Anda di halaman 1dari 8

ARHEOLOKI IZVORI

unutarnja organizacija naselja

objekti u naselju

nastambe

najstarije nastambe u vrijeme donjeg/starijeg paleolitika (Terra Amata i


Grotte du Lazaret, Meiri u Ukrajini)
jamski objekti - zemunice i poluzemunice i drugi jamski objekti
nastambe, potpuno ili djelomino ukopane u zemlju
tipine za razdoblje neolitika, ali se javljaju i kasnije (eneolitik, bronano
doba)
jamski stambeni objekti najee su nepravilna ovalnog ili krunog oblika,
gornja nadzemna (krovna) konstrukcija vidljiva je u obliku tragova
stupova ili kolaca
razliite jame (otpadne jame, jame za zalihe)
obredne i rtvene jame u sklopu naselja
ljevkaste jame koje se suavaju prema dnu
prostrane plitko ukopane jame - radni prostori na otvorenom
naseobinski jarci (zatitni, obrambeni, za regulaciju vode i sl.)
ARHEOLOKI IZVORI
objekti u naselju
sojenice
kolibe podignute iznad vode na drvenim platformama koje nose stupovi
spominju ih grki pisci (Herodot, Hipokrat), a mnogobrojni su nalazi
ostataka takvih graevina u jezerskim i movarnim podrujima jasno potvrdili
njihovo postojanje
podruje alpskih jezera (juna Njemaka, vicarska, sjev. Italija) sojenice
se grade ve tijekom neolitika, u ostalim dijelovima Europe u eneolitiko,
bronano i eljezno doba
sojenice su se gradile na obali jezera ili rijeka, a na stupove su podignute
zbog poplava

sojenika naselja su izvanredan arheoloki izvor zbog ouvanosti


materijala organskog podrijetla
ARHEOLOKO ISKOPAVANJE
nalazita u movarnome zemljitu
ekoloki pogled na arheologiju 20. stoljea podstaknuo je zanimanje za
nalazitima u movarnome krajoliku
analiza osjetljivosti (termin J. Collisa) podrazumijeva elemente procjene
koji su u takvim situacijama najznaajniji: j identifikacija (grob ili naselje,
kronoloko mjesto nalazita) sadraj nalazita l stanje nalazita tehnika
vaenja poslovi poslije iskapanja (vrlo su vane pripreme) konzerviranje i
ouvanje nalaza (osobito onih organskoga porijekla)
spomenuti kriteriji potrebni su zapravo za svako istraivanje (i ono na
suhome i ono u movarnome terenu), glavna je razlika da se u movarnome
ambijentu nalazi vie predmeta od organskih materijala
na movarnome e terenu, zbog krhkosti nalaza, ponekada trebati
izgraditi platformu za hodanje, zbog vee sloenosti tu su i problemi glede
izradbe planova i crtea te fotografija
primjena dendrokronoloke metode datiranja usko se vee upravo uz
radove na iskapanju nalazita u movarnome terenu (tom se metodom moe
utvrditi starost drvenih konstrukcija do cca 9000 g. pr. Kr.)
ARHEOLOKI IZVORI
objekti u naselju

vatrita i ognjita

u najstarijim stanitima i naseljima pronalaeni su tragovi vatrita i


ognjita
ognjita - najee od amorfnog kamena ili kamenih ploa, poploavaju
se ulomcima razbijenog posua ili se premazuju glinom (krunog, ovalnog, ali i
etverokutnog oblika)
pei - jedan od vrlo starih naseobinskih objekata (krune, lonarske i
metalurke pei)
ostali naseobinski elementi
raznovrsni hambari, torovi za stoku, bunari
arheologija rasporeda - uzorka naseljavanja

ljudska naselja nisu bila tek nasumce razbacana u okoliu (briljivo


odabrani poloaji)
meusobni odnosi ljudskih zajednica i njihova ueg i ireg okolia,
istraivanje poloaja pojedinog naselja u njegovu neposrednom okoliu, prema
njihovu ekolokom okviru

ARHEOLOKI IZVORI
prostorna analiza naselja
obuhvaa cijelo podruje s kojega su potjecali razliiti sadraji
konstatirani u naselju ili u neposrednu okoliu
primjer stanita jedne lovako-skupljake zajednice - prouavanje
mogunosti opskrbe vodom, moguih leita sirovina, prirodnih prolaza divljai,
mogunosti postavljanja zamki, itd.
primjer sjedilakih zajednica - naseobinski uzorci su sve sloeniji
(odreena naseobinska hijerarhija s nizom manjih naselja grupiranih oko velikih
sredita)
trgovina ima veliku ulogu u razmjetaju naselja (blizina kljunih izvora
sirovina, trgovaki putovi ili vane komunikacijske arterije kao to su rijeke)
ARHEOLOKO ISKAPANJE
podvodna arheologija (hidroarheologija)
osnovni metodoloki pristup gotovo je istovjetan iskapanju arheolokih
nalazita na suhome
kod podvodnih arheolokih istraivanja zbog sloenosti otkrivanja,
kopanja i vaenja, biljeenja i konzerviranja dodatne mjere
naela: j moralno i odgovorno ponaanje uvanje i zatita arheoloke
batine l arheoloko istraivanje provoditi tako da se prikupe pouzdane
informacije rezultati istraivanja moraju biti dostupni strunoj i znanstvenoj
javnosti
podvodna arheologija ima puno problema s pljakaima i lovcima na
suvenire
komercijalno spaavanje i vaenje tereta potonulih brodova esto se
pretvara u unitavanje kulturnopovijesnoga naslijea
brodolomi daju korisne informacije o tehnologiji ili tehnici izradbe
brodova, pokretni inventar na njima kao zatvorena cjelina daje podatke o trgovini

pokretni inventar brodoloma pripada upravo trenutku brodoloma dok je


inventar nalazita na kopnu uglavnom otkriven u stanju kada je potroen ivotni
vijek predmeta (primarni/arheoloki/muzeoloki kontekst)
ARHEOLOKO ISKOPAVANJE
grobovi
pojam zatvorene cjeline vezuje se i uz grobove
najvie e podataka dati grob s inhumacijom u kojemu je pokojnik
pokopan sa svom odjeom i nakitom, osobnim predmetima, darovima ili
predmetima popudbine sve to moe upuivati na spol, status i religiju
pokojnika, ali i na datiranje groba
nerijetko je u jednu (kosturnu) grobnicu pokopano vie pokojnika (skupne
grobnice)
kisela zemljita mogu unititi ljudske kosti u potpunosti
spaljivanje donekle umanjuje mogunosti utvrivanja gore spomenutih
podataka
i u spaljenim i u kosturnim grobovima esto nema priloga
grobovi (spaljeni i kosturni) u konanici su samo dio ritualnih posmrtnih
radnja
ARHEOLOKO ISKOPAVANJE
posmrtni rituali
neki su grobovi izdvojeni ili pojedinani izvan ureenih nekropola s
biljezima
konstrukcija groba moe biti jednostavna jama, kamena ili drvena
konstrukcija, ali i monumentalni kameni mauzolej (egipatske piramide,
Hadrijanov ili Augustov mauzolej u Rimu, Dioklecijanov u Splitu, itd.), zatim
pokapanje u grobne humke ili megalitske grobnice u pretpovijesti
kako pokapanje uvijek prate obredi i rituali, u arheolokom smislu nije
vano samo mjesto groba nego i njegov iri prostor
iskapanje grobova, groblja ili nekropola trai vrlo pomno biljeenje (od
svojstava tla, poloaj i orijentacija kostura, precizno biljeenje poloaja predmeta
popudbine u grobu i oko groba, biljeenje poloaja kostiju koje nam moe dati
podatke o moguoj patologiji, itd.)
ARHEOLOKO ISKOPAVANJE
iskopavanje arhitektonskih i drugih objekata

prvi arheolozi iskopavali su raiavanjem ostataka kamene arhitekture


(ne vodei rauna o elementima drvene konstrukcije u takvim sklopovima)
poznavanje tehnika gradnje zato je osobito vano za arheologa i
arheoloka iskopavanja, odnosno za interpretaciju ostataka arhitekture, odnosno
graditeljstva
jednako je vano spoznati na koji nain propadaju i na koji se nain taloe
naseobinski slojevi, kako nanosi postupno zatrpavaju slojeve i sl.
naseobinski arhitektonski ostatci mogu biti razliiti, od jednostavnih
pretpovijesnih jamskih objekata, nadzemnih kua do palaa, hramova ili
obrambenih zidina
kategorija naseobinskih objekata vrlo je bitna u svim arheolokim
istraivanjima, bez obzira je li rije o jednostavnim drvenim kolibama iz
paleolitika ili monumentalnim antikim i srednjovjekovnim kamenim graevinama
ARHEOLOKO ISKOPAVANJE
iskopavanje kamenih objekata
jo u 19. st. arheolozi su, uz iskopavanje grobnih humaka kao
najprepoznatljivijih kamenih objekata, iskopavali i druge objekte zidane kamenom
kamen i njegova upotreba nisu iskljuivo vezani uz tehniku
osposobljenost, bogatstvo ili drutveni status onih koji su ga koristili kao graevni
materijal
kamen je koriten najvie u krajevima gdje se najlake dolazilo do njega
tamo gdje nije bilo kamena, najee je koritena opeka i drvo
mnogo je lake prepoznati objekte od kamena ili opeke negoli od drva ili
erpia
tehnike gradnje u kamenu:
j suhozid kao najjednostavnija tehnika
komadi neobraena ili poluobraena kamena gomile, obrambeni zidovi
na pretpovijesnim gradinama i sl.
stabilnost takovih zidova ovisna je o gravitaciji i trenju i drugim terenskim
okolnostima
gradnja suhozidom nije uvijek znak neumijea (megalitiki grkohelenistiki zidovi, zidovi Maya i sl.)
ARHEOLOKO ISKOPAVANJE
tehnike gradnje u kamenu:

kameni zid s vezivom


veina radova u kamenu u antiko (grko i rimsko) te srednjovjekovno
doba izvedena je s vezivnim materijalom (kreno vapno i sl.)
konstrukcije u kamenu
kameni suhozid u nekoliko redova u pretpovijesti sluio je kao vrst temelj
(sokl) za konstrukcije od drva, pletera i namaza/lijepa od gline (poznati su od 8. i
7. tisuljea pr. Kr. u Maloj Aziji i Mezopotamiji)
u zavisnosti od krajolika, temelji mogu biti duboko ukopani sve do
zdravice ili do vrste kamene podloge
uobiajeno vee konstrukcije podrazumijevaju snanije temelj
u kamenoj graevini samo pokretni inventar moe dati informacije o
vremenu njezine upotrebe
o vremenu gradnje graevine vane podatke daju posebni naini gradnje
ili stilovi dekoracije
unutranji elementi graevine (pregradni zidovi, podovi, bankovi i sl.)
najee su izraeni od drva pa ih je tee uoiti negoli podove od kamena ili
nabijene zemlje (nivelacija u podnicama esto sadri naseobinski otpad koji
arheolozima moe biti vaan kronoloki indikator kao terminus post quem)
ARHEOLOKO ISKOPAVANJE
konstrukcije u kamenu
naputena kamena zdanja nerijetko su u prolosti sluila kao kamenolomi
i izvorite gotova kamenoga materijala za nove gradnje
shvaanje da ostatke starih graevina treba ouvati i zatiti u izvornome
obliku prihvaeno je tek od sredine 20. st. (purifikacija/bioloka zatita/aktivni
pristup)
analiza graevinskih ostataka slina stratigrafskim naelima E. Harrisa
cilj je utvrditi prvobitni oblik graevine, ali i redoslijed kasnijih pregradnji ili
dodataka
jasni pokazatelji na graevinama time i kronoloki indikatori su zazidani ili
probijeni novi prozori, vrata i sl.
danas je datiranje graevina mogue izvesti i laboratorijskom analizom
uzoraka maltera, crijep ili opeka mogu se datirati termoluminiscencijom, a drvena
graa dendrokronologijom i karbonskom analizom

brojne i sloene promjene u ivotu neke graevine, odnosno faze, mogue


je identificirati istraivanjem gornjih dijelova i temelja te unutranjosti s
pokretnim inventarom
analiza prostora i funkcije daju podatke o drutvenim, gospodarskim ili
obrambenim promjenama neke graevine i faza kroz koje je prola (slui za
interpretaciju prije svega povijesnih zdanja, ali dijelom i pretpovijesnih objekata)
ARHEOLOKO ISKOPAVANJE
konstrukcije u drvu
drvo (i drugi organski materijali) najbolje se uva u krajnje vlanim ili
suhim klimatskim uvjetima
drvo najee propada, u zemlji ostavlja trag izmijenjene boje ili teksture
tla
arheolog treba poznavati i tehnike gradnje drvenih objekata
drveni objekti i ne moraju ostaviti trag u zemlji, njihova stabilnost
utemeljena je uglavnom na kutnim spojevima, a ne na vertikalnim nosaima
drvene su konstrukcije najee podizane na sloju ljunka, sitnijega
kamenja ili na niskim kamenim zidovima (soklima)
dobro voenje dokumentacije vrlo je esto presudno
drvene objekte s ukopanim temeljima esto je teko identificirati
najee ih prepoznajemo po tragovima ili otiscima stupova, odnosno rupa za
stupove ili kolce

ARHEOLOKO ISKOPAVANJE
konstrukcije u drvu
za sloenije i monumentalnije objekte obino se kopa temeljni rov u
kontinuitetu, a u nj se onda postavljaju stupovi na manjim razmacima, odnosno
vodoravno poloene grede u koje se umeu vertikalni stupovi koji se popunjavaju
oblicama ili daskama
neprekinute palisade stupova najee se koriste za obrambene
konstrukcije
razliite tehnike gradnje nerijetko mogu biti aplicirane na jednome
objektu (slinosti u gradnji mogu se od neolitika do srednjega vijeka)
u interpretaciji e najbolje pomoi kompletno sauvani drveni objekti
(obino iz novijega doba)

stanovitu korist u smislu interpretacije mogu dati i ugljenizirani ostatci


drvenih objekata (14C, dendrokronologija i sl.)
elementi koji nisu nosili vei teret (poput pregradnih zidova) nee ostaviti
jasnijega traga
ARHEOLOKO ISKOPAVANJE
konstrukcije u drvu
veliina rupa za stupove ili veliina temeljnih rovova najbolje su indikacije
veliine konstrukcije (zato je vano dokumentirati mjesto svake rupe od stupova
ili temeljnih rovova, ali analizirati i njihov sadraj)
kako su nerijetko razliiti dijelovi drvenoga objekta razliitom brzinom
propadali to je i njihova zamjena za tekue odravanje konstrukcije bila
neophodna (rijetko kada novi stup dolazi u staru rupu)
kada se na mjestu stare podie nova graevina, ona je vrlo esto slina
staroj, ali e tehnika irokoga otkopa i dobro dokumentiranje prepoznati te faze
gradnje
ako se na jednome mjestu nalazi koncentracija veega broja nepovezanih
stupova najvjerojatnije e biti rijei o nekoliko objekata iz razliitih faza gradnje