhe e pyeta pse kishte ardhur
gjer aty. Ai m puthi n ball dhe m tha:
T falnderoj shum pr yjershn q botove pr mua
n Illyria! Un erdha gjer ktu t t puth n ball, jo
pr nderimin q tregon pr mua, po se ti je poet. Ti do t
bhesh Pallamai i Shqipris.
Me Sterjo Spassen takohesha shpesh. Aty e shkroi
romanin Pse, t cilin ma dha pr ta lexuar.
M von do t shkruaja (m duket se n revistn
ABC) se romani Pse shprehte gjendjen kaotike t
shpirtit t rinis son.
Pyetje: - Kur u largove nga Dhuvjani?
Prqjiqje: - Nga Dhuvjani u largova m 1934. Un
vija n Tiran dhe takohesha me Demirin, Vasilin e me
t tjer; Demirin e ndihmoja, se isha me rrog. Takohesha
dhe me Mane Nishovn, me shokt e mi t Shkolls
Tregtare, Shevqet Musarajin, q ishte ende te noteria
Kokalari dhe q m lexonte vargjet e tij erotike, vargje
pesimiste. Demiri m udhzonte. Na kishte sjell dhe
Internacionalen t shqipruar nga Lame Kodra, po disa
vargje i prmirsuam me sugjerimin e Demirit.
Internacionalen e msova prmendsh dhe ngado q
shkoja dhe ku kisha shok, ua msoja.
Para se t mbaroj me Dhuvjanin, do t prmend dhe
nj ngjaije:
Na erdhi nj dit pr inspektim Jani Minga nga Vlora.
Kur i thash se nga isha dhe i kujt isha, na doli se ai
ishte mik i babait tim, se kishte qen msues dhe n
Dhrmi. I bleva nj shishe konjak Metaksa. Pinte
shum. E mbajta pr drek. Dy gjra u mso ktyre
nxnsve, - m tha, - t duan Shqiprin dhe t msojn
gjuhn shqipe! I kishte plqyer nj artikull q kisha
-111 -
shkruar, i cili bnte fjal pr tekstet shkollore t prkthye-
ra nga gjuht e huaja. Aty theksoja: Bjn nxnsit tan
zooloqji dhe msojn se 'majmun ka Afrika e Australia
dhe nuk din 'kafsh ka n malet tona e nfushat tona.
Erdhn pleqsit e fshatrave Terihat e Sofratik dhe
iu lutn q t urdhronte pr t par vendin ku ata kishin
menduar t ngrinin nj shkoll t re, plotore, pr greqish-
ten, midis Sofratiks dhe Terihatit. Minga qeshte dhe
m shkelte syrin. E piu gjith shishen e konjakut. Ai,
para se shkollat e Dropullit dhe t minoritetit t kthe-
heshin n shkolla shqipe, dy vjet m par, i kishte
inspektuar kto shkolla dhe i kishte raportuar Ministris
s Arsimit me nj telegram: Inspektova 44 shkolla t -
minoritetit grek, ose m mir 44 kazerma, ku prgatiten
ushtar grek! Muharremi kishte dijeni pr kt tele
gram, prandaj shkulej s qeshuri.
Pleqsia e fshatrave Sofratik dhe Terihat e pritn .
dhe u nism bashk pr t par vendin ku mendonin t
ngrinin nj shkoll plotore Skolarhion. Un e mbaja '
pr krahu Mingn, i cili m tregonte episode t shumta .
antishqiptare. M kujtohej nj episod i VIors, para Lufts
s VIors, kur pushtuesit italian e kishin detyruar t
mbante nj ligjrat n Sheshin e Flamurit, para popullit,
pr lidhjet ndrmjet italianve dhe shqiptarve. Dhe Jani
Minga kishte pranuar. Gjith populli i VIors u habit se
si ky Jani Minga, ky antiitalian, do t mbante nj ligjrat
n Sheshin e Flamurit, me urdhr t Piaentinit,
komandantit t forcave pushtuese italiane.. Gjith populli
u mblodh te Sheshi i Flamurit. Minga, nga ballkoni, filloi:
Popull div i VIors! Si m njihni, un jam msues. Dhe
sot dua tju jap nj msim t hapur. Na ishte njher nj
shkrimtar i vjetr grek q quhej Ezop. Ky Ezopi ka shkruar
fabula pr kafsht. Nj nga ato fabula sht edhe kjo: Na
ishte njher nj qen dhe nj lepur. Qeni lepurin her e
- 112 -
ndukte dhe her e puthte. Dhe lepuri i gjor i tha nj dit
qenit: O qen, nse t kam mik, pse m nduk? Nse t
kam armik, pse m puth? Edhe ne me Italin...si jemi, i
themi: O qen i biri i qenit, nse t kemi mik, pse na
shtyp? Nse t kemi armik, pse na prkdhel? Turma
brtiti me t madhe Rroft Jani Minga! Rroft flamuri!
Jani Mingn e morn dhe e internuan n Sazan. Kt
dhe episode t tjera si ky kujtoja dhe shtrngoja m fort
krahun e Jani Mings.
Arritm n vendin midis Sofratiks dhe Terihatit.
- Ktu, zoti epithioriti... ktu mendojm ta ndrtojm
skolarhion..., - i than.
Jani Minga foli: More, jeni a sjeni n vete?! Ku jemi
ktu, n Greqi?! Po t doni q fmijt tuaj t shkojn n
skolarhion, le t ven n Greqi! Po nuk e kuptoni q ju
jeni bijt e ktij vendi, sigurisht q minoritet, minoritet
grek?! Kt nuk jua mohon njeri. Ju duhet ti vini gishtin
koks dhe t thoni: Ku jetojm ne? N Shqipri... Ktu,
n Shqipri, e keni jetn tuaj. Ktu do t rriten, do t
punojn dhe do t jetojn bijt tuaj. Pra, kuptojeni se
Shqipria sht atdheu juaj. Sa pr gjuhn e nns, ne
kemi menduar q fmijt tuaj ta msojn, t din t
shkruajn dhe t lexojn greqisht. Mort vesh?
Muharremin e transferuan dhe n vend t tij erdhi
nj djalosh gjirokastrit. Edhe ai kishte mbaruar
Normalen, po ndryshonte si nata me ditn me Muha
rremin. Ishte nj tip q nuk fliste shum dhe q nuk i
plqente shoqria me asnj. Shpeshher vinte nj toger i
rekrutimit a i paraushtarakve nga Sofratika, ku kishte
zyrat; ishte nga Mati. Me t rrinte msuesi i ri dhe bisedo-
nin gjat n dhomn ton. Po ja q me t ngjau dika e
paplqyer:
Isha n salln e katit t par duke zhvilluar msimin
e kngs me t gjitha klasat. Ai, msuesi i ri, ishte lart,
n dhomn ton, me togerin. Kur un isha n msim, ai,
- 113-
me shufr n dor, zbriti nga shkallt dhe thirri me emr
dy vajza, q t shkonin lart, se kishte pun me to. Pash
vajzat q uln kokn n bank dhe nuk lvizn nga vendi.
Ai u thirri: Dgjuat apo nuk dgjuat? - dhe erdhi te
bankat e fundit, aty ku ishin ulur ato. Prsri u dgjua
zri krcnues i msuesit t ri: Hajt, shpejt, ejani lart ju
t dyja aty! Ato ishin vashat m t rritura, pr martes.
Filluan t qanin dhe nuk lviznin nga vendi. Ather m
hipi gjaku n kok. Nxora revolen nga xhepi dhe e kapa
nga kravata duke i thn (frngjisht, q t mos kuptonin
nxnsit): Shporru q ktej, se un jam n msim! - Ai
pr nj ast m pa me inat dhe nuk lvizi. Por, kur e
kuptoi se un isha nxehur dhe mund t bja ndonj
hata, iku.
I pash ata t dy, msuesin dhe togerin, t zbrisnin
me nxitim shkallt. Hapn dern dhe ikn. N_ klas ra
nj qetsi varri. Nxnsit u llahtarisn. Skena ishte e
jashtzakonshme: Me revoie! Krcnim!
- Msimi mbaroi! - u thash. - Shkoni n shtpi. Ju
t dyja atje, - u fola dy nxnseve q ai krkonte lart, -
qndroni, mos ikni!
Kur salla u boshatis, iu afrova dy vashave q kishin
fshehur fytyrat mbi bank, u vura duart n kok dhe u
thash:
- keni? Pse qani? Ma thoni mua, se un ju dua si
motrat e mia. ka ngjar?
- Nuk e themi dot! - tha njra, pa e ngritur fare kokn.
- Jan fjal turpi! - tha tjetra, gjithashtu pa e ngritur
kokn.
E kuptova dhe m hipn xhindet!
- Mir, tani shkoni n shtpi, shkoni dhe mos kini
frik, se jam un ktu! - Ato ikn.
N fshat u prhap lajmi i skens dramatike ndrmjet
meje dhe kiyemsuesit, por arsyet nuk i dinin mir.
Pas pak ditsh m erdhi nj ftes, q t paraqitesha
-114 -
te prefekti n Gjirokastr. Fola me Zylyftarin. Zylyftari,
q ishte postkomandant, m tha t mos shkoja; do t
shkonte vet ai t merrte vesh se m donte prefekti.
Zylyftarit i fola hapur pr ka kishte ndodhur.
Erdhi Emin omoja, inspektor, dhe m mori n
pyetje. T dy zbritm n postkomand dhe biseduam
edhe me Zylyftarin.
- E di? - tha Emini, patriot dhe msues me dinjitet.
- Ata t dy ta kan skuqur mir: kan raportuar se t
kan kapur duke u br nxnsve propagande greke!
(Zylyftari qeshi me inat.) Po ti mos shko te prefekti, se do
ta sqaroj un kt pun!
Pastaj foli Zylyftari:
- Shyqyr q nuk kan raportuar ndryshe: e kapm
q po u fliste nxnsve pr komunizmin!
I thash Eminit se punt ishin ngatrruar dhe se
ishte e pamundur t qndroja n Dhuvjan bashk me
at msuesin e ri, me t cilin nuk merresha dot vesh.
Edhe ai i po ktij mendimi ishte dhe, kur shkoi n Gjiro
kastr, pasi dgjoi fjal t mira pr mua nga postko-
manda e xhandarmris, e sqaroi mir prefektin dhe u
vendos q msuesi t transferohej n Lugar.
Pyee: - Po si u arratise pr n Greqi?
Prgjigje: - M 1934 erdha n Tiran. Pr fat, prve
Demirit, q m njohu me Ali Kelmendin, me Bedri Pejanin
etj., takova dhe Asimin. Ai m mori n shtpi, ku m
njohu me Bijn, halln e tij, me nnn dhe me dy vlle-
zrit: Durgutin, q ishte nnoficer i xhandarmris, dhe
Myftarin. M foli gjat dhe m kshilloi q t arratisesha,
se n Gjirokastr kishte fakte q un kisha shprndar
literatur komunist (shtypin grek, q ma jepte Asimi.
Ai ma jepte me porosi q t mos ua jepja njerzve t
dyshimt dhe t lkundur, mirpo un, pa prvoj, ua
lexoja edhe nxnsve t rritur, ua komentoja disa fsha-
tarve nga Dhuvjani, Sofratika, Terihati etj.).
- 115-
Erdhi shtatori dhe un u nisa pr n Dhuvjan. Po
n Gjirokastr m than se isha transferuar pr n HUomo
t Pogonit.
U takova me Asimin. Ai ma tha tro: Do t t arres-
tojn, se ka fakte. Ka pes dshmitar q ti ke prhapur
shtypin komunist grek. Prgatitet arrestimi yt. Shko n
HUomo, te njfar Gjini dhe thuaj se t drgoj un... N
Gjirokastr un shita shtat rroga. la shita njfar Shti-
noje: pr 74 napolona, q bnin rrogat e mia, ai m dha
50 napolona n dor. Dhjet napolona ia lash Vangjel
Kos me kt porosi: n vafsha n Athin, do t t
shkruaj q t mi drgosh t dhjet napolonat.
Shkova n Libohov, pajtova nj qiraxhi me kuaj,
ngarkova plakat, ia hipa nj kali dhe u nisa pr n
Hllomo. Kaluam Stegopolin, Suhn dhe arntem n
Hllomo. N shkoll gjeta Qamil Guranjakun. Asimi m
kishte porositur q t mos i hapesha Qamilit.
Qamil Guranjaku u gzua pa mas q do t ishim
bashk, se dhe ai shkruante vjersha. T nesrmen
krkova Gjinin, pr t cilin m kishte folur Asimi. Erdhi,
m ftoi pr drek n shtpi dhe, kur i thash se m duhej
t hidhesha n Greqi, ai m qetsoi dhe m premtoi se
dshirn do t ma plotsonte patjetr, sa m shpejt. Pas
dy ditsh, m thirri pr dark. Qamilit nuk i erdhi mir
q nuk e thirri dhe at. N mes t nats, Gjini m mori
dhe, duke ecur nja katr or m kmb npr monopate
t shkreta, m tha: Ec drejt, se pr pes minuta je n
Greqi. - M puthi dhe m pyeti n kisha t holla. Eca
drejt dhe arrita n nj fshat. Pyeta se ku kishte makm
pr n Janin. Disa gra m treguan vendin nga duhej t
shkoja.
JASHT SHQIPRIS
N GREQI
Pyetje: - mban mend nga ai udhtim?
Prgjigje: - T them t drejtn, asnj imazh, asnj
vizion, asnj sken. Gjersa arrita n Prevez, mendja ime
ishte n Shqipri: te familja, te shokt, te Qamil
Guranjaku, i cili kushedi mendonte pr mua, e sidomos
tek Asimi. I bja vetes nj mij pyetje: pse Asimi m
porositi: M mir ik sa m par. Ti vllan e ke puntor
n Athin, pesdhjet napolona i ke. Shko dhe vazhdo
studimet. Po m shkrove ndonj letr, shkruaja Demirit
n Tiran.
Un, sht e vrteta, ndrroja t shkoja pr studi-
me. Thosha me vete: Ca para i kam, aty kam Mimin, do
te m ndihmoj. Po gjeta pun n ndonj gazet... Po pse
Asimi m tha q kam gabuar? Ku kam gabuar? Kam
gabuar n qarkullimin e gazetave komuniste greke?...
Pse?... Mos vall midis atyre q e merrnin kt shtyp,
kishte edhe njerz t zyrave sekrete dhe ata e kishin br
punn e tyre, kishin raportuar atje ku duhej dhe, po t
kapej filli, do t arrinin gjer tek un... dhe un patjetr
do t arrestohesha, do t torturohesha pr t treguar se
kush mi kishte dhn, dhe kshtu mund t rrezikohej
- 117-
edhe Asimi... Prandaj Asimi mendoi q m mir t
largohesha pa zhurm dhe se, po ta pyesnin, do t thosh
te se kisha shkuar pr studime.
Kto mendime q bluaja, nuk m lan t shihja as ,
Janin e as Prevez. Haja n restorante t vogla, flija n
hotele t vogla, gjoja si student n Athin, dhe jepja
adresn e vllait tim, Mimit, q e dija prmendsh Odhos
Posidhonos, nr. 74 - Falero, Athin . Asimi, hern e fundit
q u takuam, m tha: Mos ki frik, nuk do t kesh asnj
andrall... Dhe kalo nga Korfuzi, takohu atje me Dr. Omer
Nishanin e bisedo me t...
N Korfuz u takova me Dr. Omer Nishanin, me
Minella Kolekn e me t arratisur politik, antizogist si
Dhimitr Baia, Shyqyri Peza, Gjoleka, Tatzoti e t tjer.
Ata rrinin gjith ditn n Spianadh, luanin tavll. Aty
Dr. Nishani m informoi shkurtimisht, si e informova
edhe un pr situatn n Shqipri. M tha se ata
emigrant politik q rrinin n Korfuz, merrnin para nga
Beogradi, si merrnin nga Beogradi edhe shumica e
emigrantve politik q ishin n Paris. Disa merrnin para
nga Musolini, me Mustafa Krujn n kiye; disa t tjer .
nga Greqia, me Koo Tasen n krye. Kurse, - m tha
Nishani, - Halim Xheloja dhe ca t tjer q do ti njohsh
m von, marrin ndihma nga Ndihma e Kuqe Interna-
cionale. ... . T.-
T gjith m pyesnin pr situatn n Shqipen. i\je.
dit na erdhi aty n Spianadh njfar Xhemil, q e njihja
q n Shkolln Tregtare. U gzova kur e pash. M tha
se studionte n shkolln tregtare italiane t Korfuzit. Kur
u largua ai, Nishani m porositi: Kujdes me t, se sht
spiun i konsullats italiane. E ka drguar Meloni, konsulU
italian n Vlor! Edhe Minella po kt m tha. Ai, Xhemi-
li, mu ngjit pas dhe m bnte nj mij pyetje, por un
tashm i besoja Dr. Nishanit, prandaj mundohesha ta
shmangia.
k
- 118-
Me Dr. Nishanin biseduam shum. M pyeste pr
do gj, m kshilloi se si t sillesha dhe me k t kisha
lidhje, m njohu me Llano Borshin dhe m porositi q t
kisha besim tek ai.
I shikoja me dashuri ata patriot - kshtu i quanim
ne ata q ishin me Fan Nolin dhe q kishin braktisur
vendin. Por habitesha me qndrimin e tyre. Minella
Koleka pr do person m foli me ironi. Vetm pr Dr.
Nishanin kishte mendim shum t mir. M tha se ai e
drejtonte Lirin kombtare bashk me Halim Xhelon,
me t cilin kishte lidhje t ngushta dhe t cilin e ndihmoi
shum kur erdhi ilegal n Shqipri nga Korfuzi. Minella
e prcolli, ai e priti...
pyetje: - prshtypje t bri takimi i par me t
arratisurit politik?
Prqjiqje: - E vrteta sht se un mendoja se kisha
br ndonj heroizm q isha larguar ilegalisht nga
Shqipria. E ndieja veten m t pjekur tani dhe krkoj a
shok m t rritur, q t m udhzonin. Dr. Nishani mu
duk njeri i madh, i pjekur, fliste me mend dhe ishte shu
m ironik me t arratisurit q ndodheshin n Korfuz.
Isha bashk me Minella Kolekn, n dhomn e
Nishanit, dhe kuptova q ai jetonte n varfri. Minella
edhe m keq, se nuk ndihmohej nga askush. Spiro Kole
ka, q gjithashtu ishte i arratisur politik dhe njeri i
mpreht dhe patriot, nuk para przihej me t tjert.
Rronte m mir dhe lexonte shtypin. Nuk fliste. M pyeti
dhe ai pr Himarn, pr disa njerz t tij dhe un i
prgjigjesha me respekt. Nj dit, pasi m vshtroi gjat,
m tha: Nse ke zn edhe ti rrugn e Minells, mos prit
t t jap buk as Niko Zahariadhi dhe as Stalini!
E, more, si tu dukn heronjt e patriotizmit? -
m pyeti nj her tjetr. - Po krert i kemi n Paris. Aty,
t gjort, vuajn shum. Kan dhjet vjet q luajn kumar
Sa pr ne ktu, - u mendua ca, - po ta them me fjalt e
- 119-
nj shokut ton q quhet Koo Boshnjaku. E ke dgjuar?
Ai, q thua ti, e prcaktoi mir veprimtarin ton. Nj
dit, kamerieri i kafenes s Spianadhs mori guxim dhe
na pyeti: pun bni zotria juaj? - se ai na ka par
pr dit t tra duke luajtur tavll e duke br lloqe n
Spianadh. Asnj nuk foli. U prgjigj Koo Boshnjaku:
E pun ka puna me ne, more bir?! - E more vesh? Ne
kemi mbaruar! Jemi ndryshkur fare. Prandaj ju takon
juve t rinjve t mendoni pr t gjorn Shqipri!
Edhe Spiro Koleka m plqeu, si m plqeu edhe
Dhimitr Baia, i cili m dukej m serioz edhe m me
karakter. Ai e kishte njohur edhe baban tim e m
tregonte pr vrasjen e xhaxhait Andrea Marko. Fajin e
kishte Spiro Miloja, q i la andartt t bnin krime. Ne
luftonim q andartt t mos kaprcenin Llogaran e t
mos trazonin krahinn. Por ata, s bashku me rrufjant
e tjer, grekomant, vajtn n Karaburun dhe vran...
Minella i foli shum pr mua. Dhe ai m vshtroi n
sy, u ngrit dhe m prqafoi:
- Ashtu,o djal! Ju duhet ti tregoni bots se Himara
sht zemra e liris, sht besnike e Sknderbeut, sht
gjaku i Arbrit. Ti e di mir historin ton. Por ata t megali
idhes jan ende bizantin dhe i prkrah e i ndrsen
tjetrkush, Jan fuqit e tjera imperialiste q ushqejn
praijen, grindjen, armiqsit. - M fliste bukur. - Por a
ke shok t tjer si veten n Himar, more bir?
U prgjigj Minella:
- Ashtu jan t gjith, sidomos ata q kan msuar
n shkollat e mesme.
Pra, me Dr. Nishanin, me Spiro Kolekn, me Dhimitr
Baln, un u njoha shum dhe ika nga Korfuzi duke
marr me vete edhe dashurin e tyre. Minells i dhash
ca t holla, se ishte i zhveshur fare.
Pyee; - t kujtohet nga udhtimi Korfuz-Athin?
Prgjigje: - Prshtypje t madhe m ka br Itaka.
- 120-
Vapori kaloi nga kanali q ndan Itakn nga Qefalonia.
Nga e majta Itaka, nga e djathta Qefalonia shum e
madhe. Itaka e vogl. Mu duk m e vogl se Sazani dhe
mendova (ather) sa nisi e vogl dhe emr t madh ka
n bot! (Ashtu si mendoj sot pr Shqiprin: sa e vogl
dhe emr t madh ka sot n bot!)
Prshtypje t madhe m bri edhe Kanali i Korintit.
Mu kujtuan historit q tregonin pleqt q kishin punuar
atje pr eljen e atij kanali. Njri prej tyre kishte sjell
dhe nj var. Dhe kishte ardhur m kmb q nga Korinti
n fshat, pr t mos shpenzuar pr navllot. Varen e
prdori n fshat pr t thyer gur. Ishte mjeti i puns me
t cilin rronte.
Harrova t shpreh dhe mendimet e mia t asaj kohe
pr Patrasin. Patrasi i madh, me shtpi t bardha, ishte
nga e djathta. Nga kuverta e vaporit shikoja dhe mendoja
se aty kishte dhe nga fisi yn Bua. Aty shkonte
shpeshher plaku i fisit ton Mantho Bua, pr tu takuar
me m pleqt e fisit. Grekt, duke shkruar Merkuriadn
pr Merkur Buan, q ishte gjeneral n Spanj, e bnin t
tyrin, ndrsa ai vet ka shkruar se ka lindur n
Akroqeravnia Ori (Malet e Vettims).
Sapo arritm n Pire, liman i madh me mijra anije
t do lloji, mu kujtua ngjarja tragjike e Dhimo Rucit:
Dhimo Ruci rrinte gjithnj me papa Andonin, i cili
na pasksh qen nj her n Athin. Dhe i tregonte t
ziut Dhimo se si ishte Athina: Bukuria e bots, menuria
e bots, pasuria e bots, parajsa e bots, drita e bots...
Ta shohsh nj her Athinn dhe t vdessh. la kishte
prishur mendjen t ziut Dhimo. Po ja q i doli asi. Nj
nip i Dhimos, emigruar n Amerik, drgoi para q vajza
e tij e vogl, e lindur me nj kmb t shtrembr, t
drgohej n Athin pr tu shruar. Gruan e tij, Fotinn,
bashk me vajzn e smur duhej ti shoqronte xha
Dhimoja. Dhimoja u mend nga gzimi. Dhe ja, u nisn
pr n Athin. Vapori arriti n Pire, iu afrua bankins
- 121 -
dhe u hodh shkalla pr t zbritur udhtart. Zbriti edhe
xha Dhimoja e pas tij Fotina, me vajzn n krah. Xha
Dhimoja me brruc t zi, me qylaf t zi, me poture, me
tirqe dhe caruqe me hund, porsa hodhi kmbn n stere,
u gjunjzua, bri kiyqin dhe tha: Ku je, o tok e shenjt!
Mirpo brruci u hap dhe u zu rruga. Njerzit skishin si
t kalonin, mbetn n shkall. Nj polie shkoi aty dhe i
kputi nj shkelm t fort n kurriz xha Dhimos, i cili u
prmbys, sa theu hundn dhe i doli gjak. U ngrit, prdro-
dhi mustaqet dhe i tha policit:
- K godet ti more, kshtu? Nuk e di q un jam
himarjot?! - Polici i kputi dhe nj pllmb t fort, duke
i thn:
- Ik. more kacikokleftis (kusar kecrish)!
Fotina dhe vajza zun t qanin. As ato nuk e kuptuan
se si arritn n Athin, n nj hotel t vogl. Nj tjetr
himarjot i kishte njohur nga veshja dhe i kishte shoqruar
gjer n hotel. Erdhn n hotel edhe himarjot t njohur,
q e ndihmuan Fotinn ta onte vajzn n nj klinik.
Xha Dhimoja nuk doli fare nga hoteli. As q pa gj prej
gjje.
Pas dy muajsh, u kthyen prsri n fshat. Fshati e
kishte marr vesh kt ngjaije dhe, me t ardhur xha
Dhimoja, n shtpin e tij venin e vinin dhe me ironi i
thoshin:
- Na than se t pritn me muzik, helbete, ti e
meritoje... - dhe ai, i ndezur, u prgjigjej:
- 1thoni atij mjekrcjapit t mos m dal prpara, se
do ta vras, do ta vras! (Fjaln e kishte pr papa Andonin,
q i kishte prishur mendt e koks!)
Pyetje: - N Athin, me k u takove s pari?
Prgjigje: - Patjetr q t parin q do t takoja, ishte
vllai im, Mimi (Dhimitri). Me trenin e vogl arrita n
Athin, krkova nj hotel t mir dhe m than se nj
nga hotelet m t mira ishte hotel Parnasosi. Shkova:
hotel i madh, i pastr. M shrbyen sikur t isha autoritet.
M treguan dhomn. Parapagova pr nj jav. Treqind
dhrami dita, me t ngrn, me t fjetur, me shrbim
pastrimi... U vesha mir, dhe pyeta se si shkohet n
Paleo Falero. M treguan vendin e autobusve. Asgj nuk
shihja dhe asgj nuk mendoja. Kisha vetm nj ankth:
si do t takohesha me vllan tim, pas trembdhjet
vjetsh. Kur iku, qe trembdhjet - katrmbdhjet vje,
kurse un isha shtat vje. Madje mbaj mend sa shum
vuajti nga nj dhmball: iu fry faqja, i kishte mbledhur.
Dhe grat ia shpuan me gjembin e nj dege t that
qitroje. I doli shum qelb. Faqja iu infektua edhe nga
jasht dhe i mbeti nj plag e madhe mu n mes, por pas
ca kohsh, kur na drgonte fotografi, nuk i dukej shenja
n faqe.
Kur arrita n Falero, dielli ishte gati n t pernduar.
Shkova drejt n Kafenion Avlonitu, se ajo ishte adresa
ku ia drgonim letrat. Kur hyra n kafene, pash shum
t rinj q luanin bilardo. Pyeta t zotin e kafenes se ku
mund ta gjeja Dhimitr Markon. Ai m tha se nuk e njihte.
I thash se ne aty i drgonim letrat. M pyeti se pun
bnte. Bojaxhi, - i thash. Ather ai buzqeshi dhe
m tha: A... po, po! Mioja, se ne Mio i themi! Doli
jasht dhe m tregoi nj rrugic nga e majta. Aty, nga e
djathta, sht taverna e par! Aty mblidhen do mbrmje
gjith bojaxhinjt... Aty do ta gjeni. E falnderova. Kalova
prpara ders s taverns. Asnj. Ishte ende shpejt! U
ktheva dhe zura t shtitja ans detit. Shtitore e gjer.
Vila t shumta dhe lokale mbi det. Njerz t pasur
shtitnin. Nj qetsi dhe nj bukuri e rrall. Shtita gjer
posht n Eliniko, gjersa u err mir. U ktheva i
emocionuar, se po afronte ora q do t takohesha me
vllan tim, me Mimin e shkret, q, kur iku nga fshati,
ishte i zbathur. Iku me nj vark q do t nisej pr n
Korfuz... Shum djem, vrsnik t Mimit, do t shkonin
n kurbet. Prpara ecte motra, Liloja, dhe pas saj Mimi.
Nxitonin, se varka do t nisej. Mimit ia shponin kmbt
- 123 -
gjembat, alonte dhe ndalej. Ather Liloja e mori ka,
gjersa arritn nn Shn Theodhorin, se do t iknin
ilegalisht. Ishte viti 1920, pas Lufts s Vlors...
Arrita te rrugica dhe u futa n tavern. Zhurm e
madhe. Tym, gajasje, ver, kng. Ku t ulesha? Gjeta
n nj qoshe nj tryez t lir. U ula. Erdhi kamerieri
dhe m pyeti do t haja. I thash se dshiroja t flisja
pakz me Mimin, me Mion. M pa me kujdes dhe pas
pak vura re se ai zuri t fliste me njrin prej atyre q
ishin grumbulluar n nj tryez t gjat, duke pir me
potere dhe duke brtitur. Ishin t gjith gati t zbathur,
t veshur keq, me tesha gjith bojra. Vura re se ai me t
cilin fliste kamerieri, kishte n kok nj republik t
vjetr. Kur u ngrit, pash se n xhepin e kominoshes
mbante nj fur t madhe. Ishte i gjat dhe u drejtua
pr tek un. Kur mu afrua, u ngrita m kmb.
- Kishit ndonj pun me mua, zotni? - ai kujtoi se
un isha ndonj q krkoja t lyeja shtpin, pasi Mimi
ishte si kapoja i bojaxhinjve. Ai u gjente pun, ai merrte
parat, ai i paguante.
- Jo, jam Petroja! - i thash.
- Cili Petro? - dhe mi nguli syt e shqetsuar.
- Vllai yt.
Ai m kapi dorn e djatht, ma shtrngoi shum dhe
m trhoqi jasht. Dorn vazhdonte t ma shtrngonte.
Ecnim pa thn asnj fjal. Ecnim me nj komb n fyt.
Ecnim me vizionet e jets son t mjer. Ecnim...
Pasi u kthyem, m pyeti:
- Kur erdhe?
- Sot n mngjes!
- Si sht Liloja? - vetm pr Lilon m pyeti.
- Mir!
- Po pse erdhe?
- T studioj n universitet...
Dorn nuk ma lshonte. Hym prsri n tavern.
- 124-
Zhurma ishte shtuar, po ai. me t hyr brenda, thirri me
nj z q m trembi dhe bri q t heshtnin t gjith:
- Anastas! Mbylle dern! Mbylle dern e taverns!
Ju, - iu drejtua bojaxhinjve, - sonte hani, pini dhe
kndoni gjith natn, se paguan Mioja...
Heshtjen, q zgjati ca, e prishi nj z:
- More Mio, ka ngjar, u fejove me Helenn e
Trojs?
- Jo, - tha Mimi, - m erdhi vllai, ja ky ktu, i cili do
t ndjek studimet n universitet. Ja, pra, njri nga ne
do t msoj q t na nderoj, q t na ndihmoj. Pini
dhe kndoni!
At nat nuk e harroj kurr. Ata kishin kitara,
mandolina. Kndonin bukur. Edhe Mimi i binte mir
kitars. Aty pr aty kurdisnin bejte, duke qar hallin e
tyre dhe duke m uruar mua q t msoja se edhe nga
ne dikush duhej t msonte e t bhej njeri!
Pyetje: - A u pranove n universitet?
Prgjigje: - U interesuan disa fshatar t mi, si Vasil
Muoja e t tjer, dhe u regjistrova n degn e letrsis.
Vazhdova disa dit, mora dokumentin e regjistrimit dhe
ia paraqita policis allodhapon, se pa regjistrim nuk
mund t qndroja n Greqi. Ndoqa disa leksione, por
papritur m thirri rektori i Universitetit t Athins. I
shkova n zyr.
- M keni thirrur? - e pyeta at burr t moshuar,
me mjekr t gjat e t dendur.
- Kush jeni ju?
I thash emrin dhe degn ku isha regjistruar.
U ngrit n kmb:
- A! Ju! Ju himarjot dhe msues i shqipes, ? Turp,
tradhti! Ti, ti t jesh msues i shqipes,? Sikter q ktej!
1shitur! Turp! Turp!
Un ia ktheva me gjakftohtsi:
- Turp pr ju, q ende jetoni n kohn e Bizantit...
- 125-
Kshtu, ai rektor me emrin Dhiovunjotis, nga Pogoni
i tejkufirit, m prjashtoi nga fakulteti. Dikush nga
vorioepirott e Himars kishte raportuar. Po tani do t
bja? Shkova n Falero. U takova me vllan tim. la
thash t gjitha. Ai nuk u trondit aspak:
- Mos u mrzit fare. Ka maskarenj kudo, sidomos
ata t sillogut vorioepirot, fanatik, regresiv, spiun, t
poshtr. Por mos u mrzit.
M mbajti aty gjer von. M tha se do t fliste me
padronin e tij, njfar Nikoludhisi, q ishte manjat, kishte
vapore, ndrtesa t mdha, t cilat Mimi i mirmbante.
Nikoludhisi kishte nj grua nga Malta, e cila koleksio-
nonte kuadro piktorsh t dgjuar. Ishte e apasionuar
pas piktorve t famshm. Mimi i rregullonte pinakote-
kn, ishte n pun tek ata prej pes vjetsh, ndaj kishin
besim tek ai. Ishte i ndershm, prandaj dhe e donin. Ata
vetm tre muaj rrinin aty n viln e tyre, n Falero, n
shtitoren e Posidonos, pastaj shtitnin npr Evrop.
Mimi aty banonte, n nj dhom t asaj vile. Mua m la
n nj kafene luksoze, q ishte prmbi det dhe q quhej
Trokadero, ku krcenin dhe eglendiseshin pasanikt,
turistt e huaj. Pas nj ore erdhi dhe m mori. M tha:
- Fola me padronin. Zonja e tij, e cila kujdeset shum
pr mua, m tha se dshirojn t t njohin. Vemi?
Hym n kopshtin e vils, ku ata kishin shtruar
darkn, nn nj tend shumngjyrshe. I prshndeta.
M than t ulesha. Zonja, nj zeshkane nga Malta, m
foli italisht. I thash se far m kishte ndodhur me
rektorin. Ajo buzqeshte dhe m qetsoi:
- T gjitha rregullohen. Un e kam shum mik
rektorin e Shkolls Ekonomiko-politike. A dshironi tju
regjistrojm n at shkoll? Ajo nuk sht shtetrore.
Pranova me gzim, se m duhej patjetr nj
regjistrim, q t rregullohesha me policin, prndryshe
do t m dbonin nga Greqia si t huaj.
- 126 -
E lam q t nesrmen m nnt t prisja prjashta
ders s vils.
T nesrmen n ora nnt, prisja aty jasht ders s
vils. Doli vetura nga garazhi. E ngiste vet Nikoludhisi,
i cili m hapi dern e veturs. Brenda ishte dhe zonja e
tij malteze. Shkuam n Shkolln Ekonomiko-politike. Ai
rne zonjn e tij u futn n zyrn e rektorit. Pas pak minu-
tash m thirrn. Rektori u ngrit, m dha dorn:
- E kemi pr nder t kemi nj student poet nga Shqi-
pria mike! - m tha. Menjher thirri Sekretrin, q t
m bnte nj dshmi regjistrimi (pa i dhn ende un
asnj dokument, as dftesn, se e kisha n universitet).
N dshmin q m dhan, thuhej se isha student i vitit
t par t asaj shkoll. Kur u ktheva pr n Falero, zonja
e Nikoludhisit i tha t shoqit t shkonim n Trokadero
t pinim dika. Ajo m shikonte dhe m thoshte:
- Ju keni pamje artisti! Edhe vllai juaj, Dhimitri,
sht artist dhe njeri shum i ndershm. E kemi si njeri
t familjes.
Shptova! Dorzova n polici regjistrimin dhe
vazhdoja vitin e par n Pandios Skoli. Profesort ishin
ata t degs s drejtsis: Svolos, Papandreu, Kanelo-
pulos e t tjer. do t shtun vinte nj personalitet i
lart dhe na mbante nga nj leksion. Mbaj mend se nj
t shtun na erdhi kryeministri, Kondilis, dhe na foli pr
marrdhniet shqiptaro-greke. Brendia e leksionit t tij
ishte kjo: Ai q do Greqin, duhet t doj dhe pavarsin
e Shqipris. Ishte nga arbresht (barbat) e Greqis,
por grek fanatik. Foli pr arsyet pse grekt duhej t donin
q Shqipria t ishte e pavarur. Ai theksoi se jo vetm
pr lidhjet e lashta t gjakut e t historis, por se asnj e
keqe nuk i vinte Greqis nga pavarsia e Shqipris,
prkundrazi, po t ishte Shqipria nn sundimin e Italis
ose t Jugosllavis, ather krcnohej edhe pavarsia e
Greqis. M plqeu shum leksioni i tij.
Kur erdhi koha pr provimet e para, rastisi q un
t jepja provim n sociologji me profesor Kanelopulosin.
- 127 -
Ishte njeri n z, si ishte i njohur dhe socialisti Svolos.
M pyeti se ku banoja. I tregova rrugn. Ai nxori nj kuti
me fotografi dhe gjeti nj fotografi t rrugs ku banoja
un.
- N kt rrug? - m pyeti.
- Si urdhron!
- Shikoje mir...
E pash mir dhe ia ktheva. Ai m pyeti:
- Kur sht br kjo fotografi, n dimr apo n ver?
Nuk iu prgjigja.
- N mngjes apo n dark?
Nuk iu prgjigja...
Ather ai m tha:
- Nuk je vrojtues i mir. M kan thn se ti je edhe
gazetar. Je shum i siprfaqshm. Pa shikoje prsri
fotografin! Kur sht br? N dimr apo n ver, n
mngjes apo n mbrmje?...
I thash q fotografia ishte br n dimr, se njerzit
ishin me pallto. Ishte br n mngjes, se n nj kiosk
dukej gazeta Proia. (Mngjesi)
Ai qeshi dhe m porositi t isha m i thell, m
vrojtues. Pastaj nisi nga pyetjet e lnds pr t ciln do
t jepja provim. (Kanelopulosi, ather hiqej si socialist,
po m von mora vesh se gjat okupacionit u b me
gjermant.)
Pyetje: - A ke ndonj kujtim nga Athina?
Prgjigje:- Nga Athina?...
NJ NGJARJE Q NUK DO TA HARROJ KURR:
Disa fshatar t mi, vrsnik, punonin atje. Her
gjenin pun, her bridhnin duke krkuar pun. Minella
Koleka m kishte lidhur me disa shok komunist,
rrobaqeps. Ata m shpinin n format e edukimit, n
Odhos Eollu! Dgjoja propagandistt e Partis Komunist
Greke: kurdoher me ligjrata abstrakte, me luft kundr
- 128-
fes dhe peshkaqenve... Disa her mora me vete dhe
shokt e mi nga fshati: Vasil Deden, Vangjel Neon, Gogo
Dunin etj. Ata dgjonin. Pas ca ditsh vajtm te nj
fshatar yni q i ecte fjala: ishte drejtor i Shoqris s
Sigurimeve t Triestes dhe nj nga krert e sillogut
vorioepirot. Quhej Vasil Dhimitr Muo. I ati, Dhimitri,
grekoman, i cili m von u b nnshtetas grek, ishte
msues, po grek m shum se vet grekt. Vasili ishte
potent, prandaj vajtm tek ai. Na priti mir dhe menjher
mori n telefon pronarin e fabriks s gomisteris. Quhej
Qesari dhe ishte nga Lukova. I tha q t na sistemonte
q t tre n fabrikn e tij, pasi q t tre ishim djem t
mir. Pastaj na u drejtua neve dhe na tha t shkonim
menjher te Qesari. Shkuam. Na priti mir, na dha edhe
nga nj mij dhrahmi si parapagim. Na caktoi n sektor
t ndryshm. Un, meq isha student, do t shkoja katr
or pasdreke, do t punoja n magazin dhe llogari pr
ti br pronarit nj relacion t dits pr hyrjet dhe daljet.
Nuk kaluan as pes dit dhe, kur nj pasdreke shkova
n pun, m than t largohesha menjher, se do t
arrestohesha. kishte ngjar? At mngjes, kur
puntort doln pr pushim, Vasil Dedeja, shoku im,
kishte hipur mbi nj kamion q ishte n oborr, dhe
mbante ligjrat, po ato q dgjonte prdit n Odhos
Eollu, n sallat ku bheshin format e propagandistve
t Partis Komuniste: Shok! Ti marrim fabrikat, -
ligjronte Vasili me z t lart, - se jan tonat. ka qen
Shn Mria? E pamoralshme! ka qen Krishti?
Mashtrues! ka qen Shn Pjetri? Peshkatar! - e t tjera
e t tjera. Menjher ra sirena. Erdhi policia, arrestoi
Vasilin, Gogon dhe Vangjelin. M krkonin edhe mua.
Un ndenja n Falero, te vllai. I gjori vlla, qeshte dhe
m thoshte:
- Vasili do ta bj revolucionin? Nuk e di ai se sa
komunist ka q punojn n at gomisteri? Erdhi Vasili
t ndez shkndijat e revolucionit! - Dhe qeshte. Kurse
- 129-
Vasil Muoja erdhi n Falero, takoi vllan tim, Mimin,
dhe i tha:
- Petroja dhe shokt e tij krkonin pun n gomis-
terin e Qesarit. Ai mezi e ka br, dhe kta krkojn.tia
marrin!
NJ NGJARJE TJETR:
Shkova n ambasadn sovjetike. M priti nj shok e
m shpuri n dhomn e pritjes. Aty pash pr her t
par Leninin n nj portret t madh. Kishte nj dor n
xhepin e jelekut, ku i varej zinxhiri i sahatit. Sa mendime
m lindn kur pash Leninin! M uan te nj shoqe, e
cila m pyeti krkoja.
- Dshiroj t shkoj n Bashkimin Sovjetik pr
studime!
I thash me pak fjal gjendjen time. Ajo i ra ziles dhe
thirri nj shok. Ai erdhi, m dha dorn. Ata flisnin rusisht,
por gruaja dinte greqisht.
- T na shkruash me pak fjal biografin tnde dhe
t na thuash se kush t drgoi ktu! Cilin nga shqiptart
q jan n Bashkimin Sovjetik njeh ti, dhe cilin nga
shokt komunist grek njeh? Pastaj do tju prgjigjemi.
T nesrmen un ova biografin dhe krkesn. Nga
shokt shqiptar prmenda: Sejfulla Malshovn, Llazar
Fundon, jo se i njihja personalisht, por se kisha dgjuar
nga shokt q ata ishin n Mosk. Nga shokt shqiptar
n Shqipri prmenda Demir Godellin, Asim Vokshin,
Bedri Pejanin, Ali Kelmendin e t tjer. Nga shokt grek
nuk njihja ndonj me rndsi, po prmenda vllan tim,
Dhimitrin.
- Eja pas nj jave, - m tha shoqja q dinte greqisht.
Kur shkova pas nj jave n ambasadn sovjetike, n
zyrn e shoqes, erdhi edhe nj ushtarak, me pantallona
blu me vij t kuqe anash. M dha dorn dhe m tha:
- Dy rrug jan pr t shkuar n Bashkimin Sovjetik:
- 130-
1) me pasaport, duke u nisur si turist, - dhe m treguan
se n Platia Sintagmotes ishte zyra e turizmit, - dhe
2) ilegalisht...
- Por ilegalisht, - m tha shoqja, - sht shum e
vshtir. Duhet t presim ndonj anije sovjetike n
limanin e Pireut dhe aty ju do t hyni me nj shnim q
do tjua japim ne. Mirpo ka raste q vaport sovjetik
kontrollohen, ndaj ju duhet t qndroni n cistern,
brenda n uj, pr shum koh. Tani zgjidhni rrugn q
paraplqeni!
Un nuk u prgjigja. Ajo e kuptoi dhe m tha:
- Mendohuni mir dhe, po vendost, ejani t na thoni.
U largova pa shpres pr t shkuar n Bashkimin
Sovjetik. Kaluan dit. Mendova e mendova dhe nuk
vendosja. Edhe vllai im ma bri shum t vshtir vajtjen
n Bashkimin Sovjetik. Atje ven shok prgjegjs, q
persekutohen, ose me shrbime t veanta nga Partia.
Ti nuk je as antar i Partis!
Kshtu q shpresa pr t shkuar n Bashkimin
Sovjetik u shua.
Pyetje: - Kur u ktheve n atdhe?
Prgjigje: - U ktheva n vern e vitit 1935, me kt
qllim: t prpiqesha se mos merrja n Tiran ndonj
rekomandim pr ambasadorin ton n Athin, q ishte
nga Leskoviku; dhe mbiemrin Leskoviku e kishte. E dija
se n ambasad kishte nevoj pr nj ndihmssekretar,
ndaj do t prpiqesha me ann e shokve dhe miqve, q
Ministria e Jashtme t m jepte nj shkres pr
ambasadorin.
Un ndrkoh kisha botuar shum vjersha n revista
t ndiyshme: Ylliria, Rilindja e t tjera. N Athin, n
kopshtin e madh t Zhapios, kisha shkruar dhe 100 lot
mrgimtari, vjersha tetrrokshe, tetvargshe, pjesn
m t madhe t t cilave e kisha drguar pr botim.
N Tiran u takova me shokt: Demir Godelli, Ali
Kelmendi, Bedri Pejani, Mane Nishova, Vasil Shanto e t
- 131 -
tjer, t cilt ishin gjallruar shum. U njoha me Hasan
Rein, me Mustafa Gjinishin, shtova shoqrin me Tajar
Zavalanin, me Branko Merxhanin, i cili m premtoi se
do t shkonte vet te ministri i Punve t Jashtme q te
m siguronte nj shkres pr ambasadorin n Athin.
Pyetje: - Domethn n Tiran shokt i gjete m t
prgatitur?
Prqjiqje: - N Tiran kazani ziente...
VITI 1935 ^N TIRAN
KRYENGRITJA E FIERIT
Si e thash m lart, n Tiran kazani ziente. Pash
se shokt ishin shum t gjallruar. Takova dhe Zenel
Hekalin, i cili m tha:
- Bre mir q erdhe, se kemi shum pun...
- pun kemi?
- U njohe me Riza Cerovn?
- Jo! Pse, ka ardhur?
- Ka ardhur, po do t flasim.
Edhe Demiri m tha:
- Kemi ngjaije me rndsi! E takove Riza Cerovn?
- Jo!
M caktoi nj takim n hotel Evropa, q ishte n
zemr t Pazarit t Vjetr. Aty takova dhe Mane Nishovn
dhe shum shok t tjer. Ata m than se Riza Cerovn
e kishte thirrur ministri i Punve t Brendshme, Musa
Juka. Nuk m erdhi mir. Pr Rizan kisha dgjuar t
m flisnin edhe Esat Dishnica e t tjer dhe e desha si
duan tr t rinjt heronjt. U mrzita q e kishte thirrur
Musa Juka, mendova q ai do ti ofronte ndonj ofiq dhe
heroi im do t bhej edhe ai si t tjert... Prandaj mu
prish gjaku.
Ai erdhi afer dreks. Ishte nj burr i madh, me pamje
- 132-
impozante, me nj veshje t varier (q m bri prshtypje):
pantallona sportive me arna te gjunjt...
Ai u prshndet me t gjith. I thash se kush isha.
M dha dorn. Ma shtrngoi. U ul dhe tha pak a shum
kto:
- Lartmadhria paska menduar pr mua. Musa Juka
m tha se mbreti kishte urdhruar q un ti merrja t
gjitha rrogat, qysh m 1924, kur ika, si edhe gradn e
majorit!
Mua nuk m erdhi mir. Vate dhe ky! - thash me
vete, por sa u gzova, kur e dgjova t thoshte:
- 1thash se gradat i kam ln n Shkalln e Tujanit.
Sa pr rrogat, nuk kam br ndonj pun q t kem t
drejtn e rrogave. Nuk jam pr sadaka. Kam ardhur t
mallem me njerzit e mi.
Ashtu si un, edhe t tjert u gzuan pa mas. Desha
t ngrihesha e ta puthja. Ai, pasi foli me t tjert, mu
kthye:
- Po ti, pun bn?
- E kemi poet! - tha Mane Nishova.
Ai buzqeshi dhe m tha:
- Poet i kujt je ti?
- Poeti yn! - tha Demir Godelli dhe m hodhi krahun
n qaf.
Rizai buzqeshi:
- Poett tan duhet t jen trumbet alarmi! - dhe
m shikonte n sy me mirsi. - Dhe jo si disa kalernxhinj.
Poet sht Noli. Po! Ai sht trumbet alarmi. Msoni
nga poezia e tij!
M plqeu shum njri nga heronjt e mi. At koh
ne kishim nevoj pr heronj, domethn pr shok t
ndershm, patriot, revolucionar me karakter, me
dinjitet, me personalitet, q nuk prkuleshin, q
qndronin t fort. Dhe kishim shum t till, sidomos
ata q ishin n mrgim e n burgje. Ne krenoheshim me
- 133-
emrat e Avnl Rustemit, Luigj Gurakuqit, Bajram Currit.
Shpresonim te Fan Noli, Qazim Koculi, Sejfulla
Malshova, Llazar Fundoja, Halim Xheloja, OmerNishani
e t tjer, q, n mrgim, luftonin kundr regjimit t
Zogut. Midis tyre ishte dhe Riza Cerova. Kishin ardhur
nga Bashkimi Sovjetik shok si Tajar Zavalani, Demir
Godelli, Ali Kelmendi, Selim Shpuza, Reshat Kllii e t
tjer, por nga kta, prve Demirit dheTajarit, nukkLshim
par gj deri ather. Demiri ishte m aktivi, m i
ndershmi, m proletari, m bolsheviku. Bedri Pejani
tregonte se si kishte njohur Dimitrovin. Ai kishte shum
njohuri dhe fliste hapur pr komunizmin. (Pr kta do t
fias m posht, m gjer, sepse ne i kishim si msues.)
Pra, kur Rizai na tha se nuk kishte pranuar asnj .
post, ne u gzuam pa mas. Kishte nj fytyr t iltr
dhe portreti i tij m ka mbetur i skalitur n kujtes si nj
nga figurt e pastra revolucionare. Kjo, ndoshta, pr
fundin e tij tragjik. Ai m mori shum her mnjan dhe
qe i pari q m foli pr revolucionin q po prgatitej. Nj
mbrmje, n dhomn e tij ishin dhe Demiri, dhe Asim
Vokshi. Ai m fliste: Do t shkosh menjher n Himar.
Aty ke shokt e tu dhe un kam miqt e mi, si Thoma
Varfm, Simo Zoton. Me ta do t bisedosh, q t jeni t
gatshm. Ti me djemurin tnde, sidomos me arsimtart
dhe me Gjolekt, q i ke miq, t jeni t mobilizuar, pa
marr vesh tabori i hafijeve, se kudo ka tabor spiunsh.
Prpiqu me ann e Simo Zotos a t Neo Muks, q ta
bni pr vete prgjegjsin e posts s Himars. Sapo t
jepet shenja, menjher ju do t zini Llogaran dhe
Grykn e Kuit. Me t marr urdhr, me ata shok q t
keni mobilizuar, t armatosni xhandart dhe t niseni
prsri pr atje ku do tju urdhrojn t shkoni. (Pak a
shum kto ishin udhzimet e Rizait.) Nse nuk ke t
holla, do t t rregullojm, prandaj nisu sa m par!
Q aty shkova n shtpin e Asimit. Ai m foli m
- 134-
gjat pr organizatn dhe m tha; Sipas urdhrit t
Kominternit, ne, si komunist, duhet t jemi n ball t
do lvizjeje popullore kundrfeudale. N kt organizat
ka edhe element heterogjen, po ne duhet t jemi n
krye pr t forcuar lvizjen ton revolucionare.
U nisa pr n fshat. Shkova n Vuno, fola me Thoma
Varfin; n Himar bisedova me Simo Zoton e me disa
miq t mi. U prpoqa t takohesha me Xhevdet e Bejkush
Gjolekn; shkova n Ku, por m than se mund ti gjeja
n Delvin ose n Sarand. I shkrova letr Bejkushit q
duhej ta takoja patjetr. Aty nga fundi i korrikut m shkroi
nj letr dhe m tha se do t shkonte n shtpi javn e
par t gushtit. Vajta dhe e gjeta. M priti mir, me zemr
e me gjith t mirt. Gjithnj qeshte dhe kishte qejf t
kndonim si n Dhuvjan. Kur i fola pr qllimin e takimit,
ai u vrenjt dhe m pyeti: Po me k kemi t bj-m? I
fola pr Riza Cerovn e pr shokt e mi q njihja. I
prmenda dhe Asimin. Dhe ai, pa u menduar fare, m
tha: Po qen ata n krye, mir do t dal puna. Po ktej
ka shum halera. Sa pr veten time, un, si postkoman-
dant i nj poste t xhandarmris, ja ku po ta them tro:
menjher i bj xhandart e mi q t bashkohen me
kryengritsit...
At koh Jugu ishte m antizogist, sidomos Vlora
dhe Labria, se dyshohej q Zogu kishte lidhje me Romn,
kshtu q ato krahina q kishin vuajtur e luftuar kundr
Italis, patjetr q do t luftonin edhe kundr Zogut,
megjithse ai kishte aty shum krer dhe oficer t tij.
U ktheva n fshat dhe, duke biseduar me njerzit e
mi, u jepja t kuptonin se pr s shpejti do t shprthente
kryengritja; puna qe se me k do t ishim ne, me Zogun
apo me kiyengritsit. Nj kushriri im, Spiro Bua, m
pyeti: A do t jen edhe ata me programin e Nolit, i cili
krkoi q edhe ne t paguanim xhelepet? (Ai aludonte
- 135-
pr vitin 1924, kur populli ishte mjaft i lodhur e i robtuar
nga pagesa e xhelepit dhe u ndez lufta me gra e u vran
disa prej tyre.) I thash se kiyengritja ishte pr shptimin
e popullit nga tirania dhe nga rreziku i pushtimit italian.
Ai u bind. Ishte njeri i thjesht, i ndershm. Ne me ty
jemi, more vlla. Puna sht q t mos vuajm pastaj n
litar e n burgje.
Aty nga fundi i gushtit erdhi lajmi se kryengritja
dshtoi! Si!? Po kur nisi kryengritja? Pse nisi shpejt, pa
lajmruar? Shum pikpy etj e... Shum shqetsime!
Prisnim lajme. Nga Himara m lajmruan se nuk ishte
br gj. T gjith u shpartalluan. Edhe Riza Cerova u
vra. Kishin filluar arrestimet n mas. duhej t bja?
Erdhi n Dhrmi Thoma Varfi dhe m porositi q t ikja
sa m par, sa m par t zhdukesha. Drgova n Vlor
vllan me pasaportn te Gogo Ruci, q ishte kafaz n
konsullatn greke t VIors, q t i vinte nj vul
pasaports. Vllai shkoi dhe ai i krkoi nj napolon pr
nj vul. Do t ta japim napolonin, - i tha vllai, - por
tani Petroja sht n rrezik! Ndihmona, se napolonin nuk
e humbet nga ne! Gogo Ruci, njeri i zakonit, e vulosi
pasaportn, pra u mor viza. Vllai m drgoi lajm t veja
menjher n Vlor. Mora pasaportn dhe shkova n
skel, tek Ibrahim Shyti. Aty fjeta. Ibrahimi ishte
dshpruar shum pr dshtimin e kiyengritjes. Me t
fola gjer n mngjes, gjersa m prcolli pr te vapori
jugosllav q bnte rrugn pr n Korfuz. M dha nj
napolon. Hipa n vapor dhe mora rrugn e mrgimit. N
Sarand nuk dola fare n kuvert t vaporit, i cili qndroi
atje disa or e pastaj u nis pr n Korfuz.
Pyet/e: - Si munde t shptoje?
Prgjigje: Rastsia. Po, rastsia, se un vendosa
menjher t ikja dhe pasaportn e kisha. Kushriri ixn
Jani, q ishte i shkatht, m urdhroi: Ik sa m par!
- 136-
Po t duash, paguajm ndonj t t hedh prtej me
vark! - Sapo kishin filluar arrestimet dhe emrat e
shokve ende nuk kishin dal. Un, t them t drejtn,
u dshprova pa mas pr kt dshtim, sidomos kur
dgjova se u vra Riza Cerava. Asgj nuk mendoja. udi:
i vetmi shqetsim ishte q t arratisesha e t mos m
arrestonin. Ende nuk ishin vn n veprim masat
ndjekse ashtu si duhej. Ishin dit rrmuje dhe
pasigurie. Nuk isha ndonj personalitet i njohur dhe
mundsit e arratisjes ishin t shumta. Ve t isha
budalla q t bija n duart e xhandarve. Edhe nj gj:
te ne nuk kishte shum spiun. Edhe ata q ishin,
shikonin punn e tyre, nuk donin t armiqsoheshin me
familjet e fshatit dhe t krahins. Mua m donte fshati,
prandaj besoja se nga asnj prej fshatarve t mi nuk do
t tradhtohesha, as prej paris, q ishte shum e matur
dhe nuk deshi t kishte pasoja pr denoncimet, se e dinin
q do t hakmerreshim.
Pyetje: - Kur arrite n Korfuz, si e gjete kolonin e t
arratisurve politik?
Prgjigje: - Menjher shkova dhe takova Dr. Omer
Nishanin, i cili u udit kur m pa. Ai ishte n dijeni t
situats dhe m foli gjat pr arrestimet e shumta q po
bheshin. M foli me shum pikllim pr humbjen e njrit
nga shokt m t mir, Riza Cerovs. Gjysma e
Shqipris sht n burg. Ka filluar krbai n Fier. Dhe
m tregonte ato q dinte: Se si u b gabim qysh n fillim,
se n kt organizat bnin pjes edhe bejler, oficer t
lkundshm, agallar frikacak. Pastaj gabimi i dyt i
madh qe se kiyengritja filloi para kohs s caktuar.
Un e ndieja veten si t humbur, t dshpruar. do
t bja tani? Atje vinte shtypi i Tirans dhe ne lexonim
vargun pa mbarim t t arrestuarve. Shikoja emra t
dashur, si Asim Vokshi, Demir Godelli, Hasan Rei,
- 137-
Mustafa Gjinishi e t tjer. Edhe shtypi grek shkruante
pr Kryengritjen e Fierit. Tregonte se si ishte vrar
gjeneral Gjilardi, se si krer t kryengritjes, Zenel Hekali,
Kost ekrezi, Musa Krantja e t tjer, kishin shptuar
duke u larguar me nj benzinat dhe kishin arritur n
Itali.
Por me hollsi u njoftova nga Vasil Konomi, q erdhi
n Athin. Edhe Vasili qe pjesmarrs i Kryengritjes. Nga
ai msova kto:
M 25 gusht u mblodhm n sheshin e vogl para
zyrave t nnprefekturs s Fierit. N ato aste u duk
gjeneral Gjilardi, i cili shkonte shpesh n Myzeqe edhe
pr gjah, edhe pr gra. Ishte gjeneral i huaj, m duket
austriak, q i shrbente Zogut n shtje intime... Kur e
pan gjeneralin, iu vrsuln dhe e vran. I morn napo-
lonat e shumt q mbante n qemer, dhe me ato napolona
paguan nj benzinat italiane q peshkonte n ujrat
tona, pr t shpn n Itali krert e kryengritjes.
Pas vrasjes s gjeneralit ra nj heshtje e madhe n
popull. Ather nga ballkoni i ndrtess dykatshe Zenel
Hekali mbajti ligjratn e famshme: Nuk jam as Demos
ten e as Ciceron, po nj msues i thjesht. Katili Ahmet
Zogolli, i vetkurorzuar si monark august, u vra. Brtit-
ni posht mbreti! Po shumica heshti, ndrsa nj pjes
thirrn: Rroft Mbreti! Zeneli u nxeh dhe thirri m fort:
"Mos thoni m rroft, por posht mbreti! Prsri u
dgjuan zra t mekur: Rroft mbreti! Zeneli u ndez
nga zemrimi: Jo, mre, rroft, por posht, posht, posht
mbreti! U dgjua nj z nga mesi i turms: Ne, more
vlla, rroft jemi msuar t themi gjith jetn. - Vasili
vazhdonte t m tregonte: U mblodhm dhe u nism pr
n Lushnj. Ashtu ishte caktuar misioni yn. Aty do t
takoheshim me lufttart q do t udhhiqte Riza Cerova
- lufttar nga Skrapari dhe Berati. Por, n vend t
- 138-
lufttarve, uditrisht, aty gjetm ushtrin dhe xhan-
darmrin e Zogut.
Shkaqet e dshtimit prsriteshin: 1. Filloi para afatit
t caktuar. 2. Brenda n lvizje kishte njerz t mbretit.
Por tani e keqja ishte se gjysma e Shqipris lngonte n
burgje. Njmbdhjet xhandar u pushkatuan. Dhjetra
t dnuar me vdekje prisnin ekzekutimin...
Kurse ana e Koo Tasit dhe e shokve t tij thoshte:
M mir q dshtoi, se do t kishte ndrhyr ushtara-
kisht Musolini, sipas traktatit q kishte lidhur me Zogun:
Po t jet Shqipria n rrezik, qoft nga brenda, qoft
nga jasht, Italia fashist duhet t ndrhyj menjher.
Morm letr nga Zylyftar Veleshnja, q ishte arratisur
dhe nga Janina kishte shkuar n Selanik.
Vasili vazhdonte t m tregonte odisene e tij : Sapo
u shprndam, un nuk i arrita dot shokt q u nisn
pr n Itali me nj benzinat peshkatarsh. Arrita n Uj
t Ftoht, u fsheha dhe, kur pash n det nj karav q
ishte n liman, mora nj vark, hodha teshat n breg, q
t kujtonin se isha mbytur, dhe arrita karavin italian. lu
luta kapitenit dhe ekuipazhit t m fshihnin. M
mbshtolln me plhurn e madhe, se mos vinte policia
dhe xhandarmria pr t kontrolluar, pasi t gjenin teshat
e mia n breg t detit. Ndenja i mbshtjell ashtu gjith
ditn. Kur karavi u nis dhe doli nga Sazani, ather m
liruan. Gati po vdisja nga asfiksia. Arrita n Bari, ku m
burgosn. Gjeta aty dhe shok t tjer, Zenelin, Kost
ekrezin e t tjer. Na vun kusht: ose menjher t linim
tokn italiane, ose, prndiyshe, do t qndronim n burg.
Un dhe Zeneli shprehm dshirn t shkonim n
Jugosllavi. Shkuam n Zagreb. Un para ca kohsh kisha
qen n Zagreb, n nj olimpiad ballkanike dhe si
shtyts i gjyles isha i njohur. Kisha njohur dhe nj vajz
t bukur. I shkova nn dritare n mbrmje, por nuk i
fishklleva, se isha katandisur si Zhan Valzhani.
- 139-
I gjori Vasil, gjithnj me sport dhe dashuri!
Shtypi prparimtar botror, sidomos ai francez,
botonte artikuj e lajme pr terrorin e madh q kishte
pllakosur n Shqipri, pr burgimet, pr ekzekutimet.
Ahmet Zogu me propagandn e tij prgjigjej se Lvizja e
Fierit ishte lvizje komunist e prgatitur nga Moska,
prandaj krkonte ndihmn e Evrops kundr komuniz-
mit. Emra t shquar t asaj kohe, si Ainshtaini, Barbysi,
Romen Rolani e t tjer protestonin dhe krkonin
shptimin nga ekzekutimi i dhjetra shqiptarve t
dnuar me vdekje. Ndihma e Kuqe Internacionale kishte
botuar edhe nj kartolin me Riza Cerovn t vrar dhe
mblidhte ndihma pr t burgosurit e t persekutuarit
nga mbreti Zog. Emigracioni politk shqiptar, kudo ku
ishte, shqetsohej pr fatin e t burgosurve, q ishin me
qindra. Thoshin se nj komision nga Evropa shkoi at
koh n Tiran pr t par me sy gjendjen e t burgosurve.
Dhe atje pan nj fars t kurdisur mir nga Musa Juka,
ministr i Punve t Brendshme: N hotel Intemacional
kishte shum spiun t rafinuar, t veshur si t burgosur,
q kishin marr emrat e shum t burgosurve t shquar
t Lvizjes s Fierit. Komisioni e vizitoi kt burg-hotel
mise en scGne11dhe foli me t burgosurit politik (spiu-
nt e Musa Juks). Ata luanin me letra, luanin shah,
kndonin libra e gazeta, hanin mir, pinin mir,
vizitoheshin prdit nga familjart. Komisioni u habit me
kt trajtim shum njerzor t t burgosurve nga ana e
regjimit t Zogut dhe u largua nga Shqipria me
prshtypjet m t mira. Por shtypi yn i jashtm dhe ai
prparimtar e demaskuan kt fars, ndaj fushata kundr
regjimit t Zogut u shtua. Ather Zogu, menj-her e
rrzoi qeverin despotike dhe solli n pushtet nj
1) - inskenim
- 140-
1
qeveri liberale, me n krye Mehdi Frashrin, i cili, sapo
erdhi n fuqi, mbajti nj ligjrat n kinema Nacional
ku, midis t tjerash, tha: Do ta bj un gjendjen, q
Zogu, mbreti yn august, t shtit lirisht n bulevard
me bastun n dor. Do ta bj un Shqiprin e varfr t
pasur, sa t eksportoj karafila!
Filloi liria e shtypit, pra gazetat e reja, tani shkrua-
nin m lirisht. Pena e Tajar Zavalanit dhe e Branko
Merxhanit, ajo e Vangjel Kos dhe e Ismet Totos, ajo e
Nebil iks dhe e Gjergj Bubanit nisn t shkruanin
artikuj q zbulonin gjendjen e keqe t vendit dhe polemi-
zonin me kontradiktat e thella historike. N at koh,
aty nga tetori i vitit 1935, m shkruan nj letr Vangjel
Koa dhe Branko Merxhani, q t kthehesha menjher
n atdhe, se do t botonim nj gazet t re. U ktheva n
nntor t atij viti.
- 141 -
PRSRI M TIRAM
1935- 1936-1937
VITE ME DENSITET NGJARJESH
Pyetje: - Si e gjete Tirann dhe shokt n vjeshtn e
vitit 1935?
Prgjigje: - Ishte nj koh kur un nuk besoja t
kthehesha m n Shqipri, se shokt dhe shtypi e kishin
prshkruar qart gjendjen e rnd, me terrorin e madh
q kishte pllakosur vendin. Mua m dukej se Zogu me
spiunt e tij nuk do t linin gjall asnj shok, se ai kishte
mbshtetjen e plot t Musolinit, i cili ishte xhelati i
antifashistve. Por ja q letra e Brankos dhe e Vangjelit
m siguronte pr do gj dhe m duhej t kthehesha
patjetr. T dyja ato firma, Branko Merxhani (me
pseudonim: br. Tri yje) dhe Vangjel Koa (me pseudonim:
Nirvana) ishin nga m t njohurit e asaj kohe, bashk
me Tajar Zavalanin (me pseudonim: Zaks, Tarzani).
U nisa dhe kalova nga Korfuzi. U takova me Dr.
Nishanin, i cili m priti mir dhe m dha shum porosi e
udhzime pr Demirin dhe Tajarin. Ai m tha pak a
shum kto: T kemi mendjen se kjo loj e Zogut sht
kalimtare, por ju mundohuni t prfitoni sa m shum,
ve me nj kusht: shokt me prgjegjsi t mos
ekspozohen shum dhe sa t jet e mundur t shtohen
- 142-
radht me shok t rinj, sidomos me arsimtar, oficer,
student dhe specialist. Demaskoni sa t jet e mundur
sistemin dhe botoni sa t jet e mundur letrsi prpa-
rimtare e revolucionare. Por koha do t jet e shkurtr.
Kini mendjen!
Nuk e prshkruaj dot tronditjen q m ngjalln malet
e Shqipris, kur i pash, ndrsa kthehesha n atdhe.
Nuk dola n Sarand. Udhtova me vaporin Barleta
gjer n Durrs. Shikoja bregdetin ton t mrekullueshm
dhe prfytyroja njerzit e varfr, por t lir dhe kryelart
q banonin atje. Pak a shum ndjenjat e mia i kisha
shprehur n vargje, n 100 lot mrgimtari, q i kisha
shkruar n kopshtin e madh t Zhapios, kur rrija i
vetmuar e trishtohesha pr fatin tim dhe pr fatin e
njerzve t mi q lngonin n Atdhe...
Nga Durrsi menjher u ktheva n Tiran. Ishte
dit me shi dhe nuk munda t takoja asnjeri. Nuk kisha
as adr. Shkova n hotel Evropa dhe mezi gjeta nj
shtrat, n nj dhom ku flinin tet veta. Lek nuk kisha
fare. Kujt ti drejtohesha? Mu kujtua se aty pran hotel
"Evrops, nga Pazari i Vjetr, afr pusit, kishte dyqanin
nj bashkfshatar imi bashk me nj Toto, nga Borshi;
ata shisnin verra, raki e t tjera. Ishte mbrmje kur
shkova tek ai dyqan. Nuk gjeta fshatarin tim, q quhej
Gjikuria, por Toton, i cili m njohu dhe m prqafoi. M
qerasi me nj got ver. M pyeti pr shum gjra dhe
un i thash se si kisha ardhur. Ai kujtonte se edhe un
kisha qen n burg dhe isha falur bashk me shum t
tjer. M tha se ishte falur edhe Asimi. M foli edhe pr
Brankon. Ai m dha nj napolon dhe m porositi q, kur
t kisha nevoj, ti drejtohesha pa druajtje. Kalova dhe
nga hotel Berlini, ku shpesh mblidheshin shokt si
Demiri, po nuk gjeta njeri. Kur u zgjova n mngjes, vura
re se isha mbushur me morr.
T parin q takova, qe Bedri Pejani, n kafe Kursal.
- 1 4 3 -
Ai rrinte vetm n nj tryez. N fillim nuk m njohu: T
mora pr ndonj spiun, - m tha, - se spiunt edhe tani
q erdhi qeveria e re, liberale, nuk m ndahen. T njjtt
jan.. U prqafuam. Nga ai msova t rejat, ose m mir
krejt situatn si n pllmb t dors. Pak a shum edhe
ai m foli si Dr. Omer Nishani: T kemi mendjen, se kjo
loj e Zogut sht e rrezikshme, por ne duhet ta
shfrytzojm n maksimum, po me kujdes!...
U takova me Asimin. N familjen e tij si bab e nn
ishte Bija, halla e Asimit, nj grua e mpreht, e dashur.
Asimin dhe shokt e tij i donte dhe i ruante si syt e
ballit. Ai m foli gjat pr situatn dhe pr shokt n
burg. Duheshin mbledhur ndihma pr shokt q ishin
n Kalan e Gjirokastrs dhe n burgun e Durrsit. Aty
fjeta. T nesrmen m shpuri te Demiri, i cili u gzua pa
mas kur m pa. Ishte i mir Demiri, shoku m i mir
nga ata q u kthyen nga Bashkimi Sovjetik. Tajari kishte
prkthyer romanin Nna t Gorkit dhe, sipas thnieve
t Demirit, shokt, e sidomos ata t Kors, kishin
mbledhur ndihma pr ta botuar kt roman, pr t paguar
shtypshkronjn. Tani, - m tha Demiri, - pena jote duhet
t tregoj se edhe ne dim t shkruajm e t qajm hallet
e popullit.
U takova me Tajarin dhe me Brankon, q bnte jetn
e asketit. Brankoja u tregua m i dashur me mua, m i
kujdesshm dhe m ftoi t hanim bashk n restorant
Adriatiku, ku hahej shum mir. Ai nuk pagoi, sepse
ishte i abonuar aty: i shkruante n nj defter ato q po-
rosiste, dhe, kur kishte para, paguante. Ha, - m thosh
te, - ha, t paktn t ngopemi me buk n kt limer
ujqish dhe injorantsh! Ai m tha se do t botohej nj
gazet q do t ishte organi i qeveris liberale. E kemi
quajtur Koha e re. Dhe ti do t jesh nj nga redaktort
me prgjegjsi. Kto dit do t fillojm nga puna. Mos u
nxito kur t shkruash, dhe ki kujdes q do shkrim t
-144 -
ngrej nj problem t kohs. Ti e di vet, po ne duam q
gazeta jon t jet... si t ta them, t informoj dhe t
formoj.
N dhjetor t vitit 1935 filluam botimin e Kohs s
re. Zyrat i kishim pas ndrtess s Ministris s Botores,
aty ku sot sht klubi i Ministris s Punve t Brend
shme, n katin e dyt. Suat Asllani ishte drejtori politik,
nj avokat i mir, demokrat dhe patriot. Ai m porositi
q t mos nxitoheshim n shtrimin e problemeve si n
shtetet demokratike. U b lista e organiks. Mua m ishin
caktuar t merrja 200 franga n muaj! Rrog e madhe.
Rrog do t merrte dhe Brankoja, 200 franga n muaj.
T tjert: Suat Asllani, Tajar Zavalani, Vangjel Koa e t
tjer nuk do t merrnin rrog. M than: 50 franga n
muaj do ti prishsh ti, 50 franga do tia drgosh motrs
sate, Lilos, kurse 100 franga do ti ruash pr do even-
tualitet, ndoshta edhe pr t vazhduar studimet m von,
se nuk dihet se si d t na vej kjo pun...
Mora listn e personelit me rroga dhe shkova n Mi-
nistrin e Brendshme, pr ta nnshkruar vet ministri,
Ethem Totoja. Kur hyra n zyrn e tij, m bri prshtypje
pamja e egr dhe imponuese. Kishte sy paksa t mdhenj
dhe fytyr t gjer t kuqrremt. M buzqeshi dhe m
shtrngoi dorn. sht koha q djemuria t tregoj aftsi-
t e saj, t tregoj se Shqipria e Zogut krkon njerz me
energji t reja dhe me vitalitet. Po kini mendjen nga
korrentet e dmshme, se mbretria nuk lejon anarkizma.
Fliste dhe shikonte listn. Buzqeshi dhe tha greqisht:
Jese mesa! (Dhit n t!) Ishte m kmb. M shikoi n
sy:
- Pa shih, pa shih! Idealistt! rroga t majme duan!
Aty pr aty iu prgjigja:
- Besoj se edhe ju keni nj rrog t mir! - Heshta, se
ai m shikoi vngr. - Ku ta gjejm q t vij ajo koh kur
do t jetojm pa rroga.
- 145-
Ethem Totoja u b serioz. U ul n tryez, po n at
tryez q rrinte para disa muajsh Musa Juka. Un, duke
njohur vllan e tij, Ismetin, kisha njfar guximi dhe
sinqeriteti, prandaj qndroja qet, sikur t flisja me nj
njeri t njohur, q m donte t mirn.
E nnshkroi dhe ma dha duke m thn:
- Kini mendjen e mos na e bni gazetn si ato t
Greqis, nga ke ardhur ti. Atje sht anarki dhe shtypi
mbahet me sensacione dhe shkrime turli-turli. Ktu kemi
nj mendim: si ta bjm Shqiprin t prparuar. Si ta
mbajm popullin me informata t sakta dhe artikuj e
shkrime q i prshtaten karakterit t tij nacional e
patriotik.
Kur u takova me Demirin, i shpreha prshtypjet e
mia pr Ethem Toton.
- Ai sht nj funksionar i lart i mbretit. Po ne duhet
t prfitojm shum me kt qeveri liberale.
N gazet njoha dhe Isuf Kambn, q ishte adminis
trator. E kishte marr Suat Asllani, drejtori i gazets, se
e kishte nga Libohova. Si redaktor kisha pr detyr t
mblidhja lndn, t interesohesha pr kryeartikullin ose
pr artikullin redaktorial. Un shkruaja ndonj skic me
pseudonimin DEMO-KOTI (Demokrat Komunisti). Kt
lloj bashkimi rrokjesh e msova nga shtypi grek.
Prpiqesha t zgjidhja lnd problematike, sidomos
t nxjerr nga letrat dhe telegramet e shumta q na vinin
nga rrethet. Harrova t prmend m t rndsishmen:
Koha e re ishte organ i qeveris s re. Vet Ethem Totoja
m porositi: Kijeni n mend: sht organ i qeveris,
prandaj sakn se bni budallallqe! Kt e di mir Suati
dhe gjith ata q jan rreth tij.
Vij a re se m t shumtn e kohs qndroja vetm n
gazet. T tjert vinin rrall. Suati vinte shpesh dhe m
pyeste se si ishte lnda. E merrte lndn, i hidhte nj sy,
- 146 -
buzqeshte dhe m porosiste: Ta marrim punn me
ngadal, jo me vrap.
Afrohej dita e triumfit t Legalitetit (24 dhjetor, dita
kur hyri n Tiran Zogu, i ndihmuar nga forat reaksio-
nare fqinje, sidomos nga qeveria e Beogradit, m 1924),
dhe patjetr duhej nj kiyeartikull pr at dit t shnuar
t mbretris. E pash se q t gjith largoheshin. Erdhi
dita e 23 dhjetorit. Lnda duhej br gati pr ditn e
nesrme. Asnj nuk dukej. M duhej ta bja vet. Dhe
n vend t kryeartikullit vura nj telegram q vinte nga
Tepelena: Populli i Tepelens, pa buk! bn qeveria?
Ku i ka premtimet? E shpura lndn n shtyp, n
shtypshkronjn Nikaj. Aty punonte dhe e vetmja femr,
Luia e heshtur, q radhiste me shpejtsi dhe saktsi!
Nj grua e imt, kokulur, puntore.
Kur bhej gati gazeta, para se t shumfishohej,
duhej q kopja e par t kalonte nga Zyra e Shtypit, n
Ministrin e Brendshme. Po t miratohej, firmosej dhe
ather fillonte shtypja. Kur e shpura kopjen n ministri,
m thirri Ethem Toto dhe m brtiti: Ku jemi ktu, n
Greqi? sht ky artikull alarmant? Ky sht artikulli
pr ditn e sotme, q sht fest kombtare? Ai thrriste,
fiiste, shante, pastaj e bri cop-cop gazetn duke m
brtitur: T vij ktu sa m par ai tutkuni, avokat Suat
Asllani, q e ka ln gazetn n duart e anarkistve!
Gazeta, pas nja trembdhjet numrash, u mbyll. Mua
ma hodhn fajin. Tek un u shkarkua gjith zemrimi i
ministris. Mbeta pa pun. M krkonin disa gazeta si
korrespondent, t bja reportazhe. Me shum lutje t
Brankos dhe t Vangjel Kos m mori Asim Jakova tek
Ylliria. Asimi ishte nj deputet mendjemadh, q e deshi
shum mbreti dhe q kishte si grua motrn e Cilks, nj
grua fisnike dhe shum simpatike. Edhe ajo ndrhyri q
un t punoja tek Illyria'.
Pyetje: - Nuk u mor asnj mas kundr trupit redak-
torial t Kohs s re?
- 147-
Prgjigje: - Me sa mbaj mend, nuk u mor asnj mas
administrative. Nga ato q dgjoja prej Brankos, puna
qndronte ktu: Ethem Totoja, i vn nga Zogu, krkonte
q kto firma: Vangjel Koa, Branko Merxhani, Ismet
Totoja e t tjer, t shkruanin pr mbretin, pr reformat,
duke e cilsuar si monarkun m prparimtar t Evrops.
Por as Brankoja e asnj tjetr nuk e bnin kt. Brankoja
u angazhua te revista Ylliria me 80 franga n muaj dhe
un me 40 franga n muaj. T tjert ishin me pun.
Pyetje: - Sa koh punove tek Illyria?
Prqjiqje: - Jo shum. Dhe ja pse: .n zyrat e redaksis
qndronte kurdoher njfar K.G. Ky kishte nj fytyr
kuqalashe. Karakteret tona nuk pajtoheshin. Me kt
rast duhet t shnoj ktu se si e prcaktoi karakterin e
tij Krist Maloku (m von, pas nj viti, kur punoja n
revistn Prpjekja shqiptar, shkruante artikuj dhe
Krist Maloku nga Austria, me pseudonimin Krisma.) Na
shkroi nj letr t gjat, ku midis t tjerash na thoshte:
Ju lutem, ta takoni zotin K.G.dhe ti thoni nga ana ime
kto: edhe ti, zoti K., ke krijuar J]al t reja shqipe, edhe
un kam krijuar jjal t reja shqipe. Ti ke krijuar Jjaln e
re nevqjtore, kurse un kam krijuar jjaln botkuptim.
Kt ndryshim kemi un dhe ti.
K.G. kurdoher m provokonte lidhur me shkrimet,
duke prgojuar gjith ata shok t mi q ishin kthyer
nga Bashkimi Sovjetik. Ai shante Fan Nolin dhe
lavdronte mbretin. Nuk e duroja dot. Brankoja, me t
cilin banoja n nj dhom, m porosiste t duroja dhe t
mos i prgjigjesha. Nuk na e paguante rrogn si gjith t
tjerve, por sot na jepte pes lek, nesr katr lek e, kur
vinte fundi i muajit, na thoshte se rrogn e kishim marr.
Brankoja ishte nj tip interesant: qndronte edhe dit t
tra pa ngrn, vetm cigare donte.
Kishim mbetur prej ditsh pa asnj lek. Asim Jakova
m tha: Tani skam! Nesr! Nesr! Vinte e nesrmja
- 148-
dhe prsri nesr! Nj dit e prita gjer von. Nuk dola
nga zyra. Ai erdhi shum von dhe m tha:
- Shum mir q t gjeta ktu!
- Po ju prisja se skemi asnj lek! Jemi pa ngrn q
pardje! Ju Iutem, na jepni rrogat!...
- Patjetr do tjua jap, po shyqyr q t gjeta. Tash
ulu e shkruej nj reportazh, qaje, shkrueje sa ma mir,
si nj poem, shkruej pr drekn madhshtore q shtroi
naltmadhnia e tij pr princ Abibin, q u fejue me naltsin
e saj, princeshn Sanije. Ja, ktu kam dhe fotografit.
T zgjedhim ma t mirt. Ulu pra! Pse m shikon kshtu?
Ai ishte veshur me granduniform: bombe, frak...
dhe nisi t m brtiste:
- Pse nuk e merr penn? Apo t dridhet kur zen n
goj emnin e naltmadhnis s tij?
Nuk u prmbajta:
- Si, more zotni Asim, t shkruaj un nj reportazh
pr nj drek mbretrore, madhshtore, me gjith t mirt
e bots, kur un jam i uritur, kur kam tri dit q nuk v
gj n goj?
- Don me than se nuk pranon, ? Ather sikter
kndej e mos t pafsha ma ktu! Dii q ktej!
Un ika, kurse K.G., q u ul t shkruante reportazhin
e dreks mbretrore, qeshte me ironi.
Kur ia thash Brankos ngjaijen ai u mendua dhe
m tha:
- Nuk foie gj tjetr, ndonj insinuat kundr mbretit?
- Jo, - iu prgjigja.
Po K. G. dhe Asim Jakova kishin prhapur fjal se
un kisha shar princ Abibin, djalin e sulltan Hamitit,
dhe princeshn Sanije. M thirri ministri i Punve t
Brendshme dhe m qortoi, megjithse un i thash si
qndronte e vrteta.
Prsri pa pun. Pa buk. Demir Godelli pa pun,
- 149-
Asim Vokshi pa pun. Aty nga janari i vitit 1936 na lindi
ideja t botonim nj revist.
Pyetje: - Si u botua revista ABC?
Prgjigje: - Ideja ishte e Asimit dhe e Demirit. T
botojm nj revist. Kt ide e pranuan edhe shum
shok t tjer, sidomos Sknder Rusi, Zef Mala, Vasil
Shanto, Vasil Kushi, Reshat Kllii, t cilt m von u
bn edhe si kolegjium i redaksis. T tjert, q preten-
dojn t ken qen n kt nism dhe n kt kolegjium
(ktu nuk po prmend emra), as q e dinin se ku qe re-
daksia e ABC-s dhe as q i pam ndonjher. E vrteta
sht se un u krkova t gjithve bashkpunim, por
thirrjes son iu prgjigjn menjher vetm Dhimitr
Shuteriqi dhe Shevqet Musaraj. T tjert nuk na drguan
asnj shkrim pr numrin e par.
Ktyeartikulli u shkrua nga t gjith (Asim Vokshi,
Vasil Shanto, Reshat Kllii, Vasil Kushi, Sknder Rusi),
por m n fund u vendo s q ta kopjonte n gjuhn e
mesme Reshat Kllii. Artikullin programatik e shkroi
Tajar Zavalani, me pseudonimin ZAKS. Artikullin pr
rinin e shkroi Branko Merxhani. Nj artikull problematik
ekonomiko-shoqror e shkroi Bedri Pejani, me pseudo
nimin Sos.
T hollat i mblodhi Asimi, nga grupi i oficerve q
kishin rroga t mira dhe ndihmonin kurdoher. Shtyp-
shkronjn e gjeti Asimi. Ishte shtypshkronja e vogl Ora,
ku botohej dhe organi i Komunitetit Mysliman. Numri i
par doli n shkurt m tirazh 10000 cop. Ishte tirazhi
m i madh q ishte par gjer ather. Revista u shit
menjher. N Kuov drguam 3000 cop, dhe Rexhep
Luga, q punonte aty n post, na drgoi t hollat dhe
krkesa pr t shkruar artikuj pr puntort e Kuovs,
q ishte qendra m e madhe e puntorve...
Migjeni na shkroi nj letr t gjat, ku na kshillonte
q t mos nxitoheshim e t mos i binim mrit me kok.
- 150-
Ai do t bashkpunonte me revistn, por ne duhej t
kishim shum kujdes e t mos linim rast pr masa admi
nistrative nga ana e qeveris. Ne ishim pr zhurmn,
alarmin, paka se revista mund t mbyllej. Na kishin
thn disa her shokt se duhej ta shfiytzonim kt
rast t shtypit t lir q la prkohsisht qeveria liberale
e Mehdi Frashrit. Mua m caktuan si drejtor politik dhe
un iu drejtova qeveris pr lejen e botimit t nj reviste
artistiko-kulturore...
Prve Migjenit, edhe Branko Merxhani, me t cilin
bashkjetoja n nj dhom, nuk e plqeu vrullin ton. Ai
ishte i mendimit q ne t merreshim m shum me art e
kultur pr popullin, sesa me ngritje problemesh
themelore pr jetn dhe shoqrin ton. Prandaj nuk na
dha ndonj shkrim tjetr pr numrin e dyt t revists.
M kujtohen fjalt e tij: Keni nj revist n dor. Mbajeni
q t hani buk ti, Asimi, Demiri e t tjer. Po me nj
kusht: mos shkaktoni zemrimin e qeveris. Ju krkuat
leje pr nj revist artistiko-kulturore dhe e kthyet n
manifest politik revolucionar! Kush ti lejon kto, more
Petro! Ju ende nuk e keni kuptuar mir politikn e Zogut!
Ai sht i mpreht dhe krkon t mbretroj i qet dhe
jo me andralla. Edhe ju e psuat si Fan Noli! Dale, more
djema! Mos u nxitoni, se Zogu nuk lejon propagandimin
e hapur t komunizmit dhe t revolucionit.
Megjithat, numri i dyt qe edhe m revolucionar. E
drguam n shtyp. Un shkrova kiyeartikullin Urr, mbi
Tiran!, ku thosha se t gjith duhej t vinin n Tiran,
se vetm n Tiran kishte buk, kishte jet. Kisha
shkruar dhe nj artikull pr puntort e Kuovs:
Bajrami n Kuov, ku tregoja jetn e mjer t pun-
torve t Kuovs, q banonin n kasolle t bra me
karton dhe thas imentoje.
Numri dy mbaroi s shtypuri dhe un me Asimin po
e paketonim n shtypshkronjn e vogl Ora, kur na
erdhn dhjet xhandar, me n krye kapitenin Zef
Prenushi, t cilin e njihte mir Asimi. Ai na tregoi shkre-
sn: Drejtori i revists, Petro Marko, t arrestohet dhe
revista t digjet! Ai qeshte dhe, kur hapi revistn e nisi
ta shfetonte, theksonte me z: Bobo, paska ktu! More
Asim (i tha me z t ult), merr ca kopje dhe nxirri shpejt,
se do ta djegim ktu n oborr.
I ndihmuar nga nj radhits, Asimi nxori nja
pesqind kopje q qarkulluan m von ilegalisht. Mua
m lidhn dhe m shpun drejt e te ministri i Punve t
Brendshme, zoti Ethem Toto. Sapo hyra i lidhur n zyrn
e tij, ai u ngrit m kmb dhe i egrsuar m thirri:
- Jo ti, po 3000 Lenin t jen n Shqipri, nuk e
bjn dot komunizmin! Aq sa bhet limoni n Peshkopi,
aq bhet dhe komunizmi n Shqipri. Un e kam lexuar
dhe e lexoj Kapitalin e Marksit, por komunizmi sht
pr vendet e zhvilluara, me industri t madhe, ku ka
miliona puntor dhe jo ktu, ku populli jeton n mizerie.
- Pastaj e uli zrin dhe, duke m shikuar n sy, m tha:
- Agjent i Mosks! Na gnjeve, prandaj ta dham edhe
lejen e revists. ti bj tim vllai, q ka besim te ju!
Un iu afrova dhe e vendosa kmbn mbi tryez.
Kpuca ishte e grisur, dukeshin gishtrinjt e kmbs...
- Po t isha agjent, si thoni ju, do t kisha edhe kpu-
c! Un jam agjent i atyre q jan si un, kmbzbathur,
kurse ti, q je ktu, n kt kolltuk, je agjent i Roms.
Moska nuk ka nevoj pr agjent!.
- Hiqe kmbn! - m thirri.
Un nuk e hiqja. Ather ai m shtyu dhe rash n
dysheme i lidhur. N at ast hyri brenda Ismeti, vllai i
tij dhe i brtiti:
- bn kshtu, more i marr! - dhe mu afrua e m
ngriti. - Hiqja zinxhirin nga duart! - brtiste Ismeti, dhe
m mbante pran. Erdhi xhandari dhe m hoqi prangat...
Ather ministri iu kthye t vllait, Ismetit:
- Pa shiko se far reviste kan nxjerr! Revist
- 152-
bolshevike! - dhe tundte numrin e dyt t ABC-s, q
mbante n duar. - Kta na krkuan leje pr nj revist
kulturore, ashtu si m the dhe ti, por prfituan, ia bn
fora. Po lejohet kjo? I lejon lartmadhria e tij kto botime
bolshevike?
M shpun n zyrat e policis, andej nga Rruga e
Dibrs. M mbajtn gjith natn. T nesrmen n orn
10, m uan n Kryeministri. M futn n salln e pritjes.
Qndroja m kmb. Hyri Mehdi Frashri, kryeministri,
i cili, sapo m pa t lidhur, urdhroi menjher t m
hiqeshin prangat. M tha t ulesha n nj kolltuk shum
t rehatshm. Edhe ai u ul pran meje. M hodhi dorn
n qaf dhe pak a shum m tha kto:
- Edhe un jam persekutuar pr tridhjet vjet e ca,
por nuk jam mrzitur!
- Po ju, nga kush jeni persekutuar? - i thash.
Ai qeshi me t madhe:
- Nga kush persekutohet njeriu i ndershm, ? Ti je
i ri. Mos u mrzit, dhe pa dgjom pakz! - e m shikonte
n sy. Ishte nj burr simpatik, q, sipas meje, nuk i
bnte keq as mizs. - Ne e dim q jemi populli m i
varfr i Evrops. Por pa m thuaj pakz, si rrojm? Kemi
nj dhi, kemi nj dele, nj lop, nj pul, nj cop are,
ham ndonj kukurec, ndonj kok t pjekur, bjm
prshesh me dhall e me kos. Dika ham, prandaj dhe
jemi gjall, apo jo? Po ju, me shkrimet q bni, na nxit
fare! Skemi e skemi. Po, skemi mend n kok! Nuk
punojm, nuk dim t punojm, jemi dembel, presim
nga Perndia. Nuk dim, jemi nj popull injorant. Sthemi
t mos shkruani, por shkruani q jemi dembel, q duhet
t punojm, t shtojm bagtin, t shtojm ugaret, t
shtojm pemt, t lvizim, ta bjm tokn pjellore. Kemi
nj tok t mir. Apo jo? Ja, kto shkruani, more bir! T
zgjohet fshatari! Por fshatari nuk di t lexoj fare! t
shkruani! Mos e bni edhe ju si nj katundar q qahej e
- 153-
thoshte: Skam gj prej gjje, po m vdes fmija pr
buk! Por ai kishte nj lop, kishte dhjet dhi, kishte
pula, kishte me se t rronte, po ama prdit avazin e
Muks: skam asgj, po vdes nga uria. Ndillte t keqen. I
ngordhi lopa. I ngordhn dhit, i ngordhn dhe pulat.
Aman more djal, mos na ndillni zin, se dika kemi.
Duhet t lvizim e t punojm, t alltisim, t jemi m t
gjall dhe jo t ndjellim babzin. Ju, si t rinj me kultur,
q e doni popullin, msojeni popullin t jet m i gjall.
Ai fliste shum dhe mendimet i ilustronte me fjal t
urta t popullit. Pastaj m mori pr krahu dhe m futi n
kabinetin e tij, ku ishin mbledhur gjith ministrat, kshilli
ministrar. Me dorn e tij n qafn time, ai, sapo u fut,
tha:
- Ja ku e kemi! Shiheni! ti bjm, ta varim? - dhe
buzqeshi.
Nuk i vura re fytyrat e t tjerve. Shikoja fytyrn e
Ethem Totos. Ai u ngrit e tha:
- Do ta gjykoj gjyqi politik! Ka shkelur ligjet tona.
Kemi ligje n fuqi. Tani jemi mbledhur ktu ti heqim
lejen e revists. Un ju propozoj q lejen tia heqim, se ka
shkelur ligjet. Ka botuar nj revist revolucionare. Ja se
ku sht lutja q ka br pr lejen. (E lexoi lutjen ku
krkoja leje pr nj revist artistiko-kulturore.) Pra,
revista q nxori ky, nuk sht artistiko-kulturore, po
revolucionare. Krkoj nga ju t gjith q ti hiqet leja.
U pranua unanimisht heqja e lejes.
- Tani ne skemi pun m me t. Pun ka gjykata
politike! - prfundoi Ethem Totoja, q ishte m kmb.
Pas nj ore m uan n gjyqin politik. Aty gjeta dhe
Asimin, n bankn e t akuzuarit. M buzqeshi dhe me
kt deshi t thoshte: mos aj kokn.
Prokurori: Kio Bisha.
Kryetari i gjyqit: Bilal Nivica...
Pyetjet q m bnin, ishin q t dinin se cilt
fshiheshin pas pseudonimeve. U prgjigjesha se,
- 154-
prderisa isha prgjegjs politik i revists, pranoja se t
gjitha shkrimet ishin t miat. M pyetn nse kishte
shkruar Asimi. Ua prsrita:
- E marr un prgjegjsin pr t gjitha shkrimet q
jan botuar pa emr ose me pseudonime!
Gjyqi nuk zgjati shum.
Vendimi: Internim n Porto Palermo, gjasht muaj.
Asimi: Internim n Peqin, gjasht muaj.
Kshtu u mbyll historia e revists son ABC.
Pas lirimit, numrin 2, q u ndalua, ma dha Ali
Bakiu, q e kishte fshehur, ose, m sakt, ma dha kur i
shkova n shtpi, ku gjeta dhe Gogo Nushin. Aliu aso
kohe ishte kryetar i Komitetit Ekzekutiv t Tirans. E
njihja nga Demiri dhe Asimi. Ai na ruante shum shkresa
dhe shtypin ilegal q vinte nga jasht. Atij i dhash dhe
disa fotografi q i bra n Kor, gra q demonstronin
para prefekturs dhe xhandar q i shtynin me bajoneta.
Ishin t mira dhe u botuan disa her me raste prkujti-
mesh t demonstratave. Aliu doli n kopsht, grmoi me
kazm dhe nxori nj tub t vogl prej llamarine. E hapi
dhe nxori numrin 2 t ABC-s. E kam ruajtur, - m
tha.
E mbaja n zyrat e gazets Bashkimi, ku punoja.
Vura Rebi Alikajn ta kopjonte dhe i shfaqa nj mendim
Nako Spirut ta ribotonim dhe t vazhdonim botimin e
saj. Ai nuk pranoi. Nuk e di pse!
Pyee: - Si ia kalove n internim?
Prgjigje: - N kohn e internimit jetova m mir se
kurdoher...
N Porto Palermo nuk m mbajtn shum koh,
vetm dy jav. M hoqn q andej dhe m shpun n
Llogara. Kt e bn se mos arratisesha nga Porto
Palermoja, pasi njihja shum fshatar dhe detar. N
Llogara, m dhan nj barak drrasash. Shtrova nj
shtrat t gjer me deg dhe gjethe shqope dhe pishe.
- 155 -
Erdhi nga fshati dhe motra ime pr t m shrbyer. Dhe
do dit, kur kalonte makina e linjs Vlor-Sarand e
Sarand-Vlor, dgjohej fatorinoja q thoshte: Petro
Marko ka nj shport... Petro Marko ka nj trast. Pr-
dit m drgonin buk e peshk e mish e fruta e makarona
e oriz e vaj e mjalt. Kush mi drgonte? Nuk kishte emrin
e drguesit... Paraqitesha dy her n dit te postko-
mandanti i xhandarmris, q ishte nj burr i mir.
Gjat vers, aty n Llogara vinin shum familje pr
t vernar, sidomos ata q vuanin nga mushkrit. Pran
baraks sime ishte dhe banesa e Asllanit, Ali Asllanit. Ai
m thrriste dhe m lexonte vjersha. M pyeste nse kisha
nevoj pr ndonj ndihm. Ishte dhe familja e mikut tim
Ibrahim Shyti, aty n nj kodr, n t hyr, nga ana e
Dukatit. Ai vend ende quhet kodra e Ibrahim Shytit. M
thrriste shpesh mbrmjeve dhe bisedonim lirisht pr
situatn dhe pr shokt n Tiran e n burgje...
Rastisi t kalonte andej nj gazetar amerikan. E
shoqronte nj shok q e kisha njohur n Tiran. Ai kishte
mbaruar Tekniken, ndaj e dinte mir anglishten. Si u
duk, i pasksh thn atij gazetarit q un atje isha i
internuar. Gazetari u interesua pr mua dhe mu afrua.
Dinte frngjisht. Ishte korrespodent i Nju-JorkTajmsit.
Kishte vizituar Finlandn e Polonin, kishte ardhur edhe
n Shqipri pr tu takuar me mbretin, i cili e kishte
pritur. Folm gjat. Ishte i zgjuar dhe menjher u bm
miq. Quhej Bill Uaters,1! m duket... Po, Bill e kishte
emrin e par. I fola pr situatn n Shqipri. Ai fjeti n
barakn time dhe t nesrmen u nis pr n Sarand e s
andejmi pr n Korfuz. Pr kt gazetar po shnoj disa
gjra: Kur vajta n Spanj, i shkrova nj letr nga
Albacete. Pas dy muajsh ai m shkroi nj letr, brenda
s cils kishte dhe nj ek 1000-dollarsh, si ndihm
1) Pak koh pas vdekjes s Petros, Bill Uatersi erdhi n Shqipri dhe
kontaktoi me familjen e tij. (Shn. i red.)
- 156 -
personale e tij per popullin spanjoll. Pas lirimit, kur
punoja n gazetn Bashkimi, m erdhi nj zarf nga
misioni yn ushtarak n Bari, brenda s cils ishte dhe
nj letr e Billit. Ishte i gzuar q un kisha dal gjall
nga furtunat, dhe m ftonte n Hollivud, ku ai punonte
n nj shoqri prodhuese filmash. M krkonte q un
t bashkpunoja me t duke shkruar skenar.
Un nuk iu prgjigja kurr, pr t mos krijuar
problme.
... Nga Llogaraja u largova shpejt. Ismet Toto,
Brankoja dhe t tjer u interesuan dhe un u lirova.
Brankoja do t botonte revistn Prpjekja shqiptar,
ndaj kishte shum nevoj pr mua. Ai nuk e shkruante
shqipen. M diktonte mua shqip-greqisht-frngjisht dhe
i shkruaja un artikujt e tij. Asimi ende ishte n Peqin.
Me Demirin takoheshim shpesh dhe bisedonim. Me
Tajarin m rrall.
Pyetje: - Pa kujtohu, mos ke harruar ndonj episod
interesant t ksaj kohe, domethn pas kthimit nga
Athina?
Prgjigje: - Episodet jan t shumta dhe shum
interesante, bie fjala: Kur shkonim n parlament, pr t
dgjuar pallavrat e baballarve t kombit, ne qndronim
n galeri dhe shikonim e dgjonim seancat. Nj dit ngjau
nj incident. Njri nga deputett mbshteti propozimin
e nj tjetr deputeti. Ky i fundit, nj dit m par i kishte
br kt pyetje kryetarit t qeveris liberale: Pse kjo
qeveri na u quajtka qeveri liberale dhe qeveria e par na
paska qen qeveri despotike? Kush i ka emruar kto
qeveri? Nnkuptohet q vetm naltmadhnia. Pra, na
shpjego zoti Mehdi Frashri, kt dallim q ju po i bni
qeveris suaj! T nesrmen, pra, nj deputet tjetr e
prsriti kt pyetje. N kt koh, deputeti i Shkodrs,
u ngrit, vuri dorn n brez pr t hequr revolen, dhe iu
drejtua ktij deputeti q e kishte prpara: Ti je dallkauk,
pa vler, je nj hi, je nj servil, nj karrierist, nj hajvan.
- 157-
Dhe mundohej ta shkrepte revolen, kurse t tjert th-
rrisnin: Hiqja, Mbajeni!, Shkrepja!, Mos ksh-tu!,
Qlloje, dreqin!, Mbajeni! Mbajeni! - Nj gjullurdi. T
gjith ishin m kmb dhe prisnin krismn e revoies. Po
revolja nuk krisi, se ra zilja, q e tundte me furi Mehdi
beu, i cili thrriste; Mbledhja u mbyll!
Ne dolm t gzuar nga kjo fars, dhe Brankoja na
propozoi q ti shkonim n shtpi deputetit t Shkodrs
pr ta prgzuar.
U bm nj grup shoksh dhe shkuam. Ai na priti
mir dhe na fliste shum kundr deputetit n fjal dhe
disa t tjerve, q kishin qen rreckaman aventurier,
q erdhn nga Stambolli me opinga dhe u bn vegla t
verbra t Zogut e t ambasads italiane (dua t shnoj
se flitej q shumica e deputetve tan merrnin rroga nga
Jugosllavia, Greqia, Italia, disa dhe nga Anglia e Shtetet
e Bashkuara t Ameriks). Deputeti i Shkodrs na thoshte
se disa nga deputett... (Nuk e prmendi dot emrin e
Lal Krosit, q ishte zot i parlamenti!), nuk votuan pr
Moratoriumin, se ata qenkeshin fajdexhinjt m t
pasur t Shqipris. (Moratoriumi u propozua nga
qeveria pr t shtyr borxhet, pasi gjith po pulii ishte
mbytur n borxhe. Ne shkruam nj artikull t fort
demaskues n numrin e par t ABC-s, ku thoshim
se parlamenti kishte shnuar njolln m t zez t
historis s tij, pasi aty ishte shtabi i fajdexhinjve.)
Pas dy ditsh Brankoja na tha:
- Me nder hngrm m.. q vajtm te deputeti i
Shkodrs, se vet mbreti e kishte porositur ta bnte kt
loj, pr t mos hapur debate rreth qeveris liberale dhe
asaj despotike...
Pyetje: - Po nga i merrte vesh Brankoja kto?
Prgjigje: - Brankoja shoqrohej me shum perso-
nalitete e sidomos me Mehmet Konicn, q ishte nj nga
kshilltart e mbretit pr shtjet ballkanike. Me t mbreti
- 158-
luante brixh. Pr Mehmet Konicn do t fias m posht,
sidomos kur e takova n Rom, m 1944. Brankoja kishte
nj karakter t fort, ishte i ndershm, patriot, idealist
dhe gjykonte thell pr do shtje kombtare. Ai me
Tajarin takohej rrall, por me Bedri Pejanin, me Ali
Kelmendin, me Demir Godellin e shok t tjer takohej
n Kursal, q ishte kafeneja qendrore, ku venin
personalitete t kulturs e t administrats: deputet,
funksionar t lart. Ather, kafenet i kisha ndar n
kto kategori: n Kursal - ata q prmenda m lart, n
Llondon - funksionar m t vegjl, sidomos ata q vinin
nga krahinat; n Berlin - njerz t papun, t dyshimt
pr qeverin; n Ballkan - xhandar, ushtar, lebr,
matrapaz (i kam prshkruar te gazeta Koha e re me
pseudonimin Demo-Koti).
Dua t shnoj edhe kt episod:
Aty nga shkurti i vitit 1936, kur ishim gati pr t
botuar ABC-n, Tajari e Demiri m ngarkuan me mision
t veja n Kuov, t takoja njfar Bire dhe ti thosha
se: Ajo plaka kushton 11 franga. Dua t shnoj se
statutin e shoqris Puna t Kuovs e kishin hartuar
Tajari dhe Demiri, ia kishin shpn edhe avokat Suat
Asllanit pr ta par nga ana ligjore. Ai i kishte br disa
ndryshime. Kam qen edhe un i pranishm, kur Suat
Asllani dorzoi statutin e shoqris Puna t Kuovs.
M than se duhej t veja n Berat, t takoja nj shok
me emrin Gaqo Vruho ose Bojaxhi, q punonte n
shoqrin SESA. Ai kishte makin dhe do t m onte
n Kuov. Kshtu veprova. Gaqoja m oi n Kuov
nj pasdreke t ftoht. N post gjeta shokun ton Rexhep
Luga, i cili na shpuri n kafene, ku u takova dhe me nj
shok tjetr, Kokoshi, nga Vlora, t cilin e njihja. Ai
punonte aty si llogaritar dhe rrinte me inxhiniert italian.
I thash se m duhej t takoja nj shok, Biren, nga
Kui m duket, dhe ai drgoi nj njeri q ta gjente. Pas
- 159-
pak ai erdhi. Pr her t par e shihja. U prqafuam dhe
i thash ngadal. Ajo plaka kushton 11 franga, m tha
Tajari dhe Demiri. Ai m pyeti prsri se sa ishte mimi
i sakt, dhe un ia prsrita: 11 franga!11U ndam me
t gjith. Rexhep Luga na rrinte pran. U ndam edhe
me t.
Ishte errur shum dhe bnte ftoht. Tek Ura e Hasan
beut (Ura Vajgurore), na pritn dy xhandar dhe na than
t ndaleshim. Gaqoja e ktheu veturn nga rruga e
Roskovecit dhe, megjithse xhandart na qlluan, ai nuk
u ndal. Arritm shum von n Fier. Ku t shkonim?
Gaqoja u mendua dhe m tha: Di un nj vend t sigurt!
M shpuri n nj shtpi publike, nj barak buz lumit.
Aty ishin tri femra t thata, t mjera, kishin ndezur nj
mangall dhe ngroheshin. Gaqoja u foli tro dhe u tha;
Jemi jabanxhinj, do t qndrojm ktu dhe do tju
paguajm t triave nga pes franga. Ato qeshn dhe na
ofruan gshtenja t pjekura. Kur zbardhi dita, dolm
andej. Gaqoja ndenji me mua, sa m siguroi makin pr
n Tiran.
Lndn e numrit 2 t revists ABC e kishim br
gati. Demiri dhe Tajari m than t veja n Kor, t
takohesha me Dhimitr Fallon, me KoiXoxen, me Stefo
Grabockn, me Mihal Lakon e t tjer dhe tu thosha
nga ana e tyre q aty nga gushti t shkonin n Pogradec,
gjoja pr verim, t takoheshin me shokt e Tirans pr
t bashkrenduar punn revolucionare dhe mundsisht
t bnin njfar komiteti t prbashkt. Shkova n Kor.
Mbledhjen e bm n shtpin e Esat Dishnics, n
Dishnic. Aty kaluam nj mbrmje t mrekullueshme
dhe t paharruar, hngrm e pim dhe knduam Inter -
nacionalen. Mbaj mend plakun e Esatit q thrriste:
1) Ishte parulla q caktonte datn (11 shkurt) e grevs dhe demonstrates
m t madhe t organizuar n Shqipri, ku puntor, t organizuar, lan
punn dhe krkonin t drejtat e tyre. Pr ta shtypur shkoi vet Ethem Toto.
- 160-
Rrofshin djemt e Elinit! (Leninit) E shoqja e Esatit dhe
sidomos motra e tij, Meli, fluturonin nga gzimi q shih-
nin n vatrn e tyre shok t Esatit, komunist.
Pas pak ditsh msuam se konsullata e Jugosllavis
n Kor i kishte raportuar qeveris son qllimin e
takimit q bm n Dishnic. Ne menjher dyshuam te
njri nga shokt q kishin dijeni. (Ashtu u mendua
ather. Sa sht e vrtet, nuk dihet.)
Aty, n shtpin e Esatit, u diskutua edhe pr revis-
tn ton ABC dhe u tha se, pasi u mblodhn gjith ato
t holla pr botimin e romanit Nna t Gorkit, prkthyer
nga Tajar Zavalani, duhej krkuar ndonj tjetr roman
revolucionar pr t'u prkthyer. Falloja kishte prkthyer
Jeta n varr, t Mirivilisit dhe e kishte botuar. Kishte
prkthyer dhe Feja dhe shkenca.
Kur u ktheva n Tiran, Brankoja m tha: T i shkove
n Kor dhe qllimin e vajtjes sate atje e di edhe Ministria
e Punve t Brendshme. Prandaj sakn se bni mbledhje
n Pogradec, se t gjith do t arrestoheni. Kini mendjen,
se midis jush ka edhe spiun.
Po at dit Tajari dhe Demiri m dhan nj tuf trakte
t Komitetit t lirimit Nacional, q ishte n Paris. M
than t shkoja dhe ti vendosja n kamaren e nevojtores
s Kursalit. Un e bra at heroizm se heroizm
m dukej, por m von mendova dhe thash me vete se
ato trakte aty mund ti merrte vetm ndonj deputet ose
spiun, q shkonte n at kafene, prandaj mu duk pun
pa mend, ose e br me qllim q t alarmohej Ministria
e Punve t Brendshme. Ne shkonim si cjapi te kasapi!
Pyee: - Si i shihje ti shokt: Tajar Zavalani, Demir
Godelli, Ali Kelmendi, Selim Shpuza e t tjer, q ishin
kthyer nga Bashkimi Sovjetik?
Prgjigje: - Un dhe shokt e mi tek ata shihnim
msuesit tan, udhheqsit tan. Ishin t ndershm,
antifashist, kishin msuar n shkollat e Mosks dhe
- 161 -
tek ata ne gjenim komunistt. Po midis tyre kishte
dallime. Do t fias m posht e m gjat pr secilin nga
kta shok. Nuk mund t bnim asgj pa pyetur ata. Nj
dit Ismet Toto m tha:
- Dshiroj t botoj vjershat e tua dhe t Migjenit
bashk! Dua q, n parathnie, t bj nj studim pr
poezin ton t re. - (Mua m erdhi mir.) Vajta dhe ia
thash Tajarit. Ai, i zemruar, mu prgjigj:
- Jo! Ai sht fashist! Nuk duhet q me vjershat e
tua dhe t Migjenit t spekuloj nj megalloman q i di
t gjitha dhe q sdi asgj. Ai krkon tju bj pr vete! -
kshtu q un nuk e pranova krkesn e Ismet Totos.
Filozofin e politiks s kohs Branko Merxhani e
analizonte sipas prizmit t pikpamjeve t tij idealiste.
Me mua fliste hapur dhe e dinte q un drejtohesha nga
Demiri e Tajari. Ai nxirrte kto konkluzione:
1. Zogu nuk kishte fare frik nga komunistt.
Prkundrazi, sipas tij, komunistt e prforconin regjimin
e Zogut. Thoshte: Nuk sht budalla Zogu q lejon t
vijn nga Moska agjentt e saj. Ai jo vetm i lejon, por u
jep edhe pun speciale, me rroga t majme. Lejon roma-
nin Nna jo tani, q sht qeveria e Mehdi beut, por q
n kohn e Musa Juks. Lejon t shkruani vjersha dhe
shkrime revolucionare, si ti, q i kushtove nj ligjrim
Leninit, me rastin e prvjetorit t vdekjes. I lejon, por jo
pa qllim; i thot Musolinit: Pa shiko se agjent na
drgon ktu Moska! Kemi nevoj pr ndihma materiale,
q ti luftojm. Dhe merr nga Roma miliona e i fut n
xhep.
2. Sipas Brankos, gjer ather n Shqipri nuk kishte
asnj marksist-leninist kompetent. T gjith ne e deshm
komunizmin pa e njohur se ishte komunizmi.
3. Sipas tij, ne n shum raste luanim rolin e disgre-
gatorit, dhe jo t unitetit t t gjitha forcave prparimtare.
Thoshte: Un jam demokrat, idealist, dhe Tajari m
- 162 -
lufton Un dua nj Shqipri demokratike, si at t Nolit,
si at tTurqis s Mustafa Qemalit, por Tajari dhe shokt
e tij m quajn armik! Pse? Un, sipas mendimit tim,
krkoj nj zhvillim t shoqris ku t ken vend
komunistt dhe gjith patriott e antifashistt. Nuk m
plqejn polemikat q shpien uj te mulliri i prarjes,
ashtu sic i plqen Zogut. Atij i plqen q ne t prahemi
dhe t mos bashkohemi kurr.
Mendimet e Brankos ua transmetoja Tajarit dhe
Demirit. Dhe ata m thoshin: Ai sht metafizik, sht
nj filozof q rron n stratosfer!
Brankoja kishte arritur t thoshte: Ne jemi
vagabondt e historis! (Jo pr ne komunistt, po pr
ata q luftonin pr pushtet.)
Pyetje: - Cilin kishit si prgjegjs ose sekretar?
Prqjiqje: - Nuk e dija se cili ishte sekretari ose
prgjegjsi yn. Un, personalisht, lidhesha ngusht me
Demirin, Asimin, Vasilin. Me t tjert: Bedri Pejanin, Ali
Kelmendin, Zef Maln, Mustafa Gjinishin, Hasan Rein
- ky i fundit kishte marr fam se u kishte qndruar
stoikisht torturave n Fier - Mane Nishovn e t tjer,
isha shok dhe flisja lirisht pr do gj. E dija q ishin
komunist, por organizimin nuk e njihja. Kisha dgjuar
Demirin t thoshte Ne, grupi i Tirans, jemi shum dhe
duhet t kemi kujdes!
M hapur fliste Bedri Pejani, kurse m pak, ose hi
fare, Ali Kelmendi dhe Asim Vokshi. Vasili ishte m i gjall,
po, si e shihja un, vetm me Asimin kishte m shum
lidhje, kurse me t tjert nuk takohej fare. T gjith i
njihte.
Ather t gjith shokt, ngado q ishin, duheshin
njri me tjetrin, takoheshin si vllezr dhe ishin shum
t lidhur, nga do an. Nuk na linin pa buk ata q ishin
n pun, sidomos oflcert, shokt e Asimit, si Emrush
Myftari, Xhemal Kada, Bedri Spahiu, Abaz Shehu,
- 163-
Shaban Basha e t tjer q un nuk i njihja. Edhe arsim-
tart na ndihmonln shum. Un, q merresha me gazetan
dhe me poezi, njihja m mir poett si Migjeni, Dhimitr
Shuteriqi, q m kushtoi botimin e par t vargjeve te tij,
Shevqet Musaraj, Aleks ai, Andrea Varfi, Sotir Caci,
Nexhat Hakiu, Andon Logoreci (Nologus), Helenau,
Platonikus (Veli Stafa, vllai i Qemal Stafs). Veliu m
niohu me Qemalin n nj kafe t shtitores s madhe.
Gemali mbante disa libra n sqetull. M posht do t
flas pr shkrimet e tij t para, q ia botova ne gazeten
Shtypi, me pseudonimin BRUTUS. Kshtu q kishte
nj grup shoksh q lidheshin njri me tjetrin.
shprndanin trakte dhe letrsi revolucionare q na vinte
nga jasht, sidomos nga Halim Xhelo.
Pyee: - mendon pr shokt e athershm, sidomos
pr ata q erdhn nga Bashkimi Sovjetik?
Prgjigje: - Kishim pr ata respekt dhe adhurim, se
kishin qen n Mosk, n Kremlin. Ata kurr nuk trego-
nin pr jetn e atjeshme. Vetm Demiri, megjithse tre-
gonte ant pozitive, shpesh na kallzonte edhe realitetin
e hidhur: vshtirsit ekonomike, varfrin, imoralitetin,
papunsin. Jan vitet e para t socializmit n nj vend
t paan, ku ka zotruar mizerie e madhe! Na tregonte
dhe qyfyre, si bie fjala: ,
Pr Nj Maj ne t huajt na ndanin nper qendra te
ndryshme pr t folur. Mua m drguan n nj fabrik
afr Mosks. I thash shokut prgjegjs se n gjuhe do
t flisja kur t m vinte radha. Ai m tha t flisja n
giuhn time. Po kush do t ma prkthej? - i thash.
E prkthej un, - m tha ai, q nuk dinte asnj fjale
shqip. M erdhi radha. Ai q drejtonte mitingun, tha:
Kemi ktu nj prfaqsues t klass punetore te
Evrops - Turma m duartrokiti dhe m prshnde
me grushtin prpjet. Flova: Shok puntor! Vendi
im, Shqipria, sht nj vend shum i varfr, por liri-
- 164-
dashs. Dgjova prkthyesin: Shok! Ju sjell prshn-
detjet nga klasa puntore e Evrops s shtypur. Ata syt
i kane te ju, se ju jeni pararoja e revolucionit botror!
Flisja kot dhe ai prkthente si ti vinte pr mbar: Me t
vrtet ju keni akoma vshtirsi, por proletariati i Evrops
sht me ju dhe do t ngrihet i tri, po qe se ju krcno-
heni nga brenda ose nga jasht. Ju jeni shpresa e bots,
j ju jeni heronjt e shekult! Ather un e mbajta veten
dhe vazhdova: M ka marr malli pr nj shishqebap e
per nje pilaf t vendit tim! Ai prktheu: Shoku thot se,
qe kur ka ardhur ktu, e ndien veten t lir, se n vendin
e tij persekutohet dhe keqtrajtohet si rrihen prdit me
kerba gjith puntort q punojn pa asnj shprblim
por angari.
Shpeshher pyesja Tajarin se si ishte organizuar
rinia, komsomoli, si ishte organizuar shtypi, po Tajari
m premtonte se pr kto do t flisnim m von. Tajari
nuk fliste kurr pr jetn n Bashkimin Sovjetik. Reshat
Kllii m thoshte se atje ende ishte rrmuj. Ali Kelmen-
di, q disa her e kisha pyetur pr jetn e rinis dhe pr
organizmin e shtypit, vetm kto m thoshte: I dreiton
Partia Bolshevike! J
Po.. kta shok shqiptar, q m par kishin qen t
KON ARE-se dhe q shkuan n Bashkimin Sovjetik,
qlluan q t ishin aty kur ende BS ishte shum i varfr,
ishte koha kur ende kishte korrente t ndiyshme, kur
aty ishte ende Trocki. Stalini ende nuk e kishte
konsoliduar mir pushtetin dhe trazirat ishin t shumta.
Reaksioni i brendshm dhe i jashtm punonte. Kishte
sabotime. Bashkimi Sovjetik ishte i izoluar nga bota
Shokt e huaj, q ishin t shumt n Mosk, trajtoheshin
mire. Por ata shikonin varfrin e mass. Kjo zgjati gjer
ne fillim te viteve 30, koh kur shumica e shqiptarve
qe ishin aty, u larguan dhe erdhn ktu me prshtypjet
e atmosfers q lan atje. Nuk ishin entuziast, ishin t
- 165-
lumtur q kishin ln at vend dhe kishin ardhur ktu,
ku e ndienin veten m t gzuar e m t sigurt. Ishin
kto arsye q shumica e shokve tan q u kthyen nga
Bashkimi Sovjetik, dshtuan, me gjith prkrahjen e
besimin e madh q kishim ne ndaj tyre. Ata, duke na
par ne plot entuziazm dhe besim ndaj komunizmit,
nuk mund t shpreheshin kundr, se do t quheshin
tradhtar dhe renegat.
Pyetje: - mund t na thuash pr botimin e revists
Prpjekja shqiptar?
Prqjiqje: - Branko Merxhani, njri nga publicistt
m serioz t asaj kohe, mendoi t botonte nj revist si
antipod t Yllit t drits, nj Revist laike dhe univer-
sitet pr t rinjt tan, - kshtu thoshte Brankoja. Krkoi
leje dhe ia dhan. Mua m kishte pran. Prgatitm
numrin e par. Ai m diktonte, un shkruaja. Gjith
lndn e zgjodhm mir. Ai shqipen e lexonte shum mir,
po pr ta shkruar nuk e shkruante dot. Qysh n numrin
e par, botuam nj artikull kundr Hitlerit. Ma dha
Brankoja dhe e prktheva nga revista Le monde e
shkruante njfar Aron... N faqen e dyt t kopertins
shkruhej: drejtor Branko Merxhani, administrator: Petro
Marko. Pra, kishte firma t shquara pr at koh. Numri
i par u prit mir dhe pajtimtart po shtoheshin. E dinin
q ne ishim keq, nuk merrnim asnj subvencion nga
qeveria (aso kohe t gjitha gazetat dhe revistat merrnin
subvencion nga qeveria, prve ABC-s dhe Prpjekjes
shqiptar deri ather).
Drgonin shkrime shumica e intelektualve laik dhe
prparimtar. Drgonin shkrime letrare gjith ata t rinj
t atyre viteve. Edhe Migjeni drgoi. Brankoja ushqente
nj simpati t veant pr t dhe thoshte se ai ishte tal*
ent dhe gjenial. M drgoi n Puk pr ta takuar. M dh
dhe tre napolona, q tia jepja, pasi ai ishte shndetlig.
Kur vajta n Puk, e njoha. M bri prshtypje portretii
- 166-
tij i skalitur nga dora e mendimit dhe e dinjitetit. Fliste
pak. I thash se kush isha, dhe u gzua kur m pa. Ai
flinte n nj dhom prdhese dhe t gjat, aty nn xhade,
nn shkoll. Pran tij banonte dhe infermier Filipeu, i
cili m plqeu; ai m uroi pr revistn dhe m premtoi se
do t bashkpunonte me ne. Me Milloshin ndenja dy dit.
Gjith bisedat tona silleshin rreth stilit, rreth formes,
rreth problemeve q duheshin ngritur n art e n publi-
cistik. Nuk i plqente zhurma. N bised e sipr i thash:
- Millosh, ti shkruan errt, ndaj duhet t shkruash
m hapur, q t kuptohesh nga shumica e lexuesve tan.
Ne duhet t shkruajm m thjesht, m hapur dhe jo me
aludime.
- Q ta psojm si me ABC-n, a? Jo, velia! Ne du
het t shkruajm mir, me zemr e me mend, por me
mjeshtri artistike. Paka se nuk na kuptojn dot. Arti
asht art dhe publicistika asht publicistik. Ja, bie fjala,
shum nga poezit e tua nuk m plqejn se... - u mendua
ca. - A t vjen keq, a, q po t fias si vlla?
- Jo, Millosh, nuk m vjen keq aspak, por, si t ta
them un, ti je shum hermetik dhe koha e hermetizmit
ka kaluar. Duhet t jemi realist dhe do shkrim yni
duhet t ngrej nj problem.
Ai shikonte larg. Ishim n pragun e baraks ku flinte;
po niseshim pr t ngrn n nj resto rant t vogl e t
vetm t Puks.
- Dgjo, Petro! Nse nuk m kuptojn, un shkruej
pr vedi! - dhe m shikoi n sy. - Ska ma lumtuni sesa
kur ndjenjat e tua i shpreh me sinqeritet dhe dashuni
pr njeriun. - M hodhi krahun. - Njerlu, kur shkruen,
nuk merr leje nga askush, prve ndrgjegjes s vet. -
M vshtroi n sy! - Asht kshtu apo jo?
Zrin e kishte t qet dhe t ngarkuar me sinqeritet
e pasion!
- Le t shkruejm, se do t na kuptojn, more Petro!
- 167-
Tani shkojm t ham. M duen fort dhe aty n restorant
m shrbejn sikur ti kisha t familjes.
Ky qe takimi i par me Migjenin. Pr takimin e dyt
dhe t fundit do t fias m posht.
T kthehemi te revista "Prpjekja shqiptar. Bran
koja, sht e vrteta, studionte. Ishte konfuz, por i kishte
vn vetes nj qllim: ti shrbente kulturs son,
historis son. Kt e kishte me sinqeritet, pa asnj
pretendim. Ai pranonte bashkpunime nga njerz kompe
tente pr problemet q shtronte. Bashkpunonte me
revistn edhe Mustafa Kruja, q ishte emigrant politik
antizogist, por simpatizant i Musolinit. Ai artikujt
albanalogjik i nnshkruante me pseudonimin Shpend
Bardhi. Bashkpunonin Krist Maloku, me pseudonimin
Krisma, Eqrem abej, Tajar Zavalani, Perikli Mborja,
Vangjel Koa, dhe shum t tjer, t gjith ata q dikur
bashkpunonin me Illyrian.
Ra qeveria e Mehdi beut dhe erdhi prsri Musa
Juka, i cili na thirri n zyr. Ai nisi t na fliste turqisht,
por Brankoja i tha se un nuk e dija turqishten, prandaj
t flisnim shqip.
Pasi na dha cigare (un nuk e pija), porositi dhe kafet.
Pastaj na tha:
- Ju kam thirr me ju than se naltmadhnia e tij m
porositi tju them se, nse vazhdoni botimin e revists,
duhet me ba nji deklarat n faqen e par q nuk jeni
komunist!
Un iu prgjigja menjher:
- Nuk kam br gjer m sot ndonj deklarat ku t
them se jam komunist!
Fytyra e Musa Juks u nxi dhe m hodhi nj shikim
t egr.
- Asht urdhni i naltmadhnis s tij. Tan bota ju
njef si komunist.
Brankoja, i qet, foli:
- Musa efendi, kjo pun duhet menduar mire,
prandaj na jep nj jav afat, sa t vendosim.
Musa Juka ndrroi fytyr duke dgjuar Brankon:
- Mir pra! Mbas nji jave due prgjigje!
U ndam. Brankoja nuk fliste fare. Shkuam drejt e
te dyqani i pijeve t Totos dhe Gjikurias, aty n hyrjen e
Pazarit t Vjetr, ku shkonim e hanim me kredi. U futm
n dhomn e fundit, ku ishin vozat dhe damixhanat.
Totoja na solli meze; pr Brankon uzo dhe mua ver, si
gjithnj. Brankoja, pasi piu gotn e par, m tha:
- Dy jan rrugt: ose f i a heq vetes, ose t bjm
njfar kompromisi... - Ai fliste me dashuri pr revistn.
Thoshte se ishte revista e par ku mund t rrihej mendimi
filozofik, ku mund t shtroheshin problemet e kohs.
Ishte mjeti m i ndershm pr t nxjerr kafshatn e
gojs. - Nuk mund t jetojm me sadakara. Jemi njerz
apo jo? - gati po prlotej. - E kam menduar mir. Un do
t shkruaj artikullin Pse nuk jam marksist Me t do t
tregoj nj t vrtet, se un nuk jam marksist, po nuk e
luftoj marksizmin, si luftoj fashizmin dhe nazizmin. Ta
kam thn se te ne gjer m sot nuk ka asnj marksist, -
dhe nisi nga filozofia e Platonit, e Hegelit, e Durkhaimit e
t tjer, e t tjer. - Jam nj demokrat liberal, antifashist,
- dhe pinte me ngadal uzon Omega.
I thash:
- Po qe se ti boton nj artikull t till, un e heq
emrin nga revista. Ti do t fitosh antipatin e rinis dhe
t t gjith intelektualve t Shqipris. Pun e madhe
se do t na e mbyllin revistn. Do t jetojm duke
bashkpunuar me shtypin...
- Nuk e kam fjaln se do t vdesim nga uria, por m
vjen shum keq ta mbyllim kt revist q po bhet
universiteti popullor.
Pastaj ai u kshillua dhe me shokt e tij, si me Vangjel
Kon e t tjer, dhe shkoi e i tha Musa Juks se do t
- 169-
botonte nj kryeartikull ku t tregonte se nuk ishte
marksist. Ishte numri i tret i revists, kur un e hoqa
emrin tim nga ajo.
U punsova si redaktor n gazetn Vatra t Timo
Dilos, ku shkruaja reportazhe dhe skica letrare, punova
disa koh dhe tek Arbria e Nebil iks, i cili kishte
hapur nj fushat t madhe kundr fajdexhinjve. Shkova
n Kor, i drguar nga Timo Dilo, pr disa reportazhe,
sidomos pr nj anket se ku duhej ngritur ndrtesa e re
e prefekturs: n lagjen myslimane apo n shtitoren
Shn Gjergj. Bhej luft e madhe pr kt problem.
N Arbria, prve simiteve t ngrohta e t tjera,
botova dhe dy parodi: Lufta me emrin Patr Fishta dhe
Bagti e bujqsia me emrin Naim Frashri: n t dyja
parodit demaskoja personalitete si Musa Juka, Koo
Kota e t tjer.
Pyetje: - Kujton ndonj episod tipik pr at koh?
Prqjiqje: - Gjith ajo periudh ka qen plot me epi
sode, por do t prmend disa nga Vatra e Timo Dilos.
Timo Dilo ishte mik i Musa Juks. Njeri i qet, i
ndershm, por jo gazetar si Nebili e t tjer. Si e kam
thn, do gazet merrte nj subvencion nga qeveria.
Vatra merrte 200 franga n muaj. Por Mihal Sherko, q
ishte drejtor i shtypit pran Ministris s Punve t
Brendshme, nj muaj nuk ia dha subvencionin Timos.
Prandaj Timoja, duke e ditur se Musa Juka nuk e
honepste Sherkon, shkoi te Musa Juka dhe u ankua me
zemrim kundr Sherkos.
Musa Juka i tha:
- A e vret, po t kishe revoie?
- E vras q ke me t! - i tha Timoja.
Ather Musa efendiu nxori nga sirtari nj nagant. I
hoqi fishekt dhe i tha Timos:
- Tani do ta thrres! Ti krcnoje me revoie. - Dhe ia
dha Timos revolen. Timoja e mori revolen me dorn q i
- 170-
dridhej, dhe e fshehu nn xhaket. Musa efendiu i tha
rojs t thrriste Sherkon, dhe Sherkoja pas pak erdhi.
Mori drejtqndrim, nderoi allazogistshe dhe tha:
- Ekselenc, m thirrt?
Ministri bnte sikur lexonte disa shkresa. Ather
Timoja i brtiti:
- Parat! Parat, se...!
- Nuk kam pun me ju! Ekselenc, m thirrt?
- Parat, parat, setvrava, tvrava, - brtiti Timoja
dhe i drejtoi revolen pa fishek.
Sherkoja, porsa pa revolen, u shtri duke thirrur:
- Ekselenc, m vrau, m vrau, ekselenc!
Musa Juka u ngrit m kmb, zuri mesin me t dvja
duart dhe qeshte me t madhe. U hap dera dhe roja,
porsa pa Timon me revoie n dor, nxori revolen nga
brezi dhe ia drejtoi Timos. Ky u shtri prdhe dhe thrriste:
- Nxirre jasht, se m vrau!
T dy qen shtrir n dysheme, kurse ministri
shtiste me duar n mes duke u gajasur.
Kur shkova n Kor, i drguar nga Vatra pr
anketn se ku duhej br prefektura, mendova q pr
her t par duhej t pyesja autoritetet e vendit. Shkova
te prefekti, Ismet Kryeziu, nj burr i that, q e mbante
kokn lart. Ishte aty edhe kapiteni i xhandarmris,
njfar Kulla nga Libohova, q u vra gjat Lufts.
Pyeta prefektin se mendonte ai pr vendin se ku
duhej ngritur prefektura e re. Ai u ngrit m kmb dhe
m tha:
- N lagjen e myslimanve dhe jo n at t kaurve.
Un shnoja n bllok ato q m thoshte. Ai fliste me
pasion kundr kaurve. E pyeta:
- Po nse prsritet ndonj manifestini m i madh
se ai q u b ktu pr bukn?
- Ne, me Faslli beun e t tjer, e kemi organizuar
popullin mysliman t fshatrave t bjn nj kundr-
demonstrat m t madhe.
- 171 -
Pasi mbarova, u largova. Kur po hanim drek n
Pallas me shokt e Kors, Stefo Grabockn, Dhimitr
Fallon e t tjer, na u afrua nj oficer i ri, zeshkan, na
nderoi dhe mu drejtua mua duke m thn se m krko-
nte babai i tij, prefekti. I thash se po haja buk dhe nuk
mund t ngrihesha. Shokt e miratuan vendimin tim, se
e dinin mendime kishte prefekti pr kaurt. Edhe n
dark, kur po hanim, erdhi prsri djali i prefektit, oficeri,
dhe mu lut t shkoja n shtpi, se m krkonte prefekti.
Ai ngulte kmb. Shokt m than t veja. Dhe shkova.
Ai m priti mir. Pasi m gostitn me gjith t mirt, m
tha:
- Due me pa se far keni shkrue pr gazetn, se sot
kam ken i nxeft...
lu prgjigja me gjakftohtsi:
- Zoti prefekt, kam zakon q shkrimet e mia nuk ia
tregoj njeriu. Pastaj, shkrimin nuk e kam, ia drgova
Timo Dilos.
Ai nuk foli m. U largova. Pas dy ditsh, ishim me
shokt n shtitore, shkonim pr te pijetorja e Bopit pr
t pir birr. Aliu, shitsi i gazets, thrriste:
- Gazeta Vatra, merrni gazetn Vatra", q shkruan
mendimet e prefektit ton!
Pas nesh vinin prefekti, kryetari i bashkis, Faslli
Frashri, e t tjer. Rrmbyen gazetn dhe nisn ta
lexonin. U futm te Bopi. Pas pak u futn brenda dhe
prefekti me suitn e tij. Zun vend prball nesh. Ne
pinim. Prefekti i tha kamerierit:
- T tana ato q pin ata djemt atje, i paguej un!
Un iu prgjigja:
- Ju falnderojm! I kemi paguar!
Prefekti ishte n qejf dhe deshi t na i paguante kafet,
se un n anketn time nuk kisha shkruar ato mendime
armiqsore t prefektit q nxitnin prarjen ndrmjet
myslimanve e kaurve, por shkrova ato q mendoja un:
- 172-
Un jam i huaj ktu; korart patriot e prparimtar e
din vet se ku duhet ngritur ndrtesa e re. Ata jan
prparimtar dhe Korn duan ta zbukurojn. (sht
botuar n gazetn Vatra).
Pyetje: - Ke ndonj kujtim nga koha e qndrimit n
Kor?
Prgjigje: - Kam shum kujtime: Vizitoja shpesh zyrat
e shoqris Puna. Mora pjes n botimin e Bots s
re, ku shkrova nj artikull Mbi drejtimet e reja letrare
dhe nj vjersh. Falloja ishte n kiye t puns. Shfaqa
edhe un mendimet e mia pr programin dhe shkrimet.
Stefo Grabocka kishte librarin Vatra dhe i vinin
revista prparimtar franceze si Vu, Lu, Vertderdi,
Canar Enchene e t tjera. Kishte dhe revistn LaRussie
dAujour dhui, si dhe gazetn Le populaire, ngando-
njher dhe Humanitee.
Aty, Viti Shahini, q vinte nga Parisi, m solli disa
trakte q ia kishte dhn Halim Xhelo pr mua. Traktet
ishin n kutit e aspirinave dhe n nj pasqyr, prapa,
brenda kapakut. M kishte drguar dhe nj letr, ku m
porosiste: I dashur Arap, ti duhet t bsh sht e
mundur q t sistemohesh n Himar. Aty ka nevoj vendi
pr nj shok. Duhet t bsh sht e mundur. Kora nuk
ka nevoj pr ty, se aty ka shum shok.
Edhe nj episod pr t qeshur: Nj mbrmje Esat
Dishnica dhe Teli Samsuri m than se duhej shkuar n
nj shtpi ku ishin mbledhur disa shoqe arsimtare, q
dshironin t m njihnin dhe tu flisja. Shkuam npr
disa rrugica. Ishte errur. Teli trokiti n dern e oborrit.
Pas pak dera u hap dhe nj grua m ftoi t futesha
brenda. Teli dhe Esati ishin larguar. E pyeta gruan:
- Ku jan shoqet?
Ajo m tha:
- Brenda jan! Sa dshiron ti?
Pasi pash q atmosfera ishte e dyshimt dhe pasi
- 173-
ata t dy nuk u dukn, e pyeta gruan nse ajo shtpi aty
ishte shkoll, apo far. Mu prgjigj se ishte shtpi
publike dhe m ftoi brenda. Un u largova i turpruar
dhe i zemruar. At mbrmje nuk i pash as Telin, as
Esatin, ma punuan mir.
Nj tjetr episod: disa gra, dhe ishin dhjetra, me
thas n krah, ishin mbledhur para prefekturs dhe
thrrisnin: Buk! Buk! Skemi buk! - Para Shn-
gjergjit ishte nj grumbull me gur pr ngritjen e prefek
turs s re. Hipa mbi gurt dhe me kodakun tim bra
disa fotografi n kohn kur xhandart i shtynin grat me
bajoneta pr t'i shprndar. Kapiten Kulla u brtiste
djemve q ishin aty pran, t shprndaheshin, dhe un
i thash:
- Ata jan djemt e ktyre nnave q krkojn buk!
Mos i zemroni, q t bashkohen edhe ata me nnat e
tyre! - Ato fotografi ia dhash n Tiran Ali Bakiut, nj
pjes e t cilave jan botuar: xhandar me arm n dor
q shtynin gra korare!
Isha n kinema Majestik, kur erdhn dy xhandar
dhe m hodhn prangat. M uan te prefekti. Ai ma tregoi
urdhrin q kishte ardhur telegrafisht: "T arrestohetPetro
Marko dhe t drgohet poste m post n Tiran!
Prefekti, pasi ma lexoi telegramin, m tha:
- M ke ba nji t mir, pra edhe un po t baj nji t
mir. Nuk do t t drgoj n Tiran t shoqruem post
m post t lidhun, po do t t drgoj me korriern, t
shoqruem me nj civil! Pranon?
Pranova, pasi skisha nga tia mbaja.
N Tiran, ai civil m shpuri n polici, aty nga Rruga
e Dibrs, ku ndenja vetm katr dit. Timo Dilo me shok
i kishin vajtur Musa Juks dhe i ishin lutur pr mua.
M liroi. Po Timoja nuk m pranoi m n gazet. Ato
koh Medin Kamberi po nxirrte gazetn Shtypi. M
krkoi vet dhe un pranova me kt kusht:
- 174-
1. T dyja faqet e brendshme t gazets ti kisha un.
T trhiqja si bashkpuntor shokt e mi.
2. Si n do gazet ku kisha punuar, ai mund t
hiqte nga shkrimet e mia t donte, po nuk do t shtonte
asnj presje dhe jo m fjal.
Ai e pranoi dhe m tha kshtu:
- Ti e di ligjin e shtypit; t mos prmendim pr keq
familjen mbretrore, lartmadhnin e tij dhe politikn me
Italin e Dues. Shkruani t doni. Thirr pr bashk-
punim k t duash.
Kshtu dy faqet e brendshme t Shtypit u bn
ton at. Aty shkroi Shevqet Musaraj, Qemal Stafa, Veli
Stafa, Aleks ai, Selim Shpuza, Andrea VarfL, Kristaq
Tutulani, Nonda Bulka, Selfixhe Ciu (Kolomba), Musine
Kokalari (Muza), Zihni Sako e t tjer. Si bashkpuntor
n redaksi kisha Kol Berishn dhe Zef Maln, i cili kishte
punuar n gazetn Arbnia t Nebil iks. Zefi, Andrea
Stefa dhe Spiro Mihali shkruanin me pseudonimin
Trinitas.
Pyeije: - A mban mend ndonj episod tjetr q vlen
t prmendet?
Prgjigje: - Po, shum t tilla. Kur Veli Stafa m njohu
me t vllan, Qemalin, m tha se edhe Qemali shkruante
mir. lu luta t m jepte dika. Ai, pas disa ditsh, m
dha disa skica q i botova me pseudonimin Brutus. Ai
e kuptoi, se ato dit lexonte Jul ezarin e Shekspirit t
prkthyer nga Noli. M buzqeshi dhe m tha: Po im at
nuk ka asgj t prbashkt me Jul ezarin. M plqeu
pseudonimi q m vure.
Dhe m e madhja: M tha drejtori, Medini, shko e
bj nj reportazh pr shkolln e vajzave, institutin Nana
Mbretnesh. Shkova n dark, kur jepej nj shfaqje.
Ishin aty t gjith gazetart t veshur me t zeza, ishte
Musa Juka, princeshat, princ Xhelali e t tjer. Kur
nxnset nisn t kndonin himnin e mbretit, t gjith u
- 175-
ngritn n kmb duke nderuar me dor n gjoks,
allazog'istshe. Un u ngrita, por, meq nuk nderoja kurr
m ashtu, bja sikur shkruaja n bllok. Kur u b pushimi
i par, dolm n oborr, ku kishin shtruar nj tryez me
gjith t mirt. M thirri Musa Juka dhe m tha:
- Mor Pjetr, pse nuk nderove kur u kndue himni i
mbretit?
- Mbaja shnime! - i thash.
- Mbaje shnime, ? Un e di q ju jeni betue mos
me nderue kurr, po pa m thuej pse nuk ke edhe ti
uniform t zez si gazetart e tjer?
- Nuk kam pare, zoti ministri
- Ti nuk don pare, more Pjetr. Po ki mendjen!
Kur filluan t hynin n sall, un ika. E shkrova
reportazhin dhe e shpura n shtypshkronjn "Luarasi,
ku shtypej Shtypi. Aty nga mesnata m erdhi n dhom
nj tipograf me emrin Meti dhe m tha se ma kishin
flliqur reportazhin. Shkova menjher n shtyp-
shkronj dhe pash se mbi shkrimin tim kishin shtuar
fjal si djemnia shqiptar duhet t edukohet me frymn
e Liktorit, si avanguardistt fashist... e t tjera. I prisha
ato dhe reportazhin e ktheva ashtu si e kisha shkruar
un. Prita korrektorin, q t vinte pr t par bocat. Kur
m pa dhe kur iu vrsula dhe siash gj pa i thn, u
trondit dhe iku pa thn asnj fjal. Pas disa ditsh,
tipograft u mblodhn aty n nj lndin t Tirans s
Re pr t biseduar se si t ngrinin sindikatn e tyre. Isha
dhe un, Luigj Filipi e t tjer.
Aty nga ora 11 erdhi n shtpin ku banoja, karroca
e mbyllur me dy xhandar. Brankoja u trondit kur m
pa t lidhur. M shpun drejt e te Musa Juka.
Sapo hyra, ai mu vrsul si i trbuar me sharje t
rnda, megjithse shpeshher m kishte thn se i
pasksha br magji Burhanit, djalit t tij, i cili i kishte
thn; Po m preke Petro Markon, un nuk do t vij m
- 176-
n shtpi. (Burhani m duket se ishte n nj klas me
Qemal Stafn dhe ishte prfshir nga snobizmi i ideve
t reja). Musa efendiu nisi t m brtiste dhe, pasi heshti,
un e pyeta se far kisha br! Ai mu kthye:
- Si more, ke ba? Ke sha nann mbretnesh dhe
princeshat... dhe korrektorin q mbronte nderin e nans
mbretnesh dhe t princeshave, e ke fyer!
Ather un i thash:
- Korrektorin do ta kisha vrar, po t kisha revoie!
Ai m pyeti pse dhe un i thash:
- Ai merr artikujt tan dhe ia shpie Larusso Attomas
pr ti kontrolluar dhe pr ti redaktuar sipas fryms
fashist. Po tjua sillte juve artikullin tim pr institutin e
vajzave q shkrova, ishte e logjikshme, se fundi jeni
ministri i Punve t Brendshme t Shqipris dhe jo
fashist si Larusso Attoma! Ai kishte shkruar mbi
artikullin fjal q nuk kishin vend, prandaj dhe un u
acarova e veprova ashtu. - Dhe ia tregova fjalt e shtuara.
Ai m dgjoi mir dhe mu lut q tia prsritja ato q
i thash.
- Ashtu asht?
- Po t doni, hetojeni mir dhe keni pr tu siguruar
se nuk ju gnjej.
E pash q ndrroi fytyr. U ul dhe i ra ziles, q t
hynte roja e ders, t cilit, sapo hyri, i tha:
- T m vij ktu shpejt zoti Sherko!
M shikonte n sy. Sherkoja, drejtori i shtypit, hyri,
ashtu elegant, si ishte, nderoi allazogistshe dhe tha:
- Ekselenc, m thirrt? - Mua nuk m hodhi asnj
shikim.
- M thirr ktu sa m par korrektorin.
Sherkoja doli. Musa Juka m shikonte dhe m
thoshte:
- Naltmadhnia m ka fol edhe pr ty! Dhe m ka
- 177-
porosit q t t emnojm nnprefekt n Himar. Himara
ka burra t ndershm dhe shqiptar t mir. Po nuk kemi
atje ndonj t ri q t na punoj si duhet. Prandaj edhe
un jam i mendimit q t ju emnojm nnprefekt n
Himar.
Ai fliste but dhe m shikonte n sy. Ishte shum i
zgjuar, psikolog dhe i prshtatshm pr misionin q i
kishte ngarkuar mbreti. Pas pak hyn n zyr Sherkoja
dhe korrektori. T dy rrinin si t ngrir. Un i vshtroja
n sy.
Musai u ngrit m kmb:
- Ti, - iu drejtua korrektorit, - ki mendjen dhe m
thuej t vrtetn! Artikullin e Petros kush e redaktoi dhe
kush i shtoi ato fraza pr rinin ton? Mos gnje, se t
piu e zeza!
Korrektorit i dridheshin leqet e kmbve.
- Ekselenc, po ju them t vrtetn, nuk e redaktova
un, po Larusso Attoma.
Aty e pash me sy egrsin e Musa Juks. U ngrit si
nj tigr dhe e kapi nga jaka e xhakets korrektorin, e
pshtyu n fytyr dhe nisi ti binte me shkelma t
shoqruara me shaije:
- Edepsz, mut, hale! Kush, more, sht ministr
ktu, un apo Larusso Attoma? Jasht, jasht!
Pastaj u ul, zuri kokn me t dyja duart dhe m tha:
- More Petro, ju jeni betue mos me shkrue pr
mbretin. Po skemi bre, se kush na shkruen. Po t shkrue-
nit ju, ja ku po t betohem se qysh sot po var n Pazar t
Vjetr gjith ato lavire (dhe prmendi emrat e disa
gazetarve t asaj kohe). Po ju jeni betue mos me shkrue
pr regjimin dhe pr naltmadhnin e tij.
Pastaj me z t but prsriti propozimin:
- Si thue, a pranon t shkosh n Himar si
nnprefekt?
- 178-
E kuptova q laku po m hidhej n fyt. U mendova
pak dhe i thash:
- Kam pr t dhn dy provime n Athin. T bhem
me diplom...
- Ti nuk ke nevoj pr diplom. Ti ke n kok qindra
diploma.
- Po duhet t vete patjetr n Athin, se aty kam dhe
nj vlla dhe ai ka nevoj t takohet me mua. Prandaj, t
lutem, m lejo t vete n Athin dhe, me tu kthyer, do t
pranoj t vete n Himar si nnprefekt.
Ai u ngrit m kmb:
- A ma jep besn e shqiptarit, besn e himarjotit se
ti nuk do t shkosh atje ku vajti Asimi dhe profesori yt
Sknder Luarasi? - dhe hetonte thell shikimin dhe
shprehjen time.
- Po ta jap fjaln se, me t dhn provimet, do t
kthehem.
Ai heshti, tundi kokn dhe pshpriti me z:
- T do shum Burhani im dhe m ka thn se ti je
me karakter, prandaj t lejoj. Por, - dhe u mendua ca, -
por, po m gnjeve, un do ti jap llogari naltmadhnis s
tij.
Para se t largohesha, iu luta:
- Lajmro prefektin Qamil Pepa q t m jap
pasaportn.
Ai mori telefonin dhe pr pak u lidh me prefektin. I
tha t m jepte pasaportn pr n Greqi. Ai dika i thoshte
duke kundrshtuar, po ky me z t rrept e urdhroi.
- Un po t jap urdhnin q Petro Markos ti japsh
pasaportn!
U ndava nga ai dhe shkova drejt e n prefektur. Dy
fotograflt i kisha gati. Qamil Pepa m priti keq dhe m
foli me romuze:
- la hodhe dhe Musa efendis. Un e di se ku po
shkon ti... Po skam se ti bj atij...
- 179-
Une nuk flisja fare. I dhash dy fotografit. Nuk m
tha t ulesha. Qndrova m kmb afro nj or, gjersa
pasaportn e futa n xhep. Para se t dilja nga dera,
dgjova zrin e Qamil Peps:
- Bji t fala Asimit!
Drejtori dhe pronari i gazets Shtypi m ndihmoi
shum. M dha dy rroga parapagim dhe u b garant n
rekrutim. Para se t nisesha, u takova me disa shok, t
cilve u propozova t vinin edhe ata n Spanj. Njri prej
tyre m tha: Un po e rregulloj t marr burs pr n
Itali. Sos do t vritemi t gjith! Disa duhet t jetojn!
Ali Bakiu dhe Demir Godelli mblodhn disa t holla
dhe mi dhan. N dyqanin e Ali Bakiut erdhi dhe Ferid
Vokopola, t cilit Aliu i tha:
- Petroja niset pr nj udhtim t gjat, dhe ne i
mblodhm disa t holla!
Ferid Vokopola, q kishte botuar dhe nj vjersh n
Prpjekjen shqiptar si prgjigje t vjershs sime Nuk
ndihet knga, nxori kuletn dhe m dha tre napolona
(q ishin shum pr at koh), duke m thn:
- T qoft udha e mbar e, kudo shkofsh, e nderofsh
emrin e Shqipris!
U nisa pr n fshat. U takova me t mit. Mama
Millja, gjyshja ime q m ka rritur, m pyeti se ku do t
shkoja. I thash se do t veja shum larg.
- 1 8 0 -

RRIGA PR N SPANJ
Pyetje: - Si vendose t shkoje n Spanj?
Prgjigje: - Ne, n gazet (ather punoja n gazetn
Shtypi), interesoheshim shum pr zhvillimin e lufts
n Spanj. Ajo nisi m 18 korrik t vitit 1936. (Pr kt
sht shkruar nj libr: Lufta e Spanjs, botim i
Komitetit Qendror. Mua m ngarkuan ta redaktoja dhe
ta botoja. Aty i kemi thn t gjith shkaqet e Lufts s
Spanjs dhe krijimin e brigadave internacionale nga
Kominterni, ku morn pjes dhe shum shqiptar.) Pra,
n gazet njoftoheshim me ann e agjencive Stefani
(italiane) dhe UDN (gj er mane) agjenci fashiste; por Kol
Berisha, q ishte prgjegjs i lajmeve t jashtme, mendoi
kshtu: pasi agjencit fashiste gnjenin dhe thoshin se
prdit n frontet e ndryshme t Spanjs vriteshin mijra
t kuq, q ta bnte t pabesueshme pr lexuesit e
gazets frymn fashiste, shtonte nga nj zero pas shifrave
t t vrarve t kuq. Pra, kur agjencit fashiste thoshin
se n filan front u vran 8000 t kuq, Kola shtonte dhe
nj zero prapa, kshtu q bheshin 80 000. Brenda asaj
vere t vitit 1936, po t mblidheshin shifrat e t vrarve
t kuq, do t dilnin me miliona. Kshtu q lexuesit
- 181 -
thoshin: "More po Spanja sa milione banor ka? Sipas
lajmeve t agjencive fashist, aty jan vrar m shum
se 100 000 000 spanjoll. Eh, si gnjejn!
I pari q hapi fjaln pr vajtjen n Spanj qe Demir
Godelli, i cili kishte folur n burg dhe me Mustafa
Gjinishin dhe Hasan Rein, t cilt e kishin porositur
Demirin q tu propozonte shokve t rinj dhe t shndet-
shm q t shkonin n Frontin e Liris n Spanj; ishte
thirrja e Kominternit q popujt duhej ta ndihmonin
Spanjn Republikane edhe me njerz, pasi aty Hitleri
dhe Musolini kishin drguar armatat e tyre pr ta mbytur
n gjak.
Demiri na mblodhi dhe na foli. Asimi qe i pari q doli
vullnetar. U vendos q ai t shkonte i pari. Me shum
mundime, arriti ta siguronte pasaportn gjoja pr t
shkuar n Itali, n akademi, pr t marr dokumentet.
Ai iku pasi i mblodhm disa t holla. Pas tij u nis dhe
Sknder Luarasi. Ai, duke kaluar nga Elbasani pr n
Kor, takoi Justina Shkupin, s cils i tha:
- Ti duhesh m shum se ne n Spanj, se je infermi
ere e mir. - Justina e dgjoi dhe u nis edhe ajo bashk
me Bim Kuranin, i cili kishte nj librari n Elbasan.
Pas disa muajsh u mor vesh n gjith rrethet tona,
po ashtu edhe n qeveri, se Sknder Luarasi, Asimi,
Justina e Bim Kurani kishin arritur n Spanj. Madje
disa her Sknder Luarasi kishte folur nga Radio-
Barcelona. Shum nga shokt e kishin dgjuar. Prandaj
qeveria mori masa t rrepta pr t mos lejuar largimin
nga Shqipria t shokve tan.
Nuk m mbante vendi gjersa t ikja edhe un. Nuk
mund ta shpreh dot dshirn e madhe q kisha pr t
arritur sa m par edhe un n Spanj. Dit e nat, n
do ast mendjen e kisha aty. Sa zili i kisha Asimin dhe
shokt e tjer q ishin n brigadat internacionale. Dhe
ja q vern e vitit 1937, ashtu si thash m lart, gnjeva
Musa Jukn dhe ika edhe un.
- 182-
N rrethet revolucionare q njihja un, ishte nj nder
i madh, nj privilegi i jashtzakonshm, vajtja n Spanj.
Pr mua qe nj ndrr.
Pyetje: - Mund t tregosh shkurtimisht itinerarin e
udhetimit pr t realizuar ndrrn tnde?
Prgjigje: - Jan koh q nuk harrohen kurr. Po,
para se t rrfej itinerarin e udhetimit q m oi n
realizimin e ndrrs sime, dua t shtoj dhe dika q m
mbeti si nj imazh i paharruar: fytyra e Migjenit! Aty nga
dimri shkova n Shkodr dhe rash n familjen e Vasil
Trimevit, pr tu takuar me Migjenin. Ndenja disa dit.
Aty ishte dhe Viti Shahini, q e kishim shoqe t mir. Me
Migjenin folm pr poezin. I thash se Ismet Toto
dshironte t botonte nj vllim me vargjet e tij dhe me
vargjet e mia dhe me nj parathnie t gjat pr poezin
e re. I thash se un pranova, po Demir Godelli nuk m
lejoi duke m thn se Ismet Toto nuk ishte shok i idealit
ton. Edhe Migjeni nuk e dshironte nj gj t till. Kur
po hipja n autobus dhe po prqafohesha me Migjenin,
vendosa ti thosha se po ikja larg. Nuk dihej nse do t
shiheshim m. Ai e kuptoi. M shtrngoi dorn, m
prqafoi. I pash syt ti lageshin. Dhe m tha:
- Lum ti q ke shndet t mir! Po, Petro, lum ti q
ke shndet t mir. - M vshtroi nj cop her, sikur
deshi t m jepte porosi, por shqiptoi kto fjal t fundit
q dgjova prej tij:
- Ti ke shkruar vargje t mira dhe t dobta, ke
shkruar shum, po nisja jote pr n Spanj sht poema
m e bukur q po shkruen.
Mora udhzime nga shokt e Tirans (Demiri, Tajari
e t tjer) q, sapo t arrija n Paris, t takohesha me
Llazar Fundon dhe ti bja nj relacion pr gjendjen e
lvizjes n Tiran dhe n Shqipri. M dhan dhe adresn.
Mbaj mend se hasa pengesa n konsullatn greke t
Sarands, q nuk m dha vizn. U ktheva n Vlor dhe i
dhash nj napolon nj fshatarit tim, Vangjel Rucit, q
- 1 8 3 -
ishte kafaz n konsullatn greke t Vlors. Ai ma rregulloi
vizn.
N Korfuz u takova me Dr. Omer Nishanin, i cili m
dha nj relacion pr tia uar Llazar Fundos. Takova dhe
emigrant t tjer antizogist, si Dhimitr Baln e t tjer,
t cilt m dhan disa porosi pr emigrantt e tjer q
ishin n Paris. Ather n Greqi ishte diktatura e
Metaksasit dhe m duhej t kisha shum kujdes. N
Athin u takova me vllan tim, Mimin, me Vasil
Konomin, Pavllo Rexhon e t tjer. M duhej t merrja
vizn nga ambasada jon n Athin. Ambasador ishte
Rauf Fico. E dija q ishte mik i Branko Merxhanit. Shkova
tek ai, i dhash t fala nga Brankoja dhe iu luta t m
jepte vizn pr n Franc. Dua t shikoj Ekspozitn
Ndrkombtare - i thash. Ai m pa n sy dhe m tha
tro:
- E di un se pr ku je nisur. Gjynah! Por patjetr q
do t ta jap vizn! - M dha dhe dorn dhe mbaj mend
kto fjal: Mjer rinia jon.
Pr n Pire m shoqruan vllai, Mimi, Vasil Konomi,
Pavllo Rexho dhe dy komunist grek t shkuar nga
mosha. Hipa n vaporin francez Teofil Gotie, vapor i
madh, n klasn e katrt, domethn n kuvert, se ishte
behar dhe bileta ishte m e lir. Vapori bnte xhiron e
limaneve t Mesdheut. Udhtuam pr n Beirut, pr n
Aleksandri, pr n Tripoli, pr n Bizert, Algjer e Marsili.
Udhtimi ishte i gjat. Un rrija gjith ditn duke
vshtruar brigjet e Mesdheut dhe shkruaja vargje ashtu
si m dilnin, duke pasur mendjen t ndezur. Shkoja
drejt lufts dhe s panjohurs. N kuvert ishin shum
udhtar, shumica t rinj e t reja franceze, turist, me
pantallona t shkurtra, t nxir nga dielli, se dhe n
kuvert gjith ditn bnin banjo dielli. Edhe nga Mimi,
edhe nga dy shokt grek q m prcolln gjer n Pire,
pata porosi t prer: Me asnj udhtar miqsi dhe
muhabete, as edhe me vajzn m t bukur, po tu afrua!
- 184-
Mu afrua nj angleze shum e bukur, me nj trup
elegant. Dinte shum gjuh. Vinte nga Egjipti. Ishte
egjiptologe dhe merrej me krkime t kulturs s lasht
egjiptiane. M pyeti se nga isha dhe ku veja. I thash se
isha student dhe shkoja n Paris, q t vizitoja
"Ekspozitn Ndrkombtare. Ky qe refreni i prhershm.
Ajo mu afrua shum, m jepte banane dhe ushqime t
saj dhe un e falnderoja. M jepte cigare, i thosha se
nuk e pija. Kur po afroheshim n ujrat e Francs, koha
u prish dhe deti u egrsua shum. Un u struka nn nj
tend druri. Deti ulrinte. Mezi u shqita nga anglezja, e
cila m krkonte. Pastaj e humba. Nata ishte e thell. As
un nuk e di se si nisa t fishklleja Internacionalen.
Kaloi andej nj marinar i trash, me nj fener n dor.
Afroi fenerin drejt meje, se dgjoi fishkllimn e
Internacionales. M pa mir dhe m tha:
- Mon petit, vien avec mo11
M mori nga dora dhe m shpuri posht, n kabinn
e tij. M shikonte n sy dhe m fliste me sy. Hapi sirtart
e nxori proshut, kakavall, banane dhe nj shishe ver.
- Mange mon petit! Mange e repose toi ici!21
- Mercil - i thash.
Para se t dilte nga kabina e tij, u kthye, mbylli dern
dhe m tha me z t ult:
- Mon petit j e sais ou tu va! Il faut battre Franco, il
faut sauver la Republique Espanjol!31
Hngra e piva dhe m zuri gjumi. Ndjeva dorn e
marinarit francez n ball. Hapa syt dhe e pash q m
buzqeshte me zemr deti. M mori nga dora dhe hipm
n kuvert, ku ishin shum nga ata q kisha njohur gjat
udhtimit.
1) Voglushi im, eja me mua
2) Ha voglushi im! Ha dhe pusho ktu.
3) Voglushi im, un e di ku po shkon ti! Duhet mundur Frankoja. Duhet
shptuar Republika Spanjolle.
- 185-
- Voila Marseille! - m tha. M shtrngoi dorn duke
m thn: - Bonne chanse mon petit! - dhe iku n punn
e tij.
Deti ende ishte i egrsuar. Marseja dukej e gjer dhe
n do ast m bhej m e madhe. T gjith ishin n
kuvert dhe bheshin gati pr t zbritur. Pran meje rrinte
anglezja egjiptologe, veshur mir. M shikonte. M fliste,
por un i prgjigjesha n mnyr lakonike. Ajo m n
fund m tha:
- M vjen shum keq q nuk munda tjua lehtesoja
dramn q mbartni n shpirtin tuaj! Un ju uroj q t
buzqeshni s shpejti! - Ku un e ku ajo! Pastaj mu afrua
m shum dhe, duke qeshur, m tha: - M leht sht
pr mua q t bisedoj me mumjet e piramidave,
sesa me ju! Shikomni nj her n sy, para se t ndahemi,
dhe lexoni dshirn e zjarrt q kam pr tju njohur!
- Un i buzqesha me mirnjohje pr kto fjal t mira q
m tha, pastaj ula syt dhe tunda kokn.
Vapori i madh, i udhhequr nga nj vapor pilot, arriti
n mol. lu afrua bankins s caktuar dhe u un shkallt.
Qindra udhtar filluan t zbritnin. Anglezja pas meje.
Kur shkela truallin francez, ndjeva dika t uditshme.
Mendimet mu ngatrruan dhe m dukej sikur nuk shihja
asgj. Anglezja m kapi, m pushtoi, m puthi n buz
dhe iku pa m thn asnj fjal. Ndjeva q m shtynin.
Dola tej turms dhe qndrova nj cop her duke
kundruar lvizjen e madhe. Mbaja n dor valixhen e
lidhur me tel. Xhaketn e bardh e hoqa, se bnte vap.
M shtynin. M flisnin t bja mnjan. I shastisur,
kundroja nj bot tjetr. Dgjova nj z gruaje: Sas
parakalo... M fliste greqisht. At grua dhe vajzn e saj
t re, nja shtatmbdhjet vjee, i kisha par shum her
n kuvertn e vaporit. Mbaj mend se dhe ajo n Pire
hipi. Ju lutem, m bni nj nder t madh. Jemi nisur
pr n Grnobl, po nuk na dalin t hollat pr tren. Sa ti
- 186-
telegrafojm burrit. Ajo krkonte 200 franga. Un, pa
menduar fare, ia dhash. Vajza shkroi adresn e babait,
pastaj m tha:
- Po t doni, na shkruani se ku tjua drgojm parat!
- Ska gj, - u thash, - kushedi, mund t takohemi
ndonjher!
Dhe vrtet, pas tre vjetsh' kur isha n Grnobl,
dhe isha shum ngusht, mu kujtua ajo grua. Dhe pr
udi, n Place gemette t Grnoblit pash vajzn. E
ndalova, por ajo bri sikur nuk m njohu. T nesrmen
u nisa pr n Sasenage, se atje punonte babai i saj si
fotograf. Vajta. Ai grek kujtoi se un shkova t
fotografohesha. I thash se isha keq, prandaj me turp ia
krkova ato q u kisha dhn gruas dhe vajzs s tij n
Marsej, kur ktheheshin nga Greqia.
Ai thirri t shoqen, t ciln e njoha, por ajo nuk m
dha t njohur.
- E njeh kt zotri? - e pyeti i shoqi.
Ajo ngriti supet dhe tha se nuk m kishte par kurr
n jetn e saj. Krkova ndjes dhe u largova. Po dgjoja
shamatn q u ndez n mes tyre.
Pyetje: - Ishte etapa e par e itinerant t udhtimit
tnd pr n Spanj. Dua t t pyes: si e ndjeve veten,
mban mend, se kan kaluar shum vjet?
Prgjigje: - Jeta njeriut mund ti duket e gjat dhe
vetm pr nj or. Po, t t them t drejtn, pr mua ato
dit kan qen t gjata dhe t ngarkuara me aq emocione
dhe imazhe, se gjat gjith ktyre vite ve m jan
amplifikuar pambarimisht.
N Marsej t Francs e ndieja veten t lir, t gzuar.
E ndieja veten njeri.
Me valixhen n dor, me xhaketn hedhur n sup,
shtita ca, pastaj u futa n nj restorant t madh mod
em, aty n afrsi t stacionit hekurudhor. Thash me
- 187 -
vete: O Petro. Ti shkon n luft dhe, sdihet, edhe mund
t vritesh. Para n xhep ke. Pse nuk futesh n kt
restorant modern! Me valixhen n dor, me xhaketn
hedhur n sup, iu afrova ders. Portieri m nderoi. U
futa brenda. Nj zotri m krkoi valixhen dhe xhaketn.
I mori dhe m shpuri n nj tryez, andej nga fundi i
salls s restorantit.
M tha:
- Ju plqen ktu?
- Po! - i thash.
Vendosi valixhen pran mrit dhe vari xhaketn n
varse. Mu drejtua:
- A jeni mir ktu?
- Shum mir!
- Do t hani?
- Si urdhron!
U largua. Pas pak erdhi kamerieri. M nderoi me
buzqeshje:
- Vetm ieni?
- Po!
- Do t hani?
- Po!
- far pije dshironi?
- Birr! - i thash.
U largua dhe pas pak erdhi me nj shishe t gjat n
dor. E hapi dhe nisi t mbushte nj got si hink. E
shikoja me habi at pije q mbushte gotn e gjat. (Ishte
nj Uoj vere.) Ai vuri re habin time dhe m pyeti:
- Quelle langue vous parlez?
- Parlo italiano, ksero elenika.
- Parlate italiano! Che cosa volete bere?
- Una birra!
-A... Voulez vous de la bierre! - dhe m kallzoi duke
buzqeshur markn e vers q mbante shishja Byrth.
po q shqiptohej bir.
- 1 8 8 -
Pastaj m pyeti:
- Voulez vous mangez a la carte ou a la choie?
Dhe un iu prgjigja:
- A la carte!
Ai erdhi me pjatanca t mdha, nja tetmbdhjet
her. Un u ngopa q me pjatancn e par plot me
antipast t pasur. Vinte me t gjitha gjellt e menus.
(Dhe un mendoja: Mos vall ky do t jet ndonj
komunist? M lexoi n sy mendimet, e kuptoi se un po
shkoj n Spanj, dhe krkon t m ngop. Apo mos e
kuptoi q un vij nga nj vend i varfr, dhe sillet kshtu
pasi sht shok - se un mendoja se t gjith puntort
ishin shok - ashtu si i mendoja un shokt: bolshevik,
zemrmir, q bheshin cop pr shokun.)
M n fund m solli edhe fruta t ndiyshme. Hngra
vetm nj banane. Pasi mbarova, e pyeta se sa duhej t
paguaja. Ai m tha dyzet franga, un i dhash pesdhjet
franga.
Kt episod ia kallzova edhe Fundos e Ali Kelmendit
n Paris. Ata qeshnin me mua dhe m shpjeguan se e
kisha br krkesn a la carte domethn pr t ngrn
t gjith menun.
Pyetje: - Mos ke harruar ndonj episod tjetr
interesant?
Prgjigje: - do hap q bja, ishte nj episod. Po dua
t prmend nj episod t Athins, q hyn n fondin e
dashur sentimental t do t riu: Kur isha n Athin,
pas arratisjes nga Shqipria, banoja n Falero, te vllai
im Mimi, bashk me Vasil Konomin. Por, kur shkoja n
universitet, shihja hyrjen e nj kabareje t madhe me
tabeln Femina. E far nuk tregonin pr at kabare!
Pasanikt eglendiseshin me t bukurat e Greqis dhe t
Evrops. Tani q u nisa pr n Spanj dhe kisha me vete
ca t holla, vendosa t hyja edhe un nj her n at
kabare, se mendova: O Petro, ti pr tu vrar q pr tu
- 1 8 9 -
vrar ke, pa hyr dhe ti nj her ktu, para se t vdessh .
U err shum dhe un vija vrdall n afrsi t Feminas.
Prisja t kalonte edhe ca koh e t hyja, kur sallat t
ishin plot e un t shikoja se si zbavitej klasa e pasani-
kve. Kur u futa brenda, m pyeti nj burr i gjat nse
isha vetm. Ai m shpuri te nj tjetr, nj burr i shkurtr
dhe tullac. Ky m oi te nj tiyez n nj qoshe. M pyeti
nse prisja njeri. I thash jo. Pastaj erdhi nj i ri simpatik,
m prshndeti dhe m pyeti nse dshiroja shoqri me
ndonj vajz t bukur. Un i buzqesha dhe ai m kuptoi
mir. M pyeti tr mirsi:
- Si e doni? Ezmere, bjonde, t holl, t trash, - e t
tjera.
- Si t doni ju! - i thash pak si i truar.
Muzika dgjohej leht dhe shum ifte vallzonin.
Vura re se shumica e femrave ishin gjysmlakuriq, n
mos fare lakuriq. Mendova: O Petro, e t u desh q hyre
n kt valle?!
Pas pak erdhi ai djaloshi me nj vajz ezmere, t re,
shum t re, t holl dhe shum t bukur. Ajo m
prshndeti duke prkulur kmbn nga pas, dhe m tha:
- A mund t ulem pran jush? - dhe erdhi u ul pran
meje. Ndreqi pakz flokt e zinj, q i binin mbi shpatullat
lakuriqe, ktheu syt nga un dhe m tha:
- Cigare!
- Nuk e pi! - i thash dhe kisha frik ti shihja ata sy
t zinj e t mdhenj, me ato qepalla t gjata...
Erdhi kamerieri.
- urdhroni t pini?
- Shampanj! - thirri vajza.
- Po ju? - m pyeti mua.
- Shabes!
Vajza ktheu menjher syt nga un dhe m tha:
- Pse, nuk e pini shampanjn?
Un nuk fola. Ula kokn. Ajo menjher i tha
kamerierit:
- 190-
- Edhe mua sillm nj shabes!
Un ngula kmb q ajo t merrte shampanj, por
nuk pranoi.
Kur u largua kamerieri, m hodhi dorn e saj n
timen dhe m pa n sy:
- pun bni?
- Jam student, por i varfr!
Ajo u kthye m shum nga un, m shtrngoi dorn
dhe m pyeti se si quhesha, pasi ajo m tha se at e
quanin Keti. I thash se m quanin Demo Ziu.
- Demo Ziu, je shum i mir, ashtu si jan gjith t
varfrit! Po krkove ktu?
- Po ti krkove ktu?
Ajo e trhoqi dorn q m shtrngonte timen, zuri t
dyja faqet me pllmbt e saj dhe pastaj tha, sikur po
zgjohej nga nj gjum me ndrra t tmerrshme:
- Demo Ziu, ti je i mir, shum i mir, dhe vetm ty
mund t t hap zemrn time t plagosur. - M shtrngoi
fort dorn, u afrua m shum dhe m puthi n buz,
sikur po puthte buzt e ndonj busti t mermert. - Demo,
mos eja m ktu. Po ti m jep adresn tnde, se un dua
t vij dhe t ta hap zemrn dhe t t them pse gjendem
ktu. Ma jep adresn dhe ik, ik sa m par q ktej!
As un nuk e di se si vendosa ti jepja adresn e Va-
silit. Dhe, pasi e pim shabesn, q kushtonte 70 dhrah-
mi gota, u ngritm, jo pr t vallzuar si bnin t tjert
n sallat gati t errsuara, po pr tu ndar pijet, pijet.
Ajo m prcolli gjer n der dhe prsri m puthi n buz,
sikur puthte buzt e nj busti prej mermeri. M hodhi
duart rreth qafs dhe m tha:
- Dua t m puthsh me zemr, ashtu si t putha
un. Po nesr, kur t vij tek ti dhe t dgjosh arsyet pse
jam ktu, ti do t m puthsh me zjarrin e dashuris. -
Ajo fliste dhe mua m vinte mendja rrotull, sikur t kisha
pir nj voz me shampanj. U ndam.
- 191 -
Un t nesrmen isha n det, mbi vaporin Theol
Gotie. Dhe, t them t drejtn, syt e saj m ndiqnin
dhe thosha me vete: Do t ket shkuar te Vasili, do t
ket krkuar Demo Ziun dhe Vasili do ta ket kuptuar
se cili sht Demo Ziu.
Para se t m bni nj pyetje tjetr, dua t them se,
q kur m shkeli kmba n tokn franceze, e ndieja veten
t lir. Kjo sht nj etap me rndsi e maratons sime
drejt frontit t liris, kambana e t cilit ishte aq
bubulluese, sa humbiste do tingull tjetr t ndrrave,
mendimeve dhe episodeve t tjera...
Pyetje: - Si e kaluat udhtimin nga Marseja n Paris?
Prgjigje: - T gjitha i kam harruar, prve ameri-
kanes. Dua t them se hollsit e tjera jan t rndomta.
Para se t blija biletn e trenit pr n Paris, bleva disa
gazeta: Humanitee Vendredi Lu Vu Hipa n tren.
Zura vend n nj kabin ku ishin vetm dy veta: nj burr
dhe nj grua. Vendosa valixhen lart dhe zura vend pran
dritares, prball dy udhtarve t tjer. Vura re se dera
u hap dhe pash kokn e nj vajze bjonde shum
trheqse. Ajo buzqeshi dhe hyri brenda e, pasi krkoi
leje t ulej pran meje, u ul. Edhe ajo rregulloi valixhen
e saj, prshndeti me edukat udhtart kundruall dhe
lshoi nj pasthirrm t leht. Treni u nis. Un lexoja
gazetn dhe m vinte udi se si Humanite-n e lexoja
pa frik, dhe jo si n Tiran e Kor, ku e lexonim fshe-
hurazi. Vura re se frontet n Spanj ishin shum t
ndezura. Fashistt bnin krdin me bombar dime dhe
me terror n popullatn e vendeve t pushtuara prej tyre.
Pasi palosa gazetn, ndjeva supin e vashs q u ul pran
meje. Nuk lviza. Ajo u afrua m shum dhe m tha:
- Besoj se nuk jeni francez! Vini nga Orienti?
I pash syt e saj q shprehnin pastrti dhe
interesim. I thash se vija nga Ballkani. Ajo tha se ishte
amerikane, kishte studiuar n Firence t Italis, kthehej
n Paris pr t marr disa tesha dhe pr t par
- 192-
Ekspozitn Ndrkombtare. Pasi e fliste mir italishten,
filluam t merreshim vesh m leht se n frngjisht. Burri
q ishte pran gruas karshi nesh, kishte mbyllur syt,
kurse gruaja e trash na shikonte me zili dhe pyeti:
- T fejuar apo t martuar?
Vajza q kisha pran, qeshi dhe nuk u prgjigj. As
un nuk u prgjigja. Ajo vazhdoi:
- Paskeni lindur pr njri-tjetrin! ift si ju skam
par gjer m sot!
Bashkudhtarja q kisha pran, qeshi dhe u
mbshtet m shum tek un. Dhe mendoja: Nga vinte
ajo bukuroshe? A m kishte thn t vrtetn? Nga ta
dish. Cila qe porosia e shokve? Kujdes nga femrat!
Ato jan spiune. Fashizmi dhe kapitalizmi zgjedhin
bukuroshet pr t prishur mendjet e revolucionarve dhe
pr tu hapur qoshet sekrete t zemrs s tyre.
- Francez jeni? - pyeti prsri gruaja e trash, ndrsa
i shoqi vazhdonte t rrinte me sy mbyllur, me kok t
mbshtetur pas.
- Jo! - tha vajza q kisha pran.
Gruaja fliste me amerikanen. Veshi m kapte ndonj
fjal nga zri i vajzs q kisha pran. Ne amerikanet
ndrrojm Evropn ku ende ka sentiment, ka ngrohtsi,
ka romantizm!
Gruaja franceze gjithnj qeshte me prgjigjet q i jepte
amerikania. Dgjova t thoshte: Ne francezet jemi plot
sentiment dhe dshir pr tu plqyer nga burrat.
Flisnin pr ndjenjat e tyre, pr dshirat e tyre, pr
planet e tyre. Asnj fjal pr luftn q gjakoste Spanjn,
asnj fjal pr fashizmin, q kishte ndezur flakn e
vdekjes n Spanj. M vinte inat. Dhe skisha mundsi
tu brtisja: Pse nuk dgjoni kambann e Spanjs? Nuk
dini ju se bhet n Spanj?
Dgjova francezen: Stina m e bukur pr dashuri
sht udhtimi... Edhe ne kemi udhtuar...
- 193-
Ato bisedonin. Burri grhiste. Un e ndieja veten si
n ndrr. Mendimet e mia nuk gjenin strehim qetsie
gjkundi. Ndrsa treni ecte n binar drejt nj caku,
mendimet e mia pa binar e pa cak turbulloheshin m
shum nga vasha q m ishte mbshtetur shum, aq sa
flokt e saj t verdh ngrohnin faqen time t majt.
Treni ndalej npr stacione t ndryshme, ku zbritnin
dhe hipnin udhtar, ndrsa mendimet e mia ndaleshin
her pas here npr stacione t ndiyshme t horizontit
tim t shkelur, ku dilnin dhe zhdukeshin fytyra, si ajo e
mama-Milles, e motrs, e Mimit, e Demirit, e Omer Nisha-
nit: Ki mendjen nga cilido, sidomos nga bukuroshet, se
kudo udhtojn dhe jan agjente t fashizmit dhe t
kapitalizmit. Dhe vij a n vete, kthehesha aty: Po edhe
kjo agjente t jet? Ku e dinte ajo se do t hipja n kt
tren? E po, n qoft agjente...
Ata dy udhtart q ishin prball nesh, zbritn duke
na uruar bonne chance!. Kshtu q mbetm t dy vetm.
Treni u nis dhe nuk na erdhi asnj udhtar tjetr.
Amerikania u ngrit dhe, duke u gjunjzuar, m vuri duart
n duart e mia. M pa mir n sy dhe m tha:
- Ju ka ngjar ndonj fatkeqsi e madhe?
- Jo!
- Nuk dua t qndroni kshtu i mrzitur! A mund
tju dukem e dobishme pr ndonj gj t mundshme? -
dhe m shikonte n sy e n buz. Mbshteti kokn te
gjunjt e mi! Ather un, padashur, i vura dorn n
flokt e mndafsht dhe ia prkdhela. Ajo qndroi kshtu
shum aste, pastaj u ngrit, ndenji n vendin e saj duke
u strukur m shum tek un. Dhe thoshte:
- Vijm nga qielli i pafund dhe ja q takohemi sikur
t krkonim njri-tjetrin n xhunglat e jets. Ti je i
mrzitur, ti je i piklluar, ti je i rnduar nga brenga,
kushedi; dhe un dua q t ta lehtsoj, se kushedi a do
t udhtojm m bashk. Kushedi! Si thua, a do t
- 194-
udhtojm bashk? Si tha ajo gruaja? Stina m e bukur
pr dashuri sht udhtimi! Po... ja... Udhtimi m solli
te prehri yt! Pse nuk m shikon?
Foli e foli, pastaj u shtri. Kokn e vendosi tek un
dhe zgjati kmbt. Dhe fliste si n ndrr. Ndoshta ishte
e lodhur. M kishte kapur nj dor dhe mbi t kishte
mbshtetur faqen e saj. Un me dorn tjetr i prkdhelja
flokt e mndafsht. Dhe treni ecte drejt Veriut me kngn
monotone t tij: Prfito! Prfito! Prfito!
Pyetje: - Si shum e zgjate me kt episod!
Prqjiqje: - Kto episode mbahen mend prher, se
jan aroma e ndjenjave m intime. Aty, pr udi, mu
kujtua dhe Keti e kabares Femina t Athins. Dhe,
duke prkdhelur flokt e amerikanes, e cila nuk m
kishte thn as emrin e saj, se as q ia kisha krkuar,
sillja ndr mend syt e Ketit, kur m thoshte: Mos eja
m ktu, o Demo Ziu. Do t vij un tek ti. Ajo kushedi
se jet t zez kishte br, gjersa arriti atje pr t
eglendisur t pasurit, kurse kjo amerikane e lir
udhtonte, studionte n Firence dhe tipizonte vashn e
lire t shekullit...
Treni arriti von n Paris. Amerikania e dinte, se ia
kisha thn drejtimin tim. Duhej t shkoja n Place de
l Etoile. Treni u ndal. Njerzit dilnin me radh. Prpara
doli amerikania, pas saj un. T dy krah pr krah iu
drejtuam metros. Ajo m tha t shkonim me metro n
Place de lEtoile dhe jo me taksi. Pr her t par hyra
n metro. Shum njerz. Drit kudo. Dolm n Place de
lEtoile." Drita t shumta. U drejtuam pr te hoteli Etoile."
Sportelistja na pyeti nse donim nj dhom apo dy dhe
amerikania i tha nj. Dham emrat, paguam. Amerikania
m kapi pr krahu. Ngjitu se po vij, - i thash. Dhe ajo
po hipte ngadal shkallve duke m vshtruar. M
buzqeshte e lumtur. Kur u zhduk, menjher dola nga
hoteli dhe nisa t ecja rrugve. Pyeta nj njeri se ku binte
rruga q krkoja, dhe m tha t zbritja nga e majta e t
- 195-
pesja, se aty pran ishte. Shtita ca n at shesh t
ndritur dhe habitesha. M dukej si n ndrr. Kisha
dgjuar se Parisi quhej ville llumiere dhe ja tani e shikoja
me sy se me t vrtet ishte qytet i ndritur, me gjith ato
drita t pafund. Eca edhe ca dhe her pas here mendoja:
do t thot tani amerikania?
Nuk m dukej vajz e keqe. Por gjendja ime, qllimi
im, rruga ime nuk m lejonin. U lodha dhe u futa n nj
kafe. U ula n tryez dhe porosit nj kafe. Para meje
ishte dhe nj pjatanc me disa petulla t gjata q
quheshin croissants. Piva kafe, hngra dhe tri nga ato
croissants, se ishin shum t mira. Ni sa t lexoja
Venderdi-n dhe m vinte gjum. Prisja t vinte agimi.
Shikoja njerz t qet q hynin e dilnin, shikoja ifte,
vajza t vetme, t veshura mir dhe me qndrime provo-
kuese. Uleshin, pinin pije, pinin cigare dhe putheshin
sikur t ishin t mbyllura n dhom. Un kujtoja se ato
ishin t dehura, po jo! Ishin normale dhe puthjet i kishin
normale. Aty m kujtohej Keti, m kujtohej amerikania,
e cila n ato aste ndoshta ende po m priste. M n
fund zbardhi dita. U ngrita dhe pyeta kamerierin se ku
binte rruga q krkoja. Doli jasht dhe ma bri me dor
se nga duhej t shkoja.
I rash ders. Dgjova nj z gruaje. Edhe Demiri,
edhe Dr. Nishani adresn e Fundos ma kishin dhn:
Madame... Dhe aty pr aty thash me vete se mos isha'
gabuar. U hap dera dhe m doli prpara nj grua e bukur,
bjonde, me robdshambr. U turprova, por arrita t
thosha me frngjishten time: Krkoj Llazar Fundon!
Dgjova nj z nga dhoma e hapur:
- Petro, po vij, po vij. - Ishte zri i Fundos, i cili m
doli prpara vetm me brekt e ngushta t bardha. Nj
trap atletik, nj fytyr e elur, nj flokverdh simpatik.
M buzqeshi, m dha dorn dhe m puthi: - T prisja,
Petro. Qenke ashtu si t prfytyroja...
- 196-
LIDHJA E PAR ME KOMINTERNIN
Llazar Fundoja ose Zai i Fundos, si i thoshin, mu
duk njeri shum i zgjuar dhe shum i prgatitur. Ai m
priti me przemrsi, m njohu me nj shoqe t tij me t
ciln bashkjetonte (ishte ajo q m hapi dern] e q
punonte n redaksin e revists komunist Regard. M
duket se ishte gjermane. Fundoja m pyeti pr gjithka
dhe un i raportova pr sa m kishin porositur shokt e
Tirans: Kishin br prpjekje t bnin nj mbledhje me
shokt e Kors dhe me shokt e tjer nga gjith
Shqipria. Kishin vendosur t takoheshin n Pogradec,
n ver, me qllim q t krijonin njfar komiteti drej-
tues pr gjith lvizjen komunist shqiptar. Tajari m
kishte porositur ti thosha se mendonin q patjetr duhej
krijuar ai komitet drejtues dhe do t prpiqeshin ta
bnin. I tregova se edhe un isha drguar nga Tajari dhe
Demiri n Kor t merresha vesh pr kt pun. I tregova
pra gjithka duhej, sipas porosis.
Zai i Fundos m shtiti n Paris, po kurdoher duke
folur pr situatn n Shqipri. M porositi:
- Tani do t bjm nj mbledhje me t gjith emigran-
tt shqiptar q jan ktu, si dhe me puntort shqiptar.
Ti do t tregosh kto: 1) N Shqipri lvizja komunist
po zgjerohet; n shkolla, n ushtri, tek tregtart e vegjl,
te msuesit, te puntort, vetm idet komunist prha-
pen. Nuk njihet asnj organizm tjetr. 2) Asnj nuk i
njeh fare emigrantt e tjer politik prve Komitetit t
lirimit Nacional...
Un i thash se kisha marr porosi edhe pr Qazim
Koculin, se atje kishte shok t tij, kishte n burgje dhe
jasht njerz q kishin lidhje me t. Ai m tha t thosha
ato q m porositi ai...
Aty ishte dhe Ali Kelmendi e Loro Brahimi, dy antar
t tjer t Komitetit t lirimit Nacional, q prbhej prej
- 197-
ktyre tre shokve, me Fundon prgjegjs. Me kta t tre
u takova shum her.
Fundoja m shpuri n Rue Combat, nr. 8, ku ishte
qendra e komitetit t seksionit t Kominternit pr
BaUkanin. M njohu me shokun Robert (ishte pseudoni
mi i nj shoku jugosllav, q m duket se quhej Vukovi).
Ai m pyeti pr shum shok tant q ather ishin n
burg, si Mustafa Gjinishin, Hasan Rein e t tjer. Ai m
dha nj shok q m oi n nj zyr tjetr. Ai shoku tjetr
m pajisi me bonot e restorantit ku do t haja, dhe m
shpuri n hotel Bellville", ku do t flija gjersa t niseshim
pr n Spanj.
N at atmosfer revolucionare, ku hynin e dilnin
shok e shoqe shumica t klass puntore, sidomos
ballkanas, e ndieja veten shum mir dhe harrova do
gl' t s kaluars. M porositn se si t sillesha, me k t
shoqrohesha, se kudo kishte spiun, njerz t Kolons
s Pest.
Mbledhjen me shqiptart e bm n nj sall t nj
kafeneje. Fundoja hapi mbledhjen. Aty njoha Qazim
Koculin, Rexhep Mitrovicn, Ali Klcyrn, KolTromarn,
Aziz amin, Qazim Mulletin, Beqir Valterin, nj djal t
Ismail Qemalit, Muharrem Bajraktarin e t tjer. Fundoja
u tha:
Meq Petroja shkon n Spanj, dshiron t na bj
nj ekspoze t situats n Shqipri. Un thash pak a
shum ato q m porositi Fundoja. Kur mbarova, u ngrit
Qazim Koculi dhe tha se nuk ishin t vrteta ato q thash
un, se n Shqipri nuk ishin vetm komunistt kundr
regjimit t Zogut, po ishin shum nacionalist q
dergjeshin n burgje dhe q punonin kundr regjimit. Ai
foli gjat dhe pastaj iu kthye Fundos:
- Ju bni shum keq q drgoni kta goxha djem t
vriten kot s koti n Spanj. Pse nuk del ndonj nga kta
t vdes n Shqipri, duke vrar nj Kros ose nj Musa
Juk ose dhe vet satrapin Zog? Pse kta nuk marrin
- 198-
shembull nga Avni Rustemi? Po ju i merrni n qaf kot,
duke i drguar t vriten n tok t huaj, pa asnj leverdi
pr Shqiprin ton.
Ather u ngrit Fundoja. Aty pash aftsit e tij,
pjekurin politike, retorikn e tij bindse. Ai foli gjat
pr lvizjen korauniste n Shqipri, prmendi shokt e
burgjeve dhe t torturave, prmendi Lvizjen e Fierit, ku
shumica ishin komunist. Pastaj foli pr Luftn e Spanjs,
ku shkonin bij t shquar nga gjith bota dhe ku luhej
fati i demokracis.
- Sa pr t vrar Krosin ose Musa Jukn, q t shkoni
e ti zvendsoni ju, pse nuk ngarkoni shokt tuaj n
Shqipri ta bjn kt pun? Ju e dini q ne jemi kundr
terrorit. Ne luftojm sistemin.
la preu Ali Klcyra:
- More zotni Fundo! Ti je i gojs dhe shum i zoti. Po
pse nuk shkon edhe ti n Spanj, si kan shkuar gjith
krert e komunizmit t bots?
Fundoja ishte i aft dhe hazrxhevap:
- Un nuk marr urdhra nga Roma, as nga Beogradi
dhe Athina, si merrni ju. Ju t gjith e dini se komunizmi
ka nj disiplin dhe nuk pyet reaksionin se k duhet t
drgoj n Spanj.
Mbledhja u kthye n nj gjurulldi ku rriheshin men-
dime t kundrta me ato q thash un pr situatn n
Shqipri dhe pr fjalt q lshoi Ali Klcyra. As Ali Kel-
mendi e asnj nga shokt nuk foli, prve Fundos, q u
prgjigjej t gjithve me radh.
Pyetje: - M fai, po dua t t pyes: Si e kuptove kt
pun t Fundos?
Prgjigje: - Pas disa vjetsh, domethn kur Fundoja
u quajt trockist, e kuptova se ku e kishte pasur qllimin:
U thoshte atyre nacionalistve se, kur n Shqipri po
prhapej komunizmi, ata bnin aty n Paris? Pse nuk
punonin edhe ata pr idet e tyre nacionaliste, po rrinin
- 199-
gjith ditn duke luajtur kumar? I porosis te t kishin
mendjen, se do t merrnin fund, po qe se triumfonte
komunizmi n Shqipri. (Pas shum vjetsh mora vesh
se ai e pasksh piketuar platformn e Ballit Kombtar.)
Pyee: - Po me Halim Xhelon a u takove?
Prgjiqje: - Halimin nuk e njihja personalisht, por ai
m njihte dhe m shkruante. Letra e fundit e tij ka qen
e vers s vitit 1936. Ma dorzoi Viti Shahini, nj shoqe
q studionte n Franc dhe q ishte korriere e Halimit.
Me Vitin m drgoi dhe komunikatat e bashkimit t t
gjitha forcave demokratike antizogiste, si dhe nj letr t
dyt, ku m kshilionte q t mos qndroja as n Kor
e as n Tiran, se aty ka shum shok, po ti duhet me
do kusht t krijosh mundsin t kthehesh n Himar,
i dashur Arap, se n Himar, kemi nevoj pr ty. Ai m
quante Arap...
Nj pasdreke erdhi nj shok (jo shqiptar) dhe m
tha se m krkonte shoku Robert, n Rue Combat, nr.
8. Vajta dhe u takova me Robertin. M pyeti se cilt shok
gzonin simpati n Shqipri, nga ata q njihja un vet
ose q i kisha dgjuar dhe q nuk i kisha njohur (sidomos
ata q ishin jasht shtetit). Un i fola dhe ai m tha:
- Shkruaji, - dhe m dha nj letr. I shkrova. Nga ata
q ishin n Shqipri: Tajar Zavalani, Demir Godelli,
Mustafa Gjinishi, Hasan Rei (nTiran); Stefo Grabocka,
Dhimitr Fallo, Miha Lako, KoiXoxe (n Kor); Dr. Omer
Nishani, HalimXhelo, SejfullaMalshova, Llazar Fundo...
(nga ata q ishin jasht shtetit). Pastaj shnova dhe Asim
Vokshin, Bedri Pejanin, Zef Maln...
Roberti m pyeti se cili ishte m aktiv n Shqipri,
dhe un i thash pr Tajarin (q shkruante e prkthente
literatur revolucionare).
Pastaj ai m pyeti pr shokt q kishin vajtur n
Spanj. Un i fola mir pr Asim Vokshin, pr Emrush
Myftarin (q i njihja mir), pr Sknder Luarasin ( q
- 200-

nuk ishte komunist, po patriot demokrat). T tjert, q


kishin vajtur para meje (dhe q ai i kishte n liste), si
Ramiz Varvaricn, Urfi Agollin, Zef Hotin, Justina
Shkupin, Ymer Pukn, Zef Preln, Shaban Bashn, Veli
Dedn, Hulusi Spahiun, Bim Kuranin, Dhimitr Kostn,
Koste Kolombon, Teni Konomin, nuk i njihja.
M pyeti pr Ali Kelmendin. I thash se me t m
kishte njohur Bedri Pejani, me t cilin rrinte n kafe
Kursal n Tiran. M pyeti nse dija dika pr veprim-
tarin e Aliut n Shqipri. I thash se nuk dija asgj.
Pastaj m dha disa porosi: si t interesohesha pr punn
e shokve shqiptar n Spanj dhe si t njoftoja partin
pr gjithka dija pr ta. M n fund m dha dhe nj zarf
t vogl, e hapa dhe gjeta nj letr nga Halim Xheloja, i
cili pak a shum m shkruante: Nuk t them m i dashuri
Arap, i shtrenjti Petro. T qoft udha mbar dhe mos harro
se jemi shqiptar dhe, kudo q t jemi, ta mbajm lart
emrin e Shqipris dhe t historis son. Kushedi nse do
t shihemi ndonjher. Mbqje lart kokn, se j e revolutionr,
dhe, n mos u pafshim m, kudo q tjesh, t kesh lidhje
me shokun ton Llano Borshi, i cili sht shok me vlera.
sht nga krahina jon..." Kur e mbarova s lexuari, e
pyeta se si ishte Halimi dhe ku ishte. Dhe ai m tha se
ishte n Belgjik e andej mund t shkonte n Mosk pr
tu shruar. M foli mir pr Halimin, m tha se Halimi
krkonte t shrohej sa m shpejt, q t shkonte edhe ai
n Spanj.
Aty folm dhe pr vrasjen e Riza Cerovs, pr luftn
dhe rrugn e tij revolucionare. Kartpostalen q kishte
botuar Ndihma e kuqe Internacionale, ma tregoi, por
un e kisha par.
Pyetje: - Si i kalove ato pak dit q ndenje n Paris,
duke pritur nisjen pr n Spanj?
Prgjigje: - Me densitet ngjarjesh, njohjesh,
shtitjesh, vizitash. Me Ali Kelmendin vajtm n Ekspo-
- 201 -
zitn Ndrkombtare, vizituam pavionin e varfr t
Mbretris Shqiptar dhe Aliu m fliste pr varfrin e
vendit ton. Shkuam n ekspozitn e Bashkimit Sovjetik.
Aty pam dhe dy filma: apajev dhe Bijt e Maksimit;
kurse me Fundon pash dy filma t tjer; Koracata
Kronshtad dhe T trembdhjett. Me Fundon hipm
dhe n Tours dEife1, nga ku dukej gjith Parisi. Aliu
m porosiste q ne shqiptart n Spanj t tregonim
shpirtin luftarak dhe revolucionar t popullit ton. Mu
lut q t prktheja shqip disa kng revolucionare si
Kngn e partizanve sovjetik (Prej uris e prej
mjerimit), t ciln e prktheva brenda nj nate dhe t
nesrmen ia dhash. M prqafoi fort.
Pyetje: - M fai, po a t ndodhi ndonj aventur?
Prgjigje: - Jo! N hotel Bellville, ku flija un dhe,
si duket, gjith ata q po grumbulloheshin pr tu nisur
pr n Spanj, njoha bijn e pronarit t hotelit, q ishte
komunist. Ajo ishte shum e bukur dhe sillej mir me t
gjith ne. Po nj leshverdh, q banonte n katin ku
banoja un, kurdoher m shikonte dhe e shikoja me
dshirn pr ta njohur. Vajza e t zotit t hotelit m bnte
me shenj: E shikon? Ajo ka simpati pr ty! Po atmosfera
jon ishte kundr njohjeve t tilla. Madje edhe Roberti
m porositi, qoft ktu, qoft n Spanj, sa m pak
intimitet me vajzat.
Ajo leshverdha m prshndeste sikur t m njihte,
un e prshndetja i frenuar, i censuruar. Ama nj gj
dua t shtoj: t gjith ata klient q flinin n hotel
Bellville, shiheshin pr her t par, por silleshin sikur
t ishin njohur prej vitesh. Flisnin bullgarisht, serbisht,
greqisht, rumanisht, gjermanisht, ekisht, por kurr nuk
hynin leht n bised.
Pyetje\ - Si sht e mundur q i mbani mend kto
pas tr atyre viteve q kan kaluar, dhe pas gjith atyre
ndryshimeve q jan br n planet dhe n jetn tuaj?
- 202-
Prgjigje: - Mbahen mend ato ngjaije, ato emocione,
ato vizione, ato fytyra, ata tinguj, ato panorama, ato skena
t rrugs s jets sate q t shoqrojn n astet m t
vshtira, m dramatike, m tragjike. Besoj se ata q jan
duke lnguar n astet e fundit t jets, ose ata q kan
mbaruar s jetuari, jetojn me astet q u buzqeshin,
q u thon. Ke jetuar dhe ti, ke par dhe ti, ke dashuruar
dhe ti, ke qen Njeri!
Pra, a mund t harrohen kto aste? Ja, na than:
Po niseni!. Me valixhet n duar, shikonim njri-tjetrin
n sy, m shikonte me lot ndr sy vajza e pronarit t
hotelit dhe m tha: Shkruam. M shikonte e gzuar
leshverdha q m fliste gjermanisht. U nism. Arritm
n Gare de Lyon". Njerz plot. M shoqronin Aliu,
Fundoja, Loro Brahimi. Ja dhe Roberti. Mu afrua dhe
m tha:
- Jeni 113 veta. Je prgjegjs, gjersa t arrini n
Spanj. Aty do t vij nj shok, t cilit sapo t t tregoj
nj pe t kuq prapa jaks s xhakets, do ti japsh
raportin e udhtimit, si u solln shokt, si qndruan, me
hollsi. Hap syt! - dhe m puthi si baba.
Aliu m dha nj fletore t re dhe m tha:
- Shkruaj vargje revolucionare! Un e mora dhe
shkrova n faqen e par: Viva la muerte'". Aliu u zem-
rua, e shoi dhe shkroi: Viva la vida] M kupton? Ti
shkon atje t luftosh q t rroj Jeta'. ' - 1dhash ato para
q m kishin mbetur, i dhash dhe nj qesk lkure me
duhan dhe nj llull.
- Kur ta ndezsh, m kujto, - i thash. Ai m puthi
me syt e njomur. M prqafuan dhe Fundoja dhe Loroja.
Hipa n vagon. Ishte plot me ato fytyra q shihja n hotel.
Ishte dhe shoqja flokverdh q fliste gjermanisht. Ajo u
ul pran meje. Vura re se t gjith m shikonin. Kur ka-
lonin pran meje, m thoshin camarada\ me nj shpre-
- 203-
hje sikur m njihnn prej kohsh. Treni u nis, ne po
linim pas Parisin dhe syt e Aliut, t Fundos. t Loros
dhe t t gjith atyre t tjerve q prcolln gjith kta
shok, q tani rrinin t heshtur e t menduar. Un nuk
guxoja ti ktheja syt nga shoqja q kisha pran. Ajo m
foli e para, me nj frngjishte m t keqe se timen. Sic
dukej, ajo dgjoi Aliun e Fundon t m flisnin kur po
ndaheshim n Gare de Lyon, dhe nuk e kuptonte dot
se gjuh kishim folur, prandaj me nj edukat t
jashtzakonshme dhe me nj vshtrim t jashtzakon-
shm m pyeti se cila ishte gjuha e nns sime. E pash
n sy, i buzqesha dhe i thash se do fia thosha t
nesrmen ose t pasnesrmen. Ajo qeshi. E kuptoi.
Shnim: Nuk harrohet atmosfera entuziaste
e nisjes. Nuk harrohen kngt dhe shprehjet e
fytyrs t turms q na prcolli nga Gare de
Lyoni. Parulla kudo: RrofiFrontipopullor! Rroft
Republika Spanjolle! Vdekje Fashizmit! Vdekje
Frankos, Musolinit dhe Hitlerit! Rroft solidariteti
ndrkombtar i punonjsve t bots! Rrofshin bijt
e proletariatit q shkojn n FRONTIN E LIRIS!
Aty pash botn e vrtet q ndrroja. Dhe fillova
t shkruaja vargjet e para: Ka n bote njerz t
mir/Ka n bot njerz t lirl /Ka n bot nj
hapsir,/ Pa gjerdhe, pa errsir!
Zbritm n nj qytet q quhet Karkasone. Zbritm
dhe pam aty shum njerz q na prisnin. Tani, t gjith
ne q zbritm, mund t kishim besim te njri-tjetri, se t
gjith e kishim kuptuar se kishim t njjtn rrug. Aty
na pritn disa shok francez. Njri prej tyre mu drejtua
mua dhe m tha se, para se t errej, ishte mir t bnim
nj vizit n kalan e qytetit. Njri pas tjetrit po i ngjite-
shim kodrs mbi t ciln ishte kalaja e vjetr. Shokt
- 204-
francez q na shoqronin, na flisnin pr kalan, pr
historln e Francs dhe t Revolucionit. Nga kalaja shtri-
hej nj panoram e bukur dhe gjith qyteti i Karkasones.
Austriakja nuk m ndahej. Zbritm dhe hipm n disa
autobus t rinj. Shum kalamaj ishin grumbulluar aty
dhe kndonin kngt e Komuns s Parisit. Ata brtitnin:
Camarades gagnez la guerre!", Camarades, battez
Franco!, Vive les brigades internacionales!11 Ishim
shum t prekur nga kto thirrje dhe nga kngt revolu-
cionare. Autobust na shpun n nj fshat. Zbritm dhe
aty na pritn shum shok. M than se do t ndaheshim
npr shtpit e fshatarve, ku do t kalonim natn.
Fshatart morn nga nj e nga dy shok. Mua nuk m
ndahej ajo austriakja. T dy ne shkuam n shtpin e
kryetarit t bashkis, q ishte edhe sekretari i partis
komuniste n fshat: nj burr i trash, me nj fytyr t
pafajshme fmije, gjithnj i qeshte nuri. Pr habin time
pash se pllakat e dyshemes s sallonit t shtpis ku
hym, ishin me draper e ekan. Edhe shoqja ime u habit.
Pasi ndenjm aty nja dy or, i thash t zotit t shtpis
se m duhej t shkoja e t vizitoja shokt, t shihja se si
ishin rregulluar. M dha nj djal t tij, nja pesmbdhjet
vje. Shkuam der m der dhe pash se t gjith shokt
ishin t knaqur. Kishin ngrn e kishin pir dhe pusho-
nin ose dgjonin radion. N nj shtpi pash nj t ri
slloven, q ishte n list me ne, i cili po vallzonte me t
zonjn e shtpis, nj grua e shndosh. Ishte br tap.
Nuk dinte thoshte, nuk dinte bnte. I fola:
- Tani shko e pusho, se je lodhur!
Ai nuk mbahej:
- Do t krcejm gjith natn me kt dam t bukur!
Kur u ktheva, gjeta tryezn t shtruar. M prisnin. I
zoti i shtpis dukej shum i gzuar. Dhe m tha:
1) Shok filoni luftn! Shok mundni Frankon! Rrofshin brigadat inter-
nacionaliste!
- 205 -
- Mon petit, do t pish nj ver? Vetm un dhe Stalini
pim nga kjo.
Thash me vete: Edhe ky qenka br tap, - se ajo
krahln e Francs s Pirenejve ishte burimi i verrave
m t mira. Pash pes shishe n tryez.
- Shikoji mir, - m tha i zoti i shtpis.
N etiket ishte Stalini dhe vet i zoti i shtpis. do
21 dhjetor i drgonte Stalinit 50 shishe, dhe ai e falnde-
ronte. U ngrit, shkoi dhe m solli dosjen me telegramet e
Stalinit.
do hap q bja, gjra t reja t bots s lir zbuloja.
T them t drejtn, mund t kisha zbuluar edhe m
shum, po t mos m ndiqnin n do ast syt e austria-
kes, q m n fund ma tha emrin e saj t vrtet: Greta,
po kishte dhe emrin e lufts q po niste tani: Sharlot.
Ata dy shokt e saj austriak, q ishin n list me ne, e
thrrisnin Lote! Un ende nuk e kisha thirrur kurr me
emrin e saj.
Pyetje: - Si sht e mundur q gjith fshati pranoi
vullnetar t liris? Nuk kishin frik nga qeveria franceze?
Prgjigje: - Me sa dukej, gjith populli francez ishte
pro lufts q bnte populli spanjoll, se edhe n Franc,
edhe n Spanj ishin n fuqi frontet popullore. Un e
vlja re, qysh nga Gare de Lyon n Paris se dhe polict
na ndihmonin t futeshim n tren e ne vagon. Dhe n
Karkasone edhe polict thrrisnin Rroft Republika
Spanjolle!
Udhtimi pr t shkuar n Spanj ishte organizuar
nga Kominterni, i cili kishte ngarkuar Partin Komuniste
Franceze. Kjo kishte dy rrug: detin dhe Pirenejt. Po,
pasi rruga me det koht e fundit ishte e vshtir, se
aeroplant dhe nndetset fashiste i mbytnin vaport q
transportonin vullnetar pr n Republikn Spanjolle,
si ngjau dhe me vaporin ku udhtonte Asim Vokshi e
Teni Konomi q u mbyt, kishte zgjedhur Pirenejt dhe
kishte mobilizuar t gjitha forat revolucionare q ta
- 206-
kiyenin kt detyr me saktsi dhe sigari. Prandaj tani
shumica e vullnetarve kalonin malet e Pirenejve. Po
qeveria e Daladies, socialist, kishte mbyllur edhe rrugn
e Pirenejve pr ndihmat q i shkonin Republiks, sidomos
ato q vinin nga Bashkimi Sovjetik me trena. Madje
Daladieja bri dhe nj krim t madh kundr Republiks
Spanjolle: pr nj ast tha se rruga e Irunit pr n Spanj
ishte e lir. Dhe nj karvan vagonsh plot me arme q
vinin nga Bashkimi Sovjetik, u la ta kalonte kufirin
francez enkas, se qeveria frnge e dinte q at dit Iruni
do t binte n duart e fashistve, kshtu q armt pr
republikn i morn kta. Kjo q ndodhi, ndezi nj fushat
kundr politiks s Daladies, q sabotonte Luftn e
Spanjs n Frontin Popullor...
Shnim: Pas shum vjetsh, aty nga viti
1960, kur erdhi n Shqipri Torezi, sekretari i
Partis Franceze, me t cilin u takova n Pogra-
dec, mora vesh se ai vet ishte ngarkuar nga Ko-
minterni si prgjegjs i transportimit t materia-
leve luftarake nga Bashkimi Sovjetik pr n Spa
nj, q niseshin nga Murmansku me nj brigad
trimash marinar francez q transportonin
materialet me aftsit e tyre t jashtzakonshme.
Megjithat vullnetart nuk shkonin ashtu lirisht, por
me kujdes, npr fshatra dhe shtigje t sigurta. Ne u
nisn drejt jugut po me ata autobus dhe ndaluam n
mes t nj fushe t vogl plot me pem. Na futn n nj
hangar t madh, q dukej se do t ishte i ndonj fermeri,
se shrbente pr t grumbulluar t lashtat dhe gjith
-prodhimet e toks. N hangar na pritn disa fshatar
dhe na prqafuan me radh. Na dhan pr t ngrn, na
than t pushonim, se natn do t kaprcenim Pirenejt.
Kur u err, na dhan disa opinga prej konopi, si edhe nga
nj kilogram okollat, dhe u nism, njri pas tjetrit. N
- 207-
kiye ishte nj fshatar nga ato an, q i njihte mir shtigjet
nga do t kalonim, q t mos na shihnin rojat e kufirit
francez. Porosia: t mos bisedonim, t mos ndiznim
cigare. Pas meje ishte Lotja. Ecnim n monopate t
vshtira, diku lndina mo calo re, diku pyje t dendura.
Ecnim pa z, t ngarkuar me mendime. Ku shkonim?
kishim ln pas? Nganjher ndalonte battistrada
(udhrrfyesi), ndalej dhe kolona. Hanim nga nj cop
okollat. Nat. Pas nesh, n largsi nate, dukeshin
mijra drita t Francs. Ecnim. Ecnim t shoqruar nga
monologt e heshtur. Agimi po fekste. Nisi t dukej
konturi i maleve t Pirenejve. Po zbardhte. Ne vazhdonim
t ecnim. Tani mund t kndonim, mund t flisnim, se
kishim kaluar kufirin. Rreth nesh: maie dhe lndina si
moale. Shtigje t rrahura ndoshta nga kontrabandistt,
nga barinjt.
Ecnim. T ndrgjegjshm pr drejtimin q kishim
marr.
Kur dolm maj nj bregu te zhveshur fare dhe
dgjuam udhrrfyesin: JA SPANJA! - shprtheu nj
urr e fuqishme dhe pastai prqafime me njri-tietrin.
NO PASARAN!
HAPSIRA INTERNACIONALE.
LLFTA E SPANJ S
\
NJOHJA, ATMOSFERA, TARIMI ME SHOKT
EMI
Pyetje: - A mban mend astet e para t takimit me
spanjollt?
Prgjigje: - Po. Ne knduam kng internacionale n
shum gjuh. Dhe nism t zbrisnim ans tjetr t
Pirenejve. Arritm n fshatin Septcases, ku na priste nj
turm e madhe fshatarsh q kndonin, sidomos nxnsit
e shkolls. Fshati ishte i vogl, plot ujra t pastra. Aty,
pran shkolls, u mbajtn fjalime. Kishin shtruar pr t
ngrn e pr t pir ver me bollk. Aty pash se t gjith
pinin me karar, kurse ai studenti slloven, q ishte br
tap n fshatin francez, edhe ktu piu aq shum, sa mezi
mbahej m kmb.
Hipm n makina t zbuluara dhe u nism drejt
jugut. Shikonin fushave dhe arave fshatar katalanas
q punonin tokn. Na prshndetnin duke tundur shami
t kuqe. Ne kndonim gjersa arritm n Figueras. Na
shpun n nj kshtjell q ishte kthyer n kazerm, ku
qndronin ditt e para vullnetart q zbritnin nga
Pirenejt. Ishim t lodhur dhe shumica ran pr t pu-
shuar. Aty kishte dhe shum shoqe spanjolle q na
- 209-
shrbenin. Lajmet e radios prhapeshin me altoparlant;
pas lajmeve vazhdonin kngt revolucionare. Me Loten
dhe disa shok dolm pr t shtitur. Jeta vazhdonte e
qet, sikur t mos ishte luft. Fluturonin n qiell aero-
plan dhe ne nuk dinim se t kujt ishin. Banort e
Figuerasit na prshndetnin me dashuri. Dikush na afro-
hej e na dhuronte moll; dikush na dhuronte edhe ndonj
shishe me ver. Disa fmij na dhan Iule. Ishin msuar
ata dhe e dinin se kush ishim ne: Volontanos de la liber-
tad\". Disa thrrisnin: Viva los Internacionales!"
N dark ram shpejt pr t fjetur. M ngritn nga
gjumi. Ishin dy shok t sigurimit. M than t shkoja
me ta. Hipm n nj makin t vogl dhe, pasi bm nj
cop rrug, u ndalm n nj banes n periferi. Kur hyra
n zyr, pash shum milic dhe oficer. M dhan dorn
dhe m than ti ndjeja q m shqetsuan n mes t nats:
- shtje sigurimi, - m tha njri, q rrinte pas nj
tryeze. M tha t ulesha, pastaj nxori nga nj dosje nj
letr dhe ma dha duke m thn ta prktheja ja italisht,
ja frngjisht. Letra t dyshimta, - m tha.
Ma habiti fakti nga e dinin ata q un flisja greqisht,
se letra ishte shkruar greqisht, n nj cop letr t vogl,
me laps.
Ai e kuptoi dhe m tha:
- Ne shqyrtuam gjith dokumentet e shokve q
erdhn dje, dhe pam se ju dini greqisht. (Mu kujtua se
n formularin q mbushm, kishte dhe nj rubrik: sa
gjuh dini!)
Pas pak e prktheva letrn. Dikush i shkruante nj
tjetri: Duam kaq kuintal patate, kaq kuintal fasule, -
e t tjera. Kur i lexoi, ai q fliste me mua, m tha:
- Kto nuk jan as patate e as fasule, por arm. Ktu
ka shum t Kolons s Pest q jan lidhur me reak-
sionin ndrkombtar. Po ne do ti shuajm, do ti shparta-
llojm pa mshir.
- 210-
M prun nj kafe t nxeht, pastaj ai shoku q fliste,
m prcolli gjer jasht dhe m tha:
- Mos kujtoni se ktu jan t gjith me ne. Kini
mendjen, se m t rrezikshmit jan t kamufluarit, jan
agjent t t gjitha kallpeve. Revolucioni yn ka shum
armiq t fuqishm, por ne do ti zhdukim!
M uan prsri n kshtjell. Gjumi nuk m zuri
gjersa u gdhi dhe u zgjuan shokt. Ata ishin t gzuar.
Kndonin. Un mendoja: Si?! Edhe ktu paska armiq?!
Luft, luft e fsheht dhe e hapur.
U nism pr n Barcelon.
Nuk prshkruhet dot pritja q na bn n Barcelon!
Mijra njerz ishin grumbulluar me flamuj t kuq, me
parulla, me Iule. Thrritnin Viva los Internationales! NO
PASARAN! VINCEREMOSV Shum vajza t reja u suln
drejt nesh, na prqafonin, na puthnin duke na folur me
gjuhn e zemrs s tyre. Pr pak aste u bm nj me
turmn dhe ecnim duke knduar kng revolucionare.
Arritm n kazermn e madhe Karl Marks. Atje na pritn
me pije, me mblsira, me meze dhe kngt nuk kishin
t sosur. Jetonim aste shum emocionante dhe nuk
nxirrnim dot asnj fjal nga goja, se gjaku na ishte ndezur
dhe syt nuk shihnin tjetr gj prve fytyrave t dashura
t katalanve q shprehnin mirnjohjen dhe dashurin
e tyre pr ne internacionalistt.
Pyetje: - A mban mend ndonj ngjarje t veant nga
Barcelona?
Prgjigje: - T them t drejtn asgj konkrete, prve
vizionit t pritjes s zjarrt, t turms n delir dhe t
vashave q na rrethuan me dashuri, q na dhuruan Iule
dhe na kapn pr krahu. Lotja kurdoher ishte pran
meje. Ajo, mbaj mend, shoqrohej nga dy shoqe ezmere,
q n do ast e puthnin.
T nesrmen mua m thirri nj shok. M dha dorn.
M foli frngjisht dhe m tregoi jakn e ngritur. Un po e
- 211 -
vshtroja dhe e mora si do njeri nga turma e madhe q
na afrohej dhe na pushtonte me dashuri. Ai prsri ngriti
jakn e xhakets dhe, pasi e pa q un nuk e vija re, m
tha: Shihe kt perin e kuq!. E pash perin e kuq dhe
mu kujtua porosia q m dha Roberti n Paris. Oh, sa
larg ishte Roberti dhe Parisi, sa larg ishte hotel Belleville''
dhe Tirana, dhe fshati im. Sishte n gjendje mendja t
binte n qetsi dhe t kujtonte... Po, - i thash, - do t
bisedojm!
M hodhi krahun. Shkuam dhe u ulm n nj tryez
t kafenes. M pyeti se si e kaluam udhtimin dhe a
kishim pasur ndonj penges a ndonj ndodhi. U
mendova ca dhe nxora nga xhepi nj bllok t vogl ku
shnoja me kujdes ditt dhe ndodhit. Pas nj heshtjeje,
i thash se vetm nj shok slloven, student n medicin,
me emrin... ishte dehur tri her... Ai ndenji ca, pastaj
thirri aty at Studentin slloven dhe i foli shum ashpr.
Ai i thoshte se kishte kaluar me vshtirsi kufijt e
Austris, Zvicrs, Francs, Spanjs, pr t ardhur gjer
ktu dhe po e kthenin prsri. Megjithat, e ktheu, duke
i thn se Spanja nuk kishte nevoj pr pijanec. Ishte i
rrept shoku jugosllav q kontrollonte vullnetart.
Shnim: M von u diskutua se ai shok
mund t kishte qen vet Jofif Broz Titoja.
N ALBACETE, QENDRA E
BRIGADAVE 1NTERNACIONALE
Para se t m pyesni prsri, dua t kridhem pr
disa aste n pjesn e kujtimeve t udhtimit nga Valencia
pr n Albacete. Kujtoj at pritje t ngroht, ato vasha q
na shrbenin n stacione, n salla t prgatitura, n
rrug. Gra me t zeza, dhe pastaj alarmi! Vinin aeroplant
dhe bombardonin, mitralonin. Dhe trenin ton e
mitraluan pran Valencias. Nuk psuam asnj humbje.
- 212-
Kndonim edhe ne bashk me popullin q na priste dhe
na prcillte. Nj gj vura re: prreth asnj i ri pr be. T
gjith ishin n luft. Dhe, si mora vesh m von, ishte
turp dhe fyerje pr t gjith, po t shihej ndonj i ri n
rrug, n kafe, n kinema, shtitje. Asnj vajz nuk de-
njonte t shoqronte ndonj t ri q mbetej n prapavija.
Dhe, para se t arrija n Albacete, nxora fletoren q
m kishte dhuruar Ali Kelmendi aty n Gare de Lyon,
n Paris! Kisha shkruar shum vjersha, midis tyre nj
pr Loten, e cila qeshi shum, kur ia lexova, dhe m
puthi. Aty n fletore shnova emrat e shokve shqiptar
q ishin nisur pr n Spanj:
1. Teni Konomi, mbytur para se t arrinte
n bregun e Spanjs.
2. Asim Vokshi Ai ishte n vaporin q u mbyt.
3. Ramiz Varvarica
4. Zef Hoti, vrar n Madrid
5. Urfi Agolli, vrar n Madrid
6. Dhimitr Kosta
7. Ymer Puka
8. Justina Shkupi
9. Sknder Luarasi
10. Emrush Myftari
11. Shaban Basha
12. Xhemal Kada
13. Ulusi Spahiu
14. Mane Nishova
15. Veli Deda
16. Stefan Duni
17. Bim Kurani
18. Kost Kolombo
19. Daut Muo
20. Zef Prela
21. Xhafer Miraku
22. Iljaz Pa.sh.ai
23. Faik Dardha
- 213-
M uon erdhn:
24. Mehmet Shehu
25. Thimo Gogozoto
26. Musa Fratari
27. Zihni Muo
N Albacete na shpun drejt e n kazermn e madhe,
nga do t shprndaheshim pr n brigadat prkatse.
Qyteti ishte plot me internacionalist. Altoparlantt
oshtinin nga kngt revolucionare dhe komunikatat e
frontit. Mua bashk me dhjet italian na drguan n
Kuintanar de la Republica, nj fshat i madh, q ishte
caktuar pr brigadn Garibaldi. Loten e caktuan pr te
brigada Telman. U ndam duke u prqafuar pa thn
asnj fjal.
Pyee: N Kuintanar, a gjete shok?
Prgjigje: - Asnj shqiptar. Ishin t gjith vullnetar
italia-n. Pas dy ditsh erdhn aty Sknder Luarasi, Asim
Vokshi dhe Emrush Myftari.
T them t drejtn, e ndjeva veten t lumtur: erdhn
shokt e mi t dashur: Asimi, Emrushi, Sknderi. Ishin
t gzuar, t veshur si milician, me yllin me tre cepa,
yllin e solidaritetit internacional. Qen optimist, t
qeshur, t lumtur. Ndenja me ta disa or. Deshn lajme
nga atdheu, pyetn pr shokt n Tiran, pr shokt n
Paris. U hodh Emrushi dhe tha:
- Tani do ta botojm shqip Vullnetarin e liris. -
Ishte entuziast Emrushi. Asimi do t nisej natn pr n
frontin e Aragons. Ai ishte veshur shum thjesht, me
disa rroba ushtarake shum t prdorura, me kpuc t
prdorura. M rrinte pran dhe nuk fliste shum, si
kurdoher. Duke ndenjur me Asimin, kujtoja gjith
rrugn e njohjes son q nga viti 1932, kur na njohu
Demir Godelli dhe Bedri Pejani (n Tiran). Pastaj n
Dropull (1933-1934), kur ai ishte toger i xhandar-
mris... si na porosiste mua, Zenel Hekalin dhe Zylyftar
- 214-
Veleshnjn (Zeneli, profesor n Gjirokastr; Zylyftari,
postkomandant i xhandarmris n Sofratik), si e
kthyem Zylyftarin me ne, si m udhzoi t arratisesha
pr n Greqi dhe pastaj si u ktheva, si botuam ABC-n
si u internuam... T gjitha m parakalonin sikur ti jetoja
n ato aste, aty n Kuintanar, ku gjmonte knga e
garibaldinve italian. U ndam pr tu takuar sa m
shpejt, vese me Asimin nuk u pash m. Ai iku pr n
frontin e Aragons, ku ra n fshatin Fuente del Ebro, m
4 tetor t vitit 1937.
N Kuintanar zura shum shok italian, antifashist
t vjetr, komunist t vjetr, puntor. Shumica kishin
qen npr burgje dhe internime. Disa kishin ardhur
nga Amerika dhe nga Argjentina. Strviteshim. Duhej t
strviteshim, pastaj, po t ishim t aft fizikisht dhe
ushtarakisht, do t inkuadroheshim n front, n brigadn
e 12-t Garibaldi.
Pyetje: - K njohe n Albacete?
Prgjigje: N Albacete shkoja shpesh. Aty takohesha
me Sknder Luarasin, Ymer Pukn, Justina Shkupin,
Zef Preln, Emrush Myftarin... Aty njoha dhe Dhimitr
Kostn dhe Kost Kolombon...
Ditt e para takohesha m shpesh me qendrn e
brigads Garibaldi. Aty njoha Luixhi Longon, komisarin
e brigadave internacionale. Ai m priti ngroht dhe
bashk me Pavaninin, sekretar partie i brigads
Garibaldi, m ngarkuan t bja nj relacion pr t gjith
vullnetart shqiptar dhe pr shokt e Komitetit t
lirimit Nacional n Paris. Un u ktheva n Kuintanar
dhe atje punova disa dit. U ktheva me relacionin, q
ishte pak a shum ky:
Asim Vokshi, revolucionar q n rini. Nj nga shokt
m t rndsishm nga oficert. Aktivist i madh pr
prhapjen e ideve komunist. Familje patriotsh.
Pjesmarrs n Lvizjen e Fierit. Nj nga shokt kryesor
pr botimin e revists ABC. Internuar dhe burgosur.
- 215-
Emrush Myftari, shok i Asim Vokshit. I gjall, trim,
komunist, shok i gjith grupit komunist t oficerve. (Ai
u b shkak q botuam Vullnetarin e liris n gjuhn
ton, se ai shkoi vet tek Luixhi Longo dhe i propozoi pr
botimin shqip t revists, e cila botohej n gjuht kxyesore
t bots: rusisht, gjermanisht, frngjisht, spanjisht,
italisht. Longoja i tha se ishte e pamundur, pasi shum
kombsi t tjera, si grek, bullgar, turq, rumun, q
ishin m shum se shqiptart, nuk kishin mundsi ta
botonin, po Emrushi kmbnguli aq shum, sa Longoja
e prgzoi dhe na dha lejen ta botonim, duke na e dhn
ai kryeartkullin.)
Sknder Luarasi, patriot, demokrat, antifashit, njeriu
m i kulturuar nga t gjith vullnetart shqiptar. Ai u
njoh shpejt nga shokt intelektual t brigadave interna-
cionale. U vu n shrbim t propagands, n censur
dhe n shprndarjen e librave n brigada. N Shqipri
njihej si nj nga profesort (profesori im n Shkolln
Tregtare n Vlor) m aktiv n propagandn kundr
shtypjes dhe errsirs. Ishte i persekutuar. Ai nuk erdhi
n Spanj i rekomanduar nga Komiteti i lirimit Nacional.
Erdhi vet.
Ramiz Varvarica, patriot dhe antifeudal. Komunist
dhe besnik. Kishte marr pjes me qeverin e Fan Nolit,
n xhandarmri. Pas kthimit t mbretit Zog, m 1924, ai
emigroi dhe n Franc ishte n Partin Komuniste qysh
m 1926. Ishte nga t part shqiptar q erdhi n Spanj.
Zef Hoti, malsor nga Venu i Shqipris. Rritur jetim
dhe shum i varfr. Emigroi n Franc n fund t vitit
1920 dhe aderoi n Partin Komuniste Francez. Njeri
me karakter.
UrfL Agolli, nj i ri q ishte shum i gjall dhe me
shu-m peripeci. Qe pr ca koh student n Akademin
e Modens, si ushtarak. U pijashtua. N Shqipri u
persekutua. Nga Franca, me rekomandimin e Komitetit
t lirimit Nacional, erdhi n Spanj.
- 216-
Stefan Duni, fshatar nga Himara. Emigroi pr n
Franc, ku aderoi n Partin Komuniste Franceze. Qe
nga t part q erdhi n Spanj bashk me shok
francez.
Ymer Puka, njeri me shum peripeci dhe me shum
veprimtari. Sipas Fundos, ishte i lidhur me Kominternin,
kurse sipas Aliut, ishte aventurier. Ymer Puka arriti
gradn e majorit. Ishte shum i dashur me ne. Na tregonte
episode ngajeta e tij. Ai shoqrohej shum me gjeneralin
Gsteni, nj slioven q kishte shoqruar Leninin nga
Zvicra, me trenin e blinduar, pr n Leningrad. Gstenii
shkroi dhe nj artikull n revistn ton Vullnetari i liris
(nr. 1} pr Ymerin, me pseudonim Demir Kuka. Ai ishte
shefi i sigurimit t brigadave internacionale, mik i
ngusht edhe i Sknder Luarasit dhe i Zef Prels.
Shrdm pr xha Ymerin: (kam dgjuar nga
goja e tij.) Sipas fjalve t Ymerit, ai kishte
emigruar qysh i ri pr n Turqi. Kur piasi
Revolucioni i Tetorit, nga shtetet q intervenuan,
ishte edhe Turqia, e cila drgoi atje nj divizion
ku ishte dhe Ymer Puka ushtar. Kur shkuan
turqit n Rusi si intervencionist, psuan disfat
dhe u zun rob. I shpun n nj vend t Ukrains,
ku u foli vet Lenini. Pastaj i lan t ktheheshin
n Turqi, t ndihmuar nga Lenini. Kur mbaroi
fjaln Lenini, Ymer Puka doli mnjan dhe i tha
se nuk ishte turk, po shqiptar dhe si shqiptar q
qe, po i jepte besn se do t ishte gjith jetn
besnik i tij. E morn mnjan xha Ymerin, e
strvitn dhe e bn korrier t Kominternit pr
vendet arabe dhe veriafrikane. Para se Mustafa
Qemali t bnte revolucionin n Turqi, Ymeri u
drgua nga Moska pr n Turqi, dhe atje arriti t
bhej adjutant i Mustafa Qemalit, me t cilin mori
pjes aktive n revolucionin turk. Pas fitores s
- 217-
revolucionit, Mustafa Qemali e mbante pran,
por aty nga finimi i viteve 30 pati mosmarrveshje
me t, sa i tha se po e tradhtonte revolucionin. U
zun keq dhe Mustafa Qemali e przuri nga
Turqia, po me t drejtn q ai ta merrte rrogn
n do ambasad turke n mrgim. Shtiti shum
vende, erdhi edhe n Shqipri dhe ktu u
internua n Gjirokastr nga Musa Juka. Kur
dgjoi se n Spanj luftonin t kuqt, ai u arratis.
U hodh n Greqi, q andej n Afrikn e Veriut,
ku kishte shum t njohur. Andej erdhi n Spanj
dhe u inkuadrua n brigadn Dimitrov, dhe jo
te Garibaldi , ku ishin pothuajse gjith
vullnetart shqiptar...
Justina Shkupi, e vetmja femr shqiptar q erdhi
n Spanj, e rekomanduar nga Komiteti i lirimit
Nacional. Antifashiste, e rritur mes mundimesh, pa njeri.
Me karakter dhe fisnike. Besnike.
Bim Kurani, njeri i thjesht, librar, i lidhur me shokt
e Elbasanit, i rekomanduar nga Komiteti i lirimit
Nacional.
Xhafer Miraku, pasanik, pak mendjemadh, njihej si
njeri me dojkultur, po me nj vlla prparimtar
antifashist, t lidhur me shokt e Kors dhe t Elbasanit.
udi pse erdhi ai n Spanj.
Kost Kolombo, me nj jet plot me aventura. I njohur
nga t gjith t vjetrit si njeri i qejfit, i shakas, i zgjuar.
Hulusi Spahiu, Shaban Basha, Veli Deda, oficer
antifashist, q ishin njohur pr idet e tyre prparimtare.
Xhemal Kada, shok i Asim Vokshit dhe i Emrush
Myftarit, dinamik, i vendosur, besnik. I njohur si shok
me ide komunist.
Dhimitr Kosta, puntor dhe antar i Partis
Komunist Franceze. Besnik dhe i vendosur. Komunist.
I njohur mir nga Komiteti i lirimit Nacional.
- 218-
Daut Muo, emigrant ekonomik. I njohur pr idet
komunist. Njeri i thjesht, besnik.
Zef Prela, shok i Partis i ardhur nga Praga. I njohur
me Halim Xhelon si korrier i Partis (Kominternit). Besnik
dhe i prgatitur mir politikisht.
Iljaz Pashai, fshatar i varfr q pastaj msoi profe-
sionin e farmacistit qysh i vogl, n Vlor. Emigroi n
Franc, ku bnte pjes n Partine Komunist Franceze.
Besnik dhe me karakter.
Faik Dardha, njeri deri ather pr ne i panjohur.
Kishte qen sekretar komune dhe ardhja e tij n Spanj
qe me pikpyetje.
Mehmet Shehu, me ide komunist qysh n Shqipri.
Pjesmarrs i Lvizjes s Fierit. Njeri me karakter.
Ushtarak i lindur.
Thimio Gogozoto, shok nga amria. Student n
Normalen e Elbasanit. Njeri i vendosur, me ide komu-
niste.
Musa Fratari, oficer, nga familje patriotike. Me ide
komunist. I vendosur dhe me karakter.
Mane Nishova, shok i mir. E njoh q nga Shqipria.
Komunist i vendosur. Autodidakt, me dshir pr t
msuar. I thjesht dhe i ndershm.
Pak a shum kto shnime i dhash Pavaninit.
Nga gjith kta, me sa di un, antar partie u bn:
Mane Nishova, Mehmet Shehu, kurse Dhimitr Kosta,
Ramiz Varvarica, Zef Prela, Stefan Dumi, Zef Hoti, ishin.
(Pr t tjert nuk kam dijeni t ken qen antar partie.
Pavanini, si sekretar i partis s brigads, e dinte se asnj
tjetr nuk ishte antar i partis spanjolle.)
Pyetje: - Pasi prmende disa karakteristika t
vullnetarve shqiptar, a mban mend tjetr gj nga jeta
e tyre n Spanj, nga veprimtaria e tyre n frontet e
ndryshme?
Prgjigj e: - Shum gjra t qena e t paqena kam
dgjuar. Por un besoj se n arkivat e brigadave gjenden
- 219-
patjetr karakteristikat e pjestarve t njsiteve t
ndryshme. N arkivat e brigads Garibaldi gjenden
dokumentet pr do pjesmarrs n at brigad, sidomos
pr kuadrot. Shumica e shqiptarve ishin kuadro, oficer
t prgatitur: Hulusi Spahiu, Emrush Myftari, artilier;
Shaban Basha, Xhemal Kada, Veli Dedi, xhenjer; Ramiz
Varvarica, Ymer Puka, Musa Fratari, n kmbsori;
Sknder Luarasi, Zef Prela, n propagand; Justina
Shkupi, Bim Kurani, Iljaz Pashai, n shndetsi...
Pyetje: - episode t kan ln mbresa nga veprim-
taria e shokve n Spanj?
Prgjigje: - Episodet pozitive jan t shumta. Dua t
kujtoj disa prej tyre:
Emrush Myftari ishte n vijn e frontit. U godit nj
aeroplan sovjetik dhe piloti, q u hodh me parashut, ra
midis dy vijave t frontit e nuk din te se nga t drejtohej,
andej apo kndej ( se nga njra an dilnin tant me flamur
t kuq dhe i brtisnin eja ktej, nga ana tjetr i dilnin
fashistt dhe i thrrisnin eja ktej)- Piloti u drejtua pr
te fashistt, i plagosur si ishte. Emrushi doli nga tran-
sheja dhe n mes plumbave shkoi e mori pilotin sovjetik
n krah dhe e solli nga ana jon. Pr guximin e tij u
prmend gjithnj.
Xha Ymer Puka, q ishte n nj kompani sllavsh t
batalionit Dimitrov, kur pa se t gjith shokt po zmbra-
pseshin, rrmbeu nj mitraloz Maksim dhe ua drejtoi
duke u thirrur: Jebenti bogal - kush sht me Leninin,
prpara, se ju vrava t gjithve! T gjith sulmuan dhe
fituan. Xha Ymerin e graduan rreshter. Pastaj, n do
betej, ky ishte i fundit q trhiqej, duke marr me vete
edhe dy t plagosur n krah, gjersa arriti gradn major.
N nj vij fronti t qendrs, Hulusi Spahiu, q ishte
komandant i nj baterie t ciln e kishte pagzuar bateria
Hasan Rei, e pa q fronti po lkundej keq nga presioni
fashist. U mendua ca dhe tha: Po nuk e kaluam kt
- 220-
lugin e t hidhemi prtej me baterin, ne humbm.
Prandaj t gjith mbi makinat, mbi topat! Disa
kundrshtuan, duke i thn se ishte marrzi. Ky, me
revolen drejtuar atyre, u brtiti: T gjith mbi makinat
dhe marsh! Prmes zjarrit t mitralozave dhe t armve
t tjera, e kaluan luginn, vendosn mir baterit dhe
filluan qitjet direkte kundr forcave fashiste, t cilat, duke
u goditur rnd, nisn t trhiqeshin t shpartalluara.
Xhemal Kada, qe nj nga xhenjert e shquar, q krijoi
ura false mbi Ebro dhe pastaj natn ura lvizse mbi
varka, nga kaloi fuqia e ushtris son. Pr kt ai u
prgzua nga shtabi i armats s gjeneral Rojos.
Dhimitr Kosta, ka qen i Sigurimit. U caktua si
gardian n burgun Karabanselit, pastaj u drgua n disa
fronte pr t ndjekur agjentt e Kolons s Pest. N
Alikantes zbuloi nj rrjet spiunsh q lajmronin fashistt
kur vinin vaport sovjetik n liman pr t shkarkuar
arm, q ti bombardonin.
Justina Shkupi, shquhej pr besnikri dhe ndrgje-
gje n pun. Kur po evakuohej nj spital i brigadave
internacionale nga Murcia n Veri, do vagon i mbushur
me t plagosur kishte dhe nga nj prgjegjs sanitar,
mjek ose infermier. N nj vagon ishte prgjegjse
Justina. Treni u bombardua. U pa se t gjith mjekt
dhe infermiert doln nga treni, duke ln t plagosurit
n vagon. Vetm Justina nuk kishte lvizur, ishte n
krye t detyrs. E gjetn duke i br transfuzion gjaku
nj t plagosuri q kishte marr nj plumb tjetr n
shpatull. Ka punuar dhe n krah t Dr. Betynit. N fmi-
jri ka qen shoqe me Gonxhe Bojaxhiun, Nn Terezn.
Pyee: - mund t na thuash pr rrugn tnde pas
Kuintanar de la Republika?
Prgjigje: - U thirra n shtabin e brigads Garibaldi,
ku Longoja krkoi t m mbante si sekretar n vend t
Zhorzh Komnenit, q ishte plagosur. Ndenja disa dit,
- 221 -
pastaj iu luta t m lejonte t shkoja n front. Ai dhe
Pavanini m than se duhej t botohej Vullnetari i liris,
prandaj duhej prgatitur lnda. U takova disa her me
Sknder Luarasin, i cili m njohu me Zef Preln. Zefi
ishte i prshtatshm pr redaktimin e revists, por ai
tha se ishte i zn me shokt ek, t cilt nuk e lejonin,
se kishin nevoj pr t. lu futm puns t prgatitnim
lndn bashk me Sknderin. Morm lajmin se Asimi
ishte vrar n Fuente del Ebro. U piklluam. Shkrova
Elegjin, q e botova n numrin e par t Vullnetarit
t liris, bashk me nj letr q i drejtohej nns s
Asimit. Longoja shkroi kxyeartikullin, q e botuam edhe
italisht. Lndn e bm gati. M than q duhej t
prktheja vetm titujt e artikujve, pr ti par qendra e
brigadave. Vura re se, kur ma kthyen lndn, kishin
hequr artikullin e Sknderit q e kishte shkruar pr
vrasjen nga Zogu t Ismet Totos. U habita.
Shkuam n Madrid me Sknderin, dorzuam lndn
dhe u kthyem n Albacete. Sknderi m lutej q un t
merresha me propagandn, t flisja n radio. Ai kishte
folur disa her nga Radio-Barcelona. Un nuk pranoja.
Ather Longoja m drgoi n Pozo Rubio, ku ishte nj
kurs politiko-ushtarak tremujor. Ishte nj vend i bukur,
me pyje pishe, afr Albacetes. Vija shum her n
Albacete, ku takohesha me shokt shqiptar, sidomos
me Ymer Pukn, me Justinn, me Emrushin, me
Sknderin dhe hanim n Cerlje merkantil, ku hanin
kuadrot e brigadave internacionale.
Dua t shnoj ktu se Sknderi ishte m aktivi; ai
qendrn e kishte aty n Albacete, bashk me Gsteniin,
dhe ishte n korrent t lvizjes s shokve shqiptar, si
dhe t gjendjes n Shqipri. Ja disa nga ato q thoshte
Sknderi dhe q i mbaj mend:
Kur erdhn n Albacete shokt Shaban Basha,
Xhemal Kada, Veli Dedi, t tre toger t xhenjos, flinin
- 222-
n nj pension. Komanda mori vesh se ishin tre shqiptar
t xhenios. Kishte nevoj komanda pr xhenier, sidomos
pr t ndrtuar strehimet pr popullin, prandaj i thirri
t tre oficert shqiptar. Xhemali dhe Shabani pranuan
menjher, kurse Veliu, jo. Ai vuri nj kusht: tu jepnin
gradn kapiten, pastaj t shrbenin. Ata u habitn me
kt krkes t tij. Xhemali dhe Shabani, pa asnj kusht,
shkuan menjher, kurse Veliu su pa m. Than se u
bashkua dhe qndroi me nj oficer hungarez.
N Pozo Rubio njoha shum shok italian, francez,
belgjian, grek, jugosllav, q kishin ardhur nga
Bashkimi Sovjetik si vullnetar. Aty u pranova n parti.
I deleguar ishte Nikolasi, nj shok i vjetr italian, shok i
Gramshit. Shokt ma festuan kt ngjarje t jets sime.
Doli revista. Edhe pr kt bm nj fest t vogl. E
paketuam dhe e drguam n shum drejtime. Nuk e
drguam n Paris, te Komiteti i lirimit Nacional, se
kishim dgjuar q atje kishte ndodhur dika e keqe:
tradhti! E drguam n Lion, n Sent Etien, n Amerik,
n Greqi dhe italiant morn prsipr q me ann e
marinarve italian ta futnin dhe n Shqipri.
Prgatitm numrin e dyt. N kt numr kisha
shkruar dhe dy elegji: njrn pr Riza Cerovn, tjetrn
pr Halim Xhelon.
Gjat ksaj kohe m thirrn n qendrn e brigads.
M krkonte Longoja. Shkova n orn e caktuar. Aty ishte
dhe Pavanini. Pas prshndetjeve, Longoja i tha Pavavinit
t lexonte nj shkres q kishte ardhur nga Komiteti
lirimit Nacional - Paris. Pak a shum shkresa kishte
kt prmbajtje: Ne nuk e kemi drguar aty Petro Markon
t merret me ujersha, po e kemi drguar pr n front.
Nnshkruante Ali Kelmendi.
U habita dhe m erdhi pr t qar. ishte kjo shkres
kshtu? Longoja m krkoi ti thosha se kush ishte ky
Ali Kelmendi dhe mendoja un. Une e mblodha veten
dhe thash:
- 223-
- Un kam ardhur ktu me vullnetin tim dhe nuk
m ka drguar Ali Kelmendi. Ali Kelmendi me shokt e
tjer t Parisit m prcolln. Besqj se Aliu do t jet
zemruar pse nuk e drguam revistn atje, po gjetk.
Nuk e kuptoj kt qndrim. 't them? Kemi marre vesh
se shokt e Komitetit ton n Paris jan prar, jan
cilsuar si tradhtar, prandaj nuk e drguam atje
revistn. Nuk e di t them.
Longoja u ngrit m kmb dhe i tha Pavaninit:
- Shkruaji prgjigjen!
Pavavini vuri letrn n makinn e shkrimit, Longoja
diktonte kt prmbajtje:
Seksionit Ballkanik t Kominternit, pr grupin
shqiptar, Paris.
Po Ju prgjigjemi:
do aksion ose pun q bjn ktu brigadat
internationale, t krijuara dhe t drejtuara nga Komin-
temi,jo vetm q pranohet nga t gjith komunistt e botes,
po propagandohet dhe prkrahet me t gjitha mjetet.
Kshtu dhe pr revistn Vullnetari i liris, q e botojn
vullnetart.
Ju, q rrini n Paris duke Ina] tur dit e nat kumar,
pse nuk vini ktu pr t takuar shokt shqiptar? Ktu
kan ardhur shok t shkuar n mosh dhe t smur.
Shkresa u drgua dhe un u lehtsova.
Shtat nntori, prvjetori i krijimit t brigadave
internacionale, u kremtua n Albacete. Un isha n kiye
t parakalimit me flamurin e kuq. (Pasi n Pozo Rubio
un isha i vetmi shqiptar dhe pasi emri i atdheut ton
nis me shkronjn A - Albania) Parakaluam para Pasio-
narias, Longos, Andre Martis e t tjerve, si Ludvig Reni,
Lukashi, Valteri...
Pas parakalimit u takova me shum shok: Sknde-
rin, Zefin, Ymer Pukn, Justinn, Emrushin, Ramizin,
Xhemalin, Iljazin. Drekuam bashk dhe knduam kng
shqiptar.
- 224-
Para se t mbaronim kursin n Pozo Rubio, erdhn
shum personalitete dhe na foln. Mbaj mend kur na
erdhn: Hemingueji dhe Ehremburgu. Isha kureshtar pr
kto dy figura t njohura dhe u shkoja pas. Pas fjalimeve
q mbajtn - i pari foli pr luftn e bashkimit dhe t
lirimit t Shteteve t Bashkuara, i dyti pr luftn e
Napoleonit n Rusi - na dhan cigare. U shkoja pas. I
tha Ehremburgu Heminguejit:
- Shum i rnduar je me kta hekura n sup e n
kurriz! (se Hemingueji ishte ngarkuar me aparate
kinematografike, me arm, me dylbi, me bomba, xhironte
filma nga fronti dhe i shiste pr Republikn .)
- M shum m rndojn mendimet sesa hekurat! -
iu prgjigj Hemingueji.
Un i kisha par kta dy shkrimtar n Konferencn
e Shkrimtarve Antifashist, q u mbajt n Valencia.
Emrushi far nuk bri q t shkoja edhe un n at
Konferenc, si shkrimtar shqiptar! Un thash q t
shkonte Sknderi, se Sknderi ishte njeri me kultur,
kishte shkruar nj dram dhe kishte prkthyer vepra
me rndsi. Emrushi dhe Sknderi nguln kmb: Ti
prfaqson t rinjt q shkruajn sot n Shqipri! Ti duhet
t shkosh!"
Mbaj mend se nga Bashkimi Sovjetik ishin Aleksej
Tolstoj, Ehremburgu e t tjer. Nga Gjermania - Ana
Segers, Ludvig Reni. Ishin aty Pablo Neruda, Nikolas
Guilen, Cezare Valejo, Neksoe, Andre Malro e shum e
shum shkrimtar e poet nga Anglia, Amerika Latine,
Evropa. Un isha si i ftuar dhe dgjoja zrin e kulturs
botrore nga goja e njerzve m t shquar t letrsis s
ktij shekulli.
Pas diskutimeve, ata recitonin vjersha ose pjes nga
shkrimet e tyre. Natn e tret, nj shoqe nga Kolombia,
q m rrinte pran, m tha t recitoja edhe un nj nga
poezit e mia. Nguli kmb, gjersa bashk prkthyem
spanjisht prologun e nj poeme q kisha nisur Vetm
- 225-
gjasht. Prologu ishte Fjala dhe era. E prkthyem dhe
ajo njoftoi: Poeti i ri nga Shqipria do t recitoj nj
vjersh t tij. Shkrimtart dhe t ftuarit nuk rrinin si
ne, n kinema ose n teatr, por n frona dhe kolltuk,
rreth tryezave, ku hanin dhe pinin. T gjith drejtuan sy
e vesh nga un. Dhe un nisa t recitoja: Fjala i ngjan
ers/ Kjo sht e vrtet!/ Del fjala nga goja e
Demostenit!/ Dhe era fiyn e mbyt gjemit n Egje, e t
tjera e t tjera... E dgjuan dhe, kur mbarova, asnj
reagim, asnj duartrokitje. U turprova... Dikush tha:
Ne prisnim ndonj vjersh ku t ndihej fryma e
Shqipris, kto mund ti bj dhe nj neozelandez a
norvegjez.
U turprova. U ula dhe prktheva vjershn popullore
Tatpjet bregut vije/ Jelekverdha veshuro. Pasi e
prktheva, shoqja nga Kolombia u ngrit dhe tha se un
do t recitoja nj vjersh tjetr. T gjith e dgjuan dhe
pastaj duartrokitn. Dikush tha:
- Vjersh e bukur:
Nuk mu durua e thash:
- Kjo sht nj kng popullore!
Dikush tha:
- Ashtu t shkruash, si populli poet!
Pasi mbarova kur sin n Pozo Rubio, u ktheva n
Kuintanar de la Republika. Aty erdhi Mane Nishova,
pastaj Mehmet Shehu. T dy i njihja dhe u gzova pa
mas. Ato dit un do t nisesha dhe Mania mu lut t
vinte me mua, kurse Mehmeti m tha q edhe ai
dshironte t bnte kursin n Pozo Rubio. Un fola me
shokt. Ishin dakord. Mehmeti krkoi t futej n parti,
bashk me Manen. Folm me shokt e qendrs, duke u
dhn garanci pr kta dy shok. Pas pak kohe, edhe
Mania e Mehmeti u pranuan n parti. M than pr
Manen se, sipas rregullit, ai duhej t strvitej pr disa
koh n Kuintanar, si t tjert, dhe pastaj, po t dilte i
aft, do t nisej pr n front, se, prve shndetit, duhej
t kishte edhe prgatitje ushtarake. Mania nguli kmb.
Prandaj komandanti i batalionit, Bolzanoja, e la Manen
t vinte me mua. Kurse Mehmeti u nis pr n Pozo Rubio
veshur ushtarak; dukej si gjeneral.
Pyetje: - Cili qe fronti i par ku more pjes edhe ti?
Pergjiqje:- Kur ishim n Kuintanar dhe bheshim gati
pr tu nisur (nuk thuhej se pr ku do t niseshim), mua
dhe nja dhjet shok t tjer italian, q mbaruam. kursin
politiko-ushtarak t Pozo Rubios, na morn q pa gdhir
me nj kamion dhe na nisn n drejtim t panjohur.
Udhtuam gati gjith ditn dhe arritm n disa bregore,
rrz maleve plot me dbor.
Po afroheshin Krishtlindjet. Ecm ca kilomtra m
kmb dhe u bashkuam me nj divizion t przier q
bhej gati t sulmonte Teruelin. Kt na e tha komisari,
sapo arritm. T tjert ishin gati. U err dhe filloi marshimi
i tri kolonave. Un isha n kolonn e mesit. Ecm e ecm
dhe q pa gdhir mir dgjuam bataret e artileris, pastaj
mitralozat nga t dy ant e maleve. Si dukej, dy kolonat
e tjera kishin shprthyer frontin dhe marshonin drejt
rrugs s vetme q lidhte Teruelin me pjesn frankiste.
Afr dreks rruga ishte prer. Qyteti ishte rrethuar nga
forat tona, po, sipas planit t parashikuar, sulmi mbi
qytet duhej br i befasishm, nga t gjitha drejtimet. N
sektorin ku isha un, malet ishin me dbor dhe bnte
shum ftoht, sidomos natn. Tri dit e tri net pa vn
gj n goj, qndruam n pozicione; armiku beri shum
prpjekje pr t dal nga rrethimi. Lufta vazhdoi e rrept.
Un isha si i mpir dhe, t them t drejtn, as q e kisha
shkrehur fare. Pas disa ditsh, armiku ngriti flamurin e
bardh. Hym n qytet, lufta vazhdonte. Shum armiq
ishin mbyllur n kisha si n kshtjella dhe rezistonin.
Nuk dorzoheshin. Qllonin me mitraloza dhe kndonin.
Peshkopi u zu rob dhe u drgua me aeroplan n Albacete.
-227 -
\
Shum murgesha qanin dhe t tmerruara prisnin q ti
vrisnim, po ne u dham pr t ngrn dhe pr t pir dhe
i nism pr n Valencia. Ato u habitn. Disa prej tyre
krkuan t qndronin si infermiere, po komanda jon
nuk pranoi. Ajo betej m duket si nj ndrr, se si ndrr
kaluan ato dy jav n Teruel, ku, prve ngrics dhe uris,
nuk kujtoj tjetr gj. Asnj nga shokt e mi nuk u vra, as
u plagos. Na kthyen prsri n Kuintanar, ku gjeta
Manen, Mehmetin dhe Faik Dardhn, q porsa kishte
ardhur. Takova dhe Shaban Bashn, i cili u caktua t
vinte me ne n nj front t panjohur.
DREJT FRONTIT ME RAMIZiN, SHABANIN,
MANEN, FAIKUN.
N Albacete kishin dal Sknderi, Ymer Puka,
Justina, Emrushi. Na takuan dhe na solln disa gjra
pr t ngrn. Sknderi m tha se lnda e numrit t dyt
t revists Vullnetari i liris nuk do t dilte, se shtyp-
shkronja ishte bombarduar e djegur e tra bashk me
dorshkrimet. N stacion kishin dal dhe Longoja me
Pavaninin, pr ta prcjell brigadn pr n front. Longoja
kaloi nga vagoni n vagon duke u prshndetur me t
gjith. Kur u err, treni u nis drejt Estremadurs.
Ne, t pes shqiptart, ishim bashk. Bisedonim gjra
t ndryshme, po veanrisht pr shokt tan shqiptar.
Flisnim pr t rnt tan: pr Zef Hotin, t cilin e kishte
njohur mir Ramizi n Paris: trim dhe besnik, me nj
jet plot brenga e vetmi; pr Urfi Agollin, t cilin e njihte
mir Shabani: shum i shkatht dhe kokkrisur,
antifashist i betuar dhe i paprkulur; pr Asimin, t cilin
e njihnim t gjith, se ai ishte i t gjithve dhe jeta e
kishte prezantuar n shum raste si trim, besnik, t
menur, revolucionar e internationalist. M vinte mir
q pr Asimin flisnin aq shum e aq bukur.
- 228-
Ramizi m pyeti se si e njihja une Mehmet Shehun.
I thash se e kisha njohur qysh n Shkolln Tregtare t
Vlors, q n klasn e par, pastaj si e njoha n Tiran
dhe si m premtoi se do t vinte edhe ai n Spanj.
Ramizi kishte nj logjik t fort dhe fliste fare hapur.
E pyeti Faik Dardhn, q ishte pispillosur dhe krehur
si gagarel:
- Po ti, more trim, pse erdhe ktu? udi! - Kjo pyetje
e papritur na bri t gjithve ta shikonim Faikun n sy.
Kjo pyetje e Ramizit qe sikur t dilte nga goja jon. Pritm
prgjigjen e Faikut:
- Po ju pse erdht ktu?
Treni ecte. Ishim lajmruar shum her q, n rast
alarmi, duhej t dilnim nga vagont me radh, pa u
shtyr, duke mos harruar armt. Arritm n Estremadur
dhe u vendosm n nj fshat t madh q quhet Kampa-
nario. Shumica e batalionit t tret, ku bnim pjes t
gjith ne shqiptart , u shprnda npr familje.
Shnim: Gjat gjith udhtimit, q zgjati dy
dit e dy net (me ndalesa), vura re se dy shokt
m t mire: Ramizi dhe Shabani, m dukeshin si
veteran t shum betejave, se ishin t qet dhe
flisnin me shum kompetenc pr do problem.
Faiku vetm pr gra fliste. Mania shkulej s
qeshuri kur fliste Faiku, t cilin e kishte pagzuar
Don Zhuan. Ramizi m porositi q ta kisha
kujdes, se mos na bnte ndonj prok.
E gjeta nj mngjes, pas nj muri, duke folur
me dy vajza. Ai nuk m kishte par. E dgjoja q
u shiste dngla si: Un jam kont dhe kam nj
transatlantik, emrin e vrtet e kam Ferdinando
Grandioso, po emrin e lufts, si pseudonim, e
kam Faik, ashtu m quajn shokt, Faik - dhe
brokulla t tjera. Kur u ndan, un shpejtova
hapin dhe takova dy vajzat, t cilat m buz-
- 229-
qeshn. se, si gjith populli, edhe ato na deshn
shum. I pyeta se far u thoshte ai vullnetari.
M than dika. Pastaj un shtova: Ai, ashtu
si ju tha, sht shum pasanik... Emrin e vrtet
e ka Faik Kopuku!. Ato e shnuan me laps
emrin. Dhe u ndam. Pas disa ditsh, brigada u
nis pr n malet e Sira Morens; kishte dal
gjith populli pr t na prcjell dhe cilido
prshndeste shokt q kishte strehuar: Hasta
la vista, Alberto! Hasta la vista, Xhiovani! Kur
dgjuam: Hasta la vista, Faik Kopuku! -
brtisnin ato dy vajzat q kishte njohur Faiku!
T gjith u shkulm s qeshuri, sidomos Ramizi,
q m shikonte dhe m tundte kokn.
Kampanario, nj fshat i madh i Estremadurs. Njerz
t forte. Na deshn. E deshn Republikn, e deshn
frontin popullor. Burrat ishin n luft. Gra, pleq, plaka
dhe shum t reja, na ndihmonin. Jepnin shfaqje pr ne
duke knduar kng t bukura dhe duke krcyer si
jitanat. Aty kam par shpirtin e vrtet t fshatarit t
prapambetur t Estremadurs. N familjen ku un u
strehova, flisja me plaka dhe gra, shum fanatike, shum
t prapambetura. Bisedoja me to duke prdorur edhe
fjalt e ungjillit, fjalt e Krishtit, dhe ato habiteshin.
Aty afr, n Badajoz, marokent (mysliman) kishin
br krime t shmtuara n popullat, sidomos me
femrat, q, pasi i prdhunonin, u qethnin flokt, u
shkruanin me brisk mbi kafk. H.P. (hermanos proleta-
rios), i hidhnin n arenn e torove, ku shqyheshin nga
demat, ndrsa kta zbardhnin dhmbt.
Lidhur me kto ngjarje, u kujtova grave dhe plakave
se Frankoja ishte i krishter, dhe i pyeta nse e mbronin
krishterimin marokent, q vrisnin dhe prisnin femrat e
kalamajt. A ishin t krishter ata? Ato u habitn dhe
-230 -
bn kiyqin. (E kam shkruar te "Hasta la vista episodin
e fshatarit t varfr q punonte si shrbtor n familjen
ku u strehova. Aty ishin dy vajza, babai i t cilave punonte
n postn e Kastuers, prtej kufirit, me fashizmin. Dhe,
nj mngjes, ne e pritm at fshatar t varfr, se dyshuam
shum tek ai. Kur u nis pr n Sira Morena, e ndaluam
dhe i gjetm nj letr n tabanin e opings. Letra shkruhej
nga vajzat e atij q punonte n postn e Kastuers.
Shkruanin pr brigadn ton, pr prgatitjet q bnim
pr sulm. Sa punonte spiunazhi! Sa punonte Kolona e
Pest!)
Po ne Kolonn e Pest e kishim midis nesh, madje
n komandn e brigads; ishte vet Prietoja, ai q m
von u b ministr i Lufts.
Brigada eci e eci, sa arriti rrz bregoreve t Sira
Morens.
Pr tri dit e tri net rresht lvizte nga sektori n sek-
tor. T lodhur, t mrzitur pr kt taktik t uditshme,
prisnim me ankth sulmin. Ishte nj plan i studiuar mir
nga shtabi i ushtris popullore, q t sulmohej e t arri-
nim kufirin portugez pr t ndar m dysh forat
frankiste. Po Kolona e Pest punonte mir. Mbrmjen e
katrt, komandanti Prieto, dha urdhr pr sulm. Batalioni
yn ishte n mes dhe formonte pykn qendrore pr t
arritur lart n bregoret ku ishte vija e fortifikuar e
armikut. Ngjiteshim ngadal, prmes shkurreve dhe
ferrave, dgjohej vetm fshfrima e gjetheve! Ajo nat e
shkurtit t vitit 1938 ishte e errt dhe e ftoht. Ne
ngjiteshim. Vshtrova prapa dhe pash tej nj drit
elektriku (dore) q jepte sinjale. I thash komisarit
Ramirez, ai ktheu kokn e m tha: U pa kjo pun! Kudo
spiun. Armiku sht lajmruar dhe po lajmrohet se
sulmin e nism.
Me t arritur n konturet e bregoreve, ram mbi
llogoret armike. Buiti Internacionalja dhe Adelante
-231 -
para la Republican". l] Batalioni yn e theu rezistencn
armike, vrau dhe zuri robr ata q ishin n llogore,
pastaj nisi zbritja pr n Kastuera. Ana e majt dhe ana
e djatht nuk e kishin thyer rezistencn. Ne zbritm duke
knduar. Po zbardhte. Ram n uliishtat e Kastuers dhe
marshonim, kurse ana e majt dhe ana e djatht luftonin
pr t thyer rezistencn.
Befas dgjuam batare t dendura nga tri ant:
prpara, majtas e djathtas. Aty pash lemerin, binin
shokt si me urdhr, dhjetra e qindra ran. Dgjoheshin
thinje, klithma. Nga ullinjt qllonin marokent (kishin
hipur mbi pem). U shtrim prtok pr tu mbrojtur.
Komisar Ramirezi, nj i ri nga Katalonja, qndronte m
kmb duke dhn urdhra. Ecnim, ca barkas, ca kmba-
doras, gjersa arritm n vij t drejt me komisarin. Disa
maroken ran nga ullinjt. Ca t vdekur, ca t plagosur,
ca t gjall. U tham se ishin t rrethuar dhe duhej t
dorzoheshin, prandaj t vinin drejt nesh me duart lart.
Katr prej tyre u nisn drejt nesh me duart lart dhe, me
tu afruar, qlluan, sidomos komisarin, t cilin e plagosn
n ij. Menjher ata t katr u goditn me bajonet nga
shokt. Komisari nuk e bri veten, qndroi m kmb,
jepte urdhra.
Ndenjm aty gjersa u err. Ishim mbrthyer si n dar.
Asnj nuk lvizte, se vritej menjher. T plagosurit e t
vrart dergjeshin. Ne ishim rreth gjashtqind (gjith
batalioni i tret), por nja katrqind ishin vrar!
Edhe un bashk me disa t tjer u ngarkova t mbli-
dhja dokumentet e t vdekurve. Ishte nj pun tronditse,
piklluese, m dukej sikur mblidhja ndrrat e vrara t
shokve t mi: letra, fotografi, teser. Mbusha trastn,
mbusha dhe xainon. Nuk guxoja tu shihja fytyrn t
1) Prpara pr Republiken!
- 232-
vrarve t shtrir n poza t ndiyshme. Oh, aste t
tmerrshme! aste ndjenjdrrmuese, sidomos kur
shikoja fytyra t njohura, ato q gjer dje kishin shprehur
entuziazm, besim dhe jet! Dhe ja tani t vdekur, t
vdekur prgjithmon, aty, nn ullishtn e Kastuers!
Pyetje: - Po ti, a qllove ndonj armik?
Prgjigje: - M zure ngusht! Dua t ta tregoj! sht
e domosdoshme q un t ta them se si vrava njeriun e
par! E vrava! E vrava! Duke par gjith shokt e mi t
shtrir, t vrar, t vdekur, t ndar nga ne prgjithmon,
u ndeza, u turbullova, nuk e desha m jetn, krkoja t
prmbysja botn, ta merija n dor rruzullin e ta shtry-
dhja si limon, q ti dilnin lott e fundit!
Isha ulur me pushkn drejt ullinjve, nga binin maro-
kent e vrar. Dallova nj q qllonte. Ishte me nj xhybe
boj hiri, me mjekr dhe me allm n kok. I drejtova
tytn. Mora mir shenj - kisha dal mir n qitje - qllova
dhe e pash t rrzohej me xhyben e hapur dhe me nj
klithm... Pia! Dhe nuk lvizi m! Ishte i pari q vrisja.
Pr nj ast m mbshtolli nj shtllunge mendimesh t
uditshme: Kush ishte? I martuar? I pamartuar? Djal
i vetm? Baba? ndrronte? K dashuronte? Pse erdhi
ktu? Erdhi apo e prun? Sa shok t mi kishte vrar?...
Shokt e mi! M shum se katrqind! T shtrir. Aty,
nn ullishtat e Kastuers! O revolucion! O jet! O ndrr
e madhe! O bot e ngatrruar? Pse? Pse?...
Pyetje: - Po nga shokt shqiptar, a u vra ndonj?
Prgjigje: - Kur nisi t errej, morm urdhr t trhi-
qeshim. Trheqja u b n mbrmje. Kush e kush ti ngjitej
i pari bregores, andej nga u nism n mngjes. Bataret
ishin rralluar. Ngjitesha ngarkuar me trastat plot me
dokumente t t vrarve. Arm, mitraloza t ln.
Rrmbeva dhe nj mitraloz Maksim dhe nisa ta zvarritja.
Me mua ishte dhe nj poet Italian, ai m ndihmonte.
Asnj shok i gjall prapa nesh! Vetm t vrart, T
- 233-
VRARET! Po ngjiteshim. M tha shoku poet: Shiko
andej! E 't shihja! Kavaleria marokene po na priste
udhn nga e djathta. Ma jep mua mitralozin, - m tha,
- dhe ik ti! U prpoqa ta bindja t vinte me mua! Jo!
Dua t rri edhe une ktu prjet, bashk me t katrqind
shokt e mi! - tha. - Ti ik dhe, po mbete gjall, shkruaj
vargje pr ne! U puthm. Ai u ul pran mitralozit dhe
nisi t qllonte kavalerin marokene, e cila po mbrapsej.
Un ngjitesha i ngarkuar me emrat e t vrarve. Ai atje
posht qllonte. Ktheva kokn. Ishte m kmb. M pa
dhe thirri Rroft liria! dhe nj lmsh i zjarrt mbshtolli
trupin e tij. I kishin mbaruar fishekt dhe piasi bombn
q mbante, t fundit, duke i dhn fund jets, q t
qndronte dhe ai atje, bashk me katrqind shokt tan.
1kputur, vazhdoja t ngjitesha, i fundit, kur dgjoj:
Oh, mbeta, mbeta! Shqip! I tronditur nga ky z, hedh
syt n nj grop. Aty pash Manen, i cili nuk ecte dot. E
hodha n krah (ishte i leht Mania, ishte shum i dobt
fizikisht, po mua m dukej sikur mbartja gjith t
vdekurit). E ngjita gjer n qaf. Atje gjeta shum shok
t tjer q rezistonin krahve, nga qllonin me automatik
armiqt. Urdhri: Shpejtoni, se do t filloj t qlloj
artileria jon! Mnes i thash t qndronte aty, sa t
merrja vesh bhej. Kur u ktheva, nuk e gjeta. Plumbat
fishkllenin me breshri. Thirra shum her, por asnj
prgjigje. Ika i piklluar edhe pr Manen. Zbritm, kaluam
prroin dhe arritm shokt tan. Na dhan uj pr t
pire dhe na than t shtriheshim e t pushonim. Kur u
zgjova n mngjes, pash pran meje Manen, q flinte i
qet! Sa u gzova! Pastaj pash dhe Shabanin, Ramizin,
Faikun! Asnj nga shqiptart nuk ishte vrar!
U kthyem prsri n Kampanario, pr tu riorga-
nizuar. Ishim t piklluar pr katastrofn. U fol shum
pr kt disfat dhe u tha se tradhtia kishte br punn
e saj. Armiku ishte lajmruar dhe na priste ashtu si na
priti.
- 234-
Ishte shkurti i vitit 1938. Estremadura, krahina e
ashpr e Spanjs, kishte nj klim t uditshme: ditn
vap - laheshim dhe n lum - natn akull!
Aty njoha mire karakterin e Ramizit: i qet, i menur.
Na fliste pr betejn e humbur, pr agjentt, pr armiqt
e shumt t brendshm e t jashtm, pr rrugn ton t
vshtir dhe pr besimin n fitore. Shabani ishte i qet
dhe i palkundur, kurse Faiku dridhej dhe pshpriste:
Kot luftojm! Luftn e kemi t humbur! T gjith do t
vritemi!. Pr kto ide t Faikut ne shqetsoheshim dhe
i flisnim. Po nuk kishim ti bnim: ai ishte disfatist, i
trembur. Kurse Mania, i dobt fizikisht, u pa q nuk ishte
m pr n vij t par. M tha Shabani ta merrte n
kompanin e xhenierve, po Mania nuk deshi t ndahej
nga un.
Pr udi, aty m erdhi nj letr shum e vonuar nga
Parisi. E hapa: T dashtun bt e mi, Petro dhe Asim! -
na shkruante Babushi (Bedri Pejanij, - jam n Paris, pa
asr pare n xhep. Po nuk m ndihmuat, do t mbytem
n lumin Sen! (Babushi letrn e kishte nisur prej
kohsh. Ndrkoh Asimi ishte vrar, kurse un, pr udi
jetoja. Ai nga Parisi na krkonte para! Qesha me vete!
Hajde, Babush, hajde! Ku ti dhe ku ne! Qeshm bashk
me shokt. Qeshte me t madhe Ramizi, qeshnin dhe
Shabani e Mania, se e njihnin mir Babushin q kt e
bnte pr humor, ngaq e dinte se ne ishim n giykn e
zjarrit. Ishte dorlshuar dhe pr kt ves t tij disa shok
n Tiran (ather kur isha n Tiran dhe e takonim
prdit Babushin) thoshin: Pr ta zhdukur sa m shpejt
imperializmin amerikan, duhet t drgojm atje
Babushin, ta emrojm ministr t Financave, kshtu
q brenda pak muajsh ai mund ta oj n faliment
Amerikn, pa luft, vetm me shkatrrimin e kapitalit...
Babushi na donte si djemt e tij.
- 235-
DREJT ARAGONS
Pyetje: - Pas Estremadurs, ku shkuat?
Prgjigje: - Morm rrugn pr n Aragon.
U dha urdhri t niseshim. Treni gjmoi nga kngt
revolucionare. Udhtonim drejt lindjes dhe verilindjes.
Shikonim peizazhe t bukura, fshatar q punonin, q
na nderonin, q ngrinin lart grushtin. Pam dhe miniern
e merkurit, aty nga e djathta, n Almaden, miniera m e
pasur n bot me merkur (zhiv). Mu kujtua Ekspozita
Internationale e Parisit, ather kur me Aliun dhe
Fundon vizitonim pavijonet e ndryshme, kur vizituam
dhe pavijonin e Republiks Spanjolle dhe pash aty nj
lm t vogl, si ai ku derdhim ullinjt pr ti bluar n
trokoll, ku nj burim merkuri derdhej e derdhej. Tani
mbi oxhakt e miniers valvitej flamuri i kuq!
Takonte shpeshher q mblidheshim t pes
shqiptart bashk:
Ramizi, me udhzimet e tij.
Shabani, me heshtjen e tij.
Mania me pikpyetjet e tij.
Faiku me qyfyret e tij pa mbarim. Tregonte aventurat
n komunn e Voskopojs. Tregonte aventurat n Paris
dhe rrugs pr n Pirenej... Qeshnim me t. Ramizi i
thoshte: Mblidhe mendjen, se ktu jemi n luft. Kujto
se je shqiptar, dhe ne ktu nuk duam t lm prshtypje
t kqija. Mblidhe mendjen, more tutkun!
Arritm n bregdet. Treni u ndal. Duhej t zbritnim,
t hanim n Casa del soldado". U lam n det. Hngrm
e pim mir. Na prcolln me kng. Dita ishte e bukur.
Ecnim drejt Valencias apo drejt Albacetes? Kt vetm
Ramizi e dinte.
Pyetje: - Nuk u takuat m me shokt e tjer
shqiptar?
Prgjigje: - U takuam n Albacete. Ne udhtonim
natn me tren. N stacionet e ndryshme qndronim n
- 236-
mngjes. Rrinim aty gjith ditn dhe natn udhtonim
drejt Albacetes. N Valencia ndenjm nj dit dhe aty
msuam se vullnetar t tjer po vinin nga bota. Shtypin
e merrnim n rregull dhe komunikatat i dgjonim n
radio do dit. Nuk kishte asgj t bujshme. Un shkruaja
vjersha dhe shnime nga prshtypjet e shumta. Spanjollt
na deshn shum dhe nuk dinin t bnin, q t na
knaqnin. Me gjith kshillat q i dham Faikut, ai po
ai: pas fustaneve. Rruhej dhe kruhej, shtrinte dhe flokt
si me brilantin dhe Mania shkulej s qeshuri, kur e
dgjonte t fliste pr morenat e Valencias. Mania i ishte
lutur Ramizit q t bnim nj shaka me Faikun, dhe ai
na lejoi:
- Faik, - i thash un, - krkojn ktu n Valencia
disa shok q din frngjisht, pr t shoqruar disa
gazetare t bukura, q kan ardhur nga e gjith bota. Ne
menduam t shkosh edhe ti.
Ai u hodh prpjet nga gzimi:
- Pranoj... me disiplin... dhe me urdhr!
Shabani e shoqroi, pasi Faiku u puth me ne, me lot
ndr sy: Kushedi n do t shihemi m. U ndam. Pas
dy orsh u kthye Shabani (serioz) me Faikun buzvarur!
kishte ngjar? Faikun e shpuri Shabani n nj azil
pleqsh t smur.
Kur arritm n Albacete, kishte gdhir. Na prisnin
Ymer Puka, Justina, Sknder Luarasi, Emrush Myftari,
Xhemal Kada, Dhimitr Kosta, Zef Prela, Hulusi Spahiu.
E kishin marr vesh katastrofn e batalionit ton dhe,
kur na pan t gjall, fluturuan nga gzimi. Ishte aty
dhe Luixhi Longo, Pavanini e t tjer. Na shtruan t gjitha
t mirt dhe na than se gjer n dark ishim t lir. N
orn pes duhej t gjendeshim n stacion, te vagont
tan.
Kjo qe nj nga ditt m t bukura t jets sime n
Spanj.
Shtitm. Takuam shokt dhe shoqet e vjetra. Erdhi
-237 -
dhe Mehmeti, q sapo kishte mbaruar kursin politik n
Pozo Rubio. Me shaka e me qyfyre, me biseda dy nga dy
e me shum shok, hngrm t gjith n Cercle
mencantil. Ishte aty dhe gjeneral Gstenii.
Aty msuam se po i drejtoheshim Aragons, ku
armiku kishte shprthyer nj nga ofensivat m t
bujshme pr t dal n Mesdhe dhe pr ta ndar
Republikn m dysh...
LAMTUMIR, O ALBACETE!
N trenin ton ishte dhe Luixhi Longo. Knga
ushtonte. Ne shqiptart ishim t gjith n nj vagon.
Shum gjra thuheshin: Fashistt prparojn me vrik
drejt Mesdheut. Franca e ka ln kufirin t lir. Nuk sht
e vrtet! Leon Blumi sht m armik se vet Daladieja!
Pastaj bisedonim pr shokt e tjer, q ishin n fronte t
ndryshme.
Un isha n dritare dhe kundroja Mesdheun. Sillja
ndr mend fshatin tim, fshatart e mi t mir, q kishin
lundruar n t gjitha detet dhe oqeanet! Sidomos xha
Foti, daja im, i cili m kishte folur shpesh pr Karaibet,
pr popujt q flisnin gjuhn spanjolle, pr Joze Martinin,
pr Simeon Bolivaresin, pr luftn q kishte br ai, pr
lirimin e Kubs nga spanjollt, pr Kanalin e Panamas,
ku dhe ai kishte marr pjes, ndaj n librin Kanali i
Panamas, n nj faqe, ishte fotografia e tij... Befas u
dgjua nj krism e fuqishme, nj lkundje e tmerrshme!
Aeroplant fashist kishin bombarduar dhe nj gjyle
kishte goditur lokomotivn. Alarm! T gjith vrapuam t
dilnim. Nga ne asnj i plagosur, kurse n vagont e tjer,
shum t plagosur dhe t vrar. Dolm tek ullinjt, ndrsa
aeroplant ende mitralonin. Menjher skuadrat
kundrajrore u kundrprgjigjn. U rrzua nj aeroplan
-238 -
dhe ra mbi ullinjt. Tre pilot i zum t gjall. Shokt
krkonin, ti pushkatonim, por Longoja na ndaloi: Jan
robr lfte! - I mori n pyetje. Ishin italian. Shumica
brtiste: N plumb! Vdekje fashistve!"
Ndenjm aty nn ullinj gjith ditn. N dark erdhi
nj tren tjetr. Me t u nism drejt Tortozs. Sapo arritm
n at qytet, n deltn e Ebros, erdhn aeroplant fashist
dhe shkarkuan me qindra e qindra bomba n stacion!
(Agjentt kishin lajmruar pr udhtimin e brigads
son!) Stacioni, tym e flak. Vagon t shumt u goditn,
edhe vagont e intendencs, ku ishin ushqimet dhe
armatimet. Ramizi shptoi. Asnj nga ne shqiptart nuk
psoi gj. Kaluam me nxitim qytetin grmadh: t vdekur,
t plagosur, dyqane t shkatrruara, rrugve nuk shihje!
Sikur i kishin hapur barkun Tortozs dhe gjith t
brendshmet i kishin dal prjashta!
Longoja u plagos pakz n kok, t ciln e kishte
lidhur me fasho. Ai jepte urdhra dhe u vu n kiye t
brigads, pr t kaprcyer urn e pr t marr rrugn
nga e majta e Ebros, drejt Gandezs, prmes ullinjve t
shumt.
Pyetje: - Po fronti ku ishte?
Prqjigje: - Nuk flitej kurr asgj pr planet e
brigads, por un, duke qen zvendskomisar i
kompanis s dyt t batalionit t tret, mora vesh nga
Ramirezi se fronti ishte shprthyer dhe armiku zbriste
drejt Mesdheut duke hasur pak rezistenc nga njsitet e
organizuara shpejt e shpejt. Thuhej se armiku kishte
grumbulluar forca t shumta dhe t motorizuara. Kurse
aeroplant fashist gjith ditn e dits shkarkonin
bomba, mitralonin, qoft edhe nj njeri t vetm po t
shihnin. Aeroplant fashist ngarkoheshin te Balneart,
shkarkoheshin n territorin e republiks, shkonin drejt
perndimit, n zonat e fashistve, ku prsri
ngarkoheshin dhe, duke shkuar te Balneart, shkarkonin
- 239-
hekur e zjarr. At pun bnin gjith ditn.
Tani brigada jon dhe brigada t tjera internacionale
ishin ngarkuar q t ndalonin falangn fashiste. Po ku
ishte fronti? Disa thoshin n Saragoz, disa thoshin n
Kaspe. Nuk dihej. Ne ecnim m kmb, t ngarkuar me
pajisje t rnda. Ecnim nga krahu i majt i lumit Ebro.
T gjith e dinim situatn e rnd, prandaj nuk tregonim
m barcoleta dhe anekdota. Vija re Faikun: i kishte ikur
fytyra, nuk fliste fare, syt i ishin zgurdulluar. Kishte
par lemerin gjat ktyre ditve, qysh nga Kastuera e
gjer n Tortoza...
N Gandeza, ku ndaheshin rrugt, brigada u ndal
dhe gjith natn bri disa ndryshime n batalionet. Ne
morm drejtimin e Kaspes. Ecnim duke kaluar npr
vende ku nuk dukeshim. Pararoja jon, e prbr edhe
nga katalan fshatar, ecte n krye, pr t par se ku
ishte armiku. M n fund, armiku u diktua: kishte zn
pozicione n kndin ku derdhet lumi Guadalupe n Ebro,
afr Kaspes. Batalioni yn u ndal prball Kaspes, n
nj prrua me disa ullinj. Aty Ramizi vendosi
intendencn. Aty lash edhe un si t tjert antat dhe
teshat e rnda. U ndam me Ramizin dhe ne vazhduam
ngadal prparimin pr t zn pozicione t
prshtatshme. Me mua ishte vetm Faiku, i cili m shihte
me ca sy ku lexohej paniku. Kije kujdes, - m tha Ramizi,
- se nuk sht i keq i ziu, por sht i trembur, - dhe m
shkeli syrin. Ramizit ai iu lut q ta mbante n intendenc,
po me Ramizin ndenjn shok t smur dhe t plagosur,
nja gjashtdhjet veta nga gjith batalioni yn i tret, q
prbhej nga m shum se shtatqind veta.
Ndaj t gdhir arritm n vendin e caktuar, ku do t
ngrinim menjher istikame dhe pozicione t armve
automatike. Kompania jon, e dyta, u vendos mu n krye,
prball armikut, nga i cili na ndante nj prrua i thell,
nga kalonte lumi Guadalupe. Pak nga e majta,
- 240-
prkundruall, kishim Kaspen, q digjej n flak. Nga e
majta, Guadalupen, kurse nga e djathta, Ebron. N vij
t drejt me armikun mund t ishin nja katrqind m
tra. Ata qllonin dit e nat. Ishim msuar. Ata kishin
municione pa hesap, ne fishekt i kishim t numruar.
Ditn e katrt na u vra kot komisari. Mua m caktuan
komisar t kompanis s dyt; komandant ishte kapiten
Ferrarezi. Kurse komandant i batalionit ishte Bolzanoja;
komisar Ramirezi. Erdhi dhe na dha udhzime. Fronti u
stabilizua. Nga ana jon armiku u ndal.
Dua t prmend edhe kt: Kur ishim duke pir ver
me komisarin dhe qeshnim pr lajmet e mira q merrnim
nga fronti tjetr, vura re se ai u rrzua pa br gk!
Kujtova se ra kot. Nj plumb qorr e kishte marr mbi
syrin e majt dhe i kishte dal prapa koks. Kishte vdekur
n vend! Un i mora beretn e shpuar dhe e mbajta gjer
n fund n kok si kujtim! Pastaj e lash n Lion t
Frances!
Pyetje: - Pse zgjatesh kaq shum me mbresa nga ky
front?
Prgjigje: - sht fronti i fundit... dhe kam shum
kujtime, prandaj m fai q fias ashtu si m vijn valt e
asaj atmosfere. Dua t tregoj edhe nj episod pr t
qeshur: Faiku arriti n nj pik q e mbrtheu paniku.
Dridhej dhe nuk dilte nga transheja. Dgjonte artilerin
armike, q nukpushonte, dhe nukngrinte kokn, madje
as syt nuk i hapte fare. Raportet vinin njri pas tjetrit:
Faiku vazhdon t helmoj atmosfern me disfatizmin e
tij: Kot luftojm! Ne do t vritemi t gjith! Armiku sht
i pamposhtshm! Jan t mendur komandantt dhe
komisart tan! E kshillova disa her. I thash se do ta
kthenim n prapavij me rastin m t par, por e mbushi
kupn dhe ne duhej t mblidheshim, t vendosnim
duhej t bnim. Kur shikoj se na kishte ardhur Ramizi!
U habita!
- 241 -
- Pse erdhe gjer ktu? (Ai qendrn e kishte nja gjasht
kilomtra prapa nesh, n nj prrua me katr a pes
ullinj...]
- Erdha pr Faikun! - m tha. - Dgjo, Petro, ne pes
shqiptar jemi dhe nuk duhet t lm ktu asnj njoll
t zez, pra pr Faikun kam ardhur.
- Ne do t mblidhemi q t vendo sim pr t...
- Prit, o Petro! Ai sht frikacak, nuk sht trim dhe
kjo sht fatkeqsi, po sht shqiptar. Ti mbaje pran
dhe aktivizoje n veprime t parndsishme.
Kur iku Ramizi, fola me komandantin e kompanis,
edhe ai ishte dakord. E thirra Faikun dhe i thash t
shkonte t mbushte uj n lumin Ebro, q ishte aty nga
e djathta. Ne uj merrnim natn dhe jo ditn. Faiku u
drodh, qeshi dhe nisi:
- T puthsha kmbt, m ka nna t vetm, nuk dua
t vritem, t puthsha kmbt! Aman, o Petro! Mendo pr
nnn time t shkret! (Foli shum i llahtarisur.)
- Vendimi sht marr! Mos harxho fjalt kot! Merr
matarat dhe nisu! sht urdhr! - i tha komandanti i
kompanis.
Na pa nj her me sy t zgurdulluar. Mblodhi
matarat, mori dhe nj batanije, e hodhi n kok, duke
ln vetm nj sy prjashta pr t par, dhe, me tu
hedhur jasht nga llogorja, nisi me z t madh:
- La-la-ila-allah, Muhamet, Resul allah... - dhe fjal
t tjera t Kuranit, nga ato q dinte prmendsh.
Prkundruall ishin marokent. Kur e dgjuan, filluan
edhe ata t flisnin arabisht. Faiku zbriti n lum, gjithnj
duke prsritur suret e Kuranit, dhe mbushi matarat,
erdhi i gzuar dhe m tha:
- M hngrt mun! Nuk m vran marokent!
E drguam n kompanin e Shabanit.
Armiku bri shum prpjekje t na shkulte nga
pozicionet q kishim zn. Nuk la mjet pa prdorur, dit
- 242-
e nate. Nj mesdit prilli, m thot mitralieri: Shiko se
po vijn marokent! Ti qlloj? t shikoj? Nj mizri
marokensh, t veshur me xhybet boj guri, zvarriteshin
duke iu drejtuar pozicioneve tona. Kur u afruan, i thash
mitralierit t hapte zjarr. Edhe mitralozi tjetr, n kndin
e majt, hapi zjarr. Marokent nuk zmbrapseshin. Binin
njri pas tjetrit. Sa binin! Sa u vran dhe ende vazhdonin
t ngjiteshin drejt nesh! U brtita shum her: Mos, se
do tju vrasim t gjithve! Pr k do t vdisni? Pr Frankon
apo pr Hitlerin? Kthehuni prapa! Ata nuk dgjonin.
Ishin fanatik dhe trima. I njoha mir n Kastuera, po ja
q ne qllonim, dhe ata binin. Sa? Kushedi. Asnj pr
be nuk mbeti i gjall. Dergjeshin. Ca ulrinin. Pasdreke,
disa q vinin nga lumi, ngritn flamurin e bardh dhe
brtitn: Na lejoni t marrim t plagosurit! Bm
mbledhjen shpejt e shpejt dhe vendosm ti linim t
merrnin t plagosurit. Rrinim n gatishmri, se mos e
psonim si me ata n Kastuera, q erdhn me duart lart
dhe, sapo u afruan, hapn zjarr e qlluan komisar
Ramirezin.
N ato aste erdhi nj shok nga intendenca. Mezi
arriti. M dorzoi nj letr nga Ramizi: E lexova: Po
rrethohet batalioni. Ne rezistojm gjersa t vini. Mos
vononi!
Drguam t njoftonin menjher komandant
Bolzanon, i cili bashk me Ramirezin vendosn q gjysma
e kompanis s dyt dhe kompania e t tret t niseshin
menjher. Vet Ramirezi do t shkonte me ta. lu luta t
shkoja edhe un. M lejuan. Kur arritm ne atje, nuk
dgjoheshin m krisma. Gjetm shokt t vrar dhe
Ramizin t plagosur rnd, mbi mitraloz. lu afrova. U
gjunjzova ta ndihmoja. Ai nuk fliste dot, por syt e tij
m shikonin dhe m flisnin. Dora e tij e pafuqishme nuk
ma shtrngoi dot timen. M shikonte dhe nxirrte ca
gurgullima t shoqruara me gulfa gjaku. I ndenja pran,
- 243-
jersa dha shpirt. I varrosm shokt shpejt e shpejt.
;apm gropa, dhe Ramizin e vum n nj grop t cekt.
Java pr vllan e madh, pr baban, pr shokun, pr
hqiptarin e mir q mori pjes n Luftn e Sparxjs. Dhe
bra? Aty pr aty vendosa: Mora antn time, aty pran
nitralozit - si dukej Ramizi e mbante pran, - dhe thash
ne vete: Vargjet e mia do t bien n duart e armikut, do
.i djegin dhe do ti bjn hi, prandaj m mir t mi ruaj
^amizi! Mora antn plot fletore me vargje, letra dhe
fotografi dhe i vura pr jastk nn kokn e Ramizit. E
mbuluam... e mbuluam aty tek ata katr ullinj,
prkundruall Kaspes, q ishte n flak. Ajo dit nuk m
shlyhet nga kujtesa: e bukur, me nj diell q hapej m
shum drejt lugins s Ebros, por pa zogj, se shpendt i
kishte trembur dhe larguar bubullima e prhershme e
aeroplanve dhe e gjyleve.
T them t drejtn, qe hera e dyt q e lshova veten
dhe nuk ruhesha m nga plumbat e nga predhat. Ecja
drejt, pa u prkulur dhe pa krkuar shtigje t sigurta.
(Hera e par ishte trheqja nga ullishtat e Kastuers, aty
n Sierra Morena, ku lame katrqind shok t vrar.)
Vetm nj gj krkoja: plumbi t m merrte mir dhe jo
n ndonj gjymtyr q t lngoja ose t bija n duart e
armikut!
Pyetje: - Pastaj bt? A u kthyet prsri n llogoret
q lat?
Prgjigje: - U kthyem. T kputur. Un m shum se
t tjert, vese nuk duhej ta bja veten, se isha komisar!
Qndruam dit pa ngrn. Nj mbrmje, komisar
Ramirezi dhe komandant Bolzanoja na thirrn aty n
shtabin e batalionit, ku vendosm t thiqeshim, se
kishim humbur lidhjet me shtabin e brigades. Thuhej se
ne kishim mbetur nja tridhjet kilomtra larg forcave t
ushtris son. Ishim n prapavija, por pa shum
municione dhe pa ushqime. Duhej t largoheshim pa u
- 244-
diktuar dhe pa i dhn t kuptonte armikut se i kishim
ln pozicionet.
Na erdhi shum keq, u trishtuam q i lam pozicionet
ashtu, u piklluam dhe pr Ramizin. M vinte pr t qar,
lott m dilnin vet pa u prmbajtur dot, por ishte nat
dhe nuk m shihte njeri, nuk turprohesha.
Lam aty pes veta, q t qllonin her pas here. Ata
do t qndronin aty gjith natn dhe gjith ditn, kurse
t nesrmen n dark do t merrnin monopatet ans
Ebros, ashtu si i udhzoi Ramirezi. Natn ecm e ecm
dhe n agim u ndalm pran nj korijeje me ullinj t
dendur. Kishte ca livadhe dhe disa shtpi pa asnj banor.
Hanim rrnj lakrash dhe ullinj t rrzuar, t br
stafidhe. Kur ja, nj aeroplan u ul n livadhin ngjitur me
ullishtat. Shkova un dhe katr veta pr t par se po
ndodhte. Aeroplani ishte yni! Ne nuk dolm menjher,
po, pasi pam q zbritn tre veta, ndr ta dhe Andre
Martia, vrapuam drejt tyre. Un nderova me grusht dhe
thash:
- CamaracL Marti, nous sommes du batallon...11
- Habla castellano mi hijoF - m tha Martia.
U habita. Martia aty! ishte kjo? Na tha q
menjher t mblidheshin aty komandantt dhe
komisart. Vrapuam t lajmronim. Pas pak u mblodhm
rreth Andre Martis, i cili dukej i lodhur, por i fort, ashtu
si e njihnim ne. Ai na tha pak a shum kto: Tradhtia
e qeveris s Francs dhe Kolona e Pest, q sht
aktivizuar shum, na shkaktuan kt disfat t madhe.
Por populli spanjoll, populli francez dhe popujt e botes
nuk do t na ln n balte, sidomos Stalini. Ne duhet t
luftojm gjer n fitore! Cili sht misioni juaj? Ne ju
kishim qar. Tham se batalioni i tret sht asgjsuar
1) - Shoku Marti, ne jemi t batalionit...
2) - Fol spanjisht, biri im!
- 245-
fare dhe nuk kishte mbetur njeri i gjall. Po ja q batalioni
i tret sht m kmb dhe i fort. Ju jeni n prapavija.
Dhe keni pr t mbetur ktu. Por, para se t vriteni, vrisni
dhe nga nj fashist secili prej jush! - Sikur fliste me nj
lmsh n fyt! Ngriti grushtin dhe u kthye pr t mos ia
par lott! Iku. U fut n aeroplan me dy shokt q e
shoqronin, dhe fluturoi. Ne e shikonim duke kujtuar
fjalt e tij t fundit: Vrisni nga nj fashist para se t
vriteni! Ne ishim shuar nga efektivi i gjall. Batalioni i
tret ishte sakrifikuar...
Po Ramirezi na mblodhi prsri dhe na kshilloi t
mbanim lart optimizmin. Ne ishim gjall dhe do ta
vazhdonim luftn gjer n fitore.
DREJT S PANJOHURS
U endm disa dit ullishtave duke ngrn gomar t
pjekur. Disa fshatar u bashkuan me hallet tona dhe u
bn korrier. Ata shkonin nga nj vend n tjetrin dhe
na sillnin lajme. Radio nuk kishim. Gazeta nuk vinin.
Fshatart na thoshin ato q dgjonin: Fashistt doln
n Tortoza!, Katalonja u nda nga qendra. Nj pu
fashist n Barcelon!
Ditt na dukeshin shum t gjata. Luft nuk bnim
dot. Nuk kishim shum municione. Shikonim n qiell
valt e aeroplanve fashist q kalonin drejt veriut dhe
pastaj dgjoheshin bubullimat. Netve ecnim t drejtuar
nga fshatart q mbetn besnik t republiks. Ishim t
mbaruar fare. Kishim harruar edhe kohn: e dinim q
ishte muaji maj, po se dit ose dat, sdinim gj. Shum
nga ne grisnin dokumentet e shkresat q mbanin. Un i
lash te varri i Ramizit! Dhe bra mir, se aty ishin t
sigurta vargjet e mia. Nuk e di pse mbaja n xhep ende
vendimin q u mor ditt e fundit, aty n pozicionet e
- 246-
para, kur u dnuan me pushkatim nj katalan dhe nj
italian si trockist; kishte prova q ata ishin vrtet agjent
dhe kishin vendosur t hidheshin matan pr t
lajmruar armikun se si ishte gjendja jon morale dhe
materiale. E pranuan se ishin kundr nesh. Filluan t
na shanin, t na quanin kasap dhe gomar t
revolucionit. Zjarr! - urdhroi komandanti dhe t dy
ran aty n shtabin ton t vogl, prapa bregores s vijs
s par. Pse i mbaja n xhep ato vendime dhe thniet e
tyre t fundit? I mbaja pr tua treguar atyre q nuk
besonin se trockistt u bn m t rrezikshm se vet
fashistt. Me ata q nuk e besonin kt, skishte nevoj
t bnim debate teorike pr trockizmin n Spanj. Pr
rrezikshmrin e tyre mund t flisje me shembuj
konkret.
Pas tri javsh peripecish, komanda e batalionit
vendosi q ne t mblidheshim t gjith s bashku sa
kishim mbetur gjall nga t katr kompanit, dhe aty n
Gandez t bnim nj sulm pr t ar rrugn drejt jugut
ose lindjes. U mblodhm. Shokt ishin shum t
dshpruar, t lodhur. U vendos q kompania jon t
ecte e para dhe t fillonte sulmin. Filluam t prparonim
ngadal, n formacion luftimi, nn ullinjt, aty ku
bashkohej rruga q vjen nga Alcanizi.
KATASTROFA E PRGJAKUR
Vizioni i asaj katastrofe nuk do t m shlyhet kurr
nga kujtesa tr jetn. Ne zbritm n rrug n formacion
luftimi. Sapo arritm, ndrsa dukej se po agonte nj
dit e qet, dgjuam mbi xhade bataret e mitralozave t
nj skuadre tankesh italiane. Na qlluan me breshri.
Shum shok ran. Nisn krismat edhe nga pas, nga
shtpit e Gandezs. Na qllonin nga t katr ant. U
- 247-
dgjua knga e brigades son aty mbi bregore. Filloi sulmi
i kompanive t tjera. Prleshje trup me trup. Binin nga
t katr ant me dhjetra e me qindra. Nj potere
vdekjeprurse! Nj gjurulldi, sikur shembej pianeti.
Bomba, mitraloza, tanke, automatik, ulrima, thirrje.
Aty nga pasdrekja sikur u rralluan bataret. Ne nuk dinim
se ku ishin shokt e tjer, nuk guxonim t lviznim. Kur
u err, nism t lviznim dhe, duke ecur mbi kufoma, mbi
shok t plagosur, mbi arm t hedhura, krkonim t
lidheshim me ndonj njsit tonin, po kudo heshtje varri,
kufoma, t plagosur dhe arm pa zot ishte mbushur ai
vend i ullishtes nn Gandez, ku na qlluan nga shpina.
Thell vinte jehon beteje. Sa ishim? Pes apo shtat?
Shtat. Njri pas tjetrit. Me pushkt pa fishek. Vetm
me bajonetn dhe me nj bomb. Pa ijal. Ecnim drejt
perndimit, andej nga dgjoheshin krisma lufte. Arritm
buz nj gremine. Nuk dukej gj. Pus! Aty u ndalm pr
t par se ku ishim dhe drejtim kishim. Sipas Yllit Po
lar ne po drejtoheshim nga perndimi ose veriperndimi,
andej nga zbriste lumi Ebro. Na zuri gjumi. Ishim si t
vdekur.
Dikush m zgjoi. Sa ishim? Shtat veta! Po t tjert?
Eh, Vaterlo! Pam posht! Gremin nga nuk kalonte as
dhija e as djalli vet! t bnim? Dikush pa aty n fund
disa njerz q lviznin. Dukeshin si miza. Ushtar apo
civil? Kush e dinte! Fashist apo shokt tan? Kush e
dinte! Nga tia mbanim? T ktheheshim nga erdhm:
vdekja! T zbrisnim n at gremin: vdekja! Vendosm t
zbrisnim. Zvarriteshim me thonj e me dhmb. Njri ra,
ra! Dhe ulrima e tij therse u prpi nga oshtima e
klithms. Zbrisnim, zbrisnim. Dhe gjer n drek ne
zbritm... gjasht veta. As q kishim nge t shiheshim
n sy. Vum re se t tjer zbrisnin nga jugu, t tjer nga
veriu. Ishin tant! Ndoshta ata kishin mbetur nga
batalioni dhe nga brigada.
- 248-
U takuam me shum t tjer t shpartalluar t
brigadave t tjera internacionale, q vinin nga jugu i
Gandezs. Njri prej tyre, francez, na tha q t
bashkoheshim e t bnim nj njsi me nj komand. U
hodh nj tjetr francez e tha: Pr ku do t na udhheq
komanda: pr n skterr apo pr n parajs? Ku do t
na oni m me ato aftsit tuaja ushtarake? Na mort
m qaf, na mort! oficer jeni ju?! Nj tjetr tha: Ne
duhet t jemi t bashkuar pr tu mbrojtur! Sa t tako-
hemi me shokt tan!
U bm nja pesdhjet veta, t gjith t rraskapitur,
prej t cilve vetm nja dhjet i kishin mbajtur armt.
Ecnim mbi nj trase, rrz nj lumi t vogl q derdhej
n Ebro. Para nesh mal dhe nj trase; para malit, nj
grumbull teneqesh, brenda t cilave dgjohej blegrima
e deleve. Hoqm teneqet. Ishte tunel, tunel plot me dhen
q blegrinin. Nj oban na pa dhe e kuptoi se cilt ishim!
Mbaroi Republika! Mbaroi Republika! - prseriste. Disa
nga shokt u shtrin dhe nisn t pinin qumsht nga
sist e deleve. Merrini ju! Nuk dua t mi marrin fashistt!
Prandaj i kam fshehur, nuk dua q edhe dhent e mia t
bhen fashiste! Ishte nj bari i moshuar q gati po qante.
Ai na tha: Fashistt i jan afruar Tortozs. Ju skeni
se nga shkoni andej posht. E mira sht t hidheni n
Katalonj... Kaprceni Ebron dhe hidhuni matan.
Si ta kalonim Ebron e gjer e t rrmbyer? Ai na
tregoi se pak m posht ishte nj va, nga mund t kalonim
edhe me not, edhe m kmb... Pritm aty sa u err. Ai
oban i mir kishte shkuar n fshatin e shkret, kishte
gjetur disa burra, t cilt na ndihmuan t hidhnim lumin
dhe t arrinim n zonn e Feliksit. Kudo rrmuj e panik:
Po vijn fashistt! Mbaruam! Na tradhtoi Franca, na
tradhtoi Blumi! Nuk dgjonim as radio. Nuk lexonim as
shtypin. Disa nga fshatart na njohn nga shenja e
brigadave internacionale q mbanim, dhe shfrynin: Ju
- 249-
na mort n qaf! Por disa t tjer: "Ju hiqni t zit e.
ullirit bashk me ne! Ju jeni heronjt e shekullit! Pra:
sharje dhe mburrje! Mallkime dhe urime! Ne heshtnim.
Najepnin dhe dika pr t ngrn. Ata qndronin grupe-
grupe rrz ullinjve ose n korije, brinjave. Ne ecnim drejt
veriut, drejt Pirenejve! Aeroplant shkonin e vinin!
Dgjohej bubullima! Vazhdonin t bombardonin! Ende
kishte zona t lira! Ende kishte gjymtyr t gjalla t
Republiks!
Dit e nat n ecje mes rrmujs dhe katastrofs,
mes panikut dhe alarmit t prhershm: Mbaroi
Republika! Vijn fashistt! Mjer ne! E vrteta sht se
edhe ne ishim br nj me kt atmosfer dhe nuk mund
t bnim asgj. Objektivi yn ishte t arrinim Pirenejt
dhe t hidheshim n Franc. Kishim vendosur t flisnim
vetm spanjisht. Dhe, duke ecur bashkoheshin me ne
dhe ushtar t tjer t Republiks. Kishim caktuar nj
komandant nga Katalonja, q e njihte vendin. Ai ishte
anarkist i trbuar dhe kurdoher prmendte emrin e
Durutit. Thoshte se gjith familjen e tij e kishte shfarosur
fashizmi. Krkonte hakmarrje. Po ja q edhe ky tani
krkonte t shptonte kokn bashk me ne q endeshim
monopateve, vetm natn, se ditn na diktonte aviacioni
fashist, q fluturonte n do minut duke mitraluar
shtpi, makina, kafsh, njerz...
Katalani anarkist hiqej i zoti dhe na thoshte se
dshironte t hidhej me ne n Franc pr t vrar Leon
Blumin, q na tradhtoi.
Ne ishim njqind e tet veta: t parruar, t pangrn,
t zbathur. Dhe bnim shaka. Un krkoja t dija sa
kombsi ishim. Pas shum ditsh arrita t dija prbrjen
e kompanis son t drrmuar nga lodhja: pesdhjet
spanjoll, tridhjet e pes italian, katr anglez, nj belg,
dy jugosllav, nj grek, tre austriak, dy amerikan, tre
polak, dy argjentinas, tre skandinav, nj hungarez dhe
un, shqiptar.
- 250-
Katalani anarkist ishte shum i shkatht. Na gjente
dika pr t ngrn. Ne, te gjith ato pesetas q kishim
n xhep, ia dham atij, se ai dinte t blinte. Ecnim dhe
nga ato q dgjonim, msonim se dhe Barcelona pasksh
rn. Pas dy javsh arritm rrz Pirenejve. Duhej t
ecnim natn, se thoshin q fashistt e kishin shtrnguar
shum kalimin. Ngjiteshim prmes pyjeve dhe shkurreve,
andej nga nuk kalonte njeri. Dhe ja ku dolm maj
Pirenejve. Ishte muaji maj i vitit 1938. Aty ne kundronim
botn e qet! Dhe t gjithve na hipi gjaku n kok! Ktej
kasaphan, ktej fashizmi gjakoste Spanjn, andej
Franca e qet merrej me debate. Po ja q... U mblodhm
dhe t gjith me sy t lagur kthyem fytyrn drejt atdheut
ton t ndrrave dhe t lufts, drejt Spanjs. Tym e flak!
Pyetje: - Kur ishit mbi Pirenej dhe shikonit botn e
qet q bnte debate dhe vallzonte, mendonit n ato
aste?
Prgjigje: - T them t drejtn, m'u duk sikur kisha
rn nga ret e ndezura, ku jetova pr rreth dy muaj, t
fundit, me nj ankth q rritej me progresion gjeometrik,
pr jetn e shokve, q binin njri pas tjetrit, sidomos n
Kastuera dhe n Gandeza. Nuk e ndieja veten t gjall e
as normal. Me t par nga veriu Francn e qet, mendja
m fluturoi te shokt: bn Justina, a rron? Po
Sknderi? Po Mania? Po Emrushi? Po Shabani? Po Ymeri,
Dhimitr Kosta, Musa Fratari, Mehmet Shehu, Thimio
Gogozoto, Faiku, Iljazi, Hulusiu, Veliu, Bimi? A rrojn?
Ku mbetn? - dhe m bhej nj lmsh n fyt. - Vetm
un shptova? Vetm un mbeta gjall?
T tjert kndonin. Sidomos italiant dhe
amerikant. Spanjollt qanin. Mbaj mend se komandanti
anarkist tha: T kem nj arme shfarosse t tmerrshme
dhe tia vrvit Evrops, q ta shuaj fare nga harta
gjeografike! Lan fashizmin t na zhduk! Lan Hitlerin,
-251 -
Musolinin, Frankon, zotr t bots! Krimi m i madh i
shekujve!
Ndenjm aty disa or. Ishim ulur. Rrinim t heshtur.
Dhe as q i kthenim syt t shihnim njri-tjetrin. ishim
ne? Nga vinim ne? Ku shkonim ne? Pse mbetm gjall
ne? Qetsia e Pirenejve prishej nga nj er maji q
kndonte majave t pishave. O burra, - tha nj italian, -
t kndojm Internacionalen, se revolucioni vazhdon!
Venceremos! Dhe nisi t kndonte. E pasuan dy a tre e
pastaj t gjith m kmb kndonim Internacionalen,
me fytyr drejt Spanjs e me lot n sy.
PAS SPANJS ; OD1SEJA VAZHDON
Pyetje: - Kur zbritt nga Pirenejt, ku shkuat?
Prgjigje: - Dielli kishte rn. Ne vshtruam n sy
njri-tjetrin dhe aty u duk se nuk njiheshim m se kush
ishim. Dukej sikur kishim dal nga varri i Spanjs. Mbaj
mend se ishte dita e trembdhjet q vetm uj pinim
dhe hanim gjethe. Mua m caktuan t rrija pran
komandantit katalan, si komisar. Dhe aty pr aty
vendosm q t mos mbanim me vete asnj shkres,
prve dokumenteve me identitetin ton kombtar. Un
grisa ato q mbaja ende n xhep. Dhe u vendos:
1. T ecnim me disiplin ushtarake!
2. T mos tregonim asgj nga betejat tona!
3. T krkonim shokt tan q kishim n Paris, ata
q kishin t drejtn, si amerikan, belgjian, skandinav,
t krkonin prfaqsuesit e tyre n ambasada.
Dhe, njshkolon, nism zbritjen. Ecm disa or dhe
ram n disa vreshta. Nj qen lehu! Pastaj u duk nj
vreshtar. Na thirri. U dukn vreshtar t tjer. Na thirrn.
Erdhn dhe na prqafuan duke mallkuar fashizmin. Na
rrethuan me fjal t ngrohta dhe na ftuan t uleshim, q
-252 -
t na gostitnin me ato q kishin: ver, buk, kakavall.
Pini nga pak! Pini nga pak, more vllezr! Ata na than
se lufta vazhdonte. Madridi luftonte! Barcelona
gjithashtu. U habitm. Pam njri-tjetrin n sy dhe sikur
thoshim: a kthehemi prsri? Po ku t shkonim ashtu
si ishim katandisur?
Pas pak na erdhn gardes mobiles (xhandart) dhe
na vun prpara. Na shpun n Lushon. Ne ecnim
njshkolon, me kokn lart, me armt n sup, sikur
parakalonim! Republika rronte! Lufta vazhdonte!
Na morn n pyetje nj e nga nj n zyrn e komisarit
t policis.
- Pse nderon me grusht? Ku je ktu? - m krcnoi
komisari.
- Ktu jam n Franc! Dhe nderoj me grusht! - i
thash.
Pastaj m pyeti pr gjeneralitetet e mia. Ai m
shikonte dhe m tha:
- Gazetar shqiptar n Spanjn e kuqe? - dhe di tha
npr dhmb.
Pastaj na shpun n nj si vath, na mbylln brenda
pa na thn asnj fjal. Pasdreke na erdhi prfaqsuesi
i Republiks Spanjolle. Na shtrngoi dorn t gjithve
dhe na tha se lufta vazhdonte me sukses. Ne iu lutm q
t bnte mos q ne t ktheheshim prsri n front. Ai
na tha se ishte e pamundur t bhej kjo. Na tha se ishin
edhe qindra e mijra t tjer dhe i drgonin n kampin e
Gursit a t Vernes. Atje do t na drgonin edhe ne. Pas
disa ditsh erdhi komisioni i prbr nga prfaqsuesi i
Republiks, nga prfaqsuesi i Frankos, nga prfaqsuesi
i Mosndrhyrjes, i autoriteteve franceze dhe t tjer. Na
vun n rresht dhe i pari foli prfaqsuesi i Francs:
- Ata q jan pr n zonn e Frankos, t dalin prpara!
Asnj nuk doli. Ai prsri tha:
- Ai q dshiron t kthehet n Spanjn frankiste, le
t bj disa hapa prpara!
- 253-
Doli nj spanjoll. Ai doli kokulur e pastaj u kthye
nga ne:
- Skam t bj! Kam ln shtat kalamaj dhe gruan
pa njeri dhe nuk di n rrojn apo jo! - Dhe nisi t qante.
- Ata q jan nga vendet me demokraci, si SHBA,
Belgjik, Angli, vendet skandinave, BRSS, le t bjn nj
hap prpara. Ata do ti dorzohen Komisionit t Mosndr-
hyrjes pr ambasadat prkatse. Ata mund t kthehen
n vendet e tyre. T tjert...
Midis pjesmarrsve t komisionit filloi nj dbat i
zjarrt. Ne qndronim si t mpir.
- Pse ju lejoni t kthehen nga ana e Frankos dhe
nuk lejoni t kthehemi n atdheun ton, n Republikn
Spanjolle? - brtiti nj spanjoll. - jan kto padrejtsi
q bhen ktu n Francn e Frontit Popullor?
Pastaj thirrje nga t gjith: Rroft Republika!
Kjo sken dramatike i tronditi antart e Komisionit,
q na shikonin sikur t kishim rn nga nj planet tjetr.
Filloi edhe n mes tyre nj dbat i zjarrt. Ishin mbledhur
aty dhe burra e gra nga vendi. Dhe ata nisn t brtisnin:
Vive la Republique! Jan njerz, jan lufttar t liris;
ata kan luftuar pr ne e pr gjith njerzimin! Silluni
mir me ta!
Ndrhyn xhandart dhe e shprndan turmn q
ulrinte.
Pasdreke na shpun prsri n vath, prve atij q
krkoi t kthehej n Spanjn frankiste. Pas pak edhe ai
u kthye duke qar:
- Nuk ndahem nga shokt! Nuk dua t ndahem nga
shokt!
E kaluam natn aty, pa asnj mbules.
Knduam kngt tona. Shum fshatar vinin e na
sillnin buk e ver fshehurazi. Kishte edhe xhandar q
mbyllnin syt e na ndihmonin. Aty ndenjm disa dit.
Pastaj na ndan. Ne, q nuk mund t ktheheshim n
- 254-
V
atdheun ton, se ishin qeveri fashiste dhe reaksionare,
na ndan mnjan. T tjert do t niseshin pr n
ambasadat e vendeve t tyre.
Mua dhe shokt e tjer na vizitoi prfaqsuesi i
Republiks dhe na tha:
- Kush ka ndonj mik a shok t vendit t tij, le ti
drejtohet atij. Ose le t drejtohet nga qendra q ju nisi
pr n Spanj. Un ju siguroj secilit nga nj leje qndrimi
pr 48 or n Franc. Ju, (dhe na shkeli syrin duke na
dhn t kuptonim, se duhej ikur ktej me do kusht),
nisuni pr te shokt q ju prcolln kur u nist pr n
luft. Po ju jap edhe nga nj mij franga. Si mendoni?
Un qesh nga t part q pranova. Pranuan edhe
disa t tjer. Mora lejen pr 48 or dhe nj mij franga, u
prqafova me shokt dhe ika nga vatha ku ishim mbyllur
si bagtia.
Eca pak m kmb, pastaj u ktheva n drejtim t
nj fshati. Aty m zuri nata. Ku t shkoja? Para kisha.
Pyeta pr hotel. Nuk kishte hotel. Gabova kur pyeta se
ku e kishte qendrn Partia Komuniste. Nj burr m
dgjoi, i thash hallin tim dhe ai m mori n shtpi. T
gjith m shikonin me keqardhje. Shanin qeverin e
Blumit, shanin socialistt dhe lvdonin shum brigadat
internacionale. M dhan pr t ngrn e pr t pir. Nj
vajz e re m shikonte me lot n sy. Nuk pranova t flija
atje. (Isha i mbushur me morra.) Mora leje dhe u largova
natn. Pash aty n nj ar nj karro. Shkova drejt saj
dhe u shtriva nn t ashtu si isha, i kputur m shum
nga mendimet sesa nga vuajtjet fizike. Dhe kushedi se
kur do t isha zgjuar, por nj z, nj camarade! m
zgjoi. Pash pran meje at vash q n dark m shikonte
me ata sy t mdhenj, aty n shtpin e saj, kur haja
dhe pija si... si ai q sapo kishte dal nga varri! E pash
dhe u habita. Kaluan aste, gjersa u prmenda. Ku e
kisha par un at vash, ata sy? Po! Atje... atje... larg...
- 255-
larg... n kontinentin e Atlandits... shum shekuj m
par... n Albacete, n Kuintanarde laRepublica... Po, e
quanin Anita Gonzales Seto!
- Si t quajn, Anita?
- Jo, m quajn Deniz! Po ty si t quajn?
- Mua m quanin njher e nj koh Pedro, kurse
tani nuk kam as emr as kombsi e as...
- Jo! - thirri ajo. - Ju jeni lufttar i brigadave
internacionale dhe keni nj emr, emrin m t bukur t
shekullit Vullnetar i liris!
Nuk e kisha vn re batanijen q m mbulonte.
- Ktu t kam ndenjur, pran, qysh kur ike nga
shtpia jon. Dhe kam knduar kng t bukura pr ty,
q t shikoje ndrra t kndshme!... Pedro! Mon chri!
- Deniz!
- Pedro, mon chri!
Dhe mu afrua e m puthi. E pastaj qau.
U ngrita. Ajo m shoqroi gjer n stacion t trenit.
Kur u ndam, m dha nj zarf t vogl.
- Mos e hap tani, - m tha, - hape kur t jesh larg
meje! - dhe m pushtoi fort. Treni u nis. Un jetoja si n
ndrr!
Deniz, Deniz! Me ata sy t mdhenj e me at trup
t brisht! E hapa zarfin. Nj letrz dhe katrqind franga.
Jan kursimet e mia personale. Kvjtoje Denizn kudo q
tjesh! Do tjetoj me shikimin e syue t tu t trishtuar,
por t dashur, plot ncenjafisnike...
Pyetje: - Vetm u nise, apo edhe me shok t tjer
internacionalist?
Prqjigje: - Nuk isha vetm. Si shqiptar, isha vetm,
por kishte dhe disa t tjer q shkonin n ambasadat e
tyre n Paris. Un nuk do t shkoja drejt e n Paris, nga
u nisa. M duhej t dija se si qndronte puna me shokt
shqiptar q m prcolln pr n Spanj. Fjaln e kam
pr Llazar Fundon dhe Ali Kelmendin, pasi kishim d-
- 256-
gjuar sikur ata kishin tradhtuar, kshtu q un do t
qndroja nj nat n Lion, pr t marr vesh nga shokt
e atjeshm se si qndronte e vrteta dhe ku duhej t
shkoja.
Qndrova n Lion dhe u drejtova pr te Rue
Montebello nr. 8, aty ku drguam dhe revistn Vullnetari
i liris. Aty gjeta Gaqo Dishnicn, Dhori Samsurin, Ilo
Shahinin, t cilt m pritn me ngrohtsi. Gaqoja m
dha nj kostum t tij. Teshat e mia gjith morr, t bra
zhele, n mngjes i hodha me shum keqardhje n lumin
Ron. U rrova, u lava dhe zura vend n nj hotel. Erdhn
edhe shok t tjer. Pastaj shkova n shtpin e Sokrat
Nushit, ku m pritn me dashuri. Valideja (Athinaja), e
shoqja, m puthte sikur t m kishte djalin e saj. M
bri pr t ngrn si n fshat: fasule me vaj, ullinj, kula
t ngroht, sallat. Aty ishin dhe djemt e vashat: Sanoja,
Liloja, Kozmai, Gogoja dhe Ksenofoni. Aty hynin e dilnin
si n shtpin e tyre Halim Xhelo, Qamil ela e t tjer.
Erdhn dhe shum shok t tjer shqiptar (sidomos
student) e m pyesnin pr vunetart shqiptar e pr
situatn atje. Un nuk u thash t vrtetn pr situatn,
ndonse ata e dinin fare mir. U thash se do t veja n
Paris dhe prsri do t kthehesha n Barcelon. Aty
msova se Fundoja pasksh tradhtuar, kurse Ali
Kelmendi ishte tashm prgjegjsi i grupit shqiptar.
Pyetje: - A t kujtohet ndonj ndodhi me rndsi nga
qndrimi n Lion?
Prgjigje: - Ndodhia m e rndsishme ka qen hedhja
e teshave t mia n lumin Ron. Ishte uniforma e
vullnetarit t liris, teshat q mbanin vuln e tragjedis
sime dhe t popullit spanjoll. I mbshtolla mir, i mbulova
me nj gazet dhe, kur i hodha n lumin e gjer, i ndoqa
me sy, ndrsa fundoseshin, dhe pastaj, kur dilnin mbi
uj dhe rrokulliseshin si n drstil pr tu lar nga mun-
dimet. Ato ikn e ikn, gjersa u zhdukn nga syt e mi
dhe un rrija aty e i vshtroja...
- 257-
Nj ndodhi tjetr: Kur ndrrova teshat dhe u rrova,
shokt m shpun n nj hotel t vogl - nuk mbaj mend
se si quhej - q ndodhej n sheshin kryesor. ku ishte
dhe kafeneja La Cycogne, ku mblidheshin shqiptart.
Bra nj dush, pastaj rash pr t fjetur. Gjumi m zuri
menjher n at shtrat t but, me pupla dhe me araf
t bardh dbor. ndrroja sikur isha n Madrid. Bhej
luft. Ne ishim n nj ndrtes t Qytetit Universitr, n
katin e tret dhe qllonim me mitraloz, vrshonin dallgt
e sulmeve marokene, kur u dgjua nj z i fuqishm:
Dilni, se ndrtesa sht minuar, tani plcasin mint!
U dgjua nj shprthim i madh dhe ndrtesa po vaisej e
po vaisej e tra. Un brofa nga shtrati i but dhe u gjenda
pran dritares. Theva me kok xhamat, u preva n faqe
dhe gjaku buisi. Shikoj prjashta: drit, drit e fuqishme,
trame, vetura, njerz q shtitnin, dhe muzik e muzik
q prhapej e prhapej. U menda! Ku jam ktu? Kur
dgjoj pas meje:Camarade, voulez vous quelque chose?11
Ktheva syt dhe pash kamerierin. Kaluan shum aste
sa t vija n vete. N mngjes erdhn shokt e mi dhe m
pan. M pyetn se far dshiroja, por un nuk u thash
at q m erdhi n maj t gjuhs tu thosha: Spanja
digjet, kurse ju ktu vallzoni dhe e hiqni veten si
komunist! E si mund tju quaj...
Para se t nisesha pr n Paris, u ktheva dhe nj
her te Sokrat Nushi. Ai nuk fliste. M shikonte dhe
tundte kokn, kurse Valideja m shtroi pr t ngrn.
Biseduam rreth situats dhe ata krkonin t m
qetsonin e t m merrnin me t mir. U ndava nga ata
dhe nga disa shok q m prcolln pr n stacion t
trenit. Ktu un u revoltova shum, pa e treguar me fjal,
me disa shok shqiptar q hiqeshin si komunist t
flakt. Pse nuk erdhn dhe ata n Spanj? Kush i nda-
1) Shok, dshironi ndonj gj?
- 258-
lonte? Apo kufizoheshin me teori dhe me lmosha?
Nejse! Mu kujtuan fjalt e Luixhi Longos, aty n Albacete,
kur i tha Pavaninit ti prgjigjej shkress q kishte ardhur
nga shokt e Parisit pr mua.
Pyetje: - Kur shkuat n Paris, me k u takuat?
Pr-gjigje: - Un shkova drejt e n hotel Beluille", nga
u nisa. Aty pash shum shok t tjer t kombsive t
ndryshme q kishin dal nga Spanja si un, t
shpartalluar, nga Pirenejt. Njoha disa prej tyre. Dhe
qanim hallet tona. do t bnim tani? Ata m than t
shkoja drejt e te Roberti, Rue Combat, nr. 8. Por un
duhej t takohesha sa m par me Ali Kelmendin. E
krkova n lokalet ku mblidhe-shin shqiptart, t cilt,
sapo m shihnin, m prqafonin, m prqafonin me zemr
dhe m pyesnin pr shqiptart e tjer: kush ishte vrar e
kush ishte gjall. Bedri Pejani m shoqroi pr te lokali
ku do t takoja Aliun. Sapo hym brenda, Bedriu u tha:
Puna mbar, o lufttar t liris! Aty, n nj tiyez,
ishin Aliu, Ymer Dishnica, djali i Ismail Qemalit dhe
Muharrem Bajraktari. Ata, me t m par, lan letrat
dhe u ngritn pr t m prqafuar. Vetm Aliu nuk i la
letrat dhe as q e kthente fytyrn pr t m par, (sigurisht
prgjigjja q i kishte kthyer Luixhi Longo, mendova.) Un
u ndeza m shum dhe i brtita: T krkoj, prandaj
ngrihu dhe eja shpejt me mua! Lri letrat dhe eja me
mua..! Ai u ngrit dhe m buzqeshi me ironi. Ata mu
lutn t rrija t pija dika, por un i falnderova. Me ne
erdhi edhe Babushi (Bedri Pejani), i cili e qortoi shum
Aliun pr qndrimin q mbajti ndaj meje.
Shkmbyem fjal plot zemrim, sidomos un, q u
revoltova shum me at qndrim t tij. Ai pothuaj nuk
fliste fare. I krkova llogari pr parat q merrte pr ne
nga Ndihma e Kuqe Internacionale, e cila ndihmonte ata
vullnetar q kishin ln familjet keq e mos m keq.
Parat i merrte Aliu pr shum familje t shokve tan
- 259-
me duhej ti drgonte patjetr n Shqipri, te familjet
ina. Ai mu prgjigj se parat i drgonte n Shqipri, te
[ustafa Gjinishi. Un i thash se me ato para luante
umar n Paris. Duke u grindur kshtu, arritm te zyrat
Robertit, pasi un pr atje isha nisur dhe doja t shko-
im bashk. Roberti (prgjegjsi i seksionit ballkanik t
lominternit), sapo m pa, m prqafoi dhe m qortoi q
:isha tri dite n Paris dhe nuk isha dukur fare nga
endra. I thash se kisha krkuar Aliun, t cilin mezi e
jeta, dhe se ai (Aliu) nuk deshi t m shoqronte fare. E
:uptoi q isha nxehur shum. Aliu filloi t fliste serbisht
ne t. Po Roberti i tha t flisnin frngjisht, pasi un nuk
; dija gjuhn serbe. M tha se ishte shum i shqetsuar
ihe shtoi:
- Tani pr tani do t rrish n hotel Beluille. Po t
ap dhe ca t holla dhe nj valixhe me ndrresa dhe me
sende t tjera q t duhen (valixhja kishte nj kostum
gri, nj pal kpuc, dy kmish dhe deri te makina e
rrojs). M tha se duhet t pajtohesha me Aliun, se ai
ishte tani prgjegjs i grupit shqiptar. M porositi gjitha-
shtu ti bja nj relacion t hollsishm pr veprimtarin
time n Spanj, si dhe pr shokt e pr ngjaijet e lufts.
Ishte problem i madh shtja e vullnetarve q kishin
mbetur gjall e q ishin nga vendet ku nuk mund t
ktheheshin, si p.sh. ne, jugosllavt, grekt, bullgart,
rumunt, hungarezt, polakt e t tjer. Por ata kishin
partit e tyre, q interesoheshin pr ta, kurse ne nuk
kishim parti. Asnj nuk interesohej pr ne. Shkoja shpesh
te Roberti dhe i isha lutur t shkoja n Bashkimin Sovje-
tik. Ai pas disa ditsh m tha se n Bashkimin Sovjetik
mund t shkonin vetm udhheqsit..
U mendova dhe u mendova: Ne pes shqiptar jemi!
Cili do t dal i gjall nga shokt q ende luftojn? Isha
lidhur shum me ta dhe desha t kisha edhe un fatin e
- 260-
tyre. Ndarja prej tyre pr mua ishte si vdekja. Mendova:
Duhet t jem pran shokve.. Do ti pres ktu ata q
kan mbetur gjall. Ather Roberti m tha t shkoja
prkohsisht n universitet. Ata m prgatitn doku-
mentet e duhura dhe un shkova n Cite Universitaire,
n dhomn e Ptoleme Xhuvanit, t cilin e njoha ato dit
n Paris. Ai banonte n ndrtesn e bukur t Fondation
anglo-americaine. Jet studentore shum komode, n
dhomn e tij me dy shtretr, n katin e par. Aty flija.
Haja n mensn e studentve. Me Ptolemeun u bm
shum shpejt shok t mir. Ishte nj tip i kristalt, q
ndillte besim. Atij i vinte keq pr mua dhe bnte ishte e
mundur t m qetsonte dhe t m mbante pran si shok
t ngusht. Ai shoqrohej dhe me Fundon, t cilin prej
kohsh nuk e kisha par, por nj pasdreke, n kafenen
La source, ku mblidheshin shum emigrante politik
shqiptar, Fundoja mu afrua. E pa q i ndenja ftoht
dhe m tha: Un nuk bra asgj. Tani mbetet puna te
ju. Un nuk do t jem kurr kundrshtari juaj. Me
dshirn e Ptolemeut, ai na shpuri t shihnim nj film.
Dhe pam? Filmin Apres, nj vepr e Erih Maria
Remarkut: Ktheheshin nga lufta shokt e nj shkolle q
ishin bashk n front. Njri prej tyre shkonte me nxitim
tek e fejuara. Nuk e gjeti n shtpi. I than se ku mund
ta gjente, n nj lokal dfrimesh t shfrenuara. E gjeti n
prehrin e nj tregtari verrash. Nxori revolverin dhe e
vrau tregtarin. E gjykuan. Ai tha: Un vrava njerz q
nuk m kishin br asgj t keqe. Ju m msuat t vras.
Pse t mos vrisja nj krimb, nj shushunj, nj njeri q
m kishte marr t fejuarn time?!, - e t tjera e t tjera.
U habita! Pse Fundoja m shpuri t shihja at film, n
gjendjen shpirtrore n t ciln isha une?! Kishte nj
qllim: Ja se si mbarojn luftrat! Ja se si mbarove edhe
ti!
E vrteta sht se un quhesha student, po nuk
-261 -
frekuentoja asnj kurs. Kursi im ishte shqetsimi pr
shokt q ende luftonin, pr situatn e vshtir, pr
rrugn time. Haja dhe flija n Cite Universitaire, po gjith
ditn takohesha me shok shqiptar dhe t huaj. T gjith
kishin njfar respekti dhe dashurie pr vullnetart e
Spanjs.
N Port Sent Antuan kishte shum puntor
shqiptar. Aty ishte dhe Shamet Brataj, njfar Rakip
ose Meleq nga Kanina, shok t ngusht t Halim Xhelos.
Ata m mbanin aty. Aty njoha dhe Thanas amin, dajn
e Thimio Gogozotos, i cili m shoqronte kudo. M shpuri
dhe te disa kushrinj t mi: Vasil Spiro dhe Andrea
Kuuli, vllezr, q jetonin n Paris. I dyti ishte komunist.
I pari socialist. Ata banonin aty me familjet e tyre. Njoha
aty n Paris njerz q ua kisha dgjuar emrin: Beqir
Valterin, Ali Klcyrn, Qazim Koculin, Rexhep Mitrovicn,
Kol Tromarn, Angjelin Sumn e t tjer. T gjith
silleshin mir me mua. Me Babushin takohesha m
shpesh. Ky me t gjith grindej dhe t gjith i shante. M
shum grindej me Aliun, t cilin e quante xhandar.
Pyee: - A mund t na japsh nj ide pr jetn dhe
veprimtarin e shqiptarve q banonin n Paris, sidomos
t politikanve t dgjuar?
Prqjigje: - sht mir t kemi nj ide pr jetn dhe
veprimtarin e emigrantve shqiptar n Paris. Un nuk
do t zgjatem shum. N Paris jetonte pjesa m e
rndsishme e kundrshtarve t Zogut: Qazim Koculi,
Ali Klcyra, Aziz ami, Kol Tromara, Rexhep Mitrovica,
Angjelin Suma, Beqir Valteri. Flitej se kta subvencio-
noheshin nga Beogradi, kurse Qazim Mulleti e disa t
tjer thuhej se subvencionoheshin nga Roma. Mustafa
Kruja, q ishte i grupit t Zars, domethn q varej nga
Roma, jetonte n Zvicr, por vinte shpesh n Paris.
Q nga vitet 1935 e 1936 t gjitha rrymat antizogiste
kishin krijuar nj front t prbashkt kundr regjimit t
Zogut. Halimi na kishte njoftuar n Shqipri dhe na
-262 -
kishte drguar shum materiale, ku flitej edhe pr
krijimin e ktij fronti. Kta emigrante e kalonin kohn
n lokalet: La source, La coupole, duke br politik.
N Gjenev t Zvicrs botohej Liria kombtare, q e
drejtonte Dr. Omer Nishani, po n t vrtet nga Komin-
terni ishte caktuar Halim Xheloja ta drejtonte. Kjo gazet
ka br nj pun t madhe. Kur isha un n Paris, kjo
gazet nuk dilte m, sidomos q nga vdekja e Halimit.
Nga anajon ishin Ali Kelmendi dhe Loro Brahimi. Babu
shi (Bedri Pejani) ishte me grupin ton, por i paorga-
nizuar.
Kta perdite rrinin bashk dhe bnin nj jet seden
tre, madje nuk lexonin as shtypin, prve disave, si Ali
Klcyra, BeqirValteri, Rexhep Mitrovica. Me muasilleshin
mir t gjith dhe t gjith m kishin marr pr drek
ose pr dark. I vetmi q tallej me t gjith ishte Llazar
Fundoja, i cili shquhej pr zgjuarsi dhe kultur. Studentt
shqiptar takoheshin shpesh me t gjith n lokalet q
prmenda m lart. Kta politikan ndrronin q Zogun
ta hiqnin Fuqit e Mdha, ashtu si e solln n fuqi, dhe
pastaj kta t ktheheshin n Shqipri e t ishin n krye
t qeveris, t pushtetit (n dispozicion t Fuqive t Mdha
q kishin interesa n Shqipri).
Kishin afro pesmbdhjet vjet kafeneve, duke u
atrofizuar e ndryshkur; mbanin disa lidhje me miqt e
tyre n Shqipri, me t cilt merreshin vesh. Beogradi
kishte agjentt e vet, Roma gjithashtu, po kshtu edhe
Athina e me radh.
Mirpo ngjarjet morn tjetr drejtim, sidomos pas
Munihut. Kur shkoi Konti iano n Beograd, n vjeshtn
e 1938-s, dhe u takua me Stojadinoviin, midis marrve-
shjeve t shumta q bn, ishte dhe kjo: Jugosllavia tua
priste subvencionin emigrantve shqiptar! Dhe
Jugosllavia nuk i ndihmoi m emigrantt shqiptar q
ajo mbante qysh nga viti 1924. Kshtu q kta shkonin
- 263-
n Paris t merrnin rrogat, por nuk ua jepnin. Kaluan
muaj e ata mbetn pa nj lek n xhep. U shqetsuan. Si
do t jetonin tani e tutje? Aty nga shkurti i 1939-s dikush
erdhi nga Roma me miliona lireta me vete dhe u tha
krerve q paguheshin dikur nga Beogradi: Para kemi
boli. Na dha Roma miliona. Roma do t na ndihmoj pr
t rrzuar Zogun nga fuqia dhe pr tu kthyer n atdhe
n krye t qeveris, po me ndihmn ushtarake t
Musolinit. Me t przn Zogun, ne do t jemi n kxye t
pushtetit t ri. Pranoni? Dhe sigurisht q pranuan.
Ndan milionat dhe u bn m t gjall se m par. Tani
syt dhe shpresat i kthyen nga Roma. Kshtu qarkulloi
fjala mes shqiptarve.
Pyetje: - Sa qndrove n Paris? Po pastaj ku shkove?
Prgjigje: - Shkoja shpesh te Roberti dhe aty informo-
hesha mir pr situatn. N Spanj ende bhej luft e
madhe. Shok t tjer vinin dhe shprndaheshin sipas
drejtimeve q u jepte Roberti. Shtypi francez informonte
prdit rreth zhvillimit t ngjarjeve n Spanj dhe n bot.
Pritej me dit rnia e Madridit, po ja q nuk binte. Aty
luftohej me ashprsi nga t dyja ant. Gjermant gjat
Lufts s Spanjs morn Renanin, Austrin, pjes t
ekosllovakis (sudett). Tension i madh n Evrop.
Fashizmi ishte n ofensiv.
Nj dit Roberti m tha:
- E mira sht t shkosh n Grnobl, se aty ka
shum student shqiptar. - Menjher pranova.
Pyee: - St ndodhi ndonj gj e veant n Parisin
e famshm?
Prgjigje: - Nj mngjes, kur isha duke dal nga Cite
Universitaire, sapo u afrova n shtitore, u ndal nj vetur
e madhe e kuqe, e zbuluar. N timon ishte nj deli vajz.
Ma bri me shenj t hipja. Ajo e hapi vet dern dhe
un, i hutuar, i thash se mos e kishte gabim. Jo, - tha
ajo,- do t zbrisni n Paris, urdhroni brenda. Hipa.
- 264-
Ajo mbylli dern dhe m hodhi nj shikim pakz t
dyshimt, duke m thn: Ku do t shkoni? N La
coupolle," n Montparnas! - i thash...
Makina shkiste ngadal. Un hera-hers ktheja syt
dhe shihja profilin e saj. Isha i bindur se ajo do t ishte
ndonj studente e pasur q dilte nga Cite Universitaire
dhe shkonte pr n Paris. Po, duke i vrejtur profilin,
nuk mu duk e sinqert. Kishte dika t frikshme n
shprehjen e syve. E pash q ajo nuk shkonte nga Mont-
parnasi, por drejtohej jasht Parisit. Ather un futa
dorn n xhepin e pantallonave, nxora nj monedh
njzetfrangshe (t vetmen monedh q kisha) dhe ia
tregova duke i thn: Un vetm kto kam, ju m shpini
ku t doni! Ajo m buzqeshi me ironi. E pash q u
vrenjt dhe pastaj e ktheu makinn n rrugn drejt Mont-
parnasit. Kur u afrua makina te La Coupolle", ajo hapi
dern dhe m tha: Shkoni brenda, sa t rregulloj maki
nn, pastaj vij edhe un! Un hyra n La Coupolle,
nj kafe shum luksoze, gjith drita e pasqyra t mdha.
Gjeta nj tryez t lire dhe u ula. Vshtrova nga vendi i
zakonshm ku uleshin shqiptart, dhe aty dallova Ali
Kelmendin me disa t tjer t njohur. Ata m pan dhe
ma bn me dor t shkoja tek ata, por un ua bra me
shenj t prisnin edhe pak. Pas pak erdhi kamerieri me
tabakan n dor, mbi t ciln ishte nj zarf i vogl pa
asnj shkrim. sht pr ju, - m tha tr delikates. I
habitur, e mora zarfm e vogl, e hapa dhe lexova: Puisque
uous etez sincere, vous etes sauv!"i! U habita. Dhe me
at kartvizit pa emr n dor shkova te shokt. U thash
se m kishte ngjar, dhe u tregova edhe kartvizitn.
Ata qeshn dhe m than se pasksha shptuar mir.
M treguan se kishte banda q rrmbenin njerz, i
shpinin n qendrat e tyre, aty i zhvishnin, i rrihnin, u
merrnin kishin e nuk kishin, pastaj edhe i vrisnin e i
1) Meqensejeni i sinqert, keni shptuar.
- 265-
hidhnin n lumin e Sens. M than se mund t m kishte
marr pr ndonj maharaxha, se dola dhe nga Fondacioni
i anglo-amerikanve, ku rrinin djemt e pasanikve
kolonialist.
Qeshte Aliu, e m shum Beqir Valteri, t cilit ato
dit i kishte ngjar gjithashtu dika tragjikomike! Po e
them me dy fjal: Beqiri ishte simpatik. Me mjekr t
zez, t prer sipas mods, ezmer, i veshur elegant, gjith-
nj me nj defter ku shnonte planet e bashkimit t Ball-
kanit; kishte br edhe flamurin e Ballkanit t bashkuar.
M kishte ftuar pr drek. Banonte n hotel Monsieur le
Prince me t shoqen dhe dy vajzat. Aty banonte dhe Alfred
Ashiku. Aty, kur nj femr t shihte disa her, t jepte t
kuptoje se dshironte t t njihte. Edhe Beqirin e pa disa
her nj femr e bukur. Ky e vuri re q ajo u ngrit dhe
zbriti n tualet. Edhe Beqiri u ngrit e zbriti aty. Shokt
shqiptar than: E kapi Beqoja! Po Beqiri u kthye shum
i mrzitur. E pan shokt shqiptar dhe e ngacmuan: E
rregullove me t? Beqiri u skuq dhe tha: Jo! Dhe tregoi
skenn: Ajo i kishte dhn dorn, ia kishte shtrnguar
duke i thn dhe emrin e saj (si e krkonte mirsjellja).
Edhe Beqiri ia kishte shtrnguar fort dorn dhe kishte
dashur ti thoshte emrin e tij. Por i merrej shum goja
dhe kishte filluar: BBBBB... BBBBB.. .BBB pr disa aste.
Ajo ia kishte lshuar dorn dhe, e mrzitur, i kishte thn:
Ma thoni nesr emrin tuaj, - dhe kishte ikur. Ky episod
u prhap n rrethet shqiptar dhe disa madje edhe e
strzmadhonin.
- 266 -
N GRNOBL
Ku ndodhn shum nqjarje historike
Pyetje: - Me gjendje shpirtrore u largove nga Pari
si?
Prgjigje: - T them t drejtn, gjith qenia ime,
mendimet dhe shqetsimet e mia prmblidheshin n nj:
fati i shokve t Spanjs dhe i jets sime. Me shokt e
mir q pata n Paris, sidomos me Ptoleme Xhuvanin,
me t cilin kalova dit t mira, u ndava me mali.
Roberti m dha lidhjen e partis me seksionin e Izers
dhe m dha shum porosi. Kur erdhi aty edhe Aliu, i
thash Robertit se n Grnobl, pasi kishte shum stude-
nt shqiptar, mund t botonim ndonj gazet shqip. Aliu
u hodh e tha: Do t mendojm ne pr at - dhe, nga
frika se mos e bnim ne kt, ai shpejtoi dhe urdhroi
Qamil eln, i cili ishte n Lion, q t botonin aty ndonj
gazet n gjuhn shqipe, pasi ishte mbyllur Liria
kombtare. Dhe Qamili, duke u marr vesh aty n Lion
me shokt tan dhe sidomos me Gogo dhe Kozma Nushin,
nxorn Sazanin.
Pyee: - Kur shkove n Grnobl, me k u takove?
Prgjigje: - I pari me t cilin u takova, qe Dhimitr
Shuteriqi, i cili m kishte shkruar disa letra, q t veja
aty. M priti mir dhe si dy vllezr t mir banonim
bashk, n dhomn e tij, ku m par m duket se kishte
banuar dhe Gebelsi ose Von Ribentropi. Dhimitri nuk
m linte t paguaja pr asgj. Un merrja 400 franga n
muaj nga Ndihma e Kuqe Internacionale. U paraqita n
seksionin e partis, ku m pritn menjher dhe m
pyetn nse kisha nevoj pr ndonj gj. M lidhn me
celuln Trs cloittre, pasi ishte n lagjen ku do t punoja
si kamerier n Cope" (nj restorant i studentve laik,
prkrahur dhe udhhequr nga partia). Ata m regjistruan
n universitet, n degn his tori arti, q t isha n rregull
- 267-
me policin. dhe m ngarkuan t merresha me studentt.
Aty, n fakultetin e Grnobls m shum ishin t huaj
se student francez. Kishte djem e vajza nga t gjitha
ant e bots, shumica e t cilve studionin n kto deg:
inxhinieri hidroelektrike, letrsi, drejtsi.
Pyetje: - A i mban mend shokt shqiptar q studio
nin aty n Grnobl?
Prgjigj: - Dhimitr Shuteriqi, Mahir Domi, Ptrit
Dishnica, Bilbil Klosi, Ptrit Dakli, Ptrit Merlika, Ilo Sha-
hini, Ferdinand Pici, Manush Haliti, Alqi Nushi (nga Bera-
ti) Dario Arditi (ifut nga Shkodra ose nga Durrsi), Druga
(nga Durrsi), Petraq Qafoku.
Nga puntort, ishte familja e Miltiadh Kasnecit
(Koka) nga Vunoi, q banonte n nj shtpi t vogl, bash-
k me t shoqen, Katerinn. T gjith kta m deshn
dhe i desha, sidomos Katerina dhe Milto Koka, q m
trajtuan si djalin e tyre.
Fillova nga puna n restorantin e studentve laik,
aty n Rue Bayard, 10. Hern e par m vun t laja
ten-xheret dhe tepsit, pastaj t laja gota, pjata, pirun
e thika, pastaj m vun t ndaja gjelln e m n fund
jasht n sall, si kamerier.
Pyetje: - Si thua, nuk sht m mir q jetn tnde
n Grnobl ta ndash n tri pjes: politike, shoqrore,
intime, t na tregosh ishte kooperativa e studentve
dhe veprimtarin e do studenti shqiptar?
Prgjigj: - Shum mir. Pra fillojm me radh...
ishte kooperativa e studentve laik?
Partia kishte krijuar nj restorant, n form koope
rative, pr t mbledhur studentt laik, sidomos t huajt,
se aty kishte shum t till: student t pasur, q vinin
nga Amerika, Anglia, shtetet nordike, Holanda, Turqia e
t tjera, por shumica ishin student t varfr, sidomos
ifut nga Polonia, ekosllovakia, Austria, vendet baltike.
- 268-
Pr kta t fundit, q ishin shumica antifashist, u krijua
kooperativa, e cila, prve restorantit q frekuentohej
edhe nga cilido q dshironte t hante aty, pasi mimet
e gjellve ishin shum t ulta: t haje nj drek pa mish,
paguaje tri franga, me mish, pes franga; ishin pes gjell,
dhe buka gratis, kishte dhe veprimtari t shumta,
shoqrore e politike. Shumica e studentve anonte nga
komunizmi; kishte aty pa parti, kishte filotrockist,
socialist, t gjith antifashist. Pjesa m aktive e
antarve t Cope"-s ishin nga Polonia, t gjith ifut
dhe t zot, shumica prej t cilve studionin inxhinieri
hidroelektrike, se n Alpet kishte shum barazhe dhe
Grnobli kishte nj fakultet t dgjuar pr kt deg.
Grnobli ishte nj qytet shum i pastr. Kishte nj
industri t zhvilluar dhe shum puntor, sidomos t
huaj. Biikletat ishin t shumta. Alpet ishin afr dhe
shum qendra pr ski mblidhnin rinin e bots. Cole de
Porte" ishte qendra pr skiator e kooperativs son. Aty
ne kishin dhe nj Auberge de lajeunesse"'1, t cilat ishin
ho tele t vogla laike t drejtuara nga partia. N kto
Auberges de la jeunesse, t rinjt q vinin nga gjith
ant e Evrops, gjenin strehim dhe ne bnim punn ton
propagandistike revolucionare. Edhe mua m caktuan
nj her pere" (baba) n nj nga kto auberges". Nga
ajo periudh kam shum kujtime t pastra si bora, si
rinia e pastr q vinte aty, djem e vajza, me edukat dhe
me karakter. Do t prmend disa episode t paharruara.
Komiteti drejtues i kooperativs kishte dhe nj aparat
pr filma pa z. Disa shok xhironin ngjaije t jets son
dhe do t shtun n dark i shfaqnin n nj nga sallat e
restorantit. Po prmend nj:
N auberge", aty n Cole de Porte, nuk kishte tualet
dhe u ndrtua nj pran ndrtess. M than q ta pru-
1) Hoteli i rinis.
- 269-
L
roja un, si pere oberzhist, dhe un vajta duke qeshur...
Dera ishte gjysm e hapur. Zbrtheva pantallonat, pastaj
dola, kputa nj deg pishe dhe me dbor sprkata duke
bekuar dern e nevojtores. At sken e kishin filmuar
dhe e shfaqn n restorant.
N Cope organizohej dy her n jav ballo. Zgjidhe-
shin vajzat m simpatike, q t krcenin me meshkujt e
shmtuar ose t mjer. Zgjidheshin djemt m simpatik,
q t krcenin me vajzat ose grat jo t bukura, me qllim
q zbavitja t ishte kolektive, t gjith t gzoheshin. Aty
msonim t kndonim kngt e rinis, sidomos ato t
Kuturies, i cili kishte krijuar shum kng pr rinin.
Atmosfera duhej t ishte kurdoher rinore, e gzuar,
optimiste. Poi Vajan Kuturie ishte m i paraplqyeri. Aty
ishte dhe nj poet i ri francez, q banonte afr Grnoblit.
M dukej i mir dhe quhej Zhak Loran. (Ai u vra nga
gjermant.)
Un te Cope-ja shikoja frymn e rinis antifashiste,
shok e shoqe me karakter dhe me dashuri pr njri-
-tjetrin. Aty hanin buk dhe shum shok italian, nga
ata q kishin ikur nga Italia dhe punonin n Izer. Njri
prej tyre ishte nga Firencja dhe, kur erdhi n Grnobl
S.C., q kishte simpati pr mua (ajo studionte n Firence,
ku ishte dhe Qemal Stafa), ai shok italian i dha nj letr,
q Qemali t lidhej me shokt italian n Firence. I dha
dhe shum materiale propagandistike, t futura n nj
kukull t madhe.
Ne shqiptart fituam simpatin e t gjithve, sidomos
pas 7 prillit 1939. Aty n kooperativ nisn t punonin
edhe Dhimitr Shuteriqi, Bilbil Klosi, Ptrit Dishnica, si
kamerier, pasi nuk merrnin m para nga familjet e tyre.
Si gjith vullnetart e Spanjs, q nderoheshin dhe
ndihmoheshin nga i gjith populli francez, ashtu m
nderonin edhe mua. Aty, me disa shok q kishin qen
n Spanj (italian, bullgar, jugosllav, polak, hunga-
- 270-
rez, baltik), krijuam dhe Amicaf-lin, shoqatn e ish-
vullnetarve t Spanjs. Un dhe nj shok bullgar, m
duket me emrin Filipov, ishim n drejtim t Amical"-it.
Kur hynte n mes ton ndonj provokator, menjher
e przinim me krcnime; nuk lejonim t na pranin.
Pr kt pun, polakt ishin m ekspert, i zbulonin
shpejt provokatort.
Mua m kishin ngarkuar dhe redaktimin e gazets
s mrit. Kolektivi yn, rini antifashiste, lexonte shum,
sidomos shkrimtart prparimtar t kohs. Nuk e di
pse mua nuk m trhiqte letrsia frnge, madje as
Aragoni, prve Poi Vajan Kuturies, Gionos, mbesn e
t cilit e kisha shoqe t ngusht dhe mi jepte t gjitha
shkrimet e tij. Ajo u miqsua me mua dhe m ftoi t
shkonim n Santa Monica - Kaliforni, te motra e saj. M
kishte trhequr gjithnj poezia spanjolle me n krye
Lorkn dhe Maadon, nuk m plqente shum as Alberti
e t tjert. Patjetr q na trhiqnin shum Majakovski,
Neruda, Vallejo e t tjer. Aty, n Cope, bnim dhe
mbrmje letrare, mbrmje tematike dhe ngandonjher
organizonim biseda pr atdheun ton.
Zhak Lorani na recitonte vjershat e tij dhe ngando
njher recitoja dhe un vargjet e mia (q kan humbur).
Mbaj mend se nj vjersh q bra pr Sasenagen (nj
fshat turistik ku shkonim shpesh), ku trajtoja disa
problme, sidomos t dashuris, u plqye shum dhe
shokt e kishin msuar prmendsh (Sassenage - voyage
-mariage -esclevage\).1]
Jeta kalonte me msime, me ndrrime, me shqet-
sime, duke qen t ndrgjegjshm se nj furtun e madhe
po i kanosej jets son, planetit! Prgatiteshim pr
furtunn!
1) Sassenage - udhtim - martes - skllavri.
-271 -
Jeta ime politike n Grnobl
Un isha n parti, e cila m kishte ngarkuar me
agjitacionin te rinia universitre. T gjith e dinin se un
isha interbrigadist (vullnetar n brigadat internacionale).
Vetm emri interbrigadist bnte q t gjith t m donin
dhe t m respektonin. N Franc ishte krijuar nj
atmosfer adhurimi pr pjestart e brigadave interna
cionale. Me sa di un, nga shqiptart e Grnoblit asnj
nuk ishte n parti. Ata q ishin simpatizant, si Manush
Haliti, Ilo Shahini, Dhimitr Shuteriqi, Ptrit Dishnica,
mbronin tezat komuniste. Ptrit Merlika, Ptrit Dakli,
Mahir Domi, Ferdinand Pici, Alqi Nushi, Dario Arditi,
Petraq Qafoku, Bilbil Klosi ende nuk preknin libr me
prmbajtje komuniste. Ata nuk ishin antikomunist, por
nuk u plqente komunizmi. Pastaj kishin dhe frik, se
ata do ver ktheheshin n Shqipri dhe nuk guxonin
t shiheshin me libra komunist n dor, nga frika se
mos e merrte vesh Tirana. Aty erdhi dhe Xhemal Broja, i
cili ishte simpatizant.
Drgohesha nga partia npr qendrat e puns pr
tu folur puntorve pr Luftn e Spanjs. Aty kishte
shum italian. Ata, pasi e dinin q un isha garibaldin,
m thrrisnin shpeshher n mbrmjet pr t folur pr
brigadn Garibaldi.
Lufta n Spanj po merrte fund. Para se t binte
Barcelona, u trhoqn vullnetart q mbetn gjall. Sapo
arritn n Gurs, ose n Vernet, i shkrova letr urgjente
komands. Pr pak dit mora prgjigj:
Mbetn gjall: Sknder Luarasi, Ymer Puka, Justina
Shkupi, Mane Nishova, Mehmet Shehu, Zef Prela, Hulusi
Spahiu, Veli Deda, Iljaz Pashai, Emrush Myftari, Daut
Muo.
Kishin rn n luft: Xhemal Kada, Musa Fratari,
Thimio Gogozoto, prve atyre q u vran q kur isha
dhe un aty: Asim Vokshi, Teni Konomi, Zef Hoti, Urfi
Agolli, Ramiz Varvarica.
- 272-
Sapo mora letrn, n Cope" u b feste e madhe:
pim shum ver dhe knduam kng revolucionare. Tani
un nuk isha m vetm: kisha shokt e mi. Ishte sihariqi
m i madh i jets siine, se tani nuk do t luftoja vetm
kundr atyre q na shanin si aventurier, si sifilitik etj.
M ishin qepur shqiptar reaksionar, madje dhe
nga ata q hiqeshin si komunist, q nuk lan gj pa
thn kundr nesh. Nj student mjeksie n Tuluz, pr
ti br qejfin profesorit t tij, q ishte fashist (ose pr t
kaluar m leht), si tez kishte kt: Vullnetart q ven
n Spanj, jan sifilitik!
Disa n Paris, midis t cilve dhe Ali Kelmendi,
thoshin se Ymer Puka, Sknder Luarasi dhe Petro Mar-
koja jan aventurier. Nuk e di pse e bnin kt. Besoj
se e bnin nga zilia, sepse t gjith ata q shkuan t
luftojn n Spanj, ishin djem t drejt, t zot,
antifashist, internacionalist, q shkuan t derdhnin
gjakun e tyre pr dika t madhrishme, kurse ata fshi-
heshin si krimba, pasi kishin frik se mos humbisnin
pozitat.
Menjher fillova korrespondencn me shokt e mi
bashklufttar. Fillova t mblidhja ndihma n para,
ushqime, veshmbathje. Nj ndihm t madhe n kt
drejtim m ka dhn puntori i ndershm patriot Milto
Kasneci. Ai punonte si veteran n fabrikn e madhe t
biskotave Le Brun. M jepte me shumic biskota t
thyera dhe ua drgoja shokve. Mblidhte dhe veshmba
thje, ushqime e t tjera. Dy her n jav bja pako t
mdha dhjetkilshe dhe i drgoja.
Tani do t prmend nj fakt t hidhur historik pr
shqiptart q luftuan n Spanj. Ata nuk kishin asnj
ndihm nga qendra e Parisit, si kishin gjith t tjert:
grekt, italiant, gjermant, jugosllavt, bullgart, ekt
e t tjer, sidomos polakt. Partit e tyre, me qendr n
Paris, kishin organizuar ndihma t shumta dhe vizita t
- 273-
udhheqsve t tyre. Tregonin nj interesim t madh pr
fatin e shokve q doln gjall nga zjarri i Spanjs dhe
tani vuanin n kampe prqendrimi n vende t llahtar-
shme, ku lan kockat me mijra robr lufte gjat Lufts
s Par Botrore. Tant, q rrinin n Paris, jo vetm q
nuk tregonin asnj interesim, por prkundrazi, na
shihnin si armiq! Dua t shnoj ktu dramn e shokve
Shaban Basha, Emrush Myftari, Justina Shkupi, Ymer
Puka e t tjer, t cilt, me ndihmn e shokve evadonin
nga kampi dhe shkonin n Paris. Vetm nacionalistt si
Rexhep Mitrovica, Qazim Koculi, Aziz ami e t tjer u
dhan dorn, kurse shokt tan u dhan kmbt. Asnj
pr be, asnj nga ata q quheshin komunist n Franc,
nuk denjoi jo t shkonte n kamp prqendrimi pr t
takuar vullnetart e liris, po t paktn t drgonte nj
letr, pale ndonj ndihm. As Ali Kelmendi, as Loro
Brahimi, as t tjer nuk treguan asnj pik interesimi.
Ishte kjo nj prov e madhe pr t par se kush ishte me
t vrtet antifashist, kush ishte shqiptar. E vrteta sht
se shumica e nacionalistve dhan ndihma dhe u
interesuan pr shokt q evaduan nga kampi dhe mbetn
rrugve pa asnj prkrahje. Ktej nisi dhe drama e
Shaban Bashs, Emrush Myftait, Justina Shkupit e t
tjer, q u prkrahn vetm nga nacionalistt dhe u
ndihmuan t ktheheshin n atdhe t zhgnjyer. Ata nuk
ishin antar partie, po antifashist q e mbrojtn me
sakrifica n luft idealin e tyre.
Vetm Zeqirja Rexha, q studionte n Tuluz, drgoi
disa her ushqime dhe t holla. Asnj tjetr.
Letrat q m drgonin shokt komunist Mane
Nishova e Mehmet Shehu, ishin plot indinjat kundr
atyre shokve q na hiqeshin si komunist. Pyesnin me
habi: Pse, kan me ne? Nuk kan turp t turprohen,
kur gjith bota prparimtare bn sht e mundur q t
na vij n ndihm n kto koh shum t vshtira pr
- 274-
jetn ton? Edhe mbreti satrap Zog u kujtua dhe mendoi
t na drgonte ndihma, kurse ata q na hiqeshin si
udhheqs, na luftojn! Shum her pyesim, t gjejm
shkaqet e ktij qndrimi armiqsor kundr nesh, po nuk
i gjejm dot. uditemi dhe revoltohemi!
Me ann e Miltiadh Kasnecit dhe t shokve t
Grnoblit, mblidheshin shum materiale: tesha,
ushqime, para, dhe do jav drgonim pako t rnda.
Mua nuk m harroheshin fjalt e Bedri Pejanit, q i
kishte thn Aliut kur isha n Paris: shtja sht te
parat q jan dhn pr familjet e vullnetarve nga
Ndihma e Kuqe Internacionale. Kjo sht shtja
themelore. Ato para jan luajtur n kumar! Ndoshta ishte
edhe kjo arsyeja q shokt e Parisit nuk deshn asnj
kontakt, asnj afrim me vullnetart q mbetn gjall.
Sidoqoft, trajtimi armiqsor q na bn neve, duke
prhapur edhe shpifje, e vrtetoi m s miri qndrimin e
tyre t turpshm.
T gjith shokt ishin larguar nga kampet e prqen-
drimit, prve Mane Nishovs, Sknder Luarasit, Zef
Prels dhe Mehmet Shehut (pr kt do t fias hollsisht
m posht.)
Fati i vullnetarve shqiptar q mbetn gjall, ka qen
tragjik.
N Grnobl na erdhi dhe Thanas Zikoja, me nj
letr nga Aliu. Pr Thanas Zikon kishim dgjuar q kishte
qen sekretar prokurie n Berat. Nga Jugosllavia kishte
shkuar n Paris, ku ishte njohur me Aliun. Shfaqej si
komunist. Ne e prkrahm dhe e futm n nj spital dilte
dhe takohej me ne. Kur u nnshkrua pakti i mossul-
mimit midis Bashkimit Sovjetik dhe Gjermanis, ai tha
midis t tjerash: Edhe Stalini njsoj si Hitleri sht. Pasi
vrau e preu gjith shokt e Leninit dhe t Trockit, tani
na u b me Hitlerin. Kan qen t pranishm dhe Ma-
nush Bektash Haliti, Bilbil Klosi, Dario Arditi e t tjer.
Aty nga shkurti i vitit 1939, kur isha duke shrbyer
- 275-
n salln e restorantit, hyri brenda nj burr trupmadh,
me nj pallto t madhe dhe me nj valixhe t vogl n
duar. Nuk e njoha, por ai m pushtoi duke m thn:
Ku je, o bir! Ishte Ymer Puka. M erdhi shum mir q
e pash. I shrbeva pr t ngrn e, kur mbarova pun,
m tha se pr mua kishte ardhur. Shkuam n dhomn
time, q e kisha aty pran. E gdhim duke biseduar.
Pas ikjes s Ymerit, na erdhn n Grnobl ekspo-
nentt e kundrshtarve t Zogut, ata q kaluan afro
pesmbdhjet vjet n kafenet e bukura La coupolle",
La source, La palette t Parisit: Qazim Koculi, Aziz
ami, Ali Klcyra, Rexhep Mitrovica e t tjer. Kishin me
se t rronin dhe qepnin kostume zyrtare. U habitm pse
erdhn n Grnobl. Vinte shpesh aty dhe Mustafa Kruja
nga Gjeneva, q ishte afr.
Ardhja e tyre n Grnobl u kuptua qart n ditt e
para t prillit t vitit 1939. Madridi kishte rn. Lufta e
Spanjs kishte marr fund dhe tani bota priste se do t
bhej. Shtypi prparimtar kishte demaskuar Munihun,
kishte demaskuar tradhtin e madhe t borgjezis
perndimore ndaj Republiks Spanjolle. Me tradhti fitoi
fashizmi n Spanj, ose m mir me ndihmn e
gjithanshme t qeverive t Evrops Perndimore.
Atmosfera luftnxitse e Fuqive t Mdha, sidomos ajo e
boshtit Rom-Berlin-Tokio, paralajmronte nisjen e Luf
ts s Dyt Botrore. Fashizmi gjermano-italian e kishte
zgjeshur shpatn.
Pra, krert e nacionalistve q ishin mbledhur n
Grnobl, prgatiteshin e mbushnin valixhet me kostume
hierarksh. U prhap lajmi se Italia bhej gati t sulmonte
Shqiprin. Shtypi botror e sidomos ai francez informon-
te opinionin publik se Musolini, pas Spanjs, do t sul
monte Shqiprin. Dhe me t vrtet, kur ende po dilte
tym nga grmadhat e Spanjs, q u gjunjzua aty nga 28
marsi i vitit 1939, pas nj jave, domethn m 9 prill
- 276-
t atij viti, lajmi i sulmit t Italis kundr Shqipris u
trumbetua me t madhe nga radiot dhe shtypi francez e
botror. Ne, shqiptart e Grnoblit, menjher
organizuam mbledhje urgjente, ku morn pjes t gjith,
edhe krert nacionalist.
Dua t shnoj edhe kt episod t rndsishm. N
Grnobl erdhn nga Parisi t drguar t posam, t
agjencis Havas, t gazetave Le temps, Figaro, Paris
soir, Le patin, Humanit, Le populaire e t tjera.
Kta korrespondent i shoqrova edhe un. I shpum te
hoteli i madh ku rrinin krert shqiptar, ku i pritn n
nj sall luksoze. Qazim Koculi nuk e dinte mir
frngjishten. Ali Klcyra prgjigjej vet. Un prktheja
ato q thoshte Qazim Koculi, t cilin e pyeste korres-
pondenti i Havas. Un e prezantova: lideri antiitalian,
ai q kishte qen nj nga udhheqsit e Lufts s Vlors
m 1920 dhe fjal t tjera, pr ta br Koculin armik t
Italis e t Zogut.
Pyetja e par q ai i bri Koculit, ishte kjo: Tani q
edhe Zogu sht kundr Italis, ju do t bashkpunoni
me Zogun? - la prktheva pyetjen Koculit dhe ai m
tha: Sos do pyes un kt zotni se do t bj! Por un
nuk ia thash korrespondentit kto fjal. Prktheva
kshtu: Me Zogun a pa Zogun, un do t qndroj prjet
armik i Italis fashiste. Kt lajm e dhan t nesrmen
gazetat n tet kolona: Me Zogun a pa Zogun, un do t
qndroj prjet armik i Italis fashiste. Kur erdhi shtypi
n Grnobl dhe e lexuan krert nacionalist, u ra pika.
Koculi m krcnoi pse e kisha prkthyer ndryshe th-
nien e tij, dhe un i thash: Un shpreha mendimin e
zemrs sate... Sidoqoft, kjo intervist u prishi shum
pun krerve nacionalist, si do t shohim m posht.
Vetm Aziz ajni m puthi dhe m tha mnjan: T
keqen, more Petro, q foie kshtu! M von do ta marrsh
vesh se sa vlen ajo thnia jote...
- 277-
Kuvendin e par e bm n nj sall kafeneje, t
g'etur nga partia, e cila ishte mobilizuar pr t na ndih-
nuar. Ishim t gjith: krert, studentt dhe puntori Milto
Casneci. Mua m ngarkuan t mbaj a procesverbalin e
uvendit. N nj defter t madh shnova me shkronja t
ndha n faqen e par: Kuvendi i shqiptarve t mrguar
pr t vendosurformat e lufts kundr pushtuesitfashist.
I pari e mori fjaln Qazim Koculi, i cili foli me malln-
gjim pr Shqiprin e mjer, t sfilitur nga mbreti halldup.
Pastaj, me perifraza dhe aludime jepte t kuptonim se
ne duhej t ktheheshim t gjith n atdhe pr t shptuar
at q mund t shptonim, kombsin, gjuhn e t tjera.
T gjith e dgjuam me habi, kokulur. Pastaj e mori fjaln
Mustafa Kruja, i cili foli m hapur; ai pak a shum tha
se ne duhej t ktheheshim n atdhe, se krimineli Zog
kishte ikur dhe se Shqipria pasktaj do t lulzonte.
I pari fishklleu Milto Kasneci, duke vn gishtrinjt
n goj, dhe brtiti: Nuk e kuptoni, more djema, se kta
paskan tradhtuar?! Kta duhen vrar! U b nj gjullurdi
e madhe. Un hodha tutje defterin dhe bashk me shokt
dolm prjashta. Disa shfaqn mendimin ti vrisnin
menjher, por partia tha: N asnj mnyr. Ata do ti
vras vet populli shqiptar. M krkuan me urgjenc t
prkthyera ato q shnova n procesverbal, q tia
drgonin Gabriel Peris (kishte qen komplot i prgatitur
nga Munihu). lu drejtova Mahir Domit, i cili pranoi me
njher, dhe, pasi e prkthyem, e dorzova.
Partia Komuniste Franceze, antar i s cils isha
edhe un, ishte e para q na erdhi n ndihm pr t
gjitha: pr salln e mbledhjes, pr hedhjen e traktit, pr
organizimin e demonstrats prpara konsullats italiane
etj. Ata u treguan t gatshm ti armatosnin shqiptart
dhe shum shok francez, q t vinin vullnetar n
Shqipri pr t luftuar fashizmin.
Demonstrata para konsullats italiane qe e madhe.
- 278-
Krert kishin ikur. Kishte mbetur vetm Aziz ami, i cili
hezitonte t kthehej.
Un ato dit shkrova poemn Kushtrimi lirimtar,
t ciln ia dhash Selfixhe Ciut e ajo e solli n Shqipri,
e shumfishoi dhe poema qarkulloi dor m dor ilegalisht.
Ato dit na erdhi nj telegram nga Noli, i cili kishte
lexuar deklaratn e Koculit dhe i gzuar, thoshte: Qn-
droni t bashkuar. Po mbledhim ndihma pr ju. Erdhi
dhe nj telegram nga nj shqiptar, q n kohn e Nolit
kishte qen nnprefekt n Bisht dhe q tani banonte
n Tunizi: Lexoua deklaratn. Qndroni! T bashkuar, t
luftojm pr mmdhen!
Shtypi francez dhe botror informonte pr kt inva
dimi t pabes t fashizmit italian. Madje nj korres-
pondent kishte shkuar t takonte amberlenin,
kryeministrin anglez. Ai peshkonte dhe, kur korres-
pondenti e pyeti: Pse Anglia e bn sehir kt krim t ri
t fashizmit?, - ai u prgjigj: Mos fol shum, se m tremb
peshqit...
Me ann e partis organizuam konferenca t shumta,
ku foln personalitete antifashiste franceze dhe italiane.
U organizua dhe nj konferenc e madhe e studentve
antifashist, me parulln e madhe: Rini e gjith bots,
bashkohu kundr fashizmit, q sht lufta!
Shokt shqiptar m ngarkuan mua t flisja n emrin
e tyre, pasi ata edhe mund t ktheheshin n atdhe, ndaj
t mos kishin telashe me qeverin e re t Tirans. Fjalimin
ma prktheu mir Mahir Domi. Fillonte kshtu: Gjersa
t ket popuj t shtypur, kurr nuk do t ket paqe n
bot... Nj fotografi nga ajo mbledhje m duket se e kam.
Ne fituam simpatin e gjith studentve q studionin n
Grnobl, t cilt nuk dinin t bnin pr ne, q t na
shprehnin solidaritetin e tyre.
Pastaj, pasi t gjith ishin t ndrgjegjshm se Lufta
e Dyt Botrore ishte n prag - disa thoshin (dhe kishin
- 279-
t drejt), se ajo kishte filluar n Spanj e n Shqipri...
- u mblodhm n nj mbrmje t madhe tematike (djem
e vajza nga Skandinavia, nga Austria, nga Baltiku, nga
Evropa Qendrore, nga Ballkani, nga Franca, Spanja, Por-
tugalia dhe disa turq, algjerian, tunizian, anglez,
amerikan, kuban, argjentinas e brazilian), ku dham
kt premtim: Pas lufts, kush t dal i gjall nga pjes-
marrsit, m pesmbdhjet gusht t vitit kur do t bhet
paqja, t takohemi n sheshin e San Markos, n Venecie.
Nuk di nse e mbajti kush kt premtim, nse shkoi
apo nuk shkoi ndonj nga ata t rinj e t reja. Jam i
sigurt se patjetr do t ken shkuar disa. Dhe kushedi
se kan thn pr ata q mungonin: Do t jen vrar,
sidomos ifutt e gjor! Ku ta dinin ata se ne shqiptarve
nj rrug e till nuk do t na lejohej pas lirimit q do t
vinte.
Shokt shqiptar u kthyen n atdhe pr pushime.
Zogu, me familjen dhe suitn e tij, erdhi n Franc,
ku bleu nj kshtjell. Me t ishte dhe Tajar Zavalani,
prej t cilit mora nj letr t gjat. Ndrkoh Aliu kishte
vdekur dhe ishte varrosur me nderime nga shokt e
Komintemit. Letrn e tij t gjat e humba. Ai m bnte
apologjin e tij pr sa kishte vepruar, m krkonte ndjes
duke thn pak a shum: Tije nj revolutionr dhe un u
gabova nga shum an. Kam marr vesh se j e nj
veprimtar i mir. T punosh ti dhe gjith shokt e rinj pr
t vazhduar rrugn q lam ne prgjysm. Vetm nj gj
t kshillqj: mos u nda nga hallet e popullit ton, mos u
nda nga rruga q ke zn, mos iafal kurr Zai Fundos
tradhtin, mos u shkput nga shokt q jan n Shqipri.
- Letrn mund ta ket Dhimitr Shuteriqi ose Qamil ela.
Tajar Zavalani m vinte n dijeni se shokve q
vazhdonin t ishin n Pirenej u kishte drguar nj ndihm
materiale. M ftonte t bja pjes n frontin e prbashkt
kundr Italis, me n krye Zogun. Un nuk iu prgjigja,
- 280-
po, t them t drejtn, letra e tij n ato aste mu neverit.
E prktheva dhe ua lexova shokve t partis. Edhe ata
m porositn q t mos i prgjigjesha...
Tani n Paris, n La coupole, n La source, n
Lapalette", atje ku m par eglendiseshin nacionalistt
q tani u bashkuan me Italin dhe shkuan n Tiran pr
t qen n krye t pushtetit fashist, shihje ata t suits
s Zogut. ironi historike! Nj tragjikomedi e faqeve t
historis son! Mu kujtuan fjalt e Branko Merxhanit:
Ne jemi vagabondt e historis! Vagabond t historis
mbetn tradhtart, politikant imoral dhe antishqiptar,
q Shqiprin e kishin br plak tregu dhe q ndrronin
padront.
far mund t shtoj m? Po! Pasi ishte prhapur nj
atmosfer e ngroht simpatie pr ish-vullnetart e Spa-
njs, tani populli francez kishte simpati pr Shqiprin
dhe pr shqiptart q ishin n Franc. Ne kt e
shfrytzonim duke folur e shkruar pr Shqiprin. M
kujtohet nj dit, n bibliotekn e universitetit, ku vinte
dhe Prpjekja shqiptar ( revista q botonte Branko
Merxhani), nj vajz q shfletonte La revue de deux
mondes" (ose Le monde), m ftoi t shikoja dika q po
lexonte. Pash n at revist t vjetr nj artikull t gjat
t Elena Gjiks, e cila shkruante pr Shqiprin n
shekullin e kaluar. Mu b zemra mal! Ajo vajz grmonte
se ku kishte literatur pr Shqiprin, e nxitur nga
ngjaijet e kohs, sidomos nga shtypi q propagandonte
rezistencn e popullit shqiptar.
M 1 shtator t atij viti (1939 - viti q u pushtua
Shqipria), nisi Lufta e Dyt Botrore. Gjermania naziste
sulmoi Polonin. Franca ishte n gjendje lufte me
Gjermanin naziste. Luft!
Pas pak ditsh u mor vesh se Gjermania e Bashkimi
Sovjetik e ndan Polonin n mes tyre. Luft e ashpr
me antart e partis, t cilt hidhnin teserat duke mall
e i -
kuar partin dhe Stalinin: Hern e par Stalini na bri
nj traktat t mossulmimit me Hitlerin. Von Ribentropi
me kuror n dor dhe me dorn tjetr duke nderuar si
nazist, ishte te mauzoleu i Leninit, n Sheshin e Kuq!
Tani ushtart sovjetik po prshndeten dhe vllazrohen
me ushtart hitlerian n Poloni! Ku verni?! sht kjo
tradhti ndaj kauzs s Leninit! Kto dhe t tjera ishin
refrenet e prditshme. Partia doli n ilegalitet. Torezi,
sipas thnieve, kishte dezertuar nga ushtria franceze dhe
kishte shkuar n Mosk. Shtypi reaksionar francez
sulmonte Partin Komunist si agjente t Mosks e tani
t Berlinit! Nj mishmash politik. Shumica e popullit
francez brtiste: Tani q Hitleri sulmoi Polonin, tani
sht koha ti biem, dhe jo t qndrojm sehirxhinj, si n
kohn kur ushtrit gjermane hyn n ekosllovaki. Po
nuk i ram tani, ai do t na sulmoj dhe do t na prpij!
Pra ishim n ilegalitet, por partia punonte gjallrisht.
Ne ishim aktivizuar m shum, prhapnim botimet
ilegale, sidomos fjalimet e Zhak Guklos dhe t Kashenit.
Nj dit mua m ngarkuan me nj valixhe plot me bro-
shura t fjalimit q kishte mbajtur Andre Martia n
Parlament, ku ishte futur ilegal dhe kishte demaskuar
politikn e qeveris s Lavalit. M than t shkoja n
Viscose (nj fabrik qelqi, pran Vizils), ku do t shpr-
ndaja n dark, kur dilnin puntort, broshurn. M
than t qndroja jasht ports s madhe t oborrit dhe,
kur t dilnin puntort, tua jepja. Shkova me tram.
Ndenja jasht ders dhe veprova sipas porosis. Pasi pata
shprndar disa broshura, m'u vrsul nj puntor, por
disa t tjer e ndaluan. M than: Na e jep neve valixhen
dhe ti ik menjher! Ashtu bra. Q larg, prapa nj
peme ku isha fshehur, shikoja prleshjen e puntorve.
Kur vajta t nesrmen te sekretari i partis, i thash:
Nuk kam frik, se e keqja m e madhe sht q t m
shpien prsri n kampin e prqendrimit, n Pirene, por
- 282-
puna sht se armiku trumbeton se ktu n Franc jan
t huajt, jan komunistt e huaj ata q shkatrruan
unitetin e popullit francez. Ne na akuzojn si agjent,
prandaj m mir kto pun ti bjn shokt francez.
Qe dakord me mendimin tim.
Na u dha nj urdhr nga partia: Ju q keni qen
vullnetar n Spanj, duhet t krkoni t veni vullnetar
dhe t inkuadroheni me ushtrin franceze! Ne t
Amicalit (shoqata e ish-vullnetarve t Spanjs), bm
nj mbledhje dhe vendosm t krkonim q t shkonim
vullnetar. Un u pranova. M drguan n Catrieme
genie", aty pran stadiumit, n nj kazerm t madhe,
ku shumica e ushtarve ishin nga Pirenejt. U vesha si
ushtar francez. Haja e pija si asnjher n jetn time.
Pr fat, shumica e ushtarve ishin t majt. Kndonin
kng revolucionare dhe, kur morn vesh se un isha
shqiptar dhe vullnetar i brigadave internacionale, m
respektuan m shum. Dilja bashk me ta, shkonim n
kinema dhe lexonim Humaniten" (ilegale). Aty ndenja
dyzet dit. Pastaj m thirri komandanti n zyrn e tij.
Ishte nj major i shkurtr, me monokl dhe me fytyr t
vrerosur. Sapo iu paraqita se kush isha, ai brofi m kmb
dhe nisi t shante komunizmin, Moris Torezin, q kishte
dezertuar:
- Ju jeni shkaku i lufts! Ju jeni kasapt e Spanjs
dhe tani po bheni kasapt e Evrops me dy kriminel
n kiye: Hitlerin dhe Stalinin!
Ai foli e foli e un rrija gatitu! Pastaj i thash:
- Jam larg atdheut. Jam kundr Hitlerit dhe Muso-
linit. Dua t luftoj me ju pr atdheun tim, nn urdhrat
tuaj!
Ai m brtiti:
- Nuk ka nevoj Franca pr kriminel si ju! Shporru
ktej! Dii jasht menjher!
Shkova dhe dorzova pajisjet dhe u vesha me teshat
- 283-
e mia civile. Kur isha n mes t oborrit t madh t kazer-
ms, i menduar dhe i trishtuar, dgjova nga pas nj z:
Camarade albanais... prit! Prit! - Mu afrua nj ushtar
francez, m dha dorn duke m thn: Mos u mrzit, se
fitoija sht jona! Kt e ke nga kompania jon. sht
pr ty. - E pash at cop kartmonedh q m dha:
ishin 1000 franga. - I mblodhm pr ty! Mos u mrzit!
Do ta paguajn kriminelt! - dhe m puthi e u ndam.
Isha duke ecur drejt ders s vogl t oborrit t madh t
kazerms, i trishtuar, i humbur, i mallngjyer nga fjalt
e ushtarit francez, dhe, kur u ndodha jasht ders, dy
gardes mobiles (xhandar) m rrmbyen, njri nga njra
kmb e tjetri nga kmba tjetr, dhe m vrvitn n nj
kamion, si nj thes me plehra. U vrava dhe pash dern
e kamionit-burg t mbyllej me hekura, makina ecte dhe
un rrokullisesha i drrmuar n dyshemen boshe t
kamionit t madh.
M shpun n komisariat. Komisari m njihte (do ta
prmend m posht kt komisar). M tha: Dy rrug ke:
ose kthimin n kampin e prqendrimit, ose largimin nga
Franca. U mendova ca dhe i thash: Dua t kthe-hem
n atdheun tim. M tha se do t m pajiste me nj leje
dhjetditore qndrimi n Franc, q t kisha koh t
mendohesha, madje m dha edhe shkresn pr kt.
(Kt mirsi ma bri pr nj ngjaije q m kishte ndodhur
pak koh m par me nj agjente t Deusieme Bro-s,
t ciln do tjua tregoj.)
Ato dit ishin mbledhur ilegalisht disa shok
internacionalist. Kishte ardhur nj shok nga Parisi, q
na foli pr situatn e partis. Pastaj na tha se vendimi i
Kominternit ishte q shokt e huaj t bnin ishte e
mundur t ktheheshin legalisht ose ilegalisht patjetr
n atdheun e tyre. Pra un duhej t kthehesha patjetr
n Shqipri. At dit u shkrova shokve q ishin n
kampin e Pirenejve: Vendosa t kthehem n Shqipri.
- 284-
sht urdhri i Kominternit q gjith komunistt t kthehen,
legalisht ose ilegalisht, n atdheun e tyre. Pas pak ditsh
mora letr nga shokt, nnshkruar nga Mehmet Shehu,
ku thuhej: Po u ktheve n Shqipri, dy gjra t presin:
ose litari, ose tradhtia! Dhe un t nesrmen u prgjigja:
Nuk sht dgjuar gjer m sot q t dal ndonj komisar
politik i Spanjs tradhtar, q t dal un i pari! uditem si
j u shkon n mendje nj gj e till! Sa pr tjelrn, q m
prt litari, paraplqej m mir t varem n Shqipri sesa
n vend t huaj. Ishte kjo letra e fundit q u drgova
shokve t Spanjs.
Fola me Ptrit Daklin, q baban e kishte kiyemi-
nistr n Tiran. I thash se dshiroja t kthehesha n
atdhe, dhe iu luta q t merrte plqimin e babait t tij. Ai
i telegrafoi t atit. Dhe ai u prgjigj telegrafisht: E mira
sht t kthehet patjetr. Kam dhn urdhrat prkats
pr lejimin e tij nga Roma.
Pas dy ditsh shkova n konsullatn italiane t
Grnoblit. Ata, kur m pan, u habitn. Kur u thash se
dshiroja t kthehesha n atdhe, u habitn edhe m
shum. M than se duhej t pyesnin Romn; t prisja
disa dit. Po bhesha gati pr tu kthyer; me shokt
francez u ndava, se nuk dihej dita e nisjes.
Nj episod i vogl pr karakterin e italianve: Shkova
t dieln, si gjithnj, me shokt pr ski, n Cole de Porte."
Kur isha n restorant, duke ngrn, nj zotri me zonjn
e tij m krkuan leje t uleshin n tiyezn time. U uln.
Ai zotri m tha: Nuk m njihni? Jam konsulli italian,
erdht tek un pr t krkuar pasaportn! - U habita! -
Ju kshilloj t mos ktheheni n Shqipri, se Roma dhe
Tirana e njohin gjith veprimtarin tuaj revolucionare
antifashiste dhe antiitaliane. Prandaj atje vdekja ju prt!
Nuk i fola. E falnderova pr paralajmrimin. Dhe m
duhet tani t kaprcej pak n koh: Pas tre vjetsh, kur
isha n Rom, zbritur nga malet e Ternit me mision, aty
- 285-
n Piazzafiume, ndrsa prisja nj shok, nj zotri mu
drejtua: Si jeni, albanese? Kujtova se ishte ndonj
dedektiv, nj nga ata q kurdoher m kan ndjekur
kmba-kmbs. Nuk m njihni? Kam qen konsulli i
Italis n Grnobl. Edhe mua m zun gjermant q
erdhn n Franc, dhe m internuan n Belgjik. Tani
sapo jam kthyer. kam vuajtur! Po ti si je? Ku je tani?
Nuk i fola shum, i shtrngova dorn dhe e falnderova.
udi! Thot mir populli yn q mali me mal nuk piqet,
po njeriu me njeriun piqet! N gjith at rrmuj q kishte
qen Evropa, ku asnj gur nuk kishte mbetur pa u
rrokullisur, un u takova me nj njeri q dikur kishte
qen konsull dhe q tani ishte n pasiguri...
U miratua leja: un mund t kthehesha n atdhe. U
shkrova nj letr shokve n kampin e prqendrimit, me
t ciln i lajmroja se po nisesha pr n Shqipri, dhe u
bja thirrje q edhe ata t mundoheshin t ktheheshin
sipas udhzimeve t Kominternit. U ndava me shokt
francez dhe shqiptar. Qamil ela m dha disa porosi
pr Nako Spirun, q ishte n Torino. Bektash Haliti, babai
i Manushit, m dha 60 lireta pr udhtim. Ishte kapitali
i vetm q kisha n xhep. Kur isha n Modan, doganiert
francez m brtitn: Mos u kthe te kasapt! Un i
prshndeta dhe, me t dal te doganiert italian, q
ishin pak metra larg, menjher m hodhn prangat.
Dgjova francezt t shanin dhe t brtitnin kundr
fashizmit.
Jeta intime n Grnobl
T them t drejtn, n Grnobl njoha nj rini t
pastr, nj rini t edukuar. Pasi dhe puna ime ishte t
merresha me rinin universitre, njoha t rinj e t reja
nga shum vende t Evrops dhe t bots. N Cope
njoha djem me karakter dhe vajza t emancipuara. Njra
nga vajzat q njoha m nga afr, ishte nj napolitane,
- 286-
JolaTaliakoco, e cila studionte literatur franceze. Kishte
mbaruar n Napoli pr letrsi e pr gjuh t huaja:
gjermanisht, anglisht dhe frngjisht. Me t isha shum i
afrt, m kishte si vlla dhe un e kisha si motr. Kishte
nj karakter napolitan impulsiv. M tregonte se e
dashuronte dhe krkonte t martohej me t profesori i
njohur Franko Lombardi, nga nj familje e dgjuar n
Napoli. Ky e kishte nxnse Joln, e dashuroi dhe me t
donte t martohej, po t vendoste ajo. Bashk shtitnim,
ziheshim, pajtoheshim. Kndonim bashk kng
rvolucionare dhe, ndonse aty n Cope shumica ishin
ifut si Jola, nga Austria dhe Evropa Qendrore, sidomos
nga Polonia, Jola nuk shoqrohej shum me ta. Aty vura
re se hebrenjt ndryshonin sipas vendit nga ishin:
ndryshe ata nga Polonia, q ishin m egocentrik dhe
m aktiv; ndryshe ata nga Austria, q ishin tr fines
dhe edukat; ndiyshe ata nga Italia, q ishin tamam
italian t Mesdheut, gjaknxeht dhe impulsiv. Jola
shqetsohej shum pr jetn time dhe m kshillonte se
si t veproja n raste t vshtira. Ajo ishte filokomuniste,
por shum e pasur; urrente Musolinin dhe Hitlerin.
Kishte mjaft kultur; un prfitoja shum prej saj,
sidomos pr kulturn italiane. Aty kishte dhe shoqe t
tjera ifute nga shum vende dhe ajo m njohu me t
gjitha. Kur u nis pr n Itali, qau shum dhe m premtoi
se nuk do t m harronte kurr.
T vazhdojm me Joln: Kur un kalova kufirin n
Modan dhe m hodhn prangat, m shpun n nj qeli
e pastaj m nisn t shoqruar drejt Brindizit (me nj
tren mallrash q ndalonte n do fshat; 17 dit e bra
kt udhtim, pa katr ditt q ndenja n Napoli).
Un udhtoja me tren acelerato. Parat m kishin
mbaruar, ndaj m ushqente kuestura e vendit ku
ndalesha. Flija n camera di sicurezza me vagabondt
q arrestonin prdit. N Torino, nj kuestor i mir m
- 287-
la t shkoja t takoja disa shok shqiptar, Nako Spirun
dhe Mihal Durin. N Napoli m lan t shkoja te Jola, e
cila m priti me dashuri t madhe, m njohu me nnn
dhe baban e saj. Jola mori leje nga kuestura, q t
qndroj a disa dit n Napoli, duke u br ajo garante.
Ndenja n Napoli si mysafir i familjes s Jols dhe kto
qen ditt e fundit n Evrop. Jola nuk dinte t bnte
q t m knaqte. U ndam. Dhe kur isha n Ustik, i
internuar, ajo dhe familja e saj m drgonin do jav nj
pako me ushqime dhe veshmbathje pr grupin ton
shqiptar.
Pra Jola ishte njra nga shoqet e mia m t afrta.
Kur un isha duke mbledhur ndihma pr shokt e
Spanjs dhe pr mijra refugjat spanjoll q lan
Spanjn, dy motra studente amerikane: Meri dhe Seli,
m than: A ka mundsi q t bjm nj pulovr pr nj
refugjat spanjoll? Ato shkuan n nj dyqan, blen lesh
dhe shtiza dhe m ftuan t shkoja me to n kinema.
Edhe n kinema, kur ndrroheshin aktet, ato me
shpejtsi punonin me shtiza pr ta thurur pulovrin sa
m par. Njra prej tyre, Seli, mu afrua shum. Nuk m
ndahej. Seli ishte pianiste, kurse Meri piktore. Baban e
kishin profesor t historis n Buffallo, SH.B.A. Ishin dy
motra bjonde, q i ngjanin njra-tjetrs si dy pika uji,
por kishin nj ndryshim karakteri: Seli ishte m
romantike, kurse Meri ishte m praktike n jet. Pulovrin
e mbaruan shum shpejt dhe un e drgova n kampet e
Pirenejve, me emrat e t dyja motrave.
Nj episod i ngatrruar: Kur shkoja t merrja Selin,
aty n oborrin e konviktit Trs cloittre", ku banonin stu-
dentet e huaja, un e dija se nn ciln pem ishte
shezlongu i Selit. Ajo atje, nn at pem, n degt e s
cils kishte dy llamba elektriku, shtrihej n shezlong dhe
m priste t shkoja ta merija q t shtitnim gjat lumit
Izer. Nj her shkova, e mora n krah, ajo vari kokn
- 288-
pas shpins sime dhe un e prkdhelja leht. Por, kur
dolm n drit dhe e ula, q dhe ajo t ecte krahas meje,
pash se... nuk ishte Seli, po Meri. Ajo u shkul s qe-
shuri. Qesha edhe un. M tha se Seli ishte pak e smur,
prandaj kishte drguar at q t m shoqronte at
mbrmje. Shtitm me Merin gjat bregut t lumit Izer
gjer n ort e para t agimit. Flisnim shum dhe ajo kishte
dshir t m dgjonte.
Meri kishte dshir t kompozonte nj tablo me nj
aviator spanjoll dhe mua t m merrte si model fytyrn.
Pranova. Ajo, si amerikane q ishte, m tregonte pr
djemt q kishte njohur, dhe se vdiste pr pak dashuri
sentimentale si n Evrop, po ja q nuk kishte gjetur
ende ndonj djal q ti plqente. Po t mos kishe njohur
m par Selin, un do t t dashuroja m shum se
motra! Fliste dhe qeshte. Un, si shqiptar, ndonse njeri
me shum halle dhe si gur n rrokullim, nuk uditesha
me moralin, edukatn dhe karakterin e ktyre vajzave,
q ishin shum shekuj para jets son. Ajo luante me
mua sikur t m kishte t dashurin e saj t par, sikur
t ishte shoqja e jets sime. Dhe m fliste pr modelet e
saj, pr djemt e Ameriks, q ishin shum praktik,
cinik, egoist dhe tepr liberal. Vdesin vashat ameri
kane pr pakz romantizm erotik.
Nuk u habita kur t nesrmen Seli m tregonte se si
Meri ishte mendur pas meje dhe se si e kishim kaluar
gjith natn. Me Selin shtitja edhe jasht qytetit. Ajo
hiqte kpuct dhe bridhte zbathur lndinave si e marr.
Shtrihej n tok duke shikuar majat e Alpeve dhe m
thoshte se ska si natyra, ska si liria n natyr, ska si
dashuria n natyr: Zhurma amerikane e metropoleve
vret sentimentet, kurse natyra sht burimi dhe shrimi
i dashuris s vrtet! Qetsia e natyrs flet shum dhe
gjuhn e saj vetm t dashuruarit e kuptojn.
Ktyre dy motrave u vinin rrotull dy student: njri
- 289-
rumun dhe tjetri neozelandez. Ata kishin br dhe unaza
me emrat e tyre dhe t t dyja motrave. Rumuni i kishte
rn syrin Merit, kurse neozelandezi Selit. U dhan
unazat me shkronjat e tyre dhe prpiqeshin ti bindnin
q t martoheshin e t shkonin bashk n Amerik me
to. Por ja q babai u bri telegram vajzave t ktheheshin,
se kishte filluar lufta. Dhe ato vendosn t ktheheshin
n Amerik. Mbrmjen e fundit, ato shtruan n hotel-
-restorantin m t madh nj dark. Thirrn rumunin,
neozelandezin dhe mua. Kishin br vet porosit e t
ngrnave. T pest hanim e pinim shampanj. T dyja
iftet krcenin, ndrsa mua m dukej vetja si i teprt,
prandaj shum her u prpoqa t largohesha. Ato m
thoshin se, po t ikja un, do t iknin edhe ato. Aty nga
ora dy darka mbaroi. Meri u tha t dyve: Ju shkoni.
Natn e mir! Nesr n mngjes takohemi. Petroja do t
flej n dhomn ton! Ata ikn dhe ne u ngjitm lart pr
t ijetur. Ishin dy dhoma me nj banj n mes. T dyja
dhomat nuk kishin der t mbyllur. Ato u zhveshn dhe
u lan, pastaj u parfumosn. T tilla ishin Meri dhe Seli,
dy motra, dy vajza shum t bukura, t dyja bjonde me
sy t kaltr dhe trup elegant. Un nuk mund t krahasoj
asnj vajz evropiane - pale ballkanase - me moralin dhe
edukatn e ktyre dy motrave amerikane. Mendoj se ato
shprehnin mir lirin e femrs dhe karakterin e vajzs
moderne amerikane: praktike, transparente, t pavarura.
N mngjes, edhe rumuni, edhe neozelandezi rrinin
n sallonin para ders s dhoms ku Ijetm ne. Para se
t dilnim nga dhoma, Meri m tha se Seli ishte gati t
martohej me mua dhe, sapo t arrinte n Buffallo, do t
bnte dokumentet q t shkoja edhe un atje. M foli
shum me mend dhe logjik Meri, duke m premtuar se
atje n Amerik do t isha i lir t shkruaja vargje dhe t
ndihmohesha nga babai i tyre, q ishte nj personalitet.
Pasi e kuptuan se un as q e mendoj a nj gj t till,
- 290-
pash syt e Selit t njomeshin. Pastaj m pushtoi fort,
duke m thn se ajo do t priste gjer n mbarim t lufts.
Pastaj Meri nxori dy mij franga dhe mi dha pr shokt
e kampit t prqendrimit. Parat q kishim, nuk do ti
marrim me vete n Amerik. Dje prishm mjaft. A vjen
me ne gjer n Cherbourg t na prcjellsh? I thash se
ishte e pamundur, pasi un kisha t tjera shqetsime
me policin franceze. Zbritm posht. Hngrm mn-
gjesin. Pastaj dolm. I priste makina. Ato u prshndetn
me mirsi me rumunin dhe neozelandezin. Mua m
puthn dhe m mbajtn shum aste t prqafuar. Ato
ikn... ikn duke marr me vete nj nga kujtimet m t
mbla t jets sime.
Uendi Fler... Kjo ishte ndeshja m e fort e nde-
njave t mia. Nuk sht as fantazi dhe as ndrr, po nj
ngjarje e vrtet:
Isha n pishin, ku shkoja prdit: zhvishesha,
lahesha, pastaj shtrihesha n diell duke lexuar ose duke
shkruar. Drekn e merrja me vete: kakavall, zhambon,
banane, buk... Kur isha duke u ngrohur n diell, dikush
m sprkati n shpin. U hodha prpjet! Ktheva kokn
dhe pash dy vajza, njra m e bukur se tjetra, q qesh-
nin. U thash t mos e prsritnin, se un isha i egr
dhe mund ti haja. Dhe u shtriva. Prsri m sprkatn
me uj. U ngrita, rrmbeva njrn prej tyre dhe bashk
me t u zhyta n pishinn e ftoht. Ajo qeshte, kurse
un e zhytja dhe e zhytja n uj, gjersa u lodha. Ajo kishte
pir shum uj. Kur dolm nga pishina, tjetra, q ishte
m e bukur, m tha: Isha un ajo q ju hodha uj. E
rrmbeva edhe at dhe e zhyta n uj. E mbajta shum
minuta. Ajo shkulej s qeshuri.
Pastaj t dyja ndenjn me mua. Ishin dy angleze q
studionin n Lozan t Zvicrs, n shkolln e vajzave m
t pasura t bots. Kur erdhi koha pr t ngrn drek,
u thash se un do t haja n bufe. Mu lutn t pranoja
-291 -
: hanim bashk. Uendi, m e mira, ajo q m shikonte
e dashuri, ishte shum e zgjuar dhe shum e bukur.
shte nja 18 vje. Hngrm bashk t tre. Kjo ishte njohja
e Uendin, e cila bri 'ishte e mundur q kjo njohje t
rfundonte n martes. Un i thosha: Jetoj n nj
asolle bashk me dhit! Ajo qeshte: Oh, sa bukur! I
losha: Ne n familjen ton flem prdhe, shtruar me
jethe! Ajo shkrihej: Oh sa mir! I thosha: Ne ham
ouk that ose me qep! Ajo: Oh, sa mir! I thosha:
Ne jemi shum t kputur dhe vuajm. Ajo: Edhe un
i ju do t jetoj. Shtitja me t. Kishte lexuar shum. I
llqente Bajroni. I plqente Sheli dhe Shekspiri. Ajo ishte
iga Londra, nga nj familje nga m t pasurat e Anglis.
zjyshja e saj nga nna ishte nj grua mjaft e pasur dhe
Jendi ishte trashgimtarja e saj, me nj kusht: Uendi do
martohej me k t dshironte, por do t jetonte me
j'yshen, gjersa ajo t rronte. Po t mos jetonte me gjyshen,
lo t humbiste trashgimin. Mua m dukej sikur po
etoja nj roman kalorsiak. E vrteta sht se Uendi ishte
shum e pastr nga t gjitha ant. Gjja m e guximshme
j bnte, ishte q m kapte nga dora. Asgj tjetr! M
ihikonte n sy, m thoshte se ishte m e lumtura n
Dot, kur qe pran meje.
Vinte n Cope", ku un shrbeja si kamerier. Ajo
Driste gjersa mbaroja, dhe pastaj dilnim bashk shtitje.
3hkonim n kinema dhe n Sasenage.
Nj dit erdhi n restorant nj i ri simpatik, hngri
Duk dhe priti gjersa t mbaroja un. M tha se ishte i
rllai i Uendit. Dolm jasht t dy. Shkuam n kafen
Glacief', atje ku e pinin kafen edhe shokt shqiptar.
M tregoi se kishte ardhur nga Londra, me aeroplan
personal, familjar. M tha se Uendi m dashuronte,
prandaj kishte ardhur. I thash se me Uendin kisha
vetm nj simpati dhe se nuk kisha ndr mend ta
dashuroja e t martohesha me t. Ai u habit. I fola tro
- 292-
dhe me sinqeritet. I tregova gjendjen time, madje ia bra
m katran. Ai m tha se kishte ardhur dje dhe kishte
paguar pr t marr informacione t sakta pr jetn time.
I dinte t gjitha. Dinte se kush isha dhe rrug vazhdoja.
Ai m tha: Ju mund t vini n Londr, t msoni gjuhn
ton dhe t botoni vargje e romane. Aty mund t keni
mundsi m t mdha pr t realizuar ndrrn tuaj t
bukur. Gjersa t vdes gjyshja, pastaj me Uendin mund
t shkoni kudo, mund t shtitni botn. I keni t gjitha
mundsit. Ai po mbaronte Fakultetin e Drejtsis dhe
do t ndiqte karriern diplomatike. Megjithat, menduam
se si t vepronim pr tu ndar nga Uendi. Vendosm
kshtu: Ajo t nisej me t pr n Londr, duke i thn se,
pasi t rregulloja punt e mia dhe t merrja pasaportn,
do t nisesha edhe un pr n Londr. Ajo besoi dhe
kshtu u nis me aeroplan bashk me t vllan. Nuk
kaluan shum dit dhe nisi korrespondenca: drgonte
letra t gjata dhe albume me fotografi nga familja e saj,
nga vilat n Susex, n Wimblldon, vila t bukura ku
ishin shnuar me x dritaret e dhomave t mia pastaj t
dhoms son. Kishte br dhe fotografi me dy dhi t
bardha, ku shnonte: Edhe ktu kemi dhi t bukura!
Nj fotografi t bukur t saj e mbaja kurdoher me vete.
Dhe ja historia e asaj fotografie: Kur isha n burgun
e Tirans, m 1940-1942, n biruc, drejtori m solli nj
gazetar anglez. Ishte korrespondenti i Dail tlegraf -it
n Beograd. Kur u prish Jugosllavia, ky u hodh n Mal
t Zi me lufttart. Aty e zun italiant. Kishte dhjet
vjet korrespondent i Dail telegraf-it. Ishte martuar me
nj ifute me banim n Shkup. Njeri i uditshm. Anglez
flegmatik.
I tregova fotografln e Uendit. Ai kishte dgjuar pr
familjen e saj n Londr. Kur iku, fotografln ma mori
me vete pa m thn gj. Pas lirimit, kur ishim duke
br zgjedhjet e para, shum gazetar t huaj krkuan
- 293-
t vinin n Tiran. M thirri Koi Xoxja dhe m tha se
nj gazetar anglez me emrin Eduard m kishte njohur
n burg dhe krkonte t vinte edhe ai n Shqipri. Un,
kureshtar pr fatin e fotografis s Uendit, i thash Koit
se e njihja dhe se ishte njeri i mir. Erdhi Eduardi. E
prita n hotel Dajti, bashk me shum gazetar t huaj.
Isha kryeredaktor i gazets Bashkimi dhe qesh
ngarkuar t prisja gazetart e huaj. Folm gjat me
Eduardin, i cili vazhdonte t ishte korrespondent i Dail
Telegraf-it. M tha se porsa ishte larguar nga burgu i
Tirans, n Itali e kishin kmbyer me nj kolonel italian
t zn rob n El Alamein, n luftn e Tripolit. Pastaj
ishte br gazetar korrespondent i lufts. E pyeta pr
fotografin! Dhe ai nuk kishte se si t ma fshihte: E
mora dhe m shrbeu shum. Me at fotografi u kmbeva
me kolonelin italian, me at fotografi pata shum lehtsi.
E takova n Londr... dhe i thash se t kishin vrar
italiant, q ajo t mblidhte mendjen, se vuante shum.
Pra: Jola, Seli dhe Uendi ishin tri vajza me t cilat
kalova aste nga m t pastrat dhe ndrra nga m t
bukurat, n kohn kur jeta ime ishte n furtun. Dhe,
po t vendosja t martohesha jasht, me njrn nga kto
mund t martohesha pa u menduar shum.
Shum t rinj e t reja njoha. Shokt shqiptar t
Grnoblit, m luteshin ti njihja me ndonjrn nga ato
shoqe t huaja q shoqroja. Dua t them kt: vajzat e
huaj a shoqroheshin me nj djal, po t ishte shum
korrekt. Mjerisht kishte shok shqiptar q nuk qen
shum korrekt.
Pr kt periudh do t prmend dhe nj episod t
paharrueshm:
M than se n fakultet kishte ardhur nj vajz, nga
m t bukurat q kishin par gjer ather. Dhe kishin
vn bast me 1000 franga shokt shqiptar se at perri
vetm un mund ta afroja dhe ta zija shoqe... Ma than
- 294-
j
kur shkova n kafe. Ma tha Bilbil Klosi. Un qesha dhe
mendova: Do ta pranoj bastin, se, po t fitojm 1000
franga, ua drgoj shokve n kampin e prqendrimit
Pranova. Shkova n fakultet dhe, kur ra zilja pr pushim
dhe doln t gjith, doli dhe ajo. Ma tregoi Ptrit Dishnica
Ishte me t vrtet vajz e rrall. Vishte pantallona
skiatorsh blu, xhaket meshini boj kafe, pulovr me
shum motive t bukura, kpuc skiatorsh; kishte flok
t gjat. Nuk fliste me asnj. T gjith e shikonin. Ra
zilja pr tu futur n msim. Un vazhdoja kursin e
historis s artit (letrsi). Kur mbaroi msimi, dola shpejt
jasht. Doli dhe ajo. I shkova pas nga krahu i majt. M
hodhi nj shikim t mbl. Shkoi n trotuarin tjetr
Shkova dhe un n trotuarin tjetr. M pa dhe m tha"
Mos jeni gabuar? Nuk i fola fare. U fut n nj perma
nent. U futa dhe un dhe ndenja n sallon. E shiko-ja
tek po e krihte nj grua e gjat. Kur mbaroi, pyeta sa
bnte dhe pagova dy franga. Ajo nuk foli, po, kur dolm
jasht, m zgjati dorn me dy franga. Nuk ia mora. Ajo
vazhdoi rrugn. Un n krah t saj. U fut n nj pem-
shits. Bleu nj kile portokalle dhe nj kile mandarina
Pagova un. Ajo u zemrua dhe dika tha. Gruaja q
shiste fruta, mori parat nga un dhe qeshi duke thn-
Skam par ift t till! Q t dy jeni t prer pr njri-
tjetrin. Dolm. Krkoi taksi. U ndal nj dhe shoferi hapi
dern. U fut ajo, u futa dhe un me frutat n duar. Shoferi
pyeti pr ku. Ajo i tregoi drejtimin. M shikonte e heshtur
e habitur, e trembur. M pyeti se kush isha. I thash i
ngarkuar nga Erosi pr t mbrojtur ndrrn tuaj! Aio
qeshi. Taksia u ndal. Doli e para. Dola dhe un. M tha
tia jepja frutat. Jam i ngarkuar tju shpie deri brenda'
I ra ziles. Doli nj zonj e bukur, e veshur me
robdshambr gjith Iule. Mama, nj kolegu im. _ j
tha. Ajo m krkoi ndjes dhe m tha t ulesha n sallon
gjersa t visheshin! Un, sapo u futn ato n dhomat e
tyre, ika. Ika.
- 295-
T nesrmen e pash n oborrin e fakultetit q m
vshtronte. Un bisedoja me disa vajza t tjera dhe nuk
i dhash rndsi shikimit kureshtar t saj. Pastaj, kur u
ndava nga ato shoqet, erdhi vet tek un dhe mu ankua:
Pse ikt? Mamaja deshi tju njihte. I thash: A i telefo-
non mamas q n drek do t ham bashk, pastaj do
t verni n kinema dhe n orn gjasht t shpie un n
shtpi?
Ajo shkoi i telefonoi dhe e ma e lejoi.
Hngrm bashk n Cope, pastaj shkuam n
kafenen Glacial, ku mblidheshin shokt shqiptar.
Kur m pan pr krahu me t, u habitn. E shpura tek
ata, e njoha me ta, pastaj u ulm n nj tryez tjetr.
Dgjova shokt t thoshin: I fitoi t 1000 frangati Nxirri,
Bilbil, dhe jepja!
Shkuam n kinema. M tha se ishte nga Parisi, m
duket e bija e guvernatorit t Indokins franceze. Kishte
ardhur n Grnobl pr shkak t lufts, se ktu ishte m
e sigurt. Kur u afruam n shtpin e saj, i thash t
vrtetn: Ishte nj bast. Dhe un e bra pr shokt e mi
q jan n kamp prqendrimi Ajo qau. I thash se nuk
do t shiheshim m. Ajo vazhdonte t qante, pa thn
asnj fjal. I thash t ndaheshim. Ajo nuk fliste. Vetm
qante. As dorn nuk ma zgjati. Ather un iu afrova
dhe i prkdhela flokt, e putha n sy e n buz dhe
vura re se ajo vazhdonte t qante. E mora pr krahu, e
futa n oborrin e shtpis s saj, i thash mijra fjal t
mbla, e putha prsri dhe ika. Dhe nuk e pash m. E
quanin Paulina!
Nj tjetr episod interesant:
Kur u ktheva nga Spanja n Paris, dilja nganjher
edhe me Aliun. Nj dit, n kafenen La Paulette, na u
afrua nj vajz e bukur dhe ndenji pran meje. Un n
xhep kisha gazeta spanjolle. Ajo m tha nse kisha pulla
poste spanjolle. E pash n sy. E bukur shum. Aliu m
- 296-
tha me z t ult q t mos ia zgjatja. Ajo m luste pr
pulla t Republiks Spanjolle: Im at ka qen konsull
n Barcelon. Ju lutem m falni disa pulla dhe do tju
jem mirnjohse. I premtova se t nesrmen mund tia
sillja. Ajo m tha: Ja, atje prball sht stacioni i
autobusve q kalojn nga shtpia ime. Ejani atje, ju
prs, vemi n shtpin time, tju njoh dhe me baban.
N orn pes ju prs! - dhe iku. T nesrmen, me gjith
porosit e Aliut q t mos shkoja n takim, vajta dhe
ndenja fshehur aty n kopshtin Luksemburg, ku luanin
fmijt. Ajo kishte ardhur n orn pes. Priste. Priti m
shum se gjysm ore, pastaj iku...
Pas nj viti n Grnobl: N restorantin ton Cope
vinin pr t ngrn edhe ata q nuk ishin student, t
panjohur. I shrbeva nj vajze shum t bukur, e cila,
sapo erdhi, mi nguli syt dhe smi shqiste. Hngri, pagoi
dhe nuk ikte. Po ju prs! Dua t pi nj kafe me ju, - m
tha. Dolm bashk. Shkuam n kafe. Pastaj n kinema e
m tej ajo m bindi q t shkonim n mbrmje n Sase-
nage. Shkuam. Zum nj dhom me qira. Un nuk i kisha
thn emrin tim t vrtet, i kisha thn se isha sirian,
me emrin Abdullah. Po ndodhi? Un flija, kurse ajo m
thoshte: "Ngrihu, zoti Marko, dhe m jep pullat q m
premtove! Pse nuk erdhe n orn pes si e kishim ln?
E dgjova t m fliste dhe i kputa nj t shtyr duke e
vrvitur n dysheme dhe duke e shar: Spiune. Ajo
buzqeshi dhe tha: Jam franceze dhe pr t mirn tuaj
e kam, jam ngarkuar tju shptoj. Jam e "Deusieme byro-
s. Pastaj e mblodha veten dhe desha t dija se krkonte
nga un.
Kisha dgjuar se kishte jo pak spiune t bukura q
u afroheshin shum vullnetarve t liris, i onin n kufi
dhe i dorzonin ja n Itali, ja n Gjermani. Ishin agjente
t Roms dhe t Berlinit. Un duhej t manovroja se mos
zbuloja gj. M tha: sht e mira jote dhe e atdheut
- 297-
I
tuaj q ti t njihesh me nj shokun tim, i cili do tju
ngarkoj me nj mision shum patriotik. Pranova. E lam
takimin t nesrmen, n nj adres q m dha ajo. Shkova
te shokt e partis, u thash se m kishte ndodhur.
Ata u mblodhn dhe vendosn q t shkoja atje, n takim,
dhe t qndroja brenda jo m shum se gjysm ore. Po t
vonohesha m shum, do t vinin brenda dy shok t
fuqishm t m shoqronin, q t mos psoja gj. Un
nuk kisha or. M dhan nj or dhe e futa n xhep.
Shkova n orn tet n adresn e caktuar. Jasht prisnin
shokt e mi.
Kur hyra n at shtpi, m priti nj zonj. Pastaj u
dgjua zri i nj burri, i cili erdhi, m dha dorn dhe m
shpuri n nj dhom q ishte si zyr. Ai u ul n vendin e
tij, si zyrtar, m tha t ulesha edhe un. Mbante syze t
zeza dhe republik. M tha: Ju jeni shqiptar i mir. Ne
kemi nevoj pr ju, ashtu si keni edhe ju nevoj pr ne.
S shpejti do t jemi n luft me Musolinin, kshtu q
armikun e kemi t prbashkt. N Torino ka shum
oficer shqiptar, djem t mir dhe patriot... Ne duhet
t lidhemi me ta. Ti i njeh dhe ata t njohin. Ne mund t
t japim pasaport franceze pr t shkuar n Panairin e
Milanos; takohu me disa nga ata, sa t krijojm lidhje. -
Pa orn. I thash se duhet t mendohesha dhe se t
nesrmen do ti sillja prgjigje. Ik, - tha ai, se ke gati
gjysm ore q je ktu, dhe, po u vonove, mund t hyjn
ktu les camarades, - dhe buzqeshi me ironi.
U raportova shokve t partis pr takimin dhe
sidomos se ai e dinte q un duhej t qndroja vetm
gjysm ore brenda! Porosia e tyre ishte q t prgjigjesha:
Un pranoj, vetm me nj kusht: ju t vini me mua n
komisariat pr tu siguruar q jeni n shrbim t
Francs! Shkova t nesrmen. Ai menjher u ngrit dhe
dolm posht. Nxori makinn, u futa dhe un brenda
dhe u nism pr n komisariat. Pas vinte makina e
- 298-
shokve. Dhe ai duke qeshur m thoshte Les camarades!
Nuk t ln, ? T ndjekin pas, ?
Kur shkuam n komisariat, aty pash dhe nj
profesor q e njihja. Ishte komunist. M prqafoi dhe m
tha se do t hynim bashk te komisari. M par hyri ai i
panjohuri e pastaj na thirrn edhe mua me profesorin. I
pari foli ai i panjohuri: Ky shqiptar dshiron t sigurohet
nse jam francez dhe i shrbej Francs. Komisari qeshi
dhe tha se ai ishte i shrbimit sekret t Francs. Ather
profesori tha: Ne e ngarkuam shokun shqiptar t vepron-
te kshtu nga dyshimi se mos kishte rn n ndonj rrjet
t agjenturave nazifashiste q i marrin shokt dhe i
vrasin. Misioni i shokut ton shqiptar ktu merr fund!
Ai sht poet dhe nuk merret dot me detyra t nn-
dheshme...
Komisari u ngrit, m shtrngoi dorn dhe m faln-
deroi n emr t Francs. Ishte po ky komisar q m dha
dhjet dit leje qndrimi n Franc, kur m przun nga
shrbimi ushtarak dhe m hodhn si thes n nj makin-
burg. Nuk m kishte harruar.
Pyetje: - ndodhi me ty pas 1939-s?
Prgjigje: - Para se t tregoj se m ndodhi dhe bra
sapo hyra n Shqipri, po rrfej shkurtimisht...
PRMES ITALIS, I LIDHUR ME PRANGA
Porsa shkela n tokn italiane, m hodhn prangat.
Duhej t shoqrohesha i lidhur gjer n Shqipri, ku do
tu dorzohesha autoriteteve t Tirans.
Kishte kuestor t njerzishm, kishte dhe t rrept.
Njrit prej tyre, q mu soll mir, i krkova leje t dilja n
Torino e t takohesha me shqiptart, se aty kishte shum
dhe un do t bja sikur u krkoja ndihm materiale.
Qllimi im ishte t takohesha me Nako Spirun e t kiyeja
- 299-
detyrn q m kishte ngarkuar Qamil ela. U takova me
t dhe i dhash porosit. Aty banonte dhe Mihal Duri
dhe Dragoti (inxhinieri). Mihali u gzua shum, kur m
pa, dhe m tha se s shpejti do t kthehej dhe ai n
Shqipri e do t takoheshin patjetr n Tiran.
Un udhtoja me trenin acelerato", q ndalej n do
fshat e n do lagje. N Rom m futn n dhomn e
sigurimit, se ato dit kishte ardhur aty Von Ribentropi
ose ndonj tjetr hierark i Hitlerit. Lexoja shtypin fashist
dhe mendoja se ku ishte Italia e ku Franca. N Napoli,
kuestori i mir m pyeti nse njihja ndonj shqiptar (se
edhe n Napoli kishte shum shqiptar), pr t m
ndihmuar, ngaq atij i erdhi keq q un t flija n dhomn
e sigurimit me kusart dhe vagabondt. I thash se njihja
Arturo Taliakocon, baban e Jols. Ai u habit dhe menj
her m tha ta merxja n telefon. M hapi numratorin e
telefonave, e gjetm familjen Taliakoco dhe menjher
telefonova. Doli nj shrbyese. I thash se isha Petroja.
Dhe ajo pyeti e habitur: Petroja i Francs? Po, - i tha
sh. M tha ta merrja pakz m von Joln. Pas nj ore,
kur telefonova, Jola doli n telefon. U gzua dhe u habit
pa mas. M shoqroi nj kuestor gjer te rruga Xhuzepe
Fioreli, te pallati ku banonte Jola. Portieri telefonoi dhe
un hipa n ashensor. Kur dola nga ashensori, m priste
n korridor gjith familja e Jols: babai, nna dhe katr
shrbyeset. Mos m puth, - m tha Jola, - se jan prin-
drit.
Shkuam me Joln n kuestur dhe ata i than se
ajo mund t m mbante si mysafir sa t donte, edhe nj
jav, po t bhej garante. N familjen e Jols u ndjeva
mir. Aty dgjonim dhe Radio-Londrn, ku spiker n
gjuhn italiane ishte vllai i Jols.
Pas tri ditsh erdhi nga Roma Franko Lombardi, ai
q dashuronte Joln. Ishte njeri i mir, tepr i kulturuar,
njri nga m t kulturuarit q un kisha njohur deri
- 300-
j
ather, profesor filozofie dhe konferencier pr shum
problme shoqrore, nxns i Benedeto Kroes. Pse erdhi
Frankoja? Kush e lajmroi q un isha n Napoli? Patjetr
motra e tij Vera, e cila me sigurl do ti kishte thn se
Jols i erdhi i fejuari. Ai erdhi me aeroplan dhe nuk na u
nda: as n kinema, as n teatr dhe as n shtitje. Un i
flisja sinqerisht shum mir pr Frankon Jols dhe i
thash: T kshilloj q t martohesh me t, se sht nj
burr i prshtatshm pr ty! Frankoja hezitonte t
martohej me t, si kuptova un, sepse ai jepte msime
edhe n Berlin dhe, meq Jola ishte ifute, ai ngurronte
t vendoste, se mund t kishte problme me gjermant.
Frankoja nxitoi t shpallte fejesn zyrtare duke u trembur
se mos Jola vendoste t lidhej me mua. (M von do t
tregoj m gjat pr Frankon, Joln dhe familjen e saj.)
Kur arrita n Brindizi, ishte nat. M futn n
dhomn e sigurimit me kusart dhe vagabondt. T
nesrmen duhej t nisesha pr n Vlor, po vaport ende
po ngarkoheshin. Sa do t vononin, nuk dihej. M pyetn
nse njihja ndonj shqiptar n Brindizi. Mu kujtua nj
mik i babait tim. Nga letrat q lexoja n komon e madhe,
ku babai mbante korrespondencn dhe dokumente t
tjera tregtare, kudo shihja nj emr: Nicola Boci - Brindisi,
ai ishte komisioner. Ndaj pyeta kuestorin nse rronte
Nikola Boi, q ishte nj mik i babait tim. M tha se ai
ishte gjall dhe gzonte besimin dhe simpatin e banorve
t Brindizit, ishte tregtar grosist. Nj nga t kueturs m
shoqroi gjer te zyrat e dyqaneve t tij. Ishte nj burr i
shkurtr, i shndosh, i veshur me t zeza. Edhe e shoqja
e tij ishte e trash, e veshur edhe ajo me t zeza si
himarjote e pasur. I thash: Jam djali i Marko Janit nga
Dhrmiu dhe vij nga Franca, ku studioja n Universitet.
Ai u ngrit dhe prmendi disa her emrin e babait tim.
M shpuri n nj hotel t madh. Aty do t haja dhe do t
flija pr llogari t tij.
- 301 -
N SHQIPRI
Pas nj mij e ca ditsh kthehesha prsri n atdhe.
Nj mij me ca dit e nj qerthull ngjarjesh kombtare
dhe ndrkombtare. Kthehesha me pranga n atdheun
tim t prangosur. Udhtimi me vapor nga Brindizi pr n
Vlor tet or zgjat, po pr mua tet ort mu dukn tet
shekuj, se, duke qen i lidhur me pranga n nj vapor
italian t ngarkuar me arm e me pranga..., m kalonin
para syve si n nj film t xhiruar ngadal gjith ndrrat
e mia...
Pas nj mij e ca ditsh, q qen ngarkuar me nj
mij e ca ngjarje, nj mij e ca episode, nj mij e ca per
sona q njoha, nj mij e ca dallg t ashpra t jets dhe
t idealit, nj mij e ca tinguj revolucioni dhe nota senti
menti, ishte kompozuar n ndrgjegjen time nj himn
jete n furtun dhe, si prfundim: e mbl sht jeta
plot ndrra t mbla n furtun! Hapat q hidhja,
aksionet q kiyeja, dhe vargjet q krijoja, nuk mi impo-
nonte njeri, por ishin jeta ime, ndrra ime, lufta ime,
gzimi im.
Kthehesha n atdheun e robruar. N poemn
Kushtrimi lirimtarshkruar m 7 prill 1939, nj vit m
par, n Grnobl, shprehej shpirti im i revoltuar. N
vesht e mi gjmonin kngt e brigadave internacionale,
tingujt e rvolts dhe t shpress pr gjith popujt e bots.
Kthehesha n atdhe me nj pikpyetje t madhe! (M
kujtoheshin fjalt q m shkruante Mehmet Shehu nga
kampi i prqendrimit: T prt j a udekjaja tradhtial More
Mehmet, paraplqej t vdes i varur n atdhe, sesa t
ngordh n burgjet e Evrops! Po, sidoqoft, do t shihja
vendin tim! Do t m qanin grat e fshatit, sidomos motra
ime, me ligjrime himaijote q shprehnin dufin e derteve
dhe t kalvareve! Po kthehesha n atdhe! Ishte dhe urdhri
i Kominternit: T gjith komunistt, legalisht ose
ilegalisht, t kthehen n vendet e tyre!
- 302-
Vapori u ndal dhe hodhi spirancn n Skel t Vlors.
Ai q m shoqronte, ishte njeri i mir, si shumica e
italianve. M tha se duhej t m hidhte prangat. Valixhja
q mbaja, ishte e madhe dhe e rnd: nuk mbahej kollaj
me duar t lidhura. Sapo dolm n tokn shqiptar, un
u hutova. Dika e uditshme, e pakuptueshme, e
pashpjegueshme m mjegulloi mendjen. Dikush nga ata
t dogans shqiptar, sapo m pa, m njohu. Ai q m
shoqronte, dorzoi nj zarf t mbyllur, t cilin e eli nj
toger shqiptar. Ky m pa nj her mir, pastaj tha me z
t lart: Urdhri sht q ti tu dorzohesh autoriteteve
shqiptar. Ja, u dorzove. Tani ne t pam q erdhe,
prandaj je i lir t shkosh n fshatin tnd! - dhe mi
hoqn prangat. Italiani q m shoqronte, m prshndeti
dhe m tha buona JortunaV' Me valixhen n dor, dola
nga zyrat e portit dhe u drejtova pr n shesh, aty ku
rrinin karrocat. Doja t merrja nj karroc dhe t shkoja
n hotel Himara, pastaj t nesrmen drejt e n fshat.
Kisha ende nja dyqind lireta nga ato q m kishte dhn
Nikola Boi, miku i tim eti, dhe vjehrri i Stavri Vinjaut.
Kur isha duke ecur, nj ish-oficer, kushriri i Mehmet
Shehut, m njohu, mu afrua.m prshndeti dhe m
tha: Pse erdhe? Ne jemi t gjith n hava dhe sdim ku
t shkojm. Dhe un: E mira sht q qndrojm t
gjith ktu, se ktu sht jeta jon, varri yn! M pyeti
pr Mehmetin dhe i thash se ishte n kampin e pr-
qendrimit, bashk me Mane Nishovn, Zef Preln dhe
Sknder Luarasin.
Kaloi andej nj miku im i vjetr, Ibrahim Shyti. M
prqafoi fort me dashuri dhe m mori me zor n shtpin
e tij, ku m priti me ngrohtsi gjith familja, e shoqja,
djemt dhe vajza. Aty ndenja gjith ditn. Pasdreke iu
luta t m lejonte t shkoja n hotel Himara. Kishim
folur shum pr situatn. Un u tregova ato q dija, dhe,
sipas bindjes sime, u thash se Italia nuk do t qndronte
pr shum koh te ne. Ata m dgjonin.
- 303-
Ibrahim Shyti m mbajti edhe natn. Nuk m linte
t shkoja. N mngjes, kur po hyja n hotel Himara,
nga e djathta e hyrjes, n salln e restorantit, bhej nj
mbledhje e madhe. Kureshtar, hyra brenda dhe ndenja
m kmb, pran ders. U habita me gjuhn q prdorte
npunsi i komuns; ai fliste dhe nja pesdhjet fshatar
me takije t bardha n kok dgjonin t heshtur se si
Duja kishte drguar misr pa para pr t uriturit e
Shqipris dhe se misri ndahej pes ok pr kok falas.
N kt mbledhje dhe me kto q thoshte folsi, un
menjher sintetizova gjith politikn agresive dhe
kriminale t fashizmit italian. Q kur kisha qen n
Tiran, propaganda fashiste punonte me plan pr
pushtimin e Shqipris. E para: e la popullin n mjerim;
e dyta: propagandonte se Zogu, ndihmat q merrte nga
Musolini, i prdorte pr qejfet e tij dhe t njerzve t tij,
kurse popullin e kishte zhytur n uri e n mjerim. Dhe
kasnect prhapnin: More Zogu t na ik nga Shqipria,
pa le t vij ktu edhe tartari. Musolini przuri Zogun
dhe erdhi vet ktu pr tu br zot i ktij vendi. Dhe
tani, me lmosha dhe kujdes t veant pr t uriturit
ndante misr pa para, pes ok pr kok. Fliste npunsi
i komuns:
- More derra, thoni rrnoft Duja, shptimtari i
Shqipnis! - Asnj sbnte gk! - Brtitni, more derra,
rrnoft Musolini, rrnoft Italia fashiste, se ja, po na qan
hallin e na drgon misr pa para! - Asnj sbnte gk.
Heshtje. Ather ai brtiti: - Shprndahuni, derra!
U dgjua nj z i mekt:
- Un kam dhjet kuintal eksiq.
Vazhduan t tjert me radh:
- Edhe un, kam tet kuintal eksiq!
- Edhe un kam nnt kuintal eksiq.
- Edhe un kam shtat kuintal mangut!
- Edhe un...
- 304-
T gjith kishin disa kuintal mangut. Ather folsi
i ra tryezs me grusht dhe brtiti me z t lart:
- Dgjoni, more derra! - dhe hapi antn e nxori andej
kodin civil, q e prdorte pr martesa dhe lindje. Hapi
nj faqe dhe brtiti: - Artikulli 555 i kodit penal: ai q
kundrshton dhe intervenon dhe asfikson dhe deponon
dhe denoncon dhe agjiton, ka njzet vjet burgim! - Ai
fliste dhe t gjith kiyetart e fshatrave, ose m mir
kryepleqt e fshatrave t Topalltis, iknin nj e nga nj
t shoqruar nga tingllimi i neneve dhe paragrafve q
citonte kot folsi, pr t'i trembur e pr t mos zn fare
n goj kuintalt eksiq. Mbeta vetm un pran ders.
Kur hoqi syzet e m pa, thirri:
- E vostra sinjoria cosa...
- Jam un, - i thash dhe iu afrova.
- Kush jeni ju, zotri? Nukju njoh!
- Jam un, - dhe i tregova se kush isha.
Ai m prqafoi dhe m tha:
- More po gjall je!? Kur erdhe? Pse erdhe?
Biseduam ca, pastaj e pyeta se ishin ata kuintal
eksiq dhe ai, duke m rrahur shpatullat, m tha:
- Pse, gomar jam un t mos marr nja njqind
kuintal badihava?
Deshi t m qeraste, por un e falnderova dhe u
ndava nga ai qejfprishur dhe i revoltuar pr aq sa pash
e dgjova nga rendi i ri fashist n Shqipri! Po thash me
vete: Ky ashtu ka qen! Ndrsa njerz si Ibrahim Shyti
me gjith djemt e tij, shqiptar t mir ishin dhe shqip-
tar m t mir u bn tani; karrieristt, nn do flamur,
at profesion kan! Kurse populli, bij t t cilit jan,
mbetet gjigant dhe i pamposhtur!
Shum fshatar t mi q takoja n Vlor, gzoheshin
q m shihnin gjall, dhe m uronin.
Kur u nisa pr n fshat, i hodha nj vshtrim
Shkolls Tregtare, ku u rrita. Aty mbin gonxhet e para
- 305-
t ndrrs sime pr nj bot t lir dhe m t mir. Aty
shkrova vargjet e para. Andej drgova t parn vjersh
q mu botua me pseudonimin Vlonjati te Shqipria e
re, n Konstanc (Rumani) m 1929, kushtuar Ismail
Qemalit. Shekuj larg m dukej ajo jet e mbl, plot
ndrra dhe shpresa... Dhe gjat gjith asaj rruge, Vlor-
-Dhrmi, m fanitej gjith rinia ime. Sapo arritm n
Dukat, mu kujtua armiqsia e familjes sime me disa
familje nga Dukati, pr vrasjen e xhaxhait tim, Andreas,
m 1914, n kohn e andartve grek. Dhe m lindi nj
ide: pajtimi! Duhej t pajtoheshim, se t huajt na bn
armiq dhe tani t huajt na kishin zn dern. Duhej t
pajtoheshim! Ishte kjo ideja q m lindi, t ciln mendova
ta realizoja.
Kur arritm n Qaf t Llogaras, mendimet dhe
kujtimet qen shum t hidhura: im vlla, Fotoja, u kthye
nga Franca i veremosur dhe kaloi disa koh aty pr t
shtuar ditt e jets. Xhaxhai im, Andrea, u vra... Posht
shtrihej panorama m e mahnitshme e bots, ajo
panoram q pr nj ast i zbuti edhe esest gjerman
gjat lufts.
Rruga q bashkon Dhrmiun me Vlorn, pr mua
sht rruga e par e mrgimit, dhe n do pllmb t
saj pr mua ka edhe nj kujtim. E njihja! E njihja si ha-
pat e ndrrave t mia, si hapat e derteve dhe t gzimeve
t mia!
N DHRMI, N LLOGOREN E NDRRAVE T MIA,
N DJEPIN E FANTAZIS DHE T FLUTUR1MEVE
T MIA...
Prilli i vitit 1940. Italia mbushte vitin q kishte push-
tuar vendin. N fshat e dinin q un isha kthyer, dhe m
prisnin.
- 306-
Sapo pash shtpin time, t ciln e kisha imagji-
nuar si nj pallat t madh, mu duk mikroskopike. T
gjith kishin dal t m prisnin, prve mama Milles. Ajo
kishte vdekur! Liloja qante si qanin t gjith me radh:
gruaja e Andonit, gruaja e Agjisills (kur ika un Agjisilla
ishte beqar), Jani dhe gjith familja e tij. Erdhn atje t
gjith kushrinjt, farefisi dhe fqinjt. Shtpia u mb.ush
dhe t gjith m prqafonin, se m dinin t vdekur n
luftra dhe burgje! Daja, xha Foti, fliste pr Karaibet,
pr Spanjn, pr Mesdheun, pr Adriatikun, pr Jonin.
Dreka, darka, vazhduan pr shum dit. Jani bri nj
dark t madhe, si dasm.
Shtpia ime, familja ime, guri im, djepi im, Llogorja
ime! Tani shtpia kishte marr madhshtin e par dhe
do qoshe dhe centimetr i mureve, orendive kishte pr
mua dhe nj legjend. Qava pr mama Millen. I shkova
te varri dhe me mend bra me t nj bised prekse:
Un: - Mama, erdha.
Marna Millja: - Erdhe, a t keqen!
Un: - Erdha, mama, erdha dhe ja ku jam, ktu,
pran teje!
Mama Millja: - Pran meje kam prindrit e tu, kam
Andrean, kam Foton. Ti duhet t jetosh pr t vazhduar
at q ata nuk plotsuan. Por pa m thuaj: I mbajte poro
sit q t dhash?
Un: - 1mbajta.
Mama Millja: - Pa uratn! Po konjakun a ma solle?
Un: - Ta kam sjell. Ja ku e ke!
E kisha zakon q, kur kthehesha n shtpi, kudo t
kisha qen, blija dy shishe konjak. Njrn pr mama
Millen e tjetrn pr mama Tulln. Ato i mbanin n
karsell, si ila, dhe pinin nga nj gllnjk para se t
flinin. Vendosa shishen e konjakut Metaksa n gurin e
varrit t saj.
M von mora vesh se at shishe e kishte marr Leli,
(ashtu i thoshim Vangjel Bixhilit, nj kushririt tim, q
- 307-
ishte shum shakaxhi dhe kishte nj mori aventurash
n fshat).
Pyetje: - Si ishte situata politiko-shoqrore n fshatin
tnd, kur u ktheve dhe e gjete t pushtuar?
Prgjigje: - Shum e mir.
Dhrmiu, fshati im i dashur, sht nj nga fshatrat
e Himars pr t ciln poeti dhe patrioti Nase Beni ka
knduar:
Shtat fshatra q jan / aman, trima kapedan! / T
pens e t dyfekut, / i tregojn qjoksin douletit, / Si zogjt
n tramundanl /
Himara ka nj histori t dgjuar. Gjat shekujve luftoi
me Turqin dhe jetonte e pavarur! At koh n Ballkan
Suli dhe Himara ishin dy krahina q nuk u prkuln
kurr. Qysh pas vdekjes s Sknderbeut, kto dy krahina
ishin kthyer n vatra t lira. Dhe, duke kaluar koha,
banort e tyre thoshin: Jam himarjot (nuk thoshin jam
shqiptar ose grek), ashtu si thoshin dhe suljott: jam
suljot (nuk thoshin jam grek a shqiptar). Kjo vazhdoi pr
shekuj dhe himarjoti thoshte dhe thot: jam himaijot,
po ashtu si dhe suljott, me t cilt kishte krushqi dhe
lidhje. Motra e Marko Boarit ishte martuar n Dhrmi
dhe kishte lindur kapedan Jani Kocanin.
Himarjott mbijetuan, se ishin shum solidar n
mes tyre. Banort kishin kanunet e tyre (dhe ato t Lek
Dukagjinit.) do problem krahinor zgjidhej nga pleqsia
e krahins. Edhe problemet e vshtira t fshatit a t
familjeve t veanta i zgjidhte pleqsia. Nuk kishte
gjykata. Gjyqtar ishin pleqt e caktuar pr kt pun.
Dhe pleqsia nuk prbhej nga ata q mund t ishin m
mir nga gjendja ekonomike, po nga burrat e ndershm
dhe t urt. Kjo vazhdoi gjer von. Mund t sjell nj
shembull:
Kur isha msues n Dhuvjan t Dropullit, m erdhi
atje vllai im Andoni. M tha se e kishte dnuar pleqsia
- 308-
L
e fshatit gjasht muaj largim nga fshati, pse i kishte
knduar publikisht nj kng nj vajze t pamartuar.
Pr t prcaktuar mir dhe drejt karakterin e
himarjotit, duhet lexuar dhe njohur e kaluara e tij. Deti,
mrgimi, lufta, e kan lidhur me Venedikun, me Napolin,
me papn, me Spanjn, me Rusin; tregje kishte Janinn,
Korfuzin, Venedikun, Triesten, Barin, Brindizin, Piren,
Patrasin. Filloi dhe emigracioni ekonomik, n Vllahi, n
Rusi, n Llavrio t Greqis, n Korint, pr t hapur istmin.
(Andej, nj nga familja Vreto solli n krah t parn vare
n fshat, q t nxirrte bukn e gojs duke thyer gur. Ai,
q nga Korinti e gjer n fshat erdhi m kmb, me varen
n krah.) Pastaj u hap emigracioni pr n minierat e
Francs, pastaj pr n Amerik, n Meksik, n
Argjentine, n Australi e gjetk. E ku nuk shkuan hima-
rjott pr t fituar bukn e gojs, se Himara sht nj
vend i varfer dhe nuk i mbante dot me buk.
Himara u shtua shum pas vdekjes s Sknderbeut,
se aty erdhn shum familje nga Veriu. Ja, bie fjala, nj
lagje e Dhrmiut, Gjinleku, sht nga Kruja. Edhe sot e
ksaj dite, ashtu thon banort e Gjinlekut ose t Gjilolit
- si thoshin plakat: ne jemi nga Kruja.
Prmenda me pak fjal disa nga karakteristikat e
banorve t Himars. Lindn dhe jetuan me shpirt
pavarsie, prandaj edhe sot e ksaj dite shumica e djemve
nuk synojn zyra q t ulen e t bhen zyrtar, po punra
q t lvizin, si shofer, mekanik e teknik. Fshati im
sot ka m shum se 1500 shofer.
Nuk dua t zgjatem m. Kt pun le ta bjn histo-
riant, por un do t tregoj disa veori t fshatit tim. Si
e kam thn n fillim, gjat kohs s Zogut fshatart u
ndan n dy parti: pendkuqt dhe pendbardht. T
part ishin me Tirann, t dytt me Athinn. T part
kishin shkolla shqipe; t dytt, shkolla greke. (Dhe udia
ishte se nj vlla ishte pendkuq dhe tjetri pendbardh.)
Familja Markaj ishte e tra pendkuqe, me Tirann;
- 309-
mbanin n ballkonet dhe n dhoma flamurin e Shqi
pris.
Pr propagandn greke mund t flitet shum, po kt
le ta bjn historiant. Himara nuk sht greke.
Pyetje: - Po nga ana ekonomike, si ka jetuar
Dhrmiu?
Prgjigje: - Dhrmiu ka jetuar m mir se t gjitha
fshatrat e Himars. Sidomos duke filluar nga fundi i
shekullit XIX, se doln qitrot. M par jetonin keq e mos
m keq. Mblidhnin valanidhe e i shisnin n Itali. Fshati
ka shum ujra. Dhe ujrat, q jan jeta e fshatit, ishin
burimi i baheve t bukura me portokalle, limon, me
vreshta, me ullinj, po q me to nuk sigurohej as buka e
gojs. Po, me kultivimin e qitrove, si e kam treguar n
fillim, fshati u pasurua shum. Kultura e qitrove nuk e
di se si nisi. do vit hynin n fshat rreth 300 000 dollar.
Gjith vajin q prodhonin, e hanin vet. Nuk kishte
familje q t mos konsumonte t paktn nj litr vaj n
dit, se vaji ishte ushqimi: me lakra, me ullinj, me li
mon, me peshk, vaji mbushte pjatat. Edhe vern e rakin
nuk i shisnin, i pinin vet. Me qitro bakalle dhe agrume
ushqenin lopt dhe bagtin manare. Fshati kishte disa
karave, kaike dhe varka me nj vel, q lundronin n
Adriatik dhe n Jon. Kishte dhe dy makina q bnin linjn
Vlor-Sarand. Dyqane kishte shum. Kishte dhe 16
mullinj, ku bluante gjith krahina e Himars; trokoj
shum, ku shtrydheshin ullinjt, dhe shum dyqane
bakalli, ku fshatart blinin me defter (veresie). Kishte
dhe shum kisha (nja njzet e gjasht) dhe tet priftrinj;
dy manastire t mdha: Stavridhin dhe shn Theodhorin,
ku fshatart familjarisht shkonin si n piknik. Kishte
nj shkoll shum t vjetr, t ciln e pati ndrtuar me
parat e tij Gjik Bixhili, q i drgoi t hollat nga Rusia.
Pano Bixhili, babai i tij, ishte konsulli i par i Himars te
cari, n Peterburg.
- 310-
i
Nj nga shkaqet kryesore q dhrmiasit u bn
kundr Hitlerit, qe zhdukja e ifutve prej tij, domethn
zhdukja e burimit t jetess s tyre.
Kur erdhi Italia, kur vendi u b shesh i ushtrive t
mdha dhe i lvizjes s madhe t mallrave, dhrmijasit
nisn t lviznin, t fitonin, si kudo ku kishte para. Blen
automobila, filluan tregtin e madhe me Italin. Lvizje
e madhe!
M kujtohet se, kur u ktheva un n fshat, qitrot
kishin elur lulet e tyre t bardha dhe aroma e veant
prhapej kudo. Fshatart shpresonin se Hitleri do t
mundej nga Fuqit e Mdha dhe kshtu do t shptonin
ifutt, burimi i pasuris s fshatit. Po n at koh, pas
shtat muajsh t pushtimit t Polonis, ifutt shfaro-
seshin trsisht n pogrome. Fshatart nuk i prishn
qitrot, i mbanin edhe kur n fshat erdhn hitleriant.
Edhe pas Lufts vazhduan ti mbanin, me shpres se
ishin rrnjt prrallore t burimit t jets me bollk. M
kujtohet se m 1945 mora nj letr nga nj kushriri im
nga Amerika, Kio Bua, ku m shkruante se kryerabini i
ifutve pyeste nse kishte ende qitro n Dhrmi; nse
kishte, ai i blinte me 10 dollar kokrrn.
Pyeta n fshat dhe m than se n vjesht, n kohn
e eksportit t qitrove, mund t bheshin nja 20 mij
kokrra. U interesova, vajta dhe fola me Nako Spirun, q
ishte ministri i Ekonomis, dhe ai m tha se si qeveri
nuk kishin asnj mjet transporti dhe se UNRRA, q ishte
krijuar pr t ndihmuar vendet e dmtuara nga lufta,
nuk do ta pranonte nj gj t till. Dhe me t vrtet
ashtu ndodhi: Ata t UNRRAS, q kishin mjetet e trans
porta, nuk e pranuan n asnj mnyr kt pun.
Pyetje: - bre kur shkove n fshat, me se u more?
Prgjigje: - E para e puns un realizova iden e
pajtimit me Dukatin. Fola me kushririn tim, Janin. E
binda. Nuk bindej e ma, nuk bindeshin motrat e tij, q
-311 -
nisn t ulrinin, duke thn se, po t mos merrej gjaku
i Andreas, do t mbeteshim pa dinjtet e pa nder. M
kujtonin amanetin e babait tim.
M n fund Jani u bind q ne duhej t pajtoheshim,
se t huajt na gjakosn dhe na armiqsuan dhe t huajt
tani donin t na gjakosnin e t na pranin prsri.
Drguam fjal n Dukat me Neo Spiron, q ishte
njeriu yn, pasi ishte martuar me Amalin, vajzn e
madhe t Andreas, motrn e Janit. Neoja ishte njeri me
logjik. Edhe ai n fillim nuk e pranoi, pastaj, si burr i
pjekur, me nj tuf kalamaj, e pranoi. Shkoi n Dukat
dhe, kur u kthye, tha se ata ishin t gatshm e t gzuar
t bnin nj akt vllazrimi me ne. U caktua dita q do t
vinin. Dhe erdhn 25 burra, paria e krahins s Dukatit,
si Mehmet Alemi, Ymer Muoja, Tahir Hoxha e t tjer.
Darka u shtrua n dhomn e madhe t shtpis son.
Grat qanin, po Jani ishte shum autoritr dhe u imponoi
qetsi e dinjitet: "Ti presim sipas zakonit shqiptar, me
dinjitet dhe bujari.
U caktua q javn e ardhshme t shkonim ne n
Dukat. Vajtm dhe ne 25 burra, si pari e Himars. Isha
dhe un. Shkuam te shtpit e Hamit Selmanit, q i kishte
aty n nj krah t fushs, nga e djathta, kur shkon pr
n Vlor. Na pritn shum larg shtpis, q nga xhadeja.
Shkuam dhe aty pam se ishte mbledhur nj turm e
madhe burrash nga gjith krahina e Dukatit. Dreka u
shtrua n dhomat e mdha t sarajeve t Hamit Selmanit.
Me krkesn e plakut Hamit u vendos q un t
qndroja prball tij, n krye, pasi, - si than ata, - ti je
m plaku nga ne, se ti mendove pr kt pajtim pas njzet
e pes e kusur vjetsh. Kur ishim duke biseduar pr
situatn e re n Shqipri, nj mik i familjes son, q ishte
thirrur dhe ai, xha Sefer Vangjeli, rapsod me nam, krkoi
leje tia merrte nj her. lu dha leja dhe filloi me sy t
mbyllur e t prlotur:
- 312-
sht kshtu, q dgjojm/ qaj, medet, o Vlora
jon!/ Italiant po zbarkojn / qaj, medet, o Vlora jon!/
Me pampor e me ballonj qaj, medet, o Vlora jon.../
Jo, nuk e harroj at dit, kur burrat e krahines s Dukatit
kndonin kt kng me lot ndr sy (syt i kishin mbyllur)
si nj vajtim, si nj kushtrim, si nj kushtrim kundr
Italis. Aty pash me sy burra t vrtet patrio t, pash
ata q e hodhn n det Italin m 1920 dhe, t them t
drejtn, aty mu ndez gjaku dhe shpresa dhe thash me
z t fuqishm:
- Prsri do ta hedhim n det, si m 1920! - M
puthn me radh. Ai pajtim u kthye n nj manifestini
antiitalian. Nuk e harroj kurr at dit. Ne u pajtuam
dhe rinism miqsin q kishin prindrit tan para
ardhjes s andartve n Himar m 1914.
Nga shum pyetje q m bnin pr situatn n Evrop
e n bot, nuk harronin t m pyesnin pr Halim Xhelon
nga Trbai, me t cilin kishte t bnte Mehmet Alemi.
Flisnin pr t si pr njeriun m t dashur e m t shquar
t Vlors. Vura re, pr udi, se Sknder Muos nuk i
vinte mir q mburrej kaq shum Halimi. Ather un,
me lejen e t zotit t shtpis, krkova t merrja nj kng:
T ka rritur Labria, / djal i popullit, Halim, / T ka
pritur Shqipria, Halim Xhelo, trim, o trim/ T prit q t
dilje n Vlor/ me amur t kuq n dor/ Halim Xhelo,
trim, o trim/ (Kt kng e kisha shkruar n Spanj dhe
do t botohej n numrin e dyt t Vullnetarit t liris,
bashk me nj kng pr Riza Cerovn.) Kur po kndonim
kngn, buiti dufi patriotik, burrat u ngritn n kmb
dhe m puthnin me fytyra t lagura nga lott.
Nuk e mbaj mend se cili thirri (ja Tahir Hoxha, ja
Gaqe Kaporra):
- T i lm mnjan armiqsit me njri-tjetrin; sot
armik kemi vetm nj : Italin!
Pyee: - Me k u takove dhe bre kur shkove n
Tiran?
- 313-
Prgjigj: - M duket se ka qen fundi i prillit t vitit
1940. Tirana ziente nga lvizja. Edhe gjat udhtimit
Vlor-Tiran rruga ziente nga makinat ushtarake. Vajta
drejt e te kushriri im Vangjeli, q punonte n shoqrin
automobilistike Sakt. Ai m shpuri n shtpin e Shev-
qet Musarajit, q punonte n Bank. N at dhom kishte
banuar Branko Merxhani, i cili i kishte ln aty gjith
librat dhe katandin e tij, sidomos dorshkrimet e revists
Prpjekja shqiptar". Shevqetit iu luta t m ndihmonte
t takohesha me shokt. M pruri aty shum shok, si
Vasil Shanton, Zef Maln etj.
Puna e par dhe m kiyesore q bra te dhoma e
Shevqetit, qe kjo:
Shevqeti, Aleks ai, Andrea Varfi e t tjer botonin
revistn Antologjia. Tek Antologjia kishin botuar dhe
disa vargje t mia me pseudonimin Ptrit Kurbeti. Ua
kishte dhn Dhimitr Shuteriqi, se ai mbante shum
nga vjershat e mia. Kishin botuar dhe vargje t Migjenit
dhe t shum t tjerve. Un u thash se nuk duhej t
pranohej subvencion nga Italia fashiste pr t botuar
nj revist le trare e cila kurr nuk do t pasqyronte
frymn patriotike dhe idealin ton. Ne duhet ta sabotonim
kt propagand dhe, nse donim t shkruanim, le t
shkruanim dhe krijimet tona ti prhapnim ilegalisht, si
prhapi Selfixhe Ciu Kushtrimin lirimtar pr 7 prillin,
q shkrova n Grnobl.
U bindn dhe Antologjia nuk doli m.
N prgjithsi isha i irituar nga sa shikoja dhe nga
sa dgjoja. M dukej sikur t gjith ishin br fashist
dhe shikonin punt e tyre, t jetonin mir, t pasuro-
heshin, pra sikur deti u b kos dhe o burra kush t haj
m shum. Duke ecur andej nga Rruga e Dibrs, kaloi
nj jerark me uniform t madhe, kapardisur, me spaleta
gjith ar. M vshtroi dhe m foli:
- Si je, o Petro? Bre mir q u ktheve edhe ti!
Mezi e njoha: ishte Q.K., nj shoki ShkollsTregtare,
- 3 1 4 -
q e la shkolln qysh ather pr grada ushtarake.
Shpreha habi se si ishte br ashtu, dhe ai mu prgjigj.
- Un nuk kam kokn tnde!
Po me kt gjuh ia ktheva edhe un.
- As un kokn tnde!
Q kur qesh n France, vrisnim mendjen me shokt
se kush i shkruante artikujt pr fashizmin q botoheshin
n gazetn Tomori dhe q ishin nnshkruar nga Dr.
Omer Nishani. Ishin vrtet t doktorit apo t ndonj
tjetri?! Se doktori kishte qen prgjegjs i Liris kom-
btare, organ i Konares. U interesova dhe e gjeta se ku
banonte doktori, megjithat u mendova gjat dhe vendosa
t mos e takoja.
Krkova takim me Mustafa Krujn, i cili m pranoi
menjher. M foli przemrsisht
- Bre mir q u ktheve, se tani ne, si fashist, dhe
ju, si komunist, kemi lidhje dhe afrim t madh, si Stalini
me Hitlerin, q u bashkuan kundr plutokracis
perndimore. - Shante borgjezin franceze dhe angleze.
Pastaj: - Tani keni ndr mend t bni? Un mendoj se
pr ju sht mir t punoni si zvendsministr i
Kulturs. Ai fliste dhe un e dgjoja. E pa q un nuk po
prgjigj esha.
Mustafai m premtoi nj ndihm modeste n t holla
dhe m tha:
- T futm n listn e emigrantve politik! Cilido q
sht kthyer si emigrant politik, ka marr nj ndihm n
t holla. Merri dhe ndihmo familjen tnde, q sht e
varfr.
- Ju e dini q un jam kundr paras! Po t kem
nevoj ndonjher, do tju drejtohem ...
Ai kmbnguli:
- More budalla, merri! Ti nuk lshon asnj firm
gjkundi! Po nuk i plqeve ti, jepua vllezrve, kush-
rinjve, fshatarve. Kush nuk e do paran, prve hajva-
- 315-
nve! - dhe u ngrit m kmb e m thoshte se ai m
kishte respektuar dhe muar shum, se kishte lexuar
vjershat dhe shkrimet e mia dhe qysh ather kur na
drgonte te Prpjekja shqiptar shkrime albanologjike
me pseudonimin Shpend Bardhi, pr mua dhe pr
Brankon kishte nj simpati t veant... - Po Brankoja u
tregua mendjeleht. Iku dhe tani po vuan pr buk
rrugve t mrgimit. Kurse ti bre mir q u ktheve. -
Fliste pr perspektivn e Shqipris, q do t lulzonte
nn suazn e Italis s madhe dhe do t bhej nj shtet
evropian. E pa q un nuk prgjigjesha. U ngrita dhe
ika. Ai nuk m dha as dorn. (Pas lirimit, n oborrin e
Gjykats Ushtarake italiane u gjendn stiva me dosje
dhe dokumente t hedhura. Midis tyre, nj shok, Andon
Kuqali, kishte gjetur dosjen e procesit ton t Vlors pr
traktin, ku flitej shum pr mua. Kishte gjetur dhe disa
poezi, si Nase Labin e t tjera e mi dha. Lexova
procesverbalet e vitit 1940, n Vlor, ku midis t tjerave
ishte dhe deponimi i Mustafa Krujs, i cili ishte pyetur
pr mua dhe kishte thn: Sapo doli nga zyra ime,
dhash urdhr t survejohet. - Pr kt do t fias m
gjat, kur t tregoj pr traktin e Vlors).
Takova dhe disa t tjer, si Qazim Koculin, Azis
amin.
U largova nga Tirana, i vrerosur pr atmosfern
fashist, pr ato q pash dhe dgjova, sidomos pr
qndrimin e shokve ndaj situats dhe pr pikpamjet e
tyre t moderuara ndaj pushtuesit fashist. Dhe Radio-
-Tirana ishte kasnec i fashizmit, me gazetar e artist
q, pr t ngrn buk, u duhej t bnin politikn e
okupatorit.
Gjat rrugs pr n Vlor vija re nj lvizje t madhe
automjetesh ushtarake, rrugt po zgjeroheshin me
shpejtsi nga ushtart dhe puntort italian. Nj
atmosfer tensioni lufte. N Vlor e kudo bhej propa-
gand pr t rekrutuar milic kundr Greqis.
- 316-
Me gjith kt situat t tensionuar, si mund t rrija
duarkryq un q isha kthyer nga lufta e Spanjs n
atdheun tim t robruar nga fashizmi?!
Me t arritur n Vlor, n shtpin e Ibrahim Shytit,
fola me Luterin, djalin e tij t madh. Edhe ai ishte dakord
q t bhej nj trakt shqip dhe nj italisht pr t sqaruar
masn rreth rekrutimit t milicve kundr Greqis. N
librarin e tij, n nj zyr, pas salls, ishte makina e
shkrimit. Aty u hartuan dy traktet: shqip dhe italisht.
Shqip ishte pak a shum me kt prmbajtje: Vlia
shqiptar, mos u grtje t luftosh kundr t tjerve, ku t
shtyn pushtuesi e t gnjen, se armiku yt sht Italia
fashiste, q t ka zn dern. T bashkohemi e t
organizohemi e ta hedhim n det si m 1920! Kurse
italisht: Vlla ushtar italiani Ti pse j e ktu? Pse t kan
gnjyer e t drguan t pushtosh nj atdhe q nuk sht
yti? Ky atdhe sht i shqiptarve, t cilt do ta lirojn
paetr. Mos u gnje ngafashizmi, q sht gjakatar, q,
si n Abisini e n Spanj, bri krime njerzore dhe tani,
ktu n Shqipri, krkon t zhduk nj popull q jeton n
vendin e tij. Bashkohu me popullin shqiptar ose mos e
prdor kurr armn kundr vllezrve t tu shqiptar!
Traktet u shumfishuan dhe u shprndan nga
studentt e Shkolls Tregtare Hajro akrri, Filt Muo
e shum t tjer. Kur u shprnda trakti, un isha n
fshat. Trakti italisht do t vihej n xhepin e xhaketave t
ushtarve italian. Mirpo ngjau: Si dgjova m von,
dikush pasksh lajmruar kuesturn pr traktin, kishte
thn dhe emrat e grupit q e hartuan dhe q e
shprndan. Filluan arrestimet. N fshat, kur isha duke
fjetur n dhomn e madhe, lart, kur hapa syt, pash
tytat e dyfekve fashist drejtuar n kokn time. U ngrita,
m lidhn dhe, duke kaluar prmes nj turme njerzish
q u mblodh n xhade, m futn n makinn e madhe,
mes tet karabinierve.
- 317-
Nisi tortura fizike fashiste. Krkonin nga un q t
dinin me k u takova n Tiran! Krkonin t dinin kush
kishte urdhruar t hartoheshin traktet. Krkonin emra,
sidomos n Tiran e n Vlor... Un isha i sigurt se do t
m varnin. Dhe mendoja shum, q t mos m shptonte
ndonj ijal ose ndonj emr. Prdorn shum lloj
torturash, por m e reja ishte kjo: n nj qeli t mbytur
n uj, m hodhn brenda. Uji m vinte gjer n gjoks.
Errsir. Asgj nuk shikohej. Smerrej vesh n ishte nat
apo dit. Kur m hodhn, ishte mbrmje. Aty nga
mesnata, dera u hap dhe pash nj xhandar shqiptar q
m tha:
- Ma jep dorn t dalsh, o vlla. - Dola dhe fillova t
dridhesha. M kishte bler konjak dhe kakavall. - Un
jam tri or roj, - m tha. - Ha kakavallin, pi dhe konjak
e rri aty nja dy or.
Kur u futa prap brenda, e pyeta se nga ishte.
- Jam nga Skrapari dhe m quajn Muharrem, - m
tha.
Eh, populli i gjor, sa zemr t madhe ka dhe guxim
tregon!
I drgova al kolonelit se kisha vendosur t flisja.
Erdhn m morn dhe m shpun n Vlor. Si interpret
ishte njfar Sezai, i cili deshi t dinte se kisha folur
me Abdyl Agalliun. I thash se Abdylin e kisha par dy
minuta n nj kafe dhe ishim prshndetur. Kt kisha
arritur tia thosha q m par vllait tim Agjisilla, i cili
duhej t shkonte menjher tek Abdyli, q ishte noter,
dhe ta porosite t thoshte se me Petron u takova dy
minuta n filan kafe dhe vetm u prshndetm!
Kshtu shptoi Abdyli, t cilin e urrente shum
Sezaiu dhe krkonte ta burgoste.
Koloneli m la t flisja. I thash se traktin e kisha
hartuar vet, nga urrejtja q kisha kundr fashizmit
pushtues. N Tiran isha takuar me Mustafa Krujn dhe
Qazim Koculin, t cilt m kishin thn: Ti puno me
- 318-
shokt e tu, se ne na ke pran. - dhe se m kishin ofruar
nj sasi t hollash, t cilat un nuk i pranova. Edhe
Mustafa Kruja, edhe Qazim Koculi u proceduan dhe
urrejtja e tyre kundr meje u shumfishua. Krkonin
me do kusht t merrja nj dnim t rnd.
Proceset mbaruan dhe na shpun n burgun e
VIors, ku takova shum student t Shkolls Tregtare,
prindrit e lyre dhe gjith familjen e Ibrahim Shytit: djalin,
Luterin, gruan dhe vet Ibrahimin, i cili, duke qeshur
(ishte shum ironik), m thoshte: E mbushe koburen
n Spanj dhe e zbraze n shtpin time. E vrteta ashtu
ishte. Familja e Ibrahimit u shpartallua. Ishte e para
familje shqiptar n Vlor q hoqi t zezat e ullirit nga
fashizmi.
N burgun e VIors ishim shum: nja tridhjet veta
pr shtjen e traktit. Prindrit e djemve ishin t matur
dhe nuk u vinte keq; ata kishin luftuar m 1920 kundr
Italis dhe e urrenin fashizmin. Pas nj muaji prindrit i
liruan dhe ne, nja dhjet veta, na drguan n burgun e
Tirans. Ishim t part t burgosur pr shtje politike
antiitaliane. Burgu ishte plot me ordiner. Mua m
izoluan n nj biruc t veant. N at burg ishte Ibrahim
Shyti me djalin e madh, Luterin, ishte Hajro akrri,
Filt Muo, Azbi..., nj djal nga Poliani, kurrizo, Zako
Mezini, Ethem Shehu. Mora vesh se i vetmi pr shtje
politike ishte Ramazan Strmasi, nj elektricist, q
akuzohej se, kur po instalonte dritat n Luogotenenc,
krkonte t vinte nj bomb pr t vrar Jakomonin. E
mbajtn pakz dhe e liruan. Duke qen i izoluar, dgjoja
nga kamarja e drits (se dy biruca bashk kishin nj
kamare si dritare pr llambn elektrike q ndrionte t
dyja birucat): Mos u mrzit, bre burr! Dhe m hidhnin
paketa me cigare. Pr pak dit u mbusha me paketa.
Duhanin nuk e pija. Ata q m flisnin fjal inkurajuese
dhe q m jepnin guxim, nuk i shihja. Tregonin emrat e
- 319-
tyre. Disa ishin t dnuar e disa t padnuar ende (pr
rrahje, pr borxhe, pr vjedhje, pr krime ordinere).
Filluan hetuesit italian t m pyesnin. Ishin njerz
me kultur dhe t sjellshm. Dukej se nuk ishin fashist.
Kishte edhe ndonj fanatik kmishzi q m provokonte
dhe kjo mua m ndihmonte pr tezn q mbroja: Nse
ka nj shtet shqiptar, duhet t ket dhe nj qeveri
shqiptar, e cila duhet t ket dhe Ministri Drejtsie dhe
gjykata shqiptar. Un jam shqiptar dhe jam kundr
Italis fashiste. Kush m dnon? M dnojn gjykatsit
italian! Ku sht qeveria shqiptar, ku jan gjykatat
shqiptar? Pra, nuk ekziston as qeveri shqiptar, as
gjykata shqiptar, por vetm pushtet italian. Dhe, kur
ai gjykats kmishzi m tha: Shqipria sht nj
provinc e Italis, - un e falnderova se mbrojti tezn
time!
N hetuesi vinin shum. Kishin dshir t msonin
gjra q nuk i dinin. M pyesnin dhe u prgjigjesha gjat.
Vija re se atyre u plqente kur thosha t vrtetn pr
Italin, pr rreziqet q i kanoseshin Italis nga fashizmi,
q ishte br lake i Hitlerit. U vinte mir kur flisja pr
garibaldint, q kishin br emr n Spanj, dhe pr ajkn
e antifashistve italian, q njiheshin nga e gjith bota.
Pyetje: - Mund t na flassh pak m shum pr
burgun e Tirans, se aty ndenje mjaft dhe njohe shum?
Prgjigje: - Po, duhet t fias m shum pr burgun e
Tirans, se aty ndodhn shum ngjarje interesante gjat
kohs kur un isha i burgosur.
Shokt e mi t Vlors u liruan (m duket se ndrhyri
Meloni, nj personalitet i rndsishm italian, q kishte
br n Vlor shum vjet si konsull dhe e njihte mir
parin e Vlors, e cila i ishte lutur q ti lironin vlonjatt,
se i kisha mashtruar un, q vija nga Spanja). Mua m
merrnin shpesh n pyetje. Kisha zn miqsi me disa
nga hetuesit, si me ekantonin, q ishte nj burr i
- 320-
ndershm antifashist nga Orvieto] a dhe q na bri shum
favore... Isha vetm, po shpejt m solln n biruc Shyqyri
Pezn, t cilin e kisha njohur n Korfuz. E kishin arres-
tuar pr Myslimin, vllan e tij, q ishte n mal. Ai krkoi
vet nga drejtori, Man Kopliku, q t vinte n birucn
time. Shyqyri Peza shokt i kishte me pozit, ai kishte
mik dhe Maliq Bushatin, q ishte ministr i Punve t
Brendshme. Me Shyqyri un bisedonim shum: ai ishte
me anglo-amerikant dhe jo me Rusin. Kishte pikpa-
mjet politike t shokve t tij antizogist q bn kokrrn
e qejfit n mrgim me rroga t majme dhe tani q ishin
kthyer, secili kishte marr nj shprblim n t holla. Dhe
rrogat tani i kishin t mdha, se i kishin caktuar n Kshi-
llin e Shtetit, q ather i thoshin Refugium pecatorum"
(strehimi i gjynahqarve). Shyqyriun e ndihmonte n burg
njfar Dem Xhepa, q i drgonte prdit pula t pjekura
dhe pilaf me tepsi. Hante shum Shyqyriu, sa mezi ulej
e ngrihej. Ishte trupmadh.
Me t kalova vetm disa jav, se u lirua n kt
mnyr:
Nj dit Shyqyriun e thirrn n drejtori. Shkoi dhe u
kthye pas nj ore. Isha i sigurt se do t lirohej menjher,
por ja q zbriti prsri n biruc. M vshtroi mir dhe
m tha:
- Me ty do t kshillohem, se vetm ti je ktu me
mua. Do t t them nj gj dhe prgjigjen e dua nesr.
Duhet ta mendosh mir, ta peshosh shum mendimin
dhe t gjykosh. Pra, mua m thirri lart Jak Koi, njeri i
Luogotenencs dhe i Mustafa Krujs. M bn kt
propozim: t takohet Myslymi, vllai, me Mustafa Krujn
ose me Qazim Mulletin e t mos jet m kaak, t jet i
lir dhe t na japin t dyve 10 000 napolona.
Ky ishte kushti pr lirimin e tij dhe pr pasurimin e
tij. Un nuk e zgjata:
- Dgjo, Shyqyri, ai q merr para nga Roma, sht
- 321 -
xadhtar. Ska nevoj t mendoj gjer nesr q t t pr-
*jigjem. Po more para nga Luogotenenca, je skllav i saj.
Ai u nxeh shum, u ngrit m kmb dhe nisi t
shprehte mendimet e tij me zemrim.
- Un nuk bhem kurr skllav i Luogotenencs, si ju
q jeni br skllevr t t kuqve t bots! - Fliste me
pasion dhe un e dgjoja: - Kush t vjen sot pas, po nuk
pate para?! Asnj st dgjon se ka thn Marksi ose
Lenini. Shqiptari, sidomos fshatari, do para, do ndihm,
do buk, do kpuc e gomar. Me se ti blej, me thniet
e Marksit dhe t Leninit? Jo! Un do ti marr parat dhe
me ato para do t nis luftn kundr tyre. Ke pr ta par.
Me parat e tyre un do t bhem i fuqishm, do t m
dgjojn dhe do t m besojn fshatart e do t vijn pas
meje.
T nesrmen u ngjit lart n drejtori dhe u kthye pas
pes ditsh. M krkuan edhe mua n drejtori, ku gjeta
Shyqyriun, t kapardisur si gjel. M prqafoi, m solli t
falat e shokve dhe m tha se drejtori kishte marr urdhr
nga lart q t silleshin mir me mua. Kur iku, la n tiyez
disa napolona. Merri, pr shokt dhe pr t gjith t
burgosurit, pr kolektivin, si i thoni ju, - m tha. La
parat dhe iku. Drejtori m shpjegoi se ato para ishin t
miat, prandaj do ti mbante n zyr ai e, kur t kisha
nevoj, do t trhiqja sa t m duheshin. Kshtu u ndam
me Shyqyri Pezn, i cili shkoi n Pez dhe atje, si dihet,
me vllan e tij, me ndihmn e shokve, krijuan bazn e
par luftarake t armatosur kundr pushtuesit.
N nj dit qershori t atij viti (1940) m solln n
biruc nj italian. Ishte pronari dhe kapiteni i vaporit
Paganini, q u mbyt nga t arat n hambar, pran
Durrsit. Vapori ishte i ngarkuar me municione. Kapiteni
dhe pronari i Paganinit rrinte si i hutuar dhe kishte
frik se do ta pushkatonin. Vinin prdit hetues dhe
njerz t Ovras dhe e pyesnin. Krkonin nga ai t dsh-
-322 -
monte se vaporin e mbytn oficert shqiptar q
ktheheshin pr pushime nga akademia e Torinos dhe e
Modens. Por italiani i mir nuk pranonte t bnte nj
deklarat t till. Thoshte se n vaporin e tij ishin nja
dyzet oficer shqiptar, po kishte m shum oficer dhe
ushtar italian. Duke folur me mua, m dha t kuptoja
se ishte i bindur q kt sabotim e kishin br shqiptart.
Dhe m tregonte disa detaje pr t vrtetuar at q
thoshte. At e morn dhe e drguan n Itali. Nuk e mora
vesh fundin e tij. Lidhur me kt un shkrova nj roman
t vogl Vajza e kapitenit, ku tregoja sikur i ati, kapiteni
i vaporit, q do t pushkatohej, i dha unazn nj bashk-
vuajtsi shqiptar dhe i tha se, nse ky shptonte dhe
arrinte t shkonte n Napoli, ku banonte familja e tij:
gruaja dhe vajza, ti thosha vajzs s tij t mos martohej
me fashistin aviator q e dashuronte. Linja ishte kjo:
Shqiptari drgohet pr n Ventontene, n internim. Pran
Napolit, hidhet nga treni dhe pas shum peripecish arrin
te familja e kapitenit e i tregon unazn. Nn e bij e
strehojn dhe dashurohen pas tij, sidomos vajza, s cils
i premton se, po t mbaroj lufta dhe po t jet gjall, do
t kthehet t martohet me t. Romani humbi; ishte nja
300 faqe dorshkrim.
Pyee: - Qndrove pr shum koh n biruc? Cilt
shok erdhn pastaj?
Prgjigje: - Kur isha vetm n biruc, nuk lejohej
asnj libr e asnj gazet. Por t burgosurit ordiner m
hidhnin nga kamarja e drits gazetn dhe ndonj libr.
Pr shtres kisha vetm nj rrogoz dhe si ushqim, buk
e uj.
Nj dit erdhn n biruc prokurori Mustafaraj,
doktor Kokona, nj infermiere si dhe drejtori Man Kopli-
ku. Isha mbshtetur n qoshe.
- Pse nuk ngrihesh n kmb?! - thirri drejtori i
burgut. Bra sikur nuk e dgjova.
- Pse t kan arrestuar? - pyeti prokurori.
- 323-
- Pyet padront e tu, - i thash. Nuk foln. Doln
njri pas tjetrit dhe m lan aty ku isha, n imento, me
buk e uj.
Nj drek, kur bhej shum zhurm prjashta, veshi
m zuri t prmendej nga nj z i dashur emri im!
Prmblodha gjith forat dhe dgjova: Kam ardhur pr
Petro Markon, e kam vlla! - Ishte zri i Lilos s gjor, i
motrs-nn, e cila m rriti, si nn e si motr. Dgjoja
kt bised:
Liloja: - Kam ardhur nga fshati. Dua nj t mir nga
ju (dikush e prkthente italisht, se, si dukej, motra fliste
me ndonj oficer italian).
Oficeri: - Nuk sht e mundur t takoheni me t, se
ende nuk sht gjykuar!
Liloja: - Jo, nuk kam ardhur ta takoj, po tju lutem
juve q ta varni sa m par, q t mbledhim mendjen, se
skemi as kmb, as zemr e as para q ta ndjekim n
burgje dhe internime!
E zeza Lilo! Dhe mu kujtua gjith drama e familjes
son.
At mbrmje, i mrzitur n kulm, hipa n dritare
dhe vshtroja oborrin e burgut. Bosh. Vetm nj ushtar
italian bnte roj (se natn vinin n oborr roja italiane),
shtiste i menduar. M pa dhe mu afrua. M foli:
- Pse je n burg? ke vjedhur?
- Nuk kam vjedhur gj!
- Un, - tha ushtari italian, - kam br pes vjet
burg n Napoli pr vjedhje, dhe tani jam roj ktu... -
dhe qeshte.
I thash se vuaja n burg, pasi isha kundr
Musolinit. Ai nuk foli, eci paksa dhe u kthye prsri:
- A do buk?
Nuk e kundrshtova, kshtu q ai shkoi pran
dritares s shkalls dhe thirri:
- Mario, hap nj kuti mishi, merr nj panine dhe nj
shishe ver dhe mi sill ktu!
- 324-
Pas pak, Marioja ia dha nga dritarja'ato q krkoi. E
pash q vinte ngadal drejt meje dhe mi dha duke m
thn:
- Kujdes se mos t t shohin kta shqiptar t ligj
(pr rojat)! (Attenzione che ti vedono questi vigliacchi
albanesi!)
Sa rnd m erdhi! Sikur m qlloi me plumb dhe jo
sikur m dha buk... Ai kishte t drejt, se i shihte rojat
shqiptar t burgut sa keq silleshin me mua dhe me t
tjert; ishin me fashist se vet Musolini! Nuk e harroj
kurr at mbrmje.
Nj dit m erdhn pr takim Aziz ami, Hysni
Lepenica dhe Shyqyri Peza. Pas atij takimi mua m hoqn
nga izolimi. U vendosa n birucn nr.8.
N birucn nr. 8 vinin shum t burgosur, m donin,
m ndihmonin, bisedonim. Nga t part shok q erdhn,
qe Pandi Kristoja (jo Pandi Kristoja q njihet, po nj tjetr,
shok i mir nga Kora. Pas tij erdhi Delo Balili, Veis Pipa
nga Vlora, Niko Lai, Foto Veshi, Dhimokrat Noti, Gaqo
Naste nga Kora). Filluam t hidhnim themelet e kolektivit
t par n burg, q m von u b familja e t burgosurve.
Bashk me kta shok krijuam si t thuash nj brtham
rezistence.
Po burgu u mbush n fund t tetorit t vitit 1940,
kur Italia sulmoi Greqin.
Para se t sulmohej Greqia, m erdhn pr takim n
burg Aziz ami, Sknder Muoja e t tjer. Aty u zum
me Azizin, se ai ishte caktuar si komandant i milicve
shqiptar q do t sulmonin Greqin pr t liruar am-
rin. Folm ashpr t dy dhe u ndam keq!
Pak muaj m von, kur italiant hngrn dru nga
populli grek, m erdhi prsri Azizi n burg e m tha:
- E hngra at mut! Vajta. Ti kishe t drejt. Ne
menduam dhe besuam ndryshe. - Azizin e njihja q n
Franc dhe e kisha dashur; q kur e njoha, m dukej m
- 325-
i ndershm se t tjert. M kujtohet kjo ngjarje n
Grnobl:
Ishim n kinema dhe, kur dolm, policia franceze
nisi t kontrollonte t gjith ata q dilnin nga kinemaja.
Pra, isha me Azizin. Un kisha n xhep tesern e partis,
q kishte dal n ilegalitet. Po t ma gjenin, do t m
drgonin n kamp prqendrimi, se isha edhe i huaj. Azizi
e vuri re q un isha i shqetsuar. I thash arsyen. Nuk
dija se ku ta futja tesern, por ai m tha q ta nxirrja e
tia futja n xhepin e pantallonave. Ishim t gjith me
duart lart. Me marifet shkova pas tij. Ishte i gjat. E nxora
me shpejtsi tesern nga xhepi dhe ia futa n xhepin e
pasm t pantallonave. Kur policia nisi t m kontrollonte
mua, Azizi tha se kishte pasaport diplomatike. Dhe me
t vrtet ai nxori pasaportn diplomatike me t ciln
ato dit do t kthehej n Shqipri, pas t tjerve q kishin
ikur.
LUFTA ITALO'GREKE DHE BURGU. . .
Disa hetues italian antifashist dhe njerz q mu
solln mir, m kishin thn nj dit, para marsit t vitit
1942, kur m drguan n burgjet dhe nisit e Italis:
Afro 30 mij procese jan br kundr shqiptarve me
akuzn: Ndihm Greqis n luftn e saj kundr Italis!
Lufta Italo-greke qe nj ngjaije e madhe pr ne. N
fillim shumica besoi se Italia do t shkonte n Athin
pr pak dit. Por u gabuan: populli grek e mundi Italin,
e vuri prpara. Dhe kjo disfat e Italis qe fitore e madhe
pr popullin ton, se tani u bind se Italia nuk do t ngulej
prjet ktu, si propagandonin agjentt e saj.
Me qindra e qindra arrestoheshin. Burgu u mbush,
sa dhe n korridoret skishe ku t hidhje kmb. Nga
biruca nr. 8 kalonin t gjith, dhe ne i ndanim sipas
- 326-
njerzve dhe pikpamjeve t tyre. Me t gjith silleshim
mir, i prisnim mir, u shrbenim, u flisnim, i mbanim
me kuraj dhe i bnim q ta ndienin veten t sigurt, t
qet, si mes vllezrve. Kolektivi yn ishte pasuruar me
ndihmat q merrnim, dhe kushdo e hante nj pjat gjell.
Nga burgu i Tirans shkonin pr n Itali, internim
ose largim nga Shqipria: ish-zogist, npuns dhe ish-
-ministra ose deputet, q Italia i largonte duke i drguar
n Rom, Firence a Napoli, me rroga t majme. Kur pash
Nebil ikn n burg, u habita. Dhe ai u habit dhe m
thoshte duke qeshur se kishte br gati frakun dhe
uniformn, se ishte caktuar si federal i fashizmit n
Janin! Ndrkoh shokt tan t mir, si Mina Ui, Stefo
Grabocka e t tjer internoheshin n ishuj si n Venton-
tene, n Ponza e t tjer, ku jeta ishte tepr e vshtir.
Shprnguln dhe gjith ordinert pr n burgjet e
rnda t Kapodistrias e sdi se ku. Kishin frik nga ndonj
revolt. Megjithat, burgu u mbush me shok nga gjith
Shqipria, sidomos nga Jugu, si armiq t Italis q ndih-
monin ushtrin greke: tregtar nga Saranda, Delvina,
Prmeti, Gjirokastra, Kora; fshatar nga Vurgu, nga
Himara, nga Dropulli. Kishte t arrestuar q qndronin
pak dit n burg; kishte nga ata q kalonin nga gjyqi
ushtarak. Dnime t vogla.
Erdhn me radh: Ismail Golemi, Shemsi Totozani,
Kastriot Muo, Fejzo Gjomemo; (grupi i Shkodrs) Qamil
Gllavoi, Xhovalin Luka, Bushati, Nuri Llazani; nga
Berati, nga Fieri, nga Myzeqeja, nga Durrsi, nga Tirana,
me qindra e qindra. Kolektivi ishte zmadhuar dhe ne e
drejtonim me shok t mir.
Kur hyri Gjermania n Greqi e pastaj u fut dhe Italia,
nga pranvera e vitit 1941 erdhi n Tiran mbreti i Italis,
t cilin e qlloi Vasil Lai, q kishte t bnte me Niko
Lain. Pr ne ishte nj emr i panjohur. Por e prun n
burg dhe e mbanin t izoluar e t shoqruar me njerz t
- 327-
OVRAS. Nuk lejonin as drejtorin e burgut, as gardiant
e burgut, as dhe oficert e gjykats ushtarake italiane,
nuk lejonin njeri t fliste me t. Nuk kaluan shum dit
dhe ne dgjuam n oborr q po ngrinin nj trekmbsh.
U habitm. U grumbulluan te dritaret e burgut dhe pam
t nxirrnin Vasilin, t cilin e mbanin dy veta nga kraht.
I than se do ta shpinin n Gjirokastr. Kur ai pa
trekmbshin, u habit. Ishin mbledhur shum oficer
italian. Sekretari i prefekturs, M. Hurshiti, lexoi
vendimin me vdekje. Ne filluam t kndonim kng
revolutionre. Vasili hodhi syt nga ne dhe hipi n fronin
e vdekjes. Para se ti hidhej litari n fyt, brtiti; Posht
fashizmi, rroft Stalini, rroft Shqipria e lir! Ne
vazhdonim t kndonim Internationalen.
Ishte i pari shok q varej nga italiant.
Varja e Vasil Lait na ndezi gjakun, u bm m
lufttar dhe e shtuam shum punn pr t propagan-
duar idet tona antifashiste n gjith at mas t
burgosurish.
Drejtori i burgut dhe sekretari Mark Berisha na
ndihmonin. Na tregonin se cili ishte provokator.
Pyetje: - Meq ndenje n burgun e Tirans pr shum
koh, a mund t na flassh dika m gjer pr kt front
t rezistencs?
Prgjigje: - Q nga maji i vitit 1940 e gjer n marsin
e vitit 1942, kur ndodhesha n burg, kam qen dshmitar
i nj atmosfere luftarake dhe patriotike t prgjithshme,
edhe nga ordinert e gjor, t cilt pr nj faj t vogl, pr
nj batanije ushtarake ose pr nj znk, dnoheshin e
pastaj, n kontakt me kolektivin ton, bheshin me ne
dhe shumica e tyre morn ann e lufts son. N burgun
e Tirans zotronte dhe kishte pushtet krahu yn
revolutionr dhe asnj parti tjetr. Aty u prhapn kngt
e para t lufts son, si: "Prej uris e prej mjerimit (knga
e partizanve sovjetik), Pararoja (ne jemi pararoja, ne
- 328-
jemi shpresa e njerzis), Flamuri i kuq ( bota e mbushur
plot me lot e jeta plot me varfri), Para jets, Knga e
shoqes (O shoqe, eja t shkojm, n pun m par se
nagim), Fusha, ju fusha (knga e kavaleris soyjetike),
Tovarish Timoshenko, eja; kngt italisht: O general
Guzzoni,/ un figlio di putana... ose t tjera si kto: E,
guinti in Albania, / non pianterem la giostra, / Diremmo
agli albanesi/ che non e casa nostra.1'- Shum nga kto
kng italisht i msuan edhe rojat italiane. Pas burgut,
kto kng antifashiste u knduan n Pez e pastaj morn
dhen. Kur erdhi nj dit n burg Demir Godelli (pas
shptimit t Mihal Durit, q shkoi n Pez), m tha se
kngt po kndoheshin n Pez. N Spanj e n Franc
kisha punuar pr prhapjen e ktyre kngve n rinin
e atjeshme, prandaj m takonte mua q kto kng ti
sillja edhe n Shqipri. Dhe buitn n burgun e Tirans
e pastaj n gjith Shqiprin.
Si e prmenda m lart, gjersa Italia u thye nga
Greqia, rojat e burgut, prve disave si Hysni Lushnja
nga Prmeti dhe Islam Bullica nga Kolesjani i Kuksit q
na prkrahnin dhe mbaronin porosit tona, t tjert ishin
shum t kqij dhe na persekutonin. Pastaj, edhe ata u
bn me ne. Do t tregoj se si u b dhe Ali Minxha me ne,
q ka qen m i rrepti dhe pa shpirt.
Ja se si u b Ali Minxha me ne: Ai vinte me elsa n
dor, biruc m biruc, dhe kontrollonte se mos kishim
ndonj biak a thik, ose dhe qelq. Para se t vinte n
birucn time nr. 8, i thash nj shoku nga Kui, q quhej
Xhevahir: Kur t futet roja tek un, mbylle me lloz nga
jasht dern. Ali Minxha u fut n birucn time dhe dgjoi
llozin t mbyllte dern. U kthye nga dera dhe i binte q
tia hapnin dhe, kur u kthye pastaj nga un, pa se i ishte
1) E, kur t arri jm n Shqi pri ,/ nuk do t mbjei m l uft./Do tu themi
shqi ptarve/ se nuk sht shtpi ajon.
- 329-
drejtuar nj nagant drejt e n fytyr (nagantin ma kishte
dhn Islam Bullica, q ishte gardian burgu: Merre, se
t duhet, - m tha).
- Duart lart, Ali Minxha! - I ran elsat nga dora
dhe nisi t dridhej. - Ulu ktu, n shtratin tim! - Ai u ul.
Un, me revolen n dor, i flisja. - Po ti, me k je? Ishe
me Zogun? Po edhe Zogu kundr Italis sht. Pse nuk
po e kupton se ku t shpie mushka? Gjith gardiant,
drejtori, sekretari, jan me ne, na ndihmojn, na duan,
kurse ti ende tek ura! Ali Minxha, eja n vete! Je apo
nuk je shqiptar edhe ti si ne?!
- Aman, hiqe at, pastaj flasim. - U ul. I dhash nj
duhan dhe e pyeta nse donte kafe. Ai, pasi ndezi cigaren,
m tha bereqaversen dhe deshi ta kthente situatn duke
br pak humor. (Pas lirimit, kur isha n gazetn
Bashkimi, m than se m krkonte nj plak. U thash
ta futnin n zyr! t shoh?! Ali Minxha! Me mjekr dhe
i krrusur. Eh, eh, - m tha! - Un jam bab dshmori.
Im bir, q ishte xhandar, u bashkua me partizant dhe u
vra! - Tani isha me nj baba dshmori dhe jo me at
gardian burgu t tmerrshm q e urrenin t gjith.)
Kur Gjermania naziste sulmoi Bashkimin Sovjetik,
ne ishim pak shok n burg. Filluam t kndonim, se
ishim t sigurt q po i vinte fundi Hitlerit. Vinin prdit
oficert italian q njihja, dhe m pyesnin mendim
kisha, si do t shkonte lufta. Ata tmerroheshin se ushtrit
gjermane prparonin shum dhe oficert italian pyesnin
bnte Stalini, pse nuk ia thyente kokn Hitlerit! Pritni,
- u thosha, po hitleriant prparonin shum.
Filluan t na vinin n burg shum shok. Tani q
luftonte Bashkimi Sovjetik, fashizmi ishte trbuar. Na
sollen, n burg edhe Mihal Durin. Mihali flinte n birucn
time dhe bisedonim. Vinte e ma dhe motra, na sillnin
pr t ngrn, na lanin teshat. Mihali ishte arrestuar pr
nj aksion q kishte br me Misto Mamen n nj zyr t
- 330-
fashios, ku kishin marr dhe nj shaptilograf. Aty dgjova
pr her t par emrin e Enver Hoxhs. Fliste Mihali pr
t.
I thash ekantonit: Kam nj shok shum t varfr.
Djal i vetm. Nna dhe motra vetm at kan. T lutem,
prpiqu ta lirosh! - T nesrmen e thirrn Mihalin n
drejtori dhe e liruan... Pas pak erdhi n drejtori Palandri,
kuestori, dhe krkoi t merrte n pyetje Mihalin. Po Mihali
ishte liruar. U b kiameti. Kuestori u trbua dhe krkoi
t dinte se kush e kishte liruar. Hapi dosjen dhe lexoi:
sht arrestuar, se nuk ka lejen e radios, prandqj lirohet,
se me kto merret Gjykata Civile e Tirans dhejo Gjykata
Ushtarake. Palandri u trbua. ekantoni kishte ndrruar
akuzn. Nga atentat kundr shtetit, nj akuz pr nj
radio pa leje. Mihali iku drejt e n Pez.
Nat pr nat dilja npr biruca pr t par se kush
kishte ardhur. N birucn prball simes, kur hyra, pash
nj njeri t shtrir, q kishte vn kpuct pr nnkres.
Kur m pa, m tha italisht:
- M dukesh si Robespieri!
Folm me t. Ishte oficer italian i xhenios. I dham
pr t ngrn dhe i bm nj kafe. Fola me t gjersa u
gdhi. Ai kishte br disa trakte t vogla me slogane:
Italian, kjo nuk sht lufiajon!", Italian, ne nuk kemi
vend ktu, Shqipria sht e shqiptarve!, Italian,
fashizmipo e shpie n gremin popullin italiani e t tjera.
Kto ia kishte besuar nj orndreqsi shqiptar n Rrugn
e Dibrs. Ai orndreqs kishte dhe djalin e tij n dyqanin
e vogl. Pra, italiani i la aty traktet dhe disa or. Ata
shkuan e denoncuan dhe at e arrestuan. E torturonin
pr t nxjerr dhe shok t tjer, po Sisto Venturi (ashtu
quhej ai oficer i xhenios nga Bolonja) nuk nxori asnj
emr. Ishte i bindur se do ta pushkatonin. E mbajtm
ne disa dit dhe bisedonim se si duhej t mbrohej. Erdhi
dita dhe e shpun n Gjykatn Ushtarake pr ta dnuar.
-331 -
Prisnim me ankth dnimin e tij, megjithse un kisha
folur shum me hetuesit, me t cilt n njfar mnyre
isha i miqsuar. Kur t shohim? Na vjen pasdreke duke
knduar Avanti Popolo - a la riscossa...
E kishin dnuar 12 vjet! Edhe ne knduam e
kremtuam shptimin e tij. Na tregoi se si ishte zhvilluar
a w
Sisto Venturi pranoi se i kishte br me ndrgjegje
ato slogane antifashiste dhe kundr lufts. Dhe, kur
kxyetari e pyeti pse, ai u zhvesh dhe tregoi plagn q
kishte marr n Luftn e Par, nga austriakt, n Brenero.
Dhe nisi t tregonte t vrtetn pr situatn n Itali e n
bot (ashtu si e kishim planifikuar dhe biseduar shum
her bashk). E lan t fliste shum. I than t vishej,
dhe u trhoqn brenda n sall. Pastaj, kur doln, pyetn
dhe avokatin nse kishte gj pr t thn. Avokati
ushtarak caktohej nga Gjykata Ushtarake; kishin caktuar
nj toger simpatik, nipin e Maskanjit. Ai kishte thn:
- Kur m dhat dosjen dhe e lexova, nuk desha t
mbroja nj tradhtar, sidomos ushtarak tradhtar. Po, kur
e dgjova t pandehurin t fliste, mu hapn syt dhe me
ndrgjegje deklaroj solemnisht para ksaj gjykate t
ndershme se un solidarizohem plotsisht me t
pandehurin Sisto Venturi, - dhe doli nga salla.
Ora q mbaj ende n dor, sht kujtim nga Sisto
Venturi. (Pas lirimit shkova n seksionin e sigurimit,
ku ishte prgjegjs Stefo Grabocka. I thash ato q m
kishte treguar Sisto Venturi pr ata dy orndreqs, at e
bir, q e denoncuan at n SIM. Stefoja u interesua dhe
pas disa ditsh m tha se at e bir m von kishin
ndihmuar Lvizjen.)
... Vazhdoja t vizitoja natn t arrestuarit e rinj. Nj
nat, nn shkall, gjeta nj malsor t shkurtr. Nuk
flinte. Rrinte kmbkryq. E pyeta si ishte dhe nse
dshironte duhan. M pyeti dhe ai se cili isha, dhe, pasi
- 332-
i thash se isha dhe un i burgosur, pranoi duhan dhe
ushqime. E mora n birucn time. Ishte nga Kthella dhe
quhej Frrok Gjeta, nj bajraktar i vogl. E kishin
arrestuar, se djemt e mi jan budallenj, i morn parat
nga njerzit e legats jugosllave n salln e kinemas,
ku i pan spiunt. Ai merrte do vit nga Beogradi 1000
napolona. M tregonte tragjedin e banorve t Kthells.
Ky me banda t armatosura nisej pr plakitje e vjedhje
bagtish e bereqeti gjer n Maqedoni e Greqi e luftonte
me rojat dhe ushtart n kufi duke ln dhe t vdekur.
Plakat ua ndante ky malsorve q merrte me vete. Cuba
t organizuar pr buk, se Kthella sht shum e varfr.
Pas pak ditsh u b si tha ai: Do t m liroj princi, se
e kam mik, kam shum miq n qeveri. Me t vrtet, e
thirrn lart dhe e liruan. Krkoi t takohej me mua. M
falnderoi shum dhe m tha: Kur t kesh nevoj,
thirrm, se vij edhe natn!
Pas nja dhjet ditsh m thirrn n drejtori. Kur
shkova aty, pash Frokun. M prqafoi. I tha sekretarit
t burgut, Mark Berishs, t na linte vetm nja dy dekika.
Marku doli. Froku m tha se kishte ardhur t m merrte
me vete.-
Ti duhet t vish n Kthell. Aty do t jesh i lir si
zogu. Nuk ban q ti t dergjesh ktu brenda.
E pyeta se si do t m merrte me vete. M tha se e
kishte br planin. Kishte sjell dhe nja pes djem me
vete dhe do ta shprthente burgun. E falnderova dhe i
thash q t mendohesha nj her dhe se t nesrmen
do ti ktheja prgjigje. Mendova e mendova dhe nuk
vendosa, se nuk kisha as shok, as brenda dhe as jasht
me k t kshillohesha. E rraha nga t katr ant kt
propozim dhe t nesrmen, kur erdhi, i thash se nuk
kisha vendosur. Ai la n tryez nj torb me ushqime
dhe duhan dhe m tha: T ruejt zoti, o Pjetr! Kur t
kesh nevoj pr mue, m thirr, dhe erdha! - dhe iku.
- 333-
(Pas lirimit, kur isha n Berat duke ngrn buk
me shokt e Shtabit, i tha Tuk Jakova Hysni Kapos:
Thuaja, thuaja Petros shtjen e Frrok Gjets. Dgjova
nga ata se Frroku kishte dhn urdhr n Kthell q
fshatart t mos shtinin kurr kundr partizanve, se i
kam dhan besn Pjetrit!, megjithse ai ishte mik i
ngusht i Gjon Markagjonit dhe i Bazit t Cans. Kur
isha n gazetn Bashkimi, m erdhi nj malsor nga
Kthella me nj letr nga Frroku. Ishte djali i tij q m
solli letrn. Krkonin ti ndihmoja se mos merrnin dhe
kta ndonj cop tok n Bregun e Mats nga reforma
agrare, pasi shum malsorve u jepnin tok. U inte-
resova, po nuk e di se u b, sepse u arrestava edhe vet
m 1947. Pas disa vjetsh, mora vesh se Frroku kishte
vdekur n burg, se kishte strehuar diversant.)
Nj paradite, kur isha n zyrn e sekretarit Mark
Berisha, erdhn dy karabinier me dy shqiptar t lidhur.
Un i njoha dhe u trondita. Njri prej tyre m shkeli syrin,
q t mos flisja. T dy shqiptart e lidhur ishin Hasan
Rei dhe Hamit Shijaku, po than emra t tjer. I mori
n dorzim Marku dhe i drgoi posht; pas tyre vajta
edhe un. I mora n birucn nr. 8. Ata ishin zemruar
shum me njri-tjetrin. Pasi i qerasa dhe u mallm, m
than se si kishte ndodhur arrestimi i tyre.
Pr Hasan Rein dhe Hamit Shijakun, e vrteta ishte
kjo: T dy kishin vendosur t shkonin n Pez, po m
par duhej t kalonin nga aerodromi pr t par se ku
ishin depot e municioneve me t cilat ngarkoheshin
aeroplant fashist dhe bombardonin Malin e Zi
kryengrits. Duhet patjetr ti vinin n ndihm Malit t
Zi, q kishte ngritur krye, thoshin. Prandaj ndihma e
par q duhet ti jepnin ishte t hidhnin n er depot e
gjyleve q prdit shkarkonin aty aeroplant fashist.
Nuk e pan tabeln Zon ushtarake. Ndalohet kalimi!,
hyn brenda n fush dhe, sapo pan nj depo, dgjuan
- 334-
zrin e rojave: Alto la! - duart lart! - Ather nisi grindja
midis tyre. Hasani thoshte q armt q kishin, ti hidhnin
n hendek e, kur ti zinin, tu thoshin se kishin kaluar
pa ditur se ishte aty. Kurse Hamiti thoshte:
Jo, do t na zn, do t na njohin, prandaj m mir
sht t luftojm dhe t largohemi duke luftuar. Kemi
revrale dhe bomba.
Hasani thoshte se n at fush t hapur skishin se
si t shptonin. Mnyra e shptimit ishte t hidhnin armt
n hendek dhe t hiqeshin si fshatar q kishin humbur
rrugn.
Kshtu kishin vendosur: kishin hedhur armt. Rojat
i kishin zn, i kishin kontrolluar, nuk u kishin gjetur
gj, po n at koh karabiniert kishin hyr n fush, i
kishin lidhur t dy dhe i kishin sjell n burg. Prandaj
ata nuk treguan emrat e tyre t vrtet. Megjithat ata i
kishin njohur, prandaj erdhi menjher Palandri,
kuestori i tmerrshm, dhe i mori n kuestur, ku i shtroi
n torturt nga m njerzore.
Pas nj jave e solln te ne Hamitin t drrmuar aq
shum, sa as ujin nuk mund ta kaprdinte. Ra n shtra-
tin tim dhe ne bm ishte e mundur q ta sillnim n
vete. Fjetm bashk dhe, kur vinte n vete, mallkonte
Hasanin. Prsritte: M mir t ishim vrar me nder,
sesa t vritemi t drrmuar dhe t poshtruar nga
fashistt. Ndenji me ne nj jav. Nuk fliste shum.
Shokt e donin dhe bnin mos q ta qetsonin. Erdhn
dhe e morn, se do ta onin n Gjykatn Ushtarake.
Hasani ishte n burgun ushtarak, nga e majta e burgut.
Ne prisnim me ankth vendimin e gjyqit. Kishim nj avokat
q na prkrahte shum, Suat Asllanin. Ai erdhi dhe na
dha mandatn: t dy me vdekje. Hamitin e prun te ne
n birucn nr. 8. Ai nuk fliste fare. N mngjes erdhn, e
morn dhe e uan n burgun ushtarak. Hasani na
lajmronte q t njoftonim Myslym Pezn, se mos vinte
- 335 -
f f
dhe shprthente burgun pr ti shptuar. Kaluan 48 or
dhe nuk u ekzekutuan; shpresonim t faleshin. Hasani i
drgoi nj letr Hamdi Krikut, q t bisedonte me
Mustafa Krujn. Rojat na mbanin n lidhje t vazhdue-
shme me ta, q ishin n biruca, t ndar. U drgonim
lajme dhe pr t ngrn. U drguam dhe nj mangall me
qymyr.
Duke gdhir 2 marsi i vitit 1942 dgjuam lvizje n
oborr t burgut. Prapa burgut ushtarak po ngrihej nj
trekmbsh. T gjith ne t burgosurit u mblodhm npr
dritare pr t par trekmbshin q ngrihej. Tham:
Hasanin dhe Hamitin, po i varin. Q pa gdhir, oborri u
mbush me oficer. Nxorn t parin Hamitin. Ishte i qet,
i prgatitur; ato dit i ishin dukur shekuj, priste fundin!
I lexuan vendimin. Ai nuk foli. Hipi vet n fron dhe,
para se ta vinte vet litarin n qaf, thirri me z t
fuqishm: Rroft Stalini! Rroft komunizmi! Rroft
Shqipria e lir! Ai thoshte fjalt e fundit dhe ne
kndonim Internacionalen. Burgu buiti. Tani prisnim
t nxirrnin Hasanin, por nuk e nxorn. Erdhn shum
karabinier e police dhe rrethuan burgun. Erdhn dhe
makina. Pas pak thirrn pr ti internuar n Itali disa
shok, midis t cilve Zenel Hekalin, Seit Bushatin e t
tjer. Me ta ishte dhe Hasan Rei, i lidhur kmb e duar.
Rojat na than se, kur kishin shkuar t merrnin Hasanin,
kishin par t mur t shkruar me qymyr, kto fjal: Sot,
m 2 mars 1942, fashistt varn Hamit Shakun dhe
Hasan Rein! Shok, na merrni hakun!
Do t tregoj m tej pr Hasanin, kur ishim n burgun
e Barit. Ai kishte kt mendim: kan frik t m varin n
Shqipri, por do t m varin n Itali. Ai n burg ishte dit
e nat lidhur kmb e duar dhe n dern e birucs me
hekura rrinte nat e dit nj roj.
Hamit Shijaku qe i pari komunist shqiptar q varej.
Pyee: - Po ti, pse nuk u gjykove? Si t mbajtn n
burg pr rreth dy vjet pa t gjykuar?
- 336 -
il
Prgjigje: - Akuza ishte prcaktuar qart: Akuzohe-
sha pr veprimtari kundr unitetit t shtetit, domethn
dnim me vdekje! Por hetuesit italian prpiqeshin me
do kusht q t m shptonin jetn. Ata e shtynin gjyqin,
gjersa m n fund ekantoni dhe dy t tjer m thirrn
n drejtori dhe m foln:
Ne menduam dhe menduam se si t t shptojm,
se nga Luogotenenca marrim shpesh sugjerimin:
dnojeni me vdekje. E dim se kush i bn kto nxitje:
Mustafa Kruja dhe Qazim Koculi. Po ne e gjetm rrugn
e shptimit. sht caktuar gjykimi pr n 10 nntor
1941, po me kt kusht: nuk do t zhvillohet gjyqi, po
nuk u paraqitn n salln e gjyqit personalisht Mustafa
Kruja dhe Qazim Koculi si bashkpuntor t t
akuzuarit.
Nuk e kuptova tamam, po m erdhi mir q n salln
e gjyqit t ishin dhe ata t dy, t cilt i kisha takuar q
n Franc dhe i takova edhe kur erdha n Shqipri. Dhe
ja tani kta italian t menur krkuan me kmbngulje
q ata t dy t rrinin n bankn e t akuzuarve, pasi
ishin proceduar. Pas nj jave, prsri ekantoni m tha
se punt shkonin mir. Gjykata Ushtarake nuk pranonte
asnj prfaqsues t tyre, as avokat, po duhej q ata t
ishin n bankn e t akuzuarve me gjith ata vlonjat q
ishin liruar nga Meloni dhe q ishin pjesmarrs n
hartimin dhe shprndarjen e trakteve n Vlor, n maj
t vitit 1940.
Ne ishim t gzuar, se ishte krijuar Partia Komuniste
dhe e festuam me kng revolucionare. Ishim shum
komunist n burg, m duket m shum se 20 veta. Ishim
n lidhje t rregullta me shokt dhe mua m krkonin t
shkruaja se si punonte organizata e partis n Franc,
ishte komisari politik dhe pun bnte n ushtri ose
n etat ilegaie. Aty nga mesi i dhjetorit t vitit 1941
erdhi ekantoni me katr t tjer dhe m prqafuan. M
- 337-
treguan urdhrin nga Luogotenenca: Sospeso il proce
dimento pr oportunita politicha... - T ndrpritet gjyqi
pr oportunitet politik dhe i akuzuari t lirohet! Nuk m
besohej. Po ja q do t dilja nga dera e burgut.
Jasht m priste kushriri im Vangjeli dhe dy shok
t drguar nga Partia. M shpun drejt e te shtpia ku
sht themeluar Partia, dhe aty takova katr shok, dy
prej t cilve i njihja: Koo Tashkon dhe Koi Xoxen.
Andon Deka me nj tjetr m shpun n nj shtpi t
mir aty pran. Nuk dilja fare n Tiran. Kta shok duke
menduar se isha njeri i prshtatshm pr t br nj
bised me personalitete nacionalist, pasi isha i njohur
si gazetar, si lufttar n Spanj dhe si antar i Partis
Komuniste Franceze, m ngarkuan me detyr q t
takohesha me ta. Direktiva ishte q t bashkoheshim t
gjith n nj front t prbashkt kundr fashizmit, pr
lirimin e atdheut. Pranova. Shkova n shtpin e
Turkeshit, i shoqruar nga Andon Deka dhe nj tjetr.
Aty ishin: Mithat Frashri, Bahri Omari, Kol Tromara,
Hasan Dosti, Fuat Dibra, i zoti i shtpis, Turkeshi. Rrinin
rreth oxhakut modem t ndezur me dru. Shtpi e pasur.
M ftuan t ulesha. Pasi u prshndetm, i pari foli Mithat
Frashri, i cili pak a shum u shpreh mir pr mua, se
m njihte. M tha ta merija un i pari fjaln. Fola shkurt,
sipas udhzimeve q m kishin dhn:
- Duhet t bashkohemi t gjith kundr pushtuesit,
si m 1920. Partia Komuniste Shqiptar u ka br thirrje
gjith patriotve dhe popullit q t bashkohen n nj
front t prbashkt pr t luftuar armikun q na ka
robruar. Jam i sigurt se ky sht dhe ideali juaj. Ta
luftojm bashk shkelsin dhe ta hedhim n det si m
1920-n!
Foli pastaj Mithat Frashri alias Lumo Skndo, i cili
shpesh ndrhynte duke prsritur: Pse ai trakt t
nnshkruhej Partia Komuniste dhe t mos nnshkruhej
- 338-
patriott shqiptar? I thash se ai ishte trakti i Partis,
ishte thirrja dhe kushtrimi pr t gjith, edhe pr
nacionalistt, prandaj m kishin drguar mua tu bja
thirrje n emr t popullit q t bashkoheshim t gjith
n nj front pr ta dbuar armikun nga vatani. Mithat
beu krkonte t dinte se cilt ishim ne: samarxhinj,
teneqexhinj, murator, argat t zbathur apo far? M
pyesnin se cilt ishin n krye, cili ishte kryetari ose
sekretari. Un u thash se nuk e dija kush ishte, ngaq
partia sht ilegale dhe se partia n ilegalitet ka
konspiracion. Kur t dal legale partia, do ta msojm t
gjith se cili sht n krye t saj...
Ai nisi ti vinte n loj komunistt, por t tjert, si
Fuat Dibra, Bahri Omari, Kol Tromara flisnin ndryshe.
Ata ishin dakord q t merreshim vesh me t gjith
patriott e do partie prparimtare dhe atdhetare. At
nat nuk u vendos asgj. Natn tjetr - e lam t
takoheshim prsri t nesrmen - prsri Mithat beu ishte
m i ashpr kundr Partis dhe nuk donte t dinte dhe
t besonte se na paskshin krijuar nj parti. Po kush?
Delenxhinjt! Ather jo vetm un, por edhe t tjert i
than q ti maste mir fjalt, se me at q thoshte,
shpinte uj n mulli t armikut. Ai brofi m kmb dhe
brtiti: Mithat Frashri sht shqiptar e bir shqiptari
dhe...
M n fund, Mithat Frashri e nxori at q deshi t
thoshte:
- Partin e themeloi Dushani dhe Miladini. Por Partia
Komuniste ekzistonte. E dim: Fundoja, Halim Xheloja
e t tjer e kan formuar Partin n Paris me sektorin
ballkanik t Kominternit. Tani Miladini dhe Dushani na
krijuan nj deg t Partis Jugosllave. Dua t t pyes:
Partia juaj e prfshin Kosovn? Nse e prfshin Kosovn,
eja t bisedojm nesr. Nse kjo parti e Miladinit dhe e
Dushanit Kosovn ia kan ln Partis Komuniste
Jugosllave...
- 339-
- Kt un nuk e di! Un nuk njoh as Miladin e as
Dushan - i thash.
- Pyet, - m tha ai. - Nse Kosovn e prfshin Partia
Jugosllave, mos eja m t vazhdojm bisedimet, se
Kosovn e shitt.
- T pyes, - thash un.
- Pyet Miladinin! - m tha ai.
- Un snjoh Miladin. Sinqerisht.
Ika shum i tronditur.
Pyeta shokt q m drguan, dhe ata m than t
mos shkoja m, por mu betua se nuk ekzistonte as
Dushan dhe as Miladin n partin e tyre.
Shokt m drguan t bisedoja pr bashkim edhe
me ata t Zjarrit. U mblodhm te Kryqi i Kuq. Ishin aty
Demir Godelli, Vasil Konomi, Niko Xoxe, Uan Filipi dhe
t tjer. Ata e dinin qllimin e mbledhjes dhe filluan t
thoshin se ata partin e kishin themeluar me koh dhe
se ishte njohur nga Kominterni; madje kishin edhe vuln
e tyre. Duhej q ne t bashkoheshim me ta dhe ata t na
pranonin n partin e tyre q quhej Zjarri. Foln t
gjith, pastaj m lan t flisja edhe un. U tregova se
Partia ishte themeluar me shok t njohur e me prvoj
t madhe revolucionare. N themelimin e saj kishte dhe
delegat t nj partie tjetr, t ngarkuar nga Kominterni.
Demir Godelli mori fjaln, dhe fjala e tij peshonte: Ne
shokun q kemi ktu, e njohim shum mir se cili sht.
Prandaj un mendoj t bashkohemi me Partin dhe t
bhemi nj trup i vetm. (Foli shum Demiri.) Pra, Demiri
u shkput nga ata... Uani hezitonte, kurse Niko Xoxja
ngulte kmb q ne t bashkoheshim n partin e tyre.
U prmendn dhe emra t njohur si Vasil Shanto, Qemal
Stafa, Mihal Duri e t tjer, q Demiri i kishte njohur n
Pez. Nse sot Peza sht n luft revolucionare, - tha
Demiri, - kjo u dedikohet shokve q themeluan Partin
e vrtet Komunist Shqiptar.
- 340-
U raportova shokve pr mbledhjen me zjarristt,
pastaj u krkova t shkoja n Pez. Jo n Pez, - m
than, - se aty kemi caktuar Kriston (Shulin). Ti je cak-
tuar t shkosh n Vlor. T nesrmen m dhan
udhzimet dhe lidhjet me shokt e VIors. Pas nj dite,
m njohn me Njazi Islamin e me nj shok tjetr, q do t
m shpinin n Vlor. Njaziu kishte nj vetur t tij, ku
mund ti fshihte mir edhe traktet. Kur arritm n Vlor,
ishte von. N hotel Tirana gjeta vllan t smur.
Ishte rasti i mir pr t thn se un kisha shkuar atje
pr t par vllan e smur. Me an t vllait dhe t
disa fshatarve t mi lajmrova Mynir Xhindin, Sinan
Gjonin e t tjer, t cilt erdhn, por jo t gjith s bashku.
Lam takim m 10 janar, tek Uji i Ftoht. Po takimi nuk
u b pr kto arsye: Mora vesh nga fshatart e mi se
qeveria pasksh mbyllur makinat e vajit n Himar, pra
ulliri t shitej n Itali e aty t bhej vaji. Un, si himaijot,
e njoh mir se ku i dhemb himarjotit: n prodhimet e tij,
q kurr nuk ka lejuar tia merrte askush. Mendova dhe
vendosa t hidhesha disa dit n Himar, t organizonim
aty nj demonstrat t madhe dhe, po t ishte e mundur,
edhe prleshje, se Himara ishte plot me arm, t mbetura
q nga Lufta Italo-greke. Mendoja q Himara t hidhej
n luft si Peza, tia bnim bam, t rezistonim disa dit
duke zn Llogaran dhe Palermon. N fshat thirra disa
djem si Petro Dhimo Zahon, Vangjel Neon, Lluk
Gjikopullin, Mimi Lolin dhe kushririn tim Janin, q ishte
kiyeplak. Ishin dakord. Ata do t vdisnin dhe ullirin nuk
do tia jepnin Italis. Ata shok i drgova n Vuno te
Thoma Varfi dhe Kozma Pipa (Andoni), n Himar te Simo
Zotoja dhe Thanas Bollanoja, n Pilur te Polo Prifti, q e
kisha njohur n burg dhe mbante ann ton. Ata ishin
dakord q ditn e 7 janarit t zbrisnim t gjith n Spile
me parulln: Ulliri sht y ni. Nuk lejojm t na e marr
askush! Hapni makinat e vajit, se do ti hapim vet! - e
t tjera.
-341 -
Kshtu q m 7 janar t vitit 1942 Spileja u mbush
me m shum se tetqind burra nga e gjith krahina e
Himars. Duke marshuar drejt nnprefekturs thrris-
nim: Hapni sa m par makinat e vajit! Ulliri sht yni.
Vdesim dhe nuk e lm t na e marrin!
U grumbulluam t gjith para ndrtess s nnpre
fekturs. Kishin ardhur t gjith nga paria e fshatrave.
Nga Vunoi kaluam me shum makina plot e prplot, duke
knduar kng patrio tike. U ndalm dhe u tham t
hipnin n makina. Ata rrinin aty n pjac, duke na
shikuar e duke mos lvizur. Thoma Varfi erdhi bashk
me Zaho Kokn, Manol Andonin (vllan e Paskalit), Kio
Kokn (q e kisha njohur n burgun e Tirans), Kozma
Pipn (Andoni). Erdhi paria e Palass, e Dhrmiut, e
Qeparoit, e Kudhsit, e Pilurit. Doln nnprefekti, Hysni
Lepenica, q e kishim mik, toger Moreti dhe nj major i
milicis fashiste. Tenente Moreti brtiti me zemrim:
esht ky rebelim? krkoni ktu? (U erdhi e papritur
kjo demonstrat e madhe e Bregut.) U brtitm: "Ejani
posht t bisedojm!
Zbriti i pari Hysni Lepenica, pastaj dhe tenente
Moreti. U fola. Dhe ata na than: Zgjidhni nga nj delegat
pr do fshat dhe, si komision, ejani lart t bisedojm n
zyr dhe jo ktu! Kshtu bm. Zgjodhm me t shpejt
shtat veta, nj nga do fshat, dhe shkuam lart n zyr.
- Si u mblodht kshtu? Si e lajmruat njri-tjetrin?
- pyeti tenente Moreti.
- Kur bubullojn Malet e Vettims, sht sinjali i
mbledhjeve! - tham.
Hysni Lepenica nxori urdhrin q kishte ardhur nga
Tirana: T mbyllen makinat e vajW." - dhe tha:
- sht urdhri i qeveris!
I tham ti telegrafonte urgjentisht qeveris, q t
anulohej ai urdhr, se ndryshe makinat do ti hapnim
vet, se ishin pronai tona, si ishin dhe ullinjt prona
jon dhe me ta mund t bnim t donim.
- 342 -
Hysni Lepenica gjer ather anonte nga e majta,
domethn nga ana jon. Dhe telegramin e bri. ( Gabova
shum q nuk fola me t para se t bnte telegramin.) Ai
pak a shum telegrafoi kshtu n Tiran: Po nuk u eln
makinat e vajit brenda dits, n Himarpiasi knjengritja!
Ne dolm jasht, disa hidhnin valle, disa hynin e
dilnin nga kafenet; pash se aty kishin sjell damixhana
me raki dhe t gjithve u jepnin pr t pir. Oshtinte
vendi nga kngt... Aty nga ora tre na thirrn n zyr
dhe shkuam. Hysniu m prqafoi dhe tha: Qeveria dha
urdhr t hapen makinat e vajit! Mua nuk m erdhi
mir dhe ai u habit:
- Pse? - m tha.
- Deshm t mos hapeshin, q t nisnim luftn! T
gjith ishim gati ta lironim, t paktn pr disa dit,
Himarn e pastaj t dilnim maleve.
Sapo u prhap lajmi, buiti knga dhe thirrjet :
Rroft Himara e bashkuar! Rroft historia jon! Rroft
Shqipria! U b nj gjullurdi e papar. Njerzit prqafo-
heshin e hidhnin valle.
Kur arritm n Vuno me makinat q gjmonin nga
kngt himarjote, doln burra dhe gra n pjac, aty ku
jan dyqanet. Makinat u ndaln. Kur dgjuan njerzit se
makinat e vajit do t hapeshin, ushtoi nj thirrje e
fuqishme nga t gjith: Rroft Himara dhe bashkimi i
saj shekullor! U ndam dhe, kur arritm n Dhrmi
(ishte von), shum djem e vajza prisnin n xhade, aty
ku ishin dyqanet dhe postkomanda. Sapo zbritm,
pash shum karabinier q m vinin pas. Jani, kushriri
im, q ishte kryeplaku i fshatit dhe q kishte ardhur
edhe ai n demonstrate at dit, ishte m pas dhe fliste
me postkomandantin. Ndrkoh dy karabinier t
fuqishm mu hodhn, m kapn nga kraht dhe me force
m vun prangat. T gjith filluan t brtitnin. Mua m
shpun n postkomand, aty pran, dhe m futn n
nj biruc t vogl, shum t vogl, pa drit. Jasht
- 343-
dgjoja thirrje dhe ulrima grash. Gjith gzimi i asaj
dite u kthye n pikllim dhe ulrima. Tr natn e nats
nuk m zuri gjumi. Asnj nga karabiniert ose nga oficert
nuk erdhi t m shihte n isha gjall apo jo. At nat t
gjat mendoja shum gjra. Isha shum i gzuar q
fshatrat e Himars, si n shekujt e vshtir t luftrave,
ishin t bashkuara.
N Himar kishte ardhur dhe paria e Dhrmiut, dhe
dy priftrinj. M kujtohej rasti i arrestimit tim t par,
n maj t vitit 1940.
U gdhi. Erdhi postkomandanti dhe hapi birucn.
Jani, kushriri im, aty ishte. Nuk kam fjetur gjith natn.
Rrija ktu jasht, po t betohem se postkomandanti nuk
dinte gj, as Hysni Lepenica; urdhrin e pruri dje nj oficer
nga Vlora dhe tha se duhet t arrestohesh e t drgohesh
n Tiran. I thash Janit t hiqte dor nga kryepleqsia,
dhe ai mu betua se do ta vazhdonte punn time me
besnikri. Pijashta ishin grumbulluar shum njerz,
sidomos t afrmit e mi, motra, kushrirat. Qanin me t
madhe kur m pan t lidhur dhe kur m futn n nj
vetur. Shum prej tyre i doln prpara veturs dhe
thrrisnin: Ku po e shpini vllan ton? Lirojeni! Ai sht
i mir! Kurse Amalia, kushrira m e madhe, brtiti:
Edhe Petroja si Markoja, pr fshatin dhe krahinn po
bhet kurban! Qndro, o vlla si yt at! Makina mezi
ante turmn q ulrinte.
Dolm nga fshati dhe po ngjiteshim n Llogara. Un
isha prapa, midis dy nnoficerve t karabinieris i lidhur,
me duart prapa. Me shoferin ishte nj toger i karabi
nieris. Vura re shoferin: E njihja. Ishte Vasil Liza. E
kam dashur dhe m ka dashur. Nga pasqyra q kishte
prpara, m hidhte nga nj shikim. Kur ishim lart n
kthesn e fundit t rrezikshme, ai m shikonte dhe
murmurinte greqisht: Ta hedh, ta hedh. M bnte she-
nj q ti thosha po ose jo, pra a ta hidhte makinn n
- 344-
gremin e t vdisnim t gjith apo jo. Thuam ta hedh,
se nuk duroj m! I bra shenj: Jo! Nuk e harroj at
vendim t Vasil Lizs, t ktij bashkfshatarit tim t varfr
po t ndershm, q vendosi t vdiste me mua dhe me t
tre italiant!
M uan n burgun e Vlors, ku gjeta dhe Minella
Kolekn dhe t tjer. Dhe pastaj, nga burgu n burg: n
Fier nj nat, n Durrs nj nat, m shpun n
kuesturn e Tirans, n Rrugn e Kavajs, pran kinema
Glorias. Ishte nat. M futn n nj dhom, por hekurat
nuk mi hoqn. Kaluan disa or ankthi, kur ja, dgjova
n korridor zrin e Aziz amit, q krkonte t takonte
kuestorin, Shyqyri Borshin. I than t shkonte n zyrn
e kuestorit, por ai nguli kmb;
- Thuaji t dal jasht! - Fliste me z t lart.
Pas pak u dgjua:
- O, Aziz! Eja! paske ardhur gjer ktu?!
- Dua t t pyes nse e keni ktu Petron...
- Ktu e kemi!
- Dgjo, Shyqyri Borshi, po i vut dor Petros, ti ke
mbaruar! Dhe ky nuk sht mendimi im. M dgjon?
Natn e mir! - dhe u largua.
At nat, von, erdhn n birucn time shum veta.
M than t qndroja n kmb. Nj nga t kuesturs
m shikonte dhe me sy e me trup m maste gjatsin e
trupit.Mendojn t m varin -, thosha me vete. Pastaj
m uan n nj dhom tjetr, ku pash prtok nj
kufom t prgjakur. Ishte Njazi Islami!
- E njeh? - m tha majori.
- Si e keni br ju, nuk e njeh as e ma, dhe jo un!
- Dgjo! At fytyr simpatike prej artisti q m ke, do
t ta bjm ne sonte m keq se t atij.
Njaziu ishte gjall. Lvizi dhe m hodhi nj vshtrim
me t cilin m la t kuptoja se nuk kishte treguar asgj.
M shpun prsri n dhomn ku qesh. Prita t fillonin
- 345-
:orturat, por nuk m vun dor. Q aty m uan n burg.
Pse nuk vun dor mbi mua? Kt e mora vesh pas
:ly vjetsh, n Berat, kur u ktheva nga burgimet dhe
nternimet n Itali. Aty msova nga miku im Tuk Jakova
se ai, m 6 a 7 janar t vitit 1942 bnte roj n shtpin
ku ishte mbledhur komiteti provizor. Ishte radha e tij.
Natn, n ato rrugica, kaloi nj mille i kuesturs dhe i
tha Tukut: Duart lart! Tuku i ngriti duart. Milici i krkoi
dokumentet. Tuku nxori letrnjoftimin: Pjetr Marku
(ashtu e kishte emrin Tuk Jakova, i biri i Markut). Po
n xhep, far ke?, - e pyeti milici. Portokalle, - tha
Tuku dhe nxori nj bomb, i hoqi siguresn dhe i tha
milicit: Duart lart, se t vrava! Milici ia mbathi me t
katra dhe u zhduk. Ai raportoi pr Pjetr Markun, ndaj
u dha urdhri q Pjetr Marku t arrestohej, kudo q t
ishte. Vlora e mori kt urdhr dhe menjher drgoi
njerz t m arrestonin. Tani e besova se Himara nuk
dinte gj, as Jani, as Hysni Lepenica, q patjetr do t
kishte lajmruar. Pra ja pse sm vun dor: Se ai milici
i kuesturs, q maste tmpin tim duke e krahasuar me
supet e tij, ishte ai q qe ndeshur me Tukun, t cilin e
kishte par q ishte m i gjat se ai. Pra, duke u nisur
nga gjatsia e trupit tim u tha se nuk isha un. Kur m
pyesnin se ku kisha qen m 7 janar, un u thosha: n
Himar. Pra, m 7 janar nuk pata qen n Tiran, nuk
isha i gjat sa Tuku, nuk isha un ai q krkonin...
Po t mos kalonte at nat andej ai milici dhe t mos
takonte Tukun q quhej Pjetr Marku, drejtim do t
kishte marr rruga e lufts sime? Ku ta dish!
N burg gjeta shokt q lash, dhe, prve atyre,
Koi Xoxen, Ilo dhe Gaqo omon e shum t tjer. Jasht
hekurave pr lidhjet ishte caktuar Isuf Kamba.
Q kur piasi kryengritja n Mal t Zi, sillnin prdit
n oborr t burgut familje malazeze. Ne i ndihmonim me
ushqime, veshmbathje dhe barna; kishim lidhje t mira
- 346-
me ta. N oborr t burgut vinin natn makina, i ngarkonin
dhe i shpinin n kampe t ndryshme; disa i onin n
Itali. Prun dhe shok malazez e kosovar, si Aesen dhe
Miladin Milatoviin nga Peja, Boron dhe disa t tjer nga
Tetova, Hatibin dhe dy t tjer nga Dibra e Madhe e t
tjer. T gjith mbaheshin nga kolektivi yn, q furnizohej
rregullisht nga ana materiale, se e mbante dyqani Flora.
Prdit vinte n burg nj karro me ushqime (fasule, oriz,
makarona, gjalp, djath, kafe, sheqer, cigare e t tjera),
q i sillte vllai i Esat Dishnics, Haloja i gjor. Burgu
ishte kthyer n shkoll antifashist. Prsri un shkova
n birucn nr. 8. Koi m qortoi q lash misionin q m
ngarkoi Partia, dhe shkova n Himar. I fola gjat, duke
i shpjeguar arsyet, pra ishte rasti kur nj revolucionar
ndrron objektivin, meq tjetri sht m i rndsishm
se i pari. Flisnim pr organizimin, pr t ardhmen. Mua
m vun t shkruaja dhe t flisja pr Kominternin, pr
disa udhzime t reja q morm para se t shprnda-
heshim, para se t largoheshim nga Franca (Shnim:
sht mir t dihet se, kur partia doli n ilegalitet n
Franc, ne, disa t huaj t Amical-it, na mblidhte nj
shok me rndsi dhe na jepte udhzimet e reja t
Kominternit: 1. Komunistt e do vendi duhet t kthehen
legalisht ose ilegalisht n atdheun e tyre. 2. Kur partia
sht ilegale dhe ndonj shok q nga masa nuk njihet si
komunist, ka ndonj post n administrat ose n mbrojtje
a n ushtri t shtetit borgjez, me tu br partia legale, ai
shok nuk duhet t jet figur ose shok me prgjegjsi, se
masat e kan njohur ndryshe; ai duhet t nderohet nga
partia, se n koh t vshtira i ka sjell shrbime t
mdha, po n asnj mnyr nuk duhet t ngarkohet me
funksione t ndryshme. 3. N rast revolte t armatosur,
shokt me prgjegjsi duhet t ruhen mir e t mos dalin
n vij t par. Shtabet duhet t jen t sigurta dhe t
siguruara nga besnikt e partis.)
- 347 -
Koi me shokt i shkruanin kto. Sa pr kngt, ato
shtoheshin. Para se t m largonin pr n Itali, isha duke
u msuar kngn e fundit: Flamuri i Kuq (Bota e
mbushur plot me lot). Isha smur me paratifo dhe m
shtruan n dhomn q prdorej si ambulanc. M
ushqenin me lng portokalli. Doktor ishte Petraq Leka,
nj burr i mir, q ishte me ne.
Nj mbrmje erdhi sekretari i burgut, Pjetr Berisha,
dhe m tha se kishte ardhur nj list tjetr me dhjet
emra q do t niseshin nesr pr tu internuar n Itali.
N list isha edhe un. Lajmrova Koin, i cili erdhi, dhe
i dhash emrat e atyre q do t internoheshin bashk
me mua. Nga shokt tan ishin: Ilo omo, Bedri eliku,
Gaqo omo, simpatizant; Vani Vithkuqi, tipograf; Koo
Gjika, Emxhet Skndo, puntor dhe ish-shoqja e Hulusi
Spahiut, Makbule Dibra. Me ne ishte dhe oficeri Emil
Mistura...
Gjovalin Luka mu ngjit e sm ndahej q ta mbaroja
strofn e fundit t kngs Flamuri i kuq! Me zor e kn-
doja. Disa shok e dgjonin dhe e prsritnin, gjersa e
msuan deri nga mesnata. Me infermierin Ibrahim
Anadolli lajmruam shokt q ishin jasht, pr intemimin
ton. Q n mngjes erdhi Haloja i shkret, me nj karro
me ushqime, me 200 napolona dhe me 100 pako Flora
njqindcigarshe. M caktuan mua si prgjegjs t grupit.
Udhzimi ishte ky: me t gjith t burgosurit politik ose
edhe ordiner duhej sjell mir dhe njsoj, pa marr
parasysh se kishin br para se t arrestoheshin. (Pr
ato do t prgjigjeshin kur t liroheshin.) Duheshin afruar
t gjith me kujdes dhe me durim. N raste t rnda dhe
t jashtzakonshme duheshin prjashtuar nga kolektivi.
Ishte dit prilli kur na nxorn nga burgu t lidhur
me pranga dhe me nj zinxhir t gjat, q kalonte nga i
pari deri tek i fundit, kshtu q, n rast se binte njri, t
tjert nuk lviznin dot. Burgu buiti nga thirrjet. Kngt
- 348 -
oshtinin. Prjashta burgut shum gra, vajza dhe kalamaj
thrrisnin: Ku po i shpini djemt tan? Pash n ball
t tyre Meli Dishnicn, motrn e Esatit, q me duart lart
u vrsul dhe i doli autobusit prpara, duke thirrur: Mos
na i largoni vllezrit! Ku i shpini shokt tan? Ndaluni!
E shtyn karabiniert. Makina ecte ngadal, ndrsa
burgu gjmonte e rruga glonte nga njerzit.
U lash amanet shokve t njoftonin motrn time,
Lilon, q po m internonin.
Autobusi-burg ecte dhe ne ishim t gjith si t mpir.
Ishim t veshur shum, se shokt na dhan shum tesha,
shumicn e t cilave i kishim n trup. Kishim disa valixhe
me ushqimet q na drgoi Flora. Ishim dhjet veta dhe
asnj karabinier aty brenda me ne, se nuk qe e nevoj-
shme: autobusi burg ishte mbyllur hermetikisht nga
jasht. Nga disa t ara shikonim se rruga q bnim pr
n Durrs, ishte rruga e re, ajo q kalonte nga Peza.
Peza!, - tha dikush. Mendoja:
Po sikur ta ket marr vesh eta e Pezs dhe t
ket dal n prit t na shptoj e t bashkohemi me t
maleve, t lir? - Edhe n astet m t vshtira t jets
kam ndrruar lirin, t jem i lir si zogjt npr pyje.
Pasi arritm n molin e Durrsit, na mbajtn brenda
n autobusin-burg gjersa u err, pastaj na nxorn si nj
cop zinxhir e na hodhn n hambarin e nj vapori. Edhe
pasi na flakn n hambarin e vaporit, nuk na i hoqn
prangat, as zinxhirin. Shum vapor shpesh torpilohe-
shin nga nndetset. Por e keqja m e madhe qe se mbi
ne, n kuvert, punonte zhurmshm nj motor, a kushe-
di se qe, q bnte nj zhurm t tmerrshme. Me shpirtin
ndr dhmb e me llahtarn se nga nj ast n tjetrin
mund t zhyteshim n fund t detit ashtu si ishim, t
gjith t lidhur, dgjuam spirancn t hidhej dhe motorin
t heshtte. Kishim arritur n molin e Brindizit.
- 349-
N BURGJET DHE ISHUJT E ITALIS
Pasi qesh arrestuar n Dhrmi dhe isha kthyer n
burgun e Tirans, e kisha gjetur celuln t ngritur. Dhe
at nat tprillit, kur po prgatiteshim pr tu degdisur n
burgjet dhe nisit e Italis, u mblodh celula dhe vendosi:
prgjegjs dhe sekretar i grupit u caktova un; Iloja
zvends; t zbatonim vijn e prcaktuar nga celula, t
kishim shum kujdes pr shoqen Makbule, se ishte e
smur.
U hap bukaporta e hambarit dhe nisi t zbriste nj
si govat e madhe. Brenda n at govat ishin dy
karabinier. Pasi govata arriti n dyshemene e hambarit,
na urdhruan t futeshim t gjith aty brenda. U futm
dhe u grumbulluam lmsh njri mbi tjetrin. Dgjuam
vira-virra: vini po ngjiste lart govatn si vark me ne
brenda. Me t dal n drit, pam prjashta n mol shum
njerz, shumica kemishzinj, q thrrisnin A morte le
spie] - Vdekje spiunve! - se ne na kishin trumbetuar si
spiun, si shkaktar t humbjes s lufts me Greqin.
Prandaj ulrinin: Morte a la brutte spie albanesi!,
ndrkoh q vini po ngrihej lart dhe ne mbi at govat
ishim n hava. Govata po lartsohej dhe kthehej drejt
molit, mbi kokat e atyre q thrrisnin: Morte a la spie
albanesiT. Ather dgjova zrin e fort t Misturs: Kn-
doni, shok! Dhe ne filluam: T gjith ne, o djema, t
japim besnV... Ne kndonim ata thrrisnin, gjersa ai
q drejtonte vinin, hapi govatn dhe ne, si, zhavorr, ram
grumbull njri mbi tjetrin, mbi bankin. U vram sa
nuk mund t lviznim m. Turma e trbuar thrriste
Amazateli gli sporchi albanesi! - Vritini shqiptart e
flliqur!
Na morn n nj makin burgu dhe na shpun n
burgun e Brindizit. Ishim t drrmuar nga nata q ka-
- 350-
luam t lidhur n hambar t vaporit. N burgun e Brin-
dizit ishim shum mir. Ishte nj burg i ri, komod, me
nevojtore n kaush dhe me uj. Hapm ushqimet dhe
ndam racionet. Si n burgun e Tirans, q i ndaja mir
racionet, edhe ktu mua m ngarkuan ti ndaja: nga pak
kakavall, zhambon...
Isha ende i smur. Prbri birucs son ishin shokt
tan: Zenel Hekali, Seid Bushati e t tjer. Posht ishte
Hasan Rei. i izoluar, i cili na thrriste kur zbritnim shka-
llve pr n oborr. Merrnim 15 minuta ajr n oborrin-
biruc, pa tavan. do biruc kishte oborrinbiruc t
saj, kshtu q nuk mund t takoheshim me t tjert.
Pas disa ditsh shokt e birucs pran i hoqn dhe i
nisn pr n Ponza, kurse Hasanin e transferuan n
burgun e Sant Andres, aty ku qen t dnuarit me
burgim t prjetshm. I kishin komunikuar faljen e jets
dhe kthimin e dnimit n burgim t prjetshm. Aty n
biruc njohm dhe karakteret e shokve:
Mistura, shum i zoti, ish-oficer i Zogut, praktik, i
gjall, bhej nj me ne dhe na tregonte aventurat e tij.
Thoshte q rridhte nga nj familje fisnike dhe se i ati
ishte podgorian, kurse nna kishte nj farmaci n
Shkodr dhe dy motra t martuara me njerz t pasur
n Itali, nga t cilat njra ishte gazetare. Ishte shum i
hedhur dhe me ne sillej korrekt, i shtruar, respektonte
normat e kolektivit ton. Nga ana tjetr, ne, sipas
udhzimeve, duhej t silleshim mir me t burgosurit.
shtja ishte q ne t mundoheshim ti mbanim t gjith
pran dhe tu bnim t ditur rrugn e qllimin ton.
Mistura merrej vesh me rojat, me drejtorin e burgut. Nj
nat ishte duke thirrur si i mendur n dritaren me
hekura. Nj tjetr i burgosur, i panjohur, nga kati i
poshtm, e pyeti se cili qe. Dhe Mistura i brtiti: Jam i
biri i an Kai Shekut! Po ke br q t kan arrestuar?
Dhe Mistura me z t lart tha nj sharje banale pr
-351 -
italiant. E porositm t mos bnte marrzira t tilla, se
do t na rndonin, por ai nuk dgjonte.
Tjetr tip ishte Koo Gjika. Ne ushqimet i ndanim q
n mngjes pr gjith ditn. Ai, sapo merrte racionin e
dits, e hante menjher, pastaj kishte prsri uri. Kooja
ishte shum i shndosh n trup dhe ishte gjithnj i
uritur.
Biruca ishte shum e vogl dhe ne, dhjet veta, t
shtrir n imento, pa asnj shtroj, nuk lviznim dot.
(Sa imka kishte ajo biruc'Kishim vendosur t bnin
roj me radh, dit e nat, pr t vrar imkat, q zbrisnin
si milingonat nga muret.)
Lajme nuk merrnim dhe nuk dinin se bhej. Aty
ndenjm afro dy muaj. M duket se n muajin maj na
morn dhe na shpun me tren n drejtim t Palermos,
n Sicili. E mora me mend se do t na drgonin n ndonj
ishull. Megjithse t lidhur, ne kndonim kng patrio-
tike. N kanal treni do t hipte n ferrabot dhe do t ka-
lonte n Sicili. Prball nesh ishin ushtar gjerman q
shkonin n Afrik, n luft.
Mistura fliste gjermanisht, thoshte se ne ishim
patriot shqiptar t arrestuar nga italiant. Pam se
katr ushtar gjerman morn dy kosha kuintalsh me
portokalle, erdhn tek treni yn dhe na i dhan neve,
duke urdhruar karabiniert q t na zgjidhnin duart e
ti hanim portokallet me duar t lira. Ata flisnin me ton
urdhrues dhe thoshin se fashizmi italian ishte porto
kalle. Gjith rrugs kndonim dhe ushtart na shihnin
me keqardhje e dashamirsi, se e dinin ku na shpinin,
pasi na shihnin t lidhur.
Arritm n burgun e Palermos. Makbulen e shpun
n burgun e grave. Na futn n nj dhom t madhe, me
dysheme drrasash q lviznin dhe hiqeshin. Sidoqoft
drrasa dhe jo imento. Dhoma ishte e madhe, me dy
dritare. Ai burg m par kishte qen kuvend fetar dhe n
- 352-
kohn e burbonve ishte br burg. Aty na binin dhe
qumsht, se burgu kishte lopt e veta. Para kishim,
prandaj filluam t blinim edhe fruta e ver. N at burg
kishte qen edhe im at, m 1916. Tani mendoja e thosha
me vete se ku do t na shpinin: n Faviana, n ndonj
ishull tjetr apo n Ustik! Edhe doja, edhe nuk doja t
na onin n Ustik, se kisha krijuar nj ide t tmerrshme
pr at nisi t shkret. Lexoja letrat e babait q na
drgonte nga Ustika (doemos i lexoja pasi ai kishte
vdekur, kur isha n shkolln fillore t fshatit dhe dija t
lexoja). Mbaj mend dika nga letra e fundit: Ndoshta
un nuk do t kthehem nga ky kafaz ku m kan mbyllur
n nj kala grmadh t errt. Shiko fmijtl - Kisha
shkruar edhe nj vjersh pr Ustikn.
... Ja, na nxorn pr t na drguar n... Para se t
iknim nga dhoma e sigurimit, ku na dhan plakat q
na kishin mbajtur n drejtorin e burgut, si dhe parat,
ndrsa isha duke numruar parat, u dgjua nj z i
humbur, sikur vinte nga varri: Per baco, quanti soldi!u
- U habita dhe pyeta se cili ishte. Kishte njzet vjet aty
n at burg. Dhe tregonte se si n vitin e par dika i
drgonte e motra, sidomos do Krishtlindje nga 25 lireta.
Po motra kishte vdekur dhe nj mbes e tij oku e
kujtonte me ndonj kartolin pr Vit t Ri. I dhash
dyqind lireta. U habit dhe nuk dinte se si t na faln-
deronte.
Na morn ashtu si ishim, na drejtuan drejt limanit
t madh, plot vapor, kaike e varka. Ishim t ngarkuar
dhe me plakat q mbanim. Arritm n liman, na uan
drejt nj bankine dhe aty na hipn n nj vapor t vogl.
T gjith, zinxhir, u ulm n kuvert. Karabiniert q na
shoqronin, nuk na flisnin. Vapori u nis. Guxova dhe
pyeta nj karabinier se pr ku shkonim. Ai m tha: Pr
1) Pr perndi, sa shum para!
- 353-
n Ustik! Un shtanga dhe shokt e kuptuan q dika
pata. Mistura, q ishte shejtan i madh, pyeti: Po ku bie
kjo Ustika!? Dhe ata, duke qeshur, ithoshin se pasdreke
do t ishim banor t nderuar t saj. Pastaj m pyetn
mua se pata, dhe un u thash se at nisi e njihja. U
tregova tragjedin e babait tim. U erdhi keq t gjithve.
Filluam t kndonim n det t hapur. Vapori rrshqiste
drejt veriperndimit. Deti ishte i qet. Duke u larguar,
kthenim kokn pas pr t par Palermon e madhe, q
shtrihej e shtrihej midis gjelbrimeve, dhe duke pasur
mbi kok disa grxhe, ku kishin vilat anglezt.
T gjith ne syt i mbanim drejt veriperndimit, drejt
detit t hapur t Mesdheut, se mos na fanitej Ustika.
Mua m kalonte para syve jeta e babait tim, letrat e tij...
Ustika skterr, ku t dnuarit kishin vetm nj litr uj
pr t pir. Ustika.
- Ustika! - thirri nj marinar dhe ne t gjith shikonim
nj pik t zez larg, larg n horizont, drejt s cils drejto-
heshim dhe e cila pak nga pak zmadhohej, si ankthi
yn.
Pyetje: - ndjeve kur shkele n Ustik?
Prgjigj: - Ustika sht nj kapitull i rndsishm i
jets sime, prandaj do t fias pakz m gjat (kam shkruar
nj roman me titullin Nj nat dhe dy agirne, ku fias
shum pr at ishull.) Me kt rast sht mir t prmend
se far shkrova dy vjett q ndenja n burgun e Tirans:
1940-1942:
1. Poemn Nase Labi, q e kam.
2. Romanin Kodoshi, q nuk e kam. U dogj.
3. Romanin Rrugve t lufts, q nuk e kam. E
mori Hajro akrri pr ta shptuar dhe e kishte varrosur
n tok. Kur shkuan ta zhvarrosnin, ishte br pluhur.
4. Poemn "Horizonti n kulet, q e kam. Ma ruajti
Shevqet Musaraji.
5. Poemn "Parada e t uriturve, q e kam, e kishte
ruajtur Demir Godelli.
- 354-
6. Nisje pa mbarim, vargje t ndryshme, nuk i kam.
I mori Gjykata Ushtarake.
7. Bija e kapitenit, pr t ciln kam folur m lart.
Nuk e kam.
T kthehemi te kapitulli i ri: Ustika.
Vapori ante ujrat drejt saj dhe ai ishull i izoluar
do ast na bhej m i madh, gjersa arritm n portin e
vogl dhe hodhn spirancn.
Pamje dramatike: N shkmbinjt ngjyr guri t
djegur lviznin si krimba t internuarit, uniformisht, me
lvizje t ngadalta. Nuk mund t bindeshe kurr se ata
ishin njerz! Nj marinar na tha: Eco i confinati! - Ja t
internuarit. Ata prisnin shok t rinj. Dhe ne morm
urdhr t bheshim gati. Erdhn dhe na hoqn zinxhirin
dhe prangat, t cilat i hodhn n nj hambar; si dukej,
me ato pranga dhe me at zinxhir ai vapor bnte prej
shum vjetsh at linj: Palermo - Ustik. Vapori u afrua
shum dhe ne nism t zbritnim. Dgjova Vanin t
thoshte:
- Hidhni kmbn e djatht:
Dikush tha:
- T kndojm! - por askujt nuk i kndohej n ato
aste... Hidhnim kmbt n nj njsi t zez, ku dhe
mund t mbeteshim pijet...
Na vun n radh dhe, duke iu ngjitur nj monopati
t shkurtr, arritm n shtpit e para. Shum t inter -
nuar apatik na shikonin sikur t shihnin nj sken t
zakonshme. Dgjova dik: E arrivata la catena! - Arriti
zinxhiri! - Nuk thoshin arriti vapori, por arriti zinxhiri,
se zinxhiri ishte simbol i atij vapori. Ndrsa po ecnim t
qet, dgjuam t brtisnin: Druzhe albanski!. Aty kishte
dhe jugosllav. Ishim ne t part shqiptar q shkelnim
at ishull n Luftn e Dyt Botrore...
Kaluam npr nj shesh t pjerrt t shtruar me
pllaka guri. Sheshi Longo. N qendr kishte nja katr
- 355-
pem t mdha dhe n mes t tyre, nj monument t
njfar Longoje. Shum t internuar: zhele, skelete, na
shikonin pa hapur goj. Kaluam nga zyrat dhe nga nj
rrugic me kalldrm. Nga e djathta e zyrave na uan n
disa baraka t gjata dhe na than t uleshim aty. Pas
pak erdhi nj i internuar trashaluq dhe na tha:
- Arbresh jeni?
- Po arbresh jemi!
Na tha t prisnim dhe pas pak u kthye me nj ten-
xhere e me dy lug.
- Hani, hani, o arbresh, lentike, - na tha dhe na
vuri prpara nj tenxhere plot me thjerrza.
Hngrm. Ishin t mira, me vaj ulliri. I hngrm pa
buk. Ai ishte arbresh nga Piana, pran Palermos. Kishte
qen kiyetar bashkie. Kur Musolini bnte vizita npr
Sicili, kishte shkuar n Piana dhe kishte filluar ti fliste
popullit arbresh t Pians nga ballkoni, si e kishte
zakon. uoja, ashtu quhej arbreshi, i kishte vn dorn
n gjoks dhe e kishte shtyr: Er due der pais! - Ktu
jam un dhe ky thi i zi! Populli kishte nisur t thrriste
uo-uo! dhe ia kishin shpjeguar Musolinit se
kishte thn i ziu uo. Ai kishte urdhruar menjher,
e kishin lidhur dhe e kishin drguar n Ustik, ku ishte
qysh nga viti 1925.
Makbulen e shpun me disa gra, n nj barak m
t vogl. Aty kishte dy lloje grash: prostituta nga m t
prdalat dhe antifashiste, q nuk rrinin bashk. Si
kishte dhe dy lloj t internuarish: pr faje politike, si
antifashist, dhe pr faje ordinere. Shumica ishin pr
faje ordinere. At ishull e kishte krijuar si vend internimi
Krispi, pr delikuentt. Dhe ashtu mbeti. Banort e lir
t ishullit, q nuk i kalonin t pesqind vetat, shumica
rridhnin nga ish-t internuar, q kishin mbetur aty.
Musolini kishte internuar aty pr pak koh edhe vllezrit
Roseli, t cilt ikn me vark pr n Tunizi e andej n
- 356-
Franc. Pak shok antifashist internoheshin n Ustik.
Shumica e antifashistve internoheshin n Ventontene
e Ponza dhe pak n ishujt e tjer. Ata q ishin shum t
rrezikshm, i internonin n ishuj t vegjl dhe t kqij,
si n Ustik. Kur vajtm ne aty, gjetm pak komunist
dhe antifashist italian: njri nga Foxhia, q nuk ia mbaj
mend emrin, dhe njri nga Brindizi, Antonio Xhigandi.
Ai, nga Foxhia kishte shum vjet aty dhe rronte shum
keq.
U vendosm n barak dhe Mistura, q ishte shum
i shkatht, nisi t miqsohej me autoritetet e me priftin.
Un ende isha i smur dhe dilja aty pran e shtri-
hesha n diell, por kaluan dy civil t kuesturs dhe m
than t ngrihesha, se nuk duhej t qndroja aty. E
vrteta sht se un i mora pr dy t internuar dhe nuk
lviza nga vendi. Pas pak erdhn prsri ata, me dy
karabinier, t cilt m ngritn dhe, duke m mbajtur
pr krahu, m shpun n drejtori e s andejmi n
grafagabia (biruc ku futeshin nga lart; bukaporta ishte
der n dysheme e s andejmi t hidhnin brenda.) M
hodhn brenda t lidhur me duar pas. Mendova se ishte
urdhri nga Tirana q ky t ishte fundi im. M grin imkat
dhe nuk mund t kruhesha. E ndieja se dita mbaronte
dhe vinte nata n natn e ksaj biruce nn dhe. Ajo nat
ka qen shum e gjat pr mua, nj nat nga m t gjatat
e jets sime. Erdhn dhe hapn kapakun e varrit tim
dhe m nxorn. Ishte dit. Jasht ishulli ndriste nga dielli
i Mesdheut. Ende nuk kishte rn boria q t hapeshin
banesat-burg e t dilnin t internuarit. M uan fill e n
drejtori. N sall mi hoqn prangat. U futa brenda. N
krye t tryezs rrinte drejtori, nj burr me mosh
mesatare dhe i pashm, por tullac, i bardh n fytyr,
tip zyrtari. Nga e djathta e tij, nj burr i shkurtr, me
pic,uveshur me t zeza, me bastun t zi dhe me izme t
1) Mjekr me maj.
- 357-
zeza, m vshtronte. Tip pirandelian mu duk. M tha
drejtori:
- E tu perche non saluti romanamente?! - Pse nuk
nderon si fashistt?
- Po t nderoja me dorn prpjet si fashistt, nuk
do t isha ktu, po do t kisha edhe un ndonj post, si
zotriajuaj, - i thash. Aq shum u zemrua, sa brofi m
kmb sikur shkeli sustn, u b flak i kuq n fytyr dhe
nisi t m brtiste e t m shante:
- Do t t ngordh ktu! Ktu, ktu do ti lsh kockat,
atje ku kalove natn. Ku je, ku je ktu, more beduin i
ndyr? E di se ku je ktu?! - e t tjera e t tjera. Kur
mbaroi, i thash pak a shum se aty kishte vdekur edhe
babai im n Luftn e Par Botrore, po n Shqipri kishin
vdekur mijra her m shum italian, q i kishin varrezat
n Vlor dhe tani Shqipria do t bhej varri i qindra e
mijrave italianve si ai.
Ai i ra tiyezs me forc dhe m shau rnd, madje
bri t afrohej dhe t m godiste, por burri i shkurtr me
t zeza u ngrit, i doli prpara dhe me z t qet nisi ta
zbuste e ti thoshte se kishte t bnte me nj poet, me
nj njeri t kulturuar. Shokt e mi, kur kishin par q
un nuk u isha kthyer n dark, kishin dhn alarmin,
sidomos Mistura, i cili nuk kishte ln zyr pa u futur,
duke thn se do t telegrafonin n Tiran, se ishte
zhdukur poeti i dashur e t tjera... Si duket, qe ai shkaku
q m nxorn q n mngjes nga ajo biruc e nn-
dheshme.
- Drejtor, - fliste me z t ult njeriu pirandelian, -
kemi t bjm me nj poet. Nuk sht delikuent, sht
njeri, - dhe mu kthye mua: - sht e vrtet q babai
juaj ka qen ktu n Luftn e Par Botrore?
I thash se aty kishte qen dhe se, meq ishte
smur, pr vdekje nga veremi, e kishin nisur pr n
Shqipri, pran familjes, ku vdiq!
-358 -
Mjeku - se ai ishte mjeku i karapit - m hodhi dorn
n sup dhe m tha t dilja e ta prisja n sallon. Ai ndenji
ca brenda dhe foli me drejtorin. Doli, m dha dorn, m
mori me vete dhe m shpuri n ambulanc, q ishte pran
ndrtess s ult me birucat e nndheshme.
Pasi u futm n zyrn e tij, ai, duke m vshtruar
me lot ndr sy, m pyeti: Vrtet ktu ka qen babai yt?
Pasi i thash dhe emrin dhe kohn: 1916-1920, u ngrit
dhe shkoi e nxori disa regjistra t mdhenj sa dera.
Shfletoi e shfletoi dhe e gjeti faqen e babait tim,
fotografln, shenjat e gishtrinjve, gjeneralitetet. I pash
dhe un dhe qava. Ai u ngrit dhe thirri: Tu non morirai!
- Ti nuk do t vdessh. M mori nga dora dhe m tha t
shkoja me t. Dolm nga ambulanca dhe morm t
prpjetn e Rrugs s Kalvarit - ashtu quhej rruga q
ngjitej pr n bregoren ku ishte kshtjella e vjetr. Duke
ecur, m fliste si nj baba. Hym n kshtjelln e vjetr
t rrnuar. Mu kujtua Kalaja e Gjirokastrs, kur e vizitova
pr her t par m 1933.1ngjante asaj: shpendra, hithra,
grmadha e bodrume t errta. Duke ecur drejt nj si
korridori t errt, duke pasur nga e djathta dhe nga e
majta hekura t rrzuar dhe t ndryshkur, arritm n
nj vend ku mjeku u ndal: Ktu ka qen qelia nr. 14.
Ktu ka qen yt at! Ndenji gatitu, kokulur, me lot n
sy. Mua mu ngjeth mishi dhe mu kujtuan disa tregime
t Egdar Poes. Pastaj m mori nga krahu dhe dolm n
drit. Oh, sa drit kishte Ustika, sikur kishte mbledhur
gjith dritn e Mesdheut. M shpuri n shtpin e tij.
Aty ishte e shoqja, nj grua e shndosh, dhe nj djal
nja pesmbdhjet vje, q quhej icio. Porositi qumsht
me kafe dhe i tha s shoqes: Kt e kemi si djalin ton!
Do t vij do dark ktu dhe ti do ti japsh nj got t
madhe me ver t bardh, duke i hedhur brenda dy vez
t freskta. Dhe buk sa t doj. Duam q ky djali yn t
jetoj.
- 359-
1
I prekur, u ktheva n barak, ku m prisnin shokt
e mi t shqetsuar. M prqafuan dhe pastaj filluan t
kndonin. Vani kishte kitar. Kur u tregova se m
kishte ngjar, ata rrinin gojhapur, sikur dgjonin ndonj
roman.
Mjeku menjher na gjeti nj dhom, aty pran
shtpis s tij. Kishte dhoma q i lshonin me qira. Pr
t pasur nj ide t dhomave q jepeshin me qira, duhet
t shpjegohem. Dhomat-burg ishin burgje: me dritare
me hekura dhe me dyer me hekura. Ata t internuar q
zinin dhoma me qira - dhe ishin shum - mbylleshin n
dhom n orn gjasht ose shtat t darks dhe, kur
binte boria e hapjes s dhomave-burg, aty nga ora tet e
mngjesit, disa npuns, me qindra elsa n duar, si
zinxhir, shkonin dhe hapnin dyert. Pra, shkuam n
dhomn e re, pran shtpis s mjekut. Dhoma kishte
nj pus q mblidhte ujrat e shirave, kishte nj nevojtore
t vogl, nj kuzhin dhe nj dhom fjetjeje, kishte nj
der dhe dy dritare. Aty shkuam. Makbulja kishte zn
nj dhom me tri shoqe sllovene, n Rrugn e Kalvarit,
shtpia e fundit, lart.
Si jetonim: Paguheshim pes lireta ditn. Dy lireta e
gjysm i mbante drejtoria pr supn q hanim nj her
n dit dhe pr barakn. Siprmarrse ishte e motra e
princ Garganos. Ajo ishte padronia e ishullit. E kishte
shtpin pran zyrave, aty te sheshi Longo, t cilin
shesh t internuarit e kishin pagzuar Piazza delle
concienze vendute! - Sheshi i ndrgjegjeve t shitura.
Pyetje: - Si e rregulluat jetn n Ustik?
Prgjigje: - Do ti prgjigjem ksaj pyetjeje kshtu:
Jeta jon e prditshme - jeta jon politike - jeta n ishull.
- 360-
JETA JON E PRDITSHME
Ende kishim pak t holla nga ato q na dhan n
Tiran, para se t niseshim. Merrnim dy lireta e gjysm
ditn secili. Me ato blinim bukn, nga dyzet gram secili,
dhe nuk e hanim nj dit, q ta hanim ditn tjetr, se
ishte shum pak e nuk na mbetej gj n dhmb. Blinim
bath dhe me batht e thata bnim polent t mir dhe
ngopeshim disi. Kishim dhe supn e prditshme. Nuk e
hanim aty n mensn e madhe, por e merrnim n dhom,
ku e ngrohnim dhe i hidhnim pakz vaj.
N mens, q ishte afr molit, shkonim ditt e para,
sa ishim n barak. Pasi morm dhom dhe pam se
bnin ata q ishin m t vjetr n ishull, sidomos
arbreshin uo, filluam t hanim n dhom. Iloja dhe
Vani ishin t aft pr t na gatuar. Gjenim nganjher
edhe peshk, edhe mish, sigurisht n tregun e zi t
banorve t ishullit, q ishte shum i prhapur. Mjafton
t kishe para dhe do gj gjeje. Na jepnin gjysm kilo
gram sheqer n muaj dhe nj paket cigare Nacionale"
(me dhjet cigare) n jav. Nj pjes t cigareve i shisnim,
se nuk e pinim duhanin t gjith. Mistura ishte i vetmi
pr t gjetur do gj. Pastaj parat na u mbaruan dhe ne
prisnim t na drgonin. Kurse Bedri elikut i drgonte i
ati, ashtu si i drgonin edhe Misturs motrat e tij.
Kishte dit q shisnim bonot e sups. (Supa ishte
kjo: ierkia, ca fasule qorre si qiqra t krimbura, me ca
barishte. Servirej nga kazani, me dy qepshe, si n t gjitha
burgjet: Qepshja e par ishte me vrima; futej n kazan
dhe al q e ndante, e kullonte dhe e hidhte n tas. Pastaj
ishte qepshja e dyt, pa vrima, pr lngun.) Shum t
internuar t vjetr italian i shisnin bonot pr gjysm
lirete, q t blinin ver, dhe hanin gjethe fiku deti. N
ishull nuk kishte as mace e as qen.
Porsa binte boria, vinte ai q elte dyert, na hapte
-361 -
lern dhe dilnim. Ne e kishin organizuar jetn me nd-
resa, secili e dinte punn e vet t dits. Shkonim,
nerrnim bonot, blinim bukn. N drek bhej apeli.
blidheshin t gjith te nj shesh afr ambulancs dhe
Tinim aty t paktn nj or.
Shtitnim. Mua mjeku m kishte dhn leje t dilja
asht caqeve ku shkruhej: Limite confinati". Dilja n
irejtim t varrezave, rrija n nj si tyrbe e shikoja detin
; paan; lexoja ndonj libr ose shkruaja vargje. Shum
ier merrja edhe Makbulen, se ajo ishte e smur dhe
shum e dobt. Aty takoheshim me t tjer, q ishin t
smur dhe q rrinin duke shikuar detin. N at rrug
ishte dhe Lazareti, spitali i vogl, ku shtroheshin dhe
vdisnin t internuarit. Shum her vizitoja dhe Campo
Santon, varrezat q ishin aty pran tyrbes ku rrija dhe
meditoja. Pr varrezat e t dnuarve do t fias pakz m
gjat. Kishte dy varreza: pr t lirt mnjan dhe pr t
dnuarit, q ishte m e madhe dhe m me shum epitafe,
n ann tjetr.
Nga mjeku kisha leje t rrija jasht edhe kur binte
boria pr tu mbyllur. Aty nga ora gjasht ose shtat e
pasdrekes shkoja te familja e mjekut pr t ngrn e pr
t pir ka m kishin ndar, racionin e prditshm, pastaj
rrija e dgjoja radion: komunikatn e Mosks, pastaj
Radio-Tbilisin, komunikatn e Kajros dhe t Londrs.
Kur kthehesha, shokt m prisnin me ankth. Do t fias
m gjat pr komunikatn q nxirrnim n kamp. Kishim
pran dy grupe malazezsh dhe nj grup kosovarsh,
ish-oficer t Jugosllavis nga Tetova, Gjilani, Podgo
rica. .. Prball nesh ishin ca italian t mjer. Njri ishte
me nj kmb, tjetrn e kishte katranosur vet me dru
dhe, kur ecte, krciste n kalldrm. Ai pinte dhe na
shante shum her Beduini... bruti albanesi.... Dhe
brtiste: E vrafshin at derr, Musolinin, q krijoi nj
perandori t madhe dhe n vend q t na sjell buk na
- 362-
bie shqiptar t uritur! Un u lutesha shokve t mos e
ngacmonin, po nj drek, kur ishim duke ngrn, ai hyri
brenda dhe me nj eki n dor brtiste: Beduini!
Beduini! U ngrita, e kapa nga t dy kraht dhe i dhash
nj shkelm prapa, sa u rrokullis n kalldrm. Krciste
kmba e drurit. U pendova: pandeha se e vrava. Por ai u
ngrit, m pa duke qeshur dhe tha: Per baco! Sei forte! E
pse t mos jesh i fort! Ha bukn ton, pi vern ton! -
Shkova dhe i dhash dorn. U bm miq dhe ngandonj-
her dika i jepnim pr t ngrn. Kishte pesmbdhjet
vjet aty, kishte br dhjet vjet burg.
Teshat i lanim me uj deti. Uji q pinim, vinte nga
Palermoja me nj vapor istern.
Na erdhi aty dhe nj shqiptar tjetr: nj Hysen, nga
Kruja, njeri i dyshimt, njeri i Bazit t Cans, q nuk
ndillte besim. E pranuam n kolektivin ton, po ndenji
pak me ne, se nuk i plqente. Nuk deshi q parat ti
bashkonte me t kolektivit. Blinte buk dhe e hante
fshehurazi... U largua vet prej nesh.
Na prun aty dhe Kasem Radovickn, t cilin e njihja.
Ai kishte shum para, prandaj mu lut q t rrinte vetm.
I gjetm nj dhom, aty pran Campo Santos, n nj
familje q kishte vend dhe pranonte t pasur. Ai paguante
dhe hante e pinte n at familje vendase. Blinte paketa
shum t shtrenjta dhe pinte shum duhan: ndiz e shuaj
e ndiz. Thuhej se i vinin para nga Roma, nga nj shoqri
minierash, pasi ishte aksionist i madh i nj miniere. Nuk
ndenji shum. Pas katr muajsh e liruan.
Me ndihmn e mjekut u transferua dhe Bedri eliku
n nj fshat t Bergamos, se ishte i smur. Mjeku kishte
krkuar q ai t drgohej n nj vend malor.
U liruan dhe Emxhet Skndoja e Mehmet Radheshi.
Pastaj u lirua dhe Tasim Goxhi. Mbetm: un, Iloja, Gaqo-
ja, Vani, Makbulja, Kooja. U lidha me shoqen time t
mrekullueshme n Napoli, Jola Taliakocon (Lombardi),
- 363-
e cila, me vllan e saj, na drgonte do jav nga nj
pako me ushqime dhe me tesha. Nuk shkonim keq n
krahasim me t tjert q vdisnin nga uria.
shtja e ndaijes s buks ishte br problem. Un
vendosa dhe bm nj peshore me karton dhe racionet i
peshonim duke u kujdesur q asnj thrrime t mos
ndahej padrejtsisht. Problem pr kt gj kishim pasur
vetm Koon, q nuk ngopej kurr dhe pretendonte q
racionet t ndaheshin sipas trupit dhe oreksit dhe jo t
barabarta. Pse, Gaqoja trupvogl sa un do t haj, q
kam trupin t madh dhe oreksin t madh?"
Para se t lirohej, Kasem Radovicka pr pak e psoi:
E kishin thirrur n drejtori, me akuzn se natn u bnte
sinjale vaporve dhe nndetseve armike q vinin vrdall
n kanalin e Sicilis. U tham se Kasemi dit e nat pinte
cigare dhe, duke qen se rrinte edhe natn n dritare,
duke kundruar detin, ndizte shkrepse pr cigare dhe
ato merreshin pr sinjale.
Pasi na mbaruan parat, filluam edhe ne t shisnim.
Vani i shkret shiti unazn pr nj cop buk. Shisnim
teshat e teprta pr nj cop buk. Un kisha nj pal
kpuc skish, nga Franca, t cilave nj milic i kuesturs
ua kishte vn syrin. Nj mbrmje, kur isha duke dgjuar
Radio-Tbilisin, ai erdhi lart, n dhomn ku ishte radioja,
dhe m tha: T kapa! Dgjon komunikatat armike! Tani,
n drejtori! - dhe m shikonte kpuct! E pyeta nse i
plqenin, dhe ai thirri: Per bacol
I hoqa nga kmbt dhe ia dhash. Q ather, e
dgjoja radion pa frik.
Kisha vendosur t bja nj poem pr ato kpuc q
i mbaja n Grnobl, sidomos kur shkoja dhe bja ski.
Mi kishte falur nj rrobaqeps grek. Ku skishin shkelur
ato kpuc t shkreta, dhe tani ishin n kmbt e nj
milici t kuesturs!
Pr veshmbathje nuk kishim nevoj pr asgj, na
drgonte Jola, ato q i krkonim. Nga Shqipria nuk na
- 364-
vinin m as edhe letra. M von mora vesh se na drgonin
pako me ushqime si dhe par, po nuk na i jepnin. Ishte
krijuar nj situat e pasigurt, kshtu q edhe ata t
kuesturs gjenin rastin pr t prvetsuar do gj.
Dimrin 1942/43 Ustika ishte n kriz t madhe. Ra
nj smundje dhe shum t internuar italian vdiqn.
Hern e par u fryheshin kmbt, pastaj koka dhe pas
pak ditsh vdisnin. Kur shkonin n mngjes pr t hapur
barakat, nuk thoshin m Gati t smurt, ti shpiem n
Lazaret, - por, - Jasht t vdekurit! I nxirrnin me
shumic dhe i varrosnin pa asnj ceremoni. Ne bm nj
ceremoni, se na vdiq nj shok jugosllav. Volli shum gjak
dhe dha shpirt shpejt. Ishte i ri i Skoit, nga ata q shkonin
mjaft mir me ne.
JETA JON POLITIKE
Kur u nism nga Tirana, ne ishim tre shok t
organizuar: un, Iloja dhe Bedriu. Simpatizant ishin
Gaqoja, Emxheti dhe Vani. Ishte dhe Makbulja, e cila
nuk merrte pjes n asnj mbledhje.
Pasi mbrritm n Ustik, shtja e par ishte q ne
t lidheshim me shokt e atjeshm, dhe ashtu bm. M
par u njoha mir me shokun Foxha, q ishte i vjetr. Ai,
gjat bisedave, m tha se aty ishin nja dhjet komunist
italian, q kishin celuln e tyre dhe ishin lidhur me
partin ilegale, n Palermo dhe n kontinent. Nuk
vepronin fare dhe asnj ndihm e asnj material nuk
merrnin. Kur erdhi Antonio Xhigandi, me t cilin bisedova
gjat pr shokt italian q kisha njohur n Spanj dhe
n Franc, m foli dhe ai pr situatn e mjer t shokve
italian. Vetm n Ventontene dhe n Ponza ka shok
q jan t gjall!
Me shokt jugosllav u lidhm m leht. Kishte
shum shok slloven, kroat dhe malazez. do grup
- 365-
kishte celuln e vet, por komiteti ishte nj, me prfaqsi
nga do kombsi. Arritm q edhe ne t lidheshim dhe
tham q prfaqsuesit e do grupi t mblidheshim n
dhomn ton dhe t punonim. Krijuam nj komitet t
prbr nga dy shok pr do kombsi. U bn zgjedhjet:
mua m zgjodhn si komandant ushtarak dhe shokun
Alois, slloven, si komisar... Dushan Kermauneri, slloven,
q ishte si sekretar i partis sllovene, shok i Titos, me t
cilin kishin qen bashk edhe n burg, nuk u zgjodh,
pasi kishte disa hesape me partin e vet. (Akuzohej pse
e kishte ln veten t arrestohej! Ishte nj dobsi dhe faj
i madh.).
Gjithsej n Ustik bheshim nja pesqind komunist
dhe kandidat. do kombsi kishte kolektivin e vet,
kishte dhe organizimin e vet. Nga shoqet ishin vetm
pes: shoqja e Dushanit, nj austriake, ifute, me emrin
Ruth (e dnuar si prostitut, e bukur, por e al) dhe tri
kroate. Kishim krijuar formacione ushtarake ilegale, q
kishin komandantt dhe komisart e tyre. Ne, pasi ishim
pak, ishim n nj formacion me italiant, se edhe ata
ishin pak. Kur erdhi n ishull Nikolasi, nj nga
udhheqsit e brigads Garibaldi (ai mori pjes n Poco
Rubio, kur u pranova n parti, n tetor t vitit 1937), u
fut edhe ai n komitet.
Ai u gzua shum kur na gjeti t organizuar shum
mir. Nikolasi m njoftoi se shokt shqiptar q kishin
mbetur n kampet e prqendrimit n Gurs dhe Vernet:
Mehmet Shehu, Mane Nishova dhe Zef Prela, ishin kthyer
t shoqruar n Shqipri. Ai i njihte mir t tre.
Puna m e madhe q bm, ishte komunikata q
dilte do mngjes. Un merrja lajmet e lufts dhe t tjera
nga Radio-Tbilisi, Radio-Londra, Radio-Kajroja do
mbrmje n shtpin e mjekut. N mngjes vinin shokt
e caktuar, t do grupi , i merrnin dhe gjer n drek
gjith kampi ishte n dijeni pr gjithka. Dua t shnoj
- 366-
se me an t ktij mjeti propagandistik bm q shum
ish-oficer etnik t ktheheshin me ne. M kujtohet njri
prej tyre: kolonel Millosh Duii nga Podgorica, i cili u
b me ne dhe ndikoi q dhe shum oficer t tjer t
ndiqnin shembullin e tij. Duke lexuar komunikatat, ata
kuptonin mir se fitorja ishte jona. Pr njfar kohe
dgjoja edhe nj stacion nga Ballkani, q transmetonte
greqisht dhe thoshte Ifoni tis alithias - Zri i s vrtets.
Nj her nga ky stacion dgjova se partizant shqiptar
kishin liruar Skraparin. gzim i madh pr ne! Ishte
nj kamban shqiptar q tingllonte aq fort, sa na ngriti
moralin shum. Pastaj nuk u dgjua m ai stacion. Hern
e fundit dgjova kto (greqisht): Kujdes... kujdes...
kujdes... se vijn... erdhn!... - dhe nj zhurm sikur
prmbysej bota. M erdhi keq! E mora me mend se ai
stacion do t ishte zbuluar nga armiku dhe shokt q
flisnin aty, do t ishin kapur ose vrar, kshtu q m
mbeti nj pikpyetje e hidhur. Kisha vendosur tu
shkruaja letra spikerve t Radio-Tbilisit, t Radio-Mosks,
po sa gjra premton njeriu n kushte t caktuara dhe sa
shpejt i harron! Sidoqoft, komunikata q nxirrte grupi
shqiptar n Ustik, ishte nj fitore e madhe, se n
rrethana t tilla, n kushte dhe mjedise t tilla, nj lajm
i vogl sht nj injeksion shprese dhe guximi pr at q
lngon i izoluar, kur pianeti sht n furtun. Pr kt
nuk harroj kurr mjekun Facio dhe familjen e tij, q na
ndihmuan n ato koh shum t vshtira dhe t pasigurta
pr jetn ton.
Kur komunikata sovjetike njoftonte pr fitore t
mdha, un hapja dritaren e dhoms, ngrija shum dhe
zrin e radios, q jepte kng revolucionare, t cilat dilnin
nga dhoma dhe prhapeshin n Ustik, n nett e qeta;
t gjith shokt n baraka dgjonin dhe kndonin edhe
ata... Ishte edhe kjo nj fitore n at skterr t fashizmit,
kur netve prhapeshin dhe oshtinin kngt e
revolucionit.
- 367-
Kur hitleriant ishin n Stalingrad, si n tr botn,
shtu edhe n Ustik ankthi dhe dshprimi errsonin
hpresat e jets. Stalingradi ra! Stalingradi po bie! -
rumbetonte shtypi dhe radioja fashiste. Dhe t
iternuarit e Ustiks, t dshpruar, mendonin pr jetn
tyre, q do t mbaronte n at nisi t shkret. Po nj
at, m duket se aty nga shkurti i vltit 1943, dgjova
comunikatn e fitores n Stalingrad! E ngrita shum zrin
; radios dhe oshtin at nat n Ustik kngt e
'evolucionit, sa zemrat na rrihnin me forc, sikur po na
iilnin nga kraharori.
Kur dola nga shtpia e mjekut, shkova drejt e te
roja. Ai na donte. Edhe ne e deshm, shpesh e qerasnim
me dika, sidomos me cigare. M pyeti se si ishte gjendja
dhe iajme kishte dhe un iu prgjigja se dika e mir
po lvizte, se Hitleri kishte mbaruar.
Sapo hyra brenda, u thash t kndonin me z t
lart. Buitn kngt. Pas pak kngt u dgjuan n
dhomn pran te kroatt, pastaj dhom m dhom e
barak m barak. Nuk besoj t jet pritur gjkundi n
bot lajmi i fitores n Stalingrad, ashtu si u prit n
Ustik! Shokt e barakave t tjera e merrnin me mend,
po jo aq sa kur lexuan t nesrmen komunikatn! Edhe
gjat dits oshtin kngt. Shum shok slloven e
malazez u dehn, pinin pr shndetin e Ushtris s
Kuqe, pr shndetin e Stalinit! Edhe t gjort ordiner
kndonin, se tani po e besonin q Musolinit po i vinte
fundi e se s shpejti do t jetonin n liri! N liri t sigurt.
Ishim t bindur se tashm lufta do t mbaronte shpejt
dhe ne do t ktheheshim n vendet tona t lira. do dit,
dgjonim lajme t reja. Ushtria e Kuqe i kishte vn
prpara hordhit naziste. Prdit komunikata fliste pr
fitore. Kishim br hartn e frontit dhe vinim prdit
flamurin n qytetet e liruara.
Letra nuk vinin m. Na solln dhe disa t internuar
- 368-
t tjer, midis t cilve edhe Alfredo ekin me gruan,
djalin dhe vajzn. Kta kishin qen n Franc; nga
Franca, kur u kthyen, menjher i internuan n Avelino,
pastaj i prun te ne. Zura miqsi me at familje pun-
torsh. Alfredoja ishte komunist. Me vajzn e tij, Dorn,
zum miqsi dhe bashk me t vllan, Mikelen, dilnim
shtitje n Kampo Santo. U bja edhe msim, si jepja
dhe n shum kurse t internuarish, si dhe djalit t
mjekut, q ndiqte liceun e Palermos.
Nj dit morm nj letr nga profesor Gaetano
Petrota, q ishte, m duket, rektor n Universitetin e
Palermos. Letra ishte shkruar shqip: T dcishtun
arbreshe. Kam marr vesh se jeni aty disa arbresh. Un
du meju ndihmue; nse keni nevoj, t m shkruani se
kaju nevojitet... Diskutuam pr kt n mbledhjen e
komitetit ton t prbashkt. Italiant na than se Petrota
ishte fashist, prandaj nuk iu prgjigjm.
Nj dit m thirri pr vizit msuesja e Ustiks. Ishte
bashk me nnn e saj. M pritn me ngrohtsi. M
gostitn dhe m than nse kishim nevoj t lidheshim
me shokt e Palermos ose t kontinentit. Ato ishin gati
t shpinin e t binin letra. Msuesja ishte shum e
sinqert dhe u binda se ktu nuk mund t kishte ndonj
qllim t keq. I falnderova. N komitet vendosm ti
provonim. I dhash nns s saj nj letr pr nj shok n
Palermo. Kur u kthye nga Palermoja, m solli nj letr,
ku, midis t tjerash, na thuhej q mmn e msueses
mund Ut prdornim si ndrlidhse.
Nj nga kujtimet e mia sentimentale sht dhe ky:
Un, shum her, rrija aty n sheshin e t
internuarve dhe dgjoja pianon; i binte nj vajz leshver-
dh, aty pran, n shtpin e padrones s Ustiks, nga
familja princore Gargano. Ajo i binte pianos kur m
shikonte mua q rrija duke vshtruar detin, i mbshtetur
te trungu i njrs nga t katr pemt e sheshit. Pasi i
binte disa pjesve romantike, dilte dhe m shikonte, Nj
her, nj nga milict e kuesturs, nga Katania, q quhej
Karmelo, q m afrohej shpesh e m thoshte se babai e
kishte futur n kuestur aty n Ustik pr ta shptuar
nga fronti rus, m kallzoi se mbesa e padrones, ajo
bjondina q luante n piano, i binte pr mua. Kishte
pyetur msuesen se cili isha, dhe i vinte keq. Nj dit
msuesja e mir m dha kt letr nga ajo: Mos kujtoni
se nejemi skllevr t Musolinit dhe t fashistve! Edhe ne
i urrejm. demi meju! Kurdoher mendoj pr j u dhe pi
anos i bie prju! N nj letr tjetr m shkruante: I
jemi lutur doktor Facios q tju ket kujdes dhe ai na ka
thn se ka shum kujdes pr ju. Dgjoni pianon, q shpreh
ndjenjat e mia pr j u . Msuesja m tha: Ajo krkon t
takohet meju. Un e sjell ktu n dhomn ton, dhe ju,
po t doni, e takoni! M plqente ta takoja e t flisja me
t, po pr mua ishte nj rrezik i madh. Po t msonte
drejtori, kuestura, karabinieria ose spiunt q un
takohesha me mbesn e konteshs, patjetr q do t
dnohesha t paktn me tre muaj izolim, ku dhe mund
t vdisja. N Ustik kishte shum gra publike, nga m t
prdalat e Italis, kishte dhe homoseksual, nga m t
prdalt e Italis. Aq t degjeneruar ishin, sa dhe fashizmi
nuk i kishte ln t lir, por i kishte sjell aty, n at
nisi. Ishin shum t ligj. Homoseksualt edhe emrat i
kishin femror: n vend q t quhej Piero, quhej Pierin;
n vend q t quhej Anxhelo, quhej Anxhelin. Edhe
gjestet, edhe zrin e kishin femror. Ata n prgjithsi
bnin punt e femrs, si p.sh. rrobaqepse e t tjera.
Kur ziheshin n mes tyre pr shtje xhelozie, thereshin
e gjakoseshin me thika. Ne u ruheshim ktyre sherreve
dhe skenave ordinere e njerzore, ashtu si dhe gjith
ballkanasit, sidomos malazezt e gjor, q thoshin: m
mir sht t internohemi n ferr se n kt mjedis t
degjeneruar...
- 370-
JETA N ISHULL
(Do t fias dhe pr qenin Fido.)
T internuarit italian bnin nj jet nga m t
mjerat. Ishin katandisur keq e mos m keq, nga uria e
nga t gjitha. Nuk lan qen ose mace t ishullit pa ngrn.
Jetonte vetm Fidoja, qeni maskot i tyre, dhe konia e
shoqes s drejtorit t kampit, nj Joxterrier i vogl, i
majm, i bukur, me kordele n qaf. Nj dit, edhe konen
e saj e hngrn t internuarit. E shoqja e drejtorit qante,
se fmij nuk kishte dhe at kone e kishte rritur dhe e
mbante si foshnj. Drejtori nuk bri pr t gjetur se
kush e kishte ngrn. Prdori t gjitha mjetet e zbulimit,
po kones nuk iu gjet asnj qime. Dhe ai u hakmor kshtu:
E dinte q t internuarit e deshn shum qenin e
tyre Fido, e ushqenin me thrrime dhe e kishin si t
shenjt. Nga lehjet e Fidos ata profetizonin ngjarje t
uditshme. Po sjell nj shembull: Nj mngjes ra boria
pr hapjen e barakave-burg. Fidoja e kishte zakon q,
sapo dgjonte borin, vraponte drejt e te borizani dhe
lehte me t madhe, gjersa pushonte boria. Nj mngjes,
kur ra boria, nuk u dgjuan t lehurat e Fidos. Ai q
kishim prball, nxori kokn nga hekurat e dritares dhe
na tha: Do t kemi ndonj krim sot n kamp! (Ai q
fliste, ishte njeriu me kmb druri.) Pas pak u hapn
barakat dhe ata q kishin pr t dal, doln. Dola edhe
un dhe u nisa pr n sheshin Longo, ku zakonisht
mbshtetesha te trungu i nj peme dhe prisja t dilte
leshverdha e t fillonte ti binte pianos. Dhe ja u el pazari!
pazar! Njerz skelete, me dika n dor, uleshin aty
dhe mezi thoshin: Me la uendol - E shes! Po far shiste?
Ndonj pal nallane t vjetra, ndonj kmish t arnuar,
ndonj pal pantallona t arnuara, ndonj kops, ndonj
pasqyr sa gishti. Njri kishte nj fur dhmbsh me tri
a katr fije dhe thoshte: Me la vendol E sa? Sa pr nj
-371 -
thithur cgareje, pr nj got ver. Doli ai q shiste
thi. Ai ishte antifashist dhe kishte gjith jetn n burgje
Le internime. Nxirrte ndonj liret ditn me ato pes
ithi q shiste. 10 lajthi njzet qindarka. 50 lajthi nj
- mezi i dgjohej zri. Njri nga ata q numroheshin
e gisht n Ustik, laxarone dhe kusar me fam
irkombtare, q kishte ngrn dhe shokun e tij, kur
raduan nga Kajena e Guines franceze n Amerikn e
jgut se aty i drgonte Franca ata q dnoheshin me
urgim t prjetshm (dhe kjo kishte ndodhur kshtu:
ta kishin vrar nj roj, kishin marr nj vark dhe
ihin hedhur n Paludat e Guines s egr; aty moale,
grsira, vdekje; ec e ec dhe ky, duke mos pasur asgj
r t ngrn, e kishte vrar shokun, e kishte br thela
h,ela dhe ishte ushqyer me to, gjersa kishte arritur deri
L nj vend ku kishte gjetur njerz), ky, pra, i tha atij
hokut antifashist q shiste lajthi: M jep nj liret!.
>asi ia mori, i tha se nuk ia kishte dhn tamam, por
nangut. U zun keq! Ky kriminel i kputi nj shkelm
xasts me lajthi. Trasta u prmbys dhe lajthit u
shprndan npr kalldrm dhe t internuarit q ishin
aty duke shitur dika, u suln pr ti mbledhur e pr ti
ngrn. Krimineli i kputi t ziut antifashist nj nallane
n kok dhe e la n vend pa frym. Ai dergjej aty, ndrsa
t tjert ziheshin pr kokrrat e lajthive q mblidhnin,
ndrsa krimineli, pa asnj shqetsim ose turp, zbrtheu
pantallonat dhe nisi t bnte nevojn nn monumentin
e Longos duke knduar nj kng pornografike. Sken
makabre kjo n nj kamp makabr, ku fashizmi kishte
hapur ekspozitn e ideologjis s tij dhe t moralit t tij.
Kur u ktheva n dhom, m tha njeriu me kmb
druri:
Fidoja sht profet! Ai e paralajmroi at krim!
Dhe drejtori, pr t marr hakun e kones, bri?
Nj mngjes, kur ra boria, u dgjuan ulrimat e
- 372-
Fidos. Ulrima therse pr zemrat e atyre q e deshn
pr kaq vjet. Klithmat vazhduan shum, pastaj nuk u
dgjuan m... T gjith kujtuan se e kishin rrahur Fidon
e gjor. Kur u hapn barakat, u dha urdhr t mblidhe-
shim n shesh... Kur vajtm atje, t shihnim? Fidon e
kishin varur si njeri. Qndronte Fidoja i gjor, me gjuhn
pijashta. T gjith filluan t qanin dhe t mendonin se
erdhi fundi i kampit! U dha urdhr q Fidon ta hiqnin
nga trekmbshi dhe ta hidhnin n det. Asnj nuk lvizi!
Asnj nuk pranoi t zbatonte at urdhr t drejtorit.
Qanin me dnesa! Pastaj karabiniert e hoqn nga
trekmbshi dhe, duke e hequr zvarr, e uan pas, aty
ku rrija un, dhe e vrvitn n gremin pr n det!
Thoshin se ai nuk ishte mbytur, po dallgt e sillnin
vrdall Ustiks. Disa thoshin se dgjonin t lehurat e
tij, sidomos netve kur frynte er.
Pas vaijes s Fidos, aty nga prilli i vitit 1943, na
erdhi nj njsit zbulimi gjerman. Ata u vendosn n zyrat
e kryetarit t bashkis dhe n ast zbuan andej t gjith
ata q banonin pran asaj ndrtese. Sapo erdhn
zbuluesit hitlerian me aparatet dhe me mjetet moderne
t zbulimit, Ruthi, prostituta ifute vjeneze, e internuar
aty qysh nga viti 1939, kur nisi Lufta e Dyt Botrore, si
prostitut nga Milanoja, menjher u vesh si togere e
Gestapos dhe u largua. E kishim antar t partis, na
kishte dhn shum informata nga zyrtart e Ustiks,
se kishte lidhje me ta, me kuesturn, me t gjith. Ne e
besonim si komuniste militante q sakrifikonte trupin
e saj pr t mbledhur t dhna q na interesonin. Ishte
kjo nj ngjaxje e padgjuar dhe e papar; pr m tepr ne
u tronditm, se ajo dinte shum gjra nga organizimi
ilegal q kishim. At e kishim ngarkuar shum her me
misione delikate, t cilat i kishte kryer. Na kishte
informuar dhe pr lidhjet q kishin prostitutat ose femrat
e tjera t internuara me ata q flinin me to. Pas ikjes s
- 373-
saj, ne vum n pikpyetje gjith raportet dhe t dhnat
q na jepte. Bm nj mbledhje urgjente dhe morm
masat e duhura. organizim q kishte zbulimi gjerman!
Edhe n Ustik kishte drguar nj agjente me prvoj.
Kur po bhej apeli, si zakonisht, n drek, erdhi nj
mareshal gjerman. Ai thirri me t madhe: Petjo Mako,
Petgo Mako!... Asnj nuk kuptoi asgj. Pastaj oficeri
italian thirri Petro Marko! U habita dhe ngrita dorn
duke u prgjigjur si kurdoher: Presente!" M mori
mareshali gjerman dhe m shpuri n komandn e tyre
t porsangritur. Aty ishin dy oficer t rinj q luanin me
letra. M than t ulesha, ndrsa ata vazhdonin lojn.
Njri m zgjati nj paket cigare greke Papastratos. Nuk
e pi, - i thash. M zgjati nj okollat Nestle, zvicerane.
Me druajtje e mora dhe e mbajta n dore. M mbushi nj
got me konjak Metaksa dhe nuk mi hidhte fare syt
as ai e as shoku i tij. Luanin, qeshnin, flisnin n mes
tyre. Un prisja. Pasi mbaruan lojn dhe qeshnin me t
madhe, njri nga ata, togeri simpatik, m foli frngjisht:
Un jam oficer hitlerian. Ju lutem, m dgjoni me kujdes!
Edhe un jam artist, kam mbaruar liceun artistik, jam
austriak. Po tani jam ushtar i Hitlerit. Pra, ju ktu jeni
t organizuar mir. Por... Me ne nuk ka shum fjal. Me
ne t silleni mir, pa na penguar n misionin ton. Nuk
ju trazojm fare. Me italiant bni t doni, edhe mund
ti vrisni t gjith, po t doni. Ne nuk trazohemi. Po me
ne, kujdes se mos bni ndonj shaka t keqe, se pr nj
or ju shuajm t gjith! Po t keni ndonj nevoj, na
thoni, se do tju ndihmojm. - Fliste duke m vshtruar
n sy. I thash se ne aty ishim pak shqiptar dhe ato q
m tha, do tua komunikoja shokve t mi shqiptar. Pr
t tjert smbaja asnj prgjegjsi.
Ai u ngrit m kmb dhe m tha se ishte n dijeni t
organizimit ton dhe se e dinin q un isha komandanti
ilegal i kampit. M prsriti fjalt: Mos na ngatrroni,
- 374-
mos na pengoni n misionin ton, q t jeni rehat. Po
bt ndonj marrzi, ne do tju shuajm brenda nj ore.
U ktheva n dhomn ton. Shokt i gjeta t shqet-
suar. Kur m pan, u gzuan. U thash pse m kishin
thirrur gjermant. Ram n mendime, n mendime
shum shqetsuese. Pas nj ore erdhi nj gjerman dhe
m tha se m krkonte komandanti i tyre, po ai me t
cilin bisedova pak m par. Shkova. M tha: Na duhen
nja njzet veta t fuqishm, q t transportojn materialet
tona q nga moli e gjer te semafori. 10 lireta ditn dhe
nj kilogram buk secili. Pr nj or t paraqiten ktu! -
dhe m beri shenj se kaq kishte pr t m thn. U
ktheva te shokt. Drgova fjal t vinte Aloisi. Erdhi dhe
ia komunikova t gjitha. Tha se menjher do t zgjidhte
nja njzet shok t fort q t transportonin materialet,
pasi 10 lireta dhe nj kilogram buk n dit nuk ishin
pak. Shkuan shokt dhe punuan nj jav, sa i transpor-
tuan t gjitha, por as lireta u dhan, as buk u dhan.
Shkova te komandanti gjerman dhe i thash se punn e
kishin mbaruar, prandaj ti paguante si kishte premtuar.
Ai u ngrit e m tha ta ndiqja. Shkuam para drejtoris.
Para ders ishte togeri i karabinierve. Togeri gjerman e
urdhroi togerin italian q t njoftonte t dilte pak jasht
drejtori. Togerit italian nuk i plqeu mnyra urdhruese,
e egr e gjermanit, por u fut brenda dhe doli bashk me
drejtorin, i cili qndroi gatitu para oficerit gjerman. Ky i
fundit i tha prer: Brenda dits do tu japsh atyre q
transportuan materialet tona nga moli n semafor, nga
nj kilogram buk dhe nga dhjet lireta ditn. Brenda
dits! - prsriti dhe iku. Un e ndoqa prapa. Ai ktheu
kokn dhe m tha se brenda dits do t rregullohej gjith-
ka. Dhe vrtet ashtu u b.
U duk se midis italianve dhe gjermanve ishte hapur
nj hendek urrejtjeje. Nj dit po ai toger gjerman e ndaloi
togerin italian mu n mes t sheshit dhe i brtiti t rrinte
- 375-
;atitu kur i fliste: Nj ushtar gjerman q vjen nga Fronti
Lindjes ka t drejt edhe ai t kaloj nj or me nj
emr. Pse e ndalove? Italiani i tha se ajo femr (njra
iga prostitutat e internuara) ishte e dashura e tij. Dhe
jficeri gjerman i brtiti: Kur ne prgjakemi n Frontin e
Jundjes, ju ktu zini t dashura prostitutat tuaja! Ta
hash cop: mos e nga ushtarin tim, i cili ka t drejt
;dhe ai t zbavitet, se t piu e zeza!
Ndrsa n ishull ishte ndezur nj atmosfer paniku
ihe tmerri, kontesha Maria, e shoqja e nj profesori t
jniversitetit t Roms, e degjeneruar, prandaj dhe ishte
internuar, blinte qumsht, lante me t fytyrn e fishkur
dhe prsriste: Fashizmi i poshtr, q m prishi fytyrn
time!
Ne mblidheshim m shpesh dhe mendonim si t .
zotronim situatn n ishull, pasi fronti ishte prball
nesh, n Tunizi. Nj dit, nj aeroplan gjerman me robr
lufte (anglez) u ul n vreshtat e Ustiks. Ne kujtuam se
zbarkuan aleatt, por ja q ata ishin robr lufte... Aty u
b dhe nj betej e madhe aeronavale: gjmonte vendi,
oshtinte qielli dhe deti. Shum aeroplane binin e disa
anije merrnin zjarr. Ishte e rrept lufta dhe ne me ankth
prisnim se do t bhej. Lufta aeronavale mori fund dhe
ne shihnim se si n brigjet e Ustiks deti nxirrte materiale
t shumta, madje dhe nj nndetse t vogl gjermane
t prmbysur. Ort dhe ditt ishin t ngarkuara me ankth
e pasiguri. Gjendeshim n frontin midis dy ndrluftuesve.
Prandaj menduam ta merrnim ishullin. U mblodhm dhe
biseduam; bm planin. Pushtimi nuk ishte i zorshm.
Do t asgjsonim m par garnizonin italian, t dobt;
pastaj, me armt q do t merrnim, do t sulmonim
garnizonin gjerman t zbulimit. Ne ishim shum dhe t
vendosur. Plani u prpunua mir dhe u pranua nga t
gjith. Antonio Xhigandi dhe Nikolasi than: Po sikur t
pyesim dhe Dushan Kermaunerin? sht shok i vjetr
- 376-
dhe me prvoj t madhe, sht dhe gjakftoht! E thirrm
dhe i njoftuam vendimin q kishim marr. Ai na krkoi
njzet e katr or afat, q ta studionte planin. T nesr
men erdhi dhe na tha se nuk duhej n asnj mnyr ta
bnim kt krim! E quajti krim! Dhe filloi ta argumen
tante:
E para, ju planin e keni br mir pr ta marr
ishullin n dor. Kjo bhet.
E dyta, e morm ishullin. Po pastaj? Ju thoni se do
t drgojm dy shok, me nj motoskaf q do t marrim,
n Tunizi. Ja u arrit edhe ky qllim: shkuan dy shokt
tan me motoskaf n Tunizi. Kush sht atje? Atje jan
anglezt dhe amerikant. Do ta ajn kokn ata pr ne?
Do t vijn t na shptojn? Kurr! Ja erdhn ktu. Do
t na marrin? E ku do t na shpien? N ndonj knd t
Afriks pr t vdekur atje. Ja nuk na shpien n ndonj
shkrettir pr t vdekur atje, po na marrin dhe na
inkuadrojn n ndonj taborr mercenarsh. Po pastaj,
kur t kthehemi gjall n vendin ton, do t na thon?
Do t na akuzojn si agjent t imperializmit anglo
amerikan. E t tjera, e t tjera.
Po kiyesorja sht kjo: kur ne do t jemi duke luftuar
me garnizonin gjerman, a thua se ndonjri prej tyre nuk
do t lajmroj me an t radios qendrn e tyre pr
kiyengritjen e ktushme dhe pr rrezikun e jets dhe t
misionit t tyre? Besoj se kt ata do ta bjn menjher.
S.O.S. do t lshojn menjher. E pastaj, do t bjn
gjermant? Do t na ln m t gjall ktu? Jo! Ata do t
vijn t trheqin njerzit e tyre, e pastaj do t na prv-
lojn me bomba me napalm t gjithve e sdo t mbetet
njeri i gjall.
Dushani foli m gjat. Na bindi. Prandaj e anuluam
vendimin.
Nga komunikatat q nxirrnim prdit, u prmend
dhe lufta aeronavale e kanalit t Sicilis, q e pam me
-377 -
yt tan. Ushtria e Kuqe prparonte shum. Por ishulli
n i izoluar tani me zor lidhej me Palermon, prandaj
dhe ushqimet paksoheshin, edhe uji paksohej. Ishim
nervozuar e gjith ankth. Ishim plot pikpyetje pr
etn ton.
Aty nga muaji maj, pam se gjermant po iknin. Pr
e ishte nj shenj e mir, se frikn ua kishim. Mendonim
;e ata do t na shfarosnin para se t largoheshin. Me
njekun bisedonim shum. Atij i lash nj deklarat,"
ar shrbimet e shumta q na kishte sjell. Edhe ai ishte
n ankth, si gjith banort e ishullit. Nj mngjes erdhn
:ly vapore pr t na marr. Me shpejtsi u dha urdhri q
t zbrisnim n mol. Morm ato tesha q na duheshin,
dhe n rrmuj, si nj ushtri e drrmuar n trheqje, na
zbritnin grupe-grupe dhe t palidhur na futnin n vapor.
Un krkoja shokt: lion, Gaqon, Makbulen. Vani ishte
me mua. N vapor isha me Nikolasin, me Xhigandin, me
familjen eki e me t tjer. Arritm n Palermo e t gjith
u grumbulluam n nj shesh. Krkoja shokt e mi.
Thrrisja. Na lidhn e na nisn pr n Monreal m kmb,
t lidhur. Arritm n mbrmje dhe fjetm n nj fush
plot me limon, limon t mdhenj, lkurtrash, si qitrot.
Shikonim valt e aeroplanve aleat q fluturonin dhe
bombardonin qytete. Aty ndenjm nj jav. Vizituam edhe
kishn e vjetr t Monrealit, t ndrtuar n kohn e
Frederikut II. Edhe banort ishin n ankth, por,
megjithat, na jepnin buk.
Na hipn n tren dhe u nism pr n kontinent. Nuk
gjente shoku-shokun. Aty m than se i kishin par
shokt e mi t hipnin n trenin e par (lion, Gaqon,
Makbulen). Duke udhtuar drejt Mesins, shikonim
popullatn n rrmuj, n panik. Kishim frik se mos na
mitralonin ose na bombardonin aeroplant aleat. Ka-
1) Kjo deklarat ( shrbeu pas lirimit t Italis dhe ai u dekorua.
- 378-
prcyem kanalin e Mesins mbi ferrabot dhe treni
drejtohej tani pr n veri. Pr ku? Asnj nuk dinte se ku
na shpinin. Trena t tjer plot me t burgosur dhe t
internuar ishin nisur para trenit ton. Shikonim qytete,
kalonim tunele t shumta. Drejt veriut: Pr ku? Pse nuk
na lironin? Disa u hodhn nga dritaret dhe ikn. Mendova
t hidhesha dhe un. Po shokt? Pas disa ditsh arritm
n nj kamp, n Alatri, Frozinone. Kampi quhej Frasketi.
Ishte plot me t reja sllovene dhe kroate, motrat dhe t
fejuarat e partizanve. Ishin shum.
N KAMPIN "FRASKETI" - ALATRI-FROZINONE...
Pyee: - ishte ky kampi Frasketi?
Prgjigje: - Ishte krijuar pr shtetasit britanik t
zn robr n Tripoli e gjetk. Po n t vrtet aty nuk
kishte asnj britanik autentik. Ishin grek nga Kreta e
Qiproja dhe shqiptar nga arbresht q punonin n
Tripoli, Libi e Malt, por q kishin nnshtetsin brita-
nike. Kampi ishte modem: me vila t vogla, me banja,
me mensa, me kuzhin. sheshe e rrug t drejta. Aty
ishin pak shtetas britanik (gjiritllinj, maltez, qipriot,
sicilian) e, meq kampi ishte i madh, e kishin mbushur
me t reja sllovene dhe kroate. Shtetasit britanik ishin
t pakt aty e me familjet e tyre. Merrnin nga Rryqi i Kuq
International, me an t Zvicrs, do jav nga 400 lireta
e 18 kg ushqime t mira. U vinin pako nga Kanadaja me
gjith t mirt brenda: kafe, sheqer, sallam, zhambon,
kakavall, oriz, kuti me mish nga Argjentina e Australia.
Qindra e qindra t reja sllovene e kroate na pritn
me dashuri. Aty gjeta dhe Arso Milatoviin, t cilin e
kisha njohur n Tiran dhe kolektivi yn e kishte mbaj tur
mir, bashk me t vllan dhe familjen, si kishim mbaj-
tur gjith malazezt e arrestuar, q i sillnin familjarisht
- 379-
n burgun e Tirans. Arsoja u gzua pa mas, kur m
pa, dhe nprmjet tij u lidhm me partin aty. Un me
Vanin u caktuam n nj dhom pran familjes s ekit.
Ishin vila t vogla, me banjo e me drit, t ndrtuara si
kamp-model pr ata q deshn t vinin n Itali pr t
par se si trajtoheshin robrit e lufts. Isha br shum
merak pr lion, Gaqon e Makbulen, por Arsoja m tha se
ata bashk me t internuarit e tjer t Ustiks kishin
shkuar n nj kamp afr Arezos. Pastaj m tha se nj
pjes e tyre kishin dashur t shkonin n SUoveni, po
gjermant i kishin kapur dhe i kishin drguar n kampet
e Austris. Bashk me ta kishte qen dhe Aloisi, komisari
politik i Ustiks.
Ditt e para hngrm mir, se na ndihmuan shtetasit
britanik, q n t vrtet ishin grek, hamej, dhe arb-
resh q i kishin zn familjarisht n qytetet e Libis, ku
punonin si sfungarenj ose si hamej t porteve Bengasi,
Tripoli. Nj familje arbreshe nga Piana degli albanesi,
kur mori vesh se n kamp kishin ardhur dhe shqiptar,
erdhn na ftuan dhe shkuam bashk me Vanin. Na
pritn, na dhan gjith ato ushqime. Mu lutn tu msoja
shqip dy djemve q kishin me vete. Fillova tu msoja
atyre shkrim e kndim shqip. Un e Vani hanim bashk
me familjen e ekit, megjithse Arsoja m tha t
bashkoheshim n kolektivin e tyre. Edhe aty supa ishte
e keqe. Thuajse prdit sup me kungull e me pak domate
e lakra. Po mbaheshim me ndihmat q na jepnin shtetasit
britanik. Ata gjith ditn pinin. Sidomos pleqt e lodhur
nga puna e rnd e sfungarait dhe e hamallit, aty kishin
gjetur parajsn. Ku i kishin par ato t mira n jetn e
tyre! Gjith bota, si dhe ne, priste me padurim mbarimin
e lufts, fundin e fashizmit, q t ktheheshim n jetn
ton t lir, kurse ata pleq dhe burra, rrz barakave,
me fiaskot e vers prpara, pinin dhe luteshin q lufta t
mos mbaronte kurr.
- 380-
Tensioni psikologjik n rrethet e ushtarakve dhe t
rojave t kampit prdit shtohej. Me ne silleshin mir.
Nuk ndrhynin kurr n veprimtarit q zhvillonim. Nuk
thoshin asgj, kur gjmonte kampi nga kngt revolucio
nare. Vinin fshatar oar (ai vend quhej oaria), burra
dhe gra, dhe na shisnin fruta, vez, djath e mish
pastrma. I kmbenin edhe me veshmbathjet tona, sido
mos t vajzave sllovene dhe kroate.
N kamp krijuam nj komitet provizor. Prsri mua
m caktuan komandant dhe Arso Milatoviin, komisar.
Lajmet i merrnim nga shtypi. U prpoqm t lidheshim
me ndonj fshatar, pran kampit, q kishte radio. Por
ata fshatar ishin shum t varfr dhe radion pak familje
e njihnin. U prpoqm, me ann e vajzave sllovene ose
kroate, se mos afronim ndonj ushtarak, por nuk qe e
mundur. Ditt na dukeshin shum t gjata. Kishim
krijuar disa forma edukimi. Njri nga problemet q rrihej
m shum, ishte: a sht i sinqert koalicioni antifashist
midis Bashkimit Sovjetik, Anglis dhe Ameriks, apo jo?
Ne, me sa mundeshim, i sqaronim shokt dhe sidomos
vajzat sllovene (shumica katolike), duke u bazuar n ato
q dinim nga Radio-Moska pr kt koalicion kundr
Boshtit Rom-Berlin- Tokio.
M 25 korrik u prhap lajmi i arrestimit t Musolinit!
Gazi dhe hareja oshtiu n kamp: Musolini u arrestua!
Fashizmi ra! Fashizmi u mund! Kng e valle. Vajzat
sllovene dhe kroate nuk mbaheshin dot. Kndonin, kr
cenin. Na prqafonin me lot n sy: Fituam! Do t
kthehemi n atdheun ton.
Ne organizuam nj mbledhje t madhe. Ngarkuam
t fliste eki. Ligjratn e hartuam shpejt e shpejt s
bashku ( se eki ishte puntor pa shkoll). Ai e lexoi me
z t lart: Fashizmi mbaroi! Rroft Uria..."
Tani prisnim do t bhej. Badolioja kishte thn
se lufta vazhdonte. Dgjonim se n Rom luftonin ita-
- 381 -
liant me gjermant. Musolinin e shpun n Ponza e
pastaj e morn dhe e uan n malet e Abrucit, ku e rrm-
byen gjermant dhe e shpun te Hitleri, i cili e priti dhe
e ngarkoi t kthehej prsri n Italin e Veriut e atje t
krijonte Republikn e Salos. Italia ishte n rrmuj. Ne
prisnim se do t vendosej pr jetn ton. Msuam se
nj pjes e antifashistve t internuar n Ventontene e
n Ponza ishin liruar, si: Skoimaro, Teraini e t tjer.
U lirua dhe Nikolasi, q ishte me ne, dhe familja e ekit,
po vet Alfredoja jo! Un dhe Vani bm nj lutje ku
thoshim se, meq ishim arrestuar dhe internuar si
qytetar t perandoris, pse t mos liroheshim dhe ne si
shokt italian. Asnj prgjigj. Prisnim me ankth. Shum
thashetheme qarkullonin: Do t vijn gjermant t na
marrin! Do t na shpien n kampet e Gjermanis. Folm
me shokt. Bm nj mbledhje. Un krkova q t
largoheshim nga kampi e t mos prisnim t na merrnin
gjermant. T presim, se ku do ti lm gjith kto shoqe,
- thoshte Arsoja, komisari i jugosllavve. Ishim n ten
sion. Gjumi nuk na zinte. Nj dit dgjuam zhurmn e
tankeve gjermane q vinin drejt kampit. Un isha me nj
shok malazias q quhej Bozho, dhe me Alfredon. U thash
t iknim. Ata pranuan. Shkuam drejt mrit. I pari hipa
un, me ndihmn e tyre. U hodha jasht. Pash t hidhej
dhe Alfredoja, ndrkoh u dgjuan fishkllimat e
plumbave n krye t mrit. Qllonin tanket gjermane.
Kujtuam se Bozhon e vran, po Bozhoja, i shkatht, u
hodh edhe ai dhe t tre vrapuam q t largoheshim sa
m par nga afrsit e kampit. U ngjitm n t prpjetn
pr n Fumone, nj fshat prmbi bregoret. Dgjoheshin
krismat e mitralozave dhe thirrje. Vraponim. U err.
Arritm n fshatin Fumone. Shkuam n nj shtpi. Na
hapn dyert. Na dhan pr t ngrn. Dgjuam radion
dhe msuam se lufta bhej n Italin e Jugut. Kurse n
Lindje Ushtria e Kuqe prparonte... U tham fshatarve
- 382-
t mos mbanin aty drithra dhe kafsh, se ishte rrug
automobilistike dhe do t vinin gjermant e nuk do t'u
linin asgj. U tham t fshihnin t gjitha prodhimet
bujqsore, se Italia kishte kapitulluar pa kushte. Rrmuj
kudo. Badolioja thoshte se lufta vazhdonte, po kundr
kujt? N familjen ku u strehuam at mbrmje, erdhn
shum fshatar dhe nj pronar i nj mulliri t madh
mielli. Fshiheni bereqetin! Fshihini prodhimet, se
gjermant nuk ln gj. .. Presim me or anglo-ame-
rikant! Ata do t na shptojn!
Hngrm e pim ver dhe ikm. Nata ishte e qet,
me hn. Nat shtatori. Kudo arom rrushi. Ecnim
mesprmes vreshtave. Hanim rrush. Nuk flisnim. Kur
pam q n drejtimin ton vinte nj tog e zez, si djajt
e Per Gyntit t Ibsenit. Gjermant! Po tani!? T kthehe-
shim prapa, do t na qllonin. Vendosm t ecnim t
qet, t qet, n krahun e djatht t rrugs q ndante m
dysh vreshtat, q skishin t sosur. Ata afroheshin. Dhe
ne me gjak t ngrir prisnim t afroheshin edhe m.
Kaluan nga e majta jon. Ishin nja dhjet, veshur njsoj,
m dukeshin t fryr, t rrumbullt. Kur dgjojm nj z:
Professore! Professore! Sei vivo! U afruan. Foln pr
Ustikn. Ishin nga ata t Ustiks. Na than se i kishin
shpn n burgun e Gaets. Andej kishin ikur dhe kishin
plakitur shum dyqane. Ishin ngarkuar me or, me
tesha, me bylyzyk... Doni para? Para sa t doni! Doni
tesha, doni nga nj or? Koha punon pr ne! Ne jemi
zott e kohs! Rroft kapitullimi! Rroft anarkia! Rrofshin
laxaronet! Posht kuesturint dhe karabiniert, q na e
morn t keqen, nuk din se ku t futen! Posht shteti i
senjorve! Bota sht jona! Ata flisnin si t dehur. Njrin
nga ata e mbaja mend. Dhe vet ai m tha: Nuk ta harroj
kurr, jo! Ti m ke dhn cigare e buk dhe dhjet lireta!
Po mos u merr m me politik, se do t mbarosh prsri
n Ustik! Dhe ata q do t vijn, do t ken karabinier
- 383-
e kuesterin e pranga. Ik, dii kaak. Vidh sa t sigurosh
jetn, dhe shko e martohu. Kshtu do t bj un tani. Do
t shkoj n Sora dhe do t martohem...
Njri zgjati nj pako me banknota: Merrini, se pa
kto as Shn Pjetri st flet me goj! E falnderuam. Tjetri
nxori nj shishe me triplsek. E kishte hapur dhe na
dha pr t pir. Pim. Dhe mos gaboni m t i
kundrviheni shtetit, se do t ktheheni n Ustik. Vidhni
si t tjert dhe mos kndoni avanti popolo, a la riscossa,
bandiera rossa triurnfera, se amerikant dhe anglezt
q na vijn plot me para dhe dollar, nuk e duan bolshe-
vizmin. Rroft rrmuja! Rroft Alkapone, rroft mafia! U
ndam: ata n drejtim t kundrt, pr n Sora e Subia-
ko, ne pr n Fiuxhi.
Vendosm t ndaleshim pran disa mullarve. U
dendm duke ngrn rrush dhe rrushi natn hahet me
shije. Triplseku kishte qen pije e fort, na ra n kok
t treve. Bozhoja nuk fliste fare, Alfredoja prsriste:
Povera Italial", kurse un mendoja: E zeza Shqipri!
far po ndodh tani atje?
U shtrim n mullar dhe aty na zuri gjumi. N agim
kishte ardhur i zoti i vreshtave, na zgjoi dhe e kuptoi se
vinim nga kampi i Frasketit. Na ftoi n konak t na bnte
nga nj kafe elbi orzo. Ndoshta ishte kureshtar t dinte
se cilt ishim ne. Po n ato dit nuk ishim vetm ne q
endeshim kuturu: kishte me qindra e mijra t tjer q
endeshin monopateve, larg udhve automobilistike, nga
kalonin makinat gjermane. Pr ne fillonte nj jet e re:
jeta e lir!
Pyetje: - Domethn nisi jeta e lir, pa pranga, pa
karabinier, po drejtim more bashk me shokt e tu?
Prgjigje: - Aty nga njmbdhjet-dymbdhjet
shtatori i vitit 1943, kur kapitulloi pa kushte Italia fashis-
te, un isha i lir. Me dy shok, Alfredon dhe Bozhon,
ecnim t lir. Shikonim tur ma njerzish si refugjat q
- 384-
merrnin drejtime t kundrta: ca pr n veri e ca pr n
jug. Ecnim monopateve, pastaj morm rrugn
automobilistike. N nj vil, u ndalm dhe krkuam buk.
Doli nj zonj - dukej e pasur - dhe Alfredoja i tha se
ishim ushtar dezertor dhe se ishim pa ngrn. Kur
Alfredoja fliste me at grua, para vils u ndal nj vetur,
nga e cila doli nj burr i gjat dhe i that. Zonja thirri:
O, signor marescialo, venite, venite!" - dhe ai u afrua.
Ndrkoh, nga nj tjetr makin doln katr gjerman.
Dy prej tyre u futn n veturn e zotris dhe ndezn
motorin. Zotria vrapoi duke thirrur: Sono il maresciallo
Gracianil... - Jam mareshal Graciani! Ju lutem, dilni nga
makina! Kur u afrua n dritaren e veturs, nj gjerman
i kputi nj grusht n fytyr, mareshali ra dhe t dyja
veturat u zhdukn. Alfredoja i tha: Tani, zoti mareshal i
Italis, hip n gomar! Kjo sken e tronditi zonjn dhe
t gjith ata q kishin dal nga vila e bukur dhe e madhe.
Ata ishin roman dhe kishin ardhur ktu pr t qen m
t sigurt, se, si dukej, ktej kishin dhe pasuri, si kishte
dhe Graciani n Fiuxhi, aty pran. Dgjoja bisedn e
tyre:
- Si st vran!
- Na mori n qaf Badolioja. Ai u shit tek anglo-
-amerikant!
Kisha dgjuar shum pr Gracianin, q e quanin
mareshalin m t madh t Italis, sidomos n luftrat
kolonialiste n Afrik. Thuhej se e kishin kapur beduint
dhe e kishin tredhur. Dhe tani, si dukej, ishte i zemruar
me Badolion, se nuk e thirri edhe at n qeverin e re
pas rnies s Musolinit.
Ne morm nga e djathta dhe dolm n nj stacion
treni t vogl, ku prisnin shum njerz. Pyetm dhe na
than se treni shkonte pr n Rome. Hipm edhe ne midis
turms n panik dhe udhtuam pr n Rom. Arritm
von. Ishte errur. Kur zbritm nga treni, t shihnim!
Mijra ushtar italian n brek, pa kpuc, vinin vrdall
- 385-
dhe n do njqind metra nj gjerman me automatik n
dor, gati pr zjarr. Tmerr! Dyert e stacionit t trenit ishin
mbyilur dhe disa kalamaj q ishin prjashta hekurave
dhe hidhnin copra buke, krcnoheshin nga gjermant.
Q t tre, pran e pran, pr t mos humbur njri-tjetrin,
mezi lviznim nga dendsia e ushtarve e civilve. U err!
Njerzit, nga paniku q shtohej or e ast, nuk bnin z.
Nj heshtje varri. Pshpritje dhe dnesa grash e fmijsh.
do t na bjn gjermant?! Do t na vrasin t gjith!
U dgjua nj flshkllim treni. T gjith vrapuan drejt
tij. U dyndn brenda mijra e mijra duke shtyr njri-
-tjetrin. Dhe ne t tre u futm n nj vagon kafshsh.
Lart, mbi ati t vagonve, me mijra ushtar n brek.
Treni u vu n lvizje. Ata q ishin lart, thoshin: Pr n
veri, se ja Ylli Polar. Pr n veri, pr n veri... Treni pas
pak e shtoi shpejtsin. Kishim dal jasht Roms. Disa
kndonin kng pornografike. Disa qanin. Treni vazh
donte t ecte dhe ne nuk dinim se fat na priste. Ishim
penduar q kishim rn n grack. Asgj nuk merrej vesh,
sdihej do t bhej.
Aty nga mesnata, u dgjuan vagont t prplaseshin
njri me tjetrin. Diku, afr Grosetos, ishin prishur shinat
dhe treni u ndal duke shkaktuar terror dhe plagosje.
Pam t dilnin nga treni t gjith duke shtyr njri-tjetrin:
nga dyert, nga dritaret, nga atia. Nuk e harroj kurr at
sken, kur hodha syt dhe pash mijra ushtarak n
brek t bardha, si pata, t vraponin jasht. Ata flutu-
ronin t shkonin larg trenit, larg gjermanve. Edhe ne
fluturuam dhe u gjendm jasht trenit. Kur agoi, arritm
n nj fshat. Pyetm se ku ishim. Alfredoja tha se, po t
ecnim gjith ditn, n mbrmje do t arrinim n Skarlino,
afr Piombinos, ku ai kishte farefisin e tij. Duke ecur
monopateve, duke ngrn vetm rrush, n mbrmje arri
tm n periferit e Skarlinos. Alfredoja tha se aty kishte
nj vlla, por ai ishte br fashist. I tham t shkonim e
- 386-
ta gjenim. Shtpin e gjeti. Ishte nj vil me nj kat, pran
xhades, e rrethuar me mure dhe brenda plot me pem.
Vendosm t flinim jasht dhe t shkonim n mngjes
tek i vllai i Alfredos. Ashtu bm. Fjetm pran disa
mullarve. Koha ishte e mir. Na zuri gjumi dhe, kur u
zgjuam, kishte gdhir. Shkuam tek i vllai i Alfredos, i
cili nuk e njohu, se kishte shum vjet pa e par. Doli nj
e re simpatike. Alfredoja na tha se ishte e mbesa, e cila
kishte mbaruar pr fizkultur, n Orvieto. Dukej se ishte
sportiste. Alfredoja i foli n emr, por ajo u habit dhe
qeshi duke ngritur supet. Jam xhaxhai yt, Alfredoja', -
i tha. Ajo e pushtoi dhe qau. Kurse vllai i tij, q kishte
dgjuar, qndroi serioz dhe tha: krkon ktu? T na
marrsh n qaf edhe ne? T lutem, largohu sa m par,
se nuk dua t vuaj si ti. Mezi krijova familje dhe pak
katandi. Vajza nisi t qante dhe ti lutej atij q t mos
sillej ashtu me xhaxhan. Ne u larguam, pa pranuar dhe
bukn q na nxori nj grua, e cila nuk fliste fare, se, si
dukej, kishte frik nga i shoqi. Rrugs Alfredoja na
tregonte se si qysh n mosh t re t dy ziheshin: i madhi
ishte me Musolinin, kurse Alfredoja ishte me komunistt.
U habitm edhe ne (un e Bozhoja) se si nj vlla q ka
aq shum yjet pa par vllan e tij (se Alfredoja emigroi
n Franc qysh m 1924), q e sheh vllan n gjendje t
mjere, nuk e pranon si vlla, ndrkoh q ato dit n
Itali, ngado q t veje, n do familje q t shkoje, do t
gjeje nj pritje t ngroht e vllazrore, sidomos pr ata
q endeshin si ne, t uritur e t persekutuar.
Ecnim pas Alfredos, se i dinte mir ato monopate.
Ai, n astet e para, nuk tha asgj, po, pasi ishim larguar
nga i vllai, nisi ta shante shum: Si e ka katandisur
fashizmi dhe karrierizmi. Po ashtu ka qen ai. Dshironte
t rronte mir, pa kokarje. Dhe thoshte ather: Q t
jem i qet, duhet t jem me kdo q sht n pushtet.
Kur arritm n nj kthes, u ndalm, se Alfredoja pa nj
- 387-
karroc t vjetr. Per hacco\ Ende qenka korriera! U
afruam. Alfredoja e njohu karrocierin plak. I foli n emr.
Ai e pa dhe bri shenj ti tregonte se cili ishte, se nuk po
e njihte. Kur Alfredoja i tha se cili ishte, plaku mjekr-
bardh, i shkurtr dhe i veshur si me uniform postieri,
zbriti nga karroca dhe e pushtoi fort Alfredon: Biri im!
Biri im! Si je, more bir? - dhe lotonte. Nuk e lshonte. -
Si, more, qenke gjall! Mua m kishin thn se t kishte
vrar Musolini! Po ti qenke gjall! Ai na mori n karrocn
q shrbente si korrier gjer lart n fshatin Skarlino, ku
kishte lindur Alfredoja. Gjith rrugs Alfredoja e pyeste
pr do familje, emr pr emr dhe, kur arritm lart, n
fshat, karrocieri, pasi dorzoi kishte pr t dorzuar,
erdhi me ne duke mbajtur nga dora Alfredon. Kur arritm
n nj ndrtes t vjetr, karrocieri thirri me z t lart:
Dii, o Maria, t shikosh se kush t ka ardhur! Maria,
nj grua e trash dhe e kaluar nga mosha, nuk kuptoi
gj, nuk e njohu vllan e saj Alfredo. Pastaj e njohu dhe
iu hodh n qaf e prlotur, duke e puthur n faqe, n
duar e n trup. T dy qanin. Nuk ndaheshin. Hym bren
da, ku gjetm dhe disa gra t tjera dhe nj vajz; e mbaj
mend at vajz simpatike q qante me dnesa. Mbaj mend
se n nj kmb, q nga gjuri e gjer posht kishte nj
viz t zez, sikur e kishte lyer me zift.
Aty Alfredoja msoi se e shoqja, vajza dhe djali ishin
n Papinjo, n nj fshat te Ternit, se e shoqja e Alfredos,
me t ciln u marfua n Franc, ishte nga Papinoja. Ajo
kishte shkuar te prindrit e saj.
Aty dgjonim radion dhe msonim se si ishte situata
n frontin e Lindjes dhe n at t Italis s Jugut. Po
vet Italia ishte n nj rrmuj q kurr se kishte njohur
n gjith historin e saj. Ndenjm aty disa dit. Ram n
kontakt me shok komunist, sidomos me ata t
Piombinos, q kishin tradita antifashist. Na than se
n Terni ishte m i favorshm vendi pr t krijuar eta
- 388-
partizane. U nism pr n Terni. Monopateve dhe rrugve
automobilistike, rrmuj: turma njerzish t lodhur, t
tmerruar, n drejtime t ndryshme, disa pa gj, disa me
plaka n krah. Her me tren dhe her me tram, arritm
n Terni e q andej me tram n Papinjo. E gjetm familjen
eki. E shoqja e Alfredos kishte shkuar te familja e motrs
s saj. Ndenjm aty dy dit dhe, pasi erdhm n kontakt
me partin, dolm n nj vend t veuar, pran
Piedilukos. Atje takoheshim me shokt e fshatrave t
tjera. Dhe vendosm t krijonim njsitin partizan me
emrin Roka Rosa, se kshtu quhej Papinjoja, pasi kishte
shum komunist.
Pyee: - Si filloi jeta partizane?
Prgjigje: - Aty, n Piediluko, nj fshat pran liqenit
artificial nga derdhen kaskadat e Marmores, vinin shok
nga i gjith rrethi i Ternit, po shumica ishin nga Papinjo
ja. Erdhi nj shok i vjetr i partis, Filiponi. Me shokt
komunist, pas disa mbledhjeve, u vendos q komandant
i njsitit Roka Rosa t isha un dhe komisar Filiponi.
Puna e par q nism, qe krijimi i komiteteve t lirimit
nacional n fshatra. Ather qeveria italiane ishte n Bari
dhe ishte krijuar nga t gjitha partit antifashiste:
komunist, socialiste, demokristiane, liberale, demokrati-
ke, social-demokratike, republikane, prandaj dhe komite-
tet e lirimit nacional do t formoheshin nga t gjitha
kto parti. Partit m t dgjuara ishin Partia Komunist
dhe ajo Socialiste, t tjerat ishin t paprfillshme. Shumi
ca e atyre shokve q na vinin si partizan, ishin ushtar
q kishin dezertuar dhe prisnin nga asti n ast fundin
e lufts, domethn ardhjen e anglo-amerikanve, q
priteshin me padurim. Pasi u bm m shum se treqind
veta, u spostuam n bregoret me pyje midis Polinos dhe
Akuarors. Aty krijuam bazat e para, me qendr te nj
bari i mir q quhej Faio.
Vjeshta po vinte, t ftohtt po shtohej dhe anglo-
- 389-
imerikant nuk tundeshin nga vendi. Gjermant zhvat-
.in t gjenin: Trena plot me mallra drejtoheshin drejt
Jreneros. Nuk linin asgj: as kafsh, as drithra, as
rodhime industriale. Thoshin se n Milano ishte gjetur
j depo me tet milion pal kpuc ushtarake, kurse
shtart e gjor italian ishin zbathur.
Organizuam furnizimin e ushqimeve nga fshatrat,
} mblidhnin me radh buk, kakavall, zhambon e t
:jera dhe na i drgonin perdite. Erdhn shum slloven
s kroat, ish-t burgosur dhe ish-t internuar. U bm
afro pesqind veta. Arm gjetm n depot e Ternit, kshtu
q t gjith ishim t armatosur.
Ishte shum vshtir n fillim t agjitonim drejtpr-
drejt pr revolucionin. U pranua t kishim t gjith shallin
e kuq n qafe, si garibaldin. Ata q donin, mund t vinin
dhe yllin e kuq n maj t bustins.
Pasi bm organizimin, t ndar n katr kompani
dhe n do kompani nj komandant e nj komisar (ky
duhej t ishte komunist), tani duhej t fillonim nga aksio-
net. Urdhri nga komanda e prgjithshme partizane ishte
q t mos nisnim shpejt prpjekjet me gjermant. Hern
e par bm disa aksione, si bie fjala n depon e federalit
t Ternit, ku morm shum ushqime dhe veshmbathje.
Pastaj nj aksion n bagtin e princit Torlonia, q e
kishte bazn afr Leonesas. Shkova edhe vet me tridhjet
partizan. U takova me prgjegjsin e bagtis, i cili na
tha se m par duhej t merreshim vesh me qehajan e
princit, q banonte n Leonesa. I drgova nj letr me
nj bari. Pas dy ditsh erdhi prgjigjja: Merrni sa t doni,
m mir sht ti han ushtart italian, se gjermant.
Po me nj kusht: do t lini nj dftes t nnshkruar nga
komandanti juaj dhe numrin e shelegve q do t merrni.
Vet barinjt na zgjodhn nja njqind sheleg t majm.
Ne i vum prpara, po kemi vuajtur shum sa i shpum
n bazn ton. Nuk ecnin, pastaj dhe koha ishte e keqe.
- 390-
Arritm n bazn ton, te konakt e stanarit Faio, ku
gjetm Filiponin dhe nj t deleguar t partis q kishte
ardhur nga veriu i Italis.
Atij shoku i bm nj relacion t puns son dhe
nuk pati asnj vrejtje ose kundrshtim. Parashtrova
nevojn pr tu hedhur n aksion n prpjekje me ushta-
rt gjerman. Ai e pranoi kt mendim, vetm se aksionet
duheshin br larg fshatrave, n pyje dhe maie, nga
kalonin makinat me gjerman...
Organizuam nj aksion. Shkova vet m par pr t
par vendin. Larg Poxhio Reatinos, n rrugn malore q
shkonte pr n Leonesa e n Market. U ktheva dhe bra
skicn e operacionit. Krkova tridhjet vullnetar, prve
pes malazezve, bashk me Bozhon, q i mbaja kurdoher
pran. Pas shum hezitimeve doln shokt vullnetar.
Atyre u bra skicn e terrenit dhe vendet nga do t ecnim.
N t prpjetn e rrugs pr n Market ishte nj si prrua
i thell dhe rruga formonte gjysm rrethi, mes pyjeve t
dendura. Morm tri arm automatike mitraloza t leht.
I ndava n tri grupe, nga dhjet veta; do grup kishte
dhe nj mitraloz t leht. Nj grup do t rrinte n kndin
e gjysmrrethit, posht, i cili, po t vinte ndonj autoko-
lon gjermane, do ta linte t hynte. Dhe, ndrsa ne do t
luftonim me t pr ta asgjsuar, ai grup nuk do t lejonte
m asnj makin gjermane t ngjitej, po t luftonte me
t. Kshtu do t vepronte dhe grupi n kndin e gjysm
rrethit lart. Ne, q ishim n mes, do t ndizmin luftn...
U dgjua zhurma e makinave. Gryka ushtonte nga
uturima e tyre. Ngjiteshin. U dha urdhr gati pr zjarr!.
Prpara ishte nj vetur e zbuluar. Pran shoferit, nj
femr gjermane oficere; pas, tre oficer. I thash Encos,
mitralierit, q t qllonte nj batare t tr, t njzet
fishekt mu n xhamat e veturs, me qllim q plumbat
ti goditnin t gjith. Vetura u afrua. Zjarr, o Eneo! Enco-
ja ngriti t prapmen, uli kokn, ngriti dhe tytn e mitra-
-391 -
lozit dhe i zbrazi t njzet fishekt n hava! Oshtiu giyka.
Gjermant e veturs dhe dy gjerman t kamionit q vinte
pas, menjher u hodhn dhe zun pozicion. Ne edhe
me gur mund ti vrisnim, se kishim zn pozicione t
mira. I pari qlloi Bozhoja dhe vrau nj oficer q qndronte
m kmb. Pas dhjet minutash t pes gjermant e
veturs dhe t dy gjermant e kamionit ishin vrar. Na u
duk se njri ishte hedhur posht dhe nuk dinim nse
ishte ende gjall. Shkuam menjher n xhade. T vrarve
u morm dokumentet, armt, izmet, kapotat dhe
sahatt. I futm n makin, gati lakuriq dhe, pasi i vum
zjarrin dy makinave, i rrokullism n humner. Vendi u
b flak. Prem dhe telat e telefonave dhe shpejtuam pr
te vendi ku kishim ln takim pas operacionit, i cili na
shkoi mir, pa asnj t plagosur.
Pas tri t shtnave me revoie, t gjith i lan pozicio
net dhe u drejtuan pr te vendi i caktuar. Kaprcyem me
shpejtsi thellsit e prroit, hipm lart, kaprcyem nj
bregore t pyllzuar dhe arritm te burimi. Aty gjetm
shum nga shokt. Pas pak u mblodhm t gjith dhe
nism t analizonim aksionin. E pyetm mitralierin: Pse
ti, Eneo, i zbraze t njzet fishekt n hava? Ky faj i
rnd Encos mund ti kushtonte jetn. Po Encoja u ngrit
dhe me lot n sy, duke na shikuar n fytyr, tha: Nuk
vras kurr femra! Ajo ishte femr! Nuk vras kurr femra!
M dnoni, m dnoni!..., - dhe qante. Qe nj mbledhje
e uditshme. Italiant e tjer, si vija re, ishin t gjith
dakord me Encon, pra q nuk duhej t shtinte kundr
nj femre. Fola un dhe Bozhoja dhe tham se ajo ishte
gjermane, SS-e, kriminele dhe, sikur t mos ishim m t
shpejt se ata q ishin n makina dhe q doln menjher
duke na qlluar, do t na kishin vrar ata ne.
Encoja qante, italiant e tjer e prkrahn dhe njzri
krkuan q ta falnim. E falm. U kthyem n baz dhe t
nesrmen aeroplant gjerman bombardonin pyjet, dy
- 392-
anve t prroit ku ne kryem aksionin. N hyrjet e rrugve
q ngjiteshin pr n pyje kishin ngjitur disa tabela prej
druri ku shkruhej gjermanisht: Kujdes, zon me
bandit!"
Dimri erdhi i egr. Anglo-amerikant nuk vinin. M-
suam se n nj fshat, n veri, m tutje nga Leonesa, n
Grav ose Glav, ishte nj batalion italian, me nj gjeneral
dhe me shum oficer. Ai batalion nuk ishte shprndar
dhe nuk u dorzohej gjermanve. Vendosm t shkonim
e t merreshim vesh pr t bashkrenduar aksionet. Me
Filiponin dhe me katr shok, duke kaprcyer maie,
prmbi Polinon, arritm n nj gryk. Aty gjetm rojat e
batalionit. Na ndaluan dhe pyetn se kush ishim. U
tham se krkonim t takoheshim me shtabin e batalio
nit. U dham dhe emrat tan. Rojat telefonuan n shtab
t tyre. (U habitm. Paskshin dhe lidhje telefonike!) Na
lejuan t kalonim dhe njri na shoqroi gjer n hyije t
fshatit. Aty gjetm pes ushtar italian t lidhur me
duar pas dhe t varur, pr dnim. U habitm. Na than
se kishin pir shum dhe kishin sulmuar disa vajza t
fshatit. Na shpun n shtab. Hipm lart. Gjetm
gjeneralin, nj kolonel dhe nj britanik. Na pritn mir.
M duket se koloneli ishte socialisti De Martino. Foli
Filiponi dhe tha se cili isha un; tregoi dhe qllimin e
ardhjes son. Ata na pan me shall t kuq dhe me yll t
kuq n majn e kaskets. Pyetjet e tyre t para, sidomos
t gjeneralit dhe t nj oficeri tjetr, qen: jan partiza-
nt? Pse vn yll t kuq? Mos jeni bolshevik? Kush ju
drejton? Mos keni misione soyjetike ose jugosllave? - e
t tjera. Ne nuk flisnim. Prgjigjej kolonel De Martinoja,
i cili ishte m objektiv dhe mbante ann ton. Nga pyetjet
e shumta dhe provokuese q bnin, m n fund De
Martinoja u nxeh dhe tha: jan, jan?! Edhe putana
t jen, mjafton q luftojn kundr gjermanve! Doni apo
nuk doni t bashkrendojm aksionet kundr gjerma-
- 393-
ve? Anglezi, q nuk fliste fare, na bri kt pyetje: Sa
;ni dhe nga kush i merrni udhzimet? Ne i tham se
Ldh-zimet i merrnim nga komanda e prgjithshme palli
ane, e cila ishte lidhur me qeverin e Barit. Po kush ju
nban? - pyeti anglezi. Na mban populli, - tha Filiponi,
populli pr t cilin luftojm.
U shtrua dreka. drek! Si n Grand Hotel t Roms.
Vie t gjitha t mirt: antipasta, pije, gjell t shumta. U
nabitm. Pastaj morm vesh se ata merrnin shum
sterlina dhe blinin t donin. Ram dakord n disa pika,
njra prej t cilave ishte edhe kjo: Pas tri ditsh duheshin
prer telat e telefonave n gjith at zon: Terni, Rieti,
Peruxhia, Spoleto. Ne morm prsipr zonat m t gjata
dhe m t rrezikshme. U kthyem n bazn ton, po gjat
kthimit na ndodhi dika e papritur: Kur po zbritnim nga
El Sardoja, pran Leonesas, pr n monopatet mbi Polino,
vendi ishte shum i zbuluar, pa asnj pem, dhe nj tog
gjermane na shikonte, nja tetqind metra larg. T
ktheheshim, ata do t na vrisnin shum leht. Duke ecur,
fola: Pes metra larg njri-tjetrit. Pushkt mos i lvizni
nga supet! Bni sikur nuk dini gj! Po qlluan, edhe ne
do ti qllojm. Ecnim pes metra larg njri-tjetrit.
Prpara un. U afruam nja dyqind metra larg tyre. Ne
morm monopatin nga e majta dhe jo at q shkonte pr
n Polino. Kalo va un, Filiponi dhe pes t tjert dhe u
futm prapa bregores, nga nuk dukeshin m gjermant.
Pse nuk qlluan gjermant? Ata nuk qllonin pa i ngac-
muar. Italia ishte n rrmuj. Malet qen plot me ushtar
dhe ish-t burgosur a t internuar t do kombsie.
Organizuam preijen e telave n zonat e gjera q
morm prsipr, por morm vesh nga disa ushtar q na
erdhn, se batalioni italian ishte shpartalluar pa shtn
asnj pushk. Gjermant kishin qlluar disa predha me
artileri nga xhadeja dhe menjher t gjith ushtart
kishin ikur n drejtime t ndiyshme. Nuk e dim na u
- 394-
bn zotrinjt oficer q hanin e pinin sikur t ishin n
dasm. Na treguan shum ngjarje t shmtuara, q nuk
i duronin dot ushtart. Prandaj gjetn rastin: me dy-tri
gjyle q hodhn gjermant me artileri, t gjith ua
mbathn kmbve n drejtime t ndryshme.
Kt ne e kishim parashikuar.
Na erdhi nga qendra e Umbrias nj list me emra
njerzish t rrezikshm, bashkpuntor t gjermanve,
q duheshin eliminuar. Vura re se midis ktyre emrave
ishin dhe dy shqiptar! Q. dhe B. dy emra t njohur prej
meje. Vendosm kshtu: para se t veprohej, duhej vet
ne t bindeshim q kta ishin spiun.
Filluam nga Polinoja, te avokat Orsini, i cili shoqro-
hej nga nj ushtar gjerman q e sillte n Polino nga Terni.
I shkuam natn. U hap dera dhe doli zonja e tij. U tremb,
se na pa me mjekr dhe t armatosur. E qetsuam.
Brenda u futm tre veta. Pes t tjer ndenjn prjashta.
Folm me avokatin, i tham: Nse ti nukje n gjendje t
bsh ndonj t mir pr atdheun tnd, Italin, mos e
dmto, se vdekja t prt! I tham se ishte i dnuar me
vdekje. Ai na premtoi se nuk do t przihej m. E lam
dhe morm drejtime t tjera. Shqiptarin B. e gjeta dhe e
lajmrova. Ai m njihte. Kishte mbaruar pr agronom.
Pasi nuk mund t kthehej n Shqipri, nxirrte bukn
duke punuar n treg t zi me gjermant. I thash t
vrtetn. Ai mu betua se kurr nuk kishte menduar t
bashkpunonte me gjermant. M dha fjaln se as q do
tu afrohej m atyre. M pyeti nse kishim nevoj pr
ndihma n ushqime. U ndam. U qetsova.
Kur takova Q. t cilin e njihja, ai u habit q m pa
atje. E kisha njohur n Tiran dhe, sht e vrteta,
pasi ai ishte shum i pasur, oku na ndihmonte duke
na br pajtime pr revistn ABC e t tjera, sidomos
kishte miqsi me Branko Merxhanin. M tha se ishte
larguar nga Shqipria se e kishin przier me italiant
- 395-
e krkonin ta vrisnin. M'u betua: As q kam folur
kurr me ndonj gjerman. Ktu sht nj hotel luksoz,
a ha e pi, gjersa t mbaroj lufta, para kam boll. A ke ti
voj pr ndonj ndihm? Ndenja me t disa or, pastaj
porosit q t mos rrinte m atje dhe n asnj mnyr
: mos przihej me gjermant, se do ta vrisnin. M
lnderoi.
Pyetje: - Si shkonte puna e organizimit? Shtoheshin
nokt apo paksoheshin?
Prgjigj e: - Si e thash, shumica e a tyre q u bash-
uan me ne, kujtuan se pr pak dit do t vinin anglo-
merikant, prandaj mir ishte q t siguronin kokn
uke u bashkuar me ne. Por anglo-amerikant nuk po
inin. Dimri po bhej shum m i ashpr n ato maie.
roplant amerikan fortece volanti kalonin dhe lshonin
lomba kudo, sidomos n Streto di Spoleto, n Terni e n
[ytete t tjera. Nuk lan vend pa shkatrruar dhe
negjithat asnj mallkim nga populli, q i priste si
ihptimtar.
Pak nga pak shum veta iknin dhe nuk ktheheshin
n. Menduam disa her ti ndanim n grupe npr fshatra
Ihe n rast nevoje ti thrrisnim, por ata iknin n mas,
sa mbetm vetm ne ballkanasit dhe pak komunist
talian.
Nj nat na iku dhe nj kompani me slloven. Ata
kishin nj profesor si kryetar dhe ne at profesor e kishim
br si komandant t asaj kompanie. I armatosm dhe i
vendosm n nj sektor pran Akuarores, por ata ikn
drejt veriut pa na lajmruar fare. Ai profesor ishte anti-
serb, antimalazias e antisoyjetik, nj katolik fanatik. Nuk
m kujtohet emri i tij. Ata kishin qen n burgun e
Spoletos.
Nj fshatar nga Poxhio Reatinoja erdhi e na tha se
nj oficer gjerman krkonte t bashkohej me ne. Kishte
marr me vete nj tank dhe municione. Shkuam natn
- 396-
n fshat, na doli e zonja e shtpis me nj karbit n dor
(meq e solli rasti, dua t them se n Papinjo ishte miniera
e karbitit). Na ftoi brenda, na bri nga nj orzo kafe elbi
dhe na tha se gjermani flinte n dhomn e siprme.
Tankun e kishin ln n oborr, mbuluar me shkarpa.
Hipm lart dhe nj shok slloven, q e dinte mir gjerma-
nishten, i tha t ngrihej. Kur dgjoi, oficeri brofi m kmb
me buz t zbardhura nga frika, se kujtoi mos ishim t
Gestapos. Pasi i tham se kush ishim, ai u ul dhe zuri
kokn me t dyja duart. Duke biseduar, na tha se atij i
ishin vrar prindrit nga bombardimet, i ishin vrar dhe
dy vllezrit n Frontin e Lindjes dhe krkonte t
mbijetonte duke u bashkuar me partizant italian, se
Fyhreri kishte marr fund. Na dorzoi dy revoie, nj
automatik. Dhe ai, me katr shok dhe me sllovenin q
dinte gjermanisht, u nisn me tank pr n zonn e Leone-
ss, ku vepronte nj tjetr njsit partizansh italian.
Dorzuan atje tankun dhe togerin gjerman. Morm vesh
se n prpjekje me gjermant togeri kishte luftuar me
ashprsi kundr tyre. Nuk e di nse jetoi dhe nse u
kthye gjall n Berlin, se nga Berlini ishte.
Edhe kompaniajon dalngadal po shprbhej. Nj
dshprim i madh m mbrtheu. far po ndodhte
kshtu? E vrteta ishte se un isha i vetm si shqiptar
me ata njerz n dhe t huaj. Ishte mesi i dhjetorit dhe
ne nuk dinim t bnim. Filiponi kishte shkuar n fshatin
e vet. Vendosm t iknim pr n jug, t hidheshim n
Italin e liruar nga Aleatt. Morm drejt Kampo Basos,
duke ndjekur luginn Reatino. Armt i lam - ato q
kishim rezerv - te nj bari besnik. Duke ecur nga baza
n baz, mes malesh me dbor, arritm n zonn e
Frozinones. Pasi ishim afr kampit t Frasketit, atje ku
kisha qen dhe nga isha larguar, qesh kureshtar t dija
nse kishte ende atje nga ata q lash. Kur ishim duke
iu afruar kampit, nn Fumone, nj batalion gjerman
bnte strvitje dhe po vinte drejt nesh. Kujtuam se
- 397-
krkonin t na zinin, por ata bnin manovra. Zbritm n
kamp. Aty ishin ende shum vajza dhe Arsoja. Fola me
Arson dhe ai m tha se n Rom kishte shum shok. U
mendova dhe vendosa t ikja pr n Rom. Aty pr fat
gjeta shqiptar: Stefo Grabockn, Ibrahim Shytin, Mina
Uin e t tjer. Ishte nj takim q m ngrohu zemrn.
Ishin t tr miq t mi t dashur. Biseduam gjat pr
gjendjen n Shqipri. Ishte i pari informacion i sakt q
merxja nga Shqipria.
Qendra m drgoi edhe nj her aty ku kisha qen,
n Terni. Shokt jugosllav m dhan kt porosi (m
duket se ishte avokat Vukovii), q jugosllavt kudo ku
ishin, duhej t bnin 'ishte e mundur t ktheheshin n
Jugosllavi. Me pes malazezt, u nisa prsri andej nga
kisha ardhur. Shkova te baza ku kishim qen, te stani i
atij bariu t mir. Me mua kishte ardhur dhe nj shqiptar:
Shemso Kasemi nga Turani i Tepelens, oficer aviacioni.
Andej u hodhm afr Leoness. Dimri ishte shum i egr.
M erdhi nj urdhr: t shkoja me pes shok n
Popi e t merrja nja gjashtdhjet grek t internuar, q
kishin mbetur atje. Nuk kishin ikur dhe frika ishte se
mos i merrnin gjermant e i shpinin n kampet e shfaro-
sjes n Gjermani. U nism pr n Popi. Kudo rrmuj.
Nuk njihte qeni t zotin. Pasiguri kudo. Gjermant nuk
preknin njeri pa i ngacmuar. Ne, si udhtar t thjesht,
udhtuam her me tram e her me tren, gjersa arritm
n Popi m 31 dhjetor t vitit 1943. Porosia ishte kjo: do
t veja n Popi, do t krkoja gjeneral Zanasin, do ti
thosha se isha numri gjasht dhe do t prgatitja marrjen
e gjashtdhjet grekve, q ishin oficer t Lufts Italo-
greke.
Para se t nisesha nga Roma, fola me Stefo Graboc
kn dhe Mina Uin, q po ktheheshin pr n Shqipri. U
thash se nuk mund t kthehesha, se isha ngarkuar me
nj mision. Kur ua thash, ata m kshilluan t shkoja
- 398-
e t takoja Eqrem abejin, i cili banonte n pensionin
Kalifornia bashk me Selaudin Toton. Ishin q t dy
miq t mi, shum t kulturuar e patriot t ndershm.
Shkova dhe i thash t mundohej se mos m siguronte
nj shkres nga ambasada gjermane n Rom, pr t
shkuar e pr t mbledhur shqiptart e burgosur dhe t
internuar, si u kishte gjetur dhe dhn edhe Stefos e
Minait. Ai shkoi n ambasadn gjermane dhe arriti t
m siguronte nj shkres ku thuhej: Petro Marko sht
i autorizuar nga ambasada gjermane e Roms t udhtoj
npr Itali pr t mbledhur t burgosurit dhe t internuarit
shqiptar, q t i sjell n Rom, se kndej ata do t
riatdhesohen. Autoritetet ushtarake t Rajhutjan t lutura
t mos e pengojn pr t kryer misionin e tij.
Me kt ndihm q na dha abfeji, kemi shptuar
edhe dhjetra malazez dhe grek nga gjermant, duke
deklaruar se ishin shqiptar.
Pra, arritm n Popi pasdreken e 31 dhjetorit. Un
pyeta se ku ishte vendi i grekve t internuar. Posht
ishte nj si treg i vogl me disa dyqane. Aty ishte dhe
stacioni i tramit. M treguan vendin: lart, n nj kuvend,
para hyrjes s fshatit, nga e majta. T gjith s bashku
hipm lart dhe aty shokt u ndaln, se pam disa civil
q ishin mbshtetur n nj mur dhe flisnin greqisht. U
afro va dhe pyeta se ku ishte gjeneral Zanasi. Ata u
habitn dhe m pyetn se kush isha. U thash se isha
nj nip i tij dhe vija nga Roma. Shkuan dhe pas pak u
kthyen me nj burr plak q i dridheshin duart.
M shikonte i habitur. Kur e prqafova, e pyeta si
ishte me shndet dhe fare me ngadal i thash: Jam
numri gjasht! - M dgjoi. M pa mir, m hodhi krahun
dhe u larguam pakz nga t tjert. I thash se n orn
gjasht do t vija me disa shok q ti merrja, prandaj e
porosit: Mblidhni gjith dokumentet e t gjithve n
nj valixhe dhe mbajini ju. Mos merrni shum plaka
- 399-
le vete, se do t ecim ca m kmb. N rast se na zn
jermant, ju t gjith do t thoni se jeni shqiptar nga
)ropulli. Dhe i shpjegova arsyet. Pasi ram dakord pr
gjitha, u ndam. Ai me t tjert u fut n kuvendin e
fjetr, ku ishte vendi i internimit t ktyre grekve, dhe
an zbrita xn posht, ku m prisnin shokt e mi.
E bm kshtu planin: dy shokt slloven do t
visheshin me petka gjermane (q i kishim n valixhe).
Shemsiu do t hiqej si oficer fashist dhe do t krkonin
t trhiqnin grekt. Kur shkoi ora pes e gjysm, ishte
errur mir. Hipm lart. Ora ishte gjasht pa dhjet. Spo
e gjeja vendin ku ishte kuvendi dhe dera e madhe e hyrjes.
Shikoja andej-kndej, po nuk po e njihja vendin. Kur
dgjoj nj kng q kndonte nj vash e re - ndoshta
nga frika - q po vinte nga rruga e fshatit. Rruga ishte
me pem t zhveshura. Nga e majta, mure t larta. Vajza
u afrua. E ndalova dhe nisa ti thosha fjal dashurie nga
m fantastiket, si: Tani zbrita nga qielli i dashuris pr
ty! Se ja, po yjen Viti i Ri. Dhe Viti i Ri do t jet viti yn,
i lumturis son. Do t t shpie n Rom e n Napoli, n
Kapri e n Sorento dhe...
Ajo m tha: Vemi andej, se ktu na dgjon padre
Antonioja. E pyeta se ku ishte dera pr t hyr n kuvend
dhe ajo ma treg'oi: Ja, aty. Un e lash duke i thn:
Do t shihemi. Dhe ajo: Pse ikn, o i lig?! Pse m le
kshtu?!
Fishklleva vargun e par t Pararojs dhe shokt
erdhn. U futn brenda. Disa ndenjm jasht. Pr pak
minuta doln varg e varg, njshkolon, gjith grekt.
Zbritm shpejt posht dhe pr fat pr pak minuta erdhi
trami nga Arecoja. Hipm t gjith. Trami ishte plot.
Njerzit udhtonin. Kushedi se ku do ta kalonin natn e
Vitit t Ri. N Areco u ndalm. Duhej t merrnim nj
tren tjetr. Sllovent ishin veshur prsri me teshat civile.
Rrmuj kudo. Njerz q pinin, q ziheshin, q brtisnin.
- 400-
Hipm n trenin drejt jugut. Po n Kiuzi treni u ndal, se
dbora e madhe e kishte bllokuar rrugn hekurudhore.
Dolm. Gjermant kremtonin Vitin e Ri 1944, kishin
stolisur lokalet aty pran stacionit me flamuj dhe
banderola. Kndonin dhe krcenin! Pa asnj femr. Po
ne t bnim? Morm drejtimin nga e majta. Ecnim
njshkolon. Kaprcyem nj bregore plot me dbor t
trash. Ecnim drejt jugut, ku t na shpinin kmbt.
Duhej t largoheshim sa m shum nga ajo zon. Shum
grek t kaluar nga mosha mezi ecnin, sidomos Zanasi
dhe njfar Kalamidhasi, ish-shefi i hotofillaqis s
Selanikut. Agoi. Zbritm n nj lndin, pam tym dhe
nj grumbull shtpish si kshtjell. U drejtova drejt nj
dere t madhe t mbyllur. I rash fort. Doli nj grua. U
tremb. E pyeta nse kishte burr aty, dhe i thash t
mos friksohej nga ne, se ishim njerz t mir. Erdhi
dhe nj burr i trash, tip fermeri, i fuqishm dhe me
tipare burrrore. I thash se ne ishim nja gjashtdhjet
e shtat ish-robr lufte shqiptar, para kishim dhe
krkonim ndonj vend ku t pushonim dhe t futnim
ndonj gj n goj. Ai na ftoi t gjithve brenda. Du a t
shnoj se, kur u nisa nga Roma, m dhan dhe 100
sterlina pr shpenzime ose pr t kormptuar agjent.
Na futi n nj hambar t madh, ku ishin varur zhambone,
kakavall, lkur, hudhra, qep. Kudo voza, damixhana,
dhe t ndara me drithra e prodhime t tjera. Na tha t
uleshim. Pas pak disa femra na solln nga nj tas me
kafe elbi. Dhe i zoti i asaj ferme na fliste pr katastrofn
e madhe q e kishte gjetur Italin. I tham se kishte fat
q ishte larg rrugve kryesore, se gjermant nuk do ti
linin asgj, t gjitha do tia merrnin. I tham ti fshihte
larg prodhimet, se kushedi mund t qllonte q t vinin
edhe ktu gjermant. Grat bn dy kazan me taliateli,
kishin therur dhe disa gjela deti e i kishin br jahni
dhe na shtruan pr t ngrn. U shqepm s ngrni
- 401 -
taliateli me jahni gjeldeti dhe me kakavall e ver sa t
donim; pastaj moll dhe arra me bollk. U dendm s
ngrni. E pyeta se sa duhej t paguanim, dhe nxora nga
xhepi nja dhjet sterlina. Ai i pa dhe u zemrua: Kurr,
nuk pranoj asnj qindark! E kam pr nder t v n vend
nderin e Italis, se nuk sht Italia e popullit ajo q ju
dnoi dhe ju internoi, por ai derr Musolini me bandn e
tij t zez q na shkatrroi. E falnderuam dhe u
larguam; ecm m kmb gjer pasdreke, sa arritm n
nj fshat ku kishte tram pr n Terni. Trami ndalej n
shum vende dhe n Terni arritm natn von. Zbritm.
Ku t shkonim? Qyteti ishte shkatrruar nga
bombardimet e aeroplanve amerikan. I mbaj mend ato
bombardime. Asnj lokal, asnj drit. Pyetm disa burra
dhe na than se skishte asgj, as edhe njerz nuk kishte
qyteti. Ku t shkonim me ata burra t lodhur?! Pyeta se
ku ishin gjermant, dhe na than se qen n ndrtesat e
Gil-it (Giovent italiana del Littorio - si ndrtesa e
Universitetit ton n Tiran, e cila ishte ndrtuar pr
Gii-in). Mendova se, po t qndronim ashtu, jasht, do
t na zinin gjermant. M mir ishte tu krkonim ndihm
atyre, tu tregonim shkresn q kisha nga ambasada e
tyre n Rome. Kshtu veprova. Mora Shemsiun me vete
dhe u drejtuam pr n ndrtesat e mdha t Gil-it, q
nuk ishin prekur nga bombardimet dhe ku ishte
garnizoni e komanda gjermane. I tham rojs se donim
t flisnim me komandantin. Erdhi nj nnoficer, na mori
dhe na shpuri n zyrat e komandantit, nj burr i that,
me syze . Major. E nderuam: un duke ulur kokn, kurse
Shemsiu allahitleriane. U ngrit dhe na pyeti se gjuh
dinim. I thash se dija frngjisht, dhe ai me nj frngjishte
t keqe i tha Shemsiut, q nderoi allahitleriane: Ti...
mut shqiptar! Dje thoshe hail Zogu, pastaj hail Musolini!
Sot hail Hitleri dhe nesr hail Staiini! Mut shqiptar! Kurse
ti, - mu drejtua mua, - bon albanais, bon albanais." Na
pyeti se krkonim. I thash se ishim 67 shqiptar ish-
-402 -
t dnuar nga Musolini, dhe tani donim t venim n Rom
e q andej n Shqipri. I tregova dhe shkresn. E lexoi.
Tundi kokn dhe dha urdhr t na sistemonin mir. Na
shpun n palestrn e madhe, ku kishte dhe disa gjerma-
n; disa flinin, disa shkruanin letra, shtruar n kasht.
Na dhan nga nj batanije, na dhan edhe pr t ngrn.
U shtruam edhe ne. Dgjova Kallamidhan (shefin e
policis s Selanikut) tu thoshte grekve t tjer: Na
tradhtoi ky shqiptar, na dorzoi te kasapi! Dgjova dhe
Zanasin ti prgjigjej: Kurr nuk tradhton ky, se e para
sht shqiptar, dhe e dyta sht partizan...
N mngjes krkuam ndonj mjet dhe majori na dha
nj kamion t madh, ku u ngjeshm t gjith brenda si
sardele. U nism dhe pasdreke arritm n Rom. Kamioni
u ndal n Piaca Fiume, aty ku krkova un. Dolm t
drrmuar. Njri pas tjetrit arritm n Via Po, te peshkopi,
ku kisha marr urdhr ti dorzoja grekt. Peshkopi na
ftoi t gjith brenda. (Ishte koha kur Vatikani bashkpu-
nonte shum pr t fshehur dhe pr t shptuar me
mijra robr lufte dhe t persekutuar nga fashizmi.) At
nat u ndam t gjith npr baza. Un me shokt e mi
shkuam n Via Kolina, ku ishte Vukovii dhe Arsoja. Aty
erdhi dhe Ingrao. U raportova se misioni u plotsua: t
gjith grekt u dorzuan n destinacion.
T nesrmen, kur dola pr t takuar ndonj shqiptar,
m foli nj prift katolik. Kishte qen edhe ai n Via Po,
atje ku natn e kaluar vajta me grekt. M pyeti se nga
isha. Jam polak, - i thash. M pyeti se ku banoja.
Meq isha pran ndrtess nr. 5, ku banoja, ia tregova
pa t keq. M dha dy paketa me cigare amerikane dhe
m pyeti se ku banonin t tjert, q tu shpinte edhe
atyre ndonj gj. T them t drejtn, dyshova. I thash
se nuk dija gj se ku banonin ata. M shoqroi dhe m
tha q t vizitonim Santa Maria Maxhoren. Pranova.
Shkuam n kishn e vjetr. Ai e vuri re q un nuk isha
- 403-
katolik, ndaj m tha: udi, se polakt jan shum
fanatik. Mos je ifut? Bra sikur nuk e dgjova. U ndava
nga ai. Pasdreke kisha takim me shokt e partis. Ata
erdhn n dhomn time von. Ishte Vukovii, Kolomboja
(nj komunist), Pertini dhe nj italian q, si dukej, do t
ishte ndonj oficer madhor. Puna ishte q, para se t
nisesha prsri pr n Umbria, t bisedonim bashk pr
disa shtje organizative lidhur me luftn n Rom,
sidomos pr hedhjen n er t urs s Valetrit. Biseduam
gjer von. Bnte ftoht dhe un isha pak i smur. Ata
ikn dhe, sapo u shtriva n shtrat, u shqye dera dhe
hyn brenda pes SS, t trbuar, me automatikun gati
pr zjarr. Mbaj mend q m kapi nj i fuqishm nga flokt
dhe m hoqi zvarr duke m brtitur me ironi: Her
kapitan! ( Kapitan m thoshin shokt edhe n Umbria,
edhe n Rom.) T tjert nuk lan gj pa lvizur n dhom,
edhe qilimin e ngritn, por nuk gjetn asgj. M than t
vishesha shpejt. U vesha. M lidhn duart pas, dy veta
m kapn nga kraht dhe zbritm shkallve.
Pash shrbyeset t lotonin dhe t dridheshin; edhe
i zoti i pensionit lotoi. Kur zbrita posht, para se t m
futnin n makin, m lidhn syt. N ato pak minuta
kujtova gjith jetn time. Mbarova thash, dhe mendja
m shkonte te shokt e tjer, t cilt para pak minutash
u larguan nga dhoma ime. Do ti ken zn t gjith, -
mendova. Makina ecte dhe un nj gj krkoja: t m
vrisnin shpejt e t mos m detyronin t flisja pr
mbledhjen e fundit. Gjermant ndryshonin shum nga
italiant: ishin m t shpejt e m t sakt n procedurn
e dnimeve. Pas pak makina u ndal. "Patjetr te lumi, do
t m vrasin dhe do t m hedhin n Tevere! - mendoja
dhe mbaja vesh pr t dgjuar fshfrimn e Teveres, po
dy njerz m morn pr krahu dhe m zvarritn gjersa
m shpun n nj vend ku m hoqn shiritin nga syt.
Nj sall prrallore! Me kolltuk dhe me mobilie luksoze,
- 404-
sall princore mu duk! Dhe shum oficer gjerman q
hynin e dilnin. M uan drejt nj txyeze n fund, ku rrinin
gjenerali dhe disa oficer t tjer. Gjenerali u ngrit m
kmb dhe tha: Brenda dy minutash mendohu mir dhe
na thuaj se kur ke rn me parashut, ku sht aparati
dhns dhe ku jan shokt. T na tregosh nse njeh
gjerman ktu, t fshehur si dezertor. Dhe me emra.
Dy minuta," - dhe shikonte orn. M fliste prkthyesi,
nj oficer i gjat, simpatik, m duket toger ishte. I thash:
Ska nevoj t mendoj dy minuta, un nuk kam rn me
parashut dhe nuk di as aparate dhe as shok. Togeri
ia prktheu! Gjenerali u ngrit dhe bri nj shenj gjith
nervozizm. Dikush m mbrtheu nga qafa. Fola: Es
que vous parles franais?' Ai m pa dhe mu prgjigj: Ju
polakt jeni t ndyr! I thash frngjisht se nuk isha
polak, po shqiptar! Ather vettimthi m doli para syve
figura e priftit q mu ngjit e m pyeti se ku ishin shokt
e tjer. Prandaj u gzova shum dhe mora guxim e i
thash gjeneralit: Luft sht, tani vdes un, nesr ju.
Sa pr gjerman, un njoh, madje dhe me emra. Ai u
ngrit m kmb, i gzuar m buzqeshi dhe m tha: Cilt
jan? Un iu prgjigja: Njoh Gten dhe Shilerin! Atij i
ndryshoi menjher shprehja e fytyrs. M tha: Po ti
je? Jam nj poet shqiptar. Po, q t bindeni se un
jam shqiptar dhe informatori juaj ju ka mashtruar, ju
lutem i telefononi ministrit ton Ernest Koliqi, q m njeh,
q e di se kush jam e pastaj m vrisni. Gjenerali
deprtonte n mendimet e mia duke m vshtruar drejt
e n sy. Un rrija i qet dhe i lumtur, se nuk i paskshin
zn t tjert. Ishte prifti q m kishte spiunuar si polak...
Togeri q prkthente, quhej tenente Kok.
Gjenerali i foli gjermanisht togerit Kok dhe ky mori
n dor receptorin e telefonit. Un e dija prmendsh
numrin e telefonit t Koliqit, se m par kisha shkuar
- 405-
disa her n zyrat e tij dhe sekretari, njfar Shestani,
m kishte dhn shum pasaporta pr malazezt e pr
grekt, shokt tan, ish-t dnuar. (Koliqi m kishte pritur
przemrsisht dhe m kishte uruar q t shptoja e t
shkruaja vjersha, pasi ai e dinte, q kur e kisha profesor
n Uj t Ftoht, se bja vargje). la thash numrin togerit,
i cili e mori menjher. Un u shqetsova, se Koliqi, duke
dgjuar zrin e Gestapos, ndoshta do tu thoshte se cili
isha un: lufttar n Spanj e t tjera.
Togeri Kok, q ishte tmerri i Roms (kt e mora vesh
m von), pas pak nisi bisedn:
- Na falni pr shqetsimin, kemi ktu nj... q
pretendon se ju njeh.
- .... (Fliste Koliqi.)
- Quhet Petro Marko...
- ... (Fliste Koliqi.)
Mu drejtua mua:
- Ku e keni njohur dhe far ka botuar Koliqi? - Un
i flisja dhe ai prsriste n telefon: - N Vlor, e kishit
nxns, keni botuar Hija e maleve, Gjurmt e stinve...
Ju ka kushtuar dhe nj vjersh n Leka...
- ... (Fliste Koliqi.)
- Ju falerni nderit shum e na falni pr shqetsimin
n kt or! - tha togeri Kok... Pastaj foli me gjeneralin,
gjermanisht.
Ai bri tri shenja. M vshtroi n sy dhe tha shkurt:
- Falndero Gten dhe Shilerin.
M morn dhe q andej m shpun n burgun e
madh Rexhina eli, n nj biruc me tet t tjer. Aty
ishte dhe nj jugosllav e nj grek.
Pas ca ditsh erdhi n burg pr takim sekretari i
Koliqit. M tha t rrija i qet, se do t kujdesej Koliqi. E
vrteta sht q Koliqi m shptoi jetn, se atje ku m
shpun mua: Pensione Xhakarini, rruga Sicilia, 10,
ishte qendr e Gestapos dhe q aty asnj nuk kishte
- 406-
dal i gjall. Edhe nse kishte dal i gjall ndonj, kishte
dale invalid prjet. Kto i msova n biruc, nga shokt
me t cilt flisja, q u thash se m kishte ndodhur.
Aty msova se Pensione Xhakarini ditn prdorej si
klub i klasit t par, ku shkonin familje aristokrate dhe
pinin ose krcenin, kurse pas ors 22 kthehej n zyra t
Gestapos si n Via Taso. Aty msova se togeri Kok ishte
tmerri i antifashistve dhe i patriotve, agjent besnik i
Hitlerit, kriminel i regjur. Pra, Koliqi m shptoi jetn
dhe u interesua pr mua duke m drguar Sekretrin e
tij.
Pas pak ditsh erdhi pr tu takuar me mua peshkopi
i Leros (unit). M takoi dhe me nj z prej kallogjeri m
thoshte: T na falsh, o bir, se ai nuk ishte prift, po
djalli vet, ai ishte djalli vet. M tha se e kishte drguar
vet peshkopi i Via Pos t m pyeste se dshiroja,
ndihma donim dhe ta dinim se ai i mallkuar nuk ishte
prift, po djall i veshur tani von prift nga gjermant. Si
mora vesh m von, at dhe togerin Kok i vran partizant
italian.
Pyetje. - mund t na tregosh pr jetn n Rexhina
eli?
Prgjigje: - Burgu i Roms, Rexhina eli, sht buz
lumit Tevere, pran Kastel Sant Anxhelos, n periferi t
Vatikanit. Burg i vjetr, me shum t burgosur: ish-
-ushtarak, patrio t, jugosllav, grek, ballkanas, ifut.
Un isha n t ndarn e gjasht, n katin e dyt, me dri-
tare prball Xhianikolos, nga duket dhe monumenti i
Garibaldit, me Anitn mbi kal. Na kishin thn se kishin
shkruar me shkronja t mdha n piedestal: Beppe,
scendi, e giunta l ora! - Xhuzepe, zbrit, se erdhi ora! (T
luftojm kundr gjermanve!)
Dritaret e burgjeve t Italis shohin nj cop qiell
dhe jo tokn. Por, kur kapitulloi Italia, t burgosurit i ki
shin shkallmuar nj pjes t dritareve; edhe ajo e birucs
-407 -
on ishte thyer - jo hekurat, po kanatet prej imentoje -
he ne shihnim prjashta jetn. Prkundruall, jo shum
irg, nja njqind raetra n vij ajrore, ishte nj kuvend
le suora. I shihnim prdit se si punonin, si lviznin pa
nga dhoma n dhom, nga ballkoni n ballkon, si mizat
dheut, pa fjal.
Dilnim n oborr nj erek ore ditn (oborr ishin
)irucat pa ati, q nuk komunikonin me njra-tjetrn).
Cishte dit q na nxirrnin n nj oborr t madh, ku
akoheshim me qindra e qindra t burgosur. T gjith
shim t shqetsuar. Kishim dgjuar se burgun e
aaskshin minuar gjermant dhe, para se t iknin, do ta
lidhnin n er bashk me mijra t burgosur.
Me ann e nj skopinoje (ata q fshijn burgun dhe
jan t dnuar), u lidha me inxhinierin e Operas, q ishte
komunist. Ai m fliste, por un bja sikur nuk dija gj.
M prmendte emra dhe m thoshte se lidhjen ia kishin
drguar q jasht shokt Colombo, Ingrao... Po un
prsri bja sikur nuk dija gj, se nuk kisha besim. Ai
ngulte kmb pr t organizuar rezistencn n burg, se
po afronte ora kur do t vinin shokt nga jasht, t na
hapnin dyert.
Ditt i kalonim shum t shqetsuar. Aleatt kishin
zbarkuar n Ancio e prsri ishin kthyer; luftohej n
Kazino. Lajmet nga jasht na vinin me shum vshtirsi.
E dinim q luftohej afr, por ishim shum t shqetsuar
se mos gjermant do ta hidhnin n er burgun. Nj dit
m thirrn pr takim. M uan te vendi i takimit, n
hyijen midis hekurave. Nj burr i gjat, me nj kapel
sa nj te psi, m foli shqip. U habita. Nuk e shihja mir,
se i binte drita n shpin. M pyeti si isha e si ia oja,
pastaj e pyeta un se kush ishte e pse kishte ardhur.
- Jam profesor Kozmoja!
Mu kujtua profesori i pianos, e kisha njohur n
Kor. Habiteshim t gjith me t.
- 408-
- Kam ardhur, q t na japsh buk, - vazhdoi. lu
luta ta prsiiste at q m tha. - Kemi dgjuar se ktu
keni shum buk, ju tepron dhe e hidhni, po ti mblidhe
e pastaj vij e marr un!
Kujtova se do t ishte ndonj parull, por ai e kishte
me t vrtet. Roja q rrinte midis nesh , na tha t flisnim
italisht dhe m pyeti:
- t thot ky zotria?
I thash:
- Krkon buk nga ne. Thot se na tepron dhe jasht
nuk ka buk!
Roja qeshi dhe tha:
- E matol - sht i mendur!
Kurse un i thash Kozmos, italisht:
- Po t duash t ngopesh me buk, thirr fort posht
Musolini dhe Hitleri, dhe eja ktu t hash buk.
Ai, me t dgjuar kto, iku me vrap.
Roja m tha:
- ia bre mir budallait!
Jeta e burgut rndohej nga tensioni i madh i lufts
q po afrohej. M 24 mars, jasht, n Rom, n rrugn
Rasela (m duket), gueriljet hodhn bomba n disa
makina q ishin plot me gjerman SS. U vran 32 prej
tyre dhe komanda gjermane, si prgjigje, vendo si t
vriteshin 320 italian, t burgosur. Nga burgu yn erdhn
dhe zgjodhn me emr italiant m t mir (nga biruca
jon morn kolonelin e aviacionit Umberto Grani). I morn
dhe i shpun n Ardeatin. Atje, pasi i futn n disa
galeri, i pushkatuan dhe, ndoshta disa edhe t gjall, i
lan t mbuloheshin nga shembja e galerive. Vran m
shum se 330, nja njzet i solln t gjall pr t na leme-
risur. (Sot Roma dhe Italia prmendoren Fose Ardeatine
i ka si simbol t rezistencs.)
Pas dy ditsh vran prjashta dy gjerman. Si kun-
drprgjigje, erdhn dhe zgjodhn njzet veta pr ti
-409 -
pushkatuar (pr nj gjerman t vrar, dhjet t burgosur).
Ksaj here m morn edhe mua nga biruca. Shokt m
pan me lot ndr sy, se po ndahesha nga ata prgjithnj.
M shpun posht n nj sall, ku ishin edhe t tjert: t
gjith t rinj, ushtarak q kishin dezertuar pr t mos
vajtur n Frontin e Lindjes. N kiye, pran nj tryeze,
ishin tre veta: drejtori i burgut, nj oficer kmishzi
italian dhe nj mareshal gjerman SS. Na rreshtuan, un
isha i shtatmbdhjeti. N krye pyesnin t burgosurit
dhe shnonin emrin n list; kshtu me radh, gjersa
afroi radha ime: kisha prpara tre veta, kur doli nga goja
ime: Aijem albanien! Sono albanese! Je suis albanais! -
Jam shqiptar! Mareshali gjerman ktheu kokn nga un
dhe pyeti Vas? Albanien! - thash. Pyeti drejtorin dhe
drejtori pohoi se un isha shqiptar. Ather mareshali
gjerman brtiti: No albanien, italien! - Jo shqiptar,
italian!
Mua m nxorn nga radha dhe pas pak solln nj
tjetr q brtiste: Non voglio morire! Non voglio morire! -
Nuk dua t vdes! Nuk dua t vdes! Mua m shpun n
biruc, kurse t tjert, pr ti pushkatuar! Shokt, kur
m pan, u uditn! Un nuk fola pr shum minuta,
pastaj u tregova skenn. M dukej vetja i humbur, i
poshtruar, egoist, pa karakter. Isha i vdekur. Dhe nisi
diskutimi: bra mir apo bra keq! M shum mbanin
ann time, megjithat un isha i vrar... i vrar... Nuk
m hiqej nga syt ai q thrriste se nuk donte t vdiste.
Tr natn nuk fjetm. Pr kt flisnim. Dua t shnoj
ktu nj dika q sht e rrall n fantazin e atyre q
shkruajn: kur m thirrn me emr pr t m pushkatuar,
nuk ndieja m asgj, sikur ecja n ajr, sikur rruzulli
vrtitej me shpejtsi t jashtzakonshme dhe gjith
pianeti sikur m shtypte e m merrte me vete n hap-
sirn e nj vorbulle rrnqethse dhe n delir.
T nesrmen m thirrn n takim, n drejtori: ishte
-410 -
oficeri kmishzi, krkonte t takohej me mua. Ai m
tha: Faji sht imi! Un u thash t t thrrisnin, se
kisha nj fjal me ty, kurse ata t morn edhe ty si njrin
nga ata q do t pushkatoheshin. Dhe bre mir q foie,
se pr pak shkove edhe ti... Pra, na kt paket cigare
nga familja Grani. (Ishte nj paket Macedonia extra.)
Hape, - m tha. Brenda gjeta nj letr ku thuhej: Lidhu
me inxhinierin e Oprs, se sht shoku yn. Mos kifrik.
Punt ven shum mir. Pa firme. Oficeri m pa dhe m
tha: Ma dhan shokt. T lutem, grise dhe digje! Dhe
iku.
U ktheva n birucn time. Shokt m shikonin n
sy. U thash se kush m thirri e m dha. U tregova dhe
paketn e cigareve, po letrn e dogja n sy t oficerit.
Nuk e mbaj mend si quhej inxhinieri i Opers s
Roms, q ishte komunist dhe q krkonte lidhje me mua.
U lidha dhe biseduam se si t organizonim shptimin
ton. Ai m tha se shokt nga jasht, n astin e duhur,
do t vinin pr t hapur dern e burgut, po duhej t
ishim t organizuar. Pas pak kohe u bn me ne shum
gardian dhe prifti i burgut. U vendos q, kur t jepej
sinjali, do t hapeshin t gjitha qelit dhe t burgosurit
do t dilnin nga oborri, se dern e oborrit do ta shprthe-
nin shokt e jashtm. Luftimet po afroheshin, luftohej
n Veletri. Hyri muaji i qershorit. Prisnim me padurim,
se dgjohej artileria. Roma ishte n panik. U dha lajmi:
Nesr, pa gdhir mir, do t hapet dera e oborrit t madh!
N orn gjasht t hapen t gjitha qelit! Ishte agimi i 6
qershorit t vitit 1944, kur u dha sinjali. U hapn t
gjitha qelit dhe t burgosurit u derdhn n oborr. Dera
nga brenda u hap, por nuk u hap nga jasht. Shum t
burgosur vrapuan te dritarja e dhoms ku merreshin
pakot nga jasht. Ajo dritare ishte e ngusht dhe me nj
form t till q rrotullohej nj gjysm rrethi, sa merrte
pakon nga jasht, pastaj mbyllej. E shqyen dhe filluan
-411 -
t dilnin andej, por mund t kalonin vetm ata q ishin
shum t holl. U drrmuan duke shtyr njri-tjetrin.
Gjermant vrapuan t vinin mitralozat n ati pr t na
vrar t gjith. Nuk u mor vesh mir se cila qe, thon se
ishte nj malazeze, q iu sul gjermanit dhe, bashk me
t dhe me mitralozin, ra nga atia n oborr e vdekur. Pas
pak u dgjua nj tank, i cili shtynte dern e oborrit nga
jasht. Pr pak aste dera ra dhe aty pash se si flutu-
ronin njerzit. Shum veta u shtypn. T burgosurit
merrnin drejtime t ndryshme. Un mora drejtimin e
Xhianikolos, aty ku ishte monumenti i Garibaldit, n
Monteverde, se aty banonte prof. Franko Lombardi. Si
isha, ashtu i rraskapitur dhe i mbaruar, trokita n der.
Shrbyesja u tremb, po, kur doli Jola, m njohu, u mahnit
dhe u gzua shum q isha gjall. Aty ndenja gjer
pasdreke, sa u telefonova disa shokve, t cilt m ftuan
shpejt n Piaca Fiume, Via Piave, ku do t takohesha me
komandn ilegale. Arrita pasdreke. Ishte koprifuoko,
gjermant qllonin dhe vrisnin kdo q nuk ndalej. Aty
gjeta disa shok, t cilt m than se isha nj nga ata q
qesh ngarkuar t mbronin stacionin e Termini, se mos
e hidhnin gjermant n er, n trheqje. Aty nga ora
shtat m shpun n nj rrug t ngusht, ku gjeta nja
njqind veta t armatosur. Ishin t gjith civil, shumica
me republik. Zotrinj hesapi. M than se ata njqind
veta do t mbronin stacionin Termini. U nism. Kur
shkuam n stacion, nuk kishte njeri. Me ne ishte edhe
inxhinieri i Opers. Vendosm q t zinim rrugn q vjen
nga Veletri, m duket Via Torino. Po errej. U vendosm
t gjith ans rrugs, nga e majta kur shkon pr n
Veletri, secili n nj nga pemt e trotuarit. Porosia: t
mos qllonte njeri pa urdhr. Qetsi e madhe ktej, kurse
andej, ca kilomtra m larg ndihej lufta, por e dobt, e
lodhur, e shuar. Kur po bisedoja me dy shok, njri m
tha: Gjermant! - dhe m bri me dor nga vinin ata.
- 412-
Ishin n mes t rrugs. Ecnin shum ngadal, nja pes
metra larg njri-tjetrit. Dukeshin shum, ndoshta nj
kompani. Afroheshin pa z, pa e prishur ritmin e qet t
hapave t ngadalt. I pari kishte n sup nj gj t madhe
dhe mbi t dilte nj anten e gjat. Vura re se kaskat
nuk ishin si t gjermanve. Kur dgjoj t thrriste njri:
Jan anglo-amerikant! - dhe u hodh drejt tyre. Pas tij
u lshuan t gjith. Po prqafoheshin, kur vajta edhe
un dhe i pash q ishin zbuluesit e armats anglo-
amerikane. Krkuan prgjegjsin. U thash se un isha.
lu luta t shkonim bashk pr n rrugn Sicilia, ku
ishte pensioni Xhakarini, pra zyrat e Gestapos, se mos
zinim materialet. Pr aty u drejtuam me nxitim dhe, kur
arritm, gjetm vetm nj roj italian, i cili, porsa na pa
q ishim me aleatt, thirri me t madhe: Viva gli aleati,
viva lAmerica! Doln nga dritaret shum njerz q ishin
strukur brenda gjith ditn si e gjith Roma, dhe pr
pak minuta rruga u mbush me njerz q thrrisnin si t
shkalluar: Sono arrivati! Sono arrivati! - Erdhn!
Erdhn! Gjermant n at lokal nuk kishin ln asnj
cop letr, as edhe nj kuti cigareje. Kishin ikur si kishin
ikur nga Roma, pa zhurm, duke marr me vete t gjitha
automjetet. Populli kremtonte, kur morm vesh se n
sheshin Ungeria ende luftohej. U drejtuam pr atje.
Ishin dgjuar disa t shtna t gjermanve t fundit, t
cilt kishin vrar disa njerz q i kishin par t lviznin.
Pas nja dy orsh terri, Roma, e tr Roma kishte
dal n rrug, qyteti vezullonte nga dritat dhe buisnin
kngt duke pritur qindra e mijra automjete t Armats
s Tet Aleate q hynte nga sheshi Venecia, n rrugn
e gjat q dilte n Piaca del popolo. Me qindra mijra
njerz ishin n eufori: kndonin, krcenin. Roma nuk
kishte par nat m t gzuar se natn e 6 qershorit t
vitit 1944.
Pyetje: - Tashm ishe i lir. far bre n Rom?
- 4 1 3 -
Prgjigje: - Menjher u lidha me shokt italian dhe
jugosllav, se nuk kisha asnj shok shqiptar. Kisha
shum t njohur n Rom, ish-oficer.. student, ish-
ushtar, politikan. U lidha m shum me shokt
jugosllav, t cilt m ndihmuan n t gjitha drejtimet.
Pika e par, e pash t arsyeshme q t hapja urgjentisht
nj zyr t lirimit Kombtar. Zyrn e hapa n Piaca del
Rroe Rosa. Mora aty n zyr Kio Karajanin dhe Hito
Sadikun, q ishin t gatshm t bashkpunonin me mua.
Tani duhej br? N Rom kishte ushtarak t Armats
s Tet Aleate nga shum kombsi, dhe do kombsi
kishte komandn e vet. Grekt, jugosllavt, polakt....
hapn zyrat e tyre, se kishin shum ushtar n Armatn
e Mesdheut; kishin komandat e tyre, mensat dhe inten-
dencn e tyre. Ata grek q solia un nga Popi n Rom
morn menjher rroga dyfishe n ar, pr gjith kohn
gjat s cils ishin t arrestuar. Donin t m jepnin edhe
mua, un u thash se nuk isha grek; sigurisht, i
falnderova.
Shqiptart, bullgart, rumunt, hungarezt, trajtohe-
shin si ish-aleat t Hitlerit dhe t Musolinit. Puna e
par ishte q ne shqiptart t trajtoheshim si aleat. Fola
me Arso Milateviin, q ishte atasheu ushtarak i Misionit
Jugosllav n Rom (n Bari e kishin qendrn) dhe me
Beblerin, nj shok i mir slloven q m njihte. Ata m
krijuan mundsin q un t takohesha me komandantin
e aleatve n Rom, q ishte nj gjeneral amerikan. Mora
me vete dhe Hito Sadikun, q dinte mir anglisht, si
prkthyes. T dy ishim veshur me uniformn ushtarak
q na e kishin dhn shokt jugosllav. (Hanim n
mensn e tyre.) N sup, si do kombsi, kishim shkruar
edhe ne Albania. Na u caktua ora e takimit me koman
dantin e Roms, takim q na e organizuan shokt
jugosllav. Shkuam. I thash se cilt ishim, se si Shqip-
ria qe i pari vend n Evrop q e priti fashizmin me arm,
-414 -
se si populli shqiptar po luftonte e po derdhte gjak, se si
burra e gra e fmij ishin n luft t pandrprer.
Nj major, i cili kishte t shkruar n sup Greece,
dika i tha komandantit dhe ai qeshi me t madhe. Kurse
Hitoja u nxi e m tha me z t ult: Ky grek na shau
rnd, tha se ne jemi kusar kecrish, pa kombsi.
Ather edhe un u nxiva edhe m shum dhe i thash
gjeneralit. Ec que vous parlez franais?" Ai dinte pak
frngjisht. I thash me zemrim: Ju lutem, nxirreni
jasht kt fashist. Ne i kemi ndihmuar grekt me gjak.
N Shqipri u b Lufta Italo-greke dhe me dhjetra mij
shqiptar jan arrestuar e torturuar, se kan ndihmuar
fqinjt grek, pasi ajo ishte dhe lufta e tyre. Edhe un
vet kam shptuar 60 nga t Lufts Italo-greke, t cilt i
solia n Rom dhe ktu n Rome jan ende. Ata jan
burra t mir, grek patriot, antifashist, ata mund t
flasin pr ne dhe jo ky provokator. Ai m dgjoi, u ngrit
m kmb dhe dika i tha majorit grek, i cili u ngiys dhe
doli jasht. Na ftoi t uleshim. Telefonoi n nj komand
- m duket n komandn greke - dhe na tha t prisnim.
Pyeste pr Shqiprin dhe pr ne. I tham se ishim me
mijra t internuar dhe t burgosur aty n Itali dhe
prisnim t ktheheshim n atdhe, t merrnim edhe ne
pjes n luft. U dgjua zilja e telefonit. Ai foli disa minuta,
pastaj u kthye nga ne dhe na tha se komanda greke e
kishte vrtetuar thnien ton, prandaj na pyeti se sa
shqiptar ishim n Rom. I thash se ishim nja 500.1ra
ziles dhe erdhi nj grua ushtarake, s cils i foli, ndrsa
ajo mbante shnim. Asaj i dham adresn e zyrave tona
n Piaca Del Kroe Rosa dhe ajo siguroi ndihmat. U
larguam. T nesrmen, n zyrat tona erdhn kamion
me 500 pako ushqime dhe me 500 franxholla. Po kaq do
t vinin nj her n jav.
Bm nj lajmrim n gazetat Unita dhe Avanti,
q gjith shqiptart q ishin n Rom, t vinin n zyrat
-415 -
tona pr t trhequr ushqimet. Na u dha urdhri: Mos
bni dallime. Vetm t jen shqiptar, pavarsisht nga
prirjet politike, t paraqitin pasaportn dhe t trheqin
ushqimet; m von do t japin llogari. Kryesorja tani
pr tani ishte q gjith shqiptart ti kontrollonim ne dhe
t njiheshim prej tyre si prfaqsues pran aleatve.
Filluan t vinin: student, ish-ushtar, ish-xhandar,
ish-oficer, ish-t internuar. Kio Karajani dhe Hito
Sadiku ishin ngarkuar pr regjistrimin e tyre; ata ua
jepnin edhe ushqimet. Filluan t vinin ish-ekselencat:
Xhemil Dino, Dhimitr Berati, Mehmet Konica, Omer
Fortuzi.
Nj dit na erdhn dy hanme, q na foln frngjisht.
Kujtova se ishin t huaja q donin t pyesnin dika pr
Shqiprin ose pr ndonj njeri q kishin n Shqipri.
Ishin t dyja t shndosha, nj e re dhe nj e shkuar nga
mosha. E reja mbante n prehr nj qen t murm, me
lesh t gjat. I pyeta se far dshironin (frngjisht). Ato
m than se kishin lexuar lajmrimin dhe kishin ardhur
pr t marr ushqimet. I pyeta se t kombsie ishin.
- Nous sommes albanaises, monsieuer Markol
- Vous etes albanaises, mais parlez vous l'albanais?
- Mais oui mon chere!
- Fia sim shqip zotni Marko, - tha e reja.
- Jemi zonja dhe zonjusha Libohova! - tha e madhja.
- 1keni pasaportat ? Nse i keni, shkoni n dhomn
tjetr. Atje jan shokt q do tju regjistrojn dhe do t
merrni ushqimet.
Parfumi mbushi dhomn. Ato shkuan dhe pas pak
u kthyen me pakot n duar. M tha m e reja, q mbante
qenin n prehr:
- Monsieur Marko, a ka mundsi t marrim dhe nj
pako pr Fufun?
- Kush sht Fufuja? - e pyeta.
- Ja! - dhe m tregoi qenin q mbante n prehr... -
Nuk gjenden ushqime prjashta dhe Fufuja...
- 416-
i
As un nuk e di si m erdhi. E meritonin tua merija
dhe ato q u kishim dhn dhe ti sikterisja, por ishte
udhzimi, ishte porosia, kshtu q nuk veproja dot
ndiyshe...
- Po a di shqip Fufuja? - e pyeta me z metalik.
Ajo buzqeshi si... dhe tha:
- Nuk di shqip Fufuja.
- E po ne kemi urdhr tu japim atyre q din shqip
dhe q kan pasaport shqiptare. M yjen keq, zonj.
- Zonjush! - ma preu e ma.
Ikn t indinjuara t dyja.
N marrveshje me shokt e partis, caktuan shum
shok italian t vinin e t merrnin pako, si p.sh. familje
t partizanve italian n Shqipri, familje t shkat-
rruara nga fashizmi.
Nga shqiptart q vinin pr t marr ushqime,
shumica ishin student. Ata n prgjithsi regjistrohe-
shin si vullnetar pr tu kthyer n Shqipri n radht e
Ushtris Nacionallirimtare. Njri nga ata ishte dhe
Nexhmedin Zajmi. Ish-oficer si Stathi Sallabanda, Asllan
Sojli, nj Ypi, disa sportist si Naim Kiyeziu, Haki Kora
e t tjer ishin regjistruar si vullnetar. Nj dit shokt e
Misionit Jugosllav m than se skuadra partizane
jugosllave e futbollit do t luante me skuadrn e futbollit
t Armats s Mesdheut, dhe krkuan q dhe Naim
Kryeziu t merrte pjes n kt loj, pasi Naimi ishte nj
futbollist i shquar i Roms. I thash Naimit, dhe ai, si
kosovar, si gjakovar m tha: Un marr pjes n loj me
nj kusht: q skuadra partizane jugosllave t quhet
skuadra partizane shqiptaro-jugosllave, se un vlej sa
gjith ata lojtar t Partizanit jugosllav. Kt kusht
nuk e pranuan jugosllavt, prandaj Naimi nuk luajti.
Vinin shum ish-ushtar, ish-xhandar, ish-t inter -
nuar dhe ish-t burgosur, por, meq nuk kishim mundsi
ti mbanim, shkuam n komandn aleate dhe i para-
- 417-
shtruam krkesn q kta t trajtoheshin si aleat.
Komandanti e pranoi krkesn ton dhe na tha q do
qytetar shqiptar t pajisej me nj shkres e t paraqitej
n kampet e ineitas. Drguan aty dhe dhjetra ish
ushtar, ish-t burgosur dhe tri vajza q kishin msuar
pr mami, njra ishte motra e Janaq Paos, tjetra nj me
mbiemr Lepenica. Aty hanin e pinin dhe ne shkonim
shpesh pr ti par. T gjith ishin regjistruar vullnetar
pr tu kthyer n radht e Ushtris Nacionallirimtare,
por ja q ne ende nuk kishim asnj lidhje me shtabin
ton.
Nj dit na u paraqit n zyr edhe nj poet nga Tirana,
me duket se quhej Sotir Vangjeli ose Vangjel Sotiri (mo-
trn e tij e kishte marr pr grua Ernest Koliqi). Na tha
se ishte poet dhe dshironte t kthehej n Atdhe. U
regjistrua pr ushqimet. Pas pak kohe na vjen n zyr
Omer Fortuzi dhe, i alarmuar, na thot: Na rrahin italia-
nt! I tham t na e shpjegonte, por ai nxitohej dhe m
lutej t shkoja me t, se n kishn Santa Maria deli
Anxheli, aty pran, po martohej poeti nga Tirana me nj
vajz t nj pasaniku t madh, por ai pasanik i madh
kishte drguar atje shum trima pr ta ndaluar martesn.
Ishin prleshur me Dhimitr Beratin, Mehmet Konicn,
Zef Sereqin, Xhemil Dinon, zonjn dhe zonjushn Libo-
hova e shum ish-ekselenca q ather ishin n Rom.
Desha sdesha, vajta. Kur hym n kish, dgjoheshin
zra dhe britma.
Fortuzi, q hyri i pari, brtiti: Erdhi konsulli yn.
Me at e keni fjaln! Un hyra n kish. T gjith ishin
m kmb, si pas betejs. Krkova priftin. Ai erdhi duke
frkuar duart. E pyeta se ku ishte ifti. M shpuri n nj
dhom. ifti ishte atje. Porsa m pa, poetit iu mbushn
syt me lot: Jam i varfr, po m do dhe un e dua. Nuk
dshiron i ati t bhet ceremonia e martess. T lutem,
na ndihmo! Vajza simpatike m vshtronte. E pyeta a e
- 418-
donte apo jo; E dua per vdekje! Po nuk u martova me t,
do t mbytem n Tevere! I thash priftit ta bnte shpejt
ceremonin e duhur. Dhe ai, duke m shikuar si me
druajtje (un isha ushtarak dhe me revoie n brez),
pranoi. Ceremonia u b shpejt e shpejt. Un desha t
largohesha, po Fortuzi, q ishte kumbari, mu lut ti
shoqroja te lokali ku ishte prgatitur dreka. Vajta me ta
dhe m uln n kiye. Gotn e par e ngriti Fortuzi; Nj
i varfr, por poet shqiptar, nj arbresh, strnip i Skn-
derbeut, po martohet me njrn nga vajzat m fisnike t
Roms, - dhe gati sa nuk qante duke folur me fraza
stereotipe zyrtare, q nuk hynin fare n kt ceremoni.
M vinte pr t qeshur, por ja q urdhri ishte q un ti
mbroja shqiptart pa marr parasysh se cilt ishin.
Nj dit Bebleri m tha; Do t shkojm n Kazerta,
n Shtabin e Mesdheut. Do t jet me mua dhe gj'eneral
Sarafisi, i Eamit. A vjen edhe ti? Pranova. Ata kishin
makin. Un mora me vete dhe nj sasi me ushqime pr
familjen e Jols, e cila m kishte ndihmuar shum gjat
internimit n Ustik. M shpun me makin gjer te
shtpia e Jols. Aty do t vinin e t m merrnin pasi t
mbaronin mbledhjet n Shtabin e Mesdheut. Kisha marr
me vete edhe ish-oficerin Adnan Ypi. Nna e Jols u gzua
pa mas kur m pa. Ishte vetm me shrbyeset. Jola
ishte n Rom dhe djemt n Londr. Tri dit shtita
npr Napoli dhe dgjoja e shikoja horrllqet e aleatve
me bukuroshet napolitane. Shrbyeset nuk dilnin nga
shtpia. Gjat kohs q u ndodha aty, m lutnin ti
shoqroja gjer n pazar, se nuk guxonin t dilnin. Pas tri
ditsh erdhi Bebleri me Sarafin. M morn dhe u kthyem
n Rom. Bebleri m mbajti pr dark. M tha: Shqipria
bie er vajguri! Nuk e kuptova. M shpjegoi se Shqip-
ris ia kishin vn syrin pr vajgurin e saj. Aleatt do t
zbarkonin n Greqi, Shqipri dhe n gjith bregdetin
Adriatik, gjer n Trieste, ku do t takoheshin me Ushtrin
- 419-
e Kuqe, q do t vinte nga Rumania, Bullgaria, Serbia.
Nuk pash ndonj gj t keqe. M von e kuptova. Do t
fias pr ardhjen e urillit n Napoli e Rom, ku u takua
dhe me Titon.
Nuk e mbaj mend se n muaj erdhi n Itali urilli.
Asokohe shtypi perndimor kishte ngritur dy njerz t
mdhenj: n Perndim De Golin dhe n Lindje Titon.
Kishin br ekspozita pr Titon, me Jovankn, n luft,
n marshime, n shtab. U takua Titoja me urillin, i
cili djalin e tij e kishte drguar n shtabin e Titos, gjat
lufts. Pasi ikn urilli dhe Titoja, Bebleri, nj mbrmje
m tha:
- Nuk do t zbarkojn aleatt, as n Shqipri e as n
Jugosllavi, po vetm n Greqi!
- Po pse? - e pyeta un.
- Se atje kan Titon! - m tha Bebleri. Kt e tha me
nntekst, q un asokohe nuk kisha se si ta kuptoja.
Kt e kuptova kur Titoja u shkput nga Informbyroja
dhe u b shkaku i shkatrrimit t kampit socialist! Be
bleri, q e psoi m von nga Titoja, nuk ma tha tro n
Rom, se... kushedi. Por ai e kuptoi qysh ather se si
do t rridhnin vitet drejt prishjes s kampit socialist.
Nj dit m thirrn shokt jugosllav dhe m than
se duhej ti bja nj telegram Stalinit, n emrin e gjith
t dnuarve dhe t internuarve shqiptar. Telegramin e
hartova. Stalinin e falnderoja q na shptoi nga vdekja,
dhe shprehja mirnjohjen ndaj Bashkimit Sovjetik dhe
Ushtris s Kuqe, q shpartalloi nazifashizmin, vdekjen
e njerzimit. M than se cilin duhej t krkoja n amba-
sadn sovjetike, Via Piza. Shkova dhe n sall, ndrsa
prisja, kisha prball meje nj zotri t gjat, t that, t
veshur keq, me pantallona me arna t mdha te gjunjt.
M vshtronte dhe m pyeti mos isha jugosllav (m pa t
veshur partizan). I thash se isha shqiptar dhe pastaj e
pyeta se cili ishte, duke besuar se do t ishte ndonj
- 420-
shok italian i kthyer nga kampet e prqendrimit. M than
se ishte gjeneral Nobile, ai aviatori legjendar q kishte
br ekspeditn pr n Polin e Veriut!
U habita. Kur isha nxns n Shkolln Tregtare n
Vlor, lexoja me interesim t madh pr ekspeditn pr
n Polin e Veriut, t dirixhibiles italiane Italia, nn ko-
mandn e gjeneral Nobiles. Me keqardhje ather
msuam disfatn, humbjen katastrofike dhe dnimin q
i dha Musolini gjeneral Nobiles. At e shptuan sovjetikt
dhe ai nuk u kthye n Itali, nga frika se mos e dnonte
Musolini. N Bashkimin Sovjetik, sipas thnieve t tij,
ishte profesor n nj shkoll aeronautike. Kur e pyeta se
nga vinte, ai mu prgjigj: Vij nga nj vend ku njeriu
nuk mohet nga pantallonat, n jan me arna apo pa
arna." Qe nj takim shum interesant. Ai ato koh
shkruante artikuj t mir pr Bashkimin Sovjetik n
gazetn Popolo.
M thirrn lart. M priste ai q krkoja (nuk e njihja,
shokt jugosllav m than emrin e tij). Ishte nj kolonel
i shkurtr dhe i shndosh. M pyeti se kush m kishte
drguar tek ai. I thash t vrtetn. Ai e mori telegramin
dhe m tha se qysh tani do ti drgohej Stalinit. M pyeti
pr Shqiprin. I thash se ende nuk kisha informacion
t sakt nga atdheu im. Foli fjal t mira pr partizant
shqiptar, m qerasi me vodka dhe m dha cigare Papi-
rus. M pyeti nse kishim ndonj nevoj. E falnderova
dhe u largova. Ishte hera e dyt q futesha n nj ambasa-
d sovjetike.
Pyetje: - Po ti si jetoje, shoqri kishe?
Prgjigje: - Jetoja i lir, me shok t mir dhe me
preokupacione. Nj muaj isha i ftuar n familjen Grani,
te vllai i Umberto Granit, q u pushkatua m 24 mars
n Fose Ardeatine, q ishte me mua n nj biruc te
Rexhina eli. Ata kujdeseshin pr mua si pr nj njeri t
shtpis. Vajza e tyre Tina, kur un kisha koh t lir,
-421 -
m shoqronte kudo, nuk m ndahej. Ajo m shpinte n
La Kuirineta, nj kafene ku mblidheshin tr artistt e
ineitas, t teatrit dhe t operas. U njoha aty me shum
artist, si Xhino ervin, Ana Manjanin, Leonardo Korte-
zn, Elsa Merlinin, Vivi Xhoin e t tjer. M nxitn t
shkruaja nj dram. E shkrova: Erano sette prigionieri".
E lexuan, dhe Xhino ervi mendoi ta vinte n sken n
teatrin Eliseo, ku punonte. Kisha shkruar dhe nj novel
Letere in fiam, t ciln ma nxori Tina nga Rexhi-na
eli dhe e kishte ruajtur ta botonte n Il politekniko
dhe q Elio Venturini e kishte plqyer shum. Po t dyja
kto vepra i trhoqa, sipas urdhrit t Bedri Spahiut. Pr
kt do t tregoj m tej.
Nj muaj punova n gazetn Unita dhe nj muaj
n gazetn Avanti. Aty ndihesha shum mir, se kisha
t bja me shok t dgjuar dhe t ngritur: N Unita,
me Ingraon, Kolombon e t tjer; n Avanti, me Pietro
Nenin, q e kisha njohur n Spanj, me Saragatin, me
Pertinin, me de Martinon. M deshn dhe m nderonin
shum. Ndrkoh kisha njohur dhe Maria Denisin, nj
artiste e madhe, me shpirt dhe zemr t madhe.
Tina, vajza e Granit, q ishte nj tregtar i madh, me
magazina ku shiteshin konfeksione lkure Grani, kishte
knaqsi t m shoqronte. Ishte nj vajz shum e
kndshme, e sinqert dhe e dashur. Shoqrohesha me
Joln, me burrin e saj Franko Lombardin, me baban e
Jols, nj burr i mir, q kishte qen kryetar bashkie
n Napoli, me nj shoqe t Jols, q quhej Kordelia, e
cila m njohu me artistt e Via Marguta-s, se dhe ajo
n Via Marguta banonte, afr Piaca di Spania, vendi
m i bukur dhe m karakteristik i Roms. Aty pran ishte
dhe shtpia ku kishte vdekur poeti i madh anglez Keatsi.
N nj mbrmje, te nj arkitekt, n Via Marguta,
ku m shpuri Kordelia, shum artist, piktor, skulptor
e t tjer bisedonin pr lirin q do t kishin ktej e tutje
- 422-
krijuesit. Njri m pyeti se cila vepr e re skulpture ose
arkitekture m kishte plqyer m shum n Rom (jo
veprat e lashta, po t rejat). Un, pa u menduar shum,
i thash se m kishte plqyer Palaco del Giusticia
(Gjykata). U hodh njri dhe si i trbuar brtiti: sht
turpi i artit italian, nj bllok mermeri! Fliste duke shfryr
kundr atij pallati, q mua m kishte plqyer shum.
Ather Kordelia e menur, me takt, tha: Ndoshta Petros
i ka plqyer m tepr si ndrtes e bukur gjykata, pasi
Petros i ka takuar t vizitoj shum gjykata, n Franc,
n Itali dhe n Shqipri! T gjith qeshn.
Nj gaf tjetr bra dhe me nnn e Kordelias, q
ishte nj plak simpatike dhe e menur. Ishte ifute.
Kordelian e kishte me nj dijetar gjerman, m duket
Woundurf ose... (Sot n Berlinin lindor universiteti ka
emrin e babait t Kordelias. Kam lexuar pr jetn e tij
edhe n nj faqe t tr t enciklopedis Trakani.) Pra,
nns s Kordelias i thash pr portretin e saj t madh
q kishte n mur:
- Shum e bukur paskeni qen!
Ajo u nxeh aq shum, sa dridhej:
- Pse, tani si jam? Nuk jam po ajo?
Kordelia e gjor u prpoq ta qetsonte duke i thn
se un kisha thn pr portretin q ishte punuar shum
bukur. Q at dit nuk shkela m n shtpin e Kordelias,
se mos bja ndonj gaf tjetr. E kush isha un, q
frekuentoja ato rrethe: nj fshatar shqiptar, q kishte
hequr t zit e ullirit gjith jetn! Dhe at pak kultur q
kisha, ia kisha vjedhur copa-copa dhe ika-ika bor-
gjezis.
M ftoi n shtpin e tij arbreshi avokat Argondica,
i cili m tregonte punn q kishte br pr mbledhjen e
folklorit. Kishte botuar nj vllim, t cilin ma fali. Pastaj
krkoi edhe ai t merrte ushqimet, pasi jam arbresh!,
- m tha. Kishte gruan dhe nj vajz.
Nj dit Stefan Garuli mu lut ti jepnim t hante
- 423-
buk sa t deshte, se kurr nuk ishte ngopur. Kio
Karajani i tha: Ha sa t duash, bre burr! Stefani filloi
t hante n orn 10 dhe, kur ne do t mbyllnim zyrat, n
orn 12, ai kishte ngrn katr buk, franxholla t
ngrohta, me kakavall. Dhe tha: Tani le t vdes i ngopur!
Na than se do t vinte i pari delegacion i shtabit
ton. Pr kt na njoftoi Halim Budoja, i pari shok q na
erdhi nga Shqipria. Ai ndenji disa dit n Rom dhe
pastaj u largua. Para se t ikte, na bri nj ekspoze t
situats n Shqipri: punt venin shum mir. Dhe un
i bra nj ekspoze t situats son n Rom. Ai m porositi
ta vazhdoja punn ashtu si e kisha nisur, gjersa t
merrte udhzime t reja nga delegacioni i shtabit ton,
q ato dit do t vinte n Itali pr tu lidhur me Shtabin e
Mesdheut n Kazerta.
Pyetje: - Kur erdhi delegacioni i Shtabit ton t Pr-
gjithshm?
Prqjiqje: - Erdhi nga fundi i gushtit ose fillimi i shta-
torit t vitit 1944. E kryesonte Bedri Spahiu, q kishte si
shok Ramadan itakun dhe Frederik Nosin. Ata i pritm
ashtu si duhej, dhe u bra nj ekspoze t situats n t
ciln ndodheshin shqiptart n Rom. Bedriu, t cilin e
njihja, m foli gjat pr situatn n Shqipri. Fitorja po
afronte! Kur e pyeta pr Mehmet Shehun, m tha se ishte
br Komandant i Brigads s Par Sulmuese dhe se
luftonte me trimri. M erdhi mir, se ishte edhe ai nj
lufttar i Spanjs. Shkova n Unita, u dhash emrat e
personave t delegacionit dhe ata i botuan n gazet.
Shkova dhe n qendrn e shtypit t Armats s Mesdheut
pr t dhn lajmin, ku m priti shefi i shtypit. I shkrova
emrat. Pasi u ktheva n zyr dhe kur shkuam pr t
ngrn, dgjuam n Radio-Londra lajmin pr ardhjen e
delegacionit t par t partizanve shqiptar n Shtabin
e Mesdheut. Shum t shpejt jan, qerratenjt! - m
tha Bedriu duke m prgzuar. I fola pr prshtypjet e
- 424-
mia rreth mnyrs s shpejt t informimit q kishin
organizuar aleatt. N hotel Placa kisha par me syt e
mi se si korrespondentt, n nj sall t madhe, me
aparate t reja, merrnin lajmet nga vija e par e frontit,
n Italin e Veriut, dhe menjher i komunikonin n
qendrn e tyre n Zvicr, e ajo qendr menjher i shpr-
ndante n gazetat amerikane. Brenda ors merrnin
lajmet.
Bedriut, midis t tjerave, i raportova dhe kto:
1. Disa shok, midis t cilve dhe jugosllavt, kishin
shfaqur mendimin q ne t bllokonim Bankn Shqiptar,
q i kishte zyrat n Piaca dEsedra, prmbi kafenen
Italia. Kt nuk e pranoi Bedriu. Do ti merrnim parat
e banks son, sidomos floririn, n baz t marrveshjes
q do t bnim me aleatt. T mos bnim m asgj pa
urdhr.
2. I propozova t bnte nj mbledhje me t gjith
krert, se ata e dshironin nj gj t till. Ai e pranoi dhe
mbledhjen e bm. Qen t pranishm shum ish-
ekselenca, krer t t gjitha qeverive t Shqipris. Ata i
bnin shum pye.tjc dhe Bedriu u prgjigjej menjher.
Pyetjes q bn disa: Po t kthehemi, a na bjn gj,
kush na e siguron kokn?, - Bedriu iu prgjigj: Edhe
un nuk e kam t siguruar kokn time. Kush ka br
faje, do t gjykohet. Po ardhja me vullnet ua lehtson
fajet atyre q kan br. Se duhet ta dini, n baz t
marrveshjes me aleatt, t gjith do t kthehen t
shoqruar n vendin e tyre pr t dhn llogari.
3. I thash se kisha dorzuar nj dram Erano sete
prixhionieri dhe nj novel t gjat Letere in fiame." Ai
m tha ti trhiqja.
Disa xhandar, t gnjyer nga propaganda, u futn
vullnetar n ushtrin aleate. U than: Pse t shkoni n
Shqipri e t luftoni, kur lufta bhet kudo? Angazhohuni
n ushtrin aleate. Xhandart ikn dhe pas pak kohe
- 425-
na shkruan nj letr q na shrbeu shum: Amani, na
shptoni, se na kan prur ktu n Oran t Alqjeris dhe
na prdorin si hamej pr t shkarkuar nga vaport
materialet luftarake. Aman, na shptoni, sejemi m keq
se skllevrit!
Kt letr ne e afishuam n zyrat tona. Po propagan
da bhej m e theksuar: Ku do t shkonl? Atje nuk ka
siguri! Atje vrasin njri-tjetrin. Shqipria sht br nj
kasaphan.
N zyrat tona vinin lloj-lloj agjentsh, t njohur e t
panjohur. Ne i njihnim dhe nuk binim n provokacionet
q na bnin. Ishim aleat.
Edhe n ineita, ku ishte kampi i t gjithve, bhej
propagand e madhe, q t mos kthehej njeri n Shqipri.
Na u desh t luftonim me takt. gjersa erdhi Misioni yn
Ushtarak n Bari. Kiyetar i misionit ushtarak ishte Kadri
Hoxha. Erdhi n Rom, ku u takuam, dhe na tha se s
shpejti do t ktheheshim n Shqipri. Vajta edhe un
me t n Bari. Shkova dhe n spitale, ku takova shokt
e plagosur. Midis tyre ishte dhe Zylyftar Veleshnja, q e
njihja. E mora me vete n Rom. Ishte kapiten i par, po
gradat i kishte vn shum t mdha, saq, kur shkuam
n mensn e oficerve amerikan, kujtuan se ishte ndonj
feldmareshal. Na u mblodhn shum oficer dhe na
pyetn se kush ishim. Pastaj disa u interesuan pr luftn
ton. Zylyftari ishte me paterica. M tha se kishte nevoj
pr ndrresa, prandaj duhej t'u krkoja oficerve q ta
ndihmonin. Kur na prcolln, i thash atij q bnte punn
e prkthyesit, se shoku i plagosur krkonte tesha pr tu
ndrrxiar. Ai shkoi lart dhe u kthye me nj shkres n
dor. Ne nuk kishim makin, prandaj na dhan nj
makin pr t shkuar n magazin. Vajtm n magazin,
i treguam shkresn dhe magazinieri na pyeti se
krkonim. Zylyftari me t qeshur m tha: I thuaj se
un bhem shtat veta n shtpi dhe jemi t gjith laku-
riq. Pra thuaji pr shtat veta: kpuc pr dimr e pr
- 426-
ver dhe izme, tesha pr dimr e pr ver pr shtat
veta, t brendshme pr dimr e pr ver, pr shtat veta.
- dhe ia piasi t qeshurit me dhembje.
N Rom vija re se shum shok q ishin regjistruar
si vullnetar, nuk dukeshin m, si aviatori nga Turani
(ose Bna), Shemsiu, pr t cilin thoshin se kishte pr-
funduar aviator personal i sulltanit t Arabis Saudite!!!
Kur vajta t prshndetesha pr her t fundit me
shokt q m kishin trajtuar me dashuri si garibaldin,
qoft ata t Unita-s qoft t Avanti-t, m bn nj
prcjellje t przemrt. Dua t shnoj qndrimin e Nenit,
q ishte, me sa mbaj mend, kryeredaktori i Avanti-t.
Sa her iu luta t bnte nj artikull pr luftn e popullit
ton, si m kishte porositur Bedriu, dhe nuk e bri!
Edhe kur po m prcillnin, ai mu kthye e m tha (duke
par hartn e Ballkanit q ishte e varur n mur): Petro,
dove vai? Rimani qui!... - Petro, ku po shkon? Qndro
ktu, si korrespondent i Avanti-t, n da n Evrop, n
da n Amerik ose n Azi. Mos shko n Ballkan, se
Ballkani ka qen, sht dhe do t jet nj bordello ku
nuk do t ket kurr qetsi! Ideve prparimtare t majta
mund tu shrbesh m mir ashtu si t them un. Atje
ke pr t humbur fare.
E vrteta sht se ai m kishte dashur qysh n
Spanj. Dhe un e nderoja si njrin prej plejads s ma
dhe t antifashistve botror. Por, kur m tha kto, u
mendova para se ti prgjigjesha. Pr fat, u prgjigj pr
mua Sandro Pertini, i cili e pyeti Nenin: Po ti, Pietro,
pse nuk ndenje vet n Paris, po erdhe n Rom? Edhe
ai vendin e tij e ka atje, n atdheun e tij, pr t cilin ka
luftuar... Pietro, - mu drejtua mua, - aty t shkosh, aty
sht llogorja jote! Edhe De Martinoja, edhe Lombardi,
edhe Saragati ishin t nj mendimi me Pertinin. Si kuj-
tim m dhan nj stilograf t Mateotit. Un at ia fala
Kordelias, e cila ma krkoi me kmbngulje, se ajo kish
te dashuruar shokun e Mateotit, kryeredaktorin e
-427 -
'Avanti-t, q e vran gjermant pak dit para se t
jlirohej Roma, n sheshin Ungeria, e vran duke e ndje-
ur. Ishte i ngarkuar me gazeta Avanti dhe, kur i than
: ndalej, nuk u ndal. Pas lirimit t Roms, aty u b nj
reremoni e madhe pr ta prkujtuar. Kordelia qante me
dnesa. M 10 qershor, n Tevere do t pagzohej nj
iir me emrin Mateoti, se aty ishte vrar. Isha i ftuar t
Elisja edhe un si shqiptar. Foln t gjith prfaqsuesit
e partive antifashiste, foli dhe nj shok jugosllav, fola
dhe un. Kordelia qante. Prandaj, kur m krkoi
stilografin, ia dhash.
Shum shok italian q kisha njohur n Spanj,
n France, n internime, n burgje, n maie, vinin dhe
m takonin. Midis tyre dhe Sisto Venturi, ai q njoha n
burgun e Tirans dhe q m kishte dhn si kujtim orn,
t ciln e mbaja n dor dhe vazhdoj edhe sot ta mbaj.
Ishte emruar prgjegjs pr viktimat e fashizmit. Ishte
krijuar nj zyr q u vinte n ndihm t shpejt atyre
antifashistve q fashizmi i kishte katandisur pr ibret,
nga do an. M shtroi nj dark n Grand Hotel. Kishte
me vete dhe disa shok t tjer, ish-t burgosur nga
fashizmi. Bnte shaka dhe kujtonte burgun e Tirans,
kujtonte dashurin e madhe q treguan shqiptart pr
t dhe m prsriti: Po t kthehesh n atdhe, at spiun
dnojeni! (E kam prmendur m lart.)
Sa pr orn, i tregova dramn e saj, qoft n Ustik
e qoft n Rexhina eli. Kur u lirua Roma, nj shok m
tha nse kisha ln n burg t Roms ndonj gj me
vler. I thash se kisha ln orn e Venturit. Shkuam n
burg, n drejtori, dhe ma dhan orn. (Prmbysje u b,
po rregulli ishte rregull! Asgj nuk u zhduk n drejtorin
e burgut nga gjrat me vler q kishin ln t burgosurit.)
Ato dit u b dhe nj linim. Populli linoi drejtorin
e burgut t Rexhina elit. Nj grua pa se n gjykat
(Palaco del Xhiusticia) po hynte si dshmitar drejtori i
burgut. Gjykoheshin ata q kishin qen agjent t
-428 -
gjermanve. Gruas i kishin vrar djalin n Fose Ardeaine,
m 24 mars (si kam treguar m lart). Kur e pa gruaja,
thirri: Ja kriminell! - dhe iu hodh. Pas saj iu hodhn t
tjer e t tjer, gjith tur ma, e morn duke e zvarritur
dhe e hodhn n lum. Ai ishte ende gjall dhe lumi e
nxori n breg. Po zbritn shum burra dhe gra, e trhoqn
zvarr gjer te burgu dhe atje, t vdekur, e varn n
hekurat e hyijes. (Ather urilli foli nga Londra se duhej
gjykuar dhe jo linuar!)
Shkoja shpesh n Bari n Misionin ton Ushtarak,
ku takohesha me Kadri Hoxhn, Gafur omon e t tjer.
Aty m prezantuan edhe me Miladinin (Popoviin) e
dgjuar, t cilit i kishin folur pr mua shokt e tjer
jugosllav. N Bari, s bashku me Kadri Hoxhn, shkuam
t ftuar pr drek te Hari Fulci, njeriu q kishte themeluar
n Tiran nj shkoll teknike t dgjuar. U bisedua gjer
e gjat pr shum problme lidhur me situatn n
Shqipri. Fulci m pyeti pr vitet e internimit. Kur dolm,
un i bra Kadriut shum pyetje lidhur me luftn
partizane dhe pr situatn e prgjithshme n Shqipri.
Ai m informoi imtsisht me entuziazm pr heroizmin
partizan dhe popullor, i bindur n fitore. Kadriu ishte
nj njeri i kulturuar, inteligjent dhe shum i kndshm
n bised.
Midis atyre q kishin ardhur nga Shqipria t pla
gosur pr tu kuruar n Itali, njoha nj vajz t re, t
pashme, t veshur partizane. Ishte Liri Belishova. Ajo
kishte humbur syrin n luft.
Kudo ku ndodhesha, zakonisht me shqiptart m
shum se me t huajt, bisedoja pr kthimin n atdhe.
Pr mua, mbas kaq vjetsh peripecish, kthimi n vendin
tim ishte ndrra ime m e madhe. Doja q mundsisht
t arrija t inkuadrohesha edhe un n formacionet
partizane, mbas kaq shum vjet lufte, internimesh,
burgimesh e vuajtjesh larg atdheut.
- 429-
Papritur, nj dit tetori, m lajmruan n Rom:
Nesr n orn tet t gjith shqiptart q dshirojn t
kthehen n Shqipri, t paraqiten n stacionin Termini.
Ky lajmrim na u dha aty nga ora gjasht e pasdrekes.
K t lajmronim m par? Ku ti gjenim? lu lutm t
shtyhej afati t paktn dy dit, por urdhri ishte i prer:
Nesr n orn tet!
Bm ishte e mundur pr ti njoftuar njerzit edhe
gjat nats, por t nesrmen n orn tet n stacionin
Termini, nga t 400 e ca t regjistruarit si vullnetar,
erdhn vetm rreth 150 veta. Midis tyre, oficer si Asllan
Sojli, Stathi Sallabanda, studenti i Akademis s Arteve
Nexhmedin Zajmi e t tjer.
At nat, prpara nisjes, u telefonova miqve t mi. E
para Jola Lombardi u trondit dhe tha; Sa keq q po
ndahemi kaq papritur pa u takuar. Mos na harro! - dhe
un iu prgjigja se isha shum i lumtur q po kthehesha
n atdheun tim, ku do t mund t luftoja edhe un deri
n lirim. I premtova se pas lirimit do t kthehesha jo
m i internuar n Ustik po libero" (i lir). T njjtn gj
bra me familjen Grani. Edhe ata u tronditn dhe than
se ndoshta nuk do t shiheshim m. U thash: Shum
shpejt, pas lirimit t atdheut tim, do t kthehem n
Rom, jo m n Rexhina eli, por n Via Marguta" pr
t pir nj kafe.
As q m shkonte ndr mend se nuk do t takohesha
m kurr me ta.
Nga stacioni Termini u nism duke knduar. Arri-
tm n Os turni, se atje ishte kampi ku na prisnin. Aty
gjetm dhe shum shok t tjer ish-t burgosur e t
internuar, t plagosur. Prisnim t niseshim. Sipas
marrveshjes, ne duhej t ktheheshim t veshur dhe t
armatosur. M n fund, erdhi ora e nisjes. Na hipn n
shum kamion ushtarak q morn drejtimin e Taran
tos. Dy vapor shkarkimi (nga ata q prdoreshin pr
- 430-
zbarkime t shpejta t ushtris, t cilt hapen nga prapa
si dyert e kshtjellave mesjetare) ishin caktuar pr riat-
dhesimin ton. Un isha i ngarkuar nga misioni yn
ushtarak n Bari si prgjegjs dhe komandanti aleat i t
dy vaporve do t merrej vesh me mua pr do problem.
Pyetje: - far ndienit kur po largoheshit nga Italia
dhe mort rrugn pr n Atdhe?
Prgjigje: - N Taranto patm disa shqetsime: erdhn
e m thirrn shokt e vaporit tjetr. Nj oficer grek dhe
nj britanik, i cili dinte shqip, u flisnin kshtu atyre q
po ktheheshin: Mos u ktheni tani pr tani n Shqipri,
se atje ha njeriu njeriun. Ata q jan ortodoks, jan
grek, prandaj sht m mir t zbarkojn n Korfuz.
Kur hyra, i dgjova q villnin vrer kundr lufts lirimtare,
prandaj shkova menjher te komandanti anglez q ishte
prgjegjs, dhe i fola: Ju lutem, i nxirrni jasht prpara
se t ngjas ndonj gjakderdhje, sepse ne jemi edhe t
armatosur. Komandanti erdhi menjher me ne dhe i
dgjoi flisnin. I thirri dhe, pasi i qortoi ashpr, i nxori
pijashta.
Shumica e shokve q ktheheshin n atdhe, as q
ua vinin veshin ktyre provokimeve. Ne q t gjith nj
dshir kishim: t arrinim sa m par n atdhe. Gzimi
ishte i paprmbajtur, kur m n fund u dha sinjali i
nisjes drejt brigjeve tona.
Pran meje kisha shum shok t mir, t gatshm
pr do sakrific.
... Po kthehesha n Atdhe! Ishte thuajse e pabesue-
shme q ende isha gjall. Q nga asti kur u nism nga
Taranto dhe deri sa pash konturet e brigjeve tona n
nj agim tetori t vitit 1944, m parakaloi para syve gjith
jeta ime, prmes nj furtune q snjihte fashitje. Rush
m prt vall? far ka ndodhur me njerzit e shtpis
sime, me t afrmit e mi, me fshatin tim?
Po afron dita e lirimit. Ende luftohet. Ende derdhet
-431 -
ff
gjak. A do ta jetoj ditn e lirimit? Mbas gjith ktij kalvari
t popullit tim dhe timin? Dhe n u vrafsha, ska gj: do
t shtrihem n tokn time dhe do t m qajn me ligje
njerzit e mi. Do t mbetem aty, i vdekur ose i gjall, pr
t mos u larguar kurr m.
Dhe ja s fundi konturet e Maleve t Vettimsi Qielli
ishte i hapur, por fiynte nj mistral i fort dhe deti ishte
i trazuar. Vaport kaluan pran ishullit Othonus, t cilin,
kur isha i vogl, e shikoja prdit nga dritaret e shtpis
sime, si dhe nga t gjitha kndet e fshatit tim. Natn
shihja farin e tij. Dhe shum her kisha ndrruar q t
ndodhesha atje dhe q andej t shikoja se si dukej fshati
im. Kaluam shum pran ishullit t shkret. Fshati i
vogl nuk dukej, se ishte nga lindja. Aty banonin shum
pak fshatar, q ruanin bagtin. Kishte shum lepuj,
thoshin, dhe shum minj.
Andej, peizazhi i maleve t Vettims dhe i gjith
fshatrave t Himars dukej si ireal: aq i bukur dhe
fantastik ishte...
-432 -
Pjesa e dyt
Petro Marko plak
interviston
Petro Markon plak
^/iAa'-uar- n vi&n, i3 9 i
%
L
- 434 -
Pyetje: - Pse e ndrpreve kt intervist me vetveten
katrmbdhjet vjet m par dhe po e vazhdon prsri
tani, n korrik 1991?
Prgjigje: - Ishte e pamundur ta shkruaja, se, edhe
ta mendoja, ishte me rrezik jete...
M kujtohen vitet tridhjet: kisha vajtur n Kor
pr t br nj anket pr gazetn Vatra, ku punoja.
Kisha njohur Viti Shahinin (Afrdita), nj shoqe shum
e mir q studionte n Franc, ku pati njohur Halim
Xhelon, i cili i jepte materiale pr mua. (Ajo m von u
martua me mikun tim t dashur Zef Mala, njeri shum i
kulturuar, themelues i grupit komunist t Shkodrs q
m 1937.) Njoha dhe vllan e saj Ilo Shahinin, t cilit i
msova t kndonte Internacionalen. Plaku Vangjel, i
ati i Vitit dhe i Ilos, pyeti se ishte kjo kng. la shpje-
guam dhe ai menjher thirri: Aman, mos e msoni, se,
kur t shkoni n Tiran, n hotel, mund ta kndoni n
gjum e pastaj na merr lumi! Ja frik na kishte hyr
n palc.
Tani do t m kuptoni dhe do t m jepni t drejt
pse un nuk i shkrova ndrkoh kujtimet q nga ora kur
zbrita n Himar - tetor 1944 - me rreth 200 vullne-tar
t ardhur nga burgjet dhe internimet: sepse mund t
m bhej prsri nj kontroll i befasishm dhe t mi
gjenin, si ndodhi me mua m 1947 dhe m von me
- 435-
djalin tim, q u arrestila m 1975. Do t rrezikoja veten
dhe gjith familjen time.
Dhe tani po rikthehem atje ku e lash.
Nuk e prshkruaj dot astin kur vaport iu afruan
bregut t Spiles s Himars. Shikoja shum njerz q
na prisnin. Midis tyre nj turm skeletesh, t mbuluara
kok e kmb me lecka, thrrisnin italisht portateci in
Italia, vi preghiamo! 1] dhe u hodhn n det, por nj krism
automatiku i trembi dhe un dgjova nj z q brtiste:
Ose kthehuni, ose ju vrava. Ishte zri i Minella Koleks.
U trondita dhe dola i pari, iu hodha n qaf, e prqafova
dhe i thash:
- Pse nuk i l kta italian t mjer, t kthehen n
Itali?
- Gjer tani, - m tha ai, - ne kemi riatdhesuar me
mijra e mijra ushtar italian, t cilt i kan mbajtur
familjet shqiptare pr ti shptuar nga gjermant. Vinte
ktu gjenerali italian Azzo Azzi dhe i ngarkonte n vapor.
Tani kemi marr urdhr q ti grumbullojm dhe pastaj
ti drgojm ne, qeveria jon, n Itali.
Pyee: - Kush ishte Minella Koleka?
Prqjigje: - Ishte nj nga shokt m t mir t asaj
kohe. Patriot e revolucionar, shok i Halim Xhelos dhe i
Omer Nishanit, kishte qen burgosur dhe kishim qen
bashk n burgun e Tirans. Pastaj e shpun n burgun
e Vlors dhe q andej u arratis dhe kaloi n ilegalitet. Me
trimin Zaho Koka themeluan etn Plak t Himars. Ai
ishte m i rndsishm, prandaj, kur u lirua Jugu, n
Himar caktuan Minelln si kryetar t komitetit. Merre
me mend se sa me mail flisnim me syt t njomur nga
lott: ai m tregonte pr luftn, pr shokt e vrar; un i
tregoja pr vuajtjet n burgje dhe n ishujt e Italis.
Minella shtroi nj drek t madhe pr ekuipazhin e t dy
1) Na oni n Itali, ju lutemi.
- 436-
vaporve q na solln, dhe ngritm dolli pr miqsin e
popujve t koalicionit antifashist.
Pr ne q ktheheshim t gjall n Shqiprin q po
lirohej, po realizohej ndrra e madhe.
Pyetje: - Po m pas?
Prgjigje: - Qllimi yn ishte t arrinim n Berat, ku
ishte qeveria jon demokratike. Dhe u nism t ngarkuar
me arm e me arka. Arritm n Dhrmi, ku na pritn me
ngrohtsi t madhe.
Nxitoja npr gur, mes ullinjve, n t prpjetn drejt
shtpis sime. M kishte marr malli jo vetm pr motrn
e vllezrit, pr tr farefisin e bashkfshatart, por edhe
pr gurt e pr drurt.
Pasi u takuam me lot e prmallim t madh, q u
ktheva srish gjall, shtpia filloi t mbushej me njerz.
Erdhi i tr fshati. Plakat vajtonin tim at, m puthnin e
numronin vuajtjet e mia e t familjes sime. Kthimi im
ishte nj gzim, po gzim i lar me lot. Pasi hngrm nj
kafshat buk, fshatart i morn t gjith t ardhurit
dhe i shprndan npr shtpit e tyre.
Kur mbeta vetm me Lilon (q emrin e vrtet e kishte
Vasiliqi), nuk m la t flisja pr vuajtjet e mia, se i dridhej
buza, ngaq m donte shum, por filloi t m tregonte se
far kishte br ajo pr luftn. Kishte pritur n shtpin
e madhe e t varfr plot partizane, t cilave u vinte
kazanin me uj t ngroht e sapun, q t laheshin e te
pastronin veshmbathjet nga morrat. Midis tyre kishte
qen edhe Xhevo Shehu e shoqja e Heroit t Popullit
Abaz Shehu. M tregonte kto, pr t m dhn nj
knaqsi, q edhe ajo, me sa mundi, dika bri pr luftn.
M tha se, kur ndihmonte partizant, m kujtonte mua
dhe e bnte pr mua, q m shum m mendonte t
vdekur se t gjall. Ndrkoh ishin rritur edhe fmijt e
Andonit, kurse vllai i vogl, Agjisilla, q ishte martuar
me nj nuse t bukur e t mir, kishte edhe ai fmij m
t vegjl.
- 437-
M kxahun tjetr t shtpis, te xhaxhai im Andrea
Marko, i vrar n hasmri, edhe i biri i tij, Jani Marko,
megjithse kishte qen kryeplak i fshatit n koh t
gjermanve, i kishte ndihmuar shum partizant. N maj
t vitit 1944 dikush e vrau n prit Janin, q la gruan
me nj vajz e gjasht djem jetim. Kur u ndam, m
kishte siguruar se do t ishte n krah tim. Vrasja e tij
mbeti nj mister q nuk u sqarua kurr. T shtat fmijt
e tij mbetn n skamje dhe i ndoqi tr jetn si hije vdekja
e babait. Mbetn t persekutuar.
U nism pr n Berat. Ecnim t ngarkuar dhe t
lumtur, se ishim n tokn ton. Natn arritm n Dukat.
Krkova Koo Kaporn, q e kisha timin, dhe ai, si kryetar
kshilli, i ndau shokt npr familje. Na kishin thn n
Himar q t kishim kujdes n Dukat; se aty ende kishte
ballist. N shtpin e Koo Kapors erdhi edhe paria e
Dukatit, disa prej t cilve i njihja. Folm shum dhe
ata mallkonin kohn kur u arrestova un, se nuk do t
ishin gnjyer nga disa prijs ballist, q thonin se gjoja
ne ishim me amerikant. Erdhi edhe trimi Maliq Koshena
dhe m tha: Sta jap dorn, o Petro vllai, se e kam me
mut... e do, ike ti dhe ne u gabuam, se na gnjyen...
Dukati nuk sht tradhtar. Po t tregoj nj episod:
Partizant kishin ngelur n qaf t Llogarait, se aty ishin
gjermant n istikam. Un vajta me etn time dhe me
thika u hodhm n istikamet gjermane, i asgjsuam dhe
u tham partizanve: kaloni tani, se gjermant i
asgjsuam! Maliq Koshena dhe patriott e tjer nuk i
dinin mir arsyet pse njerz si Sknder Muoja, si mik i
Mithat Frashrit dhe mik i amerikanve, ishin kundr
Partis: kta e dinin q Partin e krijuan jugosllavt me
ann e Dushanit dhe t Miladin Popoviit. Kto i kuptuam
m von...
Nga Dukati u nism pr n Vlor, ku un takova
shokt e vjetr, q u gzuan pa mas, kur m pan. Ne
- 438-
mburreshim se n Vlor ishte shtypur trakti i par kundr
okupatorit, n shtpin e Ibrahim Shytit, i cili u burgos
me gjith familjen (nj djal i tij u vra n Prishtin).
Familja e patrioti! Ibrahim Shyti sht familja e par q
u persekutua dhe u shkatrrua nga okupatori, si e kam
treguar edhe n pjesn e par.
Pyetje: - Po kur arritt n Berat?
Prgjigje: - N Berat, duke ecur t shumtn e hers
m kmb, t ngarkuar, arritm nga fundi i tetorit. E
para gj q duhej t bja, ishte t paraqitesha n shtab.
Kur hyra n zyr, pash Koi Xoxen, me t cilin u
prqafuam me lot n sy, se, kur m morn t lidhur pr
n Itali, Koin e lash n burgun e Tirans. Ai m mkonte
me lug, se un isha me paratifo. Koi ishte veshur me
kilota dhe me nj xhakavento alpine. M tha:
- Ja, ky sht shoku Enver Hoxha, sekretari i Partis
dhe kiyetari i qeveris demokratike.
Enveri m dha dorn me shum mirsjellje dhe m
tha:
- Koin e kemi kolonn e Partis. Ai sht sekretari
organizativ i Partis.
Kisha br disa karakteristika t nj pjese prej atyre
200 vetave q erdhn me ne nga Italia. Ato i mori Teodor
Heba, q ishte aty sekretar. T gjith i shprndan n
familje beratase; mua m caktuan n shtpin e
Sallabands, afr shtpis s Margarita Tutulanit, n
Goric. Kur u largo va nga zyrat e qeveris, q ishin n
sarajet e Vrionasve, Koi doli bashk me mua dhe rrugs
po bisedonim. M tha: Skemi bjm, o Petro! Na jan
futur kontraband n Parti ca vagabond dhe t poshtr.
E pyeta se si ishte e mundur dhe cilt ishin ata. Ja,
p.sh., ai q pe ti, Enver Hoxha, nj njeri i dyshimt, m
tepr nga ana politike, q nuk ka qen m par komunist.
Se si arriti t jet n krye t ktyre punve, nj zot e di!
Un i thash se nuk e njihja, por kisha dgjuar pr t q
n Franc, dhe se duhej par shtja e ktyre lloj njerzve
n parti.
- 439-
Shkova te zyrat ku ishte Sejfulla Malshova. U gzua
shum kur m pa; at n Grnobl e kisha ln n
dhomn time, nj dhom q n dimr duhej t hapej
dritarja pr t hyr ajri dimror, se n at qytet t ftoht
alpin brenda bnte m ftoht se prjashta. Sejfullai m
mori pr krahu dhe shtitm deri tek ura posht qytetit.
I fola shum i tronditur pr ato q m tregoi Koi pr
Enverin. Ai m pa n sy dhe m tha: Dgjom mir! Ti
ke milituar n partin spanjolle, n partin franceze, n
partin italiane... Kjo parti ktu nuk sht si ato. Kjo
sht nj parti e krijuar nga dy serb dhe sht parti
terroristsh. Ndaj m dgj'o mir: nuk duhet t hapsh
gojn t paktn nj vit pr ato q sheh dhe dgjon.
Prndryshe do ta psosh...
M 17 nntor krisn bataret: Erdhi lajmi se Mehmet
Shehu me Brigadn e Par dhe disa t tjera kishin liruar
Tirann. Gzim i papar. Entuziazm i paprmbajtur.
Tirana u lirua. Shqipria u lirua.
Pyee: - Po ti nuk merrje gj vesh pr prapaskenat
q luheshin?
Prgjigje: - Mua m shptoi Sejfullai, se Koi ende
vazhdonte avazin kundr Enverit. M thoshte se shum
her e kshillonte Miladini q t mos ngriheshin problme
t tilla, se ende nuk kishte ardhur koha e prshtatshme.
U nism pr n Tiran.
Pyee: - Si u nist?
Prgjigje: - Grupe-grupe. Gjersa arritm n Tiran
dhe u vendosm n hotel Dajti.
Hanim e flinim n hotel Dajti. Un isha n nj
dhom me Petro Kitn. Krkova Mehmetin dhe e gjeta
n shtab, po e rruante nj ushtar. U prqafuam t
prmalluar dhe m tha spanjisht: La Republica a
trionfado. Viva la Republica Demokratica Albanesi T
nesrmen, m 28 Nntor 1944, do t parakalonin
fitimtart. U ngrit nj tribun para hotel Dajtit. N
- 440-
tribun hipa edhe un, n kndin e majt, nga do t
vinin pr t parakaluar fitimtart. M trhoqi vmendjen
nj z diku posht tribuns. Hodha syt dhe t shihja?!
Nj bashkfshatari im bnte roj me arm n dor, n
kndin e tribuns. Ishte veshur partizan dhe tundte
pushkn n shenj fitoreje. Po kush ishte ky? Nj
kryekusar. E Iash n burgun e Tirans n mars in e vitit
1942, kur m nisn pr n Itali. N burg ishte shum i
smur dhe u kujdesa pr t sa munda aty, bashk me
kolektivin e shokve. U habita: Paska qen partizan dhe
i bka roj udhheqjes s qeveris nn tribun! - Filloi
parakalimi madhshtor, gjith Tirana ishte shkulur pr
t par se kush ishte Enver Hoxha, kiyetari i Qeveris,
se asnjher nuk ia kishin dgjuar emrin. N at koh si
lufttar i dgjuar pr lirimin e atdheut njihej Mehmet
Shehu. Po nga doli ky Enver Hoxha, cili sht? - pyesnin
turmat e dehura nga gzim i q m s fundi u liruan nga
okupatort dhe tradhtart. Ishte nj parakalim q t
ngulitet n kujtes sa t jet jeta: parakalonin vajzat dhe
djemt partizan me flamurin ton n krye, t grisur, t
zbathur, t parruar, por me kokn lart e armt n sup.
Fitorja u shklqente n ball. Njerzit brohoritnin nga
gzimi dhe nuk mbanin dot lott nga mallngjimi.
Pyetje: - Si rrodhn ngjaijet?
Prgjigje: - Un iu luta Koit dhe Mehmetit q t m
lejonin t shkoja me Brigaden e Par, se desha t menja
pjes edhe un n luftn ton si pata ndrruar. Ata e
pranuan krkesn time. N Tiran, nga ata q solia nga
Italia, mbajtn vetm Nexhmedin Zajmin, si piktor. T
tjert u inkuadruan n Brigadn e Gjasht dhe t Shtat
dhe shumica u vran n tokat e Jugosllavis, duke
ndjekur gjermant gjer n Sanxhak.
Mua m mbajtn n Shkodr pr t botuar Buletinin
e Korparmats s Tret. Flija n shtpin e NushTopallit,
ku merrja lajmet me radio dhe prgatitja lndn te Jeta
-441 -
e re, ku bashkpunoi dhe Vehbi Baia e t tjer. Shkodra
ishte n fest t madhe. Nuk ka qytet n Shqipri q ti
ket pritur aq mir partizant si Shkodra. do familje e
kishte pr nder t mbante nj partizan me gjith t mirt.
Familja e Nush Topallit m ka mbajtur si bir t saj, shum
familje bujare, patriote dhe fisnike. Mirpo n Shkodr,
si duket me ndikimin e malazezve, nisi ndjekja kundr
katolikve. Kishin ardhur shum podgorian dhe ata
ishin thuajse shumica. Nisi rrmbimi i mallrave, zbrazja
e dyqaneve nga jugosllavt. Shkodrant ishin tmerruar
dhe prisnin se do t bnte qeveria shqiptare: a do tua
ndalonte sllavve rrmbimin e mallrave, zbrazjen e
dyqaneve?
Pyetje: - Pse jugosllavt i zbraznin dyqanet dhe
magazinat e Shkodrs?
Prgjigje: - Do t them t drejtn: gjykimi i do veprimi
duhet br sipas kohs kur sht kryer. Ne, si antifashist
dhe internacionalist, ishim shum leal, shum t
sinqert dhe pr veprimet e jugosllavve, megjithse na
ngacmonin me shum dyshime dhe pikpyetje, nuk
shpreheshim, se besonim shum tek ideali i prbashkt.
Kurr nuk na shkonte ndr mend se nj parti e majt
mund t vepronte me djallzi. Mua m thoshin disa shok
e miq shkodran, katolik e mysliman: Druzhet po na
plakitin dhe ne i bjm sehir. Dua t shnoj ktu dhe
nj bised q pata pas nj viti me Nako Spirun, ministr
i Ekonomis: Ne kemi aq mali dhe materiale t do
kategorie, sa pr dhjet vjet skemi nevoj t importojm
asgj, - m tha. Edhe Nush Topalli, nj njeri me mend
dhe i ndershm, nj mbrmje, duke ngrn buk n
shtpin e tij, m pyeti me druajtje:
- M falni, zoti Petro. Un e di q ju jeni nj patriot i
ndershm, dhe dua tju bj nj pyetje. A m lejoni?
- Un ha bukn e nj vllai shqiptar, - iu prgjigja, -
si t mos kem besim dhe respekt pr t? doni t m
thoni?
- 442-
m
Ai m pyeti:
- Pse, zoti Petro, sllavt po na zhveshin? T paktn
t marrin nj pjes e nj pjes ta mbajm dhe ne, se ku
ti gjejm tr kto mallra t do kategorie: q nga lnda
e ndrtimit, te manifaktura, te makinerit, te pijet, madje