Anda di halaman 1dari 238

# 2006 Universiteit van Suid-Afrika

Alle regte voorbehou


Gedruk en uitgegee deur die
Universiteit van Suid-Afrifka
Muckleneuk, Pretoria
AFK203-V/1/2007-2009
97970670
3B2

Die sin Hebban olla vogala ... op die buiteblad is 'n penneproef (probatio pennae) van 'n
transkribeerder of skrywer uit die twaalfde eeu. Destyds was die veerpen die
skryfinstrument. Om te sien of die veerpen geskik is om te kan skryf, het die skrywer
die pen getoets deur iets neer te skryf. Die taal van geskrifte was toe Latyn. Die volkstaal
het geen skryftaalstatus gehad nie. Die sin Hebban olla vogala ... kom uit die Nederlandse
volkstaal van die twaalfde eeu. Die skrywer het dus 'n sin uit sy spreektaal neergeskryf.
Dit verg nie veel inspanning of verbeelding om hierdie sinnetjie ook in Afrikaans te lees
nie.
Net soos soos wat die sin Heban olla vogala ... as die oudste opgetekende Nederlands
beskou kan word, kan dit insgelyks as die oudste opgetekende Afrikaans beskou word.

Afr 2 Styl

INHOUD

Studie-eenheid
VOORWOORD

(iv)
1
2
8
17

AFDELING A: FONETIEK EN FONOLOGIE


Variasie in taalgebruik
Inleiding tot die fonetiek
Tekens vir segmente in die spraakklankstroom
Foniese prosesse: primere en sekondere vorme en die
foniese verbande tussen die vorme
Fonetiese transkripsie
Fonologie: klank- en betekenisonderskeid

27
36
41

7
8
9
10

AFDELING B: MORFOLOGIE
Wat is morfologie?
Morfeemsoorte: tipes gelede woorde
Die affiks; woordvormingsreels
Die invloed van Engels op die Afrikaanse affiksstelsel

49
50
56
62
72

11

Prosesse van woordeskatuitbreiding

78

12
13
14
15
16

AFDELING C: SINTAKSIS
Inleiding
Woorde: die boustene van sinne
Woorde en hulle geselskap: die struktuur van sinstukke
Die struktuur en funksies van enkelvoudige sinne
Saamgestelde sinne

85
86
91
110
127
140

17
18
19

AFDELING D: SEMANTIEK
Betekenissoorte: die heterogeniteit van leksikale betekenis
Woordverhoudings: Polisemie en homonimie
Betekenisteenstelling en kontras

157
158
170
179

20
21
22
23

AFDELING E: SKRYFVAARDIGHEDE
Toegepaste skryfvaardighede
Die nuusblad
Advertensiestrategie
Die verslag

185
186
202
209
215

SAAKREGISTER

227

BIBLIOGRAFIE

234

1
2
3
4
5
6

AFK203V/1/20072009

Bladsy

(iii)

VOORWOORD

Die module Afrikaanse grammatika is in die Departement Afrikaans


ontwikkel as deel van 'n nuwe reeks modules waar praktiese teksvaardighede, kommunikasie in die praktyk en praktiese toepasbaarheid van die
leerstof in die beroepsituasie sentraal staan. Of jy nou 'n taalpraktisyn,
(aspirant)skrywer, onderwyser of joernalis is, hierdie module behoort vir jou
van groot nut te wees in jou beroep.
Hierdie module is bedoel vir studente wat reeds 'n deeglike gebruikskennis
van Afrikaans het. Die doelstelling is nie om vir jou Afrikaans as taal aan te
leer nie, maar om die taal ``oop te maak'', om te wys uit watter ``elemente''
Afrikaans bestaan en hoe die elemente jou kan help in verskeie praktiese
situasies, van die transkripsie van taal in fonetiese skrif, die verstaan van die
struktuur of bou van woorde met behulp van die morfologie, korrekte
woordorde, sinsfokus met behulp van die sintaksis en in die semantiek hoe
betekenis struktureer.
Die studiegids word dan, met verwysing na die bogenoemde ``taalelemente'',
``van klein tot groot'' ingedeel: in Afdeling A (Fonetiek) kom klanklike
aspekte van Afrikaans ter sprake. Jy gaan leer watter spraakklanke in
Afrikaans gebruik word en hoe ons hierdie klanke in fonetiese skrif weergee
en hoe spraakklanke aangwend word om betekenis te onderskei en oor te dra.
In Afdeling B (Morfologie) word die ``basiese boustene'' van taal, naamlik
``morfeme'', onder die loep geneem en daar word onder meer gekyk hoe
verskeie morfeemtipes behulpsaam kan wees by betekenisonderskeid,
spelprobleme en woordeskatuitbreiding. Woorde die boustene van
sinne kom in Afdeling C (Sintaksis) aan die beurt. Hier word basiese
woordsoorte behandel en hulle funksies in sinne bespreek, asook die
struktuur van enkelvoudige en saamgestelde sinne. Kennis van hierdie
afdeling sal jou veral help met formulering. In Afdeling D (Semantiek) kom
ons by die betekenisvlak van taal uit. in afdeling E kom skryfvaardighede en
toegepaste skryfwerk onder bespreking. In hierdie afdeling gaan dit om
nuusblaaie, reklame en die skryf van verslae.
In al die afdelings sal jy aktiwiteite/oefeninge vind waarmee jy jou kennis en
vaardighede kan toets. Om jou ook te help met jou studie en om hierdie
module deur te werk, word daar werkopdragte gestel wat jy moet uitwerk en
vir evaluering moet inlewer. In die werkopdragte wat gestel word, word jou
studie- en beroepsrigting in ag geneem. Dit geld vir veral die onderwysstudente. Inligting oor die werkopdragte, inleweringsdatums, besprekings
van ingelewerde werkopdragte, besprekingsklasse en dosente word in
studiebriewe verstrek.
Ons wens jou 'n aangename en suksesvolle studiejaar toe.

(iv)

Afdeling
Fonetiek en Fonologie
Prof. K.J.H. Landman

Afdeling A: Fonetiek en Fonologie

Studie-eenheid

Variasie in taalgebruik

UITKOMSTE
Wanneer jy die studie-eenheid voltooi het, behoort jy
. die sosio-historiese verband tussen die varieteite van Afrikaans
te begryp en
. te weet waarom mense taal gebruik soos hulle dit doen.

TEITE VAN AFRIKAANS


1.1 VARIE
Van die sowat 15 miljoen sprekers van Afrikaans is net sowat 6 miljoen
moedertaalsprekers. Verreweg die meeste van die 6 miljoen praat by die huis
of tussen vriende 'n varieteit van Afrikaans wat streeks- of sosiaalgebonde is.
Per geleentheid word die varieteit ter wille van eenvormigheid en fomaliteit
vervang deur wat algemeen bekend staan as Standaardafrikaans. As
Afrikaans jou moedertaal is, kan jy bes moontlik een of meer van die
volgende varieteite van Afrikaans herken. Die taalvorme het gewoonlik 'n
geografiese of sosiale oorsprong en word soms in die letterkunde as geskrewe
vorm gesien om karakteruitbeelding te versterk:

Nematjies ga' sit Achmat onner 'n boem en kryp aspris weg. Hy's
gadierag weg oor onse pa se begierte na sparsamigheit.
Hy's een va dai oukies wat sonnerom te blik of te bloos elke
Sondag innie kerk sit, ma' tjek hom bietjie Maandag! Ek se vi'
jou skynhylig issie die woortie.
Die skap moet ytie pad wantie me'se ko' hoeka elleke dag mit
hulle motorse sta' blomme kek?
By my hys is my mo ofrikons mor sy prot Engels mit my po.
Die voorbeelde is weliswaar beperk tot die gesproke taal van sprekers uit die
betrokke gemeenskappe en gebiede, maar elkeen bevat kenmerke wat die
taalgebruik uit die gebiede identifiseer.
Vir die sosiolinguistiek het geen varieteit 'n hoer status as 'n ander een nie.
Elkeen is uniek en het sy eie ontstaansgeskiedenis en lokaliteit wat in die
woorde, uitdrukkings, stemtoon en sinsbou gereflekteer word. Gemeenskap2

Variasie in taalgebruik

like kenmerke tussen twee of meer varieteite kan sosiolinguisties verklaar


word, m.a.w. daar kan aangetoon word watter invloed die omgewing op
taalgebruik het of gehad het.
Kom ons kyk nou na die sosiolinguistiese aspekte van varieteite in Afrikaans
en hoe enkeles daarvan ontwikkel het.

1.2 TAAL EN GEMEENSKAP


Die sosiolinguistiek bestudeer die rol wat die omgewing in taal speel. Taal is
'n vorm van gedrag en die mens se kultuur (lewenswyse), woongebied,
interpersoonlike verhoudings, beroep, ouderdom, selfs geslag benvloed die
manier waarop jy praat of skryf. Dit is waarom ons soms 'n spreker op grond
van sy uitspraak van sekere vokale, sy woordgebruik, intonasie en spoed
waarmee hy praat identifiseer as synde 'n Kapenaar, Namibier, Nataller of
Bosvelder!
En waarom klink dit soms asof die ouer Griekwa, Namakwalander,
Riemvasmaker en Rehobotter dieselfde soort uitdrukkings het? Hoekom
klink die Afrikaans van ouer persone uit Buysdorp (naby Louis Trichardt) en
die Van der Merwe-groep in die Kaokoveld van Namibie so baie na die vroee
Afrikaans van die Voortrekkers? Die verbande is histories verklaarbaar.
Die drie hoofstrome wat uit die vroee Kaapse Afrikaans ontwikkel het, is:
. Die Suidwestelike/Kaapse groep met sy subvarieteite soos dit in
verskillende sosiale groepe en gebiede gepraat word. Daar is selfs kenmerke
in die taal van die Overbergers wat blykbaar nie in die tipiese Bolandse
taalvorme voorkom nie! Die Moslem-gemeenskap het ook eiesoortige
godsdiensterme wat nie in ander gemeenskappe aan die Kaap gebruik word
nie. In die eerstejaarskursus het jy reeds gesien wat die invloed van die
Maleiers was in die vorming van die Kaapse varieteite. Achmat Davids
(1994) beskou Afrikaans as die produk van 'n akkulturasieproses n.a.v. die
invloed van Maleis-Polinesiese en Khoisantale. Wat lg. betref, moet ons
onthou dat 'n vorm Khoekhoe-Afrikaans reeds in 1595 sy beslag gekry het
in die Kaap n.a.v. die kontak tussen Hollandse seelui en die vroee inwoners
van die suidwestelike deel van die land.
. Die Noordwestelike/Oranjerivier-groep wat bestaan uit die taalvorme
wat deur tradisionele Namakwalanders, Sandvelders, Riemvasmakers,
Griekwas en sommige Namibiese groepe gepraat word. Die taalvorme het
ontwikkel nadat 'n groep boere en hulle veewagters noordwaarts getrek
het uit die Weskaap vroeg in die agtiende eeu. In die taalvorme word die
invloed van die Khoisan se klapklanke, asook die Nama se taal gekry veral
in afgelee gebiede wat nie gereelde blootstelling aan die radio en/of TV
het nie. Onthou dat die Griekwa-Afrikaans van 1999 en van 1995 (wat nog
deur die ouer geslag gepraat word) ook heelwat verskille het. Kan jy se
wat die rede hiervoor is?
. Die Oosgrens/Ooskaapse groep wat die basis van die vroee Afrikaans in
die ou Vrystaatse en Transvaalse koerante vorm. Die taalvorme het
mettertyd deur eksterne faktore die vorm geword wat gestandaardiseer is en
as amptelike vorm erken is. Die rol wat politieke mag in die proses gespeel
het, kan nie gegnoreer word nie. Dit is die vroee Afrikaans wat o.a. deur die
Dorslandtrekkers, die Voortrekkers en hulle onderskeie geselskappe, en
3

Afdeling A: Fonetiek en Fonologie

onafhanklike groepe soos Coenraad de Buys en sy geselskap, na


onderskeidelik Namibie en die noordoostelike deel van die ou Transvaal
(Louis Trichardt, Mara, Buysdorp) geneem is. Onder invloed van ander
inheemse tale, bv. isiZulu, Setswana en Sesotho wat deur die mense self en
deur nabygelee gemeenskappe gepraat is, het interessante vorme van
Afrikaans ontwikkel wat vandag nog gepraat word.
Enige gemeenskap het spesifieke gewoontes en konvensies wat noodwendig
van ander gemeenskappe verskil. Dit sluit aan by kulturele aspekte soos
godsdiens, lewensbeskouing, waardes, kleredrag, musiek, kossoorte, sportaktiwiteite en ander sosiale bedrywighede. Die faktore lei tot spesifieke
betekeniswaardes wat aan woorde gekoppel word. Wat vir een gemeenskap
klein is, is vir 'n ander gemeenskap groot, afhangende van waaraan jy
gewoond is.
Hoe affekteer dit die taal? As mnr. Seretlo, Suzuki, Snyman en Singh al vier
Afrikaanssprekend is en in verskillende omgewings en tussen verskillende
mense grootgeword het, sal elkeen die vorm van Afrikaans praat waarmee
hulle grootgeword het. Tog sal hulle as hulle oor die godsdiens en verwante
sake praat dieselfde woorde gebruik, al verskil die uitspraak. As al drie in
dieselfde omgewing grootgeword het, dieselfde skool bygewoon het,
dieselfde boeke lees en in dieselfde kerk is, gaan daar min verskil in hulle
taalgebruik wees. As hulle verskillende beroepe het, sal hulle moontlik
verskillende terme gebruik as hulle oor hulle werk praat.
Dit sluit aan by registers in taal.

1.3 REGISTERS
Registers is die taalgebruik vir spesifieke situasies. Een persoon kan in een
dag verskeie registers gebruik wat gekoppel is aan die situasie waarin hy is,
m.a.w. met wie hy praat en waaroor hy praat. As hy met die skoonmaker in
die gebou waar hy werk praat, sal hy nie tegniese en wetenskaplike terme
gebruik soos wanneer hy met 'n kollega praat nie. Die situasie vereis dat hy
verstaanbaar praat en gewone beginsels van suksesvolle kommunikasie
nakom. Doen hy dit nie, begaan hy 'n registerfout. Almal van ons wissel
gereeld van register. Luister maar hoe gesels 'n groep rugbyspelers,
onderwysers, studente, ens. met mekaar in die teekamer of by 'n sosiale
geleentheid. Dit is heeltemal 'n ander register as wanneer hulle vergadering
hou of in die klas is. Die konteks waarin 'n gesprek plaasvind, gee betekenis
aan die taalgebruik.

AKTIWITEIT 1.1
1.

Rangskik die woorde in elke vraag om 'n betekenisvolle sin te vorm. Die
onderwerp is telkens onderstreep:
a.
b.
c.
d.
e.

taal 'n multikulturele is Afrikaans


praat baie streeks- of sosiale van moedertaalsprekers 'n Afrikaans
van
situasies is registers vir taalgebruik die spesifieke
stelling van konteks in bedoeling die 'n die
goed moet en lees kan skryf Unisastudente

Variasie in taalgebruik

2.

Watter uitdrukking is 'n voorbeeld van 'n formele register?


a.
b.

3.

Ek tjek vir jou!


Jy word dopgehou.

Watter stelling is volgens sosiolinguistiese norme onwetenskaplik?


(a) Die invloed van die omgewing word in taal gereflekteer.
(b) Verskille tussen verskillende huistale is onbelangrik in beroepstaal.
(c) Sommige varieteite is beter as ander.

4.
5.

Watter taalvorm stel ons in staat om verstaanbaar te skryf en te


kommunikeer en waarom?
Vergelyk die varieteite in 1.1 met die volgende weergawe volgens die
spelreels van geskrewe Afrikaans:

Netnou gaan sit Achmat onder 'n boom en kruip aspris weg. Hy is
gedurig weg oor ons pa se spaarsaamheid.
Hy is een van daardie vaal outjies wat sonder om te blik of te
bloos elke Sondag in die kerk sit, maar tjek hom bietjie Maandag!
Ek se vir jou skynheilig is nie die woord nie.
Die skaap moet uit die pad want die mense kom staan hoeka elke
dag met hulle motors en blomme kyk.
By my huis is my ma Afrikaans en sy praat Engels met my pa.
Bestudeer eers Studie-eenheid 4 (Primere en Sekondere vorme en die
foniese verbande tussen die vorme) en vind dan voorbeelde van die
volgende klankverskynsels in die spreektaalvorme:
.
.
.
.
.
.
.
.
6.

vokaalverlaging
vokaalverhoging
vokaalverkorting
elisie
segmentinvoeging
assimilasie
ontronding
nasalering

Kies die korrekte woord vir die skryftaal:


(a) Die (turksvye/truksvye) en die (sperskies/perskes) is nou ryp.
(b) Daar was (choas/chaos) in die storm en ons het (skoorvoetend/
sleepvoetend) begin om die klere in (bondels/bundels) te pak.
(c) Die wetenskaplike term vir die spesie is die (Canis-/hond-) groep.
(d) Die dokter se die pyn op my (pens/maag/buik) is nie ernstig nie en
dat hy my eerder vir bronchiale spasma wil behandel.
(e) ``More kinders!'' ``(More/Hoezit) Meneer!''
(f) `Wat?/Ekskuus?'
(g) Probeer (goedertieren/genadig) wees as hy om verskoning vra.

7.

Waarom is natriumchloried meer gepas as sout in 'n Chemiekonteks?


Begin deur te vra: Wat is sout? Wat sluit die begrip alles in?

Afdeling A: Fonetiek en Fonologie

ANTWOORDE
1

a.
b.
c.
d.
e.

2.
3.
4.

5.

Afrikaans is 'n multikulturele taal.


Baie moedertaalsprekers van Afrikaans praat 'n streeks- of sosiale
varieteit.
Registers is die taalgebruik vir spesifieke situasies.
Die bedoeling van die stelling le in die konteks.
Unisastudente moet goed kan lees en skryf.

Jy word dopgehou is meer formeel as Ek tjek vir jou!

Watter stelling is volgens sosiolinguistiese norme onwetenskaplik?


(c) Sommige varieteite is beter as ander.
Watter taalvorm stel ons in staat om verstaanbaar te skryf en te
kommunikeer en waarom?
Standaardafrikaans. Die standaardtaal is die taalvorm wat in opvoedkundige inrigtings, amptelike dokumente en die hof gebruik word.
Klankverskynsels:
.
.
.
.
.
.
.
.

vokaalverlaging: die <a> in gadierag (gedurig)


vokaalverhoging: die <ie> in begierte (begeerte).
vokaalverkorting: skap (skaap)
elisie: ga' (gaan), vi' (vir) ens.
segmentinvoeging: elleke (elke)
assimilasie: daai (daardie); issie (is nie); wortie (word nie)
ontronding: kryp (kruip); yt (uit); hys (huis)
nasalering: me'se (mense)

6.

(a)
(b)
(c)
(d)
(e)
(f)
(g)

turksvye, perskes
chaos, sleepvoetend, bondels
Canis
maag
more
ekskuus?
genadig

7.

Sout is 'n meer omvattende term as natriumchloried, wat die


wetenskaplike naam vir tafelsout is. In 'n Chemie-eksperiment kan nie
enige tipe sout gebruik word nie, slegs dit wat as NaC1 bekend staan.

1.4 SPREEKTAAL EN SKRYFTAAL


Tot dusver het ons nog net oor spreektaal gepraat. Daar is egter 'n belangrike
verskil tussen spreektaal en skryftaal, en dit is dat skryftaal normaalweg
konserwatiewer as spreektaal is. As taalverandering en -ontwikkeling van
skryftaal afhanklik moes wees, sou Afrikaans vandag anders gelyk het. Waar
die taal ontwikkel en verryk word deur nuwe woorde wat in die volksmond
ontstaan, staan die skryftaal stil totdat die nuwe woorde eendag in die
woordeskat erken word as ``aanvaarbare'' taal. 'n Ideale standaardtaal is die
taal wat deur al die sprekers aanvaar en erken word as algemeen in gebruik.
'n Eenvormige skryftaal bevorder en vergemaklik ook verstaanbaarheid en
die toepassing van sekere spelreels.
Die skryftaal (of ortografie) is nie 'n presiese weergawe van die spreektaal
6

Variasie in taalgebruik

nie. Baie woorde het meer klanke as letters wanneer dit uitgespreek word.
Vergelyk warm waar ons 'n klank tussen r en m hoor maar nie skryf nie:
warem.
Let wel: Ten spyte van terme soos ``plat'', ``laer'', ``substandaard'', ens. wat
deur skrywers gebruik word om uitspraak te beskryf, praat ons NIE van 'n
sekere uitspraak as REG of VERKEERD nie. Daarom is bg. terme ongeldig
en gebruik ons dit nie meer nie omdat dit 'n subjektiewe oordeel is oor
iemand se taalgebruik.
As student wat deur afstandonderrig studeer, is die skryftaal vir jou die
aangewese medium, en moet jy die volgende tipes skryftaal in gedagte hou:
. informatiewe taal wat inligting oordra. Die taal moet dus nie vaag,
dubbelsinnig of onduidelik wees nie;
. direktiewe taal wat in instruksies en aanwysings gebruik word en direk
of indirek uitgedruk word (Maak asseblief die deur toe/Daar kom 'n koue
wind by die deur in);
. kunsmatige taal wat geen ruimte vir vaagheid laat nie omdat simbole en
syfers gebruik word waar een simbool een betekenis het soos in die
wiskunde en wetenskap. Die ideale kommunikasiesituasie bestaan waar
enige geskrewe taal die soort presisie het om misverstand uit te skakel;
. beeldende taal wat in literere tekste gebruik word. Alhoewel woorde in
bv. digterlike taal versigtig gekies word om spesifieke emosies en
assosiasies uit te druk, is beeldende taal geneig om minder presies te wees
in terme van die uitbeelding van die werklikheid. Elke leser se reaksie op
die beeldende taal in die prosa, poesie en drama hou verband met die mate
waarin hy homself met die skrywer se uitings assosieer.
Unisastudente moet dus nie net goed kan skryf en hulle gedagtes in woorde
kan stel nie hulle moet ook goed kan lees. Ons moet begryp wat ons lees
sodat ons kennis kan inwin. Om te lees is om te dink en te onderskei.

Afdeling A: Fonetiek en Fonologie

Studie-eenheid

Inleiding tot die fonetiek

OORSIG
In hierdie afdeling van die module van AFK203V gaan ons die
klankmedium van Afrikaans bestudeer. In die loop van die studie
gaan ons leer om die spraakklanke van Afrikaans doelbewus te
hoor, te ontleed en te beskryf. Ons gaan ook leer dat daar simbole
of tekens vir die spraakklanke van Afrikaans is en dat dit gebruik
kan word om die klankmedium van Afrikaans op skrif te stel.

UITKOMSTE
Na die bestudering van hierdie studie-eenheid sal jy begryp dat
taal nie 'n vaste en onveranderlike gegewe is nie, en veral wat
betref die klankmedium van taal. Jy sal 'n groter begrip he van die
taaldiversiteit soos blyk uit die lys van sleutelterme onder.

Vir hierdie module is geen handboek voorgeskryf nie. Jy hoef dus


geen handboek aan te koop nie. As jy tog meer oor 'n bepaalde
onderwerp wil weet, kan jy of die dosent raadpleeg of een van die
volgende boeke raadpleeg:
. Van Wyk, E.B. Jongste druk. Praktiese Fonetiek vir
taalstudente. Durban: Butterworth.
. De Villiers, Meyer. 1987. Afrikaanse Klankleer. Hersien deur
F.A. Ponelis. Kaapstad:Tafelberg-Uitgewers Beperk.
Sleutelterme
verklikker, standaardtaal, dialek, foniese prosesse, primere vorm, woordeboekvorm, spraaktempo en styl, verhewe voordragstyl, versigtige omgangstyl, vlugge omgangstyl, largo, andante, allegretto, presto

Inleiding tot die fonetiek

TAALGEMEENSKAP
M

idiolek

sosiolek

dialek

taal

individu
groep individue
streek
gemeenskap, gebied
standaard (norm), substandaard

SPRAAKKLANK
FONETIEK
fonetikus
K

artikulatories-akoesties

foon

fonetiek

foniese prosesse

allofoon/variant:

FONOLOGIE
fonoloog
betekenis- en woordonderskeiding
foneem
fonologie
fonologiese prosesse

vrye variant
dialektiese variant
sosiolinguistiese variant
verklikker

AKTIWITEIT 2.1
Se die volgende stukkie teen 'n al hoe vinniger tempo en let op wat gebeur.

my neef Louw
my neus jeuk nou
jeuk jou neus ook nou
Wat kom jy agter?
Van die klanke vervang mekaar:

n vervang j en l vervang n

AKTIWITEIT 2.2
Het jy die volgende al gehoor?

uit die bek se perd


jou vis in 'n voetblik
jou voes in 'n vitblik
genterpeteer

i.p.v.
i.p.v.
i.p.v.
i.p.v.

uit die perd se bek


jou voet in 'n visblik
jou voet in 'n visblik
genterpreteer

Wat kan ons hieruit aflei?


Dit wat ons uitspreek die klankontinuum bestaan uit verskillende
eenhede.

Afdeling A: Fonetiek en Fonologie

Spraakklank as verklikker
Benewens die kommunikatiewe funksie van die spraakklank, nl. om
betekenis of inligting oor te dra, is die spraakklank ook verklikker. Deur 'n
spreker net te hoor en nie te sien nie soos bv. in 'n telefoongesprek, kan die
spraakklank bepaalde inligting aangaande die spreker aan die hoorder(s)
verskaf soos
1.
2.
3.
4.
5.

geslag die spreker is of 'n man of 'n vrou;


ouderdom die spreker is 'n kind of 'n volwassene;
wie die spreker is as hy aan die hoorder(s) bekend is;
die emosionele toestand van die spreker;
die status van die spreker, ens.

Dialek
Taalgebruik wat in 'n bepaalde gebied of geografiese streek aangetref word
en nie so van die taalgebruik in aangrensende of ander streke binne 'n
besondere taalgebied verskil dat dit 'n afsonderlike taal uitmaak nie, word 'n
dialek genoem. Die feit dat ons weet dat iemand wat bry (die bry-r [R]
gebruik) moontlik van 'n bepaalde streek in ons land kom, berus op
dialektiese kennis. Net so is die gebruik van

oe [u] vir o [o] soos soe [su] vir so [so] en


ie [i] vir e/ee [e] soos wiet [vit] vir weet
wat die spraak in 'n bepaalde streek van die land kenmerk, 'n aanduiding van
'n dialek.
Enkele voorbeelde van gesproke Afrikaans uit verskillende geografiese dele
(herkoms) van Suid-Afrika is:
1.

Da's `ie ienagste boem innie tyn. (Wes-Kaap)

 

[da:si inaxst bum ni t in]


Daar is die enigste boom in die tuin.
2.

'ie kjerel sta' raak toe moes kwat vi' my. (Namakwaland)



 

[i kj r l sta: ra:k tu mus kwat f m i]


Die kerel staan en raak toe mos kwaad vir my.
3.

Ma-goed kek mit sikke oghe as ek engkom. (Griekwaland-Oos)

       

[ma:xut k k m t s k og as k k m]
Ma-goed kyk met sulke oe as ek inkom.
4.

Die bom, hy es die ienagste bom innie tyn. (Buysdorp, Limpopo)

  

   

[di b m / i s di inaxst b m ni t in]


Die boom, hy is die enigste boom in die tuin.
5.

May mo se sitjoehosie is onders as jaune. (Pretoria/Johannesburg)



  

[mai m s sitjuh si s nd rs as jaun ]


My ma se situasie is anders as joune.
6.

Darrie bok briejik ammekar `ie dra-ed. (Noordwes)

[dari b k briejik amka:r di dra:t]


Daardie bok breek aanmekaar die draad.
10

Inleiding tot die fonetiek

7.

Ons `it orie algemeen 'n oo'beleit meddie aa'stellings. (Landswyd)

 

  

 

[ ns t ori alx me:n o:b l it m di a:st l s]


Ons het oor die algemeen 'n oop beleid met die aanstellings.

Standaardtaal
Waar daar meer as een dialek in 'n bepaalde taalgebied voorkom, kan dit
gebeur dat een van die dialekte die oorhand vanwee veral ekonomiese redes
oor die ander kry en so die status van die algemene voertaal kry. Na die dialek
word verwys as die standaarddialek of standaardtaal.

AKTIWITEIT 2.3
Lees die volgende tekste vir jou self hardop voor.
A

O wye en droewe land, alleen


onder die groot suidersterre.
Sal nooit 'n hoe blydskap kom
deur jou stil droefenis?
Jy ken die pyn en eensaam lye
van onbewuste enkelinge,
die verre sterwe op die veld,
die klein begrafenis;
eenvoudige mense wat getrou
en enkeld bitter dinge doen,
en enkeld val soos korrels saad;
stil daad, klein trou, klein trouloosheid
van die wat om 'n ander diens
soos knegte jou verlaat.
Sal nooit 'n magtige skoonheid kom
oor jou soos die haelwit somerwolk
wat uitbloei oor jou donker berge,
en nooit in jou 'n daad geskied
wat opklim oor die aarde en
die jare in hul onmag terge;
'n grootsheid van so suiwer glans,
dat mense in 'n verre land
wat van jou naam die melding hoor
met wilde en helder oog sal staar
soos vroee vaarders in die nag
verslae gesien het kim bo kim
die nuwe, blomgroot sterre styg
op uit jou see se wit gevaar?
Uit: Die Dieper Reg van N.P. van Wyk Louw
Vierde druk 1961. Kaapstad: Nasionale Boekhandel Bpk.
11

Afdeling A: Fonetiek en Fonologie

``En die baas het so gemaak. Hoe later dit in die dag geword het, hoe
`jutser' het hy gery en hoe omgekrapter het die blesse getrek. By elke
uitspanplek laat hy die perde net rol en watersuip, 'n paar bekkevol in
die seilkrip vreet, en dan is dit maar weer sulke tyd. Jan Skotland word
al hoe stiller. Hy weet nie wat om aan te vang nie, maar hy voel dat hy
die pyp nie enduit gaan rook nie. Dis vir g'n mens om te hou nie. Die
duusman en die perde het nie end nie. Daar is so baie hoogtes in die
pad, en teen elke hoogte is dit maar die einste ding.''
Daar was die lykwa van Goodall and Williams en die dubbeldekkerbus. Hulle het nie geweet waar om 'n predikant in die hande te kry nie,

toet die undertaker die lyksrere gahou, so't hulle die gat toegagooi
toet hulle abaid whit mie gasing ou Diena het ingasit; haar swart rok
het gablink moerie rooi spry op, dose were de days toe sy en Ou Kyt
wat nou hie onner die grond gale is same nog by ou Merim Kanskie
God troos haa siel sy was 'n goeie ou Joremiesies, kristalik en alles,
palemyds gawies het. Dis daai klein Kytie wat haa ma oek nou hieso
onner die grond gabring het God troos haa siel, dis daai klein Kytie.

Klein Kytie van Adam Small wat opgeneem is in Die Afrikaanse


Kortverhaalboek, saamgestel deur Abraham H. De Vries, derde
Uit:

hersiene uitgawe (1985) en uitgegee is deur Human & Rousseau


(Edms.) Bpk., Kaapstad.
Wat kan ons hieruit agterkom? Sou jy se dat die drie tekste van mekaar
verskil? Indien wel, ten op sigte waarvan? Noem die verskille.
Gevolgtrekking:

2.1

Met die lees van die drie tekste kon jy agterkom dat daar 'n verskil is
tussen die tekste:
2.1.1 In teks A is die leestempo rustig en word die woorde en klanke
duidelik en byna afsonderlik uitgespreek.
2.1.2 In teks B is die leestempo vinniger en word die woorde en klanke
vinniger uitgespreek.
2.1.3 In teks C die leestempo ook vinniger as in A en van die woorde word
nou as 't ware aaneen uitgespreek. Daar is verskillende woorde wat
anders gespel word as wat dit in 'n erkende woordeboek gespel word.
Dit is so omdat Adam Small probeer om die taal soos wat die mense
dit in 'n bepaalde gemeenskap praat, weer te gee.
Die woorde is die volgende: toet, lyksrere, gahou, toegagooi, ingasit,
gablink, moerie, hie, onner, gale, haa, Joremiesies, kristalik, gawies, haa,
oek, hieso, onner, gabring, ha en dis daai

12

Inleiding tot die fonetiek

Dit kan in tabelvorm so voorgestel word:


Teksvorm
Sekondere vorm
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20

toet
lyksrere
gahou
toegagooi
ingasit
gablink
moerie
hie
onner
gale
haa
Joremiesies
kristalik
gawies
haa
oek
hieso
onner
gabring
dis

5
5
5
5
5
5
5
5
5
5

Woordeboekvorm
primere vorm

Wysiging

het
lyksrede
gehou
toegegooi
ingesit
geblink

he4

toe

moet die5 met die


hier

onder

gele

d4r
e4a
e4a
e4a
e4a
e4oe, d4r


d4
r4

e4a

haar

r4

Jode ...

d4r

christelik

e4a

5
5

gewees
haar

e 4a

r4


d 4

ook
hierso
onder
gebring

dit is

t4

5
5
5

oo 4oe
r4

e4a

Hierdie wysiginge word tuisgebring onder die naam foniese prosesse. Die
vertrekpunt vir die beskrywing van 'n foniese proses is die woordeboekvorm waarna ook as die primere vorm verwys word. 'n Primere vorm is
byvoorbeeld met die terwyl die gewysigde vorm daarvan naamlik moerie dan
die sekondere vorm genoem word

AKTIWITEIT 2.4
Luister na die sprekers in jou werksituasie of op 'n sosiale byeenkoms waar
daar spontaan gepraat word en teken tien voorbeelde van soortgelyke
wysigings aan.

13

Afdeling A: Fonetiek en Fonologie

Teks

10

Woordeboekvorm

Spraaktempo en styl
Elke spreker beskik oor 'n stylregister en 'n vermoe om van een styl na 'n
ander oor te slaan asook 'n vermoe om sy spraaktempo te versnel of te
vertraag. Na gelang van die situasie kan 'n spreker van 'n formele, deftige
styl tot 'n informele styl handhaaf. Met 'n formele styl sal 'n spreker versigtig
en duidelik, selfs geaffekteer of ``aangesit'', artikuleer terwyl hy met 'n
informele en intieme styl minder ag sal gee op noukeurige en duidelike
artikulasie. Spraaktempo verskil van spreker tot spreker en selfs by dieselfde
spreker in een gesprek. Die emosionele toestand van 'n spreker bepaal
dikwels sy spraaktempo. Styl en spraaktempo gaan gewoonlik saam en
bepaal hoe die spreker die spraakklank artikuleer.
By die aanleer van 'n vreemde taal is dit nie net die grammatika van daardie
taal wat vir relatief volkome beheersing aangeleer moet word nie, maar ook
styl en spraaktempo.
Styl dui op die soort taalgebruik wat deur 'n bepaalde taalsituasie
voorgeskryf word. Taalsituasie verwys na die spreker en die hoorder(s), die
verhouding wat tussen hulle bestaan en die onderwerp waaroor die gesprek
gaan (diskoersonderwerp genoem). Verhoudinge soos meerdere-mindere,
mindere-meerdere, gelykes (vriende, kollegas), onbekende-onbekende, ens.
kom voor. Verskillende style word gebruik na gelang van die verhouding
tussen die spreker en die hoorder(s). 'n Hoorder met hoer status, bv. as die
hoorder die werkgewer en die spreker die werknemer is, word as ``u''
aangespreek en het gevolglik ``u''-status vir die spreker wat in die geval 'n
formele styl sal handhaaf. Het die hoorder 'n gelyke of laer status, word hy as
``jy'' aangespreek en kan die styl informeel, vriendelik of selfs intiem wees.
Wat diskoersonderwerp betref, verskil die styl wat bv. gebruik word in die
bespreking van 'n wetenskaplike onderwerp van die wat gebruik word in die
bespreking van 'n rugbywedstryd.
14

Inleiding tot die fonetiek

Spraaktempo word ook bepaal deur die taalsituasie en gevolglik ook deur
styl en, o.a. die emosionele toestand van die spreker. Die spraaktempo van 'n
opgewonde spreker sal heelwat vinniger wees as die van 'n rustige en kalm
spreker. Afgesien van die emosionele toestand van die spreker, kan die
spraaktempo binne dieselfde gesprek en selfs binne dieselfde uiting wissel.
Styl en spraaktempo gaan hand aan hand en is bepalend vir sekondere vorme.
Alhoewel styl en spraaktempo afsonderlik genoem is, impliseer styl
spraaktempo.
Le Roux en Pienaar (1919. 190)1 sien dit so:
Daar is meer as een soort styl. Wanneer ons gesels, gebruik ons 'n heel ander
styl as wanneer ons diep ontroer is; die styl van die gemoedelike prater is heel
anders as die van die redenaar. Die styl hang af van die onderwerp en die
geleentheid.
Oor die algemeen onderskeie (sic) ons drie stylsoorte:
(a) die verhewe voordragstyl,
(b) die versigtige omgangstyl,
(c) die gemeensame, vlugge omgangstyl.
Veral (a) en (c), die twee uiterstes, verskil van mekaar. As iemand voorlees uit
die Bybel, sal hy assimilasies wat nie algemeen ingang gevind het nie vermy:
so sal hy uitspreek [almal] almal en [ and ] hande, al se hy ook [amal] en
[ an ]; die vorm van die agtervoegsel [-x it] vir [- it] sal hy vermy; hy sal
deurgaans die vol, sterk vorme gebruik en nie die swakkes nie: bv. [da:r s]
daar is en nie [da:r-s] nie, [ i t] en nie [ i-t] nie, [so:fe:l] en nie [so:f l]
of [s:f l] nie.''

 

 


 





Harris (1969.4)2 onderskei vier style, nl. Largo, Andante, Allegretto en Presto
wat hy soos volg verduidelik.
``Largo:

very slow, deliberate, overprecise; typical of, for example,


trying to communicate with a foreigner who has little
competence in the language or correcting a misunderstanding over a bad telephone connection.

``Andante:

moderately slow, careful, but natural; typical of, for


example, delivering a lecture or teaching a class in a large
hall without electronic amplification.

``Allegretto: moderately fast, casual, colloquial. In many situations one


might easily alternate between Andante and Allegretto in
mid-discourse or even in mid-sentence.
``Presto:

very fast, completely unguarded.''

Uit die voorafgaande is dit duidelik dat daar 'n hele aantal faktore is wat
bepaal hoe woorde uitgespreek word.

1 Le Roux, T.H. & Pienaar R. de V. 1919. Afrikaanse Fonetiek- Kaapstad: Juta & Kie., Beperk.
2 Harris, James W. 1969. Spanish Phonology. Cambridge: The M.I.T. Press.

15

Afdeling A: Fonetiek en Fonologie

OPSOMMING
Uit die voorgaande is dit duidelik dat sprekers hulle spraak en
uitspraak wissel na gelang van omstandighede. Die sprekers kan
enersyds dit wat hulle se stadig en duidelik uitspreek en andersyds
kan hulle dit wat hulle se vinnig uitspreek wat noodwendige
wysiginge in vergelyking met die stadige spraak meebring.

16

Studie-eenheid

Tekens vir segmente in die


spraakklankstroom

OORSIG
In hierdie studie-eenheid word die realiteit van segmente in die
spraakklankstroom, fonetiese tekens en die nodige diakritiese
tekens vir die segmente en die verskil tussen die beginsels van die
fonetiese tekens en fonetiese transkripsie aan die een kant en die
van die gewone ortografie aan die ander kant behandel.

UITKOMSTE
'n Studie van studie-eenheid 2 moet daartoe lei dat jy jou eie en in
die spraak van jou taalgenote afsonderlike eenhede, spraakklanksegmente genoem, sal kan identifiseer. Jy sal ook die spraakklanksegmente met simbole of fonetiese tekens kan voorstel.
Hierbenewens sal jy ook die spraakklanksegmente kan klassifiseer
en die artikulatoriese beskrywing kan gee.

Sleutelterme
affrikaat, alveoler, bilabiaal, dentaal, fonetiese teken, foon, frikatief,
genasaleer, glyer, grafeem, lateraal, lengteteken, likwide, nasaal, palataal,
plosiewe, resonant, segmente, sluitklank, spraakklankstroom, stemhebbend,
stemloos, eksplosiewe, stopklank, tilde, triller en veler.
Die klankkontinuum kan in segmente dit is die spraakklanke of fone
ontleed word en elke foon kan met 'n skrifteken of simbool voorgestel word.
Die skrifteken of simbool word 'n fonetiese teken genoem en word tussen
kantige hakies [ ] geplaas om dit van die gewone skriftekens te onderskei.
Gewone skriftekens, ook grafeme genoem, word tussen pylhakies geplaas: <>. Die tekens wat ons gebruik, is die van die IPA-stelsel
(International Phonetic Association). Dit is 'n stelsel wat gebaseer is op die
Romeinse alfabet. Die tekens is noodwendig vereenvoudig en gedealiseer
sodat dit nie as die absolute juiste en werklike weergawes van die
klanksegmente beskou kan word nie aangesien die tekens uiteraard
onveranderlik is en nie sekere nuanses en variasies t.o.v. bepaalde
klanksegmente kan weergee nie. Waar egter nodig, word van diakritiese
17

Afdeling A: Fonetiek en Fonologie

tekens gebruik gemaak om nuanses en variasies weer te gee. Hieroor later


meer. Tog is die juistheid van die tekens se weergawe by benadering vir ons
doel voldoende en toereikend genoeg.
Fonetiese teken

Skrifteken/grafeem

Voorbeeld

[b]

<b>, <bb>

bak, baber, babbel

[p]

<p>, <pp>, <b>

pad, ape, dapper, stap, rob, ab

[d]

<d>, <dd>

das, hande, adder

[t]

<t>, <tt>, <d>

tak, later, latte, kat, hand

[tj]

<tj>

tjek, tjommie

[tn]

<kn>

knoop, knyp

[ts]

<ts>, <tz>

tsamma, Tzaneen

[tl]

<kl>, <dl>, <tl>

klip, hardloop, eintlik

[c]

<k>, <tj>, <dj>

kies, werkie, rietjie, Nortje, handjie

[k]

<k>, <kk>, [k]

kat, takke, take, tak

[s]

<s>, <ss>

sak, kas, base, dasse

[z]

<z>

zoem, Zoeloe

[ ]

<sj>

sjampoe

[f]

<f>, <ff>, <v>

fiets, briefie, brief, offer, viets

[v]

<w>, <ww>

water, lawe, lawwe

[w]

<w>, <wh>

whe, wha, twak, twee, kwaal

[x]

< >, <g>

gaan, golf, geglo, dag, berg

[g]

<gh>, <gh>, <g>,


<g>

gholf, berge

[c]

<g>

gieter

<j>

jellie, jongmens (dialek)

<g>

genre

<m>, <mm>

man, kamer, naam, bomme,

[ ]

<m>

nimf

[n]

<n>, <nn>

nou, hane, henne, man


[
]

[ ]

[m]

18

Tekens vir segmente in die spraakklankstroom

Fonetiese teken

Skrifteken/grafeem

Voorbeeld

<n>, <ng>

banger [ba r], bank [ba k], bang


[ba ]

[ ]

<nj, <n>

njala [ ala], handjie [ a ci], konjak


[k ak]

[l]

<l>, <ll>

lied, wiel, wiele, alle

[r]

<r>, <rr>

roep, boer, boere, torre

[j]

<j>

jas, boeie [buij]

[ ]

<h>

hand, geleentheid

[i]

<ie>, <i>

iets, fiets, familie, wie

[i:]

<ie>

mier

[~A :]

<iens>

Martiens

[y]

<u>, <uu>

u, ru, nuut,

[y:]

<u>, <uu>

uur, muur, mure

[e]

<e>, <ee>

ete, wrede, eet, wreed,

[e:]

<e>, <ee>

mening,

<eu>

geut

<e>, <e>

ek, wet, de

<e>

sker, whe

[ ]


[]
[:]
[ ]

eer, keer, see

agt, tak, sal

[a]

<a>, < >

[a:]

<a>, <aa>, < >,

>

take, vra,

aas, taak,


[]
[:]

<an>, n>

gans (pluimvee)

<o>, <o>

otter, of, kos, bors, go

<o>, <o>

more, bors

[o]

<o>, <oo>

oos, boos, bose, bo

[o~:]

<o>

gons, dons

[o~:]

<oon>

boonste, Adoons

[u]

<oe>, <o>, <e>

oes, woes, polisie, toe, foto, met

[u:]

<oe>

moer

[~:]



19

Afdeling A: Fonetiek en Fonologie

Fonetiese teken

Skrifteken/grafeem

Voorbeeld

[u~:]

<oen>

Woensdag

[ ]

<i>, <a>, <e>

is, pit, rivier, se, salaris, halm [alem]

[]

<u>

put

[:]

<u>

brue

[ i]

<y>, <ei>, <i>

ys, eis, kyk, vleis, by, lei, rytjie, ritjie

[ou]/[u]

<ou>

oud, ou, koud, woud, kou, blou

[y]/[i]

<ui>, <u>

ui, uier,suip, kruip, lui, stutjie

[ui]

<oei>

moeite, broeis, roei, broei

[ai]

<a>, <ai>, <aai>

ai, aitsa, baie, handjie, taai

[a:i]

<aai>

aai, raaisel, taai, raai

[eu]/[iu]

<eeu>

eeu, meeue, leeu

<o> <oi> <oi>

otjie, toiings, toilet, noi, marmotjie

<e>, <ei>

bedjie, hei


[i]

[ i]

Hiermee het ons nog nie al die klanke wat in Afrikaans voorkom,
gesimboliseer nie. Vergelyk ons die uitspraak van veras met die van verras,
hoor ons net voor die [a] van veras 'n klank wat klink soos 'n ligte kuggie.
Dit hoor ons nie by verras nie. Die klank word deur die ?-teken voorgestel.

veras
verras

Dus:




[f r?as]
[f ras]

Luister ons na

miet
nuut
beet

6
6
6

mier
muur
beer

val dit ons ouditief op dat die segmente voor [r] langer klink as die segmente
wat nie deur [r] gevolg word nie. Om dit foneties aan te dui, maak ons
gebruik van die [:]-teken wat lengte aandui.
[mit] 6 [mi:rl
[nyt] 6 [my:r]
[bet] 6 [be:r]
Maar dit hoef nie altyd die geval te wees nie. Voorwaarde vir die gebruik van
die lengteteken [:] is dat die betrokke klanksegment t.o.v. duur langer moet
klink as in die geval waar die teken nie gebruik is nie. Vgl. [i] 6 [i:], ens.
20

Tekens vir segmente in die spraakklankstroom

Vergelyk ons bv. pers (druk) soos in perspomp met pers (kleur) soos in 'n
pers hemp val dit ons ouditief op dat die /[ ] in die twee gevalle t.o.v. duur
verskil.

Daarom word dit foneties so getranskribeer:


[pers] (druk)
[p :rs] (kleur)

Luister ons na die [a] soos wat ons dit hoor in

die ganse (dag)


ganse

en
(pluimvee)

val dit ons op dat alhoewel albei 'n -a- het, die a's nie dieselfde klink nie. Die
[ ] van ganse in ganse (dag) klink net soos die [ ] van dag, man, ens. en die
[n] wat daarop volg hoor ons duidelik en afsonderlik. Daarom transkribeer
ons dit foneties as [x ns ]. Maar die -a- van ganse (pluimvee) klink anders en
ons hoor ook nie die -n- wat in die skrifbeeld daarop volg duidelik en
afsonderlik nie. Ons hoor die -a- en [n] tegelyk terwyl die -a- t.o.v. duur
langer klink as die [ ] in [xans ]. Hierdie -a- dui ons dan so aan: [ 5:]. Die
[~]-teken noem ons die tilde, en in die geval van ganse (pluimvee) gebruik
ons 'n tilde. Luister maar ook na die <e>/[ ] van grens (huil): [~:]. Die
fonetiese transkripsie van ganse (pluimvee) en grens (huil) moet dan so lyk:




[x 5:s ]
[xr 5:s]
Omdat die [n] in beide gevalle nie afsonderlik gehoor word nie, word dit nie
foneties getranskribeer nie. Die nasaliteit van [n] is opgeneem in die [ 5:] en
die [ 5:] en daarom word na die vokale verwys as genasaleerde vokale.

Uit die segmentering van die spraakklankkontinuum met die woord as


fonetiese entiteit en uitgaande van die gewone skrif, blyk die volgende:
Die gewone ortografie of skrif het nie tekens vir elke klank wat voorkom nie.
Vgl. bv.




[ ] in halm [ al m]
[?] in veras [f r?as]
Dieselfde letterteken stel verskillende klanksegmente voor. Vgl. bv.
<n>

[n]
[ ]
[ ]
[ ]
[ ]




in
in
in
in
in

<k>

[k]

in

<k>

[c]

in

<g>

[x]
[c]

in
in

<e>

[ ]

in

man
wang
bank
sjampanje
hondjie

werke
werkie
geld
gieter

en

[man]
[va ]
[ba k]
[ ampa j ]
[ i ci]



 

[vrk]
[vrci]
[xlt]
[citr]
[n]

21

Afdeling A: Fonetiek en Fonologie

[ ]
[e]
[e:]

in
in
in

werke
beet
bere

 


[v rk ]
[bet]
[be:r ]

Dieselfde klanksegment word deur verskillende letters of kombinasies van


letters weergegee. Vgl. bv.
[c]
[c]
[c]
[t]
[t]
[t]
[f]
[f]







deur -k- in werkie [v rci],


deur -tj- in lintjie [l i ci],
deur -dj- in hondjie [ i ci],
deur -t in kat [kat],
deur -tt- in katte [kat ]
deur -d in hond [ nt]
deur f- in fiets (voertuig) [fits]
deur v- in viets (netjies) [fits]

In die gewone ortografie word


die fonetiese transkripsie nie.

Giel met 'n hoofletter G geskryf maar nie in

Giel maar [cil]


'n Hoofletter word in 'n fonetiese transkripsie slegs gebruik as dit 'n bepaalde
klank voorstel. Die fonetiese teken vir die bry-r wat in sekere streke
voorkom, is [R]. Sekere klanke kom in Afrikaans (ook in Nederlands en
Duits) nie aan die woordeinde voor nie. Hierdie klanke is [b], [d], [g] en [v].
In Afrikaans kom geen stemhebbende sluitklank of frikatief aan die einde van
'n woord voor nie. Ons skryf wel hand maar ons se [ ant]. In Engels gebeur
dit wel dat die slotsegment van 'n woord stemhebbend is, vgl. bat met bad.

Wat die voorafgaande vir ons se, is die volgende:


(i)

Die beginsels van die fonetiek en fonetiese transkripsie verskil van


die beginsels wat geld vir die gewone ortografie. Die beginsels vir
die gewone ortografie in Afrikaans word gestel en saamgevat in die
Afrikaanse Woordelys en Spelreels (AWS). Vir die fonetiek en
fonetiese transkripsie geld die volgende beginsel:

een klank een teken


geen klank geen teken
(ii)

Die gewone ortografie is nie 'n korrekte en betroubare weergawe van


'n taal se klanksisteem nie.

Van die klanksegmente wat ons bo gesoleer het, kan ons saamgroepeer op
grond van ouditories-perseptiewe eienskappe. By sommige klanksegmente
neem ons 'n soort ontploffing waar soos by [b], [d], [p], [t], [k] en [g].
Hierdie klanksegmente kan ons vanwee die ouditories-perseptiewe eienskap
eksplosiewe of plosiewe noem. Die plofgeluid by spraakklanke volg omdat
die uitgaande lugstroom afgesluit word en daarom is hierdie klanke ook
bekend as sluitklanke.
Sluitklanke word voortgebring deur die volledige sluiting van die
spraakkanaal sodat geen lug by die sluitingspunt verby kan beweeg nie.
Die sluiting van die spraakkanaal beteken dat die nasale en orale deurgang vir
lugbeweging gesluit is. Hierdie sluiting word willekeurig beheer en verloop
22

Tekens vir segmente in die spraakklankstroom

in drie fases, nl. afsluiting, sluiting en ontsluiting. Op grond van die


ouditories-perseptiewe effek van ontsluiting ('n ligte soort ontploffing) word
na sluitklanke ook as plosiewe of eksplosiewe verwys. Waar die ontsluitingsfase ontbreek soos byvoorbeeld in die geval waar twee opmekaarvolgende homorganiese sluitklanke (bv. [td], [tt] teen 'n redelike vinnige
spraaktempo geartikuleer word en ontsluiting by die eerste sluitklank nie
plaasvind nie, word die eerste sluitklank 'n stopklank genoem.
By ander klanksegmente neem ons ouditories-perseptief 'n geruis (friksie)
waar. Hulle is [z], [s], [ ], [xl, [f] en [v], en ons noem hulle frikatiewe.

Die twee groepe bo kan in kleiner groepies onderverdeel word. [b], [d] en [g]
klink anders as [p], [t] en [k], en [z] en [v] anders as [s], [x], [f] en [ ].
Ouditories-perseptief kom 'n bepaalde eienskap by [b], [d], [g], [z] en [v]
voor wat by [p], [t], [k], [s], [x], [f] en [ ] afwesig is.

[b], [d], [g], [z] en [v] is stemhebbend en


[p], [t], [k], [s], [x], [f] en [ ] is stemloos.

In hierdie kursus sal deurgaans net van die term sluitklank gebruik gemaak
word.
Die volgende sluitklanke kom in Afrikaans voor:
[b]
[d]
[g]
[p]
[t]
[k]
[c]

stemhebbende bilabiale sluitklank.


stemhebbende alveolere sluitklank.
stemhebbende velere sluitklank.
stemlose bilabiale sluitklank.
stemlose alveolere sluitklank.
stemlose velere sluitklank.
stemlose palatale sluitklank.

Die artikulasie van 'n frikatief geskied wanneer lugbeweging onder druk deur
'n vernouing in die spraakkanaal gaan en dit hoorbare wrywing of friksie
veroorsaak. Vandaar die naam frikatief. Die volgende frikatiewe word in
Afrikaans onderskei:
[s]
[z]
[f]
[v]
[ ]
[ ]
[c]
[xl

stemlose alveolere frikatief.


stemhebbende alveolere frikatief.
stemlose dentale (of labiodentale) frikatief.
stemhebbende dentale (of labiodentale) frikatief.
stemlose lamino-palatale frikatief.
stemhebbende lamino-palatale frikatief.
stemlose medio-palatale frikatief.
stemlose velere frikatief.

Deur die opeenvolging van sluiting en vernouing (met friksie) van die
spraakkanaal vir lugbeweging word affrikate geartikuleer. Dit is as 't ware 'n
artikulasie in een konsonantbeweging. 'n Affrikaat begin as sluitklank en
eindig as 'n frikatief. Die volgende affrikate word onderskei:
[tn]
[tl]
[ts]
[tj]
[ ]

stemlose alveoler-nasale affrikaat.


stemlose alveoler-laterale affrikaat.
stemlose alveolere affrikaat.
stemlose alveopalatale affrikaat.
stemhebbende alveopalatale affrikaat.
23

Afdeling A: Fonetiek en Fonologie

Nasale resoneer in die nasale ruimte deurdat lugbeweging as gevolg van die
sluiting in of van die orale ruimte en die ooplaat van die nasale ruimte deur
die velum deur die nasale ruimte na buite beweeg. Die Afrikaanse nasale is
altyd stemhebbend en is om die rede 'n subklas van die resonante maar word
gewoonweg altyd nasale genoem. Die volgende nasale word onderskei:
[m]
[ ]
[n]
[ ]
[ ]

stemhebbende bilabiale/labiale nasaal.


stemhebbende bilabiodentale/labiodentale nasaal.
stemhebbende alveolere nasaal.
stemhebbende palatale nasaal.
stemhebbende velere nasaal.

Die Afrikaanse lateraal [l], ook syklank genoem, word geartikuleer met die
tongpunt teen die tandwortels maar met 'n opening aan een of albei kante van
die tong waardeur die asemstroom na buite gaan. Die Afrikaanse lateraal is
altyd stemhebbend en is om die rede ook 'n resonant maar word gewoonweg
altyd 'n lateraal genoem. 'n Variant van die gewone lateraal kan op grond van
kwaliteit as gevolg van die plek daarvan in 'n woord ook in Afrikaans
onderskei word, maar hier word volstaan met die gewone Afrikaanse [l] wat
artikulatories beskryf word as die stemhebbende alveolere lateraal.
[r]: stemhebbende alveolere triller.
[R]: stemhebbende velere triller - die sg. bry-r.
Met die artikulasie van trillers word die uitgaande lugbeweging deur die
opeenvolgende momentele aanraking/wegbeweging van die artikulators
onderbreek. In die geval van [r] is die tongblad en tandwortels en in die
geval van [R] die huig of kleintongetjie/uvula en die agtertong betrokke.
Variante van [r] en [R] word in Afrikaans onderskei maar vir die doel hier,
word volstaan met [r] en [R].
Let asb. op dat
(i)

[R] die enigste hoofletter-fonetiese teken is die res is kleinletterdrukskriftekens; en


daar na die trillers en die lateraal verwys word as likwiede.

(ii)

Glyers word ook halfvokale genoem waaruit blyk dat hierdie segmente 'n
hibridiese karakter het: die segmente word amper soos vokale geartikuleer
maar tree fonotagmaties op soos konsonante. Vanwee die hibridiese karakter
van [ ] en [j] kom konsonantiese variante vir hierdie segmente voor. [j] het
byvoorbeeld 'n frikatiwiese variant vandaar dat sommige fonetici [j] as 'n
frikatief wil beskou. [ ] het 'n variant wat klink soos 'n bry-r. Vir hierdie
module en vlak is die variante nie belangrik nie en word daar dus geen
verdere aandag aan gegee nie.

Die volgende glyers word vir Afrikaans onderskei:


[w]: stemhebbende bilabiale glyer.
[j]: stemhebbende mediopalatale glyer.
[ ]: sommige skrywers beskryf die artikulasiepunt van [ ] as glottaal
wat nie klop met die fonotagmatiese gedrag daarvan nie. [ ] neem
naamlik die tongstand van die daaropvolgende vokaal vandaar
dat dit so dikwels geassimileer of geelideer (elisie = segmentver-

24

Tekens vir segmente in die spraakklankstroom

lies) word. In die lig hiervan moet [ ] gewoon beskryf word as 'n

stemhebbende glyer.
vokaal

In 'n artikulatoriese beskrywing van 'n vokaal word die volgende genoem:
1.
2.

3.

stem
orale en nasale
resonansieruimtes
Oraal-nasale vokaal
tilde []

Lippestand: gerond/ongerond
Vertikale tongposisie:
hoog,
middelhoog,
middellaag
laag.
Horisontale tongposisie:
voor
sentraal
agter

Die Afrikaanse vokale is almal stemhebbend en daarom is dit nie nodig om in


die artikulatoriese beskrywing van die vokale stem te spesifiseer nie.
Resonansieruimte word ook nie genoem nie behalwe waar die orale (mond)
en nasale (neus) resonansieruimtes tegelyk betrokke is. 'n Oraal-nasale
vokaal word aangedui met behulp van die tilde [~] wat reg bo die vokaal
geplaas word, bv. [i5:] en [ 5:] of [a:].

ongeronde hoe voorvokaal.


geronde hoe voorvokaal.
ongeronde middelhoe voorvokaal.
geronde middelhoe voorvokaal.
middellae voorvokaal.
verlaagde middellae voorvokaal.
lae voorvokaal.
lae agtervokaal.
geronde middellae agtervokaal.
geronde middelhoe agtervokaal.
geronde hoe agtervokaal.
ongeronde middellae sentrale vokaal.
geronde middellae sentrale vokaal.
oraal-nasale ongeronde hoe voorvokaal.
oraal-nasale middellae voorvokaal.

[i]:
[y]:
[e]:
[ ]:
[ ]:
[h]:
[ ]/[a]:
[ :]/[a:]:
[ ]:
[o]:
[u]:
[ ]:
[]:
[i5:]:
[ 5:]:










Agter

diftonge of tweeklanke

Sentraal

Voor

Hoog

[u]

[i]/[y]

Middelhoog

[o]

[e]

Middellaag

[ ]

Laag

[a:]

[ ]/[]


[ ]
[ ]

Die kursiefgedrukte niekonsonantiese segmente in

lei, gly [ i]
klou [ou]/[u]
buis [y]/[i]
25

Afdeling A: Fonetiek en Fonologie

roei [ui]
handjie, baie [ai]
raai [a:i]
leeu [eu]/[iu]
toiing, toilet [ i]
bedjie [ i]

word diftonge of tweeklanke genoem en moet onderskei word van twee


opmekaarvolgende vokale soos in

aorta [a?rta]




chaos [xa? s]
rune [ry?in ]

wat twee afsonderlike vokaalartikulasiebewegings is en geskei word deur 'n


sillabegrens. 'n Diftong daarenteen word met een vokaalartikulasiebeweging
geartikuleer. Die artikulasie begin by een vokaal soos [u] van [ui] (5oei4)
en eindig by 'n volgende vokaal naamlik die [i] van [ui] (5oei4).

OPSOMMING
In hierdie studie-eenheid is die Afrikaanse spraakklanksegemente
gedentifiseer en artikulatories beskryf. Vir elke spraakklanksegment is die fonetiese simbool, en waar nodig ook die diakritiese
tekens daarby, gegee.

26

Studie-eenheid

Foniese prosesse: Prime


re en Sekonde
re
vorme en die foniese
verbande tussen die vorme

OORSIG
Vir 'n bepaalde segment, opeenvolging van segmente, 'n woord
of woordgroep is daar meer as een uitspraak wat voorkom.
Hierdie uitspraakvorme is toe te skryf aan 'n verskeidenheid
faktore. Om hierdie rede word 'n onderskeid tussen primere en
sekondere vorme gemaak. Die onderskeid tussen primere en
sekondere vorme asook die foniese verbande wat tussen vorme
onderskei word, is die onderwerp van hierdie studie-eenheid.

UITKOMSTE
Na 'n studie van hierdie studie-eenheid behoort jy die volgende
vrae te kan beantwoord: hoekom verskil die skryftaal en die
spreektaal en hoekom is daar ook verskille in die uitspraak van die
spreektaal. Hierdie verskille in die uitspraak van die spreektaal sal
jy in fonetiese terme kan beskryf.

Sleutelterme
assibilasie, assimilasie, bilabialisasie, degeminasie, dialektiese en sosiolinguistiese faktore, dissimilasie, faringale holte, gebruiksfrekwensie, geminaat,
keelholte, klisis, labialisering, letteruitspraak, metatesis, nasale holte,
nasalering, neusholte, ontronding, oraal-nasaal, palatalisering, primere en
sekondere vorm, progressiewe/kontinuerende assimilasie, resonansieruimte,
retrogressiewe/antisipatoriese assimilasie, segmentverspringing, segmentvervanging, segmentwysiging, skryftaalvorm, velarisasie, velarisering, vokaalreduksie, vokaalverhoging, vokaalverlaging,
Om spraakklanke gewoon te identifiseer, op te teken en te beskryf, is
interessant maar sou nie heeltemal sinvol wees as dit slegs daarom gaan nie.
Vir die taalkundige is dit nodig om ook en veral die volgende vrae te
beantwoord: wie artikuleer wat, hoe, waar, wanneer en (moontlik ook)
waarom? En ook: hoe is dit vroeer uitgespreek?
27

Afdeling A: Fonetiek en Fonologie

Die antwoorde op hierdie vrae word grootliks bepaal deur die volgende
faktore: die spreker se ouderdom, geslag, status (werklik of ontleen),
opvoedingspeil, gemoedstoestand (gemoedelik/ontsteld) en spraaktempo. Die
aard van die gespreksituasie (formeel/informeel) en die geografiese streek
waar die spreker groot geword het, is ook bepalende faktore.
Daar is dus 'n veelheid van faktore wat verantwoordelik is vir die feit dat 'n
segment, 'n segmentreeks, 'n woord en 'n woordgroep nie altyd dieselfde
uitgespreek word nie.
Met betrekking tot segmente, segmentreekse, woord en woordgroepe kan
daar 'n onderskeid gemaak word tussen primere en sekondere vorme. Tussen
die primere vorm en die sekondere vorm bestaan daar 'n verband wat
tradisioneel as 'n proses interpreteer word. So byvoorbeeld kan aangevoer
word dat onbillik klanklik twee vorme het, nl.

 
 

[ nb l k] as die primere vorm


en [ mb l k] as die sekondere vorm.
Met betrekking tot die segmente [n] en [m] kan dit gestel word dat onder
bepaalde voorwaardes [n] tot [m] gewysig word. Van die voorwaardes is nl.
1.
2.

dat [n] (die alveolere nasaal) op die plek voor [b] ('n bilabiale sluitklank)
optree en
dat dit nie die geval is dat [n] sodanig in die uitspraak beklemtoon word
dat die wysiging van [n] na [m] teengehou word nie.

Artikulatories staan [m] nader aan [b] as [n] omdat beide [m] en [b] ten
opsigte van die artikulasiepunt bilabiaal is terwyl [n] alveoler is. In hierdie
geval word na [n] as die primere en na [m] as die sekondere vorm verwys.
Die wysiging van [n] na [m] word in prosesterme assimilasie en meer
spesifiek bilabialisasie (met beide lippe of labia) genoem.
In vlugge omgangstyl vind assimilasie van [d] in sommige woorde plaas
terwyl dit in ander gevalle afwisselend gebeur. Afgesien van klankomgewing,
spraaktempo en styl en sosiolinguistiese faktore speel die gebruiksfrekwensie
van 'n woord ook 'n rol in segmentwysiging. Vergelyk hier hoe dikwels [i]
vir [di] (die bepaalde lidwoord die) gehoor word:
van die [fani] vir [fan di]
vir die [f ri] vir [f r di]
op die [ pi] of selfs [ bi] vir [ p di]




Van die voorbeelde wat bo genoem is, het verhandel byvoorbeeld 'n laer
gebruiksfrekwensie as hande. Vergelyk in die verband ook padda in
paddaman ([padaman] en nie [paraman] nie, maar tog kom [paraslaxt r] ('n
knipmes) voor maar nie [padaslaxt r] nie).

 

Die verband tussen die opeenvolgende [n] en [d] in [ and ] enersyds en [n]
in [ an ] andersyds kan kortweg soos volg gestel word:

 

 A 
 

 

[nd] [n] of [ and ] [ an ] waar [nd] of [ and ] die primere vorm


en [n] of [ an ] die sekondere vorm is. In hierdie geval is [n] dus die
sekondere vorm van 'n primere vorm waar [n] en [d] opeenvolgende
segmente is. In prosesterme kan die verband tussen [nd] en [n] as
28

Foniese prosesse: Prime


re en Sekonde
re vorme en die foniese verbande tussen die vorme

volkome progressiewe assimilasie beskryf word. Volkome assimilasie


kan gelykgestel word met elisie of klankweglating.

  A  

In die geval van onbillik, nl. [ nb l k] [ mb l k] of [nb] [mb] kan die


verband in prosesterme as gedeeltelike retrogressiewe assimilasie beskryf
word.
Anders as die primere vorm staan die sekondere vorm nie neutraal t.o.v.
klankomgewing, dialektiese en sosiolinguistiese faktore of spraaktempo en
styl nie maar word daardeur bepaal. Vergelyk die volgende:

Dit is maar dieselfde ou storie



 

[d t s ma:r dis lfd u stori] (largo-styl)


[d s ma dis l u stori] (allegretto~/presto-styl).



Op grond van die bogenoemde kan die volgende gestel word:


primere vorm
[d t s]
[ma:r]
[dis lfd ]

sekondere vorm
[d s]
[ma]
[dis l ]


 

dit is
maar

dieselfde



'n Primere vorm kan sekonder verskillende vorme he, bv.

Dieselfde

 



 

[dis lfd ], [dis ld ], [dis l ], [s l ]


Soos blyk uit die voorbeelde van die, dit is, ens. is primere en sekondere
vorm nie net op 'n segment of segmentopeenvolgings in 'n woord van
toepassing nie, maar is dit ook van toepassing op woordgroepe soos
byvoorbeeld die volgende:
in sy peetjie
kan kom
spring daarop

 

 
 
 
 

 
 

[ n s i peici] 4 [ ~: s i peici] ([ n s i...] 4 [ ~: s i...]


= nasalering
[kan k m] 4 [ka k m] [..n k.. 4 .. k..]
= velarisering
[spr da:r p] 4 [spr da: p] 4 [spr a: p]
segmentweglating en hersillabifisering

 

Omdat daar 'n noue korrelasie is tussen die spreektaal in die versigtige
voordragstyl en die skryftaal van die standaarddialek in Afrikaans, lyk en
klink die primere vorm soms na letteruitspraak. Dit beteken egter nie dat die
skryftaalvorm noodwendig die model is vir die primere vorm nie. Die
skryftaalvorm is hoogstens 'n leidraad vir die vasstelling van die primere
vorm. Vir tale met 'n baie ouer skryftaaltradisie as Afrikaans soos Frans of
Engels, is die skryftaalvorm in die vasstelling van die primere vorm feitlik
van geen nut nie. Daar is ook nie noodwendig 'n korrelasie nie. Vergelyk die
volgende: kelder het twee moontlike uitsprake, nl. [k ld r] en [k l r] waar lg.
korreleer met 'n vorm ouer as 5kelder4, nl. cellarium dus, 'n vorm
sonder 5d4 terwyl [k ld r] korreleer met die huidige skryftaalvorm.







In versigtige spraak is die segmentele of fonotagmatiese struktuur van 'n


woord of woordgroep duideliker as in vlugge omgangstyl. Vergelyk die
opeenvolging van [n], [d] en [ ] in die volgende gevalle.

29

Afdeling A: Fonetiek en Fonologie

Versigtig

vlug

[ and ]
[l s and ]
[ and arb it]
[ and la:r]
[f r and l]

[ an ]
[l s an ]
[ and arb it] [ an arb it]
[ and :lar]
[f r an l]
[f r and l]

 
 
  
 
 

Hande
Loshande

handearbeid
handelaar
verhandel

 
 
     
 
 
 

Assimilasie beteken letterlik gelykmaking. Die gelykmaking kom neer op die


wysiging van 'n segment of segmente se stem en/of artikulasiepunt en/
of -wyse om dit in ooreenstemming te bring met die van 'n ander segment. In
voorbeelde 1 tot 11 onder is daar assimilasie ten opsigte van artikulasiepunt.
Na die verbande wat deur voorbeelde 1 tot 8 gellustreer word, word ook
verwys as nasaalassimilasie wat beteken dat die nasaal die artikulasiepunt van
die daaropvolgende segment neem. Bv. [nk] [ k]. [n] is 'n alveolere nasaal
met die alveoli (tandwortels) as die artikulasiepunt en [k] 'n velere sluitklank
met die velum (sagte verhemelte) as artikulasiepunt. Wanneer die nasaal [n]
soos die daaropvolgende sluitklank [k] ook by die velum geartikuleer word,
is dit die velere nasaal [ ]

A

A 

Die verband [nk]


[ k] word in prosesterme as gedeeltelik retrogressiewe
(ook antisipatoriese) assimilasie of, kortweg, velarisasie genoem.
Uit die beskrywing van die bg. foniese verband blyk dit dat die volgende
i.v.m. die wysiging genoem word:
(i)
(ii)

die wysiging is volkome of gedeeltelik


die rigting van die wysiging:

progressief/kontinuerend, retrogressief/antisipatories, wedersyds.

Afgesien van die aard van assimilasie (volkome of gedeeltelik en rigting)


word daar ook 'n aantal assimilasietipes onderskei waarvan die belangrikste
die volgende is:

nasalering, velarisering, palatalisering en labialisering.


Primer

1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.

30

Sekonder



onkerklik
[nkerklk]
4
[kerklk]
gedeeltelike retrogressiewe assimilasie, velarisasie
inkom
[nkm]
4
[km]
gedeeltelike retrogressiewe assimilasie, velarisasie
kan kom
[kan km]
4
[ka km]
gedeeltelike retrogressiewe assimilasie, velarisasie
onmoontlik
[nmo:ntlk]
4
[mo:ntlk]
volkome retrogressiewe assimilasie, bilabialisasie
onpartydig
[npartidx]
4
[mpartidx]
gedeeltelike retrogressiewe assimilasie, bilabialisasie
onbillik
[nblk]
4
[mblk]
onkruid
[ nkryt]
4
[ kryt]
gedeeltelike retrogressiewe assimilasie, velarisasie

gedeeltelike retrogressiewe assimilasie, bilabialisasie

[nk]

A [k]

[nk]

A [k]

[nk]

A [k]

[nk]

A [k]

[nm]

A [m]

[np]

A [mp]

[nb]

A [mb]

Foniese prosesse: Prime


re en Sekonde
re vorme en die foniese verbande tussen die vorme

Primer

8.
9.
10.
11.

Sekonder


onder
[ndr]
volkome progressiewe assimilasie
in die
[n di]

[nj]

A [ j]

[nd]

A [n]

 ja:]
[nr]
[ni]

[nd]

A [n]

van die
[fan di]
volkome progressiewe assimilasie

[fani]

[nd]

A [n]

[a:n]

A [ :]/[a:]

inja (injaag)
[ nja:]
4
[
gedeeltelike retrogressiewe assimilasie, palatalisasie

volkome progressiewe assimilasie

16.


in sy peetjie
[n si pe:ici]
4
volkome progressiewe assimilasie, nasalisasie
Dinsdag
[dnsdax]
4
gedeeltelike retrogressiewe assimilasie, velarisasie
Dinsdag
[dnsdax]
4

 
[~::ryl]
[~::si pe:ici]
[dsdax]
[d:sdax]

 A [~:]
[n] A [~:]
[n] A []
[n] A [:]

17.

dat

[lat]

[d]

A [l]

18.

katderm
[katd r m]
volkome retrogressiewe assimilasie

[kad r m]

[td]

A [d]

[td]

A [d]

[d]

A [r]

[mudi]

[td]

A [d]

[muri]

[d]

A [r]

[td]

A [d]

12.
13.
14.
15.

19.
20.
21.
22.
23.
24.
25.
26.

aanhoor
[a:n o:r]
4
volkome progressiewe assimilasie, nasalisasie
inruil

[ nryl]
4
volkome progressiewe assimilasie, nasalisasie

volkome progressiewe assimilasie, nasalisasie


[dat]
assibilasie, lateralisasie




4
met die
[mt di]
4
assibilasie/rotasasie/rotasering/rotasisme
met die
[mt di]
4
volkome retrogressiewe assimilasie
met die
[mt di]
4
assibilasie/rotasasie/rotasering/rotasisme
totdat
[tt dat]
4
volkome retrogressiewe assimilasie
totdat
[tt dat]
4
assibilasie, lateralisasie
totdat
[tt dat]
4

met die
[m t di]
volkome retrogressiewe assimilasie

assibilasie/rotasasie/rotasering/rotasisme

padda
[pada]
4
assibilasie/rotasasie/rotasering/rotasisme

27.

afvee

[af:e:]

28.

troebel

[trub l]

29

tabbert


[tabrt]

30

tabak

[tabak]

degeminasie
Assibilasie
Assibilasie
assibilasie

[ :5 o:r]/[a: o:r]




[mri]

[m di]

[ n]


[ttlat]
[trat]

[td]

A [tl]

[td]

A [r]

[para]

[d]

A [r]

[afe:]

[f:]

A [f]

[b]

A [v]

[b]

A [v]

[b]

A [w]

[t dat]


[tavrt]

[truv l]

[twak]

31

Afdeling A: Fonetiek en Fonologie

Nasalering
In die geval van nasalering gaan dit om die resonansieruimte. Vir
spraakklanke is daar hoofsaaklik drie resonansieruimtes, nl. die keel- of
faringale holte, die mond- of orale holte en die neus- of nasale holte. Hierdie
ruimtes kan vergelyk word met die klankkas van 'n snaarinstrument en dien
ook tot klankversterking. Al die Afrikaanse vokale resoneer primer in die
orale ruimte. Die nasale [m], [n], [ ] en [ ] resoneer in die nasale ruimte. In
die geval van nasalering gebeur dit dat die sekondere vorm van die vokaal
[ ]/[a], nl. [ 5:]/[a:] tegelyk in die orale en in die nasale ruimte resoneer. Die
daaropvolgende alveolere nasaal van die primere vorm is in die sekondere
vorm met

(i)

prysgawe van plek (d.w.s. waar die [n] optree) in die segmentreeks
(woord of woordgroep) en
artikulasiepunt (alveolere afsluiting van die orale ruimte) volkome
geassimileer of opgeneem in die voorafgaande vokaal. In die geval van
nasalering is die primere orale vokaal [ ]/[a] sekonder 'n oraal-nasale
vokaal [ :5 ]/[a:]. Die alveolere nasaal [n] is dus met behoud van
nasaliteit in die vokaal (retrogressiewe assimilasie) volkome aan die
vokaal (progressiewe assimilasie) geassimileer. Dit is belangrik om
daarop te let dat 'n oraal-nasale vokaal in sy primere vorm 'n orale
vokaal is wat gevolg word deur die alveolere nasaal [n] (en geen ander
nasaal nie!) wat op sy beurt weer gevolg word deur een van die
volgende segmente [r l j s x f v] of 'n vokaal en hoogs uitsonderlik
deur 'n sluitklank. Let op dat hierdie segmente almal durend van aard
is. Die oraal-nasale vokaal kom in Afrikaans nie, soos in Frans,
ongedek voor nie. Die uitspraak van die familienaam Malan as
[m la ] was moontlik 'n poging om die Franse [m la:] te benader.

(ii)



'n Oraal-nasale vokaal is slegs 'n oraal-nasale vokaal as dit so geartikuleer en


so gehoor word. Let op na die moontlike uitsprake van onguns:

[ nxns], [ :5 xns], [ nx5:s] [ :5 x5:s].


Die oraal-nasale vokaal word aangedui met die tilde [~] bo die vokaal terwyl
die vokaal gewoonlik ook verleng is. Die lengte word aangedui met die
dubbelpunt [:] na die vokaal.

Velarisasie
Velarisasie verwys na die foniese verband tussen 'n segment wat in sy
primere vorm nonveler maar in sy sekondere vorm veler is: [n] [ ]

A

Dit raak hoofsaaklik die alveolere nasaal. Voorbeelde:

 

inkom
kan kom
Dinsdag

[ nk m]
[kan k m]

 
 


[ k m]
[ka k m]
[d nsdax]
[d sdax]
(afstandsassimilasie)

Hierdie foniese verband word in prosesterme as


assimilasie beskryf.

 



gedeeltelike retrogressiewe



Let op dat die [ ] in [v k l] winkel, [ba k] bank en [s ] sing primer veler is.
32

Foniese prosesse: Prime


re en Sekonde
re vorme en die foniese verbande tussen die vorme

Palatalisasie
Palatalisasie verwys na die foniese verband tussen 'n segment wat in sy
primere vorm nonpalataal [n] en in sy sekondere vorm palataal [ ] is.

Voorbeelde
kan jy

gieter
here

hondjie

 A 
 A 
 A 


A 

[kan j i]
[ka j i]
*[xit r] [cit r]
[ e:r ] [je:r ] ook [j r ]
*[ nt] + [ci] [ :i ci]

*veronderstelde primere vorme. [ci]/{ci} is die verkleiningsmorfeem.

Labialisasie
Labialisasie (ook bilabialisasie genoem) verwys na die rol wat die labia
(lippe) speel in die artikulasie van die sekondere vorm van 'n segment: of as
artikulasiepunt of in die vorm van die spraakkanaal (dit is die vorm van die
lippe), nl. gerondheid.

Voorbeelde
met

horing
In

[mut] gedeeltelike progressiewe assimilasie: [m] is 'n bilabiale


nasaal terwyl [u] gerond is.
[ o:r ] 4 [wor ] gedeeltelike retrogressiewe assimilasie.

 



twee [twe:] en kwaad [kwa:t] is [w] 'n segment in sy primere vorm.

Vokaalverlaging

Die uitspraak [h] (soos in Eng. bat ``kolf'') vir die middellae voorvokaal [ ]
is 'n voorbeeld van vokaalverlaging.


Ook die uitspraak [a] vir [] is 'n voorbeeld van vokaalverlaging.
vyftig
[fiftx] x [fiftax]
sement
[smnt] x [samnt]
ek

[ k] x [hk]

Vokaalreduksie
Swak klem op 'n sillabe kan meebring dat die vokaal daarvan as die
ongeronde middellae sentrale vokaal [ ] uitgespreek word.

salaris

maar
wanneer
figuur


[sala:rs] x [sla:rs]
[xsalarie:rd] gesalarieerde
[vane:r] x [vanr]
[fixy:r] x [fxy:r]

33

Afdeling A: Fonetiek en Fonologie

Ontronding

Ontronding verwys na uitsprake soos [ i] vir [y], [i] vir [y], [e] vir [ ] en [ ]
vir [].




   

huis
uur
seun
hulle

[ ys] x [ is]
[y:r] x [i:r]
[s n] x [sen]
[ l ] x [ l ]

Vir die diftong [y] is die volgende sekondere vorme moontlik:

[i] ontronding van die tweede lid en [ i] totale ontronding.

Vokaalverhoging
As die middelhoe vokale [o], [e] en [o] as standaard- en primere vorme
geneem word, kan die uitsprake [u], [i] en [y] onderskeidelik daarvan as
vokaalverhoging beskou word. Die foniese verband tussen [o] en [u], tussen
[e] en [i] en tussen [ ] en [y] kan as vokaalverhoging beskryf word.

loop
weet
neus

[lop] x [lup]
[vet] x [vit]
[n s] x [nys]

Vokaalverhoging kom ook by verkleiningsvorme voor.


brood
been

seun

[brot]
[ben]
[s n]

broodjie
beentjie
seuntjie

[bruici]
[bi ci]
[si ci]

Dit beteken nie dat [broici], en [s i ci] nie voorkom nie. Vokaalverhoging
kom net voor as dit so geartikuleer en gehoor word. Vokaalverhoging by
verkleiningsvorme kan ook palatalisasie genoem word.

Degeminasie
Twee aangrensende identiese segmente word 'n geminaat genoem. Waar die
twee aangrensende identiese segmente frikatiewe is wat as 'n enkele frikatief
uitgespreek word, word van degeminasie gepraat, possak: [p ssak] 4
[p sak].

Segmentvervanging
Die bekendste vorme van segmentvervanging is dissimilasie en assibilasie.
Ander vorme van segmentvervanging kom ook voor waarvoor onder net
enkele voorbeelde gegee word. Dissimilasie en assibilasie het, net soos
assimilasie, 'n fonotagmatiese verband wat beteken dat die vervanging
verband hou met 'n ander segment of segmente in die fonotagma d.i. die
opeenvolging van segmente in 'n sillabe, woord- of woordgroep.

Dissimilasie

Die klassieke voorbeeld van dissimilasie is die sekondere vorm pelgrim uit
die prime re en historiese vorm peregrinus met die veronderstelde
34

Foniese prosesse: Prime


re en Sekonde
re vorme en die foniese verbande tussen die vorme

tussenvorme pelegrinus en pelgrin. Dissimilasie gaan om die vervanging van


die eerste r met l om dit so te dissimileer of ongelyk te maak met die tweede
r. Vergelyk ook Byneveld vir Byleveld.

Assibilasie
Assibilasie is die prosesterm wat die foniese verband tussen 'n sluitklank en
'n duurklank benoem.
Voorbeelde:

troebel
tabbert
tabak







[trub l] x [truv l]
[tab rt] x [tav rt]
[tabak] x [twak]



Segmentverspringing of metatesis ([meta:t s s], nie [metates s] nie).

Voorbeelde
present (``geskenk'')
persent (%)
plesier









[pr s nt]
[pr s nt]
[pl si:r]

[p rs nt]
[pr s nt]
[p lsi:r]

Klisis
Klisis is die aanleuning van 'n woord wat tot vokaalloosheid vermink is, aan
'n ander. By dit is 4 dis het assimilasie dit vermink tot d-, en geen woord
kan sonder 'n vokaal wees nie, vandaar dat ons dis het. Hy is is ook dikwels
hy's. So as het ook soos geword.




Blote verswakking van die vokaal sonder totale verlies daarvan, bv. in [ t
k] uit [ t k] bring egter nie klisis tot [ t k] mee nie, want [ k]
beantwoord nog aan al die vereistes van 'n Afrikaanse woord. Net so
beantwoord moe in moenie aan al die vereistes, hoewel ons spelling hier
klisis erken. Die Engelse skryfwyse cannot erken klisis, maar ons skryfwyse
kan nie erken dit nie. In kan nie [kani] het kan wel sy [n] verloor, maar as [ka]
kan kan nog woord wees.

 

 

OPSOMMING
Die wysigings wat in die spraakklankstroom kan voorkom, is in
hierdie studie-eenheid benoem en bespreek.

35

Afdeling A: Fonetiek en Fonologie

Studie-eenheid

Fonetiese transkripsie

OORSIG
Die wyse waarop die klankmedium van taal en in hierdie geval
Afrikaans, in skrif voorsgestel word, word in hierdie studieeenheid behandel.

UITKOMSTE
Sedert jou vroegste skooldae is jy al besig met die skryftaal van
Afrikaans en weet jy hoe woorde gespel word en waar hoofletters
en leestekens gebruik word. Na die studie van hierdie studieeenheid sal jy weet dat die beginsels van die gewone skryftaal met
spellingkonvensies en leestekengebruike nie vir 'n fonetiese
transkripsie geld nie. Na 'n studie van hierdie studie-eenheid sal jy
'n bree fonetiese transkripsie kan maak van 'n gesproke of 'n
geskrewe teks.
Uit die voorafgaande studie-eenhede moet dit vir jou duidelik wees dat daar
'n hele aantal faktore is wat 'n uitspraakvorm bepaal. Wanneer jy dus 'n
fonetiese transkripsie maak, veral van ``afwykende'' of nie-standaarduitspraakvorme, moet jy ook al die tersaaklike besonderhede nougeset
aanteken. Slegs so kan sinvolle taalkundige veralgemenings gemaak word.
In die voorafgaande studie-eenhede is die erkende simbole of fonetiese tekens
vir klanksegmente in die spraakklankstroom gegee. Enige Afrikaanse
klanksegment of 'n opeenvolging daarvan kan ons nou visueel voorstel in
'n fonetiese transkripsie. So 'n fonetiese transkripsie kan breed of
noukeurig/eng wees. In 'n noukeurige fonetiese transkripsie sal die fynste
fonetiese besonderheid voorgestel wees sodanig so dat 'n reproduksie op
grond van 'n noukeurige fonetiese transkripsie (feitlik) identies sal wees
met die oorspronklike werklike spraakklankstroom.
Vir ons doel is 'n bree fonetiese transkripsie voldoende. 'n Bree fonetiese
transkripsie beteken egter nie dat dit onnoukeurig is nie maar dat dit nie van
bepaalde fynere fonetiese detail rekenskap gee nie. Onder die fonetiese detail
tel sekondere artikulasies, klemtoon en intonasie. Alhoewel klemtoon en
intonasie hier nie in 'n bree fonetiese transkripsie aangedui word nie, is dit
tog goed om te weet wat klemtoon en intonasie is en, indien nodig, dit te kan
aandui.
36

Fonetiese transkripsie

In verband met 'n fonetiese transkripsie moet jy die volgende in gedagte hou:
[..]: n Fonetiese simbool en 'n fonetiese transkripsie moet altyd tussen
kantige hakies [ ] geplaas word. Wanneer jy dit dus oor 'n klank het, sal
jy die fonetiese simbool daarvoor gebruik en dit tussen die kantige
hakies [ ] plaas. Kantige hakies [ ] word altyd om 'n fonetiese teken of
transkripsie geplaas. Op grond van die hakies weet ons dat ons met 'n
fonetiese teken of transkripsie te doen het.
As jy 'n stuk foneties getranskribeer het, gaan dit 'n paar keer deur en dra
sorg dat die volgende foute nie daarin voorkom nie.
1.

Verkeerde teken(s)
Van die mees voorkomende foute in die verband is om bv.
[hond] te transkribeer. Let op die volgende:

hond

as

[h] is stemloos en geaspireerd (met uitaseming). [h] kom in Engels voor


maar nie in Afrikaans nie. Die teken vir die klanksegment in Afrikaans is
[ ] die stemhebbende ongeaspireerde glyer. Die stemhebbende [ ]
word deur sy stertjie bo van sy stemlose teenhanger [h] onderskei.

[o] is die geronde middelhoe agtervokaal en kom voor in boom. Die


vokaalklank wat in hond gehoor word, is die geronde middellae
agtervokaal, nl. [ ].

[d] is die stemhebbende apiko-alveolere sluitklank. Soos jy in studieeenheid 2 waar simbole aan klanksegmente toegeken is, gemerk het,
kom die soort klanksegment, nl. stemhebbendes, nooit aan die
woordeinde (ook nie aan die sillabe-einde) voor nie. In Afrikaans kom
op die plek net stemlose sluitklanke en frikatiewe voor. Die slotsegmente
in hond moet dus die stemlose apiko-alveolere sluitklank [t] wees. Die
korrekte fonetiese transkripsie van hond is dus [ nt].



2.

Hierdie soort foute is te wyte aan die feit dat die oog en die gewone
ortografie die saak van die oor, nl. fonetiek en fonetiese transkripsie
beduiwel. Jy moet met die oor waarneem en dan transkribeer. Die
beginsels van die gewone ortografie vir Afrikaans soos saamgevat in die
Algemene Woordelys en Spelreels (AWS) geld NIE vir 'n fonetiese
transkripsie nie. Dit beteken die volgende:
. Geen hoofletters word gebruik nie. In 'n fonetiese transkripsie word
'n hoofletter slegs gebruik as dit 'n simbool is vir 'n bepaalde
klanksegment soos [R] die simbool is vir een tipe van die bry-r.
. Geen leestekens word gebruik nie. In 'n fonetiese transkripsie word
pouses d.m.v. skuinsbalkies aangedui.
[/]: 'n kort pouse soos by 'n komma
[//]: 'n lang pouse soos by 'n punt.
. Die gewone ortografie maak gebruik van dubbele lettertekens soos in
onmiddellik, boom, bomme. Die beginsel van een klank, een
teken geen klank, geen teken geld vir 'n fonetiese transkripsie:

  






[ nm d l k] of [ m dl k], [bom], [b m ].
sing [s ]

arm [arm]

37

Afdeling A: Fonetiek en Fonologie

Afkortings (bv. mnr.) en syfers (bv. jaartalle soos 1977) kom nie in 'n
fonetiese transkripsie voor nie maar wel soos wat dit uitgespreek word:
mnr. [m ne:r]

3.

Sorg dat die volgende diakritiese teken korrek gebruik is:

[ 5] soos in [m 5:s] (mens)


[a]/[ 5] soos in [da:s]/[d 5:s] (dans)
4.

Die fonetiese tekens is drukskriftekens en nie tekens uit die lopende skrif
nie.

Toets die korrektheid van jou transkripsie deur dit 'n paar keer hardop te lees.
VOORBEELDE VAN FONETIESE TRANSKRIPSIE

En daar is die middag 'n hewige slag gelewer langs die kuil bo in die vlei.
Die biesies en die uintjies was naderhand platgetrap en deurmekaar en Pens
en ek altwee uit-asem. Daardie slag sou miskien beslissend gewees het, een
van die keerpunte in die geskiedenis van ons land. Maar helaas, skape is vir
sulke aangeleenthede net so blind soos die Voorsienigheid. Daar het 'n koel
windjie oor die brand gekom en het met hom die geur van oopgaande
botterblomme gebring. Neus-in-die-wind begin die skape wind op tou te vat.
Ek moes weg. Maar vir 'n paar dae was daar 'n werkstaking by die kuil,
waar 'n mens teen die wal sulke gawe blou potklei uithaal.
Uit: Werkstaking by die Kleigat van Toon van Heever opgeneem in DIE

AFRIKAANSE KORTVERHAALBOEK saamgestel deur Abraham


H. de Vries. Derde hersiene uitgawe. Kaapstad en Pretoria: Human &
Rousseau

     


 
   


  
     
 
  
  
 

 
 




  

  
 
    
   
       



 
 
[o vj n druv lant / alen
ndr di xrot sidrstr//
sal noit  o blitskap km
dr ju stl drufns//
ji kn di pin n ensa:m lij
fan nbvst kl/
di fr strv p di flt
di klin bxrafns//
enfudx mns vat xtru
n klt btr d dun/
n klt fal sos krls sa:t/
fan di vat m  andr dins/
sos knxt ju frla:t//

[ n da: si m rax
ev x slax x lev r la si k il bo ni fl i/di bisis ni
i cis vas na:d rant platx trap n de:m ka:r n p 5:s n k altwe ita:s m//
da:ri slax su m scin b sl s nt x ves t/en fani ke:rp nt ni x scid n s fa
5s lant//ma j la:s/ska:p
s n t so bl nt sosi fo:rsin x it//da:t kul v i ci o:ri
brant x k m n t mut mi x :r fan opxa:nd b t rbl m x br //n s ni
v nt b x n di ska:p v nt p tu t fat// k mus v x//ma: f pa:r da: vaza:
v rksta:k b iri kil/va: m 5:ns teni val sk xa:v blu p tkl i it a:l]

O wye en droewe land, alleen


onder die groot suidersterre.
Sal nooit 'n hoe blydskap kom
deur jou stil droefenis?
Jy ken die pyn en eensaam lye
van onbewuste enkelinge,
die verre sterwe op die veld,
die klein begrafenis;
eenvoudige mense wat getrou
en enkeld bitter dinge doen,
en enkeld val soos korrels saad;
van die wat om 'n ander diens
soos knegte jou verlaat.

38

Fonetiese transkripsie

Sal nooit 'n magtige skoonheid kom


oor jou soos die haelwit somerwolk
wat uitbloei oor jou donker berge,
en nooit in jou 'n daad geskied
wat opklim oor die aarde en
die jare in hul onmag terge;
'n grootsheid van so suiwer glans,
dat mense in 'n verre land
wat van jou naam die melding hoor
met wilde en helder oog sal staar
soos vroee vaarders in die nag
verslae gesien het kim bo kim
die nuwe, blomgroot sterre styg
op uit jou see se wit gevaar?

   
   
   
   
 

    
 xrotsit fan so sivr xlans/
dat mns n  fr lant
vat fan ju na:m di mld or
mt vld n ldr ox sal sta:r
sos fru fa:rdrs n di nax
frsla: xsin t km bo km
di nyv blmxrot str stix
p it ju se s vt xfa:r//]

sal noit maxt x skon it k m


or ju sos di a:lv t som rv lk
vat itblui or ju d k r b rg /
n noit n ju da:t x scit
vat pkl m or di a:rd / n
di ja:r n l nmax t rg //

Uit: Die Dieper Reg van N.P. van Wyk Louw


Vierde druk 1961. Kaapstad: Nasionale Boekhandel Bpk.


  

. [bl itskap] [sa:t] [da:t]:Let op na waar die [t] optree


. Kyk en luister na watter klanke (letters) deur [ ] voorgestel word:
[ k l ]
. Gee ook ag op die volgende fonetiese simbole vir watter klanke hulle
voorstel: [x g f v t d ]
. Let op waar stemhebbende en waar stemlose segmente optree.
. Dit kan voorkom dat mense uitgespreek word as [m 5:s ] en glans as
[xl 5:s]

1.
2.
3.
4.
5.



Vokaalverhoging
Vokaalverlaging
Klisis
Afrikatiwisering
Volkome progressiewe assimilasie

Vind 'n voorbeeld van elk van die bogenoemde foniese prosesse in die
volgende weergawe van 'n greep uit die spreektaal:

He'k nie vi djulle gase moenie kirjink innie pat innie he? Djulle soek
djulle eie doed, wil djulle doed wies he? So dis daarie bloed gawies ek
wiet, ek moet nout dou ek het vi Djakop se liefgehad meneer Got troos
sy siel moet hom gatrou hettie, kossit wassie wyn gawies meneer se ek
die dop oppie plaas in sy bloed meneer en nawieke oppie dorp Got
troos sy siel innie kantien o Here meneer
Uit:

Klein Kytie

van Adam Small opgeneem in DIE AFRIKAANSE


KORTVERHAALBOEK saamgestel deur Abraham H. de Vries.
Derde, hersiene uitgawe. Kaapstad en Pretoria: Human & Rousseau

Gee van elke voorbeeld die primere vorm (woordeboekvorm) en die


sekondere vorm (spreektaalvorm) in die gewone skrif en in fonetiese skrif.

39

Afdeling A: Fonetiek en Fonologie

Doen dit asb. soos volg:

1. Metatesis

Gewone skrif

Primere vorm:

plesier

Sekondere vorm:

pelsier

Foneties
[plsi:r]

[plsi:r]

OPSOMMING
Die wyse waarop die klankmedium van taal met skrif voorgestel
kan word dit is met 'n fonetiese transkripsie is in hierdie
studie-eenheid bespreek.

40

Studie-eenheid

Fonologie: klank- en betekenisonderskeid

OORSIG
In hierdie studie-eenheid gaan dit om die vasstelling en spreiding
van foneme. Die volgende sake word agtereenvolgens behandel:
.
.
.
.

Segmenteerbaarheid van die spraakklankkontinuum.


Segmente: fone en foneme.
Segmentele en supra-segmentele foneme.
Vasstelling van foneme.
diskrete eenhede en betekenisonderskeiding
minimale woordpaar
vervangings- en mutasieproef.

. Plek en volgorde; paradigma en fonotagma.


. Spreiding:
samevallende spreiding: foneme
uitsluitende (komplementere) spreiding: kombinatoriese
variante/allofone
. Opposisie (kontras) en vrye variasie.
. Funksionele belasting, kern- en randfoneme, defektiewe
spreiding.

UITKOMSTE
Na 'n studie van hierdie studie-eenheid sal jy weet watter
spraakklank jy moet gebruik om woorde en betekenis te
onderskei. Jy sal ook weet watter prosedure jy moet volg om
die essensiele spraakklank, ook foneem genoem, wat verantwoordelik is vir woord- en betekenisonderskeid te vind.

Sleutelterme
allofone, betekenisonderskeiding, bo-segmentele foneme, defektiewe spreiding, defektiewe spreiding, dialekvariante, diskrete eenhede, fone, foneme,
fonotagma, funksionele belasting, kern- en randfoneme, kombinatoriese
variante, kontras, minimale woordpaar, mutasieproef, onderling uitsluitende
spreiding, opposisie, paradigma, plek, randfoneem, samevallende spreiding,
41

Afdeling A: Fonetiek en Fonologie

segmente, spraakklankkontinuum, spreiding, supra-segmentele foneme, uitsluitende (komplementere) spreiding, variasie, vervangingsproef, volgorde,
vrye variasie,
Die primere medium van menslike taal is klank en aangesien die klank as
spraakklank die produk is van die menslike anatomie en fisiologie, is dit te
verwag dat daar ooreenkomste tussen die onderskeie spraakklanksisteme van
tale sal wees. Die bestudering van klank as spraakklank word deur die
fonetiek behartig. Streng gesproke is die fonetiek nie 'n sub-dissipline van die
Taalkunde nie maar eerder 'n hulp-dissipline. Die fonetiek word hoofsaaklik
vanuit twee hoeke benader, nl. 'n artikulatoriese en 'n akoestiese hoek. Die
artikulatoriese fonetiek bestudeer en beskryf hoe spraakklanke artikulatories d.i. deur die spraakorgane voortgebring word terwyl die akoestiese
fonetiek die fisiese eienskappe van spraakklank bestudeer en beskryf.
Hierteenoor vra die fonologie na die strukturering en funksionering van
spraakklanke in 'n bepaalde taal of tale. Trubetzkoy, een van die grondleggers
van die sg. Praagse Skool in die Taalkunde, het gese die taak van die

fonologie is om vir 'n gegewe taal vas te stel watter klankverskil


betekenisverskil meebring, hoe die verskille met mekaar verband hou en op
watter wyse die verskille met mekaar saamwerk in woorde en sinne.
In kort dus: die fonetiek stel hoe spraakklanke voortgebring word en wat die
akoestiese eienskappe van die spraakklanke is.

Die fonologie daarenteen stel hoe die klanke aangewend word om betekenis
oor te dra.
Die spreker-hoorder onderskei in die spraakklankstroom diskrete (afsonderlike) eenhede wat verantwoordelik is vir betekenisonderskeid. So word op
grond hiervan afsonderlike woorde onderskei. Diskreetheid en onderskeidenheid kan aan die hand van die volgende illustreer word. In [r k] kan drie
diskrete eenhede onderskei word deur telkens iedere eenheid in opposisie tot
ander te stel. Die eenhede is [r], [ ] en [k].

[r

ak]

[s

ak]

[t

ak]

[r

m]

[r

m]

[r

m]

[ra

k]

[ra

t]

[ra

s]

/r/

/ /

/k/

Na [r], [s], [t], [a], [ ], [i] en [k] word as segmente verwys.


42

Fonologie: klank- en betekenisonderskeid

As daar na 'n spektrograflese weergawe van 'n woord of sin gekyk word, is
dit vir die ongeoefende oog van die oningewyde onmoontlik om die diskrete
eenhede of segmente te onderskei aangesien daar nie 'n duidelike grens of
oorgang tussen die segmente aan te toon is nie. In die spraakstroom vloei die
segmente as 't ware uit- en inmekaar. Vergelyk die 5k4 in kas [kas] met die
5k4 in kies [cis]. Die [k] in kas is duidelik veler terwyl die [c] in kies
minder veler en meer palataal is. Hierdie verskil word veroorsaak deur die
segment wat onmiddellik op 5k4 volg.
Ten spyte van hierdie uit- en inmekaarvloei van segmente en die gevolglike
afwesigheid van 'n duidelike grens/pouse of wat ookal wat die einde van die
een en die begin van die volgende segment markeer, is die segment vir die
boorlingspreker tog baie reeel. Versprekings getuig ook hiervan. Vergelyk:

jou voet in 'n visblik met jou voes in 'n vitblik, ens.
Die segment waarmee die fonetiek werk, word 'n foon of spraakklank
genoem. Die fooninventaris van 'n taal sal soveel segmente bevat as wat dit
maar moontlik is om in die spraakklankstroom van die sprekers van daardie
taal te identifiseer. 'n Foneties-vergelykende studie van Afrikaans en Engels
sal dit bv. stel dat die [x]-klank in Afrikaans voorkom maar nie in Engels nie,
of dat die [y]-klank in Engels voorkom maar nie in Afrikaans nie.
Die fonologie werk met foneme en 'n foneeminventaris is veel kleiner as 'n
fooninventaris wat volg uit die aard en funksie van die foneem. 'n Foneem
kan omskryf word as die kleinste taalelement met 'n woord- of
betekenisonderskeidende funksie. Uit hierdie definisie behoort dit vir jou
duidelik te wees dat foneme nie net segmente is nie. Daar is ook bosegmentele of supra-segmentele foneme, nl. klem en toon. Die bo- van bosegmentele en die supra- van supra-segmentele verwys na die plek waar die
kenmerke in die gewone ortografie aangedui word. Vir klem vergelyk
voorkom x voorkom.
Die vasstelling van foneme geskied m.b.v. minimale woordpare en/of die
vervangingsproef. In die verduideliking bo van diskreetheld en onderskeiding is van die minimale woordpaar en die vervangingsproef gebruik
gemaak. 'n Minimale woordpaar is twee woorde (vir gerief gewoonlik twee

eensillabige woorde), in betekenis verskillend, wat vormlik in 'n minimale


opsig van mekaar verskil. Vergelyk die volgende:
[bak] en [pak] verskil van mekaar t.o.v. die eerste segment, nl. [b] en
[p]. [b] en [p] is bilabiale sluitklanke maar [b] is stemhebbend en [p]
stemloos en op grond van hierdie enkele verskilpunt is bak en pak twee
woorde, elk met sy eie betekenis.

[p rs] (druk) en [p :rs] (kleur) verskil van mekaar t.o.v. die sillabekern,
nl. [ ] en [ :]. Die betekenisverskil tussen die twee woorde is gelee in
die verskil in die lengte van die sillabekern.

[xans] (soos in die ganse dag) en [xa:s] (pluimvee) is ook 'n minimale
woordpaar wat slegs ten opsigte van die sillabekern verskil. Die verskil
tussen [a] en [a:] is verantwoordelik vir die betekenisverskil.
43

Afdeling A: Fonetiek en Fonologie

Met die vervangingsproef word 'n woord (vir gerief gewoonlik 'n
eensillabige woord) geneem en word 'n segment uit die woord telkens met
'n ander segment vervang. Indien die plaasvervangende segment 'n nuwe
woord en dus 'n ander betekenis tot gevolg het, is die segment 'n foneem.
Vervang byvoorbeeld die [k] in [kat] met 'n [l]. Dit lewer [lat] wat 'n eie
betekenis het en wat nie dieselfde is as die van [kat] nie. Op grond van die
betekenisonderskeid wat deur [k] en [l] bewerk word, word [k] en [l] as
foneme gestel. Foneme word tussen skuinsbalkies geskryf. Daarom /k/ en /1/.
Op hierdie punt is dit nodig om iets te se oor plek en volgorde. In veral die
sintaksis word gebruik gemaak van die vormlike parameters paradigma en
sintagma. Hierdie vormlike parameters het te doen met 'n basiese taalwet, nl.
plek en volgorde. Taalelemente en -momente tree nie willekeurig op nie maar
word beheers deur hierdie basiese taalwet.

die man loop eerbiedig hierdie volgordewet maar *die loop man nie.
kas eerbiedig die volgordewet maar *ksa nie.
Trouens, lg. lyk nie eers naastenby soos 'n Afrikaanse woord nie, behalwe as
dit miskien bedoel is as aanhitsing vir 'n hond om iets of iemand aan te val.
In die fonologie praat ons nie van 'n sintagma nie maar van 'n fonotagma. 'n
Fonotagma verwys na 'n opeenvolging van plekke op die tydsas. kas is 'n
voorbeeld van 'n fonotagma waar daar 3 plekke is met die volgorde k + a + s.
Paradigma verwys na die elemente (items/segmente) wat op 'n bepaalde plek
kan optree. In die plek van k in die voorbeeld bo kan p, t, b, d, ens. optree.
Gesien vanuit die hoek van die segment het segmente elk bepaalde
kombinatoriese moontlikhede en beperkinge t.o.v. die plek waar dit mag
optree. Hierna word verwys as die spreiding (of voorkoms en in Engels
`distribution') van 'n segment. Twee spreidingspatrone word onderskei, nl.
onderling uitsluitende (of ook komplementere) en onderling samevallende spreiding.
Samevallende spreiding dui op 'n spreidingspatroon waar segmente
paradigmaties identies optree afgesien van die fonotagmatiese verband. In
die verduideliking bo van diskreetheid en onderskeiding aan die hand van
rak, sak en tak is die paradigmatiese verband tussen [r], [s] en [t] 'n voorbeeld
van samevallende spreiding. Ook in

kar
kas
kat

[kar]
[kas]
[kat]

is die spreiding van [r], [s] en [t] samevallend.


Onderling uitsluitende spreiding dui op 'n spreidingspatroon waar twee
fonetiese segmente op geen enkele plek verwisselbaar is nie. Waar die een
optree, tree die ander nie op nie. Die spreiding van [x] (die stemlose velere
frikatief) en [c] (die stemlose palatale frikatief) in Standaardafrikaans is 'n
voorbeeld van onderling uitsluitende spreiding.
44

Fonologie: klank- en betekenisonderskeid

[x] staan
(a) aan die sillabebegin

voor ander konsonante: grawe [xra:v ], gly [xl i]. In Afrikaans kan
[x] slegs met [r] en [l] in 'n konsonantgroep staan en dan slegs voor
[r] of [l].
voor agtervokale: gat [xat], gom [x m], goed [xut], goel [xo l];
voor die vokale [, ]: gul [xl], gil [x l] behalwe dat daar 'n
wisseling met [g] soos by voorafgaande [r] en [l] en opvolgende [ ]
as slotklank is: berge [b rg ], Belge [b lg ] (dit gaan nie hier om
die dialek wat oge [og ], ens. het nie);
voor diftonge met 'n agtervokaalaanloop: gou [xu], gooi [xo:i],
gaairiem [xa:irim], goeie [xu:ij ], goiing [x :i ];
voor diftonge met 'n [ ]- of []-agtige aanloop: geitjie [x ici],
guitig [xit x]; en

 




 

(a) aan die sillabe-einde:

bog [bx], mag [max], berg [brx], wilg [vlx], lieg [lix], leeg [le:x],
ruig [rix], teug [tx], kneg [knx], boog [bo:x], lig [lx], lug [lx],
laag [la:x].

Daarteenoor staan [c]


(b) aan die sillabebegin
nooit voor ander konsonante nie;
voor voorvokale: giet [cit], geel [ce:l], gerf [c rf], guur [cy:r], geur
[c r]
voor die diftong [eu]: [ceu];

(c) nooit aan die sillabe-einde nie.


Na [x] en [c] word ook verwys as kombinatoriese variante of allofone.
[x] teenoor [c] het in Standaardafrikaans nie woord- of betekenisonderskeid tot gevolg nie maar tree as allofone of kombinatoriese variante
in 'n woord- of betekenisonderskeidende (fonemiese) funksie aanvullend teenoor mekaar op. Dit is dus onderling uitsluitend maar
aanvullende spreiding.
Vergelyk die volgende

gat
lat
giet
lied

[xat] [x]
[lat] [l]
[cit] [c]
[lit] [l]

In die fonemiese funksie teenoor [l], vul [x] en [c] mekaar aan.
Op grond van die spreiding van [x] in Standaardafrikaans is [xat] moontlik
maar *[xit] onmoontlik (die * hier dui 'n vorm aan wat nie moontlik is nie).
Dieselfde geld vir [c] : [cit] is in Standaardafrikaans moontlik maar nie *[xit]
nie. Tog is dit moontlik dat [xit] in Afrikaans voorkom maar dan in 'n ander
dialek as Standaardafrikaans. Dit is belangrik in 'n spreidingstudie om seker
te maak dat dialekte uit mekaar gehou word. Die opposisie [cit] / [xit]
onderskei twee dialekte, maar nie twee woorde nie.
45

Afdeling A: Fonetiek en Fonologie

Paradigmaties sluit [x] en [c] die een die ander uit. Op grond van die
aanvullende spreiding, artikulatoriese ooreenkoms (beide [x] en [c] is
stemlose frikatiewe en verskil slegs ten opsigte van artikulasiepunt [x] is
veler en [c] is palataal) en die afleibaarheid op grond van fonotagmatiese
verband (klankomgewing) van die een ([c]) uit die ander ([x]) deur 'n
natuurlike foniese proses (palatalisasie) word die een, nl. [x] as basis
(uitgangspunt/foneem) gestel.
/x/ word deur palatalisasie [c] soos in (c) bo en /x/ bly [x] soos in (a)
en (b) bo.
'n Fooninventaris van 'n taal is getalryker as die foneeminventaris daarvan
omdat 'n fonetiese transkripsie fone transkribeer, klanknoukeurig is en nie ag
gee op woord- of betekenisonderskeid nie. Die fonologie daarenteen gee
slegs ag op woord- of betekenisonderskeid maar neem fonotagmatiese en
paradigmatiese verbande in berekening en om hierdie redes is 'n
foneeminventaris en fonologiese transkripsie meer ekonomies.
In [pak] en [tak] staan die aanvangsegmente, nl. [p] en [t] in opposisie tot
mekaar as gevolg waarvan die twee woorde/betekenisse onderskei word. In
die woordonderskeidingsfunksie het sommige foneme frekwensiegewys 'n
groter rol as ander. Die rol van /p/ in Afrikaans is byvoorbeeld veel groter as
die rol van lengte ([p :rs] teenoor [p rs]) of nasaliteit ([xa:s] teenoor [xans]).
Na die rol van die foneem ten opsigte van woordonderskeiding word verwys
as sy funksionele belasting. In Afrikaans het die foneem /p/ dus 'n groot
funksionele belasting terwyl die funksionele belasting vir toon in Afrikaans
nul is omdat toon geen woordonderskeidende funksie in Afrikaans het nie.

Bo is melding gemaak van allofone of kombinatoriese variante. Dit moet


onderskei word van segmente in vrye variasie. Segmente in vrye variasie het
slegs 'n paradigmatiese en geen fonotagmatiese verband nie. Gevolglik het
dit geen opposisionele waarde of betekenisonderskeidende funksie nie. Die
lae agtervokaal [a:] en die verskillende wyses waarop dit uitgespreek word, is
'n voorbeeld van vrye variasie. Die [ ] word onder andere op drie maniere
uitgespreek, nl. neutraal [ :], gerond [ ] of gestrek [ 5:], bv. [pr :t], [pr :t] en
[pr :t]. Fonologies is hierdie verskille onbelangrik. Sosiolinguisties is die
verskille wel belangrik omdat verskillende sosiolekte daardeur onderskei kan
word.

Vergelyk in hierdie verband ook die variante van / /. M. de Villiers (1962: 62)
wys daarop dat die twee klanke in Engels wat met van mat, pet van pat, set
van sat en mesh van mash van mekaar onderskei, mekaar nie mag vervang
nie terwyl dit in Afrikaans mag. Trouens, vir Afrikaans kan daar nog 'n derde
klank hier bygevoeg word: 'n [ ] wat verhoog is en neig na [i] as [ ] as die
standaard geneem word en [h], soos in die Engelse woorde mat, pat, sat en
mash, as 'n verlaagde [ ]. In Afrikaans kom die standaard [ ], die verhoogde
[ ] en die verlaagde [ ] as vrye variante van die foneem / / voor.




Dieselfde geld vir die verhoogde vokale van Kaapse Afrikaans wat dialekties
weer belangrik is en dus dialekvariante genoem word.
Die spreiding van sekere segmente wat duidelik nie in 'n allofoonsisteem as
kombinatoriese variante tuishoort nie en ook nie in vrye variasie voorkom nie
46

Fonologie: klank- en betekenisonderskeid

en tog 'n duidelike fonemiese funksionele belasting het, word defektief


genoem. Hierdie segmente is / , j, /. (Is daar 'n betekenisverskil tussen
[sata ] en [sa:tan]?).

 

In terme van funksionele belasting kan kern- en randfoneme onderskei


word. Onder kernfoneme tel die frekwente en minder frekwente foneme met
'n swaar funksionele belasting terwyl die randfoneme die is wat slegs in
enkele gevalle fonemies is.
Byvoorbeeld:




[ / :] pers (druk) en pers (kleur).


[ / :] pont (vaartuig) pond (geldeenheid)
[e/e:] keel (``throat'') keel (``cone'')
[u/u:] koel (``cool'') koeel (``bullet'')
[ / 5:] gans (hele) gans (pluimvee).

OPSOMMING
Die middele wat in die klankmedium van taal bestaan om
betekenis oor te dra en om woorde te onderskei en hoe om hierdie
middele te identifiseer, is in hierdie studie-eenheid bespreek.

47

Afdeling
Morfologie
Prof. H.J. Pieterse

Afdeling B: Morfologie

Studie-eenheid

Wat is Morfologie?

Die basiese ``boustene'' van taal

UITKOMSTE
As jy hierdie studie-eenheid deurgewerk het, sal jy:
. die doel en studieterrein van die morfologie kan omskryf
. morfeme kan herken
. die verskil tussen gelede en ongelede woorde kan herken.

7.1 INLEIDING
Lees die volgende gedigtekste:

Wat volgende?
Dis die hoed in onverhoeds
wat jy agterna kan gooi,
die hit van hittete
wat jou vingers brand,
die deur in deurmekaar
klap maklik toe,
die mat in matras
laat jou gly.
Wat volgende?
Die aar in aarseling
laat die bloed stol,
die teerheid in hantering
is wat die hande bind,
die wond in verwonder,
die uur in verduur.
Wat volgende?
Die vyf in twyfel,
die ses in obsessie,
die drie-en twintig
in vier-en-twintig.
Wat volgende?
Die daais in diamant,
die niet in graniet,
50

Wat is Morfologie?

die driekwartier in kwarts.


Wat volgende?
Die ontug in bronstig!
Die eed in vergeet,
die roef in die droef.
Wat volgende?
(Uit: Die nomadiese oomblik deur Charl-Pierre Naude, 1995)
En eens op 'n dag ...
Suidelik-donker van haar en bruinlik Romaans van gelaat
``Het 'n allenige dame aan my verskyn''
... wiebelend in gedagte en gebare
tussen die ryke van kindheid en mandom
... Touwsrivier is bedrukkend:
Groenloos en grasieloos ...
(Uit: Enklaves van die lig deur Peter Blum, 1957)
die dag toe hulle vir Donkie Viviers
jou ma is dood.
by die skool.
het hy sy tas.
sy kop.
gespoeg.
& geskreeu.
& afgehol oor die groen velde van die rugby.
die totempale.
die busstoor, die hut van die vermoorde opsigter.
die xhosa-grassnyer, briljant & kru, dormant.
(sy vrou bo in die linnekamer, dom & sku, verreken.)
die wagtende ouers in motorige motors, latent.
die intriges op baisiekels, berekend.
verby bomerige bome.
toe verby my (& toe verby jou).
verby die gedig.
deur die na buite toe oop hek.
verby elsa wat haar eerste maandstonde in die biologieklas.
af in die lig straat.
verby die regop grafte.
daai een wat oos kyk.
die wat wes.
bo-oor huise strate poskantoor kerk.
die laaste stasie op die planeet, beaufort-wes.
inner inner in die skemer in.
tot in sy peperboomste peperboom.
in sy agteryardste agteryard.
& die laat-middag het chroom geword.
& trein wat ysig fluit.
(Uit: om te lewe is onnatuurlik deur gert vlok nel, 1993)
51

Afdeling B: Morfologie

Jy het seker al gewonder hoe woorde ``aanmekaargesit'' en ``uitmekaargehaal'' word, hoe nuwe woorde (neologismes) geskep word deur skrywers,
joernaliste, kopieskrywers en taalpraktisyns, watter reels of sistematiek daar
ter sprake is tydens hierdie prosesse en hoe 'n mens die ``dele'' van woorde
kan isoleer.
woorddele

In die gedigte hierbo word daar onder meer kreatief gewerk met ``woorddele''
(Naude gaan veral speels met die ``opbreek'' van woorde om) en word nuwe
betekenismoontlikhede met poetiese vryheid ontsluit vergelyk bomerige
en peperboomste.
In die pers en die advertensiewese kry 'n mens dikwels 'n soortgelyke spel;
daar het die nuutskeppings gewoonlik wel 'n sekere betekenisvolle
sistematiek, met ander woorde die leser kan aflei volgens watter patroon 'n
woord tot stand gekom het. Onlangse voorbeelde uit die media is
byvoorbeeld babalans (afgelei van 'n ambulans wat babas vervoer),
surrogaatmoeder ('n moeder wat die bevrugte eierselle van haar dogter
gedra het), 'n sinstuk uit 'n advertensieveldtog van ABSA: vir elkeen van
daardie ek-moet-'n-nuwe-motor-koop-dae en die van 'n radiostasie: Jou
streler-speler.

7.2 DIE DOEL EN WAARDE VAN DIE MORFOLOGIE


In die morfologie kyk ons na die struktuur van gelede woorde of komplekse
van 'n taal dit is woorde wat uit twee of meer morfeme (betekenisvolle
woorddele) saamgestel is.
morfologie: omskrywing

Combrink (1990:13) omskryf die veld van die morfologie soos volg: ``Die
morfologie bestudeer die sistematiek agter die vorm, funksie en betekenis van
woorde, d.w.s. die reekse ooreenkomste (en verskille) tussen bepaalde
woorde se vorme, parallelle grammatiese funksies en parallelle betekenisse''.
Waar jy in die ander afdelings van hierdie module kennis maak met
spraakklanke, sinne en sinsdele en gespreksreels en -situasies, maak jy
hier kennis met die kleinste betekenisdraende boustene van 'n taal en met
die wyse waarop hierdie boustene met mekaar verbind word.

taak van die morfoloog

Die morfoloog vra onder meer die volgende vrae:


(i)
(ii)
(iii)
(iv)

Watter woorde moet as gelede woorde beskou word?


Watter morfeme kom in Afrikaans voor en in watter kategoriee kan
hulle geklassifiseer word?
Volgens watter struktuurpatrone verbind morfeme in gelede woorde?
Watter onderlinge verhoudinge gaan morfeme met mekaar aan?

Van die vrae en die daarmee gepaardgaande teoriee word veral op nagraadse
vlak onder die loep geneem. Die doel van hierdie afdeling oor die morfologie
is eerder om jou in staat te stel om die verskillende tipes boustene en die
morfologiese taalkreatiwiteit van verskillende gebruikers van Afrikaans te
verstaan en self toe te pas in jou werksituasie. Jou woordeskat behoort ook
aansienlik uit te brei wannneer jy die beginsels van morfologiese prosesse
verstaan.
52

Wat is Morfologie?

In hierdie studie-eenheid word die morfeembegrip verduidelik. In verdere


studie-eenhede kom die verskillende morfeemtipes en hulle verbindingsmoontlikhede aan die bod.
Jy sal gou agterkom (of reeds weet!) dat 'n mens nie willens en wetens
woorde kan verdeel in betekenisvolle dele nie. Die spel in die gedigte hierbo
lyk op die oog af morfologies sinvol, maar by 'n nadere ontleding sien 'n
mens dat daar nie altyd 'n verwantskap tussen die deel en die geheel
(byvoorbeeld tussen niet en graniet) is nie, dat bruinlik nie 'n erkende
taalvorm is nie (dit is afgelei van die Duits braunlich). Die dele wat gesoleer
word, moet betekenis dra, deel vorm van 'n taalkundige reelmaat, semanties
aansluit by die geheel van die woord en daar kom ook woordvormingsreels
ter sprake. Later meer daaroor.

7.3 MORFOLOGIESE EENHEDE: MORFEME

AKTIWITEIT 7.1
Vergelyk die volgende twee woordreekse en probeer vasstel watter woorddele
``vasstaan'' en watter betekenisverwantskap en -verskil daar tussen die reekse
is:
(1) A

vas
edel
eer
fiks

(2) A

blaar
haar
stem

onvas
onedel
oneer
onfiks
blaarloos
haarloos
stemloos

In die woordreekse van (1) en (2) is daar telkens 'n betekenisverwantskap


tussen die A-lede en hulle ooreenstemmende B-lede op grond van die
ooreenstemmende woorddele (vas, edel, on-, -loos, ens.), maar daar is ook 'n
betekenisverskil: onfiks beteken byvoorbeeld ``nie fiks nie'' en stemloos
beteken ``sonder 'n stem''.
Die betekenisverskil tussen elke lid van die pare korreleer telkens met die
aanwesigheid van 'n woorddeel, naamlik on- en -loos. Hierdie woorddele,
sowel as die dele waarmee hulle verbind, word morfeme genoem. Op die
oog af lyk dit nie of on- en -loos betekenis dra nie, maar die betekenisverskil
tussen A en B bewys dat hulle wel betekenis het.
morfeme

Die ``boustene'' van taal is morfeme. Ons kan die morfeem omskryf as 'n
woorddeel wat 'n konstante (of voorspelbare) klankvorm en betekeniswaarde het en wat nie self in kleiner betekenisvolle woorddele verdeel
kan word nie.

lettergrepe

Let op die verskil tussen 'n lettergreep en 'n morfeem: lettergrepe is 'n
hulpmiddel in spelling en hulle dra nie betekenis nie, terwyl morfeme wel
betekenis dra, soos later duideliker sal word.
53

Afdeling B: Morfologie

7.4 GELEDE EN ONGELEDE WOORDE


gelede en ongelede woorde
komplekse en simplekse
morfologiese geleding

Die studie-objek van die morfologie is gelede woorde (sien 7.2) en ongelede
woorde is vir die morfologie slegs van belang vir sover hulle die bou van
gelede woorde belig.
Woorde soos onfiks en haarloos noem ons gelede woorde of komplekse
omdat dit morfologiese geleding vertoon. Dit beteken bloot dat hierdie
woorde uit meer as een morfeem bestaan en dat hulle op grond van die
klankvorm en die betekenis van die woorde verdeelbaar is in meer as een
klankvorm-met-betekeniseenheid.
Die woorde in (1)A en (2)A kan nie in sulke kleiner betekenisvolle
woorddele verdeel word nie, daarom noem ons hulle morfologies ongelede
woorde of simplekse. Let wel: nie alle woorde wat soos gelede woorde lyk,
is gelede woorde nie. Die woorde kombuis en kantoor bestaan byvoorbeeld
nie uit twee morfeme *kom en *buis en *kan en *toor nie; die woorde kan nie
betekenisvol verdeel word nie en is dus simplekse.
'n Verdere taak van die morfologie is om 'n uiteensetting te gee van die
patrone waarvolgens gelede neologismes in Afrikaans gemaak (kan) word.
(Hierdie kwessie word in Studie-eenheid 11 bespreek.) Daar is byna 'n
direkte korrelasie tussen die sistematiek onderliggend aan die bestaande
gelede woorde in Afrikaans en die beginsels wat die skepping van
neologismes onderle. Die woorde in (2a) vertoon byvoorbeeld dieselfde
reelmatighede as die neologismes in (2b):
(2) (a)
(b)

uitvoerder klassifiseerder spaarder


observeerder formeerder magnetiseerder

Op grond van die gebruik van die -der-uitgang om doenernaamwoorde te


skep, word nuwe woorde ook op die wyse geskep.
In gewone taalgebruik skep die moedertaalspreker woorde na behoefte
(dikwels onbewustelik morfologies), veral gebaseer op die ou woordmateriaal en volgens gevestigde struktuurpatrone. Weer eens is daar natuurlik
sekere taalreels in die spel: die spreker weet dat mens praat van 'n sanger, nie
van 'n *singeraar nie, van ministerieel, nie van *ministeriaal nie, van
vroulik, nie van *vroubaar nie, ens. Vir die moedertaalspreker is hierdie
kennis redelik vasgele; vir die niemoedertaalspreker duik daar probleme op
en dis veral op hierdie gebied waar die morfologie, met sy sistematisering van
verbindingsmoontlikhede van morfeme, van verdere hulp kan wees.
Van die praktiese morfologiese probleme wat in taalgebruiksituasies opgelos
kan word, is byvoorbeeld die volgende vrae:
Probeer om die volgende vrae te beantwoord; jy kan na die afhandeling van
die hele afdeling weer hierna terugkeer:

AKTIWITEIT 7.2
1.
2.

54

Wat is die korrekte vorm: mediasentrum of mediumsentrum?


Verskil houtpop en pophout ten opsigte van hulle betekenis, en waarom
verskil hulle?

Wat is Morfologie?

3.

Waarin le die nuutheid van reklameneologismes soos die volgende en


hoekom is hulle effektief as reklamemiddel?

vlinderfladderwimpers pluistapytgemak loskopkleure


woordsoorte

Woordsoorte kan ook verander word deur die byvoeging aan en


rangskikking van morfeme ten opsigte van ander morfeme. Die selfstandige
naamwoord bos word byvoorbeeld verander na 'n werkwoord deur die
morfeem be- daaraan te voeg: bebos; die werkwoord aktiveer word 'n
adjektief, aktief, wanneer die morfeem -eer verwyder word, ensovoorts. (Sien
Studie-eenheid 9.)
Met behulp van morfologiese kennis kan lomp konstruksies ook saamgetrek
word tot een woord. In plaas daarvan om te se ``Die hok waarin die hoenders
aangehou word, is vuil'', kan daar gese word ``Die hoenderhok is vuil''. Dit is
maar 'n enkele voorbeeld van hoe morfeme herrangskik word om 'n nuwe,
en in die geval meer kompakte, woorde te vorm.
Hierdie kwessies kom in die volgende studie-eenhede weer ter sprake.

OPSOMMING
Uit die voorafgaande kan ons nou 'n paar afleidings maak:
wanneer ons morfologies te werk gaan, bestudeer ons die vorm
van gelede woorde en die sistematiek wat die bou van hierdie tipe
woorde onderle. Gelede woorde bestaan uit twee of meer
morfeme en deur die morfeemtipes en hul verbindingsmoontlikhede te bestudeer (sien die volgende twee studie-eenhede), kan
ons verskeie taal- en spelprobleme oplos, sowel as sekere
beginsels onderliggend aan die skep van neologismes verstaan
en toepas.

AKTIWITEIT 7.3
1.
2.

Rangskik die volgende woorde in gelede en ongelede woorde:

ontspring, lokomotief, tafeltennis, bekyk


Voltooi die volgende stellings:

i. 'n Gelede woord is ...


ii. 'n Morfeem is 'n woorddeel wat ...
iii. 'n Simpleks is 'n woord wat ...
3.

Dui aan watter woordsoorte deur die kursiefgedrukte morfeme afgelei


word: eetbaar, werker, onthoof, Boliviaan, neulerig.

55

Afdeling B: Morfologie

Studie-eenheid

Morfeemsoorte: tipes gelede woorde

UITKOMSTE
As jy hierdie studie-eenheid deurgewerk het, sal jy die volgende
kan onderskei:
.
.
.
.
.

stamme
wortels
affikse
tipes affikse
tipes gelede woorde wat verkry word deur die verbinding van
morfeme

8.1 STAMME
stamme

woordkorrelaat

In die gelede woorde behuising, huise, verhuis en huislik is die ``konstante


woorddeel'' -huis-. (Die koppeltekens word gebruik om aan te dui dat ons
met 'n morfeem werk, nie met 'n losstaande woord nie.) Omdat hierdie
``konstante woorddeel'', -huis-, lyk soos 'n woord wat op sy eie kan optree,
noem ons dit 'n stam.
Die stam word algemeen gedefinieer as 'n morfeem met 'n selfstandige
woordkorrelaat. Die woordkorrelaat van 'n stam is 'n ongelede woord wat
vormlik en semanties met so 'n stam ooreenstem. Anders gestel: 'n stam lyk
soos 'n woord wat selfstandig in 'n sin kan optree.
Die woordkorrelaat, huis, kan dan in 'n sin optree soos ``Ons gaan vroeg huis
toe''. Aan die stam word daar ander morfeme (in hierdie geval affikse
sien 8.3) gevoeg om gelede woorde te vorm.
In die morfologie werk ons met drie basiese morfeemtipes: die stam, die
wortel en die affiks.

8.2 WORTELS
Vergelyk die volgende woorde:
(1)

56

agitator
vibrator

agiteer
agitasie
vibreer
vibrasie
redigeer
erodeer
ekspandeer

redaksie
erosie
ekspansie

Morfeemsoorte: tipes gelede woorde

Die gekursiveerde morfeme is min of meer konstante klankvorme waaraan


verdere morfeme gevoeg word om gelede woorde te bou. Hierdie
gekursiveerde dele tree op soos stamme, maar daar is 'n verskil: dele soos
vibr- en agit- kan nie op hulle eie staan nie, maar hulle vorm wel die basis
van gelede woorde.
wortel

Al die bogenoemde gekursiveerde morfeme is wortels. Die wortel kan


omskryf word as 'n morfeem wat sinchronies (d.w.s. in die tydvak waarin ons
leef) nie 'n woordkorrelaat het nie, maar wat, soos die stam, as basis van
woordvorming kan dien.
Dit is duidelik dat die morfeme (affikse) -ator, -eer, -asie en -sie saam met
wortels gebruik word om nuwe woorde te vorm. Die oorblywende
``stamelement'' is telkens 'n min of meer konstante klankvorm (bv. agiten vibr-) wat nie klanklik of semanties met 'n ongelede woordkorrelaat
verband hou, soos wat die geval met stamme is nie.
Die meeste wortels in Afrikaans is leengoed van Grieks-Latynse (of
Romaanse) oorsprong wat histories as gelede woorde, d.w.s. as eenhede
met wortels en affikse, die taal binnegekom het.
Afrikaans bevat relatief min wortels en die meeste gelede woorde met wortels
as basisse word gewoonlik in 'n ``tegniese'' omgewing gehoor: elektrisien,
elektrifiseer, elektrode (met elektr- as wortel); chronologie (vanaf Grieks
chronos, ``tyd''), ouditorium (vanaf Latyn audire, ``hoor''), ens.

AKTIWITEIT 8.1
Stel vas watter van die wortels in A met watter morfeem(e) (affiks(e))in B
kan verbind. Kontroleer elke woord wat jy vorm in 'n verklarende
woordeboek.
A
Wortel
ouditabsorbrelevreservreparselektvari-

B
Affiks
-asie
-ant
-aal
-sie
-is
-ief
-eur

8.3 AFFIKSE
affiks

Die term affiks is reeds 'n paar maal hierbo gebruik. Ons het vasgestel dat
stamme morfeme is met woordkorrelate, en dat wortels nie woordkorrelate
het nie, maar soos stamme as basis van woordvorming kan optree. Affikse
het ook nie woordkorrelate nie, maar verbind met stamme of wortels om
gelede woorde te vorm.
57

Afdeling B: Morfologie

Vergelyk die volgende woorde:


(2)

asosiaal
bekyk

individueel
vriendskap

affiks: omskrywing

abnormaal
herorganiseer
masseuse
wanindruk

monumentaal
skoonheid
banaliteit
onthoof

Uit hierdie voorbeelde kan ons die volgende algemene omskrywing van die
affiks maak: 'n affiks is 'n woorddeel met 'n vaste of voorspelbare
klankvorm en betekenis, sonder 'n woordkorrelaat, wat met stamme of
wortels verbind om gelede woorde te vorm.
Die affiks kan slegs as 'n deel van 'n gelede woord voorkom, d.w.s. dit kan
nie selfstandig in 'n sin gebruik word nie.
Voorts verskil die affiks van die sillabe of lettergreep daarin dat dit altyd ook
'n betekeniswaarde het. In die gelede woord beman het die affiks be- die
betekeniswaarde ``voorsien van'', soos wat blyk uit die betekenis van die
woord as 'n geheel, naamlik ``voorsien van mans/manskappe''.

sillabes
spelling

Die sillabeverdeling en die morfologiese verdeling van 'n gelede woord val
dikwels saam, soos in blaarloos, maanhaar en beman, maar ewe dikwels nie.
Vergelyk die volgende voorbeelde:
(3) Woord:
bemanning
Sillabeverdeling: be-ma-ning
Morfologiese
verdeling:
be- + -man- + -ing

hande

kerming

hand- + -e

kerm- + -ing

han-de

ker-ming

Let op dat die morfeemverdeling nie die spellingkonvensie ten opsigte van
konsonantverdubbeling na die kort a in bemanning reflekteer nie, maar wel
die klankbou van die gelede woord. Die affiks is -ing (nie -ning) nie en die
stam -man- en nie -mann- nie. Soos reeds vermeld, gaan dit in die morfologie
om betekenisdraende woorddele, daarom word spelreels nie in ag geneem
wanneer 'n gelede woord in sy morfeme verdeel word nie.

8.4 VERDELING VAN AFFIKSE


verdelingskenmerke

Kyk weer na die gekursiveerde affikse onder (2). Sommiges staan voor die
stam of wortel, ander staan daaragter. Die kategorie affikse in Afrikaans word
op grond van die volgende kenmerke onderverdeel:
(i)
(ii)
(iii)
(iv)

die posisie van die affiks ten opsigte van die stam of wortel;
die kategoriale funksie van die affiks (dit is die woordsoortverandering wat die affiks teweeg bring);
die semantiese waarde van die affiks; en
die herkoms van die affiks.

In hierdie afdeling gee ons aandag aan die eerste drie kenmerke, en ons kyk
ook na die produktiwiteit van sekere affikse (sien Studie-eenheid 9).
posisie
affikssoorte

58

In ooreenstemming met Combrink (1990:3750) se indeling, kan ons die


volgende tipes affikse onderskei met betrekking tot hulle posisie tot stamme
of wortels:

Morfeemsoorte: tipes gelede woorde

(i)
(ii)

(iii)

(iv)

(v)
(vi)

voorvoegsels (prefikse), bv. be-, her-, inter-, ver-, (vgl. be- +-man,
her-+ waardeer, inter- +-nasionaal, ver-+-damp)
agtervoegsels (suffikse), bv. -asie, -de, -e, -eer, -er, -lik, -skap, -voud
(vgl. dier-+-asie, twee-+-de, weet- +-e, debiet- +-eer, maak-+-er,
siek-+-lik, vader-+-skap, meer-+-voud)
alkantvoegsels (ambifikse of tangmorfeme), bv. be-...-ig, be-...-s,
ge-...-te, on-...-ig, ver-...-eer (vgl. be-+-eed-+-ig, be-+-tyd-+-s, ge+-berg-+-te, on-+-wil-+-ig, ver-+-klein-+-eer). Alkantvoegsels
verbind tegelykertyd weerskante van 'n stam of wortel om 'n
gelede woord te vorm.
invoegsels (infikse), bv. -a-, -e-, -oo-, -u- (vgl. band x bind, help x
hulp, boog x buig, snuf x snuif). Hier word die stamklinker verander
om 'n nuwe woord te vorm.
swaelstertvoegsels, bv. be-...-e-...-ig, ge-...-a-...-e (vgl. behendig
(vanaf hand), geskape (vanaf skep))
voegsels (soms ook verbindingsklanke genoem), bv. -e-, -k-, -n(vgl. hond- + -e-+-hok, ontvang- + -k-+-lik (ontvanklik), verlate+-n-+-heid)

Die affikse in Afrikaans kan dan op grond van hulle posisie hiervolgens
ingedeel word. Vir 'n uitgebreide lys voorbeelde van al die tipes affikse,
vergelyk Combrink (1990:3750).
Om 'n affiks te isoleer, stel jy eers die stam(me) of wortel(s) van 'n gelede
woord vas. Die dele wat dan ``oorbly'', is affikse.
In die volgende studie-eenheid word daar gekyk na die kategoriale en
semantiese waarde en funksies van affikse, asook na die kwessie van
produktiwiteit.

AKTIWITEIT 8.2
Isoleer die affikse wat in die volgende gelede woorde voorkom en benoem
hulle op grond van hul posisie soos hierbo uiteengesit:

eksvoorsitter, kwaadaardig, buigbaarheid, moedeloos, gebroke, onverdiend,


waarskuwing

8.5 TIPES GELEDE WOORDE


Nou dat die verskillende morfeme onderskei is, kan ons kortliks stilstaan by
die tipes woorde wat met behulp van die morfeme gebou kan word.
afleiding

Kyk na die bou van die volgende gelede woorde: vrou-+-e, be-+-moei-+-lik.
Hulle is opgebou uit 'n stam plus 'n affiks (vroulik) en 'n wortel plus
alkantvoegsels. Hierdie tipe kompleks noem ons 'n afleiding. Die afleiding is
'n gelede woord wat bestaan uit die verbinding van 'n stam- of
wortelmorfeem met een of meer affikse.
59

Afdeling B: Morfologie

samestelling

Woorde soos swem-+-bad, venster-+-bank en tafel-+-poot bestaan duidelik


uit twee stamme. Indien ons twee of meer stamme met mekaar verbind,
sonder die byvoeging van affikse, noem ons die konstruksie 'n samestelling.

samestellende afleiding

Vergelyk die volgende voorbeelde:


(4) a.
b.
c.
d.

visvangs: [[vis+vang]WS+-s]N
in die bedleery: [[in die bed le]WS+-ery]N
vellekoper: [[velle koop]WS+ -er]N
kleingeestig: [[klein gees(t)]NS+ -ig]A

Hier sien ons die vorming van gelede woorde wat uit minstens twee duidelike
stukke (sien Afdeling C: Sintaksis) bestaan. Ons noem hierdie tipe gelede
woorde samestellende afleidings. 'n Samestellende afleiding bestaan
gewoonlik uit twee stukke 'n stam plus affikse maar as die stam op
sy eie optree, is dit 'n woordgroep, nie 'n woord nie. Anders gestel: die basis
wat hier met 'n affiks verbind is 'n komplekse element, en wel 'n
samestelling, wat met 'n woordgroep korreleer.
Jy sal merk dat die eerste lid met 'n hele sinstuk korreleer. Vergelyk die
volgende:
(5) a.
b.
c.
d.
samestellende samestelling

dat
dat
dat
dat

hy die hele dag vis vang


hulle velle koop
sy in die bed le
hy 'n klein gees het

Bestudeer die verskil tussen die volgende drie gelede woorde:


(6) a.
b.
c.

[[sake]N[brief]N]N (samestelling)
[[lekker lees]WS[brief]N]N (samestellende samestelling)
[[lekker lees]WS +-ery]N (samestellende afleiding)

Gelede woord b. noem ons 'n samestellende samestelling. Samestellende


samestellings kom met gewone samestellings ooreen vir sover hulle gevorm
word deur die kombinasie van twee basisse (affikse uitgesluit) en met
samestellende afleidings ooreen vir sover een van die basisse met 'n
sintaktiese stuk korreleer.
'n Verskeidendheid stukbasisse kan met stamme verbind in samestellende
samestellings. Vergelyk die volgende:
(7) a.
b.
c.
d.

[[mooi weer]NS[godsdiens]N]N
[[op 'n ry]VSG[neste]N]N
[[laat in die aand]AS[drankie]N]N
[[vies vir die wereld]AS[uitdrukking]N]N

Die advertensie-voorbeeld in 8.1 (ek-moet-'n-nuwe-motor-koop-dag) sal


geklassifiseer word as 'n samestellende samestelling. Hierdie tipe gelede
woord word dan ook dikwels in neologistiese slagspreuke en advertensietekste aangetref. In Studie-eenheid 11 word daar verder gekyk hoe 'n mens
skeppend te werk kan gaan met die prosesse van afleiding en samestelling
wat hierbo verduidelik is.
60

Morfeemsoorte: tipes gelede woorde

AKTIWITEIT 8.3
Lees 'n paar advertensies van jou keuse deur en soek 'n voorbeeld daarin van
'n afleiding, 'n samestelling, 'n samestellende afleiding en 'n samestellende samestelling. Probeer met elke voorbeeld aantoon hoe die betrokke
gelede woord ``aanmekaargesit'' is.

OPSOMMING
Uit die voorafgaande kan ons 'n klassifikasie van die verskillende
morfeemsoorte maak. Ons kan sien hoe stamme, wortels en
affikse gesoleer word en watter tipes affikse in Afrikaans
voorkom. Voorts sien ons, op 'n basiese vlak, hoe verskillende
tipes gelede woorde gevorm word deur gebruik te maak van 'n
paar kombinasies van stamme, wortels en affikse.

AKTIWITEIT 8.4
1.

Skryf die stamme van die volgende gelede woorde neer:

2.

Vorm samestellende afleidings van die volgende woordgroepe:

3.

Vorm samestellende samestellings van die volgende woordgroepe:

herontplooi ontwapening Freudiaan omsingeling hongersnode

band opneem
jammer hart
voor op die wa
luid keel

politiek botter en brood


leerling tien standerd
substandaard term elektronies
kamer huis slaap vier

61

Afdeling B: Morfologie

Studie-eenheid

Die affiks; woordvormingsree


ls

UITKOMSTE
As jy hierdie studie-eenheid deurgewerk het, sal jy kan omskryf
. watter affikse nog produktief is in Afrikaans
. watter woordsoortveranderings affikse aan stamme aanbring
. watter betekenisonderskeidings affikse ten opsigte van stamme
meebring
. waar sekere ``vreemde'' affikse vandaan kom en wat hulle
beteken
. hoe die proses van afleiding in 'n woordvormingsreel omskryf
kan word

9.1 PRODUKTIWITEIT
In Studie-eenheid 7 is vermeld dat, as 'n mens ``morfologies'' lees, jy gereeld
nuutskeppinge teenkom: nuwe woorde word gedurig deur middel van
morfologiese skeppinge gevorm.
morfologies produktief

Wanneer nuwe gelede woorde deur middel van sekere affikse gevorm word, se
ons die affikse is morfologies produktief, of die sistematiek daaragter is
produktief. Talle affikse soos be-, -ing, ont- en ver- is redelik voor die hand
liggend produktief woorde word voortdurend met behulp van hierdie affikse
geskep en gebruik. Vergelyk die volgende advertensie in Beeld (6/4/2000):

WANT

BEELD

bestaan ..
bereik ..
bedink ..
bespreek ...
begryp ..
besin ..
besoek ..
begelei ..
besiel ..
beloon ..
bekoor ..
bedank ..
62

Die affiks; woordvormingsree


ls

befonds ..
beredder ..
begeester ..
begrawe ..

... beantwoord vrae

buitengewoon
behoorlik

Dele van die sistematiek van woordvorming het egter verouderd geraak en
nuwe woorde word nie meer so gevorm nie; dus se ons die dele van die
sistematiek is onproduktief. Enige morfologiese proses word dan as
produktief beskryf in die mate wat dit vir die skep van nuwe woorde in 'n
taal ingespan kan word. In Studie-eenheid 11 word neologismes onder meer
behandel; hier kan ons kyk na enkele voorbeelde van nuutskeppings wat op
'n morfologies produktiewe wyse gevorm word.
Met die uitbreiding van die tegnologie, word nuwe terme benodig. Jy sal dalk
die Engelse terme cyberspace, web, webmaster, web page, hard disk,
ensovoorts ken. In Afrikaans is die terme kuberruimte, web, webmeester,
webruimte/webbladsy en harde skyf reeds in gebruik. Die terme is deels
geskep deur middel van ``leenvertalings'' (uit Engels), en op 'n sistematiese
wyse word terme daarop ``gebou''.

AKTIWITEIT 9.1
Gee 'n paar voorbeelde van Afrikaanse rekenaarterme wat jy reeds
teengekom het en wat op produktiewe wyse uitgebrei word. ('n Voorbeeld:
modem; daaruit volg modemlyn, modemkoppeling(s), ens.)

morfologies onproduktief

Voorbeelde van affikse wat nie meer produktief in Afrikaans gebruik word
nie, is byvoorbeeld die suffiks -t, wat voorkom in vaart, buurt en teelt; die
alkantvoegsel on-...-s wat voorkom in ondanks, onverhoeds, onverwags en
ongesiens; die alkantvoegsel on-...-d wat voorkom in ongerymd en
onverwyld; die suffiks -ien wat voorkom in byvoorbeeld elektrisien en die
vervroulikingsuffiks -in. Afrikaans het maar ongeveer 47 -in-vorme, soos
berin, boerin, eselin, godin, gravin, heldin, wolvin, om enkeles te noem, maar
die prosedure om morfologies te vervroulik, is besig om onproduktief te raak.
Kyk maar hoeveel vroulike vorme op -in jy nog in die omgangstaal sien en
hoor. Een moontlike rede vir die wegval van vervroulikingsuffikse, is 'n
algemene wegbeweeg van geslagsaanduidende woorde; dit is 'n taalsosiologiese studie op sigself.
Die bogenoemde woorde bestaan nog in Afrikaans, maar die affikse waardeur
hulle gevorm is, het reeds grootliks onproduktief geraak of is reeds
onproduktief. Ander affikse (van vreemde herkoms) wat ook minder
produktief geraak het, is bv. ambi-, allo-, ana-, dis-, endo-, hemi-, hipo-,
idio- en hetero-. (Sien ook 9.4 oor die herkoms van affikse.)
Daarteenoor is daar prosesse wat besonder produktief in die skep van nuwe
Afrikaanse woorde aangewend word, bv. die gebruik van die suffikse -ing
(vgl. skepping, kloning, splyting, kartering), -baar (vgl. kloonbaar,
versoenbaar, programmeerbaar), en -heid (vgl. kloonbaarheid, versoenbaarheid, verstelbaarheid).
63

Afdeling B: Morfologie

AKTIWITEIT 9.2
Hier volg 'n paar prefikse wat nog produktief is in Afrikaans. Voeg minstens
vyf stamme of wortels by elk van hierdie prefikse om gelede woorde te vorm:

aarts-, anti-, be-, ge-, her-, hiper-, inter-, mis-, oer-, on-, ont-, re-, verwan-.

en

9.2 KATEGORIALE FUNKSIE VAN AFFIKSE


Die stam -man- is 'n selfstandige naamwoord (substantief); wanneer die
prefiks be- daaraan gevoeg word, kry ons die werkwoord beman. Wanneer
die suffiks -ing weer aan beman- gevoeg word, kry ons 'n selfstandige
naamwoord, bemanning. Indien die prefiks ont- van die werkwoord onthoof
verwyder word, kry ons 'n selfstandige naamwoord, hoof.
Deur affikse aan stamme te voeg of deur affikse te verwyder, kan hulle
dus die woordsoort van die stam verander. Hierdie funksie van affikse om
woorde as lede van 'n bepaalde woordsoortklas te merk, word die
kategoriale funksie van affikse genoem.
Ons verdeel affikse op grond van hierdie funksie in
(i)
(ii)
(iii)

substantiveerders (selfstandigenaamwoordvormers)
adjektiveerders (byvoeglikenaamwoordvormers) en
verbaliseerders (werkwoordvormers)

Op grond hiervan se ons dan die kategoriale funksie van be- in beman is die
van 'n verbaliseerder, omdat dit 'n werkwoord gevorm het van die
selfstandige naamwoord, man.
Volgens dieselfde werkswyse se ons die kategoriale funksie van -ing in
bemanning is die van 'n substantiveerder, omdat dit 'n selfstandige
naamwoord gevorm het.
Dieselfde geld die adjektiveerders: wanneer -lik aan die stam moeder- gevoeg
word, kry ons 'n adjektief; dus is die kategoriale funksie van -lik die van 'n
adjektiveerder.
Kyk hoe 'n digter soos Van Wyk Louw met die stam
volgende fragment:

... Mense begryp mekaar nie.


Elkeen wil gryp. Wil begryp word.
Wil selfs gegryp wees.
(Uit:

64

Tristia)

gryp

speel in die

Die affiks; woordvormingsree


ls

AKTIWITEIT 9.3
Hier volg 'n lys produktiewe suffikse. Gee telkens self 'n voorbeeld van 'n
woord wat met die betrokke suffiks gevorm kan word:
A. Adjektiveerders

-aal/-iaal
-aans
-agtig
-loos/-eloos
-baar
-end

-ig/-erig
-lik/-elik
-aties
-saam
-eel
-er/-oner

B. Verbaliseerders

-eer/-iseer/-ifiseer
-el
C. Substantiveerders

-aan/-iaan
-aar/-enaar
-aard
-alis
-ling/eling
-oloog/-loog
-asie
-ator
-dom
-ees
-enis
-skap
-ing

-erd
-is
-istiek
-ery/dery
-etjie
-ologie
-grafie
-heid
-iek/-atiek
-igheid
-kus/-ikus
-urg
-ein

9.3 DIE SEMANTIESE WAARDE EN FUNKSIE VAN


AFFIKSE
betekenis van affikse
semantiese waarde

Daar is reeds aangetoon dat affikse in isolasie feitlik geen betekenis het nie,
maar dat hulle wel betekenis dra wanneer hulle as woorddele binne gelede
woorde optree. Die stam waarmee die affiks verbind, bepaal tot 'n groot mate
die verskillende betekeniswaardes van die affiks. Ter illustrasie: in beman het
be- die semantiese waarde (of betekeniswaarde) ``voorsien van'', maar in
bekyk (= ``kyk na, beskou''), nie.
Vergelyk ook die verskillende betekeniswaardes wat die suffiks
volgende woorde kry:
(1)

protesteer:
blameer:
telefoneer:
adresseer:
triomfeer:
spasieer:

-eer in die

``protes aanteken''
``blaam gee''
``telefoon gebruik''
``van 'n adres voorsien''
``triomf behaal''
``spasies maak''
65

Afdeling B: Morfologie

AKTIWITEIT 9.4
Slaan die betekenis van elke woord na en stel vas wat die betekeniswaarde
van elke affiks is:

wetlik, wetties, wetteloos, wettig


tydsaam, tydelik, tydig, tydloos
semantiese funksie

Ons kan ook 'n onderskeid tref tussen die semantiese waarde en semantiese
funksie van affikse. Die suffiks -er in die woord werker het die semantiese
waarde ``persoon wat ...'' (die stippels dui die stam aan), en dit het 'n
persoonsvormende funksie. In die woorde bebou, verbuig, aartsengel,
hipersensitief en oeronnosel het die gekursiveerde prefikse elkeen 'n unieke
semantiese waarde wat hulle onderling van mekaar onderskei, maar hulle
deel dieselfde semantiese funksie, naamlik dat hulle intensivering in
Afrikaans uitdruk.

emotiewe
betekeniswaarde

Dikwels kan die houding van die spreker/skrywer afgelei word uit die
gebruik van sekere affikse. Hierdie betekeniswaarde wat sekere affikse het,
noem ons die emotiewe betekeniswaarde. Vergelyk die betekenisverskil
tussen dier (``lewende wese wat kan rondbeweeg en voel'') en dierasie
(``afskuwelike dier''). Die betekeniskomponent ``afskuwelik'' wat met die
suffiks -asie geassosieer word, druk meer die houding van die spreker ten
opsigte van die entiteit dier uit as wat dit saam met die betekenis van die stam
'n bepaalde soort dier beskryf.
In die volgende voorbeelde druk die wisselvorm met
emosionaliteit aan die kant van die spreker uit, terwyl die
objektiewer en saakliker is:

-e 'n
-e-lose

groter
vorme

duur/dure les
bitter/bittere ervaring
louter/loutere onsin
'n mooi/mooie meisie

(2) 'n
'n

Emotiewe affikse noem nie bepaalde emosies of sprekershoudinge direk nie


(vergelyk Afdeling D: Semantiek in hierdie verband), dit gee slegs hierdie
emosies en houdinge as 'n neweproduk van die leksikale betekenis weer.
Vandaar dat een en dieselfde affiks soms meer as een (opponerende)
emotiewe waarde kan he. Vergelyk byvoorbeeld die uiting: ``Jou liewe
dierasie''.
semantiese groepe

Ander semantiese groepe wat gereeld gebruik word, is die volgende. Probeer
telkens eers self vasstel wat die affiks beteken deur van 'n verklarende
woordeboek gebruik te maak.
(3)

on- (onafhanklik, ondoeltreffend)


in- (indirek, inkonsekwent)
il- (illegaal)

Semantiese waarde: ``nie''


Semantiese funksie: Hierdie affikse dui die negatief aan, en is dus
negativeringsmorfeme.
66

Die affiks; woordvormingsree


ls

(4)

-agtig (kinderagtig, huigelagtig)


-gewys (speelsgewys, drupsgewys)
-ig (fluwelig, syig)

Semantiese waarde: ``soos ..., soos wanneer ge-... word''


Semantiese funksie: Hierdie is vergelykingsmorfeme.
(5)

-agtig (bedelagtig, twyfelagtig)


-ig/-erig/-rig (knorrig, morsig)
-s (broeis)

Semantiese waarde: ``neig om te ...''


Semantiese funksie: geneigdheidsmorfeme
(6)

be- (besproet, bespikkel)


ge- (gebaadjie, gedas)
-ig/-erig/-rig (afgunstig, nydig)

Semantiese waarde: ``met ...''


Semantiese funksie: ``met''-morfeme
(7)

-dom (eiendom, heiligdom)


-ery (brouery, gietery)
-ing (woning, monding)
-skap (graafskap, seeskap)
-te (oopte, laagte)

Semantiese waarde: ``plek wat/waar ... is/plek wat/waar ... word''


Semantiese funksie: Dit is duidelik dat hierdie morfeme plek aandui, daarom
word hulle lokaliseringsmorfeme genoem.
(8)

-heid (moegheid, ligsinnigheid)


-ing (aandoening)
-isme (alkoholisme, pessimisme)
-nis (bekommernis, ontsteltenis)
-skap (bankrotskap, beterskap)
-te (siekte, naarte)
-iteit (fataliteit, spesialiteit)

Semantiese waarde: ``toestand van ... wees''


Semantiese funksie: Dit behoort duidelik te wees dat hierdie morfeme
gesteldheidsmorfeme is.
(9)

-skap (burgerskap, broederskap)

Semantiese waarde: ``... wees''


Semantiese funksie: Die morfeem noem ons die statusaanduidende
morfeem.
(10)

-e (verlange)
-ery (draaiery, kullery)
ge- (gejaag, gekerm)
-ing (dreuning, werking, siening)
-te (begeerte, jeukte)
67

Afdeling B: Morfologie

Semantiese waarde: ``gevolg van ...''


Semantiese funksie: Hier word die gevolg van iets aangedui, daarom noem
ons hierdie morfeme resultatiewe morfeme.
(11)

-tiek (joernalistiek, linguistiek)


-kunde (geneeskunde, dierkunde)
-skap (wetenskap)

Semantiese waarde: ``bedryf van die .../bedryf wat ...''


Semantiese funksie: 'n Vakgebied word aangedui, daarom praat ons van
bedryfsaanduidende morfeme hier.
(12)

-heid (dwaasheid, gekheid)


-iteit (normaliteit, perversiteit)

Semantiese waarde: ``toestand soos van ...''


Semantiese funksie: toestandaanduidende morfeme
(13)

-grafie (biografie, geografie)


-logie (biologie, geologie)

'n Sekere vak word benoem, daarom het hierdie morfeme 'n vakaanduidende waarde en funksie.

AKTIWITEIT 9.5
Vorm by elkeen van die morfeme hierbo gelys onder (3) tot (13) nog woorde
wat in die verskillende kategoriee pas.

9.4 DIE HERKOMS VAN AFFIKSE


In die Afrikaanse morfologiese sisteem word daar 'n redelik konsekwente
onderskeid gehandhaaf tussen eie en ``vreemde'' morfologiese materiaal,
d.w.s. affikse van vreemde (Romaanse of Grieks-Latynse) herkoms verbind
feitlik sonder uitsondering met stamme en wortels waarvan die woordkorrelaat self ook van vreemde herkoms is. Hierteenoor verbind die ``eie'' (d.w.s.
Nederlandse/Afrikaanse) affikse hoofsaaklik met eiegoed. Vergelyk die
volgende voorbeelde:
(14)

hipersensitief, dirigent, illogies, hipodermis, hemisfeer, elektries


(Vreemde affikse en vreemde basis.)

aartsdom, meulenaar, gebergte


(Eie affiks en eie basis.)

onlogies

(Eie affiks en vreemde basis.)


In verklarende woordeboeke sal jy dikwels terme en woorde met vreemde,
dus redelik onbekende, prefikse sien. Die meeste van hierdie prefikse is aan
68

Die affiks; woordvormingsree


ls

die Romaanse tale ontleen, of is Grieks-Latyns van oorsprong. Een van hulle
kenmerke is dat hulle altyd dieselfde betekeniswaarde in bestaande gelede
woorde en gelede nuutskeppings behou. Ken jy dus eenmaal die
betekeniswaarde van so 'n affiks, is dit maklik om die betekenis van enige
nuwe of onbekende woord met die affiks af te lei, veral in die geval van
tegniese nuutskeppings. Dit kan ook van hulp wees in die ontleding van
``vreemde woorde'' in veral die digkuns.

AKTIWITEIT 9.6
(1) Slaan die onderstaande woorde in 'n verklarende woordeboek na en
probeer die betekenis van die affikse ontleed:

amoreel, amorf
abduksie, abnormaal
argivaris, argetipe
deduksie, demoraliseer
etnoloog, etnogeografie
homoniem, homofoon
amfiteater, amfibiee

ambivalent, ambitendens
anorganies, analfabeet
bigamie, bilateraal
dissekteer, disartikulasie
hemisfeer, hemovorm
idiolek, idiomorf

(2) Die onderstaande affikse kom dikwels voor in nuutskeppinge. Bestudeer


hulle betekenisse en probeer telkens nog woorde met hulle vorm:

infra- (``onder, ondergeskik''): infrastruktuur


ko- (``saam''): kooperasie
makro- (``groot''): makrokosmos
meta- (``verandering, wisseling, tussen''): metafisika
mikro- (``klein''): mikrogolf
mono- (``een, eenmalig''): monogaam
orto- (``reg, wetmatig''): ortodoks
outo- (``self, eie''): outobiografie
pan- (``al, alles''): pantes
para- (`'naas, newe''): parapsigologie
poli- (``baie, veel''): poligaam
pre- (``voor, vooraf''): prehistories
pro- (``voor, vooruit''): proloog
sub- (``onder, ondergeskik''): subkomitee
trans- (oor, her-, oorkant): transposisie
tele- (``ver''): telefoon
ultra- (``oordrewe, uiterste''): ultraviolet
Alhoewel van hierdie affikse wel produktief is, word baie ``vreemde'' affikse
mettertyd verdring deur ``eie'' affikse. 'n Mediese dokter mag weet dat
bragisefalies ``korthoofdig'' beteken, maar die gewone taalgebruiker sal kortbo bragi- verkies, onlogies bo illogies, herorganiseer bo reorganiseer, ens.
Die konteks is natuurlik ter sprake: as dit 'n vakkundige konteks is, sal die
gebruikers van vakterme en tegniese skeppings gebruik maak; die ``gewone
taalgebruiker'' verkies weer die beskikbare, eie taalmateriaal wat oor die
algemeen meer produktief is wat nuutskepping betref.
69

Afdeling B: Morfologie

LS
9.5 WOORDVORMINGSREE
In Studie-eenheid 7 is vermeld dat mens nie sommer willekeurig morfeme
aanmekaar kan koppel om woorde te vorm nie. Die spreker weet bewustelik
of onbewustelik dat sekere affikse by sekere stamme hoort, en dat daar 'n
betekenisverskil intree wanneer die volgorde van stamme omgeruil word.
Daar is byvoorbeeld 'n duidelike verskil tussen materiaalgordyn en
gordynmateriaal.
Om 'n volledige stel reels te formuleer wat bepaal hoe alle stamme/wortels
met alle affikse kan verbind, is 'n bykans onbegonne taak daarvoor is 'n
volledige grammatika van Afrikaans nodig, met al die reels en uitsonderings
daarop. Slegs deur voortdurende kontak met en gebruik van die taal kan
afleidings soos *dieflik en *vyandbaar as foutief herken word.
woordvormingsreels

Ons kan wel sekere basiese woordvormingsreels (WVRs) formuleer wat ons
help om veral afleidingsprosesse kortliks te omskryf. 'n WVR gee dan, met
behulp van hakiesnotasie, 'n eenvoudige beskrywing van 'n afleidingsproses.
Vergelyk:
(15) [hoog]

A [[hoog]+-te]

dui aan dat die woord hoogte gevorm is deur die affiks -te aan die stam hoog
te heg. Links van die pyl word die stam van die afleiding verskaf; regs van
die pyl word die resultaat verskaf van die aanhegting van die affiks.
voordele van WVRs

Een van die voordele van die gebruik van WVRs is dat ons 'n hele klomp
veralgemenings in so 'n reel kan saamvat oor 'n hele morfologiese paradigma,
dit is oor 'n reeks afleidings wat met dieselfde morfeem afgelei is. Ter illustrasie:
die affiks -baar verbind met werkwoordstamme (bv. eetbaar, breekbaar,
hoorbaar) en die resultaat is telkens 'n afleiding van die kategorie adjektief.
Hierdie inligting kan ons in 'n enkele WVR vir -baar inkorporeer. Vergelyk:
(6) [X]W

A [[X]

+-baar]Adj.

Hierdie reel moet dan so gelees word: die affiks -baar verbind met
werkwoordelike stamme, dit is [X]W, en die resultaat is dan 'n afleiding
bestaande uit die stam plus affiks, wat as geheel tot die kategorie adjektief
behoort.
Ons kan ook 'n tweede aspek van die WVR aandui, wat die betekenis van
die afleiding is. Die drie woorde hierbo beteken byvoorbeeld
(7) ``wat

geeet
gebreek
gehoor

kan word''

en dit kan ons veralgemeen tot ``wat ge-X kan word'', waar X dan enige
werkwoord verteenwoordig wat as stam vir 'n -baar-afleiding kan dien.
Bestudeer ook die volgende WVRs:
(8) Die woorde werker, stapper, danser, rangeerder kan ons formuleer as:

[X]W
[[X]W +-er]N
d.w.s.
``persoon/ding wat gewoonlik of as beroep X''
70

Die affiks; woordvormingsree


ls

(9) Die woorde

beman en bespyker kan ons weer formuleer as:

[be-+[X]N]W
[N]N
d.w.s
``aanbring/voorsien van dit wat X noem''
(10) Die woorde

anti-alles, antichris en anti-kerk kan geformuleer word as

[X]N
[anti+[X]N]Adj.
d.w.s.
``gekant teen/ vyandig teenoor/ die teenoorgestelde of teenstander van
dit wat X noem''

OPSOMMING
Uit die voorafgaande kan ons sien dat daar verskeie affikse is wat
nog produktief is in Afrikaans. Ons sien verder hoe ons die
woordsoorte van woorde kan verander deur die byvoeging of
weglating van affikse. Voorts sien ons dat affikse wel deeglik
betekenis dra dit word duidelik uit die semantiese waarde en
funksie van affikse. Ons merk op dat talle affikse in Afrikaans
hulle oorsprong in die Romaanse tale of in Grieks-Latyn het, en
dat mens die betekenis van die affikse moet ken om veral
nuutskeppinge te kan verstaan. Ten slotte sien ons hoe
woordskepping, in die geval afleiding, deur middel van
eenvoudige woordvormingsreels geformuleer kan word.

AKTIWITEIT 9.7
Stel die WVRs op wat in die afleidings herrangskik, onvriendelikheid,
vergeetagtigheid, inisiasie en moeiteloos ter sake is; m.a.w. stel die reels op
vir afleidings met her-, on-, -elik, -heid, -agtig, -asie en -loos.

71

Afdeling B: Morfologie

Studie-eenheid

10

Die invloed van Engels op die Afrikaanse


affiksstelsel

UITKOMSTE
As jy hierdie studie-eenheid deurgewerk het, sal jy kan omskryf
. watter affikse, ontleen uit Engels, in Afrikaans gebruik word
. hoe produktief hierdie ontleende affikse is
. hoe gevestig hierdie affikse is, veral in die spreektaal

10.1 INLEIDING
In die derdejaarsmodule AFK304-3 (``Taalvariasie en Taalpolitiek'') gaan jy
kennis maak met begrippe soos taalkontak, taakverandering en taalvariasie.
taalkontak
ontlening

Dit is geen vreemde verskynsel dat sprekers woorde uit tale waarmee hulle
gedurig in kontak is, ontleen nie. In Suid-Afrika, met sy verskeidenheid tale,
vind daar gedurig kontak en wisselwerking tussen die verskillende tale plaas.
Die meeste taalgebruikers in die land is ten minste twee- en selfs drie-, vieren vyftalig en begrippe en terme word ontleen en (dikwels analogies)
aangepas deur die sprekers van 'n spesifieke taal om by hulle behoeftes aan te
pas.
Afrikaans se grammatikale struktuur is grootliks gebaseer op die van
Nederlands, maar dit wyk ook natuurlik op verskeie wyses van Nederlands
af. Die meeste Afrikaanse taalitems is die afgelope eeu inhoudelik uitgebrei
deur ontlening aan veral Nederlands en Engels, en in sommige gevalle aan
Afrikatale soos IsiZulu en Sesotho of Setswana.

erkende woorde

Afrikaanssprekendes het veral 'n magdom woorde en woordgroepe aan


Engels ontleen. Combrink (1990:365) bereken byvoorbeeld dat Afrikaans
meer as twee maal soveel woorde aan Engels ontleen het as aan alle ander
tale (byvoorbeeld Latyn, Duits, Frans, die Afrika- en Khoitale en MaleisPortugees) saam. Die oorgrote meerderheid van hierdie ontleende woorde
word nie deur die Taalkommissie van die Suid-Afrikaanse Akademie vir
Wetenskap en Kuns erken nie.
Wanneer daar in hierdie studie-eenheid van ``erkende woorde'' gepraat
word, word bedoel dat die items in die Afrikaanse Woordelys en Spelreels
(AWS) opgeneem word.

72

Die invloed van Engels op die Afrikaanse affiksstelsel

Die kwessie is uiteraard baie relatief. Talle woorde wat tans nie in die AWS
opgeneem is nie, kan heel waarskynlik in die toekoms wel opgeneem
word op grond van die feit dat hulle frekwensie (herhaaldelike voorkoms/
gebruik) baie hoog is en sodoende ``erken'' word.
Erkende leenwoorde en leenvertalings uit Engels sal vir jou nie vreemd wees
nie. Dink maar aan leenwoorde soos speaker, krieket, rugby, whisky en
leenvertalings soos eendstert (``duck-tail''), veselglas (``fibreglass''), algemene praktisyn (``general practitioner'') en kompakte skyf/kompakskyf
(``compact disc'') wat deel geword het van die Afrikaanse woordeskat.
sosiolek
idiolek

Die ontleningsproses gaan gedurig voort, in tegnologiese kontekste en veral


op die gebiede van spreek- of omgangstaal, of dit nou sosiolekties
(groepsgebonde, vgl. die sg. ``flaaitaal'' van die ``tsotsi's'') is of idiolekties
(spesifieke taalgebruik van die individu).
Dit is juis op die omgangstaal, die sogenaamde ``privaatdomein'' van
Afrikaanssprekendes, wat Engels die meeste invloed uitoefen. Dink maar aan
die taalgebruik van talle Afrikaanssprekendes op die terreine van vriendskaplike bande, sportaktiwiteite, ens. die een vernuwing na die ander
word in Engelse ``loslitterminologie'' gebruik. 'n Mens sou kon se: hoe
minder formeel die taalgebruik, hoe groter is die invloed van Engels. Die
invloed van Engels het voorts 'n kloof laat ontstaan tussen die
hiperkonserwatiewe Afrikaanse skryftaal en die omgangstaal, dikwels
``loslitafrikaans'' genoem.
Die bedoeling met hierdie studie-eenheid is nie om vanuit 'n ``puristiese''
hoek ``taalfoute'' te probeer aantoon nie, maar jy moet onthou dat die klem
wel op Standaardafrikaans val. Na afloop van hierdie eenheid kan jy self
besluit of die prosesse wat bespreek word Afrikaans verryk of nie.

sleng

Die taalgebruik van sekere ``sosiale klasse'' weerspieel ook die invloed van
Engels op terme en die affiksstelsel. Hier word bedoel ``vernekulere
taalgebruik'' of ``sleng''. 'n Uitstekende voorbeeld (eintlik 'n ensiklopedie!)
van die vervorming van Afrikaanse woorde onder die invloed van Engels en
onerkende ontlenings uit Engels is die roman Triomf van Marlene van
Niekerk (Queillerie, 1994). Op letterlik elke bladsy sal jy talle voorbeelde
vind van 'n sekere vernekuler (in hierdie geval 'n sosiolek) en Van Niekerk
gee die taalgebruik van 'n sekere sosiale taalgroep uitstekend (en dikwels
uiters poeties) weer. Gaan lees gerus ook P.G. du Plessis se drama Siener in
die suburbs vir voorbeelde van vervormings onder invloed van Engels.
Kyk na die volgende twee voorbeelde om die bogenoemde te illustreer:
(1) ``Van everywhere kry ek nog invitations om personal appearances te
maak en fighters te help train. En elke jaar invite hulle my om by
Sonderwater met hulle tournament te ref. Daar fight hulle rough en
tumble, amper soos in rugby.'' (Hier is 'n boksafrigter aan die woord.)
(2) Ralph: Dis nie die law se djop om mense tesame te hou nie. Dit lyk
maar soe. Dis om mense separately te laat develop.
Sammy: Is dit dan die law se skuld dat Sally divorced is?
Ralph:

Indirectly is die law responsible vir baie dinge. Kyk soes die
Mixed Marriages Act en die Immorality Act vir example.
(Uit: Political joke deur Peter Snyders, Perskor, 1983.)
73

Afdeling B: Morfologie

AKTIWITEIT 10.1
Luister na die Afrikaanse kommentaar van veral rugby- of krieketwedstryde
oor radio of op TV en hoor hoeveel Engelse terme net so gebruik word in die
kommentaar, of vervorm word tot Afrikaans. Alternatiewelik kan jy luister na
'n geselsprogram oor sport oor die radio of op TV en dieselfde oefening doen.

Afrikaans se invloed op
Engels

Engels (en verskeie van die Afrikatale) leen ook uiteraard woorde uit
Afrikaans en Afrikaanse woorde word dikwels verengels deur gebruik te
maak van Afrikaanse stamme en Engelse affikse. Die woorde dokter en mes
het byvoorbeeld udokothela en ummese in Zulu geword.
In Engelse omgangstaal is die volgende al gehoor:
(3) ``I only lagged when he lost his balance.''
``Last night we diefed my old man's car.''
``His wife moered him when she found out that he was trekking her
pension as well.''
``She gooied a tantrum and was ganing aan when she caught her
husband cheating on her.''
In 2005 verskyn Al Lovejoy se Acid Alex (Zebra Press), geskryf in 'n
verskeidenheid sosiolekte: bendetaal, tronktaal, weermagtaal, ens., telkens
mengsels van hoofsaaklik Engels, met sterk invloede van veral Afrikaans en
Zulu. Soos die geval is met Triomf, verskaf Lovejoy bykans 'n ensiklopedie
van die spreektaal van sekere segmente van die Suid-Afrikaanse samelewing:
``The marrobaners (the 19s) are the thieves. They live for kroon [geld] and
they steal to get it. They rob, thieve, connive, scale, sluk [steel], skebeng
[steel] and schnaai [steel] their way into anything not nailed down. The only
golden and much broken rule is never to sluk a brother'' (p. 166).
``As a biscuit boy it was my responsibility to keep my bek shut and maal on
pipes or perform chores for the indotas [geniseerdes, manne]. ... The ouens
made a living by stealing'' (p. 167).
``I'm still skieming about getting the petrol-ous to open my door when he
pulls out his wallet and all I see is this thick wad of moela. That's when I get
kak gedagte. This ou isn't that much bigger than me, and I could gaan him
with the chisel'' (p. 170)

funksieverruiming

In die geval van die gebruik van die selfstandige naamwoord dief onder (3),
het ons te make met sogenaamde funksieverruiming: 'n woord wat 'n
bepaalde sintaktiese gebruikswaarde en funksie het, verkry verdere
verbindingsmoontlikhede en verdere funksie dief word hier as werkwoord
gebruik. Die selfstandige naamwoord lem word dikwels in veral bende- of
tronktaal gebruik as werkwoord: ``Ons gaan hom lem omdat hy op ons gesplit
het.''
Vervolgens word daar gekonsentreer op die invloed van Engels op die
affiksstelsel van Afrikaans. Slegs enkele voorbeeld word by elke subafdeling
verskaf; probeer om deurentyd eie voorbeelde by die bestaandes te voeg.

74

Die invloed van Engels op die Afrikaanse affiksstelsel

10.2 -EER
Bestudeer die volgende woorde:
(4)

dupliseer, matrikuleer, disinvesteer en repudieer

Die suffiks -eer is vertaal van die Engels -ate en -ize/ise. Die ontlening van
werkwoorde aan Engels het die produktiwiteit van die verbaliserende suffiks
baie aangehelp.
Dikwels word Engelse woorde ook as Afrikaanse werkwoorde ontleen sonder
die hulp van -eer:
(5)

boikot, boul, ghries en ski

10.3 VERLEDETYDS-GE(6)

geboikot, geboul, geflirt en gestonk.

Die ontlening van werkwoorde aan Engels het die produktiwiteit van die
verledetyds-ge- aangehelp.
Dikwels tree ge- ook saam met onerkende ontleende werkwoordstamme op,
soos die volgende woorde wat tydens 'n Afrikaanse sportuitsending gehoor
is:
(7)

aangepass, afgeshow, afgetjop, gebackfire

10.4 ADJEKTIVERENDE E- ... -D PLUS ATTRIBUTIVERENDE -E EN DIE ONTLEENDE -ED


Afrikaanse adjektiewe word merendeels uit werkwoorde gevorm, onder
andere deur die alkantvoeging van ge- ...-d gevolg deur die attributiewe -e,
soos in die volgende voorbeelde met simplekse werkwoordstamme van
Engelse herkoms:
(8)

gegalvaniseerde, gemasjineerde en getatoeeerde.

Onerkende voorbeelde wat in die spreektaal gehoor word, is


(9)

gesquashde en geworriede

Verder hoor mens dikwels dat Afrikaanssprekendes by simplekse werkwoordstamme naas 'n ontleende -ed-vorm (soos die onerkende excited,
fascinated, ens.) ook 'n parallelle ge- ...-d vorm, soos byvoorbeeld
geamplifyde/amplified, gegrillde/grilled, ens.

10.5 ADJEKTIVERENDE

-Y

Afrikaanssprekendes het 'n hele aantal Engelse adjektiewe op -y ontleen,


waarvan geeneen erken word nie, maar wat dikwels gehoor word.
Van die adjektiewe, soos

cosy, cagey, groovy, shabby

en

tipsy,

is nie
75

Afdeling B: Morfologie

ontleedbaar vir Afrikaanssprekendes nie. Ander is weer ontleedbaar deurdat


die parallelle selfstandige naamwoord of werkwoord ook aan Engels ontleen
is:
(10)

brainy x brain(s), crafty x craft, pushy x push


-ING
adjektiwiese -ing-ontlenings

10.6 ADJEKTIVERENDE
Daar is 'n groot aantal
onerkend. Vergelyk
(11)

in Afrikaans, almal

flipping, depressing, missing, raving, struggling en swinging

10.7 BYWOORDVORMENDE

-WIL

Die Engelse bywoord well soos in ``I'd bloody well think so'' is in Afrikaans
oorgeneem as 'n bywoordvormende suffiks -wil, soos in blerriewil,
dekselswil en bliksemswil (Voeg maar by soos jy opmerk het die suffiks
produktief geraak by Afrikaanse stamme om veral vloekbywoorde te vorm!)

10.8 EMOTIEWE

-IE/-Y

In die vorige studie-eenheid is die konsep emotiewe betekeniswaarde


bespreek. Afrikaans vorm sekere ``emotiewe substantiewe'' m.b.v. -ie,
vergelyk bergie, dronkie, onnie en wintie (uit bergslaper, dronklap,
onderwyser en windgat).
Verskeie Afrikaanse emotiewe substantiewe is aan Engels ontleen, gewoonlik
onerkend. Vergelyk
(12)

boekie, eppie, druggie, baddy, shortie en sweetie

10.9 MEERVOUDE
meervoudloosheid

Afrikaanssprekendes het verskeie meervoudlose woorde aan Engels ontleen


en die meervoudloosheid net so in Afrikaans oorgedra. Vergelyk die
volgende voorbeelde:
(13)

meervoude sonder parallelle enkelvoud

In enkele gevalle is woorde net in die meervoudsvorm ontleen, sonder


parallelle enkelvoud, maar met behoud van die meervoudswaarde. Vergelyk
die volgende onerkende vorme:
(14)

ontleende meervoudsuffikse

76

diesel, gholf, polo (erkend)


boeliebief, PT, rock (musiek) (onerkend)

blues, digs, guts, sports

Soms is dit duidelik dat die meervoudsuffiks van 'n bepaalde ontleende
woord ook 'n Engelse ontlening is. Mens sien dit raak wanneer parallelle
Afrikaanse enkelvoude en hul meervoude vergelyk word. Op grond van die
ooreenstemming met die Engelse meervoude en op grond van die feit dat die
meervoudsvorming afwyk van die Afrikaanse woordvormingreels, is die
volgende meervoude van erkende Afrikaanse woorde aan Engels ontleen:

Die invloed van Engels op die Afrikaanse affiksstelsel

(15)

cliches (vgl. vlei-vleie), trustees (vgl. knie-kniee), snobs


webbe) en kleims (vgl. geheim-geheime)

(vgl.

web-

AKTIWITEIT 10.2
(1) Maak 'n lys van nog 'n aantal woorde wat jy in Afrikaans
(Engfrikaans?) ken en wat volgens die kategoriee hierbo (10.2 tot
10.9) ingedeel kan word; m.a.w. gee nog 'n paar voorbeelde van woorde
wat volgens die prosesse hierbo gelys, gevorm is.
(2) Maak 'n lysie leenwoorde uit Engels wat jy teenkom in die verskillende
omgewings waarin jy werk, woon of ontspan en kyk of jy die
sistematiek agter die woordvorming kan vasstel. Raadpleeg byvoorbeeld
ook Lovejoy se reeds vermelde Acid Alex om sy sistematiek met
betrekking tot die verengelsing van Afrikaanse woorde te agterhaal. Jy
kan ook die volgende gedig van gert vlok nel gebruik om sistematiek
met woordskepping te probeer vasstel:

oproep
Goegie was veraf vandag
vandag toe ek hom bel
en vanuit die kruik vertel
heel godse dag gesit en paint se hy
toe in die kar geklim, toe berg toe gefokkenry
kaalgat vleis gebraai hoog bo iewers oers
by galopping van einders, toringing (w(o(l(k(e
toe in die kar geklim en terug gery
toe veraf geklink vir my
(Uit: om te lewe is onnatuurlik, 1993)
(3) Dink jy dat die Engelse invloed op die Afrikaanse affiksstelsel
produktief is? Dink jy verder dat hierdie invloed bydra tot 'n
``positiewe'' uitbreiding van die Afrikaanse woordeskat? Motiveer jou
siening deeglik!

OPSOMMING
Uit die bostaande behoort dit duidelik te wees dat Engels steeds 'n
groot invloed op die Afrikaanse affiksstelsel het. Verskeie van die
ontleende vorme word nie in Afrikaans erken nie, maar hulle word
gereeld in spreektaal gehoor. Hierbo is aangetoon hoe werkwoorde, adjektiewe, emotiewe selfstandige naamwoorde en
meervoude in Afrikaans benvloed word deur kontak met Engels.
Die konteks speel dikwels 'n rol vir die ``frekwensie'' van hierdie
ontleende woorde. In 'n minder formele gespreksituasie is die
kanse beter om van die verskillende ontleende tipes soos hierbo
uiteengesit, te hoor.

77

Afdeling B: Morfologie

Studie-eenheid

11

Prosesse van woordeskatuitbreiding

UITKOMSTE
As jy hierdie studie-eenheid deurgewerk het, sal jy kan omskryf
. hoe woorde gevorm word deur middel van reduksie en
wysiging
. of die bogenoemde prosesse produktief is
. op watter wyses nuwe woorde (ook tegniese skeppings) in
Afrikaans gevorm word

11.1 INLEIDING
Uit die vorige studie-eenhede sou jy reeds agtergekom het dat van die
sistematiek agter woordvorming in Afrikaans lewendig en produktief is.
Nuwe woorde word gedurig gevorm en gebruik, terwyl ander woorde en
woordvormingsprosesse uit die spreektaal en die woordeskat verdwyn.
Voorts behoort dit ook duidelik te wees dat taal op geen tydstip staties is nie:
nuwe woorde word gedurig gevorm en ander verdwyn. In Studie-eenheid 10
is aangetoon hoe nuwe woorde (die meeste onerkend maar gevestig in die
spreektaal) gevorm word op grond van veral die invloed van Engels op die
Afrikaanse affiksstelsel. Leenwoorde en neologismes vul ook natuurlik op 'n
voortdurende basis die leksikon van Afrikaans aan.
In hierdie studie-eenheid gaan ons kyk hoe die Afrikaanse woordeskat
uitgebrei word deur middel van 'n aantal prosesse waarin tipes gelede
woorde, soos uiteengesit in Studie-eenheid 8, weer ter sprake kom.

11.2 REDUKSIE
Bestudeer die volgende woorde:
(1)

bib, foon, memo, traanrook


Waar kom hulle vandaan? Dis nie te moeilik om vas te stel dat hulle
gereduseerde vorme van die volgende woorde is nie:

78

Prosesse van woordeskatuitbreiding

(2)

biblioteek, telefoon, memorandum, traangasrook


Deur middel van reduksie word nuwe woorde redelik produktief in
Afrikaans gevorm: 'n nuwe woord word op die basis van een of meer
morfeme reduserend gevorm.

reduksie

11.2.1 Produkte van reduksie


Alle produkte van reduksie is nie van dieselfde aard nie, want daar is
verskillende tipes reduksieprosesse in Afrikaans werksaam. Ons kyk
vervolgens na van hierdie produkte:
akronieme

Wanneer 'n woord uit die beginletters van twee of meer morfeme opgebou is,
noem ons hierdie woord 'n akroniem.
Ons onderskei twee tipes akronieme hier. Vergelyk:
(3)

letternaam-woorde

B.A. (5Baccalaureus Artium), WVK (5Waarheids- en Versoeningskommissie), WNNR (5Wetenskaplike en Nywerheidnavorsingsraad), HOP
(5Heropbou- en Ontwikkelingsprogram)

Hier word die letters se alfabetnaamwaarde behou (aa, bee, see, ens.) en ons
noem produkte van hierdie proses letternaam-woorde.
Vergelyk hierteenoor

AVBOB (5Afrikaanse Verbond Begrafnisondernemers Beperk) en NAVO


(5Noord-Atlantiese Verdragsorganisasie)
Jy kan sien dat die letters se klankwaarde behou (a, b, s, k, ens.); hierdie
(4)

letterklank-woorde

akronieme word letterklank-woorde genoem.

AKTIWITEIT 11.1
Skryf 'n paar voorbeelde neer van die twee tipes akronieme hierbo genoem.
Kyk veral na politieke berigte in die pers vir voorbeelde.

Vergelyk die volgende woorde:


(5)

admin (5administrasie), dok (5dokter) en prof (5professor)

knipsels

Hierdie tipe woorde word knipsels genoem. Die herkoms van knipsels is
redelik voor die hand liggend: 'n woord word uit 'n grondwoord gemaak deur
laasgenoemde se vorm te reduseer, sonder inagneming van die morfologiese struktuur van die grondwoord. Ons kry knipsels veral in sleng,
gesinstaal en aanspreektitels.

inkortings

Verwant aan knipsels, is inkortings. Soos die term aandui, is inkortings


korter woorde wat op die basis van langeres gevorm word, met inagneming
van die gegewe morfologiese struktuur en met behoud van die betekenis
van die oorspronlike woorde. Vergelyk
(6)

avokado (5avokadopeer [5avokadopeerboom]), halfeind (5halfeindstryd), naskeer (5naskeermiddel)


79

Afdeling B: Morfologie

gemengde prosedures

Dit is nie vreemd om die woordvormingsprosedures wat hierbo genoem is, op


verskeie wyses ``gemengd'' in die spreektaal te hoor nie. Die woord skeinat is
gevorm uit skeikunde + natuurkunde, en hier is 'n inkorting en 'n knipsel
gekombineer. Die voormalige studentenaam Kovsie (UKOVS + -ie) is weer
'n voorbeeld van 'n kombinasie van 'n akroniem wat geknip en met 'n suffiks
gekombineer word.

reduksieafleidings

Sodra mens begin ``speel'' met inkortings, ens. doen verskeie afleidings en
samestellings hulle aan die hand.
(7)

aainie (5iron marble), dronkie (5dronkaard/-lap), wesie (5weeskind)

is gevorm deur 'n reduksiestam te kombineer met 'n suffiks. Ons kan hulle
reduksieafleidings noem.
reduksiesamestellings

'n Soortgelyke proses gebeur wanneer twee reduksiestamme met mekaar


gekombineer word, vergelyk:
(8)

Interpol (5Internasionale Polisie), Munitoria (5Munisipaliteit +


Pretoria) en Internet (5Internasionale Netwerk)

Die dele van reduksiesamestellings is nie selfstandige woorde nie hulle is


reduksieprodukte wat onmiddellik na vorming aanmekaar gelas moet word.

AKTIWITEIT 11.2
Gee 'n paar eie voorbeelde van knipsels, inkortings en kombinasies van die
twee prosedures uit 'n radiopraatjie, advertensieteks of 'n koerantteks.

11.3 WOORDESKATUITBREIDING DEUR MIDDEL VAN


NAAMGEWING
skepping

Naamgewing en neologismes kan geplaas word onder die kategorie skepping


van woordvorme. Skepping is 'n woordvormingswyse wat relatief min deur
Afrikaanssprekendes benut word. Anders gestel: dit is selde dat 'n nuwe
woord in Afrikaans nie gemaak word op die basis van, of minstens met
behulp van, een of meer bestaande morfeme nie.

naamgewing

As jy dink aan veral dier- en plantname, sal jy terme soos vlakhaas,


rooiborsie, wag-'n-bietjie-boom en witstinkhout herken. Mens sou 'n aantal
kategoriee te opsigte van naamgewing kan onderskei:
.
.
.
.

80

Naamgewing op grond van klanknabootsing: vgl. kwevoel;


Naamgewing op grond van 'n opvallende eienskap: vgl. duisendpoot;
Naamgewing op grond van habitat: vgl. kransduif, waterbok;
Naamgewing op grond van gelykenis: vgl. die oog van 'n naald, die voet
van 'n berg; sekere plant- en diersoorte, bv. varkoor, leeubekkie,
dennenaalde.

Prosesse van woordeskatuitbreiding

(Hier word nie op plekname ingegaan nie dit val onder die afdelings
toponimie en onomastiek/naamkunde wat op derdejaars- en nagraadse vlak
behandel word.)
Naamgewing en ook neologismes is uiteraard 'n proses wat nooit afgelope is
nie: alles waarmee die mens in aanraking kom, wil hy 'n naam gee. Die
proses is interessant vanuit 'n semantiese perspektief, maar wat die
morfologie betref is daar redelik min strukturele sistematiek te bespeur.
Van die naamgewingskategoriee hierbo bespreek, sal daar heel waarskynlik
net onder die tweede en derde kategorie sekere ontledings m.b.t. samestellings gedoen kan word.

11.4 KLANKNABOOTSING EN SKEPPING


In Afrikaans is skeppings hoofsaaklik 'n aantal klanknabootsings, byvoorbeeld boggom, tjilp, tjor, zoem en zirts. Streng gesproke val hierdie
voorbeelde van skepping buite die veld van die morfologie daar is nie
sprake van sistematiek agter die vorm, funksie en betekenis van die betrokke
woord nie.
Vir die morfologie word skepping gepas wanneer dit gepaardgaan met
sistematiek. Die tipes gevalle waarin die morfologie belangstel, berus op
skepping-plus-kombinasie (reduplikasie), skepping-plus-kombinasieplus-wysiging en op skepping-plus-kombinasie-plus-kombinasie.
skepping-plus-kombinasie (reduplikasie)

Vergelyk die volgende woorde:


(9)

hoep-hoep, doef-doef, tjoek-tjoek

Van hierdie woorde is klanknabootsende name van diere of items, maar daar
is 'n sistematiek te bespeur: die stam word gekombineer met die stam self, en
dit word reduplikasie genoem. Direk na skepping vind reduplikasie plaas om
die woord te vorm.
reduplikasie-pluswysiging

Kyk na die volgende woorde:


(10)

bim-bam, kris-kras, sig-sag, tik-tak

Hier is sistematiek op twee wyses te bespeur: daar is reduplikasie van die


stam, plus wysiging van die stamklinker. Direk na skepping vind daar dan
reduplikasie-plus-wysiging plaas.
skepping-plus-kombinasie-plus-kombinasie

In die woorde
(11)

dirkdirkie, doemdoempie en toktokkie

is die sistematiek maklik te bespeur: die stam tok- word byvoorbeeld


geredupliseer tot tok-tok; direk daarna word hierdie skepping met die suffiks
-ie gekombineer.
81

Afdeling B: Morfologie

AKTIWITEIT 11.3
Gee nou 'n paar eie voorbeelde van elk van die tipes skepping wat hierbo
uiteengesit is.

11.5 NEOLOGISMES
Jy sal heel waarskynlik die volgende nuutskeppings ken (meestal gebaseer op
Engels) wat reeds deel geword het van die Afrikaanse leksikon:
(12)

duikweg, moltrein, spookasem, woonstel, byderwets, bromponie,


sweetpak, klinknaelbroek, kreukeltraag, vuurvas, skiktyd, borrelbad,
tuimeldroer en pendeltuig

Soos die geval is met naamgewing deur skepping, kom neologismes deurentyd
tot stand in die spreektaal en leksikon, veral as gevolg van die vooruitgang in
tegnologie: nuwe dinge moet nuwe name kry. Die voorbeelde kompakskyf en
kompakskyfspeler is ook reeds in 'n vorige studie-eenheid vermeld.
Talle neologismes is bloot leenvertalings uit Engels (vgl. tuimeldroer en
kompakskyf) en die sistematiek agter die vertalings is oor die algemeen die
direkte vertaling van die twee stamme waaruit die samestelling bestaan.

Neologismes is natuurlik tydgebonde relatief: woorde wat 'n paar dekades


gelede beskou is as nuutskeppings, is vandag reeds algemeen gebruiklik en
deel van die leksikon, soos die voorbeelde onder (12).
Veral in die advertensiewereld word daar vindingryk en skeppend met
Afrikaans omgegaan, aangesien dit daar om oorspronklikheid en trefkrag
gaan. Talle van hierdie skeppings het nie juis 'n lang ``leeftyd'' nie,
byvoorbeeld tintelsmaak en bielielekker; ander bly weer langer in die
spreektaal op grond van die gewildheid van die produk, soos vingerleklekker.

AKTIWITEIT 11.4
Stel 'n lysie neologismes op wat jy in advertensies teenkom. Probeer om
telkens vas te stel of jy te make het met 'n leenvertaling, of 'n eie Afrikaanse
skepping.

By van die neologismes wat nie vertaal is uit Engels nie, is dit moeiliker om
die sistematiek agter die skeppings te formaliseer as wat die geval met
leenvertalings is (wat ook dikwels neologismes is). Met die skepping van 'n
woord soos spookasem kom verskeie semantiese aspekte soos onder meer
figuurlike betekenis ter sprake en dit is moeilik om woordvormingsreels hier
te formaliseer.
82

Prosesse van woordeskatuitbreiding

11.6 TEGNOSKEPPINGS
tegnostam
tegnoskepping

In verskeie ``tegniese woorde'' (dikwels ook tegniese neologismes) soos


biogeneties, outobank en sosiopolitieke kom 'n mens woorddele teen wat
altyd vooraan woorde optree, maar nie 'n stam of prefiks is nie en ook nie as
selfstandige woord kan optree nie. Hulle lyk soos wortels, maar Combrink
(1990:19) noem hulle tegnostamme. Tegnostamme kom dikwels tot stand
deur die proses van reduksie-plus-kombinasie, byvoorbeeld die tegnostam
Afro- wat gevorm is deur Afrika tot Afr- te reduseer en dan dadelik die
voegsel -o- daarby te voeg.
Soms word tegnostamme wel selfstandige woorde, soos gastro, kilo, mikro en
makro.

tegnoafleiding

In die woorde
(13)

fibroed, Mongoloed, metallod en asteroed

sien ons voorbeelde van tegnoafleidings: die adjektiverende suffiks


word aan 'n tegnostam gevoeg.
tegnosamestelling

-ied

Dit behoort redelik logies te wees dat mens dan ook tegnosamestellings kry,
waar die eerste stam 'n tegnostam is, soos in die geval van
(14)

astrofisika, kubofuturisme, geopolities en kardiovaskuler

AKTIWITEIT 11.5
Stel 'n lysie op van 'n paar tegnoafleidings en -samestellings wat jy in
advertensies van 'n tegniese aard vind. Kyk byvoorbeeld na advertensies oor
brandstof, motorenjins, rekenaars, skoonmaakmiddels, ens.

OPSOMMING
Uit die voorafgaande behoort dit vir jou duidelik te wees hoe
morfeme ingekort, geknip en gekombineer word om woorde te
vorm. ``Tegniese morfeme'' word ook deurentyd gebruik om
terme te skep wat veral nuwe entiteite in voortdurend uitbreidende
natuurwetenskaplike en tegnologiese kontekste moet benoem.

11.7 SLOT
Na afloop van hierdie afdeling behoort jy meer daarop ingestel te wees om
``morfologies'' te kan lees. Van die uiteensettings oor byvoorbeeld wortels en
affikse van vreemde herkoms kan ook van hulp wees by die ontleding van
literere tekste. In die poesie van byvoorbeeld Peter Blum en T.T. Cloete is
daar baie tegniese nuutskeppings; jou kennis van wortels sal jou daar van
hulp wees om hierdie ``vreemde'' vorme te kan ontleed.
83

Afdeling B: Morfologie

AKTIWITEIT 11.6
1.

2.

Kyk weer na die drie gedigte wat aan die begin van hierdie afdeling
afgedruk is. Is daar slegs sprake van ``digterlike vryheid'' in die
omvorming, vervorming en uitbou van sekere woorde, of kan daar 'n
sekere betekenisvolle sistematiek daaragter bespeur word? Motiveer jou
stellings.
In die poesie van D.J. Opperman word daar verskeie neologismes
aangetref. Lees die volgende voorbeelde deur en probeer die betekenis
van elke woord uit die betekenis van die morfeme daarvan bepaal:

skedelig
spekig
brokkig
krukkig
onthemel

omfluister
klipklompe
druppeldrelle
trapsoetjiesiel
tinktinkietaal

blou-brokkelrig
raapwit
waaireens
vetstertgemeente

BRONNELYS
Blum, Peter. 1957. Enklaves van die lig. Kaapstad: Human & Rousseau.
Combrink, J.G.H. 1990. Afrikaanse mofologie: Capita exemplaria. Pretoria:
Academica.
Lovejoy, Al. 2005. Acid Alex. Kaapstad: Zebra Press.
Naude, Charl-Pierre. 1995. Die nomadiese oomblik. Kaapstad: Tafelberg.
nel, gert vlok. 1993. om te lewe is onnatuurlik. Kaapstad: Tafelberg.
Snyders, Peter. 1983. Political joke. Johannesburg: Perskor.

84

Afdeling
Sintaksis
Outeur: Prof P.H. Swanepoel
met bykomende aktiwiteite
deur dr. R. Retief.

Afdeling C: Sintaksis

Studie-eenheid

12

Inleiding

In die vorige studie-eenhede het jy sistematies begin kennis maak met die
boustene van die grammatika van Afrikaans, dit is die kennis wat ons gebruik
as ons in Afrikaans lees en luister, skryf en praat. Eers is daar gekyk na die
klanke van Afrikaans; daarna het ons beweeg na kombinasies van klanke tot
morfeme, en veral gekyk hoe Afrikaanssprekendes die woordeskat van
Afrikaans uitgebrei het, en nog steeds uitbrei, met bestaande en nuwe woorde
in kombinasie en met die byvoeging van morfeme.

OORSIG
In die volgende paar studie-eenhede gaan ons kyk
. hoe Afrikaanse woorde in verskillende woordsoorte verdeel
word
. hoe woorde verbind tot sinstukke
. hoe sinstukke verbind tot enkelvoudige sinne
. hoe klouse verbind tot saamgestelde sinne
. hoe verskillende soorte sinne in Afrikaans gebruik kan word
om ons ervaringe van die werklikheid uit te druk
. hoe dieselfde gedagte met verskillende sinne uitgedruk kan
word en
. hoe die leser se interpretasie van 'n gedagte bepaal word deur
die spesifieke soort sin wat gebruik word om dit uit te druk

UITKOMSTE
As jy die studie-eenhede van hierdie afdeling deurgewerk het, sal
jy
(i) ten opsigte van die enkelvoudige sin kan aandui:
. tot watter soort sinstipe dit behoort
. uit watter soort sinstukke dit saamgestel is
. uit watter woordsoorte elke sinstuk opgebou is
. wat die woordvolgorde van 'n sin is
. wat die funksie van spesifieke sinstukke in 'n sin is
. in watter verskillende funksies bepaalde sinstipes gebruik
kan word
. hoe verskillende enkelvoudige sinskonstruksies gebruik kan
word om die inhoud op verskillende maniere weer te gee
86

Inleiding

(ii) ten opsigte van die saamgestelde sin kan aandui:


.
.
.
.

uit hoeveel klouse dit saamgestel is


of dit 'n neweskikkende of onderskikkende konstruksie is
wat die kenmerke van neweskikkingskonstruksies is
watter soorte bysinne in onderskikkingskonstruksies voorkom en watter funksies hulle in sinsverband verrig
. hoe verskillende soorte komplekse sinskonstruksies gebruik
kan word om die inhoud vir die leser te perspektiveer
Aan al hierdie sake gaan ons in die volgende studie-eenhede aandag gee. Die
hoofdoel van hierdie afdeling oor die sintaksis is om jou insig in die struktuur
en funksie van die Afrikaanse sin verder te verdiep, maar dan op so 'n wyse
dat jy hierdie kennis op 'n baie praktiese manier kan gebruik, soos om jou eie
kommunikatiewe vermoens te verbeter, om 'n sintaktiese ontleding te kan
maak van die baie tekste waarmee jy elke dag van jou lewe gekonfronteer
word, of om met insig allerlei sintaktiese probleme te kan ontleed en met
sinvolle oplossings vorendag te kan kom.
Synde die boustene van sinne, gee ons in Studie-eenheid 12 aandag aan
woorde en die verskillende woordsoorte waarin hulle verdeel kan word. In
Studie-eenheid 13 gaan ons 'n stappie verder en kyk hoe woorde tot stukke
verbind. Die sintaktiese en stilistiese kenmerke van die enkelvoudige sin is
die onderwerp van Studie-eenheid 14, terwyl hierdie kenmerke van
saamgestelde sinne in Studie-eenheid 15 behandel word.
Vir die meeste van julle sal 'n groot deel van die sintaksis wat hier behandel
word nie vreemd wees nie, omdat julle alreeds op skool daarmee kennis
gemaak het in die afdeling sinsleer. Jy moes byvoorbeeld al op skool vertroud
geraak het met 'n term soos woordsoort en met die verskillende woordsoorte
wat ons onderskei (bv. naamwoord, werkwoord, adjektief, ens.). Ook terme
soos die volgende behoort nie vir jou vreemd te klink nie: hoofsin, bysin,
stelsin, bywoordelike bysin/adjunksin en betreklike bysin. Al hierdie terme het
jy in sinsontleding gebruik om sinne en dele van sinne te onderskei en na
hulle vorm en funksie te benoem.
Kom ons begin by hierdie punt met 'n aktiwiteit om jou bestaande kennis van
die sintaksis weer te herroep. Doen eers die aktwiteit en kontroleer daarna jou
antwoorde. Die persentasie wat jy behaal, behoort vir jou 'n aanduiding te
gee van hoeveel kennis van die sintaksis jy reeds het.

AKTIWITEIT 12.1
12.1.1 Benoem de onderstaande woorde na hulle woordsoort; byvoorbeeld:
skop: oorganklike hoofwerkwoord (afgekort: Woor)
(a)
(b)
(d)
(e)
(f)
(g)
(i)

die
seun
stap
in
'n
donker
woud
87

Afdeling C: Sintaksis

12.1.2 Benoem die onderstaande stukke na hulle binnebou. Hiervoor moet


jy oplet na die woordsoort van die kern van die stuk; byvoorbeeld:
die beker koffiie is 'n selfstandige naamwoordstuk (Snws) omdat die
kern daarvan, naamlik koffie, 'n selfstandige naamwoord (snw) is.
(a)
(b)
(c)
(d)
(e)

die donker woud


baie lekker
in die kamer
eet 'n sny brood
'n goeie loesing

12.1.3 Benoem die sinstukke wat kursief gedruk is, na hulle funksie.
Hiervoor moet jy oplet na die funksie wat die betrokke stuk binne die
sin verrig; byvoorbeld of dit as onderwerp, voorwerp, adjunk, ens.
optree. Ter illustrasie: In die sin Jan skop die bal. is die snws Jan die
onderwerp van die sin. In die sin Hy sien Jan is Jan egter die
voorwerp van die Woor sien.
(a)
(b)
(c)
(d)
(e)
(f)

Jan sien die donker woud voor hom le.


'n Beker koffie is altyd baie lekker.
Hy slaap in my kamer.
Die kinders eet elkeen 'n sny brood.
Jy kort 'n goeie loesing.
Die donker woud is angsaanjaend.

12.1.4 Lees die onderstaande berig deur en dui dan in twee kolomme aan
watter van die genommerde sinne enkelvoudige sinne is en watter
saamgestelde sinne. Hiervoor moet jy oplet na hoeveel hoofwerkwoorde elke sin bevat. 'n Enkelvoudige sin het een werkwoord; 'n
saamgestelde een meer as een.

Teks 1
Sakeman dood
(1) Weerlig slaan bekende sakeman dood
Boksburg. (2) 'n Bekende sakeman van Boksburg is die
naweek in swaar donderweer naby die sesde putjie op die
Boksburg-gholfbaan doodgeslaan waar hy saam met medespelers probeer skuil het teen die reen.
(3) Mnr. Piet Delport (56), uitvoerende hoofamptenaar van die
ingenieursfirma Vasvat Ysterwerke, is Saterdagmiddag dood
onder 'n grasdakskuiling op die gholfbaan.
(5) Volgens mnr. Gert van Zyl, voorsitter van die Boksburg
gholfklub, het die weer net n vieruur Saterdagmiddag begin
opsteek. (6) Die weerligalarm is aangeskakel om die spelers
te waarsku om skuiling te soek.
(7) 'n Weerligstraal het die nat grond naby die grasdakskuiling getref,
oor die grond geskiet onder die skuiling in en Delport getref.
(8) Mnre. Piet Smit en Jan Struisnek, wat ook onder die grasdak was,
moes na die voorval vir ernstige brandwonde in die Morester
Kliniek behandel word.
(9) Struisnek was gistermiddag nog in 'n kritieke toestand in die
waakeenheid van die hospitaal.

88

Inleiding

11.1.5 Dui aan wat die funksie van die bysinne in die onderstaande sinne is.
Ter illustrasie: In die sin Hy studeer hard want hy wil slaag. is die
bysin want hy wil slaag, en die funksie daarvan is dat dit as 'n
adjunksin van rede by die hoofsin Hy studeer hard optree. Bysinne
kan na hulle funksie byvoorbeeld optree as onderwerp- of
voorwerpsinne, as adjunksinne, betreklike bysinne, predikaatsinne,
graadsinne, ens.
(a) Hulle het ernstige brandwonde opgedoen want hulle kon nie die
vlamme blus nie.
(b) Hulle het ernstige brandwonde opgedoen terwyl hulle die
vlamme probeer blus het.
(c) Hy ken nie die man wat daar loop nie.
(d) Om te dans, is goeie oefening.
(e) Hy dink dat dans goeie oefening is.

Antwoorde
11.1.1 (a)
(b)
(d)
(e)
(f)
(g)
(i)

die: bepaalde lidwoord


seun: selfstandige naamwoord
stap: onoorganklike hoofwerkwoord
in: setsel
'n: onbepaalde lidwoord
donker: adjektief
woud: selfstandige naamwoord

11.1.2 (a)
(b)
(c)
(d)
(e)

die donker woud: selfstandige naamwoordstuk


baie lekker: adjektiefstuk
in die kamer: setselstuk/voorsetselstuk
eet 'n sny brood: werkwoordstuk
'n goeie loesing: selfstandige naamwoordstuk

11.1.3 (a)
(b)
(c)
(d)
(e)
(f)

die donker woud: direkte voorwerp


baie lekker: kopula-aanvulling
in my kamer: plekadjunk
die kinders: onderwerp
'n goeie loesing: direkte voorwerp
die donker woud: onderwerp

11.1.4 Sin (1), (3), (5) en (9) is enkelvoudige sinne; die res is saamgestelde
sinne.
11.1.5 (a)
(b)
(c)
(d)
(e)

want hulle kon nie die vlamme blus nie: adjunksin van rede
terwyl hulle die vlamme probeer blus het: adjunksin van tyd
wat daar loop: betreklike bysin
om te dans: onderwerpsin
dat dans goeie oefening is: voorwerpsin

As jy nie te goed in hierdie aktiwiteit gevaar het nie, moet nie tou opgooi nie.
In die studie-eenhede hierna gaan ons sistematies na elke aspek van die
Afrikaanse sintaksis kyk. As jy die studie-eenhede deurgewerk het, sal jy
vrae soos die bostaande maklik kan beantwoord.

89

Afdeling C: Sintaksis

BRONNE
Daar is geen voorgeskrewe handboek vir hierdie deel van die kursus nie. Die
stof in die vier studie-eenhede is egter veral gebaseer op die standaardwerk
oor die Afrikaanse sintaksis, naamlik
Ponelis, F.A. 1979.

Afrikaanse sintaksis. Pretoria: Van Schaik.

Dit is 'n besonder ryk bron van inligting oor alle aspekte van die Afrikaanse
sintaksis en dit sal jou die koste loon om vir jou 'n kopie aan te skaf.
Ander bronne oor die Afrikaanse sintaksis word in die bronnelys genoem.
terme en afkortings

Hieronder vind jy 'n lysie uit Botha (1983:3031) met die belangrikste terme
wat ons gebruik en hulle afkortings.
Sintaktiese terme en afkortings
AD = adjunk
Adj = adjektief
AS = adjektiefstuk
Bep = bepaalde
Betrekl = betreklike
Bsn = bysin
Byw bep = bywoordelike bepaling
DEM = demonstratief
DET = determineerder/determinant
Dir = direkte
Dl = deeltjie
EKv = enkelvoud
GEN = genitief
Grdbep = graadbepaling
Grdwrd = graadwoord
Hlpw = hulpwerkwoord
K = komplement
Lw = lidwoord
Massanw = massanaamwoord

90

Mhlpw = modale hulpwerkwoord


Mp = modale partikel
Mw = medewerkwoord
NBP = Nabepaling
NS = naamwoordstuk
Onbep = onbepaalde
Pers = persoonlike/persoon
Pre-det = predermineerder
S = sin
+S = bysin
Skw = skakelwerkwoord
Snws = selfstandigenaamwoordstuk
Soortnw = soortnaamwoord
Thlpw = hulpwerkwoord van tyd
VBP = voorbepaling
VG = voorsetselgroep
Vglwrd = vergelykingswoord
Vgw = voegwoord
Vnws = voornaamwoordstuk
Wwed = wederkerende werkwoord
Wkop = koppelwerkwoord
Wom = omskrywingswerkwoord
Won = onoorganklike hoofwerkwoord
WS = werkwoordstuk
WSK = werkwoordstukkern
Wvs = voorsetselwerkwoord

Studie-eenheid

13

Woorde: die boustene van sinne

13.1 INLEIDING
Dis byna gemeenplasig om te se dat sinne in Afrikaans opgebou is uit woorde
en dat woorde in sinne as 't ware ``saamkoek'' om groter sinstukke te vorm.
Maar dit is twee van die belangrike kenmerke van Afrikaanse sinne. Wat vir
ons van belang is, is die feit
. dat al die duisende woorde wat in Afrikaans bestaan (kyk maar na die
Afrikaanse woordeboek) almal onder 'n paar soorte ingedeel kan word en
. dat woorde nie sommer in enige willekeurige volgorde verbind kan word
om 'n aanvaarbare sinstuk of sin te vorm nie, maar dat daar na woordsoort
bepaalde reels geld oor watter woorde met watter ander kan verbind
ongrammatikale sin
Hou jy nie by hierdie reels nie, sal jy onaanvaarbare of ongrammatikale sinne
(gemerk met `*') in Afrikaans vorm.

AKTIWITEIT 13.1
13.1.1 Dui aan watter van die onderstaande sinne ongrammatikaal is en
verduidelik kortliks waarom. Verwys in jou verklaring na die
woordsoorte van woorde en na hulle woordorde.
(a) Piet hou elke oggend van twee glase vars lemoensap vir ontbyt.
(b) Piet hou [byna oggend ] van [die glase vars lemoensap] vir
ontbyt.
(c) Piet hou elke oggend van [twee vars glase lemoensap] vir
ontbyt.

Antwoorde
(a) Hierdie is 'n grammatikale sin in Afrikaans.
(b) Hierdie sin is ongrammatikaal want byna is 'n graadwoord en 'n
naamwoord soos oggend kan nie met 'n graadwoord soos byna verbind
nie.
(c) Die status van hierdie sin as grammatikale of ongrammtikale sin is nie
duidelik nie omdat die adjektief vars in die stuk twee vars glase
lemoensap kan slaan op glas of op lemoensap. Is daar iets soos vars
glase? Sekerlik nie, tensy die woord vars metafories gebruik word.
Verander mens egter die woordorde van hierdie stuk na twee glase vars
lemoensap, dan is die sin grammtikaal.
91

Afdeling C: Sintaksis

kernvrae

Belangrike vrae wat in hierdie studie-eenheid beantwoord word is:


.
.
.
.

Tot watter woordsoort behoort elke woord in Afrikaans?


Hoeveel woordsoorte word in Afrikaans onderskei?
Op grond waarvan onderskei ons tussen die verskillende woordsoorte?
Volgens watter reels kan woorde tot groter sinstukke in Afrikaans verbind
word?
. Watter soorte sinstukke word onderskei?
. Hoe kombineer sinstukke om groter eenhede soos enkelvoudige sinne te
vorm?
In hierdie studie-eenheid gaan ons net aan die eerste twee vrae aandag gee,
naamlik die woordsoorte van Afrikaans en die onderskeidende kenmerke van
elke soort. Die ander vrae word in die daaropvolgende studie-eenhede
beantwoord.

UITKOMSTE
As jy hierdie studie-eenheid deurgewerk het, sal jy:
. enige Afrikaanse woord na die woordsoort of -kategorie
daarvan kan benoem.
Jou kennis van woordsoorte sal jou goed te pas kom. Dit is kennis wat jy
deurgaans sal gebruik in die ontleding van die Afrikaanse sintaksis en in jou
eie skryfwerk.

13.2 WOORDE EN WOORDSOORTE


hoofwoordkategoriee

Alle woorde in Afrikaans kan in 'n klein hoeveelheid woordsoorte,


woordkategoriee of -klasse verdeel word. In Afrikaans onderskei ons tussen
die volgende hoofwoordkategoriee:
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.

naamwoord (nw)
werkwoord (ww)
adjektief (adj)
voorsetsel (vs)
lidwoord (lw)
telwoord (tw)
bywoord (bw)
graadwoord (grdw)
voegwoord (vgwrd)
vergelykingswoord (vglswrd)
ontkenningswoord (ontkw)
uitroep (uitr)

Soos ons hier onder sal aantoon, kan verskeie van hierdie hoofkategoriee
verder in verskillende subkategoriee verdeel word.
92

Woorde: die boustene van sinne

Die woordkategoriee word onderling van mekaar onderskei op grond van 'n
aantal kenmerke wat elke kategorie min of meer presies afbaken, en wat
gebruik kan word om te bepaal tot watter woordsoort 'n bepaalde woord
behoort.
Kom ons kyk eers of jy self van hierdie kenmerke kan vind.

AKTIWITEIT 13.2
13.21. In elkeen van die onderstaande kolomme behoort die woorde in
elkeen tot dieselfde woordsoort. Benoem die woordsoort waartoe die
woorde van elke kolom behoort en gee dan twee of meer redes
waarom elkeen van die woorde in elke kolom volgens jou tot die
betrokke woordsoort behoort.
A

kinders
huis
bome

warm
lelikste
groter

koop
aanneem
verwarm

13.2.1 In die onderstaande kolomme is daar telkens 'n woord wat nie tot
dieselfde woordsoort as die ander in elke kolom behoort nie. Dui eers
aan watter woord nie tot die betrokke woordsoort van elke kolom
behoort nie. Dui dan aan tot watter woordsoort die ander woorde in
die kolom behoort.
A

in
op
oop

amper
hier
byna

'n
die
altyd

Antwoorde
13.2.1 Die woorde in kolom A is almal selfstandige naamwoorde. Hulle
benoem entiteite en hulle kan enkelvoud of meervoud aandui. Die
woorde in kolom B is almal adjektiewe. Hulle benoem eienskappe
van entiteite en hulle kan gradering van die betrokke eienskap aandui.
Die woorde in kolom C is werkwoorde. Hulle verwys na handelinge
en hulle kan met hulpwerkwoorde verbind om tyd of modaliteit uit te
druk.
13.2.2 Twee van die woorde in kolom A is setsels; oop is 'n adjektief en
hoort dus nie in hierdie kategorie nie. Twee van die woorde in kolom
B is graadwoorde; hier is 'n bywoord en hoort dus nie by die res nie.
Die en 'n is lidwoorde maar altyd is 'n bywoord; dus hoort dit nie in
die groep nie.
onderskeidende
kenmerke

Die vernaamste kenmerke wat vir die beskrywing van woordsoorte gebruik
word, is
. (klas)betekenis en/of verwysing/benoeming
. morfologiese eienskappe en
. sintaktiese spreiding (kombinasiemoontlikhede met ander woorde) of
funksie.
93

Afdeling C: Sintaksis

Hierdie kenmerke kan ons verduidelik aan die hand van die voorbeelde in die
aktiwiteit hierbo. In die eerste aktiwiteit is die woorde van kolom A almal
naamwoorde, die in kolom B is adjektiewe en die in kolom C is werkwoorde.
Wat is nou die onderskeidende kenmerke van elkeen van hierdie kategoriee?
. 'n Naamwoord verwys na/benoem 'n entiteit (betekeniskenmerk).
. Sommige (d.w.s. 'n subklas) van die naamwoorde neem 'n meervoudsuitgang (morfologiese kenmerk, byvoorbeeld: kinders).
. Sommige naamwoorde kan met 'n lidwoord verbind (byvoorbeeld: die
kinders).
'n Woord soos huis kan ons dus 'n naamwoord noem omdat dit 'n entiteit
benoem, die meervoudsvorm huise het, en met 'n lidwoord soos die kan
verbind (vgl. die man).
Die woorde in kolom B is almal adjektiewe, wat as 'n klas weer ander
kenmerke as die kategorie naamwoorde het:
. Adjektiewe benoem 'n kenmerk/attribuut/eienskap van 'n entiteit en soms
ook van gebeure (byvoorbeeld: 'n mooi huis, eet stadig) (semantiese
kenmerk).
. Die meeste adjektiewe kan graad uitdruk met behulp van morfeme
(byvoorbeeld: lelik, leliker, die lelikste) (morfologiese kenmerk).
. Sommige adjektiewe verbind met 'n graadbepaling (byvoorbeeld: baie
lelik) (valensiekenmerk).

Lelik

in kolom 1B is dus 'n tipiese adjektief omdat dit aan al die


onderskeidende kenmerke van adjektiewe voldoen.
In die volgende gedeelte bespreek ons die kenmerke van elkeen van die
hoofkategoriee en die subkategoriee wat ons in Afrikaans onderskei.

13.3 NAAMWOORDE
Die naamwoordklas val uiteen in die onderstaande subkategoriee. Verteenwoordigende voorbeelde van elke klas word ook verskaf:
NAAMWOORDE

Selfstandige naamwoorde

94

Voornaamwoorde

Eiename

ek
jy
hulle
sy
wie

Sarel
Pretoria
Coca Cola

Soortnaamwoorde

Massanaamwoorde

mense
tafels
bome
bemanning

sand
water
pret

Woorde: die boustene van sinne

13.3.1 Die selfstandige naamwoorde (snwe.)


Die kategorie snwe. verwys na persone, dinge of sake in die werklikheid.
Konkrete naamwoorde (byvoorbeeld: huis, boom) verwys na/benoem tasbare
of sigbare entiteite. Abstrakte naamwoorde (byvoorbeeld: liefde, woede)
benoem nietasbare of abstrakte entiteite.
Ons tref in die skema hierbo 'n onderskeid tussen twee subkategoriee snwe:
. soortnaamwoorde (byvoorbeeld: vrou, brief)
. massanaamwoorde (byvoorbeeld: water, sand)
soortnaamwoorde

Soortnaamwoorde het die volgende kenmerke:


. Soortnaamwoorde word dikwels voorafgegaan deur 'n lidwoord:
'n.

die of

Die man ry.

Daar loop 'n perd in die veld.


. Soortnaamwoorde het meestal meervoude:
Die mans ry.
Seuns speel graag.
massanaamwoorde

Massanaamwoorde het die volgende hoofkenmerk:


. Massanaamwoorde verwys na nietelbare dinge:
water sand melk goud
Hulle kan dus nie meervoud uitdruk nie.

13.3.2 Voornaamwoorde (vnwe.)


Die voornaamwoorde is 'n omvattende kategorie waarby ons verskillende
subkategoriee onderskei. Die algemene kenmerk van die kategorie as geheel
is dat hulle as anafore van antesedente optree. Anafore vervang in sinne
ander volledige(r) naamwoordstukke; byvoorbeeld: in die sin
Die outjie in die hoek

het

boek verloor.

{
ANAFOOR

sy

en

ANTESEDENT

is die vnw. sy die anafoor wat terugverwys na die stuk Die outjie in die hoek,
wat die antesedent is.
Vnwe. verbind meestal nie met voorbepalings nie. Waar dit wel voorkom, is
dit ongewoon, soos in:
[Die ou] hy is nie dieselfde as [die nuwe] hy nie.
soorte voornaamwoorde

Die kategorie vnwe. word onderverdeel in 'n hele aantal subkategoriee. Ons
bespreek elke subkategorie apart.

persoonlike
voornaamwoorde

Die persoonlike voornaamwoorde verwys na mense en word verdeel in die


wat 'n enkel persoon aandui en die wat meerdere persone aandui. Verder
word daar 'n onderskeid getref tussen die eerste, tweede en derde persoon en
tussen manlike en vroulike voornaamwoorde. Hierbenewens het die
voornaamwoorde wat die enkelvoud uitdruk, ook elkeen 'n verskillende
vorm as hulle in die voorwerpsposisie in 'n sin gebruik word:
95

Afdeling C: Sintaksis

ENKELVOUD

VOORWERPSVORM

ek (eerste persoon)
jy (tweede persoon)
u (tweede persoon, beleefdheidsvorm)
hy (derde persoon; manlik)
sy (derde persoon; vroulik)

my
jou
hom
haar

MEERVOUD
ons (eerste persoon)
julle (tweede persoon)
hulle (derde persoon)
besitlike
voornaamwoorde

Die kategorie besitlike voornaamwoorde dui besitting aan. Bestudeer die


onderstaande voorbeelde:
Enkelvoud
Dit
Dit
Dit
Dit
Dit

wederkerende
voornaamwoorde

is my boek. Dit is myne.


Dit is
is jou boek/joue/joune.
Dit is
is sy boek/syne.
Dit is
is haar boek/hare.
is u boek/uwe/u s'n. (formele vorm)

ons boek/ons s'n.


julle boek/julle s'n.
hulle boek/hulle s'n.

Die kategorie wederkerende voornaamwoorde kom in sinne voor waar die


onderwerp en die voorwerp na dieselfde persoon verwys. Die voorwerpsvorm is dan 'n wederkerende voornaamwoord. Bestudeer die volgende
voorbeelde:
Piet
:
onderwerp
;
Marie

onpersoonlike
voornaamwoorde

Meervoud

misgis

= dieselfde persoon
vererg

hom.
:
voorwerp
;
haar.

Die kategorie onpersoonlike voornaamwoorde (Eng. ``impersonal pronouns'') staan teenoor die persoonlike voornaamwoorde wat ons hierbo
onderskei het. Net een onpersoonlike voornaamwoord word onderskei,
naamlik dit.
Dit reen.
Dit sneeu.
In kombinasie met 'n setsel het

dit die vorm daar-; byvoorbeeld

van dit? daarvan


met dit? daarmee
betreklike
voornaamwoorde

96

Die subkategorie betreklike voornaamwoorde staan aan die begin van


betreklike bysinne en verbind met 'n voorafgenoemde antesedent (sien die
bespreking bo oor anafore); byvoorbeeld

Woorde: die boustene van sinne

BETREKLIKE BYSIN
die man,
[wat
ANTESEDENT
BETR. VNW.

netnou hier was]

Ander betreklike voornaamwoorde wat in Afrikaans voorkom, is die


volgende:
wat
waaroor
van wie
aanwysende
voornaamwoorde

met wie
waarop

by wie
waarmee

Aanwysende voornaamwoorde kom meestal voor selfstandige naamwoorde


om 'n bepaalde entiteit te identifiseer teenoor ander moontlike lede van 'n
kategorie, soos byvoorbeeld in die onderstaande sinne:

Hierdie boek sal jou help.


Daardie appels is lekker.
Die sin is foutief.
vraende
voornaamwoorde

Die vraende voornaamwoorde staan aan die begin van vraagsinne;


byvoorbeeld:

Wie klop daar?


Wat bedoel jy?
Hoekom noem jy dit?
onbepaalde
voornaamwoorde

Die subkategorie onbepaalde voornaamwoorde verskil van die onpersoonlike


voornaamwoord dit wat 'n niemenslike saak aandui. Die onbepaalde
voornaamwoorde (iemand, iets, niks, sommige) het die kenmerk dat hulle
verwysing onbepaald is. Vergelyk die onderstaande voorbeelde:

Iemand praat in die straat.


Iets skreeu in die bos.
13.3.3 Eiename
Onder die eiename val alle name van mense, plekke, dorpe, stede, lande,
produkte, maande, dae van die week, wat 'n bepaalde individu of entiteit
benoem; byvoorbeeld:
Piet

Sipho

Tafelberg

Pretoria

Coca Cola

Eiename begin altyd met 'n hoofletter.

AKTIWITEIT 13.3
Lees die onderstaande teks eers deur en voer dan die volgende opdragte uit:
13.3.1 Skryf al die naamwoorde (dus alle selstandige naamwoorde,
voornaamwoorde en eiename) neer wat in die teks voorkom en
benoem hulle volledig; byvoorbeeld:
voels : soortnaamwoord
(en nie net `'naamwoord'' nie).

En toe begin ek lag terwyl Linda Lee huil want ek kon nie Bettie se soort
onnoselheid in die bul begryp nie. Ek lag terwyl die hele skare stil en angstig
97

Afdeling C: Sintaksis

wag vir die dom bul om die kringloop te voltooi. Ek lag want ek weet dat die
bul dit nie sou kon doen nie. Dapperheid is nie voldoende nie. Ek sien met
genoegdoening hoe die bul sterf, driekwart deur die kringloop; hoe hy op sy
kniee sak sonder dat hy die rondgang voltooi het, hoe hy omrol, in die stof
skop, en hoe sy pote verstyf en hoe hy, net soos al die ander bulle, roerloos
deel word van die bloed en sand, amper onsigbaar deel van die Rococodecor.
Uit: Etienne Leroux.

Isis Isis Isis ..., p. 32.

Antwoorde
13.3.1 Waar een woord meerdere kere in die teks voorkom is dit een keer in
die lys opgeneem en benoem.
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
9.
10.
11.
12.
13.
14.
15.
16.
17.
19.
20.
21.

ek: persoonlike vnw, eerste persoon


Linda Lee: eienaam
Bettie: eienaam
onnoselheid: massanaamwoord/selfstandige naamwoord
bul: selfstandige naamwoord, enkelvoud
skare: massanaamwoord/selfstandige naamwoord
kringloop: selfstandige naamwoord, enkelvoud/massanaamwoord
dapperheid: massanaamwoord
genoegdoening: massanaamwoord
driekwart: selfstandige naamwoord
hy: persoonlike voornaamwoord; derde persoon, manlik
kniee: selfstandige naamwoord, meervoud
rondgang: selfstandige naamwoord; enkelvoud
stof: massanaamwoord
sy: besitlike voornaamwoord
pote: selfstandige naamwoord; meervoud
bulle: selfstandige naamwoord; meervoud
bloed: massanaamword
sand: massanaamwoord
deel: soortnaamwoord; enkelvoud
Rococo-decor: eienaam

As jy nie al die antwoorde korrek gehad het nie, bestudeer weer die
voorafgaande gedeeltes.

Soos jy sal merk, is daar gevalle waar 'n woord of as selfstandige of as


massanaamwoord geklassifiseer kan word. Die toets is of die betrokke woord
'n meervoudsvorm het of nie. Soms klink 'n meervoudsvorm wel moontlik,
alhoewel daar twyfel daaroor kan bestaan. Indien jy twyfel oor die
woordsoort van 'n woord, raadpleeg 'n goeie Afrikaanse woordeboek. Die
meeste van hulle gee die woordsoort van 'n woord ook aan.

13.4 WERKWOORDE
enkelvoudige sin;
saamgestelde sin

98

Die werkwoorde is 'n omvattende kategorie. In Afrikaans vorm die


hoofwerkwoord die kern van die sintaktiese eenheid wat ons die sin of 'n

Woorde: die boustene van sinne

klous noem. 'n Enkelvoudige sin is 'n sin met een hoofwerkwoord. Sinne met
meer as een hoofwerkwoord, is saamgestelde sinne. Bestudeer die volgende
voorbeelde waar die hoofwerkwoorde in skuinsdruk is:
Ons het ons byna dood gelag. (Enkelvoudige sin)
Hulle het heerlik gelag omdat die grap so snaaks is. (Saamgestelde sin)
Ons sal hard moet werk om die eksamen te slaag. (Saamgestelde sin)
Die hooftipes werkwoorde kan skematies soos volg saamgevat word:
WERKWOORDE

Medewerkwoorde

Hoofwerkwoorde
koop
eet
slaap

Hulpwerkwoorde
sal
probeer
het
begin

Skakelwerkwoord

13.4.1 Die hoofwerkwoordkategorie


Die hoofwerkwoorde word in die volgende subkategoriee verdeel:
HOOFWERKWOORDE (Hwe)
. Onoorganklike werkwoorde (Won)
(byvoorbeeld: gesels, sing, slaap, huil)
. Oorganklike werkwoorde (Woor)
(byvoorbeeld: haal (die vroee bus); beskuldig (die man)
versprei (die manifes); bestudeer (die padkaart))
. Koppelwerkwoorde (Wkop)
(byvoorbeeld: is (splinternuut); lyk (dolgelukkig)
voel (goed); word ('n ingenieur))
. Voorsetselwerkwoorde (Wvs)
(byvoorbeeld: hou (van koedoebiltong); ruik (na leer)
grens (aan domastrantheid); slag (onder die hoenders))
. Refleksiewe werkwoorde (Wrefl/Wwed)
(byvoorbeeld: vererg (haar); begewe (hom)
verlustig (jou); misreken (hom)
. Assisterende (stut)werkwoorde
(byvoorbeeld: laat (val die bal);

kom/gaan (haal die kinders))

. Omskrywingswerkwoorde (Womskr)
(byvoorbeeld: is (gesnoei); word (opgesit))
Die verskillende soorte hoofwerkwoorde word van mekaar onderskei op
grond van hulle betekenis en/of sintaktiese verbinding met ander soorte
stukke.
99

Afdeling C: Sintaksis

oorganklike werkwoorde

Die oorganklike werkwoorde dui 'n handeling aan waarin 'n agens een of
ander voorwerp betrek. Die agens (handelende persoon of entiteit) is in 'n sin
gewoonlik die onderwerp en die entiteit wat by die handeling betrek word, is
die direkte voorwerp. Bestudeer die onderstaande voorbeeld:
AGENS

koop

Die vrou
;
Onderwerp

'n brood
;
;
hoofww(oorg) voorwerp

skryf

Die man
;
Onderwerp

;
Hw

'n brief
;
direkte voorwerp

aan sy vrou
indirekte voorwerp

onderwerp

Die onderwerp soos in die sin bo, verwys na die persoon of ding wat die
handeling verrig of die entiteit waaroor daar in die sin iets meegedeel word.
Die stuk wat as onderwerp optree, is altyd 'n naamwoordstuk. (Sien die
volgende studie-eenheid vir die bespreking van stukke).

direkte voorwerp

Naas die onderwerp, onderskei ons by oorganklike werkwoorde tussen twee


soorte stukke waarmee hulle verbind, naamlik direkte en indirekte
voorwerpe. Die direkte voorwerp is die stuk van die sin wat verwys na die
persoon of ding wat die handeling, toestand of proses ondergaan wat deur die
Hw. aangedui word ('n brief in ons voorbeeld bo). Die direkte voorwerp is
altyd ook 'n naamwoordstuk.

indirekte voorwerp

Die indirekte voorwerp is die stuk van die sin wat verwys na die persoon of
ding wat naas die direkte voorwerp by die handeling betrokke is (bv. vir sy
vrou in ons voorbeeld bo). Die stuk wat as indirekte voorwerp optree, kan of
'n naamwoordstuk of 'n setselgroep wees.

onoorganklike
werkwoorde

Onoorganklike werkwoorde verwys ook na 'n handeling, maar geen


voorwerp word by hierdie handeling betrek nie:
Die water kook.
Die man skryf.
Die vliegtuig dreun.
Dit sneeu.

wederkerende
werkwoorde

Wederkerende werkwoorde kom voor in sinne waar die onderwerp en die


voorwerp na dieselfde entiteit verwys:
Hy
verslaap
;
Onderwerp
; = dieselfde persoon

hom
;
voorwerp
:

refleksiewe voorwerp

Die voorwerp wat saam met die kategorie refleksiewe werkwoorde optree,
noem ons 'n refleksiewe voorwerp. Dit is dus die voornaamwoord of stuk in
'n sin wat terugverwys na die onderwerp van die sin.

wederkerige werkwoorde

Die wederkerende werkwoorde word soms onderskei van die wederkerige


werkwoorde wat met 'n onderwerp en voorwerp verbind waar die onderwerp
en die voorwerp na meerdere persone verwys; byvoorbeeld:
Hulle
Hy en sy

100

soen
help

mekaar
mekaar

Woorde: die boustene van sinne

koppelwerkwoorde

kopula-aanvulling

Koppelwerkwoorde het die hooffunksie om 'n ander stuk (die sg. ``kopulapredikaat'') aan die onderwerp van 'n sin te koppel. Die kopulapredikaat
verwys dan na een of ander eienskap, hoedanigheid of status van die
onderwerp. Bestudeer die onderstaande voorbeeldsinne:
ONDERWERP

WKOP

KOPULAPREDIKAAT

Sipho
Andrea
Hy

is
lyk
heet

gelukkig
kwaad
Elvis

'n Kopula-aanvulling is die nie-weglaatbare stuk in 'n sin wat heg met
koppelwerkwoorde verbind. As 'n koppelwerkwoord (Wkop) nie so 'n
aanvulling het nie, dan is die sin ongrammatikaal; byvoorbeeld:
* Jan is/lyk .....
Verskillende soorte stukke kan as koppelwerkwoordaanvullinge optree.
Vergelyk die volgende:
Jan is jonk. (AS)
Jan is 'n onderwyser. (NS)
Jan is hier. (bw)
Die volgende woorde kan as koppelwerkwoorde optree:
is/was klink kom lyk smaak voel voorkom word

voorsetselwerkwoorde

Die voorsetselwerkwoorde is ook oorganklike werkwoorde vir sover hulle


met voorwerpe verbind. Hulle onderskeidende kenmerk is egter die feit dat
hulle heg verbind met voorsetsels, d.w.s die voorsetsels kan nie weggelaat
word nie. Bestudeer die onderstaande voorbeelde:
Hulle hunker na vryheid.
* Hulle hunker vryheid.

voorsetselvoorwerp

Die kombinasie van setsel + naamwoordstuk (byvoorbeeld


staan bekend as 'n voorsetselvoorwerp.

na + vryheid)

'n Voorsetselvoorwerp kan ons omskryf as daardie deel van 'n sin wat verwys
na die direkte voorwerp van die handeling, d.i. die mens of ding wat by die
handeling betrokke is, maar wat met 'n verpligte setsel verbind om 'n
setselgroep te vorm. Voorsetselvoorwerpe verbind altyd met voorsetselhoofwerkwoorde (Wvs).
assisterende
(stut)werkwoorde

Assisterende werkwoorde (byvoorbeeld: laat (val die bal); kom/gaan (haal


die kinders)) verbind met hoofwerkwoorde om na komplekse handelinge,
gebeure of toestande te verwys. Hulle is nie/weglaatbaar:
* Hy val die bal

omskrywingswerkwoorde

Omskrywingswerkwoorde (byvoorbeeld: is (gesnoei); word (opgesit)) word


saam met 'n hoofwerkwoord in omskrywingskonstruksies gebruik (sien die
bespreking in afd. 14.4.1); byvoorbeeld:
Die heining is gesnoei.
Daar word gesing.
101

Afdeling C: Sintaksis

AKTIWITEIT 13.4
13.4.1 Lees die onderstaande teks weer deur. Skryf dan al die hoofwerkwoorde neer wat in die teks voorkom en benoem hulle volledig na
hulle woordsoort.

En toe begin ek lag terwyl Linda Lee huil want ek kon nie Bettie se
soort onnoselheid in die bul begryp nie. Ek lag terwyl die hele skare
stil en angstig wag vir die dom bul om die kringloop te voltooi. Ek lag
want ek weet dat die bul dit nie sou kon doen nie. Dapperheid is nie
voldoende nie. Ek sien met genoegdoening hoe die bul sterf,
driekwart deur die kringloop; hoe hy op sy kniee sak sonder dat hy
die rondgang voltooi het, hoe hy omrol, in die stof skop, en hoe sy
pote verstyf en hoe hy, net soos al die ander bulle, roerloos deel word
van die bloed en sand, amper onsigbaar deel van die Rococo-decor.
Uit: Etienne Leroux.

Isis Isis Isis ..., p. 32.

13.4.2 Omskrywingswerkwoorde word gebruik in passiefsinne. Omskryf die


onderstaande aktiefsinne in die passiefsinne en die passiefsinne in
aktiefsinne Let daarop dat waar die aktiefsin in die teenwoordige,
verlede of toekomende tyd is, moet die ooreenstemmende passiefsin
ook in die teenwoordige, verlede of toekomende tyd wees (en
omgekeerd).
(1)
(2)
(3)
(4)
(5)

Iemand sal die blomme plant.


Die rommel in die rivier is reeds verwyder.
Die kinders sal die werk doen.
'n Briefie is deur die kerel aan sy meisie geskryf.
Hy pomp die bal op.

Antwoorde
13.4.1 Waar 'n hoofwerkwoord meer as een maal in die teks voorkom, word
dit net een maal in die antwoorde opgeneem. By sommige van die
werkwoorde word ook die stukke verskaf waarmee hulle verbind om
aan te dui waarom die betrokke werkwoord tot 'n bepaalde
hoofwerkwoordkategorie behoort.
(1)
(2)
(3)
(4)
(5)
(6)
(7)
(8)
(9)
(10)
(11)
(12)
(13)
102

lag: onoorganklike hoofwerkwoord


huil: onoorganklike hoofwerkwoord
begryp (die soort onnoselheid): oorganklike hoofwerkwoord
wag (vir die dom bul): onoorganklike hoofwerkwoord/
voorsetselwerkwoord
voltooi (die kringloop/rondgang): oorganklike hoofwerkwoord
weet (dat die bul dit nie sou kon doen nie): oorganklike
hoofwerkwoord
is (nie voldoende nie): koppelwerkwoord
sien (hoe die bul sterf): oorganklike hoofwerkwoord
sak: onoorganklike hoofwerkwoord
omrol: onoorganlike deeltjiewerkwoord
skop (in die stof): onoorganklike hoofwerkwoord
verstyf: onoorganklike hoofwerkwoord
word (deel van die bloed en sand): koppelwerkwoord

Woorde: die boustene van sinne

Ook hier sal jy merk dat sommige werkwoorde deur hulle gebruik saam met
ander stukke in 'n sin in meerdere van die hoofwerkwoordkategorie ingedeel
kan word.
13.4.2 (1) Iemand sal die blomme plant. (aktiefsin) x Die blomme sal deur
iemand geplant word. (passiefsin)
(2) Die rommel in die rivier is reeds verwyder. (passiefsin) x Iemand
het reeds die rommel in die rivier verwyder. (aktiefsin)
(3) Die kinders sal die werk doen. (aktiefsin) x Die werk sal deur die
kinders gedoen word. (passiefsin)
(4) 'n Briefie is deur die kerel aan sy meisie geskryf. (passiefsin) x
Die kerel het 'n briefie aan sy meisie geskryf. (aktiefsin)
(5) Hy pomp die bal op. (aktiefsin) x Die bal word deur hom
opgepomp. (passiefsin)

13.4.2 MEDEWERKWOORDE
Die kategorie medewerkwoorde val uiteen in twee subkategoriee: hulpwerkwoorde en skakelwerkwoorde.
Die medewerkwoorde het die kenmerk dat hulle voor die hoofwerkwoord
staan en die hoofwerkwoord op 'n bepaalde wyse modifiseer; byvoorbeeld:
Hy
Hy
Hy

het weggekom.
sal wegkom.
moet wegkom.

Net een hulpwerkwoord van tyd kom in Afrikaans voor, nl.


verlede tyd uitdruk.

het,

wat die

MEDEWERKWOORDE

Hulpwerkwoorde

Hulpwerkwoorde van tyd


het

modale hulpwerkwoorde

Modale hulpwerkwoorde
sal
moet
kan

Skakelwerkwoorde

Direkte
kom

Indirekte
probeer
aanhou
wou

Die groep modale hulpwerkwoorde druk modaliteit uit, d.i. die niewerklikheid of niefeitelikheid van 'n gebeure, soos moontlikheid (kan),
waarskynlikheid (sal), noodsaaklikheid en verpligting (moet).
Medewerkwoorde is opsioneel, d.w.s. hulle kan uit 'n sin weggelaat word
sonder om 'n sin ongrammatikaal te maak, hoewel die weglating 'n
betekenisverandering veroorsaak; byvoorbeeld:
Hy sal kom.
Hy kom.
103

Afdeling C: Sintaksis

skakelwerkwoorde

'n Skakelwerkwoord staan altyd na 'n hulpwerkwoord as hulle in dieselfde


sin voorkom, maar voor die hoofwerkwoord.

Ek sal

gaan

kyk.

hulpww.

Hy wil
;

hulpww.

skakelww.

hoofww.

bly

le.

skakelww.

hoofww.

Skakelwerkwoorde kwalifiseer die handeling waarna die hoofwerkwoord


verwys; byvoorbeeld: in wil bly le verwys bly na die feit dat die handeling (in
die toekoms) sal voortduur. In ander gevalle, soos in sal gaan kyk, verwys die
skakelwerkwoord self na 'n handeling wat aan die handeling waarna die
hoofwerkwoord verwys, voorafgaan (``ek sal gaan en ek sal kyk'').
Kom ons gaan pas nou eers die kennis toe wat jy uit die bostaande oor die
kategorie werkwoorde opgedoen het.

AKTIWITEIT 13.5
13.5.1 Skryf al die medewerkwoorde neer wat in die onderstaande twee
tekste voorkom en benoem hulle volledig na hulle woordsoort.
Teks 1

Ek was met bewondering vervul vir sy teatrale gebaar want matadors


is filmsterre, die lewe is 'n fliek en mens durf nie godgegewe
geleenthede vir drama laat verbygaan nie ...
En ek het gevoel dat my siniese hulde, die stem in die wildernis 'n
duidelike aanklag was teen die oorvereenvoudiging en die eenvoudigheid waarmee ons die lewe en die dood misken.
Uit: Etienne Leroux. Isis Isis Isis ..., p. 32
Teks 2

En toe begin ek lag terwyl Linda Lee huil want ek kon nie Bettie se
soort onnoselheid in die bul begryp nie. Ek lag terwyl die hele skare
stil en angstig wag vir die dom bul om die kringloop te voltooi. Ek lag
want ek weet dat die bul dit nie sou kon doen nie. Dapperheid is nie
voldoende nie. Ek sien met genoegdoening hoe die bul sterf,
driekwart deur die kringloop; hoe hy op sy kniee sak sonder dat hy
die rondgang voltooi het, hoe hy omrol, in die stof skop, en hoe sy
pote verstyf en hoe hy, net soos al die ander bulle, roerloos deel word
van die bloed en sand, amper onsigbaar deel van die Rococo-decor.
Uit: Etienne Leroux. Isis Isis Isis ..., p. 32.
Antwoorde
13.5.1 Teks 1
(1) laat (verbygaan): assisterende hoofwerkwoord (in ons verdeling
egter 'n hoofwerkwoord)
(2) het (gevoel): hulpwerkwoord van tyd
104

Woorde: die boustene van sinne

Teks 2
(3) begin (lag): skakelwerkwoord
(4) kon (begryp): modale hulpwerkwoord
(5) sou kon (doen): sou: modale hulpwerkwoord; kon: modale
hulpwerkwoord
(6) het (voltooi): hulpwerkwoord van tyd

13.5 ADJEKTIEWE
'n Adjektief verwys na 'n eienskap van 'n saak wat deur 'n naamwoord
benoem word. In die volgende twee sinne verwys die naamwoord na 'n seun
en die adjektief benoem telkens 'n eienskap van die seun, naamlik dat hy
groot is:
Die groot seun.
Die seun is groot.
gradeerbare en
niegradeerbare
adjektiewe

Ons onderskei tussen gradeerbare en nie/gradeerbare adjektiewe. Gradeerbare


adjektiewe verwys na eienskappe wat verskille in graad kan vertoon. Hierdie
verskille word uitgedruk met behulp van morfeme (-er, die .... -ste) en die
woorde meer en mees. Ons onderskei drie trappe van vergelyking of graad:
Stellend

Vergelykend

Oortreffend

mooi
goed
verwaand

mooier
beter
meer verwaand

die
die
die
die

mooiste
beste
mees verwaande/
verwaandste

Niegradeerbare adjektiewe verwys na eienskappe wat nie gradeerbaar is nie;


byvoorbeeld:
getroud
dood

*getrouder
*doder

Verskeie adjektiewe verbind heg met sekere voorsetsels:


Hy is verslaaf aan ...
Hy is getroud met ... .

13.6 SETSELS
In hulle letterlike betekenis druk setsels 'n ruimtelike verhouding tussen twee
sake uit; byvoorbeeld: in die sinne
Die boek le op die bed.
Die boek le onder die bed.
druk die setsel die ruimtelike verhouding tussen die boek en die bed uit.
Setsels het egter ook nie/letterlike betekenisse en druk dan slegs in figuurlike
sin 'n verhouding tussen twee sake uit; byvoorbeeld:
Hy is in 'n depressie.
Hy leef onder 'n wolk van onsekerheid.
105

Afdeling C: Sintaksis

Die kategorie setsels sluit die voorsetsels en die agtersetsels in

in (die water)
na gelang van (omstandighede)

(die hele land) deur


teen (die berg) uit

13.7 TELWOORDE
Lede van die kategorie telwoorde dui bepaalde of onbepaalde hoeveelhede of
maat aan; byvoorbeeld:

vyf amptenare
eerste soen
bepaalde en onbepaalde
telwoorde

hoof- en rangtelwoorde

genoeg voedsel
die soveelste keer

Ons onderskei eerstens tussen bepaalde en onbepaalde telwoorde. Bepaalde


telwoorde dui spesifieke hoeveelhede aan, onbepaalde telwoorde nie:
Bepaalde telwe

Onbepaalde telwe

drie beeste
die vyfde keer
twintig albasters

etlike beeste
'n paar keer
heelwat albasters

Die kategorie bepaalde telwoorde word verder onderverdeel in hooftelwoorde


en rangtelwoorde. Soos die naam aandui, verwys rangtelwoorde na 'n posisie
in een of ander ordening; byvoorbeeld:
Bepaalde telwe.

Hooftelwe.
een
twee
drie

Rangtelwe.
eerste
tweede
derde

Die subkategoriee van die telwoorde word in die onderstaande skema


ondervang:
Telwoorde

bepaalde telwoorde

hooftelwe.

onbepaalde telwoorde

rangtelwe.

13.8 LIDWOORDE
In Afrikaans kom net twee lidwoorde voor:
(= onbepaald):

die boek
106

'n vrou

die

(= bepaald) en

'n

Woorde: die boustene van sinne

13.9 BYWOORDE
Die klas bywoorde sluit 'n heterogene groep in wat almal meestal die funksie
het dat hulle die handeling waarna die hoofwerkwoord in 'n sin verwys,
nader bepaal of modifiseer.
(is)

hier (plek)

(stap)

saans (tyd)

(dryf)

stroom-af (rigting)

Die bywoorde moet nie verwar word met die verskillende soorte
konstituente/stukke wat as bywoordelike bepalings of adjunkte geklassifiseer
word nie. Setselgroepe kan byvoorbeeld ook die werkwoord nader bepaal of
omskryf, soos in

slaap (op die stoep)


eet (in die restaurant)
13.10 VOEGWOORDE
Voegwoorde verbind sinne/klouse en stukke. Drie subkategoriee voegwoorde
word onderskei: onderskikkers, neweskikkers en verbindingsadjunkte. Ons
volstaan hier met enkele voorbeelde en neem die onderwerp weer op in studieeenheid 15 waar die kenmerke van saamgestelde sinne behandel word:
omdat vandat aangesien en maar trouens
Voegwoorde staan aan die begin van klouse en le 'n semantiese skakel tussen
klouse; byvoorbeeld:
Sipho dink [dat hy die eksamen sal slaag], [maar hy weet] [dat dit baie
werk sal kos].

13.11 GRAAD- EN VERGELYKINGSWOORDE


graadwoorde

Soos die naam aandui, druk graadwoorde graderinge van kenmerke uit;
byvoorbeeld:
uiters bekwaam erg ontsteld baie warm so hard
Hierdie kenmerk deel die graadwoorde met enige ander woordkategorie wat
as graadbepaling by adjektiewe kan optree. (Sien die bespreking in Studieeenheid 13.)

vergelykingswoorde

Die klein groepie vergelykingswoorde word ingespan in uitdrukkings wat of


graadverskille of ooreenkomste uitdruk; byvoorbeeld:
sterker as 'n leeu (graadverskil)

so sterk soos 'n leeu (vergelykend)

13.12 ONTKENNINGSWOORDE
Die kategorie ontkenningswoorde word gebruik om 'n negatiewe of
ontkennende waarde (``ontkenning'') uit te druk. Teenoor die positiewe sin
Jan eet die appel. staan daar die ontkenningsin Jan eet nie die appel nie. Die
ontkenningswoorde nie ... nie dui die ontkenning van die sin as geheel aan.
Ander woorde in hierdie kategorie is byvoorbeeld
nie/nooit/nerens/niks ... nie
107

Afdeling C: Sintaksis

13.13 UITROEPE
Die kategorie uitroepe word ingespan om allerlei reaksies van 'n spreker op
'n bepaalde gebeure uit te druk. Dit kan uitroepe van verbasing, verwondering, pyn, ens. wees, byvoorbeeld:
Eina!

Sjoe!

Watwou!

Die konteks waarin so 'n uitroep gebruik word, is meestal bepalend vir watter
betekenis daar aan so 'n uitroep gegee moet word.
Kom ons pas nou eers weer die kennis toe wat jy uit die voorgaande stuk oor
woordsoorte opgedoen het.

AKTIWITEIT 13.6
13.6.1 Benoem die woordsoort van elkeen van die kursief gedrukte woorde
in die onderstaande sinne na hulle woordsoort.
Die (a) mooi vrou (b) in die (c) pienk rok hou (d) nie daarvan om
(e) saans (f) om die blok te stap nie (g) want die mans fluit (h) baie
(i) hard (j) vir haar.
13.6.2 Gee die ontkenningsvorm van die volgende sinne:
(1)
(2)
(3)
(4)
(5)
(6)
(7)
(8)
(9)
(10)
(11)
(12)
(13)

Die kamele loop deur die woestyn sonder enige water.


Sien jy haar?
Was die motor!
Gee asseblief pad!
Iemand het die pragtige protea afgepluk.
Kry julle nog gereeld huiswerk?
f Susan of Anna moet die klas uitvee.
O
Almal weet dat dit sy pen is.
Iemand in die klas het gepraat.
Ek het my sleutels erens laat le.
Skakel die radio af!
Skakel asseblief die lig af.
Een van julle moet die werk doen.

Antwoorde
13.6.1 (a)
(b)
(c)
(d)
(e)
(f)
(g)
(h)
(i)
(j)
108

mooi: adjektief, stellende trap


in: voorsetsel
pienk: adjektief, stellende trap
nie: ontkenningswoord
saans: bywoord van tyd
om: voorsetsel
want: voegwoord
baie: graadwoord
hard: adjektief, stellende trap
vir: voorsetsel

Woorde: die boustene van sinne

12.5.2

(1)
(2)
(3)
(4)
(5)
(6)
(7)
(8)
(9)
(10)
(11)
(12)

Die kamele loop nie deur die woestyn sonder enige water nie.
Sien jy haar nie?
Moet nie die motor was nie!
Moet asseblief nie padgee nie!
Niemand het die pragtige protea afgepluk nie.
Kry julle nie meer gereeld huiswerk nie?
Nie Susan of Anna moet die klas uitvee nie.
Niemand weet dat dit sy pen is nie.
Niemand in die klas het gepraat nie.
Ek het nie my sleutels erens laat le nie.
Moet nie die radio afskakel nie!
Nie een van julle moet die werk doen nie.

OPSOMMING
In hierdie studie-eenheid het jy kennis gemaak met die hoofwoordsoorte van Afrikaans:
. naamwoorde
. werkwoorde
. adjektiewe
. voorsetsels
. lidwoorde
. telwoorde
. bywoorde
. graadwoorde
. voegwoorde
. vergelykingswoorde
. ontkenningswoorde
. uitroepe
Soos aangetoon hierbo, kan verskillende van hierdie hoofkategoriee nog verder onderverdeel word op grond van bepaalde
onderskeidende kenmerke, soos hulle betekenis, hulle morfologiese kenmerke en hulle sintaktiese gedrag (tipiese verbindbaarheidsmoontlikhede met ander woordsoorte).
Die kennis wat jy in hierdie studie-eenheid opgedoen het, word
ingespan in die volgende studie-eenheid waarin ons gaan kyk hoe
hierdie woorde in verskillende kombinasies met mekaar verbind
om groter sinstukke te vorm.

109

Afdeling C: Sintaksis

Studie-eenheid

14

Woorde en hulle geselskap: die struktuur


van sinstukke

14.1 INLEIDING
In die vorige studie-eenheid het jy geleer dat al die woorde van Afrikaans
onder 'n paar woordkategoriee tuisgebring kan word. Woorde word egter
selde in isolasie gebruik. In sinne kombineer hulle
. met ander woorde van spesifieke woordkategoriee en
. in 'n spesifieke volgorde om groter eenhede (sinstukke) te vorm.
In hierdie afdeling gaan ons kyk hoe woorde van verskillende woordkategoriee tot groter sinstukke verbind.
Die vernaamste sinstukke is die Naamwoordstuk (NS), die Werkwoordstuk
(WS), die Adjektiefstuk (AS) en die Setselgroep (SG); byvoorbeeld:
[die ywerige man] (NS)
[werk hom] (WS)
[byna dood] (AS)
[in die dag] (SG)
Hierdie vier sinstukke kan verbind tot die onderstaande sin:
[Die ywerige man] [werk hom [byna dood][in die dag]]

AKTIWITEIT 14.1
14.1.1 Soos bo vermeld, verbind die woorde in 'n stuk in 'n spesifieke
volgorde en net met ander woorde wat tot spesifieke kategoriee
behoort. Dui in die lig hiervan telkens aan hoekom die onderstaande
stukke ongrammatikaal (foutief) is in Afrikaans:
(a)
(b)
(c)
(d)

*die man ywerige


*die werk man
*dood byna
*Die ywerige man hom in die dag byna dood werk.

Antwoorde
14.1.1 (a)

110

die man ywerige:

Hierdie stuk is ongrammtikaal want die


adjektief volg na die naamwoord wat dit omskryf, terwyl dit
voor die naamword moet staan: die ywerige man.

Woorde en hulle geselskap: die struktuur van sinstukke

(b)

die werk man:

Hierdie stuk is ongrammtikaal omdat daar 'n


werkwood ingevoeg is tussen die lidwoord en die daarbybehorende naamword. Werkwoorde kan nie in Afrikaans in hierdie
posisie geplaas word nie.
(c) dood byna: Hierdie stuk is ongrammtikaal omdat die graadwoord wat die adjektief omskryf na die adjektief geplaas is in
plaas van daarvoor.
(d) Die ywerige man hom in die dag werk byna dood: Die
grammatikale sin is: Die ywerig man werk hom in die dag byna
dood. In Afrikaans moet 'n werkwoord altyd in die tweede
posisie (d.w.s. na die onderwerp van die sin) geplaas word.

UITKOMSTE
. As jy hierdie studie-eenheid deurgewerk het, sal jy
. die hoof- sintaktiese stukke van Afrikaans herken waaruit
enkelvoudige sinne opgebou word
. die kern van elke soort stuk kan identifiseer
. kan aantoon met watter woorde elke kern van 'n stuk kan
verbind tot 'n groter sinstuk
. weet hoe en watter sinstukke kan kombineer om enkelvoudige
sinne in Afrikaans te vorm

14.2 ALGEMENE BEGINSELS VIR DIE OPBOU VAN


STUKKE
By die opbou van enige stuk in Afrikaans is daar 'n aantal algemene
beginsels wat geld. Hierdie beginsels gaan ons eers duidelik illustreer aan die
hand van die NS, die AS en die WS. Vir hierdie drie stukke geld die volgende
algemene beginsels:
kern

(i)

bepalers; modifiseerders

(ii)

Elke stuk is opgebou rondom 'n kernwoord wat tot 'n bepaalde
woordsoort behoort: naamwoord, adjektief en werkwoord. Die kern
van die stuk is die belangrikste stuk dit dra die hoofbetekenis van
die stuk, en ons benoem die stuk as geheel na aanleiding van die
woord wat die kern daarvan vorm.
Die ander woorde wat met die kern verbind gee 'n nadere
omskrywing of bepaal die kernwoord verder.

Kom ons illustreer eers hierdie eienskappe van stukke. Om aan te dui dat 'n
groep woorde 'n eenheid vorm, sal ons die groep as geheel tussen vierkantige
hakies (`[7]') plaas.
In die naamwoordstuk
['n ongewone man]
Lw. Adj.
nw.
KERN
is man die belangrikste woord, d.w.s. dit is in wese waaroor die stuk gaan en
111

Afdeling C: Sintaksis

dit is die woord wat aandui waarna die stuk verwys. Laat 'n mens die
kernwoord weg, is die stuk as geheel feitelik betekenisloos of onbepaalbaar;
byvoorbeeld:
* ['n ongewone ]
Die interessante is egter dat ons wel weet dat die woord wat ontbreek 'n
naamwoord moet wees. Hoe weet ons dit? Uit die feit dat die kombinasie
'n ongewone
bestaan uit Lw + Adj, die kombinasie wat tipies saam met 'n naamwoord
verbind om 'n NS te vorm.
Die woorde wat aan die kern voorafgaan, omskryf of modifiseer die
kernnaamwoord deurdat hulle in die geval van die NS die kern nader
presiseer. Dit gaan in hierdie stuk nie net om 'n man nie, maar om een of
ander onbepaalde man, wat die eienskap besit dat hy ``ongewoon'' is.
Bestudeer ook die onderstaande voorbeeld:
Vlop

Kern

(9) [verskeie van die + spelers] het nie opgedaag nie


Die samehang tussen die woorde wat aan die kern voorafgaan (hier die
voorbepaling) en die kern bestaan daaruit dat die voorbepaling direk as
bepaler by hierdie kernnaamwoord optree en nie by enige ander deel van die
sin nie, m.a.w. [verskeie van] kwalifiseer of bepaal nie enige ander deel van
die sin hierbo nie.
'n Uitvloeisel van die hegte binding tussen die kern en die voorbepaler is die
feit dat die twee as eenheid verplaas word in bewerkinge waarin die
woordorde van die sin verander word; vgl. byvoorbeeld:
[Verskeie van die spelers] voel vanoggend besonder moeg.
Voel [verskeie van die spelers] vanoggend besonder moeg?
*[Verskeie van] voel [die spelers] vanoggend besonder moeg.
Aanvaar ons dat die inversievraagsin gevorm word deur die verplasing van
die werkwoord voel na links, dan blyk dat hierdie werkwoord oor die hele NS
[verskeie van die spelers] verplaas moet word, d.w.s. die NS moet as 'n
eenheid hanteer word. Die laaste sin is juis ongrammatikaal omdat die
werkwoord voel deur die plasing daarvan hierdie eenheid van die NS
verbreek.
beperkinge op bepalers

Let verder daarop


. dat nie sommer enige woord 'n kernnaamwoord nader kan omskryf nie
. dat hierdie modifiserende woorde op 'n bepaalde plek ten opsigte van die
naamwoord staan en
. dat hulle in 'n bepaalde volgorde moet voorkom
Hierdie drie eienskappe word deur die volgende voorbeelde duidelik gemaak.
Teenoor die grammatikale stuk
['n ongewone man]

112

Woorde en hulle geselskap: die struktuur van sinstukke

is die onderstaande almal ongrammatikaal. Kan jy in die lig van bostaande


drie beginsels verduidelik waarom elkeen ongrammatikaal is?
*['n byna man]
*['n man ongewone]
*[ongewone 'n man]
By die opbou van elke soort stuk in Afrikaans is dit dus belangrik om te weet
. watter soort woord as die kern van die stuk kan optree
. met watter ander modifiserende woorde dit kan verbind
. in watter volgorde hierdie modifiserende woorde met mekaar kan
kombineer

AKTIWITEIT 14.2
14.2.1 Toon ten opsigte van die onderstaande stukke aan watter woord die
kern van die stuk vorm en as watter soort stuk jy dit sal benoem op
grond van die kernnaamwoord:
(a)
(b)
(c)
(d)
(e)

[byna dood]
[erg verbrand]
[vyf ongetroude vroue]
['n bekertjie van die lekker lemoensap]
[werk baie hard]

Antwoorde

14.2.1 (a) [byna dood]: Die kern van die stuk is 'n adjektief; dit is dus 'n
Adjektiefstuk.
(b) [erg verbrand]: Die kern is 'n adjektief; dit is dus 'n
Adjektiefstuk.
(c) [vyf ongetroude vroue]: Die kern van die stuk is 'n selfstandige
naamwoord; dus is dit 'n Selfstandige naamwoordstuk.
(d) ['n bekertjie van die lekker lemoensap]: Die kern van die stuk is
'n massanaamwoord; dus is dit 'n Massanaamwoordstuk.
(5) [werk baie hard]: Die kern van die stuk is 'n hoofwerkwoord;
dus is dit 'n Werkwoordstuk. Die hoofwerkwoord verbind in
hierdie geval egter met nog 'n stuk, naamlik baie hard. In
laasgenoemde is die adjektief hard die kern; dus is hierdie
tweede stuk 'n Adjektiefstuk wat binne die Werkwoordstuk
voorkom.
In die onderstaande gaan ons aan hierdie algemene beginsels aandag gee soos
wat dit geld vir die NS, die AS en die WS. Eers daarna gaan ons kyk na die
opbou van die setselgroep (SG) omdat dit in bepaalde opsigte afwyk van die
eersgenoemde drie.
In die ontleding van hierdie stukke tref ons 'n onderskeid tussen die
binnebou/vorm en die buitebou/funksie van 'n stuk.
binnebou/vorm

Die interne opbou van 'n stuk staan bekend as die binnebou of die vorm
daarvan. As ons dit dus het oor wat die kern van 'n stuk is en met watter
ander woorde dit kan verbind om 'n stuk te vorm (soos hierbo), dan gee ons
'n ontleding van die binnebou/vorm daarvan.
113

Afdeling C: Sintaksis

buitebou/funksie

As ons dit het oor die buitebou of funksie van 'n stuk, dan gaan dit om die
sintaktiese of semantiese funksie van 'n bepaalde stuk binne die groter geheel
van die sin waarin dit optree. Ons sal later na hierdie onderskeid toe
terugkom, maar die onderskeid tussen hierdie twee aspekte van sinstukke
moet jy altyd in gedagte hou. Die onderskeid kan ons soos volg verduidelik.
As ons na die binnebou of vorm van die onderstaande stuk kyk, is dit 'n NS:
['n befoeterde man]
Hoekom noem ons dit 'n NS? Omdat die kern van die stuk 'n naamwoord is,
en omdat die kernnaamwoord verbind met 'n lidwoord en 'n adjektief.
Dieselfde NS kan nou verskillende funksies in sinne verrig. Bestudeer die
onderstaande voorbeelde:
['n Befoeterde man] is altyd ongelukkig (Onderwerp van die sin)
Ek hou nie van ['n befoeterde man] nie (Voorsetselvoorwerp van die Hw
hou van)
In al twee die sinne het ons dus dieselfde NS, maar binne die konteks van die
sinsgeheel verrig dit in die twee sinne telkens 'n ander funksie: in die eerste
sin is dit die onderwerp; in die tweede sin is dit die voorsetselvoorwerp. In
die eerste sin is hierdie stuk na die vorm daarvan 'n NS, maar na die funksie
daarvan die onderwerp van die sin. In die tweede sin is dit na die vorm
daarvan weer 'n NS, maar na die funksie daarvan is dit die voorsetselvoorwerp. Om dus die funksie van 'n sinstuk te bepaal, moet ons kyk hoe so 'n
stuk binne die geheel van 'n sin optree.

AKTIWITEIT 14.3
14.3.1 In die vorige studie-eenheid het jy nou alreeds met 'n hele klompie
terme kennis gemaak wat verwys na die funksie van sinstukke:
direkte voorwerp, indirekte voorwerp, voorsetselvoorwerp, refleksiewe voorwerp, kopula-aanvulling, voorbepaling, nabepaling en

graadbepaling.

Omskryf elkeen van hierdie terme kortliks in u eie woorde en gee 'n
voorbeeld van 'n sin met 'n stuk waarin die betrokke stuk hierdie
funksie verrig. Moet nie die res van hierdie studie-eenheid raadpleeg
nie probeer eers self 'n definsie van elke term opstel.
Byvoorbeeld:
Direkte voorwerp: Hierdie term verwys na 'n NS wat saam met 'n
Woor verbind en wat verwys na 'n entiteit wat direk betrokke is in die
handeling waarna die Woor verwys; byvoorbeeld:
Hy eet ['n toebroodjie]

Antwoorde
14.3.1 Elkeen van die betrokke terme sal hierna in besonderhede bespreek
word. As u dus hierdie studie-eenheid deurgewerk het, gaan dan u
antwoorde na en korrigeer hulle waar nodig.

114

Woorde en hulle geselskap: die struktuur van sinstukke

14.3 DIE VORM EN FUNKSIES VAN NAAMWOORDSTUKKE


In Studie-eenheid 12 het ons aangetoon dat die kategorie naamwoorde 'n
omvattende een is met verskillende subkategoriee: soortname, voornaamwoorde en eiename. In hierdie afdeling kyk ons watter ander woorde met
naamwoorde kan verbind om omvattender NS'e te vorm (altyd, natuurlik,
met 'n naamwoord as kern van die stuk).
naamwoordkern

Die eenvoudigste soort NS'e is die wat slegs uit 'n enkele naamwoord
bestaan. Elkeen van hierdie stukke word benoem na die besondere soort
naamwoord wat as kern optree; byvoorbeeld:
[mense] (Selfstandige naamwoordstuk)
[jy] (Voornaamwoordstuk)
[Piet] (Naamstuk)

voorbepalings
nabepalings

Naamwoorde kan egter uitgebrei word met voorbepalings (VBP's) of


nabepalings (NBP's). Voorbepalings gaan aan 'n naamwoordkern vooraf;
nabepalings volg op die kernnaamwoord:
Voorbepaling

Kern

die
die bedorwe
ou
'n baie befoeterde
'n
die ou
'n

mense
kinders
Brulpadda
Marie
skildery
jy
vel

Nabepaling
van Humansdorp
van Picasso
met vlekke

Voornaamwoorde en eiename kom meestal alleen voor en verbind net in


uitsonderlike gevalle met enige ander woorde om omvattender NS'e te vorm,
soos byvoorbeeld
[Ou Brulpadda] is vandag weer moeilik.
['n Baie befoeterde meneer Le Grange] het ons by die veld ingewag.
[Die sondige jy] moet jy afsweer.
Watter soort woorde en stukke kan saam met 'n kernnaamwoord as
voorbepaling optree? Bestudeer die onderstaande voorbeelde:
Voorbepaling

Kern

'n/die
vyf/baie/alle
gevoelige

meisie
mense
letsels

(lidwoorde)
(telwoorde)
(adjektiewe)

NS'e kan egter veel komplekser wees aangesien dit voorafgegaan kan word
deur 'n verskeidenheid soort voorbepalers (VBP's)
Voorbepaling

Kern

Jan se
Al haar
'n Baie befoeterde
Al twee Piet se besonder groot

kinders
eiendomme
Marie
voete

115

Afdeling C: Sintaksis

AKTIWITEIT 14.4
14.4.1 Lees die onderstaande teks deur en identifiseer al die NS'e wat daarin
voorkom, d.w.s. die naamwoordkern plus die VBP, indien dit
voorkom. Skryf al die NS'e neer en verdeel elkeen in 'n VBP en
'n kern soos wat hierbo gedoen is.

Byname klou soos klitsgras

Ou `brulpadda' was die befoeterdste onderwyser in die skool. Uit sy pad het
jy so ver as moontlik gebly veral as jy nie jou wiskundehuiswerk gedoen
het nie! Juffrou Kraai was weer so maer dat die wind haar kon omwaai.
Haar opvallende neus, vermoed jy, het ook heelwat met die keuse van die
naam te make gehad.
En met hoegenaamd geen se in die saak nie, is mevrou Van der Merwe al op
die eerste skooldag van die nuwe jaar deur skaamtelose matriekseuns in haar
sangklas, met permissie gese, `Parrabek' gedoop ...
Uit: Wilma de Bruin, Byname klou soos klitsgras, Die Taalgenoot, September
l993.

Antwoorde
14.4.1 Voorbepaling
Ou
die befoeterdste
die
sy
jou
Juffrou
die
Haar opvallende
die
die
die
mevrou
die eerste
die nuwe
skaamtelose
haar

Kern
`brulpadda'
onderwyser
skool
pad
jy
wiskundehuiswerk
Kraai
wind
haar
neus
jy
keuse
naam
saak
Van der Merwe
skooldag
jaar
matriekseuns
sangklas
`Parrabek'

In hierdie teks kom heelwat NS'e voor, en soos uit hierdie gevalle blyk, kan
'n verskeidenheid soorte woordsoorte in die VBP van die NS voorkom.

Die ingewikkeldste soort VBP wat saam met 'n naamwoordkern voorkom, is
van die soort wat gellustreer word deur [['n lepel van die] medisyne] met 'n
deelbepaling as VBP. Kom ons bekyk van hierdie stukke van naderby.
116

Woorde en hulle geselskap: die struktuur van sinstukke

genitiewe voorbepalings

Genitiewe voorbepalings dui besitting aan en word uitgedruk met 'n besitlike
voornaamwoord of 'n kombinasie van woorde wat voorafgegaan word deur
die besitsaanduidende woord se. Bestudeer die onderstaande voorbeelde:
Voorbepaling

Kern

(genitiefsvorm)
haar
jou
Sarie se
gister se
daardie man wat gister hier was se
deelbepalings

pop
vulpen
vlegsels
koerant
baadjie

Voorbepalings wat as deelbepalings optree, kan mens uitken aan die gebruik
van die woordjie van:
Voorbepaling

Kern

(deelbepaling)

vyf
al twintig
watter twee
nabepalings

van
van
van
van

haar lekkerste
die
die
die

momente
kinders
pensionarisse
planke

Naamwoorde kan egter ook verbind met nabepalings, dit is stukke wat na die
kernnaamwoord staan en dit nader omskryf. Bestudeer die volgende
voorbeelde:
Kern

Nabepaling

die huise
die beddings
die rant
'n opdrag

daar (bw.)
langs die huis (SG)
van die tafel (SG)
om 'n artikel oor byname te skryf (S)

In die laaste geval is die nabepaling selfs 'n hele (by)sin. (Sien Studieeenheid 15.)
Alhoewel al die lede van 'n voorbepaling voor 'n kernnaamwoord staan,
beteken dit nie noodwendig dat elkeen altyd afsonderlik die kernnaamwoord
bepaal nie. In so 'n geval is dit nodig om vas te stel of die woorde elkeen
afsonderlik die kernnaamwoord bepaal, of eers mekaar onderling bepaal
alvorens hulle as groter eenhede die kernnaamwoord bepaal.
semantiese samehang

In NS'e soos [haar opvallende neus] en ['n skramse grinnik] bestaan die VBP
telkens uit twee woorde wat elkeen afsonderlik die kernnaamwoord nader
bepaal. So, byvoorbeeld, word in [haar opvallende neus] twee attribute
(bepalings) aan neus toegevoeg, nl. dat die neus hare is en dat die neus
opvallend is. In so 'n geval meld haar niks ten opsigte van opvallend nie en
opvallend meld niks ten opsigte van haar nie.
Vergelyk nou hierteenoor 'n NS soos ['n erg befoeterde onderwyser] of ['n
baie interessante onderwerp]. In elkeen van hierdie stukke kom daar 'n
adjektief voor, nl. befoeterd en interessant, wat voorafgegaan word deur 'n
graadwoord (erg en baie) wat die adjektief, en nie die kernnaamwoord nie,

bepaal. Dit gaan dus nie om 'n onderwyser wat erg is en befoeterd nie, maar
om 'n onderwyser wat erg befoeterd is; insgelyks is dit nie 'n onderwerp wat
``baie'' is nie maar 'n onderwerp wat baie interessant is.
117

Afdeling C: Sintaksis

Aangesien die graadwoorde die adjektiewe bepaal, word hulle binne 'n AS
eers as graadbepalings by hulle adjektiwiese kerne aangehaak, en hierdie
AS'e funksioneer dan in die geheel as 'n voorbepaling van die kernnaamwoord van die omvattender NS. Bestudeer die onderstaande voorbeelde
goed:
['n [erg befoeterde] onderwyser]
AS
NS
['n [baie interessante] onderwerp]
AS
NS
funksies

Die funksies wat NS'e binne 'n sin kan verrig, word hier onder
opsommenderwys weergegee en telkens met 'n voorbeeld toegelig.
Funksies van Naamwoordstukke
. onderwerp
[Die kinders] speel in die tuin.
. direkte voorwerp
Hy eet graag [pap].
. indirekte voorwerp
Hy gee [haar] 'n soen.
. voorsetselvoorwerp
Sarie verlang [na haar man].
. adjunk
Hy werk [die hele nag].
. kern van 'n deelbepaling
[[Die grootste deel] van die werk] verstaan hy nie.
. voorbepaling
Daar staan [['n kannetjie] lemoensap].
. saam met se as aanduiding van besitting (genitief)
[[Die meisie] se fiets] is stukkend./ [[Haar] fiets] is stukkend.
. as aanvulling by 'n Wkop
Hy is [die wenner].

AKTIWITEIT 14.5
14.5.1 Benoem die NS'e in die onderstaande sinne na hulle funksie.
(a)
(b)
(c)
(e)
(f)

Ou `Brulpadda' was die befoeterdste onderwyser in die skool.


Jy het uit sy pad gebly.
Juffrou Kraai was baie maer.
Die wind kon haar omwaai.
Haar opvallende neus het ook heelwat met die keuse van die
naam te make gehad.
(g) Mevrou Van der Merwe is al op die eerste skooldag van die
nuwe jaar `Parrabek' gedoop. ...
118

Woorde en hulle geselskap: die struktuur van sinstukke

Antwoorde
14.5.1 (a) Ou ``Brulpadda'': Onderwerp
die befoeterdste onderwyser in die skool (NS met 'n nabepaling): kopula-aanvulling
(b) Jy: Onderwerp (sy pad in uit sy pad is deel van 'n setselstuk en
het dus nie op sy eie 'n funksie nie)
(c) Juffrou Kraai: Onderwerp
(d) Die wind: Onderwerp
haar: Voorwerp
(e) Haar opvallende neus: Onderwerp
(te make gehad met) die keuse van die naam: Voorsetselvoorwerp.
(f) Mevrou Van der Merwe: Onderwerp
(gedoop) `Parrabek': Voorwerp

14.4 DIE VORM EN FUNKSIES VAN ADJEKTIEFSTUKKE


kern

Die kern van 'n AS is 'n adjektief, en die eenvoudigste soort AS is een wat
net uit 'n adjektief bestaan. Soos in die geval van die NS, kan hierdie kern
egter ook voorafgegaan word deur een of meer woorde wat die graad van die
betrokke adjektiefkern uitdruk; byvoorbeeld:
baie lekker
baie lekker

semantiese samehang

In 'n AS soos besonder moeg (sien onder) geld presies dieselfde soort
samehang tussen die kern en die woorde wat daaraan voorafgaan. Moeg is
hier die kern van die stuk en besonder spesifiseer die graad van moegheid.
Aangesien die kern van hierdie stuk 'n adjektief is, noem ons die hele stuk 'n
Adjektiefstuk; die deel waarin die adjektief nader bepaal of omskryf word,
heet die graadbepaling (Grdbep):
Graadbepaling

Kern

besonder
alte, baie, besonder, heel
veels te
verreweg die
die
verreweg die
die heel
vreeslik diep

moeg
oulik
mooi
grootste
mooiste
langste
lelikste
ontsteld

Ingewikkelder AS'e kom ook voor. In sulke gevalle kan die adjektiefkern
voorafgegaan en/of gevolg word deur 'n stuk wat die kern nader omskryf.
Bestudeer die volgende stukke:
Graadbepaling

Adjektiefkern

Nabepaling

besonder pynlik
baie

bewus
gesteld
gediend
jonger

van haar tekortkominge (SG)


op sy voorkoms (SG)
met haar slegte maniere (SG)
as daardie een (SG)

heelwat

119

Afdeling C: Sintaksis

As die graadbepaling of nabepaling uit meer as een woord bestaan, dan moet
jy ook bepaal of die woorde elkeen afsonderlik die adjektiefkern bepaal, of
mekaar onderling. Ter illustrasie: in die AS [[vreeslik diep] ontroer] bepaal
vreeslik in die eerste plek die Adj. diep en vorm saam 'n AS wat weer as
Grdbep by die adjektiefkern ontroer optree.
funksies

Binne sinsverband kan AS'e verskillende funksies verrig. Bestudeer die


onderstaande lys en voorbeelde.
Funksies van Adjektiefstukke
. kopula-aanvulling
San is [mooi]
. adjunk
Sy loop [stadig]
. voorbepaling
['n [lelike]] eendjie
. nabepaling
iets [moois]

AKTIWITEIT 14.6
14.6.1 Benoem die Adjektiefstukke in die onderstaande sinne na hulle
funksie.
(a) Ou `Brulpadda' was die befoeterdste onderwyser in die skool.
(b) Juffrou Kraai was baie maer.
(c) Haar opvallende neus het ook heelwat met die keuse van die
naam te make gehad.
(d) Hy is nog baie jonk.
(e) Sy soek iets moois om vir hom te gee.

Antwoorde
(a) Ou (Voorbepaling) `Brulpadda' die befoeterdste (Voorbepaling)
onderwyser
(b) baie maer (Kopula-Aanvulling).
(c) Haar opvallende (Voorbepaling) neus\
(d) baie jonk (Kopula-Aanvulling)
(e) iets moois (Nabepaling)

14.5 DIE VORM EN FUNKSIE VAN SETSELGROEPE


kern

120

'n SG is enige sintaktiese stuk waarin 'n setsel voorkom. Setselgroepe


bestaan minimaal uit 'n setsel, maar meestal uit 'n setsel plus 'n NS, soos die
volgende:
Setselkern

NS

in
op
uit
met
met

skool
sy pad
hoegenaamd geen se
'n skramse grinnik

Woorde en hulle geselskap: die struktuur van sinstukke

voorsetselgroepe
agtersetselgroepe

eenwoordsetsels

In die voorbeelde hierbo gaan die voorsetsel vooraf aan die NS en sulke
groepe heet voorsetselgroepe (VSG's). Hierdie groep staan teenoor die
agtersetselgroepe (ASG's) waarin die (agter)setsel op die NS volg, soos
byvoorbeeld in
NS

Agterstelsel

die wereld

oor/deur

Na hulle bou onderskei ons ook tussen die eenwoordsetsel, byvoorbeeld


in op met

meerwoordsetsels/
groepsetsels

en die meerwoordsetsel of die groepsetsel, byvoorbeeld:


ter wille van in verband met afgesien van
Volgens Ponelis (1979:200) bestaan die groepsetsel uit 'n pre-setsel (die
eerste twee woorde) wat gevolg word deur 'n setsel:

Pre-setsel

Setsel

ter wille
in verband
met betrekking

van
met
tot

Groepsetsels verbind ook met NS'e, byvoorbeeld:

voorsetselagtersetselgroep

Pre-setsel

Setsel

NS

ter wille
in verband
met betrekking

van
met
tot

die vrede
daardie saak
jou aansoek

In sommige setselgroepe kom daar en 'n voorsetsel en 'n agtersetsel saam


met 'n ander stuk voor; byvoorbeeld:

Voorsetsel

Ander stuk

Agtersetsel

van
van
tot

nou
anderkant die spoor
teen die pad

af
af
toe

In sulke konstruksies is die setsels interafhanklik en hulle staan bekend as


voorsetsel-agtersetsels.
In die meeste voorbeelde hier bo verbind die setsel telkens met 'n NS, maar
setsels kan ook verbind met bywoorde en ander SG's, soos blyk uit die
onderstaande voorbeelde:

Setsel

Bywoord

Setsel

tot
van
.sedert
om
van
tot

vandag
hier
eergister
eenuur
hier
vandag

af
toe
121

Afdeling C: Sintaksis

funksies

Setsel

Setselgroep

van
tot
tot

na sy siekte
teen die muur
op die kussing

Setselgroepe verrig ook 'n verskeidenheid funksies in sinne. Bestudeer die


onderstaande lys voorbeelde.
Funksies van Setselstukke
. adjunk (bywoordelike bepaling)
slaap [op die grond] (plek)
werk [in die aand] (tyd)
[vir die hoeveelste keer] gese (frekwensie)
beweeg [in die gevaarsone in] (rigting)
. nabepaling
die man [in die middel]
. voorsetselvoorwerpe
verlief [op haar]
. kopula-aanvulling
lyk op 'n haar [na haar]
Kom ons doen nou eers 'n paar oefeninge om die werk te hersien wat jy tot
dusver geleer het.

AKTIWITEIT 14.7
14.7.1 Die onderstaande is almal setselgroepe. Vul die korrekte setsel in die
ontbrekende deel in.
(a)
(b)
(c)
(d)
(e)
(f)

by wyse ................ afwisseling


in plaas .............. swem
afgesien ...............haar nukkerigheid
ter ................ van haar vriendskap
in verband ................ die lening
by gebrek ............... 'n beter opsie

14.7.2 Benoem die setselstukke in die onderstaande sinne na hulle funksie.


(a)
(b)
(c)
(d)
(e)
(f)

Die taxi het haar by die verhoogingang van die teater kom aflaai.
Haar hare is kort geknip in die nek.
Sy het haar hare ingewerk onder 'n duur manspruik.
Sy het 'n strepiesbroek met 'n gulp aan.
Haar hand rus op 'n kierieknop.
Oom Paul is in ballingskap.

(Sinne aangepas uit: Hennie Aucamp, ``Met alles mag jy kwistig wees'',
p. 25. (Wolwedans).
122

Woorde en hulle geselskap: die struktuur van sinstukke

Antwoorde
Vraag 14.7.1
(a)
(b)
(c)
(d)
(e)
(f)

by wyse van afwisseling


in plaas van swem
afgesien van haar nukkerigheid.
ter wille van haar vriendskap
in verband met die lening
by gebrek aan 'n beter opsie

Vraag 14.7.2
(a)
(b)
(c)
(d)
(e)
(f)

by die verhoogingang van die teater: Adjunk van plek


in die nek: Adjunk van plek
onder 'n duur manspruik: Adjunk van plek
met 'n gulp: Nabepaling
op 'n kierieknop: Adjunk van plek
in ballingskap: kopula-aanvulling

14.6 DIE VORM VAN DIE WERKWOORDSTUK


kern

In hierdie afdeling gaan ons kyk na die binnebou van die Werkwoordstuk
(WS). Die kern van die WS is die hoofwerkwoord. Afhangende van die soort
hoofwerkwoord (sien weer die bespreking in Studie-eenheid 12), kan daar
bepaalde stukke wees wat verpligtelik met die betrokke werkwoord verbind.
Die hoofwerkwoord plus hierdie verpligte stuk staan bekend as die
Werkwoordstukkern (WSK). Naas die WSK verbind twee ander soorte
stukke binne die WS met die WSK: die kategorie medewerkwoorde (MW) en
die adjunkte (AD).
Die vorm van die WS kan skematies soos volg weergegee word:
WS

MW

WSK

Hw

ADJUNK

Verpligte stuk

Kom ons kyk nou meer in besonderhede na elkeen van die onderdele van die
WS.

14.6.1 Die Hoofwerkwoord (HW) en die Werkwoordstukkern (WSK)


Die kern van die WS is altyd 'n hoofwerkwoord (HW); byvoorbeeld
Hoofwerkwoord
lyk (Wkop)
loop (Won)
eet (Woor)

123

Afdeling C: Sintaksis

Die hoofkenmerk van die Won (bv. gesels, sing, slaap) is dat dit met geen
ander verpligte element verbind in die WSK nie. Al die ander hoofwerkwoordsoorte verbind ten nouste met een of meer, meestal nieweglaatbare, ander stukke. Die HW en hierdie ander stuk/stukke vorm dan saam die
WSK; byvoorbeeld:
WERKWOORDSTUKKERN
Hoofwerkwoord

Verpligte stuk

lyk (Wkop)
eet (Woor)
gee (Woor)

moeg (AS; kopula-aanvulling)


sy toebroodjies (NS; Direkte voorwerp)
haar (NS; Indir.voorwerp) 'n soen (NS; Direkte
Voorwerp)
van melk (SG; voorsetselvoorwerp)
hom (NS; refleksiewe voorwerp)

hou (Wvs)
was (Wrefl)
verpligte stukke

Kom ons kyk meer in besonderhede na die soort verpligte stukke waarmee
elke soort hoofwerkwoord verbind.
Wkop + kopula-aanvulling

lyk
is
is
was

jonk (AS)
in die laai (SG)
hier (Bw)
vyf (Tw)

Woorg +
haal
gee

indirekte +

Wvs +
hou

Voorsetselvoorwerp
van biltong (VG)

Wrefl +
vererg
verset

Refleksiewe voornaamwoord
(vir) haar
hom

vir haar (SG)

direkte voorwerpe
die vroee bus (NS)
'n mooi ringetjie (NS)

In WS'e met assisterende werkwoorde, soos [laat die bal val], [kom die
kamer ingestap] en [kom teen die skuinste uitgesukkel], kan die twee
werkwoordelike elemente nie die een sonder die ander optree nie:
*[laat die bal]
*[kom die bult].

Daar word dus aanvaar dat die twee werkwoordelike elemente saam as die
HW funksioneer. Hierdie komplekse HW kan dan oorganklik, onoorganklik,
refleksief, ens. optree. Bestudeer die onderstaande voorbeelde goed:
Wasst +
laat val
laat kom
kom haal
kom ingestap

Aanvulling
die bal
'n paar stewels
die kinders
die kamer

14.6.2 Die Medewerkwoorde en die adjunkte


In die WS kan die WSK verbind met Medewerkwoorde (MW's) en met die
kategorie Adjunkte (AD's). Voorbeelde uit die teks hierbo is die volgende:
124

Woorde en hulle geselskap: die struktuur van sinstukke

WS

MEDEWERKWOORDE

WSK

ADJUNK

het (Whlp van tyd)


begin (Wsk)
wil (Whlp, modaal)

krap met sy voorhoewe


stoot aan 'n motorwrak
omswaai

in die stof (SG; plek)


nors (AS; wyse)
na boer Tokkie (SG;
rigting)

padgegee
afstap
se

Hierdie twee kategoriee is opsionele elemente van die WS, en wel in die sin
dat as hulle uit 'n sin weggelaat sou word, dan is die oorblywende sin nog
steeds 'n aanvaarbare of grammatikale sin in Afrikaans; byvoorbeeld:
Hy sal die marathon wen.
Hy wen die marathon.
funksies

Die hooffunksie van die kategorie MW's en die AD's is dat hulle semanties
as bepalings van die HW optree, d.w.s. die HW op die een of ander manier
modifiseer.

bywoordelike
bepalings

Die grootste subkategorie van die adjunkte is die versameling bywoordelike


bepalings wat die HW modifiseer ten opsigte van aspekte soos wyse, tyd,
frekwensie, rede, ens. By die ontleding van hierdie kategorie moet jy die
onderskeid tussen die binnebou en die funksie van 'n stuk altyd in gedagte
hou. Die terme adjunk en bywoordelike bepaling is funksieterme, d.w.s. hulle
se niks oor die binnebou van die stukke wat hierdie funksie kan verrig nie.

AKTIWITEIT 14.8
14.8.1 Dui telkens aan wat die WSK van elkeen van die onderstaande sinne
is:
(a)
(b)
(c)
(d)
(e)
(f)

Boer Tokkie skakel die enjin van sy trok af.


Die bul krap met sy voorhoewe in die stof.
Die bul stoot nors aan 'n motorwrak.
Toe boer Tokkie omkyk,
sien hy dat sy twee werkers padgegee het en
dat sy werkers al halfpad is na die Casspirs toe.

Sinne aangepas uit: Etienne van Heerden,

Liegfabriek.

14.8.2 Verdeel nou die WSK van elkeen van die sinne in Vraag 1 in die
volgende vorm:
Mwe
het

Hw
gesien

Verpligte aanvulling by die Hw Adjunk


die kinders
by die spruit

Let daarna op dat jy soms die volgorde van die stukke van die WS hiervoor
sal moet verander om by die skema in te pas. Ter illustrasie: in die WS wat
graag wil ondersteun, staan die adjunk graag eerste. Jy sal dus die volgorde
van die WS so moet verander:
125

Afdeling C: Sintaksis

wil (MW) + ondersteun (Woor) + wat (Direkte voorwerp) + graag


(Adjunk)

Antwoorde
Vraag 14.8.1 en Vraag 14.8.2 word hier saam beantwoord.
(a)
(b)
(c)
(d)
(e)
(f)

Mwe

Hw
afskakel
krap
stoot
omkyk
sien
is

Verpligte aanvulling by die Hw Adjunk


die enjin van sy trok
met sy voorhoewe
in die stof
aan 'n motorwrak
nors
toe
dat sy twee werkers padgegee het (voorwerpsin)
al halfpad na die Casspirs toe

OPSOMMING
In hierdie studie-eenheid het ons uitgebreid ingegaan op die
binnebou van die NS, AS, SG en die WS.
Hierdie stukke is die hoofsinstukke waarmee sinne in Afrikaans
opgebou word.
Hiernaas is daar egter ook bepaalde woordsoorte wat nie die kern
van stukke vorm nie, soos die bywoorde, lidwoorde, graadwoorde, ontkenningswoorde, voegwoorde, ens. Maar dit beteken
natuurlik nie dat hulle nie in enkelvoudige sinne voorkom nie,
net dat hulle gewoon as enkel woorde met bepaalde funksies in
sinne optree.

126

Studie-eenheid

15

Die struktuur en funksies van enkelvoudige


sinne

15.1 OORSIG
In die vorige hoofstuk het ons in besonderhede gekyk hoe woorde tot
sinstukke verbind en wat die struktuur van die belangrikste stukke, d.i. die
NS, AS, SG en die WS. Verder het ons ook gekyk na hoe hierdie stukke in
sinne funksioneer.
Sinstukke verbind tot sinne, en in hierdie studie-eenheid gaan ons kyk na 'n
verskeidenheid kenmerke van enkelvoudige sinne in Afrikaans.
enkelvoudige sin

'n Enkelvoudige sin is enige sintaktiese konstruksie wat een hoofwerkwoord


bevat. Hierdie definisie gee blyke van die feit dat die (hoof)werkwoord die
kern of ``swaartepunt'' (Ponelis l979:4) van die sin/klous is. Voorbeelde van
enkelvoudige sinne is die volgende:
Hy is jonk. (Stelsin)
Sarel slaap nog. (Stelsin)
Sal jy more saamkom? (Inversievraagsin)
Waar bere jy die besem? (Leemtevraagsin)
Eet jou kos! (Bevelsin)

sinsoorte

Soos bo aangedui, onderskei ons drie sinsoorte in Afrikaans, nl. die stelsin,
die vraagsin en die bevelsin. In hierdie studie-eenheid gaan ons eerstens kyk
na die sintaktiese en semantiese kenmerke van hierdie sinstipes en na die
wyse waarop hulle gebruik word om bepaalde taalhandelinge uit te voer.
In ons bespreking van die stelsin kyk ons ook na twee ander sinskonstruksies
in Afrikaans, naamlik die omskrywingskonstruksies en die topikaliseringskonstruksie. Al hierdie konstruksies word gebruik om 'n gebeure op 'n
bepaalde manier vir die leser in perspektief te stel. Voorbeelde van hierdie
drie konstruksies, is die volgende:
Die hout is gekap. (Omskrywing) (teenoor: Jan het die hout gekap.)
Daar word gesing. (Onbepaalde konstruksie) (teenoor: Hulle sing.)
Saans word daar gesing. (Topikalisering) (teenoor: Daar word saans
gesing.)

sinskleur

In die derde plek gaan ons let op die maniere waarop 'n spreker/skrywer met
woorde sy/haar houding teenoor of die aangesprokene of die proposisie wat
hy uiter, uit te druk. Let op na die verskil tussen sinne soos die volgende:
127

Afdeling C: Sintaksis

Hy
Hy
Hy
Hy

was
was
was
was

hier.
dalk hier.
seker hier.
definitief hier.

dalk, seker
kleuroperateurs.
Woorde soos

en

definitief

wat sinskleur uitdruk, noem ons

UITKOMSTE
As jy hierdie studie-eenheid deurgewerk het, sal jy
. die verskillende sinsoorte in Afrikaans kan onderskei
. weet hoe om elkeen van hierdie sinsoorte te gebruik om
bepaalde taalhandelinge uit te voer
. die omskrywingskonstruksies en topikaliseringskonstruksie
kan gebruik om gebeure op verskillende maniere in perspektief te stel
. weet watter kleuroperateurs om te gebruik om jou houding ten
opsigte van 'n aangesprokene of 'n proposisie uit te druk

15.2 DIE HOOFSINSTIPES: STELSINNE, VRAAGSINNE


EN BEVELSINNE
sinsoort vs. sinsfunksie
(taalhandeling)

Soos heel bo aangetoon, onderskei ons in Afrikaans drie sinsoorte: die stelsin,
vraagsin en die bevelsin. In die bespreking van hierdie sinsoorte moet jy twee
sake uiteenhou, d.i. die sinsoort, nl. stelsin, bevelsin, vraagsin, ens., soos wat
dit sintakties en semanties gedefinieer word, en die gebruike of taalhandelinge wat met sinne/uitings van elke tipe uitgevoer word. Ter illustrasie: 'n
versoek om inligting (die taalhandeling) word nie net met behulp van 'n
vraagsin aan iemand gerig nie ons kan ook 'n bevelsin daarvoor gebruik.
Ter illustrasie:
Wat is jou naam? (Vraagsin as versoek om inligting)
Verstrek jou naam! (Bevelsin as versoek om inligting)
Anders gestel: met die klein aantal sinsoorte wat ons tot ons beskikking het,
kan ons 'n verskeidenheid taalhandelinge (bv. beledigings, vervloekinge,
wense, begroetinge, ens.) uitvoer. Verder geld dit ook dat dieselfde
taalhandeling dikwels met meerdere sinsoorte uitgevoer kan word.

sintaktiese kenmerke
spilwerkwoord

128

Een van die belangrikste onderskeidingskenmerke van die verskillende


sinstipes is die woordordepatrone van elke sinstipe. Om die te kan
verduidelik, voer ons die begrip ``spilwerkwoord'' in. Die spilwerkwoord
(of net: spil) is die werkwoordelike element (dus: of medewerkwoord of
hoofwerkwoord) wat eerste in 'n sin voorkom. In 'n gewone stelsin is die
spilwerkwoord die werkwoordelike element wat met die onderwerp van die
sin verbind en net na die onderwerp voorkom; byvoorbeeld:
ONDW

Spil

Hy
Hy

eet
het

die appel
die appel geeet

Die struktuur en funksies van enkelvoudige sinne

In die onderskeiding van die verskillende sinstipes is die ordening van die
spil en die plasing van die ander elemente relatief ten opsigte van die spil van
belang.

15.2.1 Stelsinne
In 'n gewone stelsin is die ordening ONDW + SPIL soos in die voorbeelde
hier bo. Ander voorbeelde is die volgende:
ONDW

Spil

Die meisie
sal
Die rugbyspelers gaan

more beter voel


more hard oefen

15.2.2 Vraagsinne
Ons onderskei twee soorte vraagsinne, naamlik inversievraagsinne en
leemtevraagsinne; byvoorbeeld:
Het jy my boek gesien? (Inversievraag)
Wie het jy gesien? (Leemtevraagsin)
inversievraagsin

In die inversievraagsin kry ons die ordening Spil + ONDW; byvoorbeeld:


Spil

ONDW

Eet
Sal

hy
hy

die appel?
more kom?

Hierdie sinne heet inversievraagsinne aangesien daar aanvaar word dat


inversievraagsinne van ooreenstemmende stelsinne afgelei word deur die
inversie (omruiling) van die ONDW en die SPIL:

leemtevraagsin

ONDW

Spil

Hy

eet

Spil

ONDW

Eet

hy

die appel (Stelsin)

die appel?

Die kategorie leemtevraagsinne word geken aan die aanwesigheid van 'n
vraagwoord (bv. hoe, wie, waarheen) in die eerste posisie, gevolg deur die
spil:
Vraagwoord

Spil

Wie
Waarheen
Waarom

het
gaan
doen

die appels geeet?


hy?
hy dit?

Die naam leemtevraagsin kom van die feit dat die vooropgeplaaste
vraagwoord in verband gestel kan word met 'n ontbrekende element of 'n
leemte in die res van die sin. Dit blyk die duidelikste as een van die nieopsionele elemente van die WS bevraagteken word; byvoorbeeld: in die
onderstaande sin kom daar 'n Woorg (oorganklike werkwoord) voor met die
direkte voorwerp (DV) wat daarby hoort:
DV
Hy eet 'n appel

129

Afdeling C: Sintaksis

Bevraagteken mens nou die DV m.b.v. die vraagwoord wat, dan skuif die
vraagwoord na die eerste posisie in die sin en laat 'n ``leemte'' in die posisie
waar die DV oorspronklik gestaan het:
Wat [eet hy ]
Die spesifieke vraag bevra dus met behulp van 'n vraagwoord, wat meestal
die vraagsin inlei en wat 'n semantiese leemte skep ten opsigte van die
bevraagde item(s). Die antwoord op 'n spesifieke vraagsin vooronderstel 'n
stelsin en die vraagwoord wat gebruik word, bevra een of ander funksionele
onderdeel van die betrokke stelsin. Bestudeer die volgende antwoordvraagpare:
A:
V:
A:
V:
A:
V:
V:

[Raadslid P.J. Vosloo] is die nuwe burgemeester.


[Wie] is die nuwe burgemeester?
Albrecht skilder ['n natuurtoneel uit Suidwes].
[Wat] skilder Albrecht?
Ek het ['n spook] [tussen die sipresse] gesien.
[Wat] het jy tussen die sipresse gesien?
[Waar] het jy die spook gesien?

15.2.3 Bevelsinne
In die kategorie bevelsinne, kom daar geen ONDW voor nie en 'n HW neem
die eerste posisie in; byvoorbeeld:
Kom onmiddellik hier!
Gee pad!
Eet nou jou kos.
Geen MW's kom in hierdie sinne voor nie. Aangesien die ONDW
ontbreek, is bevelsinne in die geheel WS'e.
Ons gebruik egter dikwels ook bevele sonder hoofwerkwoorde. Vergelyk:
Uit! Voertsek! Op! In!
Op die plek rus!
In die bed!
Hok toe/Huis toe!
Wat sou jy oor hierdie bevele se? Op grond waarvan word hulle as bevele
beskou en nie, byvoorbeeld, as stellings of bewerings nie?

AKTIWITEIT 15.1
15.1.1 Lei van die stelsin
Jan gee vir sy broer 'n persent.
die volgende sinne af:
(a) 'n inversievraagsin
(b) 'n leemtevraagsin
(c) 'n bevelsin
130

Die struktuur en funksies van enkelvoudige sinne

Antwoord
15.1.1 (a) 'n inversievraagsin: Gee Jan vir sy broer 'n persent?
(b) meerdere leemtevraagsinne:
Wie gee vir sy broer 'n persent?
Vir wie gee Jan 'n persent?
Wat gee Jan vir sy broer?
(c) 'n bevelsin: Jan, gee vir jou broer 'n persent!

15.2.4 Sinsfunksies

Die name stelsin, vraagsin en bevelsin gee alreeds 'n aanduiding van die
funksies of handelinge wat tipies met elkeen van hierdie sinsoorte uitgevoer
kan word. Hiernaas kan hulle ook gebruik word om 'n verskeidenheid ander
taalhandelinge mee uit te voer.
stelsinne

Met stelsinne word bewerings of stellings gemaak. Die gebruiker van 'n
stelsin wil he dat sy leser(s) of hoorder(s) dit wat hy beweer as die waarheid
moet beskou. So 'n bewering of stelling wat met 'n stelsin gemaak word,
verwys na die toestand van 'n saak (die ``manier van wees'', die gesteldheid
of die staat waarin so 'n saak verkeer), of die toedrag van sake. Die volgende
voorbeelde is almal stelsinne wat hierdie soort stellings maak:
Die weer lyk vanoggend belowend.
Na die vakansie het Ouma baie beter gevoel.
Niemand was gister in hierdie vertrek nie.
Die jagters wil moreoggend vroeg vertrek.
Piet se jy moet vir hom wag.
Naas hierdie tipiese gebruik, kan stelsinne ook vir die volgende
taalhandelinge gebruik word:
. Beloftes
Ek bring jou boek more terug.
. Voorspellings
Equity gaan wen.
. Teregwysings
Jy luister nie wanneer ek met jou praat nie.
. Skimpe (implisiete versoeke)
Dit reen. (=``Bly binne, jy sal nat word.'')
. Komplimente
Die nuwe mode is net vir jou gemaak.
(Sien Ponelis 1979:377378.)

vraagsinne

Vraagsinne vra in hulle tipiese gebruik om inligting. Inversievraagsinne kan


bevestigend, ontkennend of ontwykend beantwoord word. Dikwels veral
in gevalle waar daar nie bevestigend geantwoord word nie word
addisionele inligting verskaf.
131

Afdeling C: Sintaksis

V:
A:
V:
A:
V:
A:

Het jy seergekry?
Ja, my arm is af.
Wag julle al lank hier?
Nee, ons het pas hier opgedaag.
Ken jy die bestuurder van die plek?
Ek dink dis die kerel met die bril.

In die geval van leemtevraagsinne word 'n antwoord verwag wat verband
hou met die spesifieke vraagwoord wat gebruik word; hier kan die antwoord
nie bloot bevestigend of ontkennend wees nie:
V:
A:
A:
A:

Wat doen julle nou?


*Ja.
*Nee.
Ons probeer die motor aan die loop kry.

Retief (1984:134, 136) wys in haar studie van vraagsinne daarop dat meer
dinge met vraagsinne gedoen kan word as slegs om informasievrae te vra.
Vraagsinne word ook ingespan vir indirekte versoeke, kernimperatiewe,
pleidooie, versoekvrae en modaliteitsuitinge soos suggesties, wenke, skimpe,
insinuasies en waarskuwings. Ek gee hier 'n paar van haar voorbeelde:
Kry ons nie vandag koffie nie? (indirekte versoek)
Kan jy asseblief die deur toemaak? (kernimperatief)
Praat sagter, sal jy? (pleidooi)
Van Riebeeck het aan wal gestap in die jaar ...? (versoekvraag)
Behoort jy nie minder soetgoed te eet nie? (suggestie)
Is daar al iemand dood aan vriendelikheid? (skimp)
Het jy vergeet dat jou pa netnou huis toe kom? (waarskuwing)
(Sien Retief 1984:142 e.v.)
In die meeste gevalle sal die betrokke hoorder nie met ja of nee reageer nie
afhangende van sy gesindheid jeens die spreker.
bevelsinne
(in)direkte bevelsinne

Tereg merk Ponelis (1979:383) op dat bevele en versoeke 'n heel


omvangryke sinstipe met 'n groot verskeidenheid sinsvorme en betekeniswaardes vorm. Bevelsinne kan eerstens verdeel word in direkte (egte)
bevelsinne en indirekte bevelsinne.
Die mees direkte, ware bevelsin kan nie bevra word nie en bevat nie 'n
onderwerp nie; byvoorbeeld:
Sit stil!
Loop!
Sit stil daar agter in die klas!
Loop dadelik na die poskantoor toe!
Daar is egter ook indirekte bevelsinne. Hulle kan wel bevra word, bevat 'n
onderwerp en verrig die funksie om 'n bevel uit te druk;
Julle moet dadelik die boeke bestel.
Jy kan maar die tee inbring.
Kan ek jou nie help nie?

132

Die struktuur en funksies van enkelvoudige sinne

AKTIWITEIT 15.2
15.2.1 Verduidelik kortliks die verskil tussen die sinsvorm (of: sinsoort, nl.
stelsin, vraagsin, bevelsin) en sinsgebruik, d.i. die gebruik van 'n
bepaalde sinsoort om 'n spesifieke taalhandeling te verrig (bv. as
vraag, bewering, insinuasie, vervloeking). Illustreer jou bespreking
met goed gekose voorbeelde van elke sinsoort en soveel as moontlik
taalhandelinge wat met elke sinsoort verrig kan word.
15.2.2 Watter taalhandelinge (bv. bevel, versoek) word met die volgende
uitinge verrig:
a.
b.
c.
d.
e.
f.
g.
h.

Gee my die sout.


Ek sal more die huis vir jou skoonmaak.
Waarom het jy nie die werk gedoen nie, he?
Koffie sal nou heerlik wees, dankie.
Baie geluk met die mooi vertoning.
Niemand is nog dood van werk nie, weet jy?
Is daar nou niks in die huis vir 'n hardwerkende man om te eet
nie?
Vat aan haar en jy vat aan my!

Antwoorde
Vraag 15.2.2
(a)
(b)
(c)
(d)
(e)
(f)
(g)

Gee my die sout. (bevel)


Ek sal more die huis vir jou skoonmaak. (belofte)
Waarom het jy nie die werk gedoen nie, he? (dreigement)
Koffie sal nou heerlik wees, dankie. (versoek)
Baie geluk met die mooi vertoning. (gelukwensing)
Niemand is nog dood van werk nie, weet jy? (skimp/aanmaning)
Is daar nou niks in die huis vir 'n hardwerkende man om te eet nie?
(versoek/skimp)
(h) Vat aan haar en jy vat aan my! (dreigement)

U moet egter onthou dat die konteks bepalend is vir die interpretasie van die
handeling wat met 'n sin verrig word. Die enigste manier om 'n spreker se
bedoeling te snap, is om te begryp wat die konteks is want 'n stelling soos
Daar gaan probleme wees
kan enige van die volgende bedoelings he:
(a)
(b)
(c)
(d)
(e)
(f)
(g)
(h)

raadgewend
verwytend
veroordelend
vraend
berustend
stellend
waarskuwend
dreigend

Daar gaan probleme wees (maar nie as jy ...)


Daar gaan probleme wees (want jy sou mos nie ...)
Daar gaan probleme wees (vir mense soos jy)
Daar gaan probleme wees (in die geval, ne?)
Daar gaan probleme wees (en ons moet dit aanvaar)
Daar gaan probleme wees (want dit gebeur altyd so)
Daar gaan probleme wees (- wees versigtig)
Daar gaan probleme wees (as jy nie ...)

133

Afdeling C: Sintaksis

15.3 SINSKLEUR
``Sinskleur het te doen met die situasie waarbinne die sin gebruik word. Dit
laat blyk wat die houding is van die spreker of ten opsigte van die
aangesprokene of ten opsigte van die sin wat deur die spreker ge-uit word''
(Ponelis 1979:390). Hiervoor het die gebruiker allerlei woordmiddele om
hom/haar uit te druk.
Ter illustrasie. Met die maak van 'n uiting soos
Hy het dit gedoen
maak die spreker 'n onderneming ten opsigte van die saaklike inhoud van die
sin, naamlik dat dit bedoel is om die waarheid te wees. Hierdie onderneming
kan egter heelwat skakerings vertoon, waarvan die volgende drie die
belangrikste is:
Neutraal

Versigtig

Stellig

Hy het dit gedoen

Hy het dit miskien gedoen

Hy het dit beslis gedoen

Met die woord beslis word die uiting versterk. So 'n stelling kan egter ook
versag word; byvoorbeeld:
Hy het dit miskien/dalk/moontlik gedoen.
Ander versterkers is die volgende:
Die groepie het ongetwyfeld hard gewerk.
Ons hou sy vordering beslis dop.
Hy is definitief baie bekwaam.
Bevelsinne, kan ook met kleuroperateurs gekwalifiseer word:
Luister asseblief hier. (versagtend)
Luister, nou bleddie-wil! (versterkend)
Kom luister jy onmiddellik hier! (versterkend)
Verseker sal jy luister! (versterkend)
Jy sal beslis luister. (versterkend)

AKTIWITEIT 15.3
15.3.1 Dui telkens aan watter woord in die onderstaande sinne 'n
kleuroperateur is en hoe dit die inhoud van die sin ``kleur'', d.i.
versag, versterk, ens.
(a)
(b)
(c)
(d)
(e)
(f)
134

Al die kaartjies is beslis uitverkoop.


Dalk is al die kaartjies al uitverkoop?
Sal jy asb. vir my die sout gee?
Ek moet nou beslis gaan.
Ek is maar blerrie bang.
Piet het glo gaan leeus jag.

Die struktuur en funksies van enkelvoudige sinne

Antwoorde
15.3.1 (a)
(b)
(c)
(d)
(e)
(f)

Al die kaartjies is beslis uitverkoop. (versterkend).


Dalk is al die kaartjies al uitverkoop? (omsigtigheid)
Sal jy asb. vir my die sout gee? (versagtend)
Ek moet nou beslis gaan. (versterkend)
Ek is maar blerrie bang. (versterkend)
Piet het glo gaan leeus jag. (omsigtigheid)

15.4 PERSPEKTIVERING
In hierdie afdeling gaan ons kyk na 'n aantal konstruksies in Afrikaans wat
gebruik kan word om 'n gebeure op 'n bepaalde manier vir die leser/hoorder
in perspektief te stel, naamlik die neutrale stelsin, omskrywingskonstruksies
en topiekkonstruksies. Ons gee 'n oorsig van die konstruksies en bespreek
dan elkeen meer in besonderhede.
Van die drie konstruksietipes wat bo genoem is, is die stelsin met die
volgorde ONDW + Spil die neutrale of ongemerkte konstruksies. In 'n sin
soos
'n Boemelaar het gister die wasgoed gesteel.
word 'n bepaalde gebeure vir die leser geskets, naamlik dat daar iets gesteel
is, dat dit 'n boemelaar is wat iets gesteel het en dat dit wat gesteel is, iemand
se wasgoed is. Hierdie sin perspektiveer hierdie gebeure egter op 'n bepaalde
manier deur die volgorde waarin die stukke wat na die verskillende entiteite
verwys, aangebied word: eers word daar verwys na die boemelaar, en dan na
die wasgoed, terwyl die hoofwerkwoord aandui in watter gebeure hierdie
twee entiteite betrokke was. In hierdie sin staan die stuk wat na die boemelaar
verwys in die onderwerpsposisie en die fokus val in so 'n neutrale sin altyd
op die eerste stuk daarvan. Anders gestel: die onderwerp van die sin is ook
die tema daarvan, d.i. die gedeelte van die sin waaroor die res 'n uitspraak of
mededeling maak.
Dieselfde gebeure kan nou met 'n omskrywingskonstruksie anders
geperspektiveer word:
Die wasgoed is gister deur 'n boemelaar gesteel.
Deur die vooropplasing van die stuk [die wasgoed] val die fokus nou op die
wasgoed, d.w.s. op wat gesteel is en nie langer op die een wat gesteel het nie.
Daar is dus ook 'n temaverskuiwing in die sin: die stuk [die wasgoed] in die
onderwerpsposisie is nou die tema en die stuk [die boemelaar] is
gedetematiseer. In die sogenaamde agenslose passief vind verdere detematisering plaas aangesien die stuk wat na een van die deelnemers (die agens)
verwys, heeltemal weggelaat word:
Die wasgoed is gister gesteel.
As dit binne die konteks van die gebruik van 'n sin belangrik is wanneer
hierdie gebeure plaasgevind het, dan kan die tydadjunk gister ook in fokus
geplaas word deur dit voorop in die sin te plaas. Bestudeer die volgende
voorbeelde:
135

Afdeling C: Sintaksis

'n Boemelaar het gister die wasgoed gesteel.


Gister het 'n boemelaar die wasgoed gesteel.
Gister is die wasgoed deur 'n boemelaar gesteel
Laasgenoemde twee sinne is voorbeelde van die topiekkonstruksie.

AKTIWITEIT 15.4
15.4.1 In die onderstaande berig wissel die skrywer die gebruik van
stelsinne af met sinne waarin ander stukke as die agens in fokus
geplaas word deur hulle voorop in die sin te plaas. Dui aan in watter
sinne 'n ander stuk as 'n agens voorop in die sin staan. Die berig uit
Beeld (07-03-2000) is ietwat aangepas vir die oefening.
Meer as 2,5 m. loterykaartjies verkoop
(1) Loterykoors loop steeds hoog.
(2) Teen gister is sowat 2,5 miljoen kaartjies verkoop.
(3) Sedert Vrydag het verkope van kaartjies vir die staatslotery
verdubbel.
(4) Provinsiale premiers word deur Lotto besoek.
(5) Die premiers koop kaartjies.
(6) Gister het die staatslotery die premier van KwaZulu-Natal
besoek.
(7) Sowat 400 000 kaartjiehouers sal pryse wen.
(8) Daar was 'n toename in verkooppunte vir kaartjies.

Antwoorde
15.4.1 In die volgende sinne staan die agens van die sin voorop: (1), (5) en
(7). In al die ander staan 'n ander deel van die sin voorop. In sinne
(2), (3) en (6) is die adjunk van die sin vooropgeplaas. Sin (4) en sin
(8) is omskrywingskonstruksies. In sulke konstruksies staan die
voorwerp voorop of die woord daar.
Kom ons kyk nou meer in besonderhede hoe omskrywingskonstruksies en
topiekkonstruksies 'n gebeure vir die leser perspektiveer.

15.4.1 Omskrywingskonstruksies
Die term omskrywingskonstruksie word hier gebruik om te verwys na enige
sin waarin 'n omskrywingswerkwoord (Wom), nl. is of word, saam met 'n
HW gebruik word; byvoorbeeld:
Die appels
Die appels
Daar
136

WOM
is
word
word

HW
deur hulle
gepluk
gesing

gepluk

Die struktuur en funksies van enkelvoudige sinne

Die eerste twee sinne staan ook bekend as sinne in die lydende vorm,
waarvan die ooreenstemmende aktiewe sinne die volgende sou wees:
Hulle het die appels gepluk.
Iemand pluk die appels. (agenslose passief)
Die laaste sin staan bekend as 'n agenslose passiewe sin omdat die agens wat
die handeling verrig, weggelaat is.
Passiewe/lydende sinne kan net afgelei word van aktiewe sinne met
oorganklike werkwoorde, d.i. werkwoorde wat direkte voorwerpe neem. In
sinne met daar in die onderwerpsposisie het ons dus nie 'n ``egte'' passiewe
sin nie omdat die Wom hier verbind met 'n Won. Die daar wat in hierdie
sinne voorkom, is 'n semanties lee grammatiese onderwerp (ook 'n
stutonderwerp genoem).
onbepaalde konstruksies

Die term onbepaalde konstruksie word gebruik om te verwys na sinne in


Afrikaans (i) met die onbepaalde vnw. daar in die onderwerpsposisie en (ii) met
die eintlike onderwerps-NS, wat self 'n onbepaalde NS is, in 'n gedelegeerde
posisie in die WS na die spil. Bestudeer die volgende voorbeelde:
Stutonderwerp

Spil

Onderwerp

Daar
Daar
Daar

loop
woon
verskyn

twee mense
min boere
iets

hier
voor die venster

In sulke sinne is daar die semanties lee element wat in die onderwerpsposisie
geplaas word omdat die onderwerpsposisie in sulke sinne nie leeg kan wees
nie; vergelyk:
* loop twee mense.
Die eintlike onderwerp van die sin is die NS in die WS, soos twee mense.
Aangesien die NS in die WS verwys na die eintlike onderwerp, kan hierdie
NS in die meeste gevalle teruggeskuif word na die posisie van die
grammatiese onderwerp; vgl.:
Twee mense loop __________
Min boere woon __________ hier
Iets verskyn __________ voor die venster

15.4.2 Topikalisering
In die geval van die teenstelling tussen aktiewe sinne en die omskrywingskonstruksies het ons te make met die promovering van die aktiewe voorwerp
na onderwerpsposisie en die demovering of detematisering van die aktiewe
agens/onderwerp. Verder word die omskrywingskonstruksie gekenmerk deur
die aanwesigheid van 'n omskrywingswerkwoord.
Hierteenoor word die topiekkonstruksie, wat nie 'n omskrywingswerkwoord
het nie, ingespan om ander sinstukke voorop te stel en hulle temastatus te
gee. Bestudeer die volgende voorbeelde:
TEMA
Gister
Ons uitslae
Aan haar

SPIL
het
het
moet

ons ons uitslae gekry (topikalisering van die adjunk)


ons gister gekry (topikalisering van die voorwerp)
hy liewers nie dink nie (topikalisering van
voorsetselvoorwerp)

137

Afdeling C: Sintaksis

Daar geld natuurlik allerlei beperkinge op watter ander sinstukke buiten die
onderwerp van 'n sin tot tema gepromoveer kan word. Vergelyk voorbeelde
soos die volgende:
* 'n Onderwyser is hy (x Hy is 'n onderwyser.)
* Hom was hy (x Hy was hom.)

15.4.3 Eindplasing
In al die konstruksies wat tot dusver bespreek is, word 'n element voorop in
'n sin geplaas om die fokus daarop te vestig. Eindplasing is ook so 'n fokusof beklemtoningstrategie. In hierdie geval word sinstukke wat gewoonlik nie
of nie naby aan die einde van die sin voorkom nie, na agter geskuif om aan
hulle fokus te gee. Vergelyk die volgende voorbeelde:
Die aankoms [van Pieter] hierdie naweek in Kaapstad, het ons almal
verheug.
Die aankoms hierdie naweek in Kaapstad [van Pieter] het ons almal
verheug.
Die wet gee [baie duidelike voorskrifte] aan werkgewers oor die nuwe
arbeidswet.
Die wet gee aan werkgewers [baie duidelike voorskrifte] oor die
nuwe arbeidswet.
Mens raak nie maklik [op vyftig] verlief nie.
Mens raak nie maklik verlief [op vyftig] nie.

AKTIWITEIT 15.5
15.4.1 Benoem die volgende sinne na hulle sinsoort (stelsin, vraagsin,
bevelsin):
(a) Waar bere julle die konfyt?
(b) Gee bietjie daai kitaar hier.
(c) Saans is ek maar baie moeg.
15.5.2 Herformuleer die volgende sinne as agenslose passiewe:
(a) Die kinders sing kersliedere.
(b) Die polisieman jaag die skelm.
15.5.3 Herformuleer die volgende sinne as topiekkonstruksies:
(a) Die kinders slaap saans te lekker.
(b) Jy sal vir haar een van jou CD's moet gee.
15.5.4 Watter soort perspektiveringskonstruksie word deur elk van die
volgende sinne gellustreer:
(a)
(b)
(c)
(d)
138

Daar word baie hard gewerk.


Die seuns word gejaag.
Die heining is deur die tuinier gesnoei.
In die Karoo is daar baie skape.

Die struktuur en funksies van enkelvoudige sinne

Antwoorde
Vraag 15.5.1
(a) Waar bere julle die konfyt? (leemtevraagsin)
(b) Gee bietjie daai kitaar hier. (vraagsin)
(c) Saans is ek maar baie moeg. (stelsin)
Vraag 15.5.2
(a) Daar word kersliedere gesing.
(b) Die skelm word gejaag.
Vraag 15.5.3
(a) Saans slaap die kinders te lekker.
(b) Een van jou CD's sal jy vir haar moet gee./Vir haar sal jy een van jou
CD's moet gee.
Vraag 15.5.4
(a)
(b)
(c)
(d)

Daar word baie hard gewerk. (agenslose passief)


Die seuns word gejaag. (omskrywingskonstruksie)
Die heining is deur die tuinier gesnoei. (omskrywingskonstruksie)
In die Karoo is daar baie skape. (topikalisering)

OPSOMMING
In hierdie studie-eenheid het ons eerstens gekyk na die
verskillende sinsvorme in Afrikaans (d.i. die stelsin, vraagsin en
bevelsin) en die taalhandelinge (byvoorbeeld: bewerings maak,
vra om inligting, beveel) wat met hulle verrig kan word.
Ons het daarna gekyk hoe die spreker sy gevoel ten opsigte van
die aangesprokene of die inhoud van 'n sin met kleuroperateurs
kan kleur om stelligheid, versagting of versterking uit te druk.
Verskillende soorte perspektiveringskonstruksies is ten slotte
behandel, d.i. konstruksies waarmee jy 'n gebeure vir die leser
in 'n ander perspektief kan plaas as wat in 'n gewone of
ongemerkte stelsin gedoen word. Hiervoor kan verskillende
omskrywingskonstruksies en die topikaliseringskonstruksie gebruik word. Ons het ook gekyk hoe agterplasing in 'n sin 'n
sinstuk groter nadruk kan gee.
In die laaste studie-eenheid gaan ons nou kyk na die verskillende
wyses waarop enkelvoudige sinne of klouse kan verbind om
saamgestelde sinne te vorm. In hierdie studie-eenheid gaan ons
veral ook kyk hoe skrywers van saaklike en literere tekste
enkelvoudige en saamgestelde sinne in hulle skryfwerk gebruik.

139

Afdeling C: Sintaksis

Studie-eenheid

16

Saamgestelde sinne

16.1 INLEIDING
In die vorige studie-eenheid het ons uitgebreid aandag gegee aan die
sintaktiese, semantiese en funksionele kenmerke van die enkelvoudige sin.
Daarby het ons ook gekyk na die verskillende konstruksietipes waarmee 'n
skrywer vir sy leser 'n gebeure of toestand op 'n bepaalde manier kan
perspektiveer.

OORSIG
In hierdie studie-eenheid gaan ons een stap verder. Ons gaan kyk
na
. die verskillende soorte saamgestelde sinne en hulle sintaktiese,
semantiese en funksionele kenmerke
. bepaalde soorte saamgestelde sinne wat gebruik kan word om
'n gebeure vir die leser in 'n bepaalde perspektief te plaas
In hierdie studie-eenheid gaan ons veral ook kyk na hoe skrywers
enkelvoudige en saamgestelde sinne in tekste gebruik. Skrywers gaan
besonder kreatief in hulle skryfwerk met die Afrikaanse sintaksis om. Om
hierdie gebruike te kan ontleed, gaan jy ook jou kennis oor die sintaksis uit
die vorige studie-eenhede moet gebruik.

UITKOMSTE
As jy hierdie studie-eenheid deurgewerk het, sal jy
. die verskillende soorte saamgestelde sinne van mekaar kan
onderskei
. die sintaktiese en semantiese verband tussen die samestellende
klouse van saamgestelde sinne kan ontleed
. weet hoe om die kommunikasiestruktuur van 'n sin te
manipuleer deur gebruik te maak van verskillende fokuskonstruksies
. 'n ontleding kan maak van die sintaktiese middele wat
skrywers in hulle tekste inspan om hulle boodskap aan die
leser oor te dra.

140

Saamgestelde sinne

Ons begin onmiddellik met 'n probleem, naamlik ons definisie van 'n sin en
hoe dit ooreenkom en verskil van wat as sinne in geskrewe tekste gebruik
word.

16.2 SIN, KLOUS EN SAAMGESTELDE SIN


enkelvoudige sin/klous

Ons het reeds die enkelvoudige sin gedefinieer as 'n sin met een
hoofwerkwoord, en dit toegelig met 'n voorbeeld soos
Die kinders speel te lekker.
In hierdie sin is speel die hoofwerkwoord. Uit ons definisie van die sin is dit
ook duidelik dat die hoofwerkwoord as die belangrikste element van 'n sin
beskou word.
Soos egter ook uit ons voorbeeldsin duidelik moet blyk, bestaan die
enkelvoudige sin nie net uit die hoofwerkwoord nie, maar ook uit ander
stukke wat 'n sintaktiese, semantiese en funksionele verband met die
hoofwerkwoord het: [die kinders] dui die onderwerp van die hoofwerkwoord
aan (wie speel), terwyl die AS [te lekker] aandui hoe die kinders speel. Die
enkelvoudige sin bestaan dus nie net uit die hoofwerkwoord nie, maar ook uit
alle sinstukke wat semanties en sintakties met hierdie hoofwerkwoord
verband hou.
In Afrikaans is dit gewoonlik net die bevelsin wat net uit 'n hoofwerkwoord
bestaan, maar in baie gevalle verbind hierdie hoofwerkwoord ook met
verbandhoudende sinstukke; byvoorbeeld:
Wag! (Net 'n Hw)
Eet julle kos! (Hw + voorwerp van Hw)
Eet nou dadelik julle kos (Hw. + Bw. bep + Voorwerp)
Die term klous word in hierdie opsig as 'n sinoniem gebruik vir so 'n
sintaktiese eenheid bestaande uit 'n hoofwerkwoord en al die verbandhoudende stukke daarvan.

saamgestelde sin

Die saamgestelde sin het ons gedefinieer as enige sintaktiese konstruksie wat
uit meer as een hoofwerkwoord bestaan. 'n Voorbeeld hiervan is die
onderstaande, waar die hoofwerkwoorde in hoofletters is:
Ek IS hier en Jan IS hier, aangesien ons pa ons BEVEEL het om
teenwoordig te WEES.
In hierdie sin kom vier hoofwerkwoorde voor en as geheel bestaan dit uit vier
klouse, d.w.s. uit vier eenhede elkeen met 'n hoofwerkwoord plus al die
stukke wat met elkeen van hierdie hoofwerkwoorde verband hou. Die vier
klouse is:
[Ek IS hier] en
[Jan IS hier], aangesien
[ons pa het ons BEVEEL ]
om [teenwoordig te WEES]
In al vier die klouse is daar naas 'n hoofwerkwoord ook 'n ander stuk
aanwesig wat met die hoofwerkwoord verbind; byvoorbeeld: in die eerste
twee klouse kry ons die Onderwerp van die koppelwerkwoord en telkens ook
141

Afdeling C: Sintaksis

die koppelwerkwoord-aanvulling. Ons kan dus se dat hierdie saamgestelde


sin uit vier klouse bestaan, d.i. sintaktiese eenhede bestaande uit een
hoofwerkwoord elk met die stukke wat met hierdie hoofwerkwoord
verbandhou.
Die ander woorde buite die hakies in ons voorbeeld bo (en, aangesien en om)
is almal voegwoorde wat die verskillende klouse saambind tot die hele
saamgestelde sin.

AKTIWITEIT 16.1
16.1.1 Die term sin word soms ook gebruik om te verwys na enige geskrewe
eenheid wat met 'n hoofletter begin en met 'n punt eindig. Kom ons
noem so 'n eenheid 'n ortografiese sin. Hiervolgens sou elkeen van
die onderstaande geskrewe eenhede ook as sinne bestempel moes
word omdat hulle telkens met 'n hoofletter begin en met 'n punt (of
vraagteken) afgesluit word:
(a) V: Kom jy more?
(b) A: Miskien. Wie weet?
(c) Die dag het die storm ons getref. (d) Eers die doodse stilte. (e) 'n
Enkel flits. (f) En toe 'n slag wat al wat mens penorent laat
opruk het.
1.1 Watter van hierdie geskrewe sinne is ook klouse soos hierbo
gedefinieer, d.i. 'n sintaktiese eenheid wat bestaan uit 'n
hoofwerkwoord plus die sinstukke wat daarmee verband hou?
1.2 Watter geskrewe sinne is nie klouse nie en waarom nie?

Antwoorde
16.1.1 Die twee vrae kan ons saam beantwoord.
(a) Die ortografiese sin Kom jy more? bestaan uit die Won kom en
die opsionele adjunk van tyd more. Dit is dus 'n klous omdat die
WS net uit die Won hoef te bestaan.
(b) Die stuk Miskien, daarenteen, is 'n ortografiese sin maar nie 'n
klous nie omdat dit 'n elliptiese konstruksie is, d.i. een waarvan
sommige van die stukke van die klous weggelaat is. Die
ooreenstemmende (volledige) klous is: Miskien [kom ek more].
Sowel die onderwerp van die klous as die WS is dus weggelaat.
Die ortografiese sin Wie weet? Is ook 'n elliptiese konstruksie. Die
WS bevat die Woorg weet waarvan die verpligte direkte voorwerp
(dit) ontbreek; dus is dit nie 'n klous nie.
(c)(f): Die sintaktiese sin (C) is 'n klous omdat die volledige WS
gespesifiseer is: 'n Storm [het getref (Woorg) ons (DV) die dag
(Adjunk)]. Hierteenoor is al die ander sintaktiese sinne nie klouse nie
omdat die hoofwerkwoord ontbreek:
Daar [was] (Wkop) die doodse stilte (kopula-aanvulling)
Daar [was] (Wkop) 'n enkel flits (kopula-aanvulling)
Daar [was] (Wkop) 'n slag wat al wat mens penorent laat opruk
het (kopula-aanvulling)
142

Saamgestelde sinne

Jy het seker agtergekom uit hierdie aktiwiteit dat al die eenhede in die twee
stukkies teks ortografiese sinne is, d.w.s. eenhede wat met 'n hoofletter begin
en met 'n punt of eindleesteken eindig. Maar nie almal is klouse soos hulle
daar geskryf staan nie. Slegs die ortografiese sinne met hoofwerkwoorde is
klouse.
Ortografiese sinne sonder hoofwerkwoorde sal ons vir ons doel elliptiese
sinne noem. Sulke elliptiese sinne is gereduseerde klouse wat ons as lesers
maklik kan rekonstrueer op grond van ons kennis van die res van die
taalkonteks en ons eie kennis van hoe dinge in die wereld inmekaar steek. Die
voorbeelde toon ook dat skrywers dikwels vir stilistiese effek saamgestelde
sinne opbreek en die samestellende klouse as aparte ortografiese sinne
aanbied; byvoorbeeld:
Hy het toe daar opgedaag. En was hy kwaad!
Ek het met haar gepraat. Maar luister wou sy nie.
Soms word klouse ook sonder voegwoorde tot 'n saamgestelde sin
saamgevoeg, byvoorbeeld deur slegs 'n komma of ander leesteken tussen
hulle te gebruik. Dit word dan aan die leser oorgelaat om die verband tussen
die klouse self te interpreteer; byvoorbeeld:
Ou onderwysers tree nie af nie, hulle verander net van klaskamer.
Gee dit vir my, ek sal weet wat om daarmee te doen.

AKTIWITEIT 16.2
16.2.1 Lees die onderstaande teks deur en merk al die ortografiese sinne wat
nie volledige klouse is nie.
Winter

Dink aan slakke en jy dink aan winter. Behalwe dat slakke nooit sterf
nie, die slakhuis vervang net af en toe sy vlees. Die bome se skulpe
word yl, die stamme verdonker van slym. Die groenigheid verdwyn
hap vir hap. Dink aan snorbaarde en jy dink aan winter. Die
snorbaarde van ou vrouens. Die rivier blaas sy bolletjies asem deur
die slap geel riete. Die wind patrolleer die lug die verhemelte
en klap soms met 'n vadsige vuis na die huise en die honde.
Uit: Breyten Breytenbach. Om te vlieg. p. 1.
16.2.2 In watter ortografiese sinne in die teks hierbo word klouse sonder
voegwoorde met mekaar verbind?
16.2.3 Lees die onderstaande teksgedeelte deur en rangskik die sinne
daarvan onder een van twee hoofde: Enkelvoudige sinne en
saamgestelde sinne.

Ek onthou meteens. Het ek jou ooit die geskiedenisse vertel, wonder


ek? Moontlik nie. In die jare daarna het ek dit probeer vergeet en
mettertyd, minstens nadat ek jou leer ken het, was dit ook nie meer
belangrik nie. Snaaks dat dit nou na soveel jare moet terugkom in my
gedagtes, vanwee 'n frase wat sommerso gebruik is.
B. Lank gelede toe ek nie veel ouer was as Adele nou nie, het my pa
vir my 'n wildeganskuikentjie gebring. Ek het vergeet om te vra waar
hy hom gekry het. Al wat saak gemaak het, was die sagte gekriewel
van pootjies teen my hande en die warmte van die donslyfie teen my
143

Afdeling C: Sintaksis

wang. Daardie eerste nag het hy by my geslaap onder my ken


ingevroetel. Die volgende oggend het ek vir hom kos fyngekou en dit
uit my mond in sy bekkie geplaas. Ons was onskeibaar. Waar ek
gegaan het, het hy agterna gedraf. As ek in my kamer besig was met
skoolwerk, het hy op die vensterbank gewag tot ek klaar is. Ons het
saam geswem en gebad en gespeel. Elke geluidjie wat hy gemaak het,
kon ek interpreteer, en hy het geluister as ek met hom gesels. Dikwels
het ek op my rug gele met die wildegans langs my op die gras en
gedink: ons hoort so bymekaar. Hy is so na aan my soos my eie
hartklop.
Uit: Elsabe Steenberg: Wildegans, wildegans.
Antwoorde
16.2.1 In hierdie teksfragment kom net een ortografiese sin voor wat nie 'n
klous is nie, naamlik Die snorbaarde van ou vrouens.
16.2.2 Voegwoorde word nie in die volgende saamgestelde sinne gebruik
nie:
Behalwe dat slakke nooit sterf nie, die slakhuis vervang net af en
toe sy vlees.
Die bome se skulpe word yl, die stamme verdonker van slym.
16.2.3 In teks A is daar net twee enkelvoudige sinne, naamlik Ek onthou
meteens. en Moontlik nie. (Moontlik het ek jou nie vertel nie.) Die res
is saamgestelde sinne.
In teks B kom die onderstaande enkelvoudige sinne voor; die res is
saamgestelde sinne.
Ons was onskeibaar.
Hy is so na aan my soos my eie hartklop.
Teen die agtergrond van die onderskeid tussen enkelvoudige sin/
klous, saamgestelde sin en ortografiese sin gaan ons in die
onderstaande meer in besonderhede in op die sintaktiese, semantiese
en funksionele kenmerke van die saamgestelde sin.

16.3 SAAMGESTELDE SINNE


Die term saamgestelde sin verwys na enige sintaktiese eenheid wat meer as
een hoofwerkwoord bevat. Gegee ons uiteensetting dat ander stukke saam
met die hoofwerkwoord voorkom om 'n klous te vorm, kan ons die
saamgestelde sin ook definieer as 'n sin wat uit meer as een klous bestaan.
Vergelyk die onderstaande sinne waarin die hoofwerkwoorde telkens
aangedui word in kursief en die samestellende klouse van die sin tussen
hakies geplaas is.
[Hy hoop] [dat ons die kinders sal stilhou]
[Ek werk hier], maar [sy is net op besoek]
[Ongeag wat jy se], [ek gaan vir my 'n nuwe motor koop]
[Hy skiet toe die hond][wat die kat gebyt het] en [gaan soek toe daarna
na sy vrou][wat van die angs skoon weggehardloop het]
144

Saamgestelde sinne

inlywingstrategiee

Daar bestaan in Afrikaans verskillende metodes om klouse met mekaar te


verbind om saamgestelde sinne te vorm. Die belangrikste drie is:
. neweskikking (met behulp van neweskikkers of deur jukstaposisie)
Ek wil kos he want (neweskikker) ek is honger.
. onderskikking (met behulp van onderskikkers)
Hy wil kos he omdat (onderskikker) hy honger is.
. skakeling met behulp van verbindingsadjunkte
Hy is nie maer nie; trouens (verbindingsadjunk), hy is so vet soos 'n vark.
In die verbinding van klouse met verbindingsadjunkte word die geheel nie
verbind tot 'n enkele sintaktiese struktuur nie. Hulle verbind net twee of meer
klouse semanties. Dikwels word die klouse dan elkeen as 'n aparte sin (met
'n hoofletter en punt) geskryf.
Kom ons beskou hierdie prosesse elkeen van naderby.

16.3.1 Neweskikking
onafhanklike sinne

In die neweskikkingskonstruksie verbind die neweskikker twee of meer


onafhanklike sinne met mekaar, d.i. sinne/klouse wat elkeen op hulle eie as
selfstandige sin gebruik sou kon word. Ter illustrasie: Die sin
Ek wil kos he want ek is honger.
bestaan uit die twee klouse [Ek wil kos he] en [Ek is honger], wat elkeen as 'n
selfstandige, grammatikaal korrekte sin gebruik kan word met behoud van
die woordorde wat hulle in die neweskikkingsin het.

konjunk

Elkeen van hierdie sinne van 'n neweskikkingskonstruksie noem ons 'n
konjunk. Die belangrikste sintaktiese kenmerk van die neweskikkingskonstruksie is dus dat elkeen van die konjunkte hoofsinwoordvolgorde het, d.w.s.
die woordorde wat kenmerkend is van die drie soorte sinne wat ons in
Afrikaans onderskei.
'n Neweskikkingskonstruksie het die onderstaande struktuur:
S

Jan is hier

Neweskikker

en

Sannie slaap

Hierdie stukbeeld moet jy so interpreteer: Die boonste S-knoop verteenwoordig die neweskikkingsin as geheel. Een trap laer vertak hierdie S dan in die
twee sinskonjunkte (elkeen aangedui met die knooppunt S) en die betrokke
neweskikker. Die driehoek gebruik ons hier as 'n verkorte manier om die
struktuur van 'n saamgestelde sin weer te gee.
145

Afdeling C: Sintaksis

Meerdere sinskonjunkte kan natuurlik in 'n neweskikkingskonstruksie


voorkom, in welke geval die neweskikkingskonstruksie uit meer klouse en
neweskikkers, almal van dieselfde status, bestaan. Byvoorbeeld: Die sin
Jan is hier en Piet is hier, maar hulle luister nie
het die struktuur:
S

Jan is hier

Neweskikker

en

Neweskikker

Piet is hier

maar

hulle luister nie

Neweskikkingskonstruksies vereis egter nie noodwendig die aanwesigheid


van 'n neweskikker nie. Sinskonjunkte kan ook deur jukstaposisie aaneen
geryg word, byvoorbeeld:
Ek stel nie belang in die man nie, ek wil sy werk sien.
Dit was warm, ons was moeg, die son wou nie sak nie en ons was dors.

AKTIWITEIT 16.3
16.3.1 In die onderstaande vind jy 'n lys van die neweskikkers in Afrikaans.
Gee 'n voorbeeld van 'n neweskikkende saamgestelde sin by elkeen
wat die gebruik van die neweskikker met die betrokke betekenis
illustreer.
Aaneenskakelend Alternatief

Teenstellend

Kousaal

en
asook
plus of
beide
sowel
nog ...
nie alleen nie

maar
...
of
en
as

want
hetsy dog

of
hetsy
...
...
...
nog
...

maar

Antwoorde
U kon natuurlike enige neweskikkende sin verskaf het. As u nie 'n sin kon
bedink of 'n voorbeeld kon vind nie, slaan dan die neweskikker in 'n
Afrikaanse verklarende woordeboek na en kyk watter sinne daarin as
voorbeeldsinne gegee word.

146

Saamgestelde sinne

16.3.2 Onderskikking
Onderskikkingskonstruksies bestaan minimaal uit 'n hoofsin en 'n bysin;
byvoorbeeld:
Hoofsin

Bysin

[Jan hoop]
[Jan hoop]

[dat hulle die wedstryd sal wen]


[om die wedstryd te wen]

Sintakties is die onderskikkingskonstruksie herkenbaar aan die afhanklike


woordorde van die bysin. Sulke bysinne begin met voegwoorde (dat en om
bo) en al die werkwoordelike elemente verskuif na die einde van die sin, wat
inhou dat die bysin nie self as selfstandige sin kan optree nie; byvoorbeeld
*dat hulle die wedstryd sal (Mw) wen (Hw)
(on)afhanklike
woordorde

In onderskikkingskonstruksies soos bogenoemde het die hoofsin onafhanklike woordorde, soos enige selfstandige enkelvoudige sin, en die bysin
afhanklike woordorde. Bysinne verskil dus van hoofsinne daarin dat die
bysin (meestal) met 'n onderskikker begin (vgl. dat en om) en afhanklike
woordorde het.

volle bysinne
infinitiefsinne

Na hulle vorm (of binnebou) onderskei ons net twee soorte bysinne, nl. volle
bysinne en infinitiefsinne. Volle bysinne het altyd 'n gespesifiseerde
onderwerp, soos byvoorbeeld in:
dat hulle die wedstryd sal wen
omdat die kinders nie wil luister nie.
Hierteenoor begin infinitiefsinne altyd met die onderskikker om, die
hoofwerkwoord verbind met die modale partikel (Mp) te en hulle het GEEN
gespesifiseerde onderwerp nie (al is dit soms moontlik om uit die res van die
saamgestelde sin af te lei wat hierdie gempliseerde onderwerp is);
byvoorbeeld:
VOEGW
om
om

die wedstryd
die boek gemaklik

Mp

Hw

te
te kan

wen
lees.

In die eerste infinitiefsin is die stuk [die wedstryd] nie die onderwerp van die
sin nie, maar die voorwerp. Die onderwerp (handelende persoon) word nie
vermeld nie. In die tweede sin verwys die stuk [die boek] na dit wat gelees
word, d.w.s. dit is die voorwerp van die sin en nie die onderwerp nie.
funksies

Bysinne verrig binne saamgestelde sinne verskillende sintaktiese en


semantiese funksies, afhangende van die res van die sin waarin hulle
voorkom. Ter illustrasie: in die onderstaande twee sinne het ons telkens met
'n dat-bysin (volle bysin) te make, maar die twee sinne verskil in hulle
funksie:
[Dat hy gelieg het], is waar (Onderwerpsin)
Ons dink [dat hy gelieg het] (Voorwerpsin)
Bysinne verrig in die bree een van twee funksies:
147

Afdeling C: Sintaksis

. hulle tree op in die plek van 'n ontbrekende konstituent in 'n ander sin en
verrig gevolglik die funksie van die ontbrekende konstituent
of
. hulle kwalifiseer 'n ander konstituent, en, afhangende van die besondere
konstituent, word hulle verskillend benoem.
Die eerste geval kan gellustreer word met die volgende sinne:
[Om te dans], is lekker (Onderwerpsin)
Hy glo [dat ons lieg] (Voorwerpsin)
Hy wil weet [wanneer ons kom] (Voorwerpsin)
Dit lyk [of hy gaan flou word] (Predikaatsin)
In die eerste sin ontbreek daar by die hoofsin ( is lekker) 'n onderwerp. Die
infinitiefsin om te dans staan op die plek van hierdie ontbrekende sin en
verrig ook die funksie van hierdie konstituent; daarom word dit na die
funksie daarvan as 'n onderwerpsin benoem.
In die tweede sin ontbreek daar 'n voorwerp by die Hw. glo van die hoofsin
(Hy glo ). Die bysin staan in die plek van hierdie ontbrekende konstituent
en tree gevolglik op as die voorwerp. Daarom word dit 'n voorwerpsin
genoem. Die bysin in die derde sin het presies dieselfde funksie as die bysin
in die tweede sin, daarom heet dit ook 'n voorwerpsin. Hierteenoor vul die
bysin in die laaste sin die plek van die ontbrekende kopula-aanvulling (vgl.
Dit lyk ) en heet 'n predikaatsin. Alle adjunksinne vervul die funksies wat
adjunkte in enkelvoudige sinne verrig.
Die wyse waarop die bysin tot die hoofsin optree, blyk duidelik as mens die
hoofsin as enkelvoudige sin weergee en dan kyk watter stuk van die hoofsin
dit vervang. Bestudeer die onderstaande sinspare:
Dit
is lekker
[Om te dans] is lekker (Onderwerpsin)
Hy glo
dit
Hy glo [dat ons lieg] (Voorwerpsin)
Hy wil weet dit
Hy wil weet [wanneer ons kom] (Voorwerpsin)
Dit lyk
so
Dit lyk [of hy gaan flou word] (Predikaatsin)
Vergelyk nou hierteenoor die onderstaande sinne waar die bysin telkens 'n
nader omskrywing of bepaling gee van 'n ander konstituent. Die bysin en die
betrokke konstituent word hier saamgroepeer:
Sy hou van [die man [wat vir haar die rose gegee het]] (Betreklike bysin)
Sy is [jonger [as wat hy is]] (Graadsin)
Hy is [so oud [soos wat sy neef is]] (Vergelykingsin)
[Die feit [dat hy hier is]] voorspel niks goeds nie (Nabepalingsin)
In die eerste sin kwalifiseer die bysin die NS [die man]. Omdat dit met 'n
betreklike vnw. begin, heet dit 'n betreklike bysin. Die funksie van betreklike
bysinne is dat hulle NS'e nader bepaal of omskryf.
148

Saamgestelde sinne

In die tweede sin kwalifiseer die bysin die AS [jonger], want dit dui die graad
van jonkheid aan; gevolglik heet dit 'n graadsin.
In al ons voorbeelde tot dusver het ons slegs 'n hoofsin en een bysin gehad.
'n Saamgestelde sin kan natuurlik uit meerdere bysinne bestaan; byvoorbeeld:
Hulle hoop [om die vlot more te voltooi] [anders sal hulle nie die prys
wen nie]
[Die man [wat gister hier was] is siek] [want hy het gif ingekry]
Adjunksinne gee 'n nadere omskrywing van die situasie of gebeure waarna
die hoofwerkwoord van 'n hoofsin of 'n ander bysin verwys; byvoorbeeld:
Hoofsin
Hulle werk hard

Adjunksin (Van Rede)


sodat hulle die eksamen kan slaag

Vir die presiese interpretasie van die funksie van 'n adjunksin ten opsigte van
die hoofwerkwoord moet mens gaan kyk na die betekenis van die
voegwoord; byvoorbeeld: sodat beteken ``rede'' of ``doel''; gevolglik word
die bysin as 'n adjunksin van rede of doel gekwalifiseer.
As jy 'n saamgestelde sin wil ontleed, is dit 'n goeie strategie om die
volgende prosedure te volg:
. Merk eers al die hoofwerkwoorde in die saamgestelde sin, dan weet 'n
mens uit hoeveel klouse dit saamgestel is. Grens die klouse met hakies af.
Byvoorbeeld:
[Hulle HOOP] [om die vlot more te VOLTOOI]
. Identifiseer vervolgens die bysinne aan die hand van die voegwoorde en
die woordorde van die klouse.
Hoofsin

Bysin

[Hulle HOOP]

[OM die vlot more te VOLTOOI]

. Bepaal dan wat die funksie van die bysinne is, d.w.s. hoe hulle ten opsigte
van die hoofsin of die ander bysinne, indien die aanwesig is, optree.
Hou by die laaste stap in gedagte dat bysinne in 'n ander klous of op die plek
van 'n ontbrekende sin in die ander klous optree, of 'n ander stuk in die bysin
nader omskryf. Let ook daarop dat die eerste klous in 'n saamgestelde sin nie
noodwendig die hoofsin is nie. In 'n sin soos Sodra jy hier is, kan ons gaan.
staan die bysin eerste en die hoofsin volg daarna.

AKTIWITEIT 16.4
16.4.1 Gee voorbeelde van saamgestelde sinne met 'n bysin, waar die bysin
die volgende funksies verrig:
onderwerpsin
voorwerpsin
predikaatsin
adjunksin

betreklike bysin
nabepalingsin
graadsin
vergelykingsin
149

Afdeling C: Sintaksis

16.4.2 Die onderstaande is 'n lys van sommige van die onderskikkers wat in
Afrikaans voorkom (vgl. Ponelis 1979:436438). Slaan eers die
betekenis van elkeen in 'n verklarende woordeboek na en gee dan 'n
voorbeeld van 'n saamgestelde sin met 'n bysin wat met die betrokke
voegwoord begin.
dat
of
tensy
mits
deurdat nadat

aangesien
hoewel
omdat

sodra
met dien verstande dat

indien
as

sodat
terwyl

16.4.3 Gebruik die volgende voegwoorde en verbind die sinne hieronder


sodat die saamgestelde sin telkens 'n logiese sin vorm:
Redes
omdat
want
aangesien
sodat

Gevolg
dus
daarom
gevolglik
derhalwe

Voorwaarde
of
as
indien
tensy

Teenstelling
maar
nogtans
tog
dog

Tyd

Vergelyking

Vrae

Bykomend

intussen
terwyl
sedert
sodra

asof
soos
waar
hoe

wat
wie
sowe
verder

en
buitendien
...

as

(a) Sy kind is veilig. Hy voel tevrede.


(b) Hy het goeie werk. Sy vrou is siek. Hy voel ongelukkig.
(c) Jy moet meer geloof he. Jy moet minder geld he. Jy sal vrede in
jou hart he.
(d) Dit lyk so. Hy is skaam vir mense.
(e) Jy kom werk toe. Jy word betaal.
(f) Daar is die man. Ek hou baie van hom.
(g) Daar is die man. Sy motor is gesteel.
(h) Daar is die leier. Almal prys hom so.
16.4.4 Identifiseer die bysinne in die onderstaande sinne en benoem elkeen
na die vorm (bv. volle bysin of infinitiefsin) en na die funksie (bv.
onderwerpsin, predikaatsin) daarvan.
(a)
(b)
(c)
(d)
(e)
(f)
(g)
(h)
(i)

Dat 'n swart kat geluk bring, is 'n bekende geloof.


Ek het ongelukkig vergeet om hom daarvan te se.
Tjaart sweer daarby dat hy Saterdagaand tuis was.
Dit blyk dat hy die enigste erfgenaam is.
Haar plan om te bedank, het almal ontstel.
Die jong juffrou was so bly dat sy in trane uitgebars het.
Die motor wat hy gekoop het, is duur.
Wie nie probeer nie, sal nooit leer nie.
Sodra ons die nodige toestemming gekry het, gaan ons die eerste
huise oprig.
(j) Oral waar hy gekom het, het hy die boere probeer opsweep.
(k) Indien julle vinniger wil vorder, sal julle bedags harder moet
werk.
150

Saamgestelde sinne

Antwoorde
16.4.1 U kon enige korrekte sin as voorbeeld gegee het. Hieronder gee ons
'n voorbeeld van elke soort waar die bysin met die betrokke funksie
tussen hakies geplaas is:
[Om te dans] is lekker (onderwerpsin)
Hy glo [dat ons nie sal slaag nie] (voorwerpsin)
Dit lyk [of hulle nie sal kom nie ] (predikaatsin)
Ons sal kom [nadat jy jou werk klaargemaak het] (adjunksin)
Hy ken die man [wat daar loop] (betreklike bysin)
Hy glo [die standpunt [dat die aarde plat is]] (nabepalingsin)
Sy is baie jonger (as wat haar suster is) (graadsin)
Sy is so mooi [soos wat geen prinses kan wees nie] (vergelykingsin)
16.4.2 Gebruik vir die beantwoording van hierdie vraag enige goeie
verklarende Afrikaanse woordeboek, soos HAT of WAT. U kan dan
die voorbeeldsinne gebruik wat deur die betrokke woordeboek
verskaf word.
16.4.3 (a) Sy kind is veilig. Hy voel tevrede.
Sy kind is veilig
Sy kind is veilig
Sy kind is veilig
Sy kind is veilig
Hy voel tevrede
Hy voel tevrede
Hy voel tevrede
Hy voel tevrede
Hy voel tevrede
Hy voel tevrede
Hy voel tevrede
Hy voel tevrede
Hy voel tevrede

EN
DAAROM
GEVOLGLIK
DUS
OMDAT
AANGESIEN
WANT
AS
INDIEN
MITS
WANNEER
TERWYL
SODRA

hy voel tevrede
voel hy tevrede
voel hy tevrede
voel hy tevrede
sy kind veilig is
sy kind veilig is
sy kind is veilig
sy kind veilig is
sy kind veilig is
sy kind veilig is
sy kind veilig is
sy kind veilig is
sy kind veilig is

(b) Hy het goeie werk. Sy vrou is siek. Hy voel ongelukkig.


Hy het goeie werk MAAR sy vrou is siek; DUS voel hy
ongelukkig.
Hy het goeie werk, NOGTANS voel hy ongelukkig WANT sy
vrou is siek.
Hy het goeie werk. TOG voel hy ongelukkig OMDAT sy vrou
siek is.
Hy voel ongelukkig OMDAT sy vrou siek is ALHOEWEL hy
goeie werk het.
Sy vrou is siek EN hy voel ongelukkig, MAAR hy het goeie
werk.
(c) Jy moet meer geloof he. Jy moet minder geld he. Jy sal vrede in
jou hart he.
Jy moet meer geloof EN minder geld he DAN sal jy vrede in jou
hart he.
INDIEN/MITS/AS/WANNEER jy meer geloof en minder geld
het, sal jy vrede in jou hart he.
151

Afdeling C: Sintaksis

(d) Dit lyk so. Hy is skaam vir mense.


Dit lyk ASOF hy skaam is vir mense.
Hy lyk SOOS iemand WAT skaam is vir mense.
(e) Jy kom werk toe. Jy word betaal.
AS jy werk toe kom, word jy betaal.
Jy word betaal AS jy werk toe kom.
Jy kom werk toe; DUS/DAAROM/GEVOLGLIK word jy
betaal.
Jy word betaal WANT jy kom werk toe.
(f)

Daar is die man. Ek hou baie van hom.


Daar is die man VAN WIE ek baie hou.

(g) Daar is die man. Sy motor is gesteel.


Daar is die man WIE SE motor gesteel is.
(h) Daar is die leier. Almal prys hom so.
Daar is die leier WAT almal so prys.
16.4.4 Die bysin in elke sin is hieronder tussen hakies geplaas en die vormen funksiebeskrywing van die bysin word onder elke sin verskaf
(a) [Dat 'n swart kat geluk bring], is 'n bekende geloof.
Vorm: Volle bysin
Funksie: Onderwerpsin
(b) Ek het ongelukkig vergeet [om hom daarvan te se].
Vorm: Infinitiefsin
Funksie:Voorwerpsin
(c) Tjaart sweer daarby (= by [dit[dat hy Saterdagaand tuis was]].
Vorm: Volle bysin
Funksie: Nabepalingsin
(d) Dit blyk [dat hy die enigste erfgenaam is].
Vorm: Volle bysin
Funksie: Predikaatsin
(e) [Haar plan [om te bedank]], het almal ontstel.
Vorm: Infinitiefsin
Funksie: Nabepalingsin
(f) Die jong juffrou was so bly [dat sy in trane uitgebars het].
Vorm: Volle bysin
Funksie: Graadsin
(g) Die motor [wat hy gekoop het], is duur.
Vorm: Volle bysin
Funksie: Betreklike bysin
152

Saamgestelde sinne

(h) [Wie nie probeer nie], sal nooit leer nie.


Vorm: Volle bysin
Funksie: Antesedentlose betreklike bysin wat as onderwerpsin
funksioneer
(i)

[Sodra ons die nodige toestemming gekry het], gaan ons die
eerste huise oprig.
Vorm: Volle bysin
Funksie: Adjunksin van tyd

(j)

[Oral waar hy gekom het], het hy die boere probeer opsweep.


Vorm: Volle bysin
Funksie: Adjunksin van plek

(k) [Indien julle vinniger wil vorder], sal julle bedags harder moet
werk.
Vorm: Volle bysin
Funksie: Adjunksin van voorwaarde

16.3.3 Nominaalkonstruksies
Naas die drie strategiee vir die inlywing van klouse (neweskikking,
onderskikking en skakeling met verbindingsadjunkte), is daar 'n vierde wat
ons aandag verdien, nl. inlywing van klouse as nominaalkonstruksies, d.w.s.
as 'n enkele NS. Bestudeer die volgende voorbeelde. Ons gee eers die sin of
bysin en dan daarna 'n konstruksie waarin die sin/bysin tot 'n nominaalkonstruksie gereduseer is:
Sin
[Die minister sal more die nuwe maatreels aankondig]
Nominaal
[Die aankondiging van die nuwe maatreels deur die minister] sal more
geskied.
Sin
[Hierdie spesie word beskerm]
Nominaal
[Die beskerming van hierdie spesie] is baie noodsaaklik.
Sin
[Dat die Raad die verslag aanvaar het] was 'n goeie teken.
Nominaal
[Die aanvaarding van die verslag deur die Raad] was 'n goeie teken.

16.4 PERSPEKTIVERING
splitsingskonstruksies

In studie-eenheid 14 het ons aangetoon hoe 'n skrywer deur die keuse van
een van die omskrywingskonstruksies of die topikaliseringskonstruksie vir
die leser 'n gebeure anders kan perspektiveer as wat met 'n tipiese stelsin
gedoen word. In hierdie studie-eenheid kyk ons hoe die splitsingskonstruksies, wat saamgestelde sinne is, vir hierdie doel aangewend kan word.
Vergelyk die volgende voorbeelde.
153

Afdeling C: Sintaksis

Die storm het veral in Natal baie skade aangerig (enkelvoudige stelsin)
Dit is veral in Natal wat die storm baie skade aangerig het (Ditsplitsingkonstruksie)
Haar naewe opvattings het ons omgekrap.
Wat ons omgekrap het, was haar naewe opvattings. (Leemtesplitsing)
Soos bo aangedui, word twee soorte splitsingskonstruksies onderskei,
naamlik dit-splitsing en leemtesplitsing.
In die dit-splitsingskonstruksie is die eerste klous 'n kopula-konstruksie wat
met dit begin, en die tweede 'n klous wat met 'n vooropgestelde betreklike
voornaamwoord (wat, waar, ens.) of dat begin:
Kopulakonstruksie
Dit is in die voorportaal
Dis net wanneer hy moeg is

Vnw
waar die stryery begin het.
dat hy so eienaardig optree.

In die leemtesplitsingskonstruksie is die eerste klous 'n betreklike bysin wat


met 'n betreklike voornaamwoord begin en die tweede is 'n kopulakonstruksie:
Betreklike Bysin
Wat hulle so omgekrap het
Waar ons beslis gefouteer het

Kopula-Konstruksie
was haar naewe uitlatings.
was in ons aanvaarding van sy
leierskap.

Die twee konstruksies verskil ook in die wyse waarop hulle 'n stuk van 'n
ooreenstemmende stelsin in fokus plaas. By dit-splitsing word daar van
beginrelevering gebruik gemaak, terwyl daar by leemtesplitsing van
eindrelevering gebruik gemaak word, d.w.s. in dit-splitsing word die element
met fokus aan die begin van die saamgestelde sin geplaas; by leemtesplitsing
aan die einde van die sin:
Die stryery het [in die voorportaal] begin. (Enkelvoudige sin)
Dit is [in die voorportaal] waar die stryery begin het. (Dit-splitsing)
Waar die stryery begin het, is [in die voorportaal] (Leemtesplitsing)
Soos bo aangedui, is al twee die splitsingskonstruksies saamgestelde sinne
wat uit ten minste twee klouse bestaan. Een klous stel die inhoud daarvan op
die voorgrond; terwyl die ander klous inligting bevat wat in die agtergrond
gestel word. Die twee konstruksies verskil egter ten opsigte van watter klous
as voorgrond en watter as agtergrond optree. Bestudeer die volgende
uiteensetting
Voorgrond
(Benadruk; nuwe inligting)
Dit was veral [in Natal]
Agtergrond
Waar die storm veral baie skade aangerig het
beginrelevering van
bysinne

154

Agtergrond
wat die storm baie
skade aangerig het
Voorgrond
was [in Natal]

Ons wys net hier ook daarop dat, soos in die geval van topikaliseringskonstruksie, ander dele van saamgestelde sinne (en hier dan veral bysinne) ook

Saamgestelde sinne

ter wille van fokus en ter wille van die verskuiwing van fokus en tema in
langer stukke teks vooropgeplaas kan word. Teenoor die ongemerkte
volgorde
Hoofsin + Bysin
kry ons dan die volgorde:
Bysin + Hoofsin
Bestudeer die volgende voorbeelde:
Hoofsin
Ons sal moet hard werk

Bysin
as ons die eksamen wil slaag

Bysin
As ons die eksamen wil slaag

Hoofsin
sal ons moet hard werk

AKTIWITEIT 16.5
16.5.1 Stel die volgende stelsinne eers as as leemtesinne en dan as
splitsingskonstruksies. Die stuk tussen hakies moet telkens die fokus
in die splitsingskonstruksie kry.
(a) [Hulle koppigheid] het ons baie ontstel.
(b) Hy het vir haar ['n nuwe horlosie] gegee.
(c) Hulle het hom [met angs en bewing] begroet.

Antwoorde
16.5.1 (a) [Hulle koppigheid] het ons baie ontstel.
Dit is hulle koppigheid wat ons so ontstel het.
Wat ons ontstel het, was hulle koppigheid.
(b) Hy het vir haar ['n nuwe horlosie] gegee.
Dit is 'n nuwe horlosie wat hy vir haar gegee het.
Wat hy vir haar gegee het, is 'n nuwe horlosie.
(c) Hulle het hom [met angs en bewing] begroet.
Dit was met angs en bewing wat hulle hom begroet het.
Waarmee hulle hom begroet het, was met angs en bewing.

155

Afdeling
Semantiek
Hierdie afdeling is oorgeneem
uit 'n vorige gids en gewysig.
Prof K.J.H. Landman

Afdeling D: Semantiek

Studie-eenheid

17

Betekenissoorte: Die heterogeniteit van


leksikale betekenis

UITKOMSTE
Teen die einde van hierdie studie-eenheid behoort jy vertroud te
wees met die betekenis en gebruik van die volgende terme:
.
.
.
.
.
.
.
.

deskriptiewe betekenis
denotasie
verwysing
assosiatiewe betekenis
konnotatiewe betekenis
stilistiese betekenis
emotiewe betekenis
grammatiese betekenis
en
. elkeen van hierdie betekenissoorte by individuele woorde te
kan herken en beskryf

17.1 INLEIDING
Dit is nodig dat ons terme soos beteken en betekenis en die toekenning van
betekeniswaardes nie net in 'n intutiewe sin (preteoreties) gebruik nie maar
dat ons beteken, betekenis en betekeniswaardes taalwetenskaplik benader en
beskryf.

17.2 BETEKENISSOORTE
As ons die term betekenis in die bree interpreteer om te verwys na dit wat
alles met behulp van taal gekommunikeer kan word, dan is dit moontlik om
verskillende soorte betekeniswaardes van lekseme te onderskei.
Ons moet die abstrakte aard van betekenis in gedagte hou, en ook dat
verskillende soorte taalbousels verskillende soorte ``betekenisse'' het. Verder
onderskei ons tussen die verskillende ``betekenisse'' van woorde, woordgroepe en sinne.
158

Betekenissoorte: Die heterogeniteit van leksikale betekenis

Verklarende woordeboeke probeer om vir ons slegs 'n beskrywing te gee van
die deskriptiewe betekeniswaardes van woorde en slegs aspekte (of geheel en
al niks) van wat ons breedweg as die assosiatiewe betekeniswaardes daarvan
kan bestempel.
Want betekenisse le nie in klankvorme nie; betekenisse wat aan klanke of
letters verbonde is, kan nie oorgedra word nie. Betekenisse bestaan in ons
breine: dit word geken, opgeroep, gedink; dit is wetes, mentale inhoude of
konsepstrukture in die brein.
Die deskriptiewe, konnotatiewe en grammatiese betekeniswaardes van 'n
woord word hieronder toegelig.

17.2.1 Deskriptiewe betekenis


Die term DESKRIPTIEWE BETEKENIS word meestal as 'n versamelnaam
gebruik om te verwys na twee aspekte van die betekenis van 'n woord, nl. sy
LEKSIKALE BETEKENIS en sy DENOTASIE. Die leksikale betekenis van
'n lekseem is daardie vaste betekenis wat dit het binne die betekenissisteem
van die woordeskat van 'n taal; die denotasie van 'n lekseem is die relasie wat
daar bestaan tussen 'n betrokke lekseem en dinge, gebeure, handelinge, ens.
in die werklikheid.
Die begrip leksikale betekenis het ten nouste te make met die verskynsel van
sinonimie. Ons kan voorlopig se dat sinonimie die betekenisrelasie is wat
bestaan tussen lekseme met min of meer dieselfde betekenis. As ons dus se
dat die woord pediater kinderarts beteken, dan definieer ons die leksikale
betekenis van die woord pediater in terme van die betekenis van sy sinoniem,
en toon daarmee aan watter betekeniswaarde ``pediater'' binne die
betekenissisteem van Afrikaans inneem.
Die term DENOTASIE daarenteen, verwys na die woord-wereld-verhouding
tussen 'n lekseem en die sake in die werklikheid wat deur hierdie lekseem
gedenoteer word, maar los van die gebruik daarvan in 'n verwysende
uitdrukking.
In woordeboekdefinisies word soms die leksikale betekenis en soms die
denotasie van die betrokke woorde beskryf. Ter illustrasie:
(1) a.
b.

broekskeur (bw.): moeilik, swaar (leksikale betekenis) (HAT, p. 86)


brugboog: boogvormige gedeelte van 'n brug tussen twee pilare
(denotasie) (HAT, p. 87).

In (1)a. word die betekenis van broekskeur met 'n sinoniem verklaar, maar
die betekenis van brugboog word verklaar deur 'n beskrywing van die
kenmerke van 'n besondere klas entiteite in die werklikheid wat ons as
``brugboe'' sou kon bestempel.
Dat die leksikale betekenis en die denotasie van 'n woord uitmekaar gehou
moet word, blyk duidelik in die geval van woorde soos miskien, of, in, ens.
wat wel (leksikale) betekenis het, maar geen denotasie nie.
Let daarop dat denotasie van verwysing onderskei moet word. In al twee
gevalle het ons met 'n woord-wereld-verhouding te make, maar in die geval
van verwysing le die
159

Afdeling D: Semantiek

. relasie tussen 'n uitdrukking (wat deel van 'n taaluiting is) en 'n ding in
die werklikheid (d.i. die konkrete referent) op die oomblik waarin 'n
uiting gemaak word;
. denotasie, daarenteen, is 'n relasie tussen 'n lekseem en 'n KLASKONSEP wat ons van dinge in die werklikheid het.
Die leksikale betekenis van 'n lekseem word ook onderskei van die
grammatiese betekenis daarvan.

17.2.2 Grammatiese betekenis


Die GRAMMATIESE BETEKENIS van 'n lekseem is die betekeniswaarde
wat dit as deel van 'n klas lekseme met bepaalde grammatiese eienskappe
besit. Ter illustrasie: die lekseme pediater, brugboog en bruidskleed (``kleed
wat 'n bruid op haar troudag dra'') verskil sterk ten opsigte van hulle
leksikale betekenis, d.i. die betekenis waardeur hulle van mekaar onderskei
word, maar al drie is na hulle woordsoort naamwoorde en deel daarom die
grammatiese klasbetekenis: ``een eksemplaar van die klas entiteite wat die
lekseem denoteer''.
Ten opsigte van die semantiese inhoud van 'n lekseem word daar ook 'n
onderskeid tussen die sogenaamde VOLLE en LEE lekseme getref.
Volle vorme (bv. man, kom, groen en sleg) is die wat gebruik kan word om na
bepaalde segmente van die buitetalige werklikheid te verwys, soos wat die
deur die sprekers van 'n betrokke taal gekonsepsualiseer word. Die lee vorme
(of: grammatiese vorme/funksiewoorde) is lekseme soos die, op, in en as.
Uit hierdie voorbeelde blyk dit dat die onderskeid tussen die twee groepe nie
altyd duidelik is nie, maar intutief beoordeel, verskil die lede van die twee
kategoriee tog semanties van mekaar: al is die lee lekseme nie heeltemal
betekenisloos nie, het volle lekseme meer betekenis. Dit kom daarop neer dat
lee woorde baie makliker weggelaat kan word in die kontekste waarin hulle
voorkom, d.w.s. hulle is voorspelbaar gegee die aanwesigheid van die volle
woord. Lee woorde van hierdie aard is bv. die lidwoorde, voegwoorde,
voornaamwoorde en setsels. Waar hulle weggelaat word, bly dit nog steeds
moontlik om die betrokke uiting (in bree trekke) te interpreteer. Vergelyk in
hierdie verband die volgende:
(2) a.
b.

Hond byt kind (= ('n hond byt 'n kind) koerantopskrif; let op die
weglating van die lidwoorde)
Arriveer more (= (ek arriveer more) telegram; let op die
weglating van die voornaamwoord)

Indien die lee vorme wel enige betekenis het, dan is dit suiwer 'n
grammatiese betekenis wat hoofsaaklik deur hulle plasing en funksie binne
sinne manifesteer.
Die volle vorme het, in teenstelling tot die lee vorme, meer betekenisinhoud
en is daarom nie maklik weglaatbaar sonder om 'n sin of uiting tot
betekenisloosheid te reduseer nie.
160

Betekenissoorte: Die heterogeniteit van leksikale betekenis

17.3 KONNOTASIE
Die term KONNOTASIE verwys in die verband van woordbetekenis na al die
persoonlike of individuele betekeniswaardes wat 'n taalgebruiker aan 'n
lekseem heg bo en behalwe die vaste deskriptiewe betekenis wat hy as 'n deel
van die betekenis van 'n lekseem ken.
Die konnotatiewe betekenis van 'n woord/uitdrukking is ten nouste gekoppel
aan ons ervaring van die entiteite in die werklikheid wat deur 'n betrokke
uitdrukking gedenoteer word. Ter illustrasie: die deskriptiewe betekenis van
die lekseem vrou sou ons kon omskryf as ``menslike, niemanlike wese'', of,
om by die woordeboekdefinisie te hou, as ``vroulike persoon''. In hierdie
definisie word terselfdertyd die minimale kenmerke beskryf van die wesens
wat ons as vrouens beskou (dit is die denotasie van vrou) en dit is die
betekenis wat ons aan hierdie woord sou heg in 'n sin soos
(3)

Daar was een vrou en twee mans teenwoordig.


Daar bestaan egter ook 'n aantal nietipiese en kultureel gebonde
kenmerke wat sommige (chauvinistiese) taalgebruikers met die konsep
vrou assosieer, soos byvoorbeeld dat hulle emosioneel is, nie goed motor
kan bestuur nie, altyd onderdanig moet wees, ens. Ons kan dit hoogstens
as stereotipiese eerder as onveranderlike fisiese, psigiese of sosiologiese
kenmerke van die denotasie van vrou beskou. Verder is dit kenmerke
wat ons as individue en as groepe met die referente van die betrokke
woorde assosieer. Op grond van die kulturele gebondenheid van ons
denke is dit dan ook te verstane dat die konnotasies van lekseme
onstabiel (niestaties) is en dat dit van individu tot individu, van kulturele
groep tot kulturele groep, en van tydperk tot tydperk sal wissel.

Enige eienskap wat ons as individue of as 'n groep subjektief of objektief van
die referent van 'n lekseem kan identifiseer, kan tot die konnotasie van 'n
lekseem bydra. In hierdie opsig kontrasteer die konnotasie van 'n lekseem
met die beperkte en afgegrensde deskriptiewe betekenis van 'n lekseem.

17.4 STILISTIESE BETEKENIS


Konnotatiewe betekenis het grootliks te make met die betekeniswaardes wat
ons aan woorde toeken op grond van die assosiasies wat ons van die
REFERENTE van woorde het. STILISTIESE BETEKENIS, daarenteen, is
die betekeniswaardes wat woorde en uitinge kommunikeer ten opsigte van
bepaalde aspekte van die spreker en die sosiale omstandighede waarin hierdie
eenhede in uitings voorkom. Dit is egter 'n talige betekeniskategorie, d.w.s.
deel van die taalsisteem, omdat dit slegs herkenbaar is deur die opposisies
wat daar binne die taalsisteem self bestaan.
Ter illustrasie: in die woordeskat van Afrikaans het ons verskillende lekseme
met die deskriptiewe inhoud ``om dood te gaan'', bv. ``doodgaan'', ``sterf'',
``die lepel in die dak steek'' en ``vrek''. Al hierdie woorde het dieselfde
deskriptiewe betekenis en kan dus gebruik word om na die doodgaanproses te
verwys. Die keuse wat 'n besondere spreker egter uit hierdie variante maak,
deel vir ons iets mee oor die houding van die spreker ten opsigte van die
betrokke onderwerp of oor sy beoordeling daarvan. Kies die spreker
byvoorbeeld die woorde doodgaan of sterf, sinjaleer dit sy neutrale houding
161

Afdeling D: Semantiek

t.o.v. die betrokke proses of die persoon wat in die proses betrokke is; kies hy
die idiomatiese uitdrukking, verraai hy 'n speelse inslag, terwyl die keuse van
vrek ten opsigte van die doodgaan van 'n persoon sy negatiewe houding kan
weerspieel.
Hierdie afleidings kan ons maak omdat die betrokke woorde vir die
doodgaanproses in 'n stylsisteem in Afrikaans gerangskik is. Hierdie
stylvlakke loop vanaf formeel (literere) Afrikaans deur gemeensame
(informele) Afrikaans na sleng toe.
Stilistiese variasie is 'n kenmerk van enige taal. Die volgende hoofparameters
bestaan waarvolgens woorde wat dieselfde deskriptiewe betekenis het, van
mekaar kan verskil:
(4) a.

Relatief vaste kenmerke:


. Individualiteit (die taal van mnr. X, mev. Y, ens.)
. Dialek (die taal van die geografiese streek of sosiale groep)
. Tyd (die taal van die 19de eeu, ens.)

b.

Diskoers:
. Medium (geskrewe, gesproke, ens.)
. Deelname (monoloog, dialoog, ens.)

c.

Ander (relatief tydelike) kenmerke:


. Domein (wetstaal, advertensietaal, ens.)
. Status (beleefd, sleng, gewestelik, ens.)
. Styl- en registerwaardes (formele lesing, grapvertel, informele
gespreksituasie, ens.)
. Eiesoortigheid ('singularity') (die styl van Van Wyk Louw,
Opperman, ens.)

Gegee die domein van moontlike stilistiese variasie binne dieselfde


taalsisteem is dit byna vanselfsprekend dat ons selde lekseme kry wat ten
opsigte van hulle deskriptiewe en stilistiese betekenis volkome ooreenstem.
Vandaar die stelling dat daar in 'n taal baie selde gevalle van ware sinonimie
voorkom.
Stilistiese betekenis is dus direk afhanklik van die styldimensies wat op 'n
sistematiese wyse in die taalsisteem self geenkodeer word, bv. deur
opposisies in die leksikon. Vir sover stilistiese verskille in die taal geenkodeer
word, kan die stilistiese betekenis van 'n uitdrukking net so 'n deel van die
betekenis daarvan uitmaak as die deskriptiewe betekenis daarvan.

17.5 EMOTIEWE/AFFEKTIEWE BETEKENIS


Die keuse van 'n bepaalde stilistiese variant is maar een van die grammatiese
middele wat die spreker kan inspan om sy gevoelens, houding en
persoonlikheid uit te druk. Waar sekere uitdrukkings (soos byvoorbeeld
uitroepe) dit eksplisiet doen, doen ander dit indirek. Dit is byvoorbeeld die
geval met die gebruik van hiperboliese uitdrukkings soos aaklig, ontsettend,
geweldig en dodelik, en die gebruik van slagspreuke en sleutelwoorde wat
die houdings, vrese en aspirasies van bepaalde tydperke uitdruk; byvoorbeeld: konfrontasie, eskalasie, permissief, integrasie en alienasie. Slaan die
162

Betekenissoorte: Die heterogeniteit van leksikale betekenis

betekenisse van hierdie woorde in 'n verklarende woordeboek na en kyk dan


met watter emotiewe bowetone hulle in politieke toesprake en in koerante
gebruik word.
Sodra taal gebruik word in 'n argument om die houdings en sieninge van
mense te verander, dan moet mens in jou pasoppens wees om tussen die
deskriptiewe en die konnotatiewe betekenis van uitdrukkings te kan
onderskei omdat die twee mekaar dikwels oorvleuel.
'n Mededeler kan sy houding uitdruk deur die doelbewuste keuse van woorde
wat emosies denoteer, bv.
(5)

Ek haat jou.
of deur die gebruik van woorde waarvan die inhoud evaluatief is,
byvoorbeeld

(6)

Die geselskap was aangenaam, maar die kos verskriklik.


Teenoor hierdie eksplisiete stel van houdings, is daar die implisiete stel
van 'n houding met behulp van die assosiatiewe betekenisse van
woorde. Deur op die assosiatiewe betekenisse van uitdrukkings te steun
in 'n boodskap, word geleentheid vir misverstand geskep omdat
assosiatiewe betekenisse so subjektief en so veranderlik is. Die
veranderlikheid van assosiatiewe betekenisse kom veral voor ten opsigte
van die volgende kategoriee lekseme:
(i) woorde wat sosiale groeperinge denoteer, byvoorbeeld woorde
wat nasionaliteite aandui: die affektiewe konnotasies wat ons aan
'n woord soos Amerikaner heg, sal verskil van persoon tot
persoon op grond van hulle onderskeie ervaringe en verworwe
vooroordele teen Amerikaners;
(ii) woorde wat politieke idees of bewegings denoteer: byvoorbeeld:

anargisme, kommunisme, liberalisme, fascisme, imperialisme,


Nazi, rassis, ens.

In hierdie geval oorheers die konnotasies wat ons aan hierdie woorde heg
dikwels so dat die woorde feitlik nooit met hulle woordeboekbetekenis
(deskriptiewe betekenis) gebruik word nie.
Ontvangers assosieer met hierdie soort lekseme eintlik net 'n positiewe of 'n
negatiewe betekeniswaarde sodat 'n uiting soos: Jan is 'n verskriklike rassis,
vir 'n ontvanger eintlik niks meer se as dat die mededeler 'n negatiewe
eienskap aan Jan toeken nie. Sulke woorde kan dan in skelwoorde en
suswoorde verdeel word. Skelwoorde is die waarvan die deskriptiewe
betekenis irrelevant geword het en wat hoofsaaklik gebruik word vir die
ongunstige konnotasies wat aan hulle geheg word. Suswoorde is die met 'n
positiewe konnotasie, byvoorbeeld: demokraties, vryheid, menseregte,
patrioties, gelykheid en vaderland.
Lekseme wat skelwoorde geword het as gevolg van die negatiewe
konnotasies wat aan hulle geheg word, is byvoorbeeld die vir volke (bv.
Jood, Kaffer, Yanks). Die gebruik van sulke lekseme kan aanstoot gee
vanwee die negatiewe konnotasies wat aan die lekseme geheg word.
163

Afdeling D: Semantiek

AKTIWITEIT 17.1
(a) Uit watter komponente bestaan die deskriptiewe betekenis van 'n
lekseem en watter verskille kan daar tussen hierdie komponente getref
word?
(b) Bestudeer die leksikale inskrywing by die lekseem ruweg in HAT en
bepaal dan:
(i) watter aspekte van die deskriptiewe betekenis daarvan in die
woordverklaring aangegee word;
(ii) hoe die grammatiese betekenis van die lekseem aangedui word.
Sou jy ruweg as 'n volle of 'n lee lekseem bestempel? Waarom?
(c) Bestudeer die leksikale inskrywing by die lekseem
bepaal dan:

terroris in HAT en

(i) of dit dieselfde deskriptiewe betekenis het as die lekseem


vryheidsvegter (= ``iemand wat vir sy vryheid veg'');
(ii) of dit dieselfde konnotatiewe betekeniswaarde as ``vryheidsvegter'' het.
(d) Bepaal ten opsigte van elkeen van die onderstaande lekseempare of hulle
dieselfde deskriptiewe betekenis het en, indien wel, watter verskille
hulle ten opsigte van hulle ander (stilistiese, konnotatiewe of emotiewe)
betekeniswaardes vertoon:
(i)
(ii)
(iii)
(iv)

treiter terg
verstom verbaas
krities vitterig
aanspoor aanhits
voedsel kos
vermoeid moeg
bakkies gesig
pens maag

(e) Bestudeer die parameters van stilistiese variasie wat in 2.5 uiteengesit
word en toon dan aan op grond van watter parameter(s) die volgende
lede van die woordpare van mekaar onderskei kan word:
(i) tering tuberkulose
(ii) knapsekerel wewenaar (die onkruid)
(iii) gelaat gesig
(iv) ontslaap vrek
(f) Toets jou semantiese intusie in die volgende gevalle:
Die tweede woord kan die eerste woord vervang:
(i)
(ii)
(iii)
(iv)
(v)
(vi)
(vii)
(viii)
(ix)
(x)
164

Sy is pragtig/mooi
Dit is 'n delikate/fyn saak
Hy het 'n swak/delikate gestel
Die gereg het 'n fyn/delikate smaak
Ek is doodbang/bevrees vir slange
Hy het bree/wye skouers
Ek verf 'n bree/wye streep op die muur
Dit is 'n bree/wye poort
Dit is 'n delikate/teer saak
Ek het die saak op 'n slim/skelm wyse gewen

JA
JA
JA
JA
JA
JA
JA
JA
JA
JA

NEE
NEE
NEE
NEE
NEE
NEE
NEE
NEE
NEE
NEE

Betekenissoorte: Die heterogeniteit van leksikale betekenis

17.6 DENOTASIE
In die voorgaande bespreking is daar hoofsaaklik aandag gegee aan die eerste
komponent van die deskriptiewe betekenis van 'n lekseem, naamlik sy
leksikale betekenis.
In hierdie afdeling word die tweede komponent van die deskriptiewe
betekenis van 'n lekseem, nl. die denotasie daarvan, van nader bekyk. Die
terme waarmee jy sal kennis maak, is die volgende: denotatum, denotata en
prototipe.
Lekseme en die buitetalige werklikheid
Die term denotasie verwys in die algemeen na die betrekking tussen 'n
lekseem (as 'n abstrakte entiteit in die taalsisteem) en die buitetalige
werklikheid (wat bestaan uit persone, dinge, plekke, eienskappe, prosesse,
aktiwiteite, ens.). In die verband se ons dan dat 'n lekseem 'n bepaalde
segment in die werklikheid (d.i. persone, dinge, ens.) ``denoteer''.
Ten opsigte van die buitetalige werklikheid tref ons 'n onderskeid tussen die
individuele dinge, eienskappe, aktiwiteite, ens., en die kategorie of klas
waartoe die betrokke individue (dinge, eienskappe, ens.) behoort. Ter
illustrasie: in ons werklikheid is daar miljoene individuele motors wat op ons
paaie ry. As individue verskil hulle ten opsigte van hulle fabrikaat, kleur,
vorm, ens., maar almal van hulle sou ons as motors beskou, d.i. as individuele
lede van die oorkoepelende kategorie motor.
'n Kategorie of 'n klas is 'n abstrakte entiteit, en wel in die sin dat dit nie as
'n fisiese entiteit erens bestaan nie; die kategorie as sodanig het egter wel 'n
konkrete manifestasie in elke individuele ding wat ons as 'n `motor' sou
bestempel (bv. 'n rooi Volkswagen), en in alle ander bestaande motors.
Alhoewel 'n kategorie nie los staan van die individuele lede daarvan nie, is
dit nodig om die kategorie as 'n abstrakte entiteit te onderskei van die
konkrete manifestasie van die betrokke kategorie in die individuele lede
daarvan.
Ten opsigte van die verhouding tussen die lekseem en die buitetalige
werklikheid onderskei ons tussen die DENOTATUM van 'n lekseem, d.i. die
kategorie of klas dinge, plekke, aktiwiteite, ens. waarop lekseem korrek van
toepassing gemaak kan word, en die DENOTATA van 'n lekseem, d.i. die
individuele lede van die betrokke klas. Ten opsigte van ons voorbeeld van
motors kan ons die verhouding soos volg voorstel:
die klas
(1)
alle individuele motors
(denotata)

motor (denotatum)

motor (lekseem)

Hierdie onderskeid geld nie net ten opsigte van die lekseme wat fisiesmateriele dinge denoteer nie, maar ook byvoorbeeld ten opsigte van 'n
lekseem soos ``rooi'': die denotatum van ``rooi'' is 'n spesifieke eienskap en
die denotata daarvan al die gevalle in die werklikheid waar die spesifieke
eienskap van iets as rooi beskryf sou kon word. Net so is die denotatum van
die werkwoord ``hardloop'' 'n bepaalde aktiwiteit wat deur persone uitgevoer
165

Afdeling D: Semantiek

sou kon word, en die denotata daarvan al die spesifieke aktiwiteite/variasies


wat as die handeling van ``hardloop'' beskryf sou kon word.
Die denotatum van 'n lekseem is 'n abstrakte, konseptuele entiteit; in die
besonder is dit die konseptuele kennis wat ons as taalgebruikers van klasse
dinge, aktiwiteite, ens. in die werklikheid het, en wat ons aan 'n betrokke
lekseem verbind. Tussen die lekseem en die denotata, d.i. die werklikheidsdinge, is daar dus 'n indirekte verband: 'n lekseem soos motor denoteer 'n
individuele, besondere motor net via die konseptuele, kategoriale denotatum
wat ons met die lekseem motor verbind.
Die denotatum van 'n lekseem abstraheer die moedertaalspreker of uit sy
kennismaking met die denotata (d.i. die individuele dinge, bv. perde), of uit
die denotatum van 'n ander lekseem (of lekseme) soos wat hy die uit die
gebruik van hierdie lekseme kan aflei.
Die belang van die onderskeid tussen die denotatum (konsep) en die
werklikheidsding ('n werklike perd) blyk byvoorbeeld daaruit dat sekere
lekseme 'n denotatum het, maar geen ooreenstemmende entiteite in die
werklikheid nie. Ons weet byvoorbeeld almal wat die lekseme spook en
kabouter beteken, d.i. wat die denotatum van elkeen van hierdie lekseme is,
maar ons glo nie dat enigeen al in die werklikheid met sulke entiteite
kennisgemaak het nie.
Die denotatum bevat inhoudelik al die onderskeidingskenmerke van 'n
kategorie, dit is die kenmerke op grond waarvan ons sou kon besluit of 'n
bepaalde ding in die werklikheid met die betrokke lekseem benoem kan
word. Ter illustrasie: as ons byvoorbeeld moet besluit of 'n spesifieke stuk
ameublement 'n tafel genoem kan word, dan is dit byvoorbeeld irrelevant uit
watter soort materiaal die voorwerp gemaak is, of dit goedkoop of duur is, en
of dit mooi of lelik is.
Wat wel van belang is, is dat die stuk huisraad 'n plat, min of meer
horisontale oppervlak moet vorm, waarop dinge geplaas kan word en wat
deur een of meer pote ondersteun word. Hierdie kenmerke is onderskeidend,
en dien as die werklike kriteria vir ons oordeel.
Die onderskeidingskenmerke wat taalgebruikers aan die denotatum van 'n
lekseem verbind, sluit nie net die in wat met die sintuie waargeneem kan
word nie, maar ook die eienskappe wat entiteite vir bepaalde funksies
bruikbaar maak. In Afrikaans, byvoorbeeld, kan ons 'n entiteit wat aan al die
onderskeidingskenmerke van 'n tafel voldoen, ook 'n lessenaar noem indien
die betrokke voorwerp gebruik word om skryfwerk op te doen. Bruikbaarheid
kan dus ook net so 'n belangrike onderskeidingskriterium wees as
byvoorbeeld die kleur en vorm van 'n voorwerp.
Die denotatum van 'n lekseem word oor die algemeen ook nie bepaal deur 'n
wetenskaplik korrekte beskrywing van die denotata nie. Dit geld byvoorbeeld
ten opsigte van baie van die woorde in Afrikaans dat ons hulle korrek gebruik
en verstaan sonder dat ons presies weet wat die chemiese samestelling van
die denotata daarvan is. Indien ons dus die denotatum van 'n lekseem met die
wetenskaplik korrekte beskrywing daarvan moes gelykstel, sal 'n groot deel
van die woordeskat van Afrikaans vir die gewone taalgebruiker onbruikbaar
wees.
Wat vir die gewone taalgebruiker belangriker as die wetenskaplik korrekte
166

Betekenissoorte: Die heterogeniteit van leksikale betekenis

beskrywing van denotata is, is die rol of funksie van voorwerpe, eienskappe,
aktiwiteite, ens. in die lewe en die kultuur van die gemeenskap wat die
betrokke taal gebruik. Hierdie kennis van die moedertaalspreker stel hom in
staat om 'n bepaalde lekseem korrek te kan gebruik.

Prototipe
Die PROTOTIPE van 'n lekseem is 'n objek in die werklikheid wat as 'n
tipiese voorbeeld beskou kan word van die klas dinge wat deur 'n besondere
woord gedenoteer word. So, byvoorbeeld, sal 'n volstruis nie as 'n prototipe
vir die lekseem ``voel'' beskou word nie, maar 'n mossie wel; 'n dwergie of
'n vreeslike fris man sal ook nie as prototipe van die lekseem ``mens'' dien
nie.
Soos te verstane, verskil prototipes van groep tot groep, aangesien hulle ook
kultureel bepaald is. Vir die doeleindes van taal is die gedeelde prototipes
egter van belang, dit is objekte ten opsigte waarvan 'n taalgemeenskap sou
saamstem dat hulle as 'n tipiese voorbeeld dien van 'n klas objekte wat deur
'n bepaalde lekseem gedenoteer word.
Alhoewel sekere lekseme nie baie duidelike denotata het nie, het hulle
nogtans duidelike prototipes. Ons sal bv. nie saamstem oor waar rooi na
pienk toe oorgaan nie, maar ons sal 'n sekere mate van eenstemmigheid he
oor die sentrale/fokale of prototipiese voorbeelde van rooi. Die probleem le
egter byvoorbeeld by abstrakta (soos vryheid en liefde) waarvan mens nog die
denotata nog die prototipe maklik kan bepaal.
As ons 'n lekseem gebruik, dan is die betekenis wat ons daaraan heg, die deel
van die denotatum wat vir ons die prototipe beskryf, en die is gewoonlik die
kerndeel van so 'n beskrywing.
As ons nou sou beweer dat iemand weet wat die betekenis van die lekseem
hond is, dan bedoel ons daarmee dat hy weet
(i)
(ii)

wat die prototipe van die klas dinge is wat deur die lekseem hond
gedenoteer word en
wat die denotatum van die betrokke klas is.

Die omskrywing/beskrywing van die prototipe van 'n klas vorm deel van die
denotatum daarvan, d.i. van die abstrakte omskrywing van die tipiese
kenmerke van 'n klas. As ek dus die lekseem hond sou definieer deur die
omskrywing ``viervoetige, vleisetende huisdier, veral enigeen van die soorte
wat die mens as geselsmaat gebruik, of om mee te gaan jag, om te werk,
ens.'' dan beskryf ek daarmee die prototipe van die kategorie en gee nie
daarmee 'n beskrywing van alle moontlike lede van die kategorie nie.

17.7 DENOTASIE, LEKSIKALE BETEKENIS EN VERWYSING


Alhoewel dit nodig is om die leksikale betekenis en die denotasie van 'n
lekseem uiteen te hou, is daar 'n intrinsieke verband tussen hulle: dit is juis
op grond van ons kennis van die leksikale betekenis van 'n lekseem dat ons
167

Afdeling D: Semantiek

weet op watter persone, dinge, handelinge, aktiwiteite, ens. dit van toepassing
sou kon wees. Anders gestel: ons kan nie weet wat die leksikale betekenis
van 'n lekseem is, sonder om 'n idee van die denotasie daarvan te he nie.
In gewone verklarende woordeboeke word die leksikale betekenis van 'n
lekseem egter nie eksplisiet uitgespel in terme van die leksikale betrekkinge
wat dit met ander lekseme onderhou nie. Ter illustrasie: gegee die
woordeboekdefinisie van walrus as ``groot, robagtige soogdier van die
Noordpoolsee met swempote en lang slagtande'' dan interpreteer ons hierdie
gegewens as 'n omskrywing van die denotasie van walrus. Om hierdie
beskrywing as 'n basis vir die toepassing van die woord te kan gebruik, moet
ons eers die leksikale betekenisse van die lekseme in die omskrywing
agterhaal, dit wil se ons moet bepaal wat die leksikale betrekking tussen
walrus en rob en tussen walrus en soogdier is, alvorens ons ook sal weet op
watter soort voorwerp in die werklikheid ons die betrokke lekseem sou kon
toepas.
Die denotasie van 'n lekseem behoort tot die lekseem onafhanklik van die
gebruik wat daar in uitdrukkings tydens uitingsituasies van so 'n lekseem
gemaak word om na referente in die werklikheid te verwys. Die lekseem
``hond'' denoteer dus die klas ``honde'' onafhanklik van die gebruik van die
lekseem om na 'n spesifieke hond of klas honde te verwys.
As abstrakte eenhede in die leksikon het lekseme dus net denotasie, maar
geen verwysing nie.
Die besondere verwysing van 'n uitdrukking, d.w.s. sy referent, varieer
gewoonlik van konteks tot konteks. Uitdrukkings soos die hond, my hond en
die hond wat die posman gebyt het sal na verskillende lede van die klas
honde verwys na gelang van die situasie waarin hierdie uitdrukkings in
uitinge voorkom.
Die verwysingsbereik van 'n uitdrukking word wel deels bepaal deur die
denotasie van die lekseme wat in die verwysende uitdrukking gebruik word.
'n Lekseem soos koei denoteer byvoorbeeld die klas koeie. Gebruik ek nou
hierdie lekseem in 'n verwysende uitdrukking dan kan dit byvoorbeeld nie na
'n lid van die kategorie hoenders verwys nie. 'n Uitdrukking soos hierdie
koei sou dus net kon beteken ``die voorwerp naby ons wat behoort tot die klas
voorwerpe wat deur die lekseem koei gedenoteer word''.
Die term denotasie kan egter nie op 'n konsekwente wyse op alle verwysende
uitdrukkings van toepassing gemaak word nie. Dit geld veral ten opsigte van
die verwysende funksie van eiename en persoonlike voornaamwoorde.
Die verwysing van persoonlike voornaamwoorde (bv. hy, sy, hulle, ens.) en
die aanwysende lidwoorde of voornaamwoorde (bv. die, hierdie, ens.) is direk
afhanklik van die konteks waarin hulle as verwysende uitdrukkings gebruik
word. 'n Mens kan byvoorbeeld nie oor die denotasie van hy praat, los van
die besondere verwysing daarvan in 'n uitdrukking nie, omdat die
voorwaardes vir die korrekte toepassing van hierdie voornaamwoord direk
bepaal word deur die besondere referent waarna daar met behulp van hy
verwys word.
168

Betekenissoorte: Die heterogeniteit van leksikale betekenis

In komplekse uitdrukkings, soos byvoorbeeld die man in die hoek, word die
verwysingsmoontlikhede daarvan bepaal en beperk deur die denotasie van
die lekseme wat in die uitdrukking gebruik word.

AKTIWITEIT 17.2
(a) Verduidelik aan die hand van goed gekose voorbeelde die betekenisinhoud van die onderstaande terme:
(i)
(ii)
(iii)

denotasie-denotatum-denotata
prototipe
verwysing

(b) Verduidelik kortliks die verskille van die verwantskap tussen denotasie,
leksikale betekenis en verwysing.
(c) Gee die denotatiewe betekenis van die volgende:

bank
skool
huis

169

Afdeling D: Semantiek

Studie-eenheid

18

Woordverhoudings: Polisemie en
homonimie

UITKOMSTE
Teen die einde van hierdie studie-eenheid behoort jy in staat te
wees om
. die verskil tussen homonimie en polisemie te kan omskryf en
toepaslike voorbeelde te kan gee
. die verhoudings tussen woorde wat bogenoemde semantiese
verhoudings uitdruk, aan die hand van voorbeelde te kan
illustreer
. aan te toon hoe verskillende woordeboeke die begrippe
hanteer

18.1 INLEIDING
Die plooibaarheid van taal
Taal is 'n besonder plooibare kommunikasiemedium. Een van die kenmerke
van hierdie plooibaarheid is die feit dat dieselfde woordvorm verskillende
betekenisonderskeidinge kan he en dat dieselfde woordvorm soms twee of
meer lekseme kan verteenwoordig. Bestudeer die volgende voorbeelde:
(1) a.
b.
(2) a.
b.

Hy sit op die bank1 (= ``meubelstuk'')


Hy leen by die bank2 (= ``finansiele instelling'')
Dis 'n groot skool1 (= `` 'n groot skoolgebou'')
Dis 'n groot skool2 (= `` 'n skool met 'n hoe leerlingtal'')

Dit is duidelik dat bank1 en bank2 twee verskillende lekseme voorstel, terwyl
skool1 en skool2, slegs verskillende gebruikstoepassings van dieselfde
lekseem ``skool'' verteenwoordig.
In gewone kommunikasie skep hierdie eienskap van taal allerlei moontlikhede vir vaagheid en dubbelsinnigheid/meerduidigheid (vgl. hy staan voor
die bank), wat die effektiwiteit van die kommunikasie in die wiele kan ry. In
die meeste gevalle word die onduidelikhede egter opgehef deur die besondere
linguistiese en nielinguistiese konteks waarin die betrokke woorde gebruik
word, m.a.w. die konteks verskaf vir die ontvanger die leidraad ten opsigte
van die betekenisonderskeiding of gebruiksbetekenis van 'n bepaalde
170

Woordverhoudings: Polisemie en homonimie

lekseem waarmee hy te make het, en met watter besondere lekseem in die


gevalle waar verskillende lekseme deur dieselfde woordvorm verteenwoordig
word.
Die verskynsel dat 'n enkele lekseem verskillende betekenisonderskeidinge/
betekeniswaardes kan he, heet POLISEMIE, terwyl die term HOMONIMIE
verwys na die verskynsel dat verskillende lekseme deur dieselfde woordvorm
verteenwoordig word. Hierdie skoolse definisies geld slegs ten opsigte van
die duidelikste en mees ekstreme gevalle en hulle gee geen blyke van die
wesentlike semantiese probleme wat met hierdie verskynsels saamhang nie.
Dit is dus nodig dat ons hierdie verskynsels nader moet ondersoek.

18.2 POLISEMIE
Die verskynsel dat dieselfde woordvorm verskillende betekeniswaardes of
betekenisonderskeidinge vertoon wat nou met mekaar saamhang, kom
verbreid in Afrikaans voor. In verklarende woordeboeke soos die WAT en die
HAT word elke betekenisonderskeiding van 'n polisemiese lekseem apart
genommer, maar as 'n deel van die geheelbetekenis of eenheidsbetekenis van
die betrokke lekseem aangebied, d.w.s. die verskillende betekenisonderskeidings vorm saam die betekenis van die betrokke lekseem.
As 'n lekseem slegs een betekenisonderskeiding het, volg die definisie sonder
meer op die lemma en lemmabesonderhede. By die sogenaamde polisemantiese woorde word in verskillende woordeboeke verskillende stelsels gebruik.
In die WAT word daar ``by die differensieer van die betekenisskakerings van
'n woord soms van hoofletters (A, B, C ...) gebruik gemaak om min of meer
omvattende betekenisaspekte te skei. Vet gedrukte Arabiese syfers dien om
die verskillende betekenisonderskeidinge en gespesialiseerde toepassings te
orden, terwyl klein letters (a, b, c (...)) gebruik word vir verdere
onderindeling''.
Ter illustrasie:
(3) (a) hanekam. 1. ook haenkam. Kam van 'n haan. 2. (plantkunde)

a. Enigeen van verskeie soorte van die geslag Amaranthus (...).


b. Enigeen van enkele soorte van die geslag Celosia (...).
c. Die kruidgewas Strelitzia reginae, meer bekend onder die naam

geelpiesang.

d. Die inheemse bolplant

Dipidax punctata (...) (...)

(b) (boukunde) Horisontale oorspanningskonstruksie (...).


(4) mof: 1. a. 'n Soort handskoen met 'n afsonderlike skede vir die duim
maar nie vir die vingers nie, bv. ``moffies van wol, vel''.
b. Los, mouvormige kledingstuk met albei ente oop, waarin die
hande gehou word om hulle teen die koue te beskerm.
2. a. Bree metaalring om pype aan mekaar te verbind; sok.
b. Verwyde ent van 'n pyp of 'n buis waarin die ent van 'n
ander pas.
3. Vervangbare, silindervormige metaalvoering vir die silinder
van sommige masjiene; huls.
171

Afdeling D: Semantiek

In ander, hoofsaaklik beknopte, woordeboeke word 'n stelsel van punte en


kommapunte gebruik om die verskillende betekenisonderskeidinge uit
mekaar te hou.

18.3 HOMONIMIE
Homonieme word deur afsonderlike trefwoordinskrywings aangegee; dit is
noodsaaklik uit taalkundige oogpunt, hoewel sommige woordeboeke slegs
een inskrywing maak en verskillende homonieme deurmekaar verklaar. Die
WAT-stelsel behels die volgende:
Klein Arabiese syfers, bokant die reel geplaas, word gebruik ter onderskeiding van (a) homonieme en enerse spelling, bv. as1 (van 'n wa, ens.) en as2
(oorskot van iets wat verbrand is);
(b) 'n woord as sodanig en as eerste of laaste lid van samestellings of
samekoppelinge, deur 'n koppelteken aangedui, bv. dood1 en dood-2,
ding1 en -ding2, of 'n woord en 'n eners gespelde affiks, bv. eer1, eer2,
en -eer3;
(c) verskillende betekenisgroepe van 'n woord wat oorsigtelikheidshalwe
apart behandel word, bv. Boer1 (Afrikaner) en boer2 (landbouer).
Bestudeer weer die voorbeeldinskrywing van mof. Hieruit blyk die volgende:
(i)

(ii)

(iii)

dat daar geen oorkoepelende betekenisonderskeiding vir hierdie


lekseem gegee word wat al die betekenisonderskeidinge daarvan
omvat of wat in elkeen van die betekenisonderskeidinge aanwesig is
nie. Hieruit kan ons aflei dat die eenheidsbetekenis van 'n lekseem
gesien word as die somtotaal van sy verskillende betekenisonderskeidinge;
dat daar ook nie 'n oorkoepelende betekenisonderskeiding of
-waarde gegee word vir die verskillende betekenisonderskeidinge
wat onder dieselfde nommer gerangskik is nie. Die feit dat
verskillende betekenisonderskeidinge saamgroepeer word, spruit uit
die feit dat die betrokke betekenisonderskeidinge of dieselfde soort
denotasie het (bv. kledingstukke teenoor dele van pype) of besonder
nou by mekaar aansluit (vgl. onder (4) byvoorbeeld (1a) en (1b)
enersyds en (2a) en (2b) andersyds);
dat sekere betekenisonderskeidinge voor ander gegee word, d.w.s.
dat die verskillende betekenisonderskeidinge nie almal dieselfde
voorrang geniet nie.

Opsommend.
Dit blyk dan hieruit dat die woordeboekmakers van die standpunt
uitgaan dat die betekenis van 'n enkele woord dikwels meer as een
betekeniskern (elk met sy eie aparte betekenisonderskeidinge) kan besit
en dat hierdie betekeniskerne saam die eenheidsbetekenis van die
betrokke woord vorm.
Indien jy verdere voorbeelde van polisemie in die woordeboek ontleed, dan
sal jy spoedig merk dat die verskillende gebruikstoepassinge wat daar van 'n
enkele woord gegee word, dikwels van uiteenlopende aard is. Naas die
172

Woordverhoudings: Polisemie en homonimie

direkte of letterlike betekenisonderskeiding word daar ook oordragtelike,


gespesialiseerde en figuurlike betekenistoepassinge en allerlei geleentheidskeppinge gegee wat soms, maar soms ook nie, met die direkte
betekenisonderskeidinge in verband staan.
Bestudeer die onderstaande, verkorte voorbeeldinskrywing uit WAT, Dl. VI,
p. 359.360, baie goed. Let daarna op dat die eerste betekeniskern eerstens die
letterlike betekenis gee en daarnaas dan 'n aantal uitdrukkings waarin ``klont''
in hierdie betrokke betekenis voorkom, maar waar dit oordragtelik gebruik
word. Ten opsigte van die tweede betekeniskern word daar eerstens die
letterlike betekeniswaarde gegee, dan die skerp afgebakende betekeniswaarde
van die term (wat met hierdie besondere kernbetekenisonderskeiding verband
hou) en daarnaas dan nog 'n uitdrukking waarin ``klont'' 'n ander
betekeniswaarde het; punt 4 illustreer 'n geleentheidsgebruik.
(5) klont: 1. a. Vormlose samehangende massa (letterlik), bv. die suiker het

klam geword en klonte gevorm.

b. (figuurlik/by oordrag): 'n Gevoel asof daar so 'n klont


aanwesig is, bv. van senuweeagtigheid het hy skoon 'n

klont op die krop van die maag.

2. a. Klein, sagte, halfvaste massa van vloeistof, ontstaan deur


verdikking van bestanddele (letterlik), bv. die pap is vol

klonte.

b. (mediese, fisiologiese term): Stolsel van bloed.


3. (uitdrukking): 'n Klont in die kies (`pruimpie'/`pruimtabak').
4. (geleentheidsgebruik): Bom, bv. Hulle het die dorp gehamer

met klonte wat meer as tweeduisend pond geweeg het.

Die direkte of letterlike betekenisonderskeiding is die een waarvan die


betekenis-waardes van terme en die oordragtelike of figuurlike/metaforiese
gebruike afgelei kan word. Gewoonlik is die letterlike betekenis die
betekenisonderskeiding wat nie tot 'n gespesialiseerde taal (d.i. as term in
'n bepaalde wetenskap) of 'n spesifieke styl of dialek behoort nie.
Gespesialiseerde betekenisonderskeidinge is die wat terme besit; sulke terme
kom in gespesialiseerde kontekste voor, bv. in bepaalde vakgebiede. 'n
Sekere lekseem kan as 'n term in verskillende wetenskappe voorkom waar dit
dan telkens 'n ander vaste betekeniswaarde kan he omdat dit deel uitmaak
van die versameling terme van die betrokke vak.
Geleentheidskeppinge of stilistiese betekeniswaardes is die wat lekseme of
net vir 'n kort rukkie het en wat nie deel van die woordeskat van die
standaardtaal word nie, of wat net in 'n sekere deel van die land voorkom.
Hierdie twee kategoriee deel met terme die kenmerk dat hulle op 'n beperkte
skaal met die betrokke betekeniswaardes gebruik word. In hierdie opsig staan
die letterlike betekenisonderskeiding as ongemerkte lid, dit is as die
algemeenste en die mees frekwent-gebruikte lid, teenoor die ander gemerkte
gebruike.
In die betekenisverklaring van klont word daar twee letterlike gebruiksbetekenisse onderskei onder punt 1 en punt 2. Hierdie rangskikking weerspieel
watter betekenisonderskeiding vir die leksikograaf as die DOMINANTE
BETEKENISONDERSKEIDING geld. Hierdie term verwys na 'n impressionistiese begrip wat in psigologiese sin soos volg omskryf kan word: die
173

Afdeling D: Semantiek

DOMINANTE BETEKENISONDERSKEIDING is die eerste betekeniswaarde waaraan die meeste moedertaalsprekers sal dink as die betrokke
woord in isolasie, dit is sonder 'n (nie-) linguistiese konteks, aan hulle
aangebied sou word.
Hierdie begrip korreleer uit die aard van die saak ook met die van ``statistiese
frekwensie'' en wel deurdat die dominante betekenisonderskeiding gewoonlik ook die een is waarmee die woord die meeste gebruik word.
Die dominante betekenisonderskeiding hoef egter nie altyd die letterlike
betekenisonderskeiding te wees nie. In Afrikaans kom die oordragtelike
gebruik van byvoorbeeld lunsriem en smeerlap meer frekwent voor as hulle
letterlike gebruik.
In die WAT word minder frekwente gebruike eksplisiet as ``nie-algemeen''
aangedui.

SAMEVATTING
Uit die voorafgaande het dit duidelik geword dat die woord 'n betekeniseenheid is, en 'n betekenisstruktuur of innerlike strukturering bevat wat hom
geskik maak vir toepassing op meer as een saak. EEN woord kan dus
verskillende betekenisonderskeidinge he.

AKTIWITEIT 18.1
(a) Bepaal nou die betekenisstruktuur van
(i)
(ii)
(iii)
(iv)
(v)
(vi)
(vii)

kerk in die volgende gevalle:

Die kerk oefen sensuur uit.


Ek behoort aan die Hervormde kerk.
Die kerk begin om nege-uur.
Die kerk het lank aangehou.
Die kerk is al baie eeue oud.
'n Mens moet vir die kerk ook werk.
Gee die ou klere vir die kerk.

(b) Gebruik HAT of NAS en maak verskillende sinne met die woord geslag
sodat geslag telkens na 'n ander (soort) saak verwys.
(c) Gee by elkeen van u sinne 'n omskrywing van die saak/ding waarna
geslag verwys. (Raadpleeg weereens die woordeboek.)
(d) Bestudeer nou die verskillende betekenisonderskeidinge van die woorde
nek en hoof in HAT.
Toeligting
Vir die lekseem nek word daar in HAT onder meer die volgende drie
betekenisonderskeidinge gegee:
(6) nek:

1. Liggaamsdeel wat die hoof met die romp verbind.


2. Smal gedeelte onder 'n bottel se bek.
3. Nou, stygende gedeelte tussen berge of bulte.

Die tweede en die derde betekenisonderskeidinge het deur oordragtelike


gebruik van die eerste betekenisonderskeiding tot stand gekom. Ons hoef
174

Woordverhoudings: Polisemie en homonimie

geen historiese kennis van hierdie ontwikkeling of van die eerste


betekenisonderskeiding te he om presies te weet watter betekenis ``nek'' in
die volgende twee sinne het nie:
(7) a.
b.

Die bottel het 'n kraak in sy nek.


Hulle het in die nek stilgehou en die vlakte onder hulle bespied.

Die tweede en die derde betekenisonderskeiding het dus as deel van die
taalsisteem gestabiliseer en vorm vaste betekenisonderskeidinge van die
betrokke woord.
As ons nou terugkeer na die betekenisonderskeidinge wat daar ten opsigte
van klont gegee word in (5), dan behoort dit duidelik te wees dat die
betekenis wat klont as term in die mediese wetenskap het, 'n gestabiliseerde
betekenisonderskeiding verteenwoordig, maar dat die gebruiksbetekenis
``bom'' 'n geleentheidsgebruiksbetekenis is.

18.3 OORDRAGTELIKE EN FIGUURLIKE BETEKENISONDERSKEIDINGE


Waar die voorafgaande onderskeid tussen geleentheidsgebruik en sisteemonderskeiding te make het met die status van 'n bepaalde betekenisonderskeiding binne die taalsisteem, het die onderskeid tussen oordragtelike en
figuurlike gebruik te make met die interpretasie van 'n betrokke gebruik ten
opsigte van die letterlike betekenis van 'n lekseem.
Bestudeer weer ons voorbeeldinskrywing nek in (6) hierbo. Histories gesien,
het die tweede en derde betekenisonderskeidinge ontstaan deurdat die
lekseem nek ook op ander dinge van toepassing gemaak is, nl. die boonste
deel van 'n bottel en 'n bepaalde deel van 'n koppie. Daardeur het nuwe
betekenisonderskeidinge van die lekseem nek mettertyd ontstaan en hulle
vorm vandag nog deel van ons taalsisteem, ongeag die feit of ons van hierdie
historiese verwantskap bewus is of nie. Die begrip oordragtelik het dus te
make met die historiese proses waardeur een of meer nuwe betekenisonderskeidinge van 'n lekseem tot stand gekom en gestabiliseer het.
'n Betekenisonderskeiding word egter as ``figuurlik'' bestempel sodra dit
slegs teen die agtergrond van die sisteembetekenis begryp kan word.
Geleentheidsgebruikbetekenisse verteenwoordig dus figuurlike gebruike
omdat hulle telkens net genterpreteer kan word teen die agtergrond van
die letterlike betekenisonderskeidinge wat die woorde allergies, elektrisiteit,
magneet en verteer het.
Die volgende skaal van moontlikhede kom dus voor:
(i)
(ii)
(iii)

figuurlike geleentheidsgebruiksbetekenis (bv. Ons bediende het


geabdikeer);
figuurlike gebruiksbetekenisse wat na stabilisasie neig of frekwent
voorkom (bv. Hy het 'n magnetiese persoonlikheid);
oordragtelike betekenisonderskeiding (bv. Hulle het in die nek
stilgehou en die vlakte daaronder bespied).
175

Afdeling D: Semantiek

Sodra die semantiese verband tussen 'n figuurlike betekenisgebruik en die


letterlike sisteembetekenis begin duister word, gaan die figuurlike gebruik na
'n oordragtelike (d.i. 'n sisteemgebruik) oor.

18.4 HOMONIMIE
Tradisioneel word HOMONIMIE as term gebruik om te verwys na die
verskynsel dat verskillende lekseme deur dieselfde woordvorm verteenwoordig kan word. Hou mens egter in gedagte dat die lekseem 'n eenheid van
betekenisonderskeiding en verskillende woordvorme is, dan kan ons
verskillende grade van gedeeltelike en absolute homonimie onderskei.
Volgens Lyons (1981a:43) is daar slegs sprake van absolute homonimie
indien daar aan die volgende kriteria voldoen word:
(a) daar moet 'n duidelike betekenisverskil tussen die betrokke vorme
aangetoon kan word;
(b) al die woordvorme van die onderskeie eenhede moet identies wees;
(c) die identiese woordvorme moet sintakties (na woordsoort en grammatiese gedrag) dieselfde wees.
Gemeet aan hierdie kriteria kan ons byvoorbeeld drie (homonimiese) lekseme
bank1, bank2 en bank3 onderskei.
In die volgende drie sinne kom die woordvorm bank telkens voor, maar die
eenheidsbetekenisse van die drie gebruike vertoon geen onderlinge verband
nie:
(8) a.
b.
c.

Die bokke het teen die rantjie uit geklim en op die bank gaan staan.
(``klipbank, bult wat uitsteek'')

Die bank het my weer uit my finansiele verknorsing gehelp.

(``finansiele instelling waar 'n mens geld kan leen'')


Ons sal 'n bank vir die sitkamer moet koop.
(``meubelstuk om op te sit'')

Al is die klankvorm en die skrifvorm van bank in die drie sinne identies, het
ons hier met drie verskillende lekseme te make, elk met 'n eie eenheidsbetekenis. Daar word aan Lyons se drie kriteria (sien hierbo) voldoen:
Die drie lekseme se betekenisse is duidelik verskillend. Al drie hierdie
lekseme is daarby selfstandige naamwoorde, waarvan die meervoud gevorm
word deur die aanhegting van die meervoudsmorfeem -e ({ }).

Tradisioneel word daar ook 'n onderskeid getref tussen homofone en


homograwe: HOMOFONE is woorde wat presies dieselfde klankvorm het,
maar verskillend gespel word; HOMOGRAWE is woorde wat presies eenders
gespel word, maar verskillend uitgespreek word. Vergelyk die volgende
voorbeelde:

176

HOMOFONE

HOMOGRAWE

reis rys
fier vier

ondergaan ondergaan
verwende verwende

Woordverhoudings: Polisemie en homonimie

Die homofoonpare word soos volg uitgespreek: [r is] en [fi:r]. By die


homograwe is daar per definisie 'n verskil in uitspraak, naamlik eerstens 'n
verskil in klem: ondergaan teenoor ondergaan, en in die tweede geval 'n
verskil in klankkwaliteit:

Die [frvnd] kinders is luidrugtig.


Die [frvnd] kinders is luidrugtig.

Eers wanneer twee verskillende lekseme op sowel die skrifvlak as die


klankvlak vormlik ooreenstem (en in betekenis verskil), kan ons van
HOMONIEME praat. Dit is egter nie 'n afdoende voorwaarde om 'n
homonimiese woordpaar van 'n polisemiese woord te onderskei nie, omdat
sekere woordvorme met verskillende betekenisse (wat identies in hulle
uitspraak en spelling is) die klanklike of skriftelike realisering van presies
dieselfde lekseem kan wees. Dit is dus belangrik dat elke woordvorm van 'n
vermeende homoniempaar aan al die kriteria hierbo getoets moet word.
So, byvoorbeeld, verskil kan as werkwoord van kan as selfstandige
naamwoord nie net ten opsigte van hulle betekenis nie, maar ook baie
duidelik ten opsigte van hulle woordsoort en woordvorme (kan kanne).
Hulle is dus slegs gedeeltelike homonieme. (Vergelyk weer die drie kriteria
vir absolute homonimie.)

18.5 POLISEMIE OF HOMONIMIE?


Uit die voorafgaande bespreking, en die voorbeelde wat ons gebruik het, het
dit seker vir jou duidelik geword dat die grens tussen polisemie en
homonimie besonder vaag is.
Hierdie vaagheid ontstaan omdat die hoofkriterium die graad van
betekenisooreenkoms of -verskil tussen identiese woordvorme is. Oordele
hieroor is meestal subjektief van aard. Dit is te verwagte dat wat sommige
moedertaalsprekers, taalkundiges en leksikograwe as 'n geval van polisemie
(betekenisverwantskap of -ooreenkoms) beoordeel, deur ander as gevalle van
homonimie (betekenisverskil) beskou sal word. Dit is feitlik net ten opsigte
van die mees eksplisiete gevalle wat daar ooreenstemming bestaan ten
opsigte van die vraag of ons in 'n besondere geval met polisemie of
homonimie te make het.
As voorbeeld van hierdie probleem kan jy weer die voorbeeldinskrywing van
``klont'' bestudeer. Dit is besonder moeilik om aan te toon wat die
betekenisverwantskap tussen die verskillende betekenisonderskeidinge presies is, sodat mens net sowel kon redeneer dat elke betekenisonderskeiding as
die eenheidsbetekenis van 'n aparte lekseem ontleed moet word.
Die etimologie (d.w.s. die herkoms) van die betekenisonderskeidinge van
lekseme is sinchronies geen maatstaf om tussen gevalle van homonimie of
polisemie te onderskei nie. Moedertaalsprekers baseer hulle oordeel oor
betekenisverwantskap of betekenisverskil nie op historiese kennis van die
betekeniswaardes van lekseme nie. Dit is eintlik bloot toevallig indien die
gevalle wat as homonimie bestempel word, ook histories as aparte
betekenisse ontwikkel het.
177

Afdeling D: Semantiek

Meyer de Villiers (1975:68) wys daarop dat historiese homonieme


oorwegend op twee maniere ontstaan het, nl.
(a) deurdat twee verskillende klankvorme as gevolg van klankwysiging
of -verkorting, mettertyd saamgeval het, en
(b) deurdat identiese woordvorme met verskillende betekenisse aan
verskillende tale ontleen of geerf is. Enkele voorbeelde:
(9)

boom (uit Ndl. boom) en boom (uit Ndl. bodem); kraal (uit koraal, self
uit Frans coral) en kraal (uit Portugees curral (= ``omheinde ruimte'')
tol (= ``belasting'') (uit Mnl. tolne) en tol (= ``speelding'', uit Mnl. tol).

Hierbenewens is daar 'n hele aantal homonieme in Afrikaans wat 'n eeu of
wat gelede nog duidelik in klank verskil het, soos uit moderne Nederlands
blyk. Vergelyk die volgende:
(10)

aar (uit aar en ader)


eg (uit eg en echt)
saal (uit zaal en zadel)

Slaan die betekenisse van die homonieme in HAT na.


Polisemie gaan oor in homonimie sodra die sprekers van 'n taal nie meer die
verwantskap tussen verskillende betekenisonderskeidinge van woorde kan le
nie, of as daar geen verwantskap tussen die verskillende betekenisse van
identiese woordvorme bestaan nie.

AKTIWITEIT 18.2
(a) Taal is 'n plooibare kommunikasiemedium. Hoe steun hierdie plooibaarheid op die verskynsels van polisemie en homonimie?
(b) Definieer die terme polisemie en homonimie kortliks.
(c) Toon aan die hand van die betekenisverklaring van twee lekseme in HAT
aan wat bedoel word met die stelling dat die eenheidsbetekenis van 'n
lekseem die somtotaal van sy betekenisonderskeidinge is.
(d) Slaan die betekenisverklaring van die lekseme ``joernaal'', ``joernalis'' en
``joernalistiek'' in HAT na. Bepaal ten opsigte van elke lekseem hoeveel
letterlike betekenisonderskeidinge aangegee word, en watter onderskeidinge die inhoude van die terminologiese gebruike van hierdie lekseme
aangee. Op watter gronde word daar tussen 'n letterlike betekenisonderskeiding en 'n terminologiese betekenisonderskeiding gedifferensieer?
(e) Gee uit HAT vyf voorbeelde van oordragtelike betekenisgebruike. Hoe
verskil 'n oordragtelike betekenisonderskeiding van die figuurlike
gebruik van 'n betekenisonderskeiding? Illustreer die onderskeid aan
die hand van vyf goed gekose voorbeelde.
(f) Gee vyf voorbeelde van woordpare wat homograwe en vyf ander wat
homofone is, en verduidelik kortliks die verskil tussen hierdie twee
kategoriee.
(g) Verduidelik kortliks die kriteria vir absolute homonimie en gee dan vyf
voorbeelde van absolute homonimie uit HAT.
(h) Verduidelik aan die hand van vier voorbeelde waarom die etimologie
van lekseme NIE as kriterium gebruik kan word om tussen gevalle van
polisemie en homonimie te onderskei nie. (Span vir hierdie vraag die
hulp van 'n etimologiese woordeboek in.)

178

Studie-eenheid

19

Betekenisteenstelling en kontras

UITKOMSTE
Teen die einde van die studie-eenheid behoort jy vertroud te wees
met die betekenis van die terme
.
.
.
.
.

digotimie
antonimie
komplementariteit
omgekeerdheid
direksionele kontras
en
. ook vertroud te wees met die gebruik van hierdie terme in
verskillende kontekste

19.1 INLEIDING
In die vorige studie-eenheid het jy geleer dat woorde betekenisooreenkomste
het, en dat dit soms net die situasie of konteks is wat bepaal watter woord
gepas sal wees.
'n Skrywer gebruik egter ook betekenisteenstellings om sy teks interessant te
maak. Kom ons kyk nou hoe dit in 'n teks lyk en watter tipes teenstellings
daar bestaan waarmee kontras geskep kan word.

19.2 BETEKENISTEENSTELLINGS
Die term betekenisteenstellings sluit die volgende tipes antonieme in:
1.

Absolute antonieme

is woorde met heeltemal teenoorgestelde betekenisse. Vergelyk die volgende woorde: ongebalanseerd, verkeerde,
ongelyke.

Let wel, iets is of in balans of nie en daar is nie iets wat half gebalanseerd is
nie. Die woord balans impliseer 'n toestand van perfektheid waar alles in die
regte verhouding is. Enigiets minder of meer as dit veroorsaak 'n
ongebalanseerde toestand. So is iets wat nie reg is nie verkeerd en iets wat
nie gelyk is nie ongelyk: ongebalanseerd, verkeerde en ongelyke se
antonieme is dus gebalanseerd, regte en gelyke.
179

Afdeling D: Semantiek

2.

Relatiewe antonieme

is antonieme wat graadverskille het en die


betekenisse verskil soms net in 'n klein mate. Die graadverskille kan
op die volgende maniere voorkom:
. deur verskillende woorde:
min meer baie genoeg;
warm lou koel koud ysig;
winter lente somer herfs.
. deur graadsuffikse:
warm warmer die warmste
. deur graadwoorde:
verbaas meer verbaas die meeste verbaas

3.

Kenmerkverskille

4.
5.

Geslagsverskille
Teenoorgesteldes d.m.v. affikse

is verskille tussen dieselfde sake op grond van


verskillende eienskappe, bv. skakerings van bruin, pad- en heksoorte

Alhoewel teenoorgesteldes deel is van die betekenisaspek van taal, kom dit
ter sprake by alle fasette van taal. Daarom lei die gebruik van teenoorgesteldes tot kontras en benvloed dit die styl en die aard van die teks.
Voorbeelde hiervan is volop in literere tekste.

AKTIWITEIT 19.1
Lees die volgende versreels uit die gedig Tersiene van Elisabeth Eybers en
beantwoord dan die vrae wat daarop volg.

Reeds oor die drumpel het my seun, wat hyg,


skooltoe, van haastigheid, weer vasgesteek:
``Bestel dit tog vandag van die apteek ''
Sy stem, nou skor dan skraal, het yl gestyg:
``die roulynolie vir my krieketkolf!''
``Onthou!'' roep hy, maar hoe kan ek vergeet?
1.
2.
3.
4.
5.

Watter twee woorde in die eerste strofe dui op teenstelling?


Watter een van die twee woorde kan trappe van vergelyking neem?
Gee twee voorbeelde van antonieme in die tweede strofe.
Watter betekenisverband bestaan tussen skraal en yl?
Binne watter konteks word skraal en yl gebruik? Maak 'n sin waarin
skraal gebruik kan word maar nie yl nie.

Hier volg nou verskillende teenoorgesteldheidsbetrekkinge. Bestudeer die


verskille deeglik.

19.3 DIGOTOMIE
Teenoorgestelde
betekenisbetrekkinge

180

Die term digotomie word gebruik as 'n sambreelterm vir verskillende


teenoorgesteldheidsbetrekkinge. Hieronder vind u 'n bespreking van die
vernaamste soorte.

Betekenisteenstelling en kontras

19.3.1 Antonimie
Twee woorde word tradisioneel as antonieme gereken indien hulle in 'n
betrekking van kontras tot mekaar staan, soos byvoorbeeld die onderstaande
pare:
a.
b.
c.

man vrou
maer vet
vraag antwoord

Daar is egter in die woordpare hierbo verskillende teenoorgesteldheidsbetrekkinge ter sake. Die term antonimie word hier gebruik vir die
teenoorgesteldheidsrelasie tussen twee of meer gradeerbare woorde, vgl. b.
Die meeste adjektiewe is gradeerbaar in drie intensiteitstrappe, nl.
die neutrale intensiteit,
'n intensiteit wat hewiger as die neutrale is (vergrotend), en
'n intensiteitstrap wat (i) en (ii) oortref (oortreffend).
Hierdie trappe word morfologies uitgedruk in die reeks

warm (neutraal) warmer (hewiger as die neutrale) die warmste (oortref


(i) en (ii)).

Op elkeen van hierdie intensiteitstrappe word ook sterker en swakker


intensiteit onderskei, onder meer met behulp van bepalings, byvoorbeeld:
a.

neutraal
gradering binne die neutrale trap

b.

vergrotend
:
gradering binne die vergrotende trap :

c.

oortreffend
gradering/intensivering
binne die oortreffende trap

:
:

:
:

warm
taamlik/baie besonder/
geweldig warm
warmer
effens/heelwat/baie
warmer
die warmste
die heel warmste/die
warmste ooit

Een van die toetse vir die gradeerbaarheid van adjektiewe is juis die
kombinasiemoontlikheid al dan nie met graadbepalers. Teenoor 'n adjektief
soos ``warm'' kry ons byvoorbeeld ``elektries'' en ``driehoekig''. Iets kan
byvoorbeeld nie ``taamlik/effens/baie elektries'' wees nie.

19.3.2 Komplementariteit
Die term komplementariteit word gebruik om te verwys na die kontrasrelasie
tussen niegradeerbare adjektiewe.
Teenoor gradeerbare adjektiewe soos warm en koud kry ons teenoorgesteldes
onder die adjektiewe soos
a.
b.
c.
d.

manlik
abstrak
dood
waar

vroulik
konkreet
lewend
vals

wat nie gradeerbaar is nie. Mens is of

manlik of vroulik, of dood of lewend.


181

Afdeling D: Semantiek

By hierdie adjektiewe hou die stel van die een lid van die paar altyd die
ontkenning van die ander in; bv. as iets waar is, dan is dit nie vals nie.
Hierteenoor is iets wat nie warm is nie, nie noodwendig koud nie dit kan
lou wees.

19.3.3 Omgekeerdheid
Die omgekeerde van die sin

Jan is Marie se neef


word uitgedruk in die sin

Marie is Jan se niggie


Die omgekeerdheidsrelasie word in hierdie geval gedra deur die kontrasstelling tussen die paar

neef niggie
'n Kenmerk van sinne waarin woorde voorkom waartussen die omgekeerdheidsrelasie bestaan, is dat hulle parafrases van mekaar vorm (d.i. in
betekenis gelyk is). Vergelyk die onderstaande voorbeeld:
a.
b.
c.

Sannie is Jan se vrou = Jan is Sannie se man.


X is groter as Y = is kleiner as X.
X gaan aan Y vooraf = Y volg op X.

Vergelyk ook die onderstaande voorbeelde:

Jan is Sannie se dokter


Sannie is Jan se pasient.
Woorde van hierdie aard is veral die wat omgekeerde sosiale rolle uitdruk,
byvoorbeeld:

dokter pasient
dosent student
gasheer gas
of familieverbintenisse, byvoorbeeld:
pa kind/seun/dogter
ma kind/seun/dogter
oupa kleinkind
Die omgekeerdheidsrelasie geld egter ook tussen pare soos:

groter as kleiner as
besit behoort aan
gee vir ontvang van
19.3.4 Direksionele kontras
Onder die kategorie van direksionele teenoorgesteldes kan allerlei subsoorte
onderskei word. Tipiese verteenwoordigende voorbeelde hiervan is die volgende:

op af
aankom vertrek
aankom gaan
182

Betekenisteenstelling en kontras

Al hierdie pare dra die implikasie van beweging in een van twee
teenoorgestelde rigtings ten opsigte van 'n gegewe plek, maar waar die
opposisie tussen kom en gaan beweging na en beweging weg van 'n plek
aandui (soos ook aankom vertrek), dui die opposisie op af 'n opposisie
binne die beweging t.o.v. 'n punt aan.

op af is die volgende:
links regs
voor agter

Ander pare soos

'n Subtipe van direksionele teenoorgesteldheid is die positief-negatief-relasie


wat geld tussen pare soos die volgende:
Negatief

Positief

leer
vergeet
verloor
doodgaan
geskei

ken/weet
onthou
besit
lewe
getroud

As ek iets moet leer, dan impliseer dit dat ek die betrokke iets nie ken nie; as
ek iets verloor het, dan impliseer dit dat ek dit nie meer besit nie. Hierdie
woordpare rangskik hulself in 'n relasie van negatiewe teenoor positiewe
waardes.

AKTIWITEIT 19.2
1.

Watter van die onderstaande woordpare verteenwoordig voorbeelde van


antonimie en watter van komplementariteit:
(i)
(ii)
(iii)
(iv)
(v)

2.

4.

konkreet
lelik
ongesond
ongeslagte
ekstern

Definieer die omgekeerdheidsrelasie. Toon aan tussen watter van die


lede van die onderstaande woordpare hierdie relasie voorkom:
(i)
(ii)
(iii)
(iv)
(v)

3.

abstrak
mooi
gesond
geslagte
intern
liefhe
gee
baas
vriendelik
besit

bemin
ontvang
kneg
onvriendelik
behoort aan

Verduidelik kortliks wat die verskynsel van direksionele kontras behels.


Illustreer u bespreking met goed gekose voorbeelde.
Bestudeer die onderstaande reekse teenoorgesteldes goed. Toon telkens
aan watter teenoorgesteldheidsbetrekking daar bestaan tussen die eerste
lid en die ander lede in die reeks.
(i)

presies

ongeveer
amper
omstreeks
slordig
183

Afdeling D: Semantiek

5.
6.

(ii)

protes

(iii)

pyn

Verduidelik kortliks wat die verskil is tussen hiponimie en sinonimie.


Watter van die onderstaande pare illustreer die hiponimiebetrekking?
(i)
(ii)
(iii)
(iv)

7.

skaap
mineraal
pragtig
alleenreg

(a)
(b)
(c)
(d)
(e)
(f)
(g)
(h)
(i)
(j)

karakoel
substansie
mooi
monopolie

stout.
soet.
Eiers is deesdae spotgoedkoop.
Die versoek sal waarskynlik toegestaan word.
Daar was verskeie hewige aardskokke.
Daardie mense se kleredrag is modern.
Die dokter doen 'n ingewikkelde operasie.
In sommige lande kom aardbewings dikwels voor.
Die kinders het vroeg opgestaan.
Die sokkerspeler is deur die skare uitgejou.
Dit is 'n tragiese verhaal.
Die see is vandag besonder onstuimig.
Die seun is
Die seun is

Gee sinonieme vir die skuinsgedrukte woorde.


Voorbeeld:
(a)
(b)
(c)
(d)
(e)
(f)
(g)
(h)

184

Gee die antonieme van die skuinsgedrukte woorde.


Voorbeeld:
Voorbeeld:

8.

bemoediging
aanhitsing
aanvaarding
geluk
vreugde
plesier
blydskap

Hy werk

ywerig.
fluks

Die leraar van die gemeente is beroep.


Dit was werklik 'n komiese voorval.
Die inhoud van die brief is konfidensieel.
Ek hou van dissipline in die klas.
Wat sal jy my adviseer?
Sy is 'n goeie aktrise.
As ek siek is, besoek ek 'n dokter.
Jy moet 'n rapport oor die aangeleentheid indien.

Afdeling
Skryfvaardighede
Mnr F.W.J. Broodryk

Afdeling E: Skryfvaardighede

Studie-eenheid

20

Toegepaste skryfvaardighede

UITKOMSTE
Wanneer jy studie-eenhede 20 tot 23 deurgewerk het, behoort jy
deeglik kennis te dra van die vorm en (moontlike) inhoud van die
volgende skryfvaardighede:
. die paragraaf
. die opstel
. die nuusberig
. die hoofartikel
. die lesersbrief
. die verslag
. die advertensie
Die volgende sleutelaspekte word ook deur die loop van hierdie studieeenheid aangespreek:
.
.
.
.
.

die noodsaaklikheid van skryfvaardighede


skryftaal (teenoor die van luister, praat en lees)
die geskrewe teks as gestruktureerde taalgebruiksvorm
(enkele) kenmerke
verskillende toepassingsmoontlikhede

20.1 INLEIDING

186

Toegepaste skryfvaardighede

(Rapport Perspektief, 22/01/2006, bl. 1)


Skielik is skryf nie net meer skryf nie. Veral nie nadat jy bogenoemde artikel
gelees het nie (raadpleeg Media24 se argief as jy die artikel wil lees: http://
152.111.1.251/index.html). Wat word alles verder oor skryf gese? Gaan die
volgende tekste deeglik deur.

187

Afdeling E: Skryfvaardighede

188

Toegepaste skryfvaardighede

(Beeld Johannesburg Finaal, Dinsdag 24 Junie 2003, bl. 11)


Skryf is vir die meeste mense harde werk. Daar moet deeglik voorberei word
alvorens geskryf kan word. 'n Skrywer het idees, tyd, geduld, 'n goeie
taalkennis en algemene kennis nodig om die skryfproses aan die gang te kry.
Ons gaan dus in die volgende studie-eenhede na die praktiese toepassing van
taalgebruik per se kyk, dit wil se die hele verwikkelde skryfproses self.
Sodoende bereik ons die uiteinde van die tog wat ons vroeer met die teorie
ingeslaan het, en kom ons naamlik by die praktiese toepassing van die teorie
uit. Ons hoop van harte dat dit vir julle net so 'n genotvolle uitdaging sal
wees.

20.2 DIE SKRYFPROSES


Is jy een van diegene wat net wegval en skryf wanneer die geleentheid hom
voordoen om dit te kan doen? Daar is seker niks daarmee fout nie. Daar is
egter kortpaaie wat gevolg kan word. Weg is die ou aantekeningboek van
vroeer toe skrywers gaan sit en skryf het en telkens verbeterings op die
oorspronklike manuskrip moes aanbring. Kyk na die volgende voorbeeld (die
finale weergawe volg op die oorspronklike manuskrip) (Met vergunning:
Robert J. Pearce.)

189

Afdeling E: Skryfvaardighede

190

Toegepaste skryfvaardighede

191

Afdeling E: Skryfvaardighede

Dit is belangrik om te besef dat daar verskeie tegnologiee beskikbaar is om


jou te help wanneer jy skryf ten einde aan die neergelegde skryfvereistes van
die skryfproses self te voldoen. Daar is in die eerste plek die meer bekende of
tradisionele hulpmiddels. Dit waarna ons in die volgende studie-eenhede
gaan kyk. En dan is daar die hipermoderne (tegnologiese) hulpmiddels. Ons
verwys later slegs kortliks daarna.
As ons 'n teks of boek voor ons oop het, dink 'n mens gewoonlik nie aan die
hele ingewikkelde proses wat hierdie finale produk van die skryfproses
voorafgegaan het nie. Niemand kan die sweet sien of hom-/haarself die
wroeginge van die skrywer/skryfster indink wat in die skryfproses ingegaan
het om uiteindelik 'n kwaliteitproduk te kan lewer nie. Dit is die hele
ontwikkelingsproses of geboorteproses van die betrokke teks.

Enige goeie grafiese kunstenaar weet dat wanneer jy te veel letters op


'n bladsy indruk, die teks onleesbaar is. `Wit'spasie, spasie met niks op
nie, maak die bladsy makliker om te lees en aangenamer op die oog.
Het jy enige `wit'spasie op die bladsye van jou lewe ontwerp tye om
te ontspan en die oomblik in te drink? Indien nie, skrap twee dinge van
jou skedule wat jy nie regtig vandag hoef te doen nie. Weerstaan die
versoeking om hulle deur iets anders te vervang.
Dit is wys om selfbeheersing aan te leer ook ten opsigte van die hele
skryfproses. Elke gawe of talent wat jy ontvang het moet gedissiplineer word
deur 'n nougesette skryfprogram te volg. Uit die voorafgaande studieeenhede is die fondasie van hierdie hele proses gele. Laat ons vervolgens
oorgaan om te begin met die skryfproses self. Ons gaan begin by die letter,
die sillabes, 'n woord en uiteindelik kort sinnetjies. Die einddoel is om jou
toe te rus om uiteindelik die ingewikkeldste tekste te kan voortbring.
Ons gaan vervolgens hoofsaaklik onderskei tussen die skryf van saaklike of
formele tekste, soos die nuusblad, die advertensie en die verslag. Hierdie
inligting moet jy verder gaan toepas, deur fiktiewe tekste soos 'n verhaal, 'n
gedig of dalk 'n drama te skryf. Maar dit laat ons aan jou oor. Ons sal jou met
enkele gedagtes laat as moontlike riglyne as jy hierin sou belangstel.

20.2.1 Kenmerke van die paragraaf


Daar is sekere vereistes waaraan die paragraaf moet voldoen, veral t.o.v. sy
bou. Die leser moet onmiddellik weet dat hy/sy met 'n paragraaf te doen het
en nie met 'n opstel nie. In 'n opstel byvoorbeeld staan die paragrawe as
eenhede los van mekaar met 'n wit reel tussen die paragrawe of dat die begin
van 'n nuwe paragraaf ingekeep moet word.

AKTIWITEIT 20.1
Lees die volgende paragraaf deur en beantwoord die vrae wat daarop volg:

Familievoels is klein sondetjies wat iewers vandaan ontsnap het.


As Vader Noag geweet het wat ons vandag weet, het hy al die
familievoels destyds in die sondvloed laat versuip. Hulle is
vaalgrys vinke met groot swart borsies en 'n onnosel uitdrukking,
192

Toegepaste skryfvaardighede

domastrante, geveerde duiweltjies wat nie aan geboortebeperking


glo nie; hulle is ewig oorbevolk. Hulle sal agter jou nek kom nes
maak as jy hulle net toelaat. Hulle is raserig soos huweliksgaste na
die vierde glasie bruiswyn; hulle is ... wel, hulle is sommer 'n
klomp Filistyne.
Uit:
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
11.
12.

Werfjoernaal, F.A. Venter


Gee 'n voorbeeld van 'n byvoeglike bysin.
Hoekom maak die skrywer hier gebruik van die verkleinwoordjies in
die eerste sin?
Wie is Vader Noag? Hoekom juis die gebruik van die woord ``Vader''?
Skryf die byvoeglike bepalings neer wat in die laaste sin voorkom.
Verklaar die vergelyking in die laaste sin. ``Hulle is raserig ...''
Wat, sou jy se, is die funksie van die weglatingspuntjies in die laaste
sin?
Gee vier bewyse daarvoor dat die skrywer sy taal keurig gebruik.
Hoekom praat hy van ``familievoels''?
Watter eienskappe besit hierdie voels?
Se in hoogstens twee sinne waaroor die paragraaf handel.
Het die skrywer daarin geslaag om 'n juiste beeld van die familievoels
te gee?
Van watter stylmiddele maak die skrywer gebruik om die paragraaf
interessant te maak? Motiveer jou antwoord.

Die kerngedagte van 'n paragraaf en die verskaffing van 'n gepaste
opskrif
Elke paragraaf van bogenoemde teks draai om een of ander sentrale gedagte.
Ons noem hierdie gedagte ook die tema. Hierdie gedagte of kernidee word
stelselmatig verder uitgebou. Voor ons die kerngedagte en opskrif kan
verskaf, moet ons eers die paragraaf goed deurlees, sodat ons begryp waaroor
dit gaan.
'n Opskrif van bogenoemde paragraaf sou kon wees: Familievoels of Grys
Filistyne want die paragraaf handel hieroor.
Die kerngedagte sou kon wees: die irriterende gewoontes van familievoels.

Om hierdie kerngedagte is al die sinne, en dus ook die res van die paragraaf,
gebou.

In die voorafgaande gedeelte is daar vir jou 'n paar beginsels uiteengesit
waaraan jy 'n paragraaf kan meet veral wanneer dit as 'n selfstandige
aktiwiteit gevra sou word. Met enkele aanpassings geld daardie beginsels ook
vir die paragrawe waaruit 'n opstel opgebou of saamgestel word. In die
volgende gedeelte sou jy ook enkele afleidings daaroor kon maak.

20.2.2 Kenmerke van 'n opstel


'n Opstel bestaan uit 'n aantal paragrawe, wat almal op die tema van die
opstel betrekking moet he. Maar enige groep paragrawe wat oor dieselfde
tema gaan, is nog lank nie 'n opstel nie. Die paragrawe moet op 'n sekere
manier opgebou wees, dit wil se die opstel moet 'n sekere struktuur he:
193

Afdeling E: Skryfvaardighede

(i)
(ii)

(iii)

Daar moet naamlik 'n inleidende paragraaf wees. In hierdie gedeelte


word die tema/onderwerp bekend gestel of ingelui.
Verder moet daar een of meer paragrawe wees wat die sogenaamde
liggaam van die opstel vorm hierin word die tema vanuit
verskillende hoeke belig, of die saak word vanuit verskillende
gesigspunte benader. Onthou: elkeen van hierdie paragrawe moet 'n
ander hoofgedagte bevat, maar almal moet steeds op die sentrale
tema van die opstel betrekking he.
Laastens moet daar 'n slotparagraaf wees waarin daar tot 'n slotsom
gekom word, en al die verskillende drade van die voorafgaande
argumentasie as 't ware netjies saamgeknoop word.

Die vormlike vereistes waaraan 'n opstel moet voldoen is tweeledig van aard:
dit moet naamlik 'n opskrif he, en die paragrafering moet sowel visueel as
logies duidelik blyk.

20.2.3 Wenke by die skryf van 'n opstel


ONTHOU
Die volgende wenke kan van nut wees wanneer jy 'n opstel moet skryf:
. Indien daar meer as een tema gegee word, moet jy die een kies waarvan jy
die meeste kennis dra.
. Doen ook navorsing indien nodig en indien moontlik, sodat jy die nodige
feite in die hande kan kry.
. Groepeer en rangskik hierdie feite sodat die wat logies bymekaar hoort,
saam gegroepeer word.
. Stel 'n skema of raamwerk op: dit behoort min of meer al die
hoofgedagtes te verteenwoordig en sal dus met jou beoogde paragraafindeling ooreenstem.
. Verwerk nou die dele tot 'n logies geordende geheel: maak seker dat jy 'n
inleidende paragraaf, 'n liggaam en 'n slotparagraaf het, en dat elke
paragraaf reduseerbaar is tot een hoofgedagte.
. Hou jou sinne kort.
. Let op jou taalgebruik: dit moet eenvoudig en natuurlik wees, sodat jou
saakstelling saaklik en helder is.
. Herlees jou eerste poging op kladwerk, veral met 'n kritiese oog om
moontlike dubbelsinnighede of vaaghede op te spoor.
. Herlees dit nog 'n keer baie noukeurig om moontlike spelfoute op te
spoor (kontroleer gerus die spelling van 'n woord in jou woordelys of
woordeboek (later meer hieroor) nie alleen van daardie woorde
waaroor jy twyfel nie, maar sommer ook van party van daardie waaroor jy
seker voel).
. Skryf jou opstel netjies oor, maar steeds met 'n kritiese oog: dikwels is
hierdie oorskryf nogmaals 'n verandering en 'n verbetering van die eerste
poging. Onthou ook die uiterlik vormlike aspekte.
. Lees dit weer deur vir moontlike skryffoute, en maak seker dat jou
leestekengebruik korrek is.
. Die ideale toestand sou wees as jy nou jou opstel kon bere vir 'n dag of
twee, en dit dan weer 'n keer krities kon deurlees: jy sal verbaas wees oor
die verbeteringe wat jy nog steeds kan aanbring (en miskien dan ook
aangenaam verras wees wanneer jy lof ontvang daarvoor). Hierdie soort
moeite en noukeurigheid word altyd ryklik beloon.
194

Toegepaste skryfvaardighede

Bestudeer die volgende uittreksel uit 'n opstel:

``Binne'', hoor ek in my verbeelding al die bulderende stem van


mnr. Naude, terwyl ek stadig maar seker, op 'n slakkepas, besig is
om die kantoor te nader. Ek sien al hoe my beentjies bewe as
Meneer sy dunste kweperlatjie uit sy ``vertoonkas'' haal.
In my verbeelding hoor ek mnr. Naude woedend skreeu: ``Ses van
die bestes, Marais!'' Ek sien myself stadig vooroor buig. My hart
klop vinniger en my bene wil enige oomblik knak, toe ek met
opgehoue asem vir my eerste doodshou wag.
Vyf tree van die kantoor af, vier ... drie ... twee ... nee, ek moet
vlug. My moed begewe my hy sal my doodslaan. Sweet perel
op my voorkop, terwyl my gedagtes in 'n warboel verkeer. ``Stap
maar binne, Marais, ek het 'n appeltjie met jou te skil.'' Ek voel
my broekspype liggies bewe en saggies bedank ek Pa, Ma en
Annie vir hulle liefde en besorgdheid die afgelope jaar.
My skoene voel soos lood toe ek die groot kantoor binnestap. Nou
sal hy eers vir my preek en my verneder. Ek sal so klein soos 'n
wurmpie voel, maal dit voortdurend deur my gedagtes. Ek sien die
donker brilraam, die rooi tapyt, die silwer bekers in die vertoonkas
en alles word donker voor my.
Vaarwel my liewe Annie, jou Jasper is oorlede, se ek vir oulaas,
terwyl ek vol selfbejammering afbuk om my tone te raak.

AKTIWITEIT 20.2
1.
2.
3.

Voorsien bogenoemde opstel van 'n gepaste titel.


Met watter opsteltipe het ons hier te doen? (Vergelyk afdeling 20.2.4)
Skryf 'n kort opstel uit persoonlike ervaring van 'n gebeurtenis wat
verband hou met die frase:
.
.
.
.
.
.

Toe was die gort gaar!

Die lewe is ...


Elke huis het sy kruis.
Skool is nie meer skool nie.
'n Wereld sonder reels. (Chuck Colson)

Suid-Afrika en die toekoms.

ONTHOU
1.
2.
3.
4.
5.

Iedereen moet weet waarvan en waaroor hy/sy skrywe.


Elke paragraaf moet getuig van deeglike beplanning.
Daar word nie van die onderwerp afgedwaal nie.
Eenvoudige, dog suiwer Afrikaans moet gebruik word.
Die slotparagraaf vorm die klimaks.
195

Afdeling E: Skryfvaardighede

Die volgende is verdere hulpmiddels wat die hele skryfproses vir jou
eenvoudiger, makliker en aangenamer kan maak. Hierdie reels word die
``Tien Skryfgebooie'' genoem.

1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.

Kies die kortste en eenvoudigste woorde.


Skryf liewer kort as lang sinne.
Hou woordeboeke en woordelyste byderhand.
Moenie raai nie, slaan na.
Vermy 'n oormaat van byvoeglike naamwoorde en bywoorde.
Lees wat jy geskryf het twee of drie keer oor om foute reg te
maak.
Lees dit dan weer oor en skrap alle oortollige woorde.
Se wat jy wil se en kry klaar.
Skryf asof jy vir jou vader of moeder of broer of suster of
vriend skrywe.
As jou stuk baie verander en bekrap is, skryf of tik dit netjies
oor.

Weet wat jy wil se en vir wie; se dit in padlangse woorde en niks


meer nie.
(Uit Beeld, 11/04/1989)
Verskillende onderwerpe
Die voorafgaande voorbeeld is 'n opstel wat uit persoonlike ervaring geskryf
is, of van 'n ryke verbeelding getuig.

Persoonlike ervaring
Dit behels 'n wye veld. Dit gaan oor dinge wat self beleef word. Jy skryf dus
in die eerste persoon. Hou by die teenwoordige tyd al het die ervaring lank
gelede plaasgevind. Deel dit interessant mee, beplan deeglik deur die
gebeurtenisse in paragrawe te verdeel wat logies op mekaar volg. Hoe het jy
gevoel, wat het jy gedink, gedoen? Met ander woorde alles wat jy ervaar het,
word beskrywe.

Persoonlike waarneming
Ons moet ook deeglik kan waarneem en kan beskrywe wat ons sien. Ons
moet ons sintuie kan gebruik wat sien of hoor of ruik ons? Ook hier moet
ons voorbereiding en beplanning dus deeglik wees.

20.2.4 Tipes opstelle


Opstelle kan in die volgende hoofkategoriee ingedeel word:
. Die verhalende opstel
. Die beskrywende opstel
. Die feite-opstel
196

Toegepaste skryfvaardighede

. Die bespiegelende opstel

AKTIWITEIT 20.3
Skryf 'n opstelonderwerp neer by elk van die vier opsteltipes en kyk of jy die
belangrikste kenmerke van elke opsteltipe kan neerskryf.

20.3 ELEKTRONIESE KOMMUNIKASIE


In die kleiner wordende (elektroniese) wereld het die rekenaar 'n belangrike
kommunikasiemiddel geword, veral via die internet en met behulp van die
elektroniese pos (ook kortweg e-pos genoem). Hierdie hulpmiddel het 'n
revolusie ontketen deurdat mense begin wegbeweeg het van die meer
tradisionele vorme van kommunikasie, naamlik die brief, of selfs die faks.
Wie ken nog die ou telegraafdiens? Die nuwe en vinnige manier van
kommunikasie met behulp van die e-pos het teweeggebring dat briewe,
boodskappe, geselsies en selfs lywige dokumente binne oomblikke oseane
(en selfs die ruimte) kan deurkruis. En dit deur die druk van enkele sleutels.
Sodoende word tekste, foto's, prente, en selfs musiek binne breukdele van
sekondes versend. Die term nanosekonde is amper 'n groter realiteit as wat
vroeer denkbaar was. Rekenaarberekenings geskied al in terme van
terragrepe! Die mens pas vinnig by sy nuwe omgewing aan, en skakel
vinnig oor na die nuwe tegnologiese ontwikkelings, amper teen dieselfde
tempo soos wat dit aan hom bekendgestel word.
Weg is die ou posstelsel waar 'n brief geskryf word, in 'n koevert geplaas
word, met 'n seel daarop, en na die poskantoor geneem word of in die posbus
gegooi word, om per bus, trein boot of vliegtuig na die eindbestemming
geneem te word.
'n Nuwe wereld het ontstaan as gevolg van die ontploffing op tegnologiese
gebied. Die mens is nie net meer die gebruiker van programme nie; deesdae
gaan hy oor en word hy selfs die pogrammeerder daarvan. Entrepreneurskap
kom al meer na vore. Dieselfde geld die verskillende aspekte van die
inligtingstegnologie wat tans beskikbaar is, soos die digitale mediagebruik.
Aspekte soos netwerke, gevorderde internetgebruik, webbladontwerp en
-publisering, lessenaarpublisering (``desktop publishing''), multimedia,
telekommunikasie, inligtingsglobalisering, basiese databestuur en inligtingsevaluering is deesdae op almal se lippe.

20.3.1 E-pos-kommunikasie
Ons kan onsself amper nie meer 'n wereld sonder die rekenaar, die internet of
e-pos-kommunikasie indink nie.
Wat is 'n e-pos, en hoe lyk dit? Effektiewe e-pos-kommunikasie vereis dat
daar aan sekere vereistes voldoen moet word. Kyk na die volgende
voorbeeld.

197

Afdeling E: Skryfvaardighede

Wannie Carstens (bl. 416-421) brei in sy Norme vir Afrikaans (vergelyk


afdeling 20.5 vir meer inligting) breedvoerig uit oor die kenmerke,
taalgebruik en die voor- en nadele van die e-pos. Skaf hierdie bron vir
jouself aan en gaan die betrokke gedeelte oor die e-pos deur. Jy sal in hierdie
bron nie net inligting vind wat van onskatbare waarde gaan wees oor die
aspekte wat net in hierdie studie-eenheid behandel gaan word nie, maar ook
oor verwante aspekte van die skryfproses oor die algemeen.
Die e-pos-kommunikasie is uniek in vele opsigte. Dit is derhalwe moeilik om
voorskrifte neer te le oor hoe om effektief te kommunikeer deur middel van
die e-pos.

20.3.2 Konsepriglyne vir formele e-pos


Die volgende riglyne behoort in 'n e-pos-boodskap voor te kom. Dit is
opvallend dat hierdie aspekte grootliks ooreenstem met die formaat van die
formele brief. Beide vorme (die tradisionele sowel as die elektroniese
ekwivalent) wil nog steeds die uiteindelike doel met die korrespondensie
bereik, en dit is om optimele kommunikasie moontlik te maak. Soos
Combrink tereg se: ``100% kommunikasie, die eerste keer.''
Wat moet in die korrespondensie verskyn? Laat ons vervolgens na enkele
aspekte kyk. (Hou ons e-posteks hierbo in gedagte.)
. Naam van ontvanger.
. Datum van versending (dit word wel deur die betrokke programmatuur
geskep).
. Onderwerp van die boodskap.
. Aanhef.
. Inhoudsgedeelte.
. Slot.
. Persoonlike inligting: titel, voorletters (voornaam, afhangende van die
konteks), van en ampstitel (indien toepaslik). Al hierdie inligting kan
pasklaar ingetrek word in 'n dokument. Geen persoonlike handtekening
volg nie.
198

Toegepaste skryfvaardighede

. Indien wel beskikbaar, kan 'n persoonlike handtekening hier ingesluit


word (vooraf ingeskandeer en pasmaak aangepas).
Net soos in die geval van formele of informele korrespondensie (per brief),
kan baie gese word oor die voor- en nadele verbonde aan e-poskommunikasie. Vergelyk bogenoemde bron in hierdie verband as jy meer
inligting daaroor verlang.

AKTIWITEIT 20.4
1.
2.
3.
4.

Dink 'n bietjie na oor die ooreenkomste en verskille tussen die e-posboodskap en die sms-boodskap. Is die ooreenkomste en/of verskille
opsigtelik?
Wat val jou ten opsigte van die taalgebruik van beide op? Kyk na die
uiterlike vorm, asook die stylgebruik en inhoud.
Wat is die primere funksie van die e-pos-boodskap? Hoe verskil dit van
die van die sms-boodskap?
Watter inligting word deesdae per e-pos oorgedra? Wanneer en waarvoor
gebruik ons die sms-boodskap?

20.4 HERSIEN EN HERSKRYF


Die skryfproses self kan in verskeie stadiums verdeel word. Dit begin
gewoonlik by een of ander lewenservaring wat jy opgedoen het en waaroor jy
graag wil skryf. Die volgende stap is dan die insameling van inligting en
idees oor daardie lewenservaring, of gebeurtenis. Jy wil hierdie inligting in
een of ander raamwerk giet, en dit verg beplanning. Dit word die
ordeningsproses genoem. Tydens hierdie proses kyk jy na aspekte soos die
ordening van inligting, 'n logiese gedagtegang, woordordepatrone, paragrafering, ensovoorts. En so kan ons die verloop van die hele skryfproses uitle.
Onthou dat van hierdie stadiums mekaar kan oorvleuel omdat dit nie
afgebakende kategoriee is nie. Dink na oor hierdie stadiums. Ons mag dalk
op 'n latere geleentheid kortliks daaraan aandag gee.
Vraag: Wat moet jy doen as jy klaar 'n stuk teks geskryf het?
Jou skryfwerk is nie afgehandel voordat jy dit nie 'n paar keer herlees,
hersien en herskryf het nie. Jy kan dit ook hardop vir iemand lees sodat jy
kommentaar daarop kan kry as iets dalk nie vir die hoorder duidelik is nie.
Terselfdertyd raak jy bewus van sekere leemtes in die styl van jou teks.
WAARNA MOET JY OPLET AS JY DIE STUK HERLEES?
Die hoofdoel wanneer jy 'n teks wat jy geskryf deurgaan, is om na die
volgende op te let:
1.

Woordgebruik
. Gebruik die spesifieke term i.p.v. die algemene term.
. Druk die handelings en gebeure uit in die mees beskrywende
werkwoorde.
199

Afdeling E: Skryfvaardighede

. Vermy adjektiewe en uitdrukkings wat nie 'n duidelik beskrywende


funksie het nie.
. Vermy vullers.
. Gebruik nuwe of interessanter uitdrukkings of woorde i.p.v. ou
uitgediende uitdrukkings.
2.

Sinsbou en formulering
. Vermy te veel sinne wat met Daar was ... begin.
. Begin saamgestelde sinne soms met die voegwoord om die fokus te
verskuif.
. Die aktiewe sin is minder formeel as die passief. Vermy die passief
tensy dit 'n spesifieke funksie het, byvoorbeeld
(1) as die persoon nie genoem mag word nie;
(2) wanneer die persoon se identiteit nie belangrik is nie; en
(3) as die doener onbekend is.

3.

Samehang en duidelikheid
. Is die stellings/beskrywings duidelik gefokus op die onderwerp of
verhaal?
. Ondersteun elke sin die tema of hoofgedagte?
. Is daar 'n duidelike patroon waarvolgens die idees gerangskik is?
. Gebruik jy uitdrukkings wat sinne en paragrawe logies laat skakel?
Dink aan uitdrukkings soos: ten spyte van, nietemin, daarenteen,
inteendeel, om hierdie rede, die gevolg is, andersins.
. Is daar genoeg besonderhede om die stuk verstaanbaar te maak?

4.

Bondigheid
. Vermy onnodige herhaling. Gebruik oorgangswoorde om idees oor
te dra.
. Vervang 'n voorsetseluitdrukking met 'n enkel voorsetsel.
. Vervang infinitiewe met die naamwoord.
. Vervang die dat-bysin met 'n afleiding.

5.

Spelling en punktuasie
. Hou 'n woordeboek of die Afrikaanse Woordelys en Spelreels
(vergelyk afdeling 20.5 vir meer inligting) byderhand vir spelfoute
en leestekengebruik. Kyk ook hoe leestekens gebruik word om 'n
teks se leesbaarheid te verhoog.

Om enige teks te kan skryf, het 'n mens sowel kennis van die lewe as
taalkennis nodig. Skryf behels die toepassing van al die vaardighede en
tegnieke om 'n taal te beheers. Dit stel hoe eise aan jou vermoe om inligting
in te samel, te onderskei, te orden en dan akkuraat weer te gee. Jou insig in
die betekenismoontlikhede van taal help dat jy kreatief met taal omgaan en
die gepaste taal vir 'n spesifieke teks gebruik. Met assosiasies en idees kan 'n
tema ontwikkel vir die skryf van 'n fiktiewe teks. Met al die nodige inligting
en feite kan jy 'n goeie saaklike teks soos 'n verslag skryf. Voor jy enige teks
kan skryf, moet jou idees en inligting egter georden word om 'n logiese en
sinvolle produk te lewer.
200

Toegepaste skryfvaardighede

20.5 HULPMIDDELS BY DIE SKRYFPROSES


As taalgebruikers ondervind ons gewoonlik probleme tydens die skryfproses,
hetsy met spesifieke woorde, sinne of uitdrukkings. Ons weet byvoorbeeld
nie hoe ons 'n spesifieke woord moet spel nie, of hoe om die woord uit te
spreek, wat 'n sekere woord beteken en of daar 'n betekenisverskil tussen
sekere uitdrukkings is nie.
Om die probleme met spesifieke woorde en uitdrukkings met die hulp van
naslaanwerke op te los, vra meestal van ons dat ons vooraf duidelikheid oor
'n paar sake moet kry. Die eerste hiervan is dat ons probleme moet kan
identifiseer; die tweede is dat ons moet weet waar ons hulp kan kry, d.i.
watter naslaanwerk ons vir watter probleem kan raadpleeg.
1.
2.
3.
4.

S.A. Akademie. 2002. Negende, verbeterde en omvattend herbewerkte


uitgawe. Afrikaanse woordelys en spelreels. Kaapstad: Nasionale
Boekhandel.
Carstens, W.A.M. 2003. W.A.M. Carstens. Norme vir Afrikaans. Enkele
riglyne by die gebruik van Afrikaans. Pretoria: Van Schaik.
Muller, D. 2003. Skryf Afrikaans van A tot Z. Die essensiele gids vir
taalgebruikers. Kaapstad: Pharos.
Du Toit, P. & Smith-Muller, W. 2003. Stylboek. Riglyne vir paslike
skryf. Pretoria: Van Schaik.

Daar is verder 'n magdom woordeboeke en ander hulpmiddels wat jou kan
help. So is daar byvoorbeeld verklarende woordeboeke, soos die Woordeboek
van die Afrikaanse taal (word deur die Buro van die WAT uitgegee) of sy
elektroniese ekwivalent, die Elektroniese WAT, en 'n verskeidenheid
tweetalige woordeboeke. Raadpleeg jou naaste boekhandelaar om jou te
help met 'n geskikte keuse. Die keuse gaan van jou behoefte afhang.
Soek jy weer 'n elektroniese speltoetser in Afrikaans om jou met jou
Afrikaans te help, dan is hierdie hulpmiddel ook deesdae beskikbaar. Vra net
vir die nuwe Afrikaanse Speltoetser en Woordafbreker. Vir meer inligting,
besoek http://www.spel.co.za. Skakel gerus vir Bowline Fulfilment by 0800
203 048 om uit te vind waar jou naaste kleinhandelaar is wat die produk
aanhou.
En as jy nog altyd 'n roman wou skryf, maar nog altyd gewonder hoe om te
werk te gaan om dit te doen, is daar nou 'n sagtewarepakket beskikbaar wat
jou deur die hele proses kan begelei. Die webbladsy is www.newnovelist.com.
Laasgenoemde sagtewarepakket is deur Lucinda Hawksley ontwikkel, 'n
nasaat van Charles Dickens.
Laat ons vervolgens na verdere toepassings van die skryfvaardighede kyk.
Die tekste wat jy vervolgens gaan teekom, is almal wysigings van die
beginsels wat jy tot dusver in hierdie studie-eenheid teegekom het.

201

Afdeling E: Skryfvaardighede

Studie-eenheid

21

Die nuusblaaie

UITKOMSTE
In hierdie studie-eenheid word daar op daardie skryfvaardighede
gekonsentreer wat met koerante of tydskrifte te doen het. Jy sal
eerstens met
. die nuusberig kennis maak, en daarna volg
. die hoofartikel en
. die lesersbrief.

21.1 DIE NUUSBERIG


21.1.1 Kenmerke van 'n nuusberig
Wanneer jy 'n nuusberig moet skryf, moet jy jou verbeel dat jy as
verslaggewer/verslaggeefster by 'n koerant of nuusblad werk, en dat jy
verslag moet doen oor iets wat gebeur het en wat nuuswaardig is.
Al die beginsels wat geld by die skryf van 'n paragraaf en 'n opstel geld ook
by die skryf van 'n nuusberig. Verder moet 'n nuusberig altyd 'n saaklike en
onmiddellike styl he. Die nuuswaardige voorval of gebeure moet op 'n
samehangende en lewendige wyse beskryf word.
Let ook daarop dat die opskrif van 'n nuusberig baie belangrik is: dit moet op
uiters verkorte wyse die inhoud van die berig saamvat, en terselfdertyd so
pakkend wees dat die leser onmiddellik meer omtrent die saak sal wil uitvind.
'n Suksesvolle opskrif sal die leser so boei, of sy nuuskierigheid dermate
prikkel, dat hy onmiddellik die hele berig sal lees.
Dikwels word die naam van die plek waar die nuuswaardigheid gebeur of
ontstaan het, reg aan die begin van die berig verskaf (vergelyk die voorbeelde
hierna).

21.1.2 Die lengte van 'n nuusberig


Jy het sekerlik al agtergekom wanneer jy koerant lees, dat nuusberigte baie
wissel in lengte: sommige is uitermate kort (ons noem hulle sommer
nuusbrokkies), terwyl ander etlike kolomme lank is.
202

Die nuusblaaie

Die lengte van 'n nuusberig sal afhang van verskeie faktore, byvoorbeeld die
nuuswaardigheid van die gebeure, die ruimte beskikbaar op die blad en die
hoeveelheid informasie bekend aangaande die gebeure.

21.1.3 Voorbeeld
Hier volg 'n voorbeeld van 'n nuusberig uit 'n Afrikaanse koerant. Bestudeer
dit aandagtig. Kyk of elke paragraaf 'n ander hoofgedagte bevat, en of die
paragrawe logies en samehangend op mekaar volg. Let ook op die beknopte
en belangstelling-prikkelende opskrif.

203

Afdeling E: Skryfvaardighede

AKTIWITEIT 21.1
1.

Bekyk die koerantberig goed en probeer leemtes aantoon ten opsigte van
. die volgorde van gebeure en die plasing daarvan in die berig;
. die taalgebruik (onder andere onlogiese konstruksies en foutiewe
woordgebruik).

21.2 DIE HOOFARTIKEL


In die meeste nuusblaaie is daar 'n rubriek waarin die redaksie of die
redakteur/redaktrise se mening oor sekere aktuele sake gelug word. So 'n stuk
waarin die redakteur/redaktrise self aan die woord is oor 'n aktuele
onderwerp, noem ons die hoofartikel (Eng. leader/editorial comment). Dit
staan soms onder die opskrif Kommentaar of Van die Redaksie. Wees
versigtig om 'n hoofartikel nie te verwar met 'n nuusartikel of -berig nie.

21.2.1 Kenmerke van 'n hoofartikel


Wanneer jy 'n hoofartikel moet skryf, moet jy jou verbeel dat jy die
redakteur/redaktrise van 'n nuusblad is, en dat jy die blad se beleid/mening
aangaande 'n bepaalde saak stel.
Al die beginsels wat geld by die skryf van 'n opstel, geld ook vir 'n
hoofartikel. Die styl van 'n hoofartikel moet nugter en beredeneerd wees.
In 'n hoofartikel hoef daar nie net feite voor te kom nie, maar ook menings.
Onthou, die hoofartikel is die kanaal waarlangs die redakteur sy mening(s) oor
aktuele sake kan lug. Tog is vorme soos ``ek dink'' of ``na my mening''
ongewoon in 'n hoofartikel: die persoon van die redakteur bly op die agtergrond.
Wanneer jy 'n hoofartikel as 'n aktiwiteit moet skryf, moet jy die naam van
die koerant of tydskrif, die datum, asook die opskrif/tema van die stuk bo-aan
gee. Die res volg die vormlike patroon van 'n opstel (d.w.s. wat betref die
logiese struktuur en paragrafering).

21.2.2 Skematiese voorbeeld

204

Die nuusblaaie

VOORBEELD
Hier volg 'n voorbeeld van 'n hoofartikel. Bestudeer dit aandagtig, veral ten
opsigte van vorm en styl.

21.3 DIE LESERSBRIEF


'n Interessante rubriek in enige koerant of tydskrif is die een waarin briewe
verskyn wat lesers aan die blad geskryf het. Dit staan byvoorbeeld bekend as
Briewekolom of Briewe van ons lesers. Sodanige briewe word gewoonlik
geskryf om 'n standpunt (in 'n polemiek) te stel, om die publiek se aandag op
'n bepaalde gebeurtenis of feit te vestig of om een of ander grief te lug.
205

Afdeling E: Skryfvaardighede

21.3.1 Kenmerke van 'n lesersbrief


1.

2.

3.

4.

Wanneer 'n brief aan die pers geskryf word, doen die leser dit omdat hy
van mening is dat iets wat hy belangrik ag ook onder die aandag van al
die ander lesers van die koerant moet kom. Die brief word dus aan 'n
groot aantal persone gerig wat heel waarskynlik anders dink oor die
betrokke saak as die briefskrywer. In die lig hiervan word formaliteit
deurentyd gehandhaaf. Die skrywer behoort nie informele aanspreekvorme of vnwe. soos jy en jou te gebruik nie; hy moet deurgaans u
gebruik.
Dit is belangrik dat hoflikheid hoog geag word. Selfs al word 'n
polemiek letterlik tot 'n krisis gevoer met die pen, mag dit nie met die
mond ook gebeur nie. Daar mag niks geskryf word wat as lasterlik
vertolk kan word nie. Dra dus sorg dat jou woordkeuse sodanig is dat
iemand nie later lastereise kan instel teen jou en die redakteur van die
blad waarin die betrokke brief verskyn het nie. 'n Mens moet in staat
daartoe en bereid wees om verantwoordelikheid te aanvaar vir alles wat
jy skryf. (Let op na die gebruik van 'n mens + jy in Afrikaans
vergelyk Eng. one.)
Die meeste briewe aan die pers word nie slegs geskryf om 'n besondere
saak/feit onder ander se aandag te bring nie. Nee, die lesers moet oortuig
word van 'n bepaalde standpunt; hulle moet omgehaal word om soos die
skrywer te redeneer. So 'n brief moet ook die lesers aanvuur tot optrede,
of hulle oe open vir 'n bepaalde bedreiging, mistasting, stommiteit, ens.
Die styl kan dus oorredend, heftig, selfs vurig wees (maar nooit onhoflik
of beledigend nie).
Aangesien plaasruimte in 'n koerant of tydskrif uiters beperk en duur is,
moet so 'n lesersbrief saaklik en bondig wees. Dit gebeur heel dikwels
dat briefskrywers te langdradig betoog lewer; so 'n brief word na
goeddunke verkort en onderaan staan dan gedruk:

Brief verkort. Redakteur/Red.

5.

Dit wat die leser op die hart het, moet ondubbelsinnig en op die punt af
gestel word. Dit is goed om dadelik in die eerste paragraaf te verduidelik
wat die doel van die skrywe is. Daarna word die betoog gelewer, en in
die laaste paragraaf kan die standpunt op pittige wyse weer saamgevat
word, of 'n positiewe oplossing vir die probleem kan voorgestel word.
Wat die uiterlike vorm betref, moet die volgende punte in gedagte gehou
word:
. Gee jou brief 'n opskrif waarin die naam van die blad verskyn, bv.
Aan die Redakteur van

Die Nuusblad.

. Daar verskyn geen adres(se) bo-aan die brief nie: nog die van die
blad, nog die van die skrywer. (Die volle adres van die blad kom
natuurlik wel op die koevert.)
. Die briefaanhef is altyd

Geagte Redaksie
Die redakteur as sodanig word nie aangespreek nie, hoewel dit indirek
gempliseer word.
206

Die nuusblaaie

6.

7.

8.

Die inhoud van die brief moet nie slegs bondig, goed beredeneerd en
oortuigend wees nie, maar die taal- en leestekengebruik behoort
onberispelik te wees. Geen motivering of standpuntstelling sal die
lesers bendruk indien dit in swak sinskonstruksies en taalgebruik
aangebied word nie.
Na die slotparagraaf word die pleknaam links op dieselfde lyn geskryf as
die skrywer se eie naam of skuilnaam (indien hy verkies om anoniem te
bly). Daaronder word 'n streep oor die hele bladsy getrek om aan te dui
dat die gedeelte wat vir publikasie bedoel is, daar ophou.
Net onder hierdie lyn, teen die kantlyn, kom die handtekening en naam
van die skrywer, sy adres asook die datum. Dit is belangrik om te onthou
dat geen brief aan die pers gepubliseer sal word indien die skrywer nie
sy ware naam en adres byskryf nie. Hierdie inligting is absoluut
vertroulik en slegs in hoogs uitsonderlike gevalle kan dit gebeur dat die
besonderhede aan die polisie bekend gemaak word. Die koerant het dit
egter nodig om sy bona fides (d.w.s. sy opregtheid) te bewys.

21.3.2 Skematiese voorbeeld


Aan die Redakteur van

Die Nuusblad (naam van blad)

Geagte Redaksie
Naam van stad/dorp
. .............................
. .............................
. .............................
. .............................
. .............................
. .............................

Naam/skuilnaam van skrywer


Handtekening
Ware voorletters en van
Adres
Poskode
Datum

21.3.3 Voorbeelde
Hier volg nou 'n paar voorbeelde wat jy deeglik moet deurgaan.

207

Afdeling E: Skryfvaardighede

AKTIWITEIT 21.2
1.
2.

Knip 'n voorbeeld van 'n lesersbrief uit enige koerant/tydskrif en skryf
'n brief aan die koerant/tydskrif waarin jy saamstem met die skrywer se
standpunt, of sy standpunt weerspreek.
Knip 'n opskrif van enige koerantberig uit en gebruik dit as 'n tema vir
. 'n hoofartikel
. 'n lesersbrief
. 'n opstel

3.

208

Skryf 'n kort nuusberig vir 'n koerant van enige twee belangrike
aktiwiteite wat by jou skool/kollege/universiteit plaasgevind het.

Studie-eenheid

22

Advertensiestrategie

UITKOMSTE
As jy hierdie studie-eenheid deurgewerk het, moet jy die volgende
kan herken:
. die vereistes van 'n goeie advertensie
. die kriteria waaraan 'n goeie advertensie moet voldoen, en
. watter talige faktore 'n rol speel in die reklamewese
Die advertensie is die belangrikste manier van kommunikasie tussen
produsent en verbruiker. Die advertensies wat in nuusblaaie verskyn, vorm
'n groot bron van inkomste vir die betrokke blad.

22.1 INLEIDING
Die volgende is 'n paar redes waarom daar geadverteer word:
1.
2.
3.

Omdat die betrokke goedere onbekend is, moet dit bekend gestel word
aan die verbruiker, wat gewoond moet raak aan die produk. Die omset
moet verhoog word en groter winste moet gemaak word.
Die pryse, grade en gehalte van ware (goedere) verskil en die
adverteerder wil die klante oortuig dat sy produk se pryse die laagste en
gehalte die beste is.
Die aanvraag (afsetgebied) is onontwikkeld. Deur middel van die
advertensie moet 'n behoefte by die verbruiker geskep word om die
produk te gebruik.

Aangesien ruimte in koerante en tydskrifte duur en beperk is, word kort,


fragmentariese sinne en 'n eenvoudige styl aangewend in reklame. Soveel
moontlik moet op die kortste wyse gese word. Die suksesvolle advertensie is
dus fyn berekend en gerig, en sal die volgende reaksies by die leser ontlok:
(a)
(b)
(c)
(d)
(e)
(f)
(g)

Dit moet in die oog val.


Dit moet die belangstelling wek.
Dit moet die aandag hou.
Dit moet deur die leser onthou word.
Dit moet die begeerte laat ontstaan om daarin te deel.
Dit moet 'n behoefte by die leser skep.
Dit moet die beoogde handeling van die leserskant teweegbring, nl. die
koop van die produk of diens.
209

Afdeling E: Skryfvaardighede

Sommige verbruikers kan deur logiese argumente en feite beweeg word om


te koop, maar die meeste word veral deur suggestie oortuig. Deur middel van
suggestie slaag adverteerders daarin om mense se koopgewoontes te
kondisioneer.
Daar is veral drie metodes van adverteer wat baie daartoe bydra om suggestie
te bevorder:
1.
2.
3.

Adverteer deur vertoning.


Adverteer deur demonstrasie.
Adverteer deur mededeling/taalgebruik.

Die eerste twee metodes verwys na nieverbale kommunikasiemiddele, bv.


kleur, illustrasie, uitleg, ens. Die uiterlike vorm van die advertensie (grootte,
uiteensetting, kleur) in samehang met die belangrikste faktor, nl. mededeling/
taal, funksioneer as 'n stimulus. Hoe sterker die stimulus, hoe sterker die
aandagwaarde van die advertensie.

22.2 REKLAMETAALGEBRUIK
Die krag van 'n advertensie le in sy eenvoud. Die kuns is dus om die woorde
so te kies en te rangskik dat dit sonder inspanning dadelik die leser/hoorder se
aandag trek. Suggestiewe mededeling aktiveer die verbeelding sonder om die
intellek af te stoot. Soortname werk byvoorbeeld konsentrasie teen, terwyl
eiename dit bevorder. Veral die poetiese kwaliteit van sulke name dra daartoe
by dat dit ingeprent raak.
Die advertensiestrategie bepaal die aard van die taalgebruik. Suggestiestrategie is afhanklik van die teks wat beskrywend, verklarend, verhalend of
redenerend kan wees. Watter tegniek ook al gebruik gaan word, dit is
belangrik dat die leser se aandag altyd vasgevang word; deur reeds in die
opskrif die produkvoordeel asook een of ander unieke eienskap van die
produk prominent te stel, sal die potensiele koper geaktiveer word. Om
hierdie doel te bereik, kan die adverteerder van verskeie tegnieke gebruik
maak.
Uit die hieropvolgende bespreking van die tegnieke sal dit vir jou duidelik
word dat reklametaal en poesie veel gemeen het. Die digter en die
kopieskrywer maak van dieselfde middele gebruik. Heggestruktureerde
sinne, doelbewuste dubbelsinnigheid, neologismes, herhaling, rym, metrum,
ensovoorts kom in sowel goeie reklametaal as gedigte voor. Hier volg nou 'n
bespreking van die tegnieke:

22.2.1 Reklameneologismes
'n Neologisme word beskryf as 'n ``taalnuwigheid; nuutskepping, nuwe
woord of segswyse'' en ook as ``die gebruik van 'n bestaande woord in 'n
nuwe betekenis''. Min (reklame)neologismes vind inslag in die spreektaal of
word in woordeboeke opgeneem. Hier volg tog 'n paar neologismes wat
reeds deel van die Afrikaanse spreektaal geword het en alledaags gebruik
word:

lokfilm (Eng. trailer)


gemorskos (Eng. Junk food)
210

Advertensiestrategie

snoepwinkel (Eng. tuck-shop)


moltrein (Eng. Underground train)
perktyd, spertyd (Eng. Deadline)
vryskutskrywer (Eng. Free-lance writer)
Die meeste reklameneologismes het egter nie eintlik spreekwerklikheid nie,
maar is slegs in diens van die betrokke reklameteks; in hierdie opsig hang dit
dus nou saam met advertensiestrategie. Die reklameneologisme moet dus die
volgende kenmerke he om treffend te wees: dit trek die aandag; maak die
verbeelding gaande; hemel die produk op; bespaar ruimte en tyd, en skep die
behoefte aan die geadverteerde produk.
Werklik nuwe woorde in 'n taal is baie skaars, maar in die advertensiewese
word daar gereeld gesoek na raakse-woorde. Die behoefte aan woorde wat by
'n bepaalde advertensiesituasie moet pas, gee aanleiding tot die skepping van
sodanige woorde. Nuutvorme wat 'n mooi en positiewe beskrywing van die
produk gee, het 'n vae betekenisinhoud en gee min konkrete inligting oor die
produk self. Dit wil eerder aangename assosiasies by die leser/hoorder opwek
en die reklameskrywer kies doelbewus sy woorde op grond van hul
affektiewe konnotasies. Let op die volgende:

vingerlek-lekker
lenteskoon
engelonskuldig
loskopkleure
tienerjonk
tintelvars
Hierdie tipe samestelling (vergelyk die afdeling oor die morfologie) vervul 'n
belangrike rol in die reklamewese, want dit kleur naamlik die beskrywing
emosioneel. So is neologismes met tintel-, skitter-, sprankel-, vonkel-, troetelas eerste komponent en -sag, -lekker, -vars as tweede komponent gewild
vanwee die gevoelselement (affektiewe konnotasie) daarin vervat. As woorde
met so 'n affektiewe konnotasie nie as deel van 'n samestelling optree nie,
vind ons dikwels 'n opeenstapeling van sulke woorde, wat almal baie positief
gelaai is. Vergelyk:

Grunberger
Waarlik edel werklik uitsonderlik
Die besonder droe Grunberger
Die Prins van Wit Wyne
'n Ander tipe samestelling word gevorm deur 'n sin of frase te koppel aan die
selfstandige naamwoord wat beskryf word, sodat dit 'n bepalende funksie
verkry, bv.:

Toppers Snackpot: Die vat-dit-oral-, maak-dit-oral-happie


'n Spaarrekening vir daardie wonder-wat-kos-'n-tweedehandse-motordae
Studiehulp vir die dis-dalk-beter-om-maar-te-gaan-swot-dae
22.2.2 Wetenskaplike terme
Die uitgangspunt van die kopieskrywer is nie altyd om wetenskaplik korrekte
211

Afdeling E: Skryfvaardighede

feite te verstrek nie. Die kopieskrywer weet dikwels vooraf dat die
gebruiksterm vir die leser vreemd sal opval, maar dan beoog hy ook nie
daarmee die verskaffing van inligting nie.
1.

2.

3.

Wetenskaplike terme kom algemeen voor in advertensies in tydskrifte


vir 'n gespesialiseerde leserskring, bv. vir medici in die Tydskrif vir
geneeskunde. Hier aanvaar die reklameskrywer die feit dat die leser op
die hoogte is met die terminologie van sy vakgebied. Die advertensie
verstrek gevolglik slegs feitelike inligting.
Reklameskrywers maak gebruik van wetenskaplike terme in tydskrifte
vir ontspanning en tydskrifte oor stokperdjies. Alhoewel die advertensies op 'n beperkte groep mense met 'n homogene belangstelling
gerig is, kan daar nie aangeneem word dat hulle die terme in verband
met 'n bepaalde produk ken nie. So 'n leser hanteer 'n term sonder dat
hy presies weet wat dit beteken. Die woord oktaan word byvoorbeeld in
die leser se mond gele en hy weet net vaagweg dat dit iets
begerenswaardig in brandstof is.
Wetenskaplike terme word ook gebruik in populere tydskrifte met 'n
massasirkulasie. Die leser het selde die nodige vakkennis om sulke
wetenskaplike terme korrek te interpreteer. Vir hom is dit net woorde
met 'n vae en gunstige betekenis. Dink aan terme in advertensies van
mediese preparate, ontbytgraan, haarwasmiddel, en tandepasta: niasien,
riboflavien, antihistamien, dekongestie, sink-piritoon, hexachlorophene,
fluoor.

Op hierdie wyse het daar al streng wetenskaplike terme tot die taal
deurgedring en algemene kommunikasiemiddele geword, byvoorbeeld:
ensiem, antibioties, vitamien, proteen, ens.

22.2.3 Skynwetenskaplike terme


In die reklamewereld het daar 'n groot aantal benaminge ontstaan wat na
terme lyk, maar wat in werklikheid eieskeppinge is. Dit trek direk voordeel
uit die status van die wetenskap. 'n Goeie voorbeeld vind ons in die
benaming van die skoonheidsmiddel Eterna 19 met die merkwaardige
wetenskaplike bestanddeel progenitien. Dit is 'n skynwetenskaplike term
waarmee die vervaardiger die unieke bestanddeel tot die uiterste probeer
beklemtoon. Die leser verstaan nie hierdie woorde nie, maar uit die toon van
die advertensie en die wyse waarop dit aangebied word, maak hy die
afleiding dat dit iets goeds moet wees.
Let ook op na die gebruik van syfers wat die abrakadabra, die
geheimsinnigheid en skyn van wetenskaplikheid, nog verder voer:

Firestone S211
Caltex CX3

Visco 2100
Eterna 19

22.2.4 Spel met dubbelsinnigheid


'n Baie gewilde gebruik in reklame is om idiome in te span op so 'n manier
dat die betekenis van die idioom letterlik genterpreteer kan word, maar dat sy
idiomatiese betekenis ook nog steeds van toepassing bly. Hierdie soort
dubbelsinnigheid vind 'n mens in die volgende voorbeelde:
212

Advertensiestrategie

Advertensie van 'n loodgieter: Hier vind jy 'n loodgieter wat na jou pype
dans.

Advertensie vir kinderskoene: As 'n jong dame besig is om haar voete te


vind, maak seker sy is in Jack and Jill.

Die dubbelsinnigheid kan ook in 'n enkele woord gelee wees, waar 'n
bepaalde woord sy teenhanger wat identies gespel of uitgespreek word,
d.m.v. assosiasie oproep. Vergelyk:

Sea Harvest se proe-mosie vir vis in die smaaklikste


(teenhangers: promosie en proporsie).
Aero-sjokolade: Borrel-lig (borrelrig = vol borrels).

proe-porsie

22.2.5 Inkorporering van die handelsnaam


Dikwels word die handelsnaam gekoppel aan 'n selfstandige naamwoord of
dit tree as deel van 'n woord op:

Rowntree-vars
daardie Sealy-lekker gevoel
Cinzasionele jy! (Cinzano)
22.2.6 Rym en metrum
Omdat 'n mens 'n slagspreuk of reklamesin makliker onthou as dit rym of 'n
vaste metriese patroon het, word daar in reklame kwistig gebruik gemaak van
hierdie middele:

As u kan kosmaak soos ons kan inmaak, kan u elke maal op ons
staatmaak.
Nordika-seep bevat suiwer seewier-ekstrak plus 'n spesiale seefris geur.
Rama: Net een byt en jy het aptyt.
22.2.7 Herhaling
Net soos rym en metrum, dien herhaling om die boodskap te versterk en in
die geheue te prent. Vergelyk:

Martini:
So lig, so keurig, so reg na u smaak.
Colmans-mosterd: Eg Engels. Eg sterk. Eg Colmans.
AKTIWITEIT 22.1
Bekyk die volgende voorbeeld van 'n advertensie en gee 'n kritiese
bespreking daarvan na aanleiding van die advertensiestrategiee wat bespreek
is.

213

Afdeling E: Skryfvaardighede

214

Studie-eenheid

23

Die verslag

UITKOMSTE
Wanneer jy hierdie studie-eenheid deurgewerk het, sal jy kennis
dra van
. Die soorte verslae
. Vereistes vir 'n goeie verslag en
. Die hoofdele van 'n verslag

23.1 INLEIDING
Die terme verslag en rapport word in die praktyk as sinoniem beskou. Vir die
doel van hierdie kursus sal ons volstaan met die term verslag. Dit is 'n wye
begrip wat 'n hele aantal sake (kan) insluit, bv. beursberigte, vorderingsverslae, komiteeverslae, skoolhoofverslae, markverslae, persverslae, statistiese verslae, sportverslae en handelsverslae.
Die verslag kan soos volg omskryf word: dit is 'n skriftelike dokument ``met
'n bepaalde struktuur wat nuttige, akkurate, logies gerangskikte feitelike
informasie in korrekte, kernagtige taal en in eenvoudige styl'' bevat. Verder is
'n verslag bedoel vir 'n beperkte leserskring en daarom is die inhoud meestal
gespesialiseerd.

23.1.1 Twee ``soorte'' verslae


1.

2.

Verslae sonder kommentaar/aanbevelings


Dit is die verslag sonder meer. Slegs die feite word aangestip en geen
persoonlike kommentaar of aanbevelings word gegee nie. Mark- en
beursberigte in koerante ressorteer hieronder, asook algemene jaarverslae deur hoofde van ondernemings/liggame.
Verslae met kommentaar en/of aanbevelings
Hierdie soort rapporte is die gevolg van 'n spesiale opdrag met die oog
op aanbevelings. Hieronder val die bevindings en aanbevelings van 'n
gekose komitee wat deur 'n hoer liggaam (bv. die staat) aangestel is met
'n spesifieke opdrag. In so 'n verslag word die inligting vergesel van die
opsteller(s) se kommentaar of aanbevelings.
215

Afdeling E: Skryfvaardighede

23.1.2 Vereistes van 'n goeie verslag


1.

2.

3.
4.

5.

Betroubaarheid
Die hoofdoel van 'n verslag is om betroubare inligting te verskaf. Die
inligting moet dus juis wees; slegs betroubare, onomstootlike feite word
weergegee en veronderstellings is ontoelaatbaar.
Tersaaklikheid
Slegs gegewens wat op die saak betrekking het, moet in die verslag
weergegee word. Bykomstighede, onbelangrike feite en onnodige
inligting moet weggelaat word. Tersaaklike gegewens moet volledig
gegee word, dog op kernagtige wyse.
Korrekte taalgebruik
Taalfoute (waaronder spel- en leestekenfoute) hoort nie in 'n verslag nie.
Die gegewens moet in netjiese, keurige taal uiteengesit word.
Duidelikheid
'n Verslag moet duidelik en eenvoudig uiteengesit word.'n Logiese
ordening van punte volgens belangrikheid maak 'n verslag sistematies
en verstaanbaar.
Nugter styl
'n Goeie verslag word gekenmerk deur 'n nugter en saaklike styl. Die
opsteller moet 'n objektiewe en neutrale aanslag he. Emosionaliteit en
oordrywing hoort net so min tuis in 'n verslag as humor. Waar
aanbevelings gevra word, moet die opsteller sy eie persoonlike
voorkeure ietwat op die agtergrond plaas, en sorg dat sy aanbevelings
op die gegewe feite gebaseer word.

23.1.3 Die verslagsamestelling


'n Goeie verslag bestaan uit verskillende, duidelik isoleerbare dele.
Volledigheidshalwe gee ons vir jou 'n kort beskrywing van die verskillende
komponente, maar wanneer 'n verslag as 'n aktiwiteit gevra word, sal ons
verwag dat slegs die inhoud van die verslag weergee moet word, tensy anders
gespesifiseer. Onthou ook dat verslae baie kan varieer, en dat dit wat nou
volg, slegs een moontlikheid voorstel.
(a) Die buiteblad
Op die buiteblad word die titel, datum en moontlik verwysingsnommer
van die verslag duidelik en aantreklik uiteengesit.
(b) Die titelblad
Op die keurig uiteengesette titelblad verskyn die titel, die instansie of
liggaam vir wie die verslag geskryf is, die naam van die opsteller van die
verslag, sy ampshoedanigheid, asook die datum waarop die verslag
voorgele/ingedien is.
(c) Die opsomming
Net na die titelblad word 'n opsomming van hoogstens 300 woorde in
elk van die landstale gegee. Dit moet die belangrikste gegewens van die
verslag weergee, sodat die leser vlugtig 'n geheelbeeld kan kry van die
inhoud van die betrokke verslag.
(d) Die inhoudsopgawe
'n Opgawe van die hoofopskrifte met bladsy-aanduidings om verwysing
en naslaan te vergemaklik, volg hierna.
216

Die verslag

(e) Opgawe van illustrasiemateriaal


'n Lys van die illustrasies (bv. tabelle en grafieke) indien daar van
sodanige metodes gebruik gemaak is volg nou.
(f) Inhoud
Nou kom die hoofinhoud van die verslag aan die beurt. Die inhoud kan
in verskillende subhofies ingedeel word:
(i) Inleiding
In die inleiding word die omstandighede wat gelei het tot die
ondersoek, kortliks geskets. Die opdrag/probleemstelling word
hier uitgespel.
(ii) Ondersoekmetodes
Hier meld die skrywer watter prosedure of navorsingsmetodes
deur hom/haar gevolg is om die verslag te kan saamstel. Hy/sy
kan ook meld hoe lank die ondersoek hom/haar geneem het.
(iii) Bevindings
Hierdie afdeling bevat die hoofinhoud van die verslag: hier volg
die verskillende bevindinge van die ondersoek logies gerangskik
en van kommentaar voorsien. Die opsteller kan van subopskrifte
gebruik maak, om die uiteensetting te verhelder. Die feite moet
absoluut akkuraat wees.
(iv) Gevolgtrekkings
Onder hierdie subhofie word die gevolgtrekkings waartoe die
skrywer gekom het in die ondersoek, sistematies uiteengesit. Hy/
sy kan ook hier van verdere subopskrifte gebruik maak om die
verskillende gevolgtrekkings logies te rangskik. Die gevolgtrekkings moet op logiese wyse uit die bevindinge voortvloei, d.w.s.
die leser moet as 't ware uit die gegewe bevindinge tot dieselfde
gevolgtrekkings kan kom.
(v) Aanbevelings
Uit die bogenoemde gevolgtrekkings maak die opsteller nou
(indien dit deel van die opdrag was) 'n aantal aanbevelings. Ook
hier moet hy/sy objektief wees, en aanbevelings maak wat
duidelik strook met die bevindinge en die gevolgtrekkings wat
daaruit voortgevloei het.
(vi) Bylaes
Die skrywer meld en spesifiseer die bylaes (indien enige) wat
aangeheg is.
(vii) Bronnelys
Die laaste, maar baie belangrike, onderafdeling van die inhoud is
die bronnelys. Al die bronne wat deur die skrywer geraadpleeg is
in die ondersoek, word hier in alfabetiese volgorde volgens
outeursvan gerangskik, en volle bibliografiese besonderhede
word by elke bron gegee.
217

Afdeling E: Skryfvaardighede

23.1.4 Praktiese voorbeeld


Hier volg 'n voorbeeld van 'n jaarverslag:

218

Die verslag

219

Afdeling E: Skryfvaardighede

220

Die verslag

221

Afdeling E: Skryfvaardighede

222

Die verslag

223

Afdeling E: Skryfvaardighede

224

Die verslag

225

Afdeling E: Skryfvaardighede

AKTIWITEIT 23.1
1.
2.
3.
4.
5.

226

Skryf 'n kort opstel oor die onderwys in 'n multikulturele samelewing.
Skryf 'n kort nuusberig oor enige belangrike skoolaktiwiteit.
Skryf 'n hoofartikel oor die onderwys in 'n multikulturele samelewing.
Skryf 'n lesersbrief oor 'n onderwerp wat op die oomblik opspraak
verwek.
Stel 'n jaarverslag op oor van die aktiwiteite van enige skoolvereniging.

SAAKREGISTER

aanwysende voornaamwoord
00
adjektief (adj)
00
adjektiefstuk
00
adjunk
00
adjunksin
00
affiks
57 e.v.
alkantvoegsel
59
affrikaat
17, 23
afhanklike woordorde
00
afleiding
59
agenslose passief
00
agtergrond
00
agtersetsel
59
akronieme
79
allegretto
15
allofone
00
alveoler
17
anafoor 00
andante
15
antesedent
00
assibilasie
00
assimilasie
00
assisterende werkwoord
00
bepaler
00
besitlike voornaamwoord
00
betekenisonderskeiding
00
betekeniswaarde
65
betreklike voornaamwoord
00
betreklike bysin
00
bevelsin
00
bilabiaal
17
bilabialisasie
00
binnebou
00
bo-segmentele foneme
00
bree fonetiese transkripsie
00
buitebou
00
bysin
00
bywoord (bw)
00
deelbepaling
00
227

SAAKREGISTER

defektiewe spreiding
00
degeminasie
00
dentaal
17
dialek
10
dialekvariante
00
diftong
00
direkte voorwerp
00
diskrete eenhede
00
dissimilasie
00
dit-splitsing
00
eienaam
00
eindplasing
00
ekonomie
00
eksplosiewe
23
elliptiese sin
00
emotiewe betekeniswaarde
66
Engelse invloed (op Afrikaanse affiksstelsel)
72 e.v.
enkelvoudige sin
00
fone
17
foneme
00
fonetiese teken
17
fonetiese transkripsie
00
foniese prosesse
13
fonotagma
00
foon
00
frikatief
17, 23
funksie
00
funksieverruiming
74
funksionele belasting
00
gedeelde agtergrondskennis (kyk Kontekstuele inligting)
genstitusionaliseer
00
gelede woorde/komplekse
54
geminaat
00
genitiewe voorbepaling
00
genasaleer
20
geyk
00
glyer
17
graadbepaling
00
graadsin
00
graadwoord (grdw)
00
grafeem
17
groepsetsel
00
hoofsin
00
hoofwerkwoordkategorie
00
hulpwerkwoord van tyd
00
idiolek
73
228

00

SAAKREGISTER

indirekte voorwerp
00
infiks
59
infinitiefsin
00
inkorting
79
inlywing
00
inversievraagsin
00
kategoriale funksie (van affikse)
64
kern
00
kern- en randfoneme
00
klem
00
klisis
00
klous
00
knipsel
79
kombinatoriese variante
00
konjunk
00
kontras
00
koppelwerkwoord
00
kopula-aanvulling
00
labialisering
00
largo
15
lateraal
17, 24
leemtesplitsing
00
leemtevraagsin
00
lengteteken
17, 20
letterlik
00
letteruitspraak
00
lidwoord (lw)
00
likwide
17, 24
massanaamwoord
00
medewerkwoord
00
meerwoordsetsel
00
metatesis
00
minimale woordpaar
00
modale hulpwerkwoord
00
modifiseerder
00
morfeem
53
mutasieproef
00
naamgewing
80
naamwoord (nw)
00
naamwoordstuk
00
nabepaling
00
nabepalingsin
00
nasaal
17, 24
nasale holte
00
nasalering
00
neologisme/nuutskepping
52, 82
229

SAAKREGISTER

neusholte
00
neweskikker
00
neweskikking
00
nominaalkonstruksie
00
noukeurige fonetiese transkripsie
00
omskrywingskonstruksie
00
omskrywingswerkwoord
00
onafhanklike sin
00
onafhanklike woordorde
00
onbepaalde konstruksie
00
onbepaalde voornaamwoord
00
onderling uitsluitende spreiding
00
onderling samevallende spreidings
00
onderskeidende kenmerke
00
onderskikker
00
onderskikking
00
onderwerp
00
onderwerpsin
00
ongelede woord/simpleks
54
ongrammatikale sin
00
onoorganglike hoofwerkwoord
00
onpersoonlike voornaamwoord
00
ontkenningswoord (ontkw)
00
ontlening
72
ontronding
00
oorganklike hoofwerkwoord
00
opposisie
00
oraal-nasaal
00
palataal
17
palatalisering
00
paradigma
00
persoonlike voornaamwoord
00
perspektivering
00
plek
00
plosiewe
17, 23
predikaatsin
00
prefiks
59
presto
15
primere vorm
13
primere en sekondere vorm
00
produktiwiteit (van affikse)
62 e.v.
progressiewe/kontinuerende assimilasie
00
randfoneem
00
reduksie
78 e.v.
refleksiewe voorwerp
00
refleksiewe werkwoord
00
230

SAAKREGISTER

resonansieruimte
00
resonant
17, 24
retrogressiewe/antisipatoriese assimilasie
00
saamgestelde sin
00
samevallende spreiding
00
segmente
17
segmentverspringing
00
segmentvervanging
00
sekondere vorm
13
selfstandige naamwoord (s nw)
00
semantiese waarde en funksie (van affikse)
65 e.v.
setsel
00
setselgroep
00
sin
00
samestelling
00
samestellende afleiding
00
samestellende samestelling
60
sinsfunksie
00
sinskleur
00
sinsoorte
00
sinstipe
00
sintagma
00
sinsvorm
00
skakelwerkwoord
00
skryftaalvorm
00
sleng
73
sluitklank
17, 22
sluiting
22
soortnaamwoord
00
sosiolek
73
spilwerkwoord
00
splitsingskonstruksie
00
spraakklankkontinuum
00
spraakklankstroom
17
spraaktempo en styl
14
spreiding
00
stam
56
standaardtaal
11
stelsin
00
stem
00
stemhebbend
17, 23
stemloos
17, 23
stopklank
17
strategie
00
stutonderwerp
00
suffiks
59
231

SAAKREGISTER

supra-segmentele foneme
00
swaelstertvoegsel
59
tegnoafleiding
83
tegnosamestelling
83
tegnostam
83
telwoord (tw)
00
tilde
17, 21
toon
00
topikalisering
00
triller
17
tweeklank
00
uitroep (uitr)
00
uitsluitende (komplementere) spreiding
variasie
00
velarisasie
00
velarisering
00
veler
17
vergelykingswoord (vglsw)
00
verhewe voordragstyl
00
verontskuldig
00
versigtige omgangstyl
00
vervangingsproef
00
vlugge omgangstyl
00
voegsel
59
voegwoord (vgw)
00
vokaal
00
vokaalreduksie
00
vokaalverhoging
00
vokaalverlaging
00
volgorde
00
volle bysin
00
voorbepaling
00
voorgrond
00
voornaamwoord
00
voorsetsel (vs)
00
voorsetselvoorwerp
00
voorsetselwerkwoord
00
voorwerp
00
voorwerpsin
00
vorm
00
vraagsin
00
vraende voornaamwoord
00
vrye variasie
00
vrye variante
00
wederkerende voornaamwoord
00
wederkerende werkwoord
00
232

00

SAAKREGISTER

werkwoord (ww)
00
werkwoordstuk
00
werkwoordstukkern
00
woorde
00
woordeboekvorm
00
woordkategorie
00
woordklas
00
woordsoort
64
woordvormingsreel
7071
wortel
5657
wyse
00

233

BIBLIOGRAFIE

Afrikaanse Speltoetser 3.0, lesourus 1.0 en Woordafbreker Aanlyn:


<http://www.spel.co.za.html>. Soos op 31 Julie 2006.
Botha, J.P. (red.) l983.
Schaik.
Botha, J.P. l987.

Werkboek by die Afrikaanse taalkunde. Pretoria: Van

Afrikaanse sintaksis vir voorgraadse studente. Johannes-

burg: Lexicon.
Botha, T.J.R. (red.) 1989.

Inleiding tot die Afrikaanse taalkunde. Pretoria:

Academica. (2de, hers. uitg.)

Combrink, J.G.H. 1990. Afrikaanse morfologie. Capita exemplaria. Pretoria:


Academica.
De Villiers, Meyer. 1987.

Afrikaanse Klankleer. Hersien deur F.A. Ponelis.

Kaapstad: Tafelberg.

Fillmore, C.J., et al. 1974. Berkeley studies in syntax and semantics 1: xvi1
xvi55.
Harris, James W. 1969. Spanish Phonology. Cambridge: The M.I.T. Press.

Le Roux, T.H. & Pienaar R. de V. 1927. Afrikaanse Fonetiek. Kaapstad: Juta.


Leech, G.N. 1983. Principles of pragmatics. London & New York: Longman.

Acid Alex. Cape Town: Zebra Press.


Naude, Charl-Pierre. 1995. Die nomadiese oomblik. Kaapstad: Tafelberg.
nel, gert vlok. 1993. Om te lewe is onnatuurlik. Kaapstad: Tafelberg.
Novel Writing Software, Newnovelist. Aanlyn: <http://www.newnovelist.Lovejoy, Al. 2005.

com.html>. Soos op 31 Julie 2006.


Ponelis, F.A. 1989. Sintaksis. In: Botha, T.J.R. (red.)

Inleiding tot die

Afrikaanse taalkunde. 1989: 255357.


Ponelis, F.A. 1970. Grondtrekke van die Afrikaanse sintaksis. Pretoria: Van
Schaik.

Afrikaanse sintaksis. Pretoria: Van Schaik.


Snyders, Peter. 1983. Political joke. Johannesburg: Perskor.
Van Wyk, E.B. Jongste druk. Praktiese Fonetiek vir taalstudente. Durban:
Ponelis, F.A. 1979.

Butterworths.
Zgusta, L. 1971.

Manual of lexicography (Hanua Linguarum, Series Major,

39). The Hague and Paris: Mouton.


234