Anda di halaman 1dari 150

Faqe

2 . Peremr i pronor

.
. .
. .
. . . .
. . . . . . .
Lakimi i peremrave pronore
.
. . . . . . . . . .
Perdorime te gabuara te di sa trajtave te peremrave pronore :
A. Mospershtatje ne rase
B. Mospershtatje ne gJini . . . . . . . . . . . . . . .
P:iremri pronor i(e,t,)vet . .
. . . .
. .
. . .
3. Peremri pyetes .
. . .
. . .
. . . . . . . . . . .
.
.

PASQYRA E LENDES

IV. NYJAT TEK EMRI,


Fa qe
10

PJESA I : :ESH TJE TE MORFOLOGJISE

Ll

I. E M R I
Gjinia .
Shumesi i emrave
Shumesi i emrave mashkullore
Shumesi i emrave femerore . .
Emra qe perdoren vetem ne shumes
Lakimi i emrave .
Lakim i i pare
Lakimi i dyte .
Lakim i i t rete
Lakimi i katert
Lakimi i emrave ne numrin shumes
Disa verejtje per perdorimin e trajtes
Nderrimi i gjinise se disa emrave mashk u l lore ne n umrin shumes . . .
.

Il. N U M E R O R J
. .

III. P E R E M R I
l . Peremri vetor

. .
.
Lakimi i peremrave vetore
. . . . . . . . . . . . . . .
Verejtje rreth disa perdorimeve te gabuara te peremrave vetore
.
Trajtat e shkurtra te peremrave vetore .
. .
. . .
Verejtje rreth disa perdorimeve te gabuara te trajtave te shkurtra te per.
. . .
.
. .
emrave vetore .
.
.
.

'

'

290

'

l l'

]3
14

32

36
37
38

40
42
43

44
48

49

52

53
53
53
55
57
59

M B l EMRI, NUMERORI D HE PEREMRI

Funksionet dhe karakteristikat gramatikore te ny jave


Lakimi i nY jave
. . . . . . . . . . . . . .
Disa raste kur duhet perdorur nyja te dhe jo se .
Disa raste kur duhet perdorur ny ja se dhe jo te .
Disa eshtje te tjera te perdorimit te nyjave . .

V. F O L J A

Folje kalimtare e j okalimtare


Diatezat e foljes . . . . . . .
Menyrat e foljes
. . . . .
Koha, veta dhe numri i foljes
Foljet kam e jam
. . . . .
Ndarja e foljeve ne zgjedhime
Zgjedhimi i pare
Zgjedh.imi i dyte
Zgjedhimi i trete
Foljet e parregullta
Verejtje rreth perdorimit te d isa traj tave foljore
Menyra dimore
E tashmja dhe e paloyera
E kryera e thjeshte
Menyra lidhore .
Menyra habitore
Menyra deshirore .
Menyra urdherore
Pjesorja
Verejtje rreth disa foljeve te parregu llta . . . .

88
88
90
94
96
87

63
66
73
74
79
81
85

. .

1 00
100
101
1 02
1 03
104
1 08
1 09
1 15
121
1 27
128
1 28
128
1 35
1 39
142
142
146
149
1 52
291

Faqe

I. PERDORI MI I EMRIT NE TRAJTE TE SHQUAR DHE TE PASHQUAR

Trajta
Trajta
Trajta
Trajta

e
e
e
e

emrit te shoqeruar nga


emrit te shoqeruar nga
emrit te shoqeruar nga
mbiemrit te emerzuar

Faqe

1 55

PJESA I I : ESHTJE TE SINTAKSES

1 57

1 57
l 59

nje peremer deftor


nyja nje
.
nje numeror
. . . . . .
.

1 60

1 60

I>ISA PARAFJALEVE, I DI SA LIDHEZA VE


.
DHE I D I SA FJALEVE LIDHESE .

V I . PERDORIMI I

Mbi
.
Ne drejtim (te)
Prej . . . . .
Midis, ne mes, permes dhe ndermjet
Perdorimi i peremrit lidhor qe.
Nga ku, prej ku, prej ,ga
Gje qe, gje e ci/a
Apo
.

1 84
1 85

1 85
1 86
1 87
1 88

II. PERDORI MI I FOLJES NE FUNKSIONIN E KALLEZUESIT

1 62

Perdorimi i foljeve gjysmendihmese mund e duhet perpara nje foljeje ne


lidhore . . . . . . . . . . . .
Pershtatja e foljeve-kallezues ne kohe
.
Pershtatja e kallezuesit me kryefjalen
.
Ndertimi pesor . . . . . . . . . .

III . EMRI DHE PEREMRI NE FUNKSIONIN E KUNDRINORIT

1 67
1 70

1 72

1 72
1 73

Perdorimi i emrit ne funksionin e kundrinorit prane nJe emri foljor


Perdorimi i trajtave te shk:urtra te peremrave vetore . . . . . . .

IV. MBIEMRI DHE EMRI NE FUNKSIONIN E PERCAKTORIT

1 62
1 64

Pershtatja e mbiemrit ose e peremrit qe percakton nje varg gjymtyresh


homogjene . . . . . . . . . . .
.
. .
.
.
. . '
Rendi i percaktoreve te nje gjymtyre . . . . . . . . . . . . . . . .

1 89
1 90

PJESA I I I : itSHTJ E TE FORMIMIT TE FJALitVE

1 93

I. SI FORMOHEN FJALET E REJA NE SHQIPEN E SOTME LETRARE

PARA GJYMTYREVE HOMOGJENE. FOLJET NDIHMESE NE


KALLEZUESIT HO MOGJENE

Perdorimi
Perdorimi
Perdorimi
Perdorimi

292

i nyjave para gjymtyreve homogjene


. . . . .
i parafjaleve para gjymtyreve homogjene . . . .
i pjesezave para gjymtyreve homogjene . . . . .
i foljeve ndihmese ne kallezuesit homogjene
. .
.

1 75
1 76

1 80

. . . . .

180

. . . . .
. . . .

181

. . . . .

1 96
1 96

1 98

1 75

1 80

Ndertimi i fjales. Ndarja e fjaleve sipas formimit te tyre


Analiza e fjales sipas ndertimit dhe sipas formimit te saj

II . TIPAT FJALEFOR M U ES PRODUKTIVE DHE AKTIVE NE


SHQIPEN E SOTME LETRARE
A. FJALET E PREJARDHURA
l . FJALE TE FORM UARA ME PARASHTESA

V. PERDORIMI l NYJAVE, I PARAFJALEVE DHE I PJESEZAVE

191

H Y RJ E . . . . . .

1 84

1 82
1 83

Formime
Formime
Formime
Formime
Form ime
Formime

me parashtesen pa- .
me parashtesen rnos
me parashtesen jo- .
me parashtesen per
me parashtesen -fsh-/zb
me parashtesat mbi- e neo-

201
203

203
203
205
205
206
206
207

293

F'\qe

Fa qe ,
3. T i p i numeror (ose shume) + emer ne rrjedhore te pas/zquar shumes .

S HQ IPER I M I T DISA PARAS HTESA VE T:l:. H UAJA .

208

2 PJALE TE FORMU ARA ME PRAPA SHTESA

Prapasbtesa -()s . . .
. . . .
Prapashtesat -ar, -tar . . . . .
Prapashtesat -or, -tor .
Prapashtesa -ist
Prapashtesa -im
Prapashtesa ime
Prapashtesa -ese
Prapashtesa -je .
. .
Prapashtesa -ishtej-ishte
.
Prapasht esat -i, -(e)si, -(e)ri . . . .
Prapashtesa -shem
. . .
. . .
Prapashtesat -o-, ro , to , -so-, -zo
Pr apashtesa -os .
Prapashtesa -asj-azi
Prapashtesat -(i)sht
.

211

212

.
.

214
216
216

SH Q I PE RI MI I DISA PRAPASHTESAVE TB HUAJA

220
220
224
227

23 3

294

237
240
240

b) Mbiemrat e nyjshem
3 . Ndajfoljezimi
4 . Para fjalezi m i

242

B. FJ ALET E PERBERA (KOMPOZITAT)

243

Tipat kryesore te kompozita ve emra


l . Ti p i emer + emer . .
2. T ip i ndajfo/je + emer . . . . .

ndajfolje

+ fo /je

. , . . . . .
. . . . . . . . .

252
252

. .

. .

. . . .

. . .

. .
.

. .

. . . .

. .

. . . .

252
253

. .

253

. .

254
254

23 1

236

. . . .

250
250

. FJALET E PERNGJ ITU RA.

23 1

4. FJALE TE FORMUA RA PA P A RAS HTESA A PRAPAS HTESA


. .

249

. . . . .
. . . . .

C . FJALE TE FORM UARA NJEKO H E S I SHT ME KO MPOZI M E

.
ME PRAPASHTESIM.

230

235

l . E merz i m i

1 . Tipi emer + emer . . . . .


2 . T ip i emer + mbiemer . . .

2. Ti p i emer + folje
Kompozitat pa t akim
Shkurtesat . . . . .

218

3 . FJALE TE FORMVA RA N J EK OHESI SI-I T M E PARASH TESE E ME

PRAPASHTESE

2. Mbiemerzi m i
a ) Mbiemrat e panyjshem

249

1 . Tipi

21 7

. . . . . . . . . . . . . .
.
. . . . . . . . . .
. .

Tipat kryesore te kompozitave m biemra

3. Tipi numerar (ose peremer) + mbiemer


Tipat kryesore te kompoiitave folje . . .

217

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

248
248
249

21 1

. . . . . . . . . .
. . . . . . . . . .
.

4. Tipi peremer + emer


5. T i pi fo/je + emer

240
24 1

245
245
247

P J ESA lV : DlSA NGA RREGULLAT KRYESORE


MlT TE GJU HES LETRARE SHQIPE

I.

TE DREJTSHQIPTI
257

NJOHURI TE PERGJITHSHME

259

O bjekt i i drejtshqiptimit. Drejtshqipt imi dhe drejtshkrimi


Stilet e shqipt imit . . . . . .
Tingujt e gjuhes letrare s hq ipe . . . . . . . . . . . .

259
260
261
262

I l . DREJTSHQIPTJMI l ZANOREVE

262
263

Zanorja e e t heksuar
Zanorja e . . . . .
Zanorja e e theksuar .
Zanorja e pat heks uar
Zanorja e parathekso re

264
265
265

pa1 me dhe te fjalet k u ajo ndodhet ne


rrokjen e pare
.
. . . . . . . . . . . . . . .
. . . .
b) :it- ja parat heksore te fjalet e prejardhura me prapashtesa

a) if.- ja pa rathekso re te fj a let

265
265
295

Fa q e

c ) :E-ja paratheksore ne kufi te temave te fjalet e perbCra dhe te perngji-

tura . . . . . . . . . .
Zanorja pastheksore . .
A. -ja pastheksore jofu ndore
B. -ja pastheksore fundore
Zanoret u dhe y
Zanorja i . . . . . .
Grupi i zanoreve ie . . .
Grupet e zanoreve ue, ye .
.

266
267
267
269
272
273

273
274

III. DREJTSHQIPTIMI I BASHKETINGELLOREVE


Bashketingelloret e zesbme ne fund e ne trup te fjales
Bashketingelloret sh-/ zh-/ - n istore
Shqiptimi i j-se
. . . . . . .
Nj-ja ne trup e ne fund te fjales
Bashketingellorja h
. .
Bashketingimorja rr . . . . -'
Takime bashketingelloresh . l
Takimi i g-se ose i n-se me j-ne
I V. DREJTSHQIPTIMI I FJALEVE ME PREJARDHJE TE HUAJ

278

279
280

.
V. THEKSI
LITERATURE PLOTES UESE

Tirazh i : 30 000

kopje

28 1
28 1
282
.

Formati :

60

88/1 6

Shtypur ne Kom b i natin Pol i g ra fi k


Shtypsh kronja " M I HAL D U R I ., - T i ra ne

?J7

274
275
276

Sta sh.

284
286

2204-72

V'> .

rn .

o
G)
-

,---

::;:::o
-n

c::>

s::

--i .
rTJ .

--i
-

=c

-("l
m:

m:

:D

l>

"tt

l>

m
C/)

"tt
c..

E M RI

GJINIA

l. Gjinia e emrave ne shumicen derrmuese te rasteve mund te


dallohet morfologjikisht nga mbaresat qe marrin ata ne trajten e
shquar te rases emrore t njjesit :
emrat mashkullore marrin mbaresn -i ose -u: plep-i, mendim-i,
vlla-i, burr-i (burre), gjum-i (gjum), zog-u, dhe-u etj.;
emrat femeror marrin mbaresen -a ose -ja:l> keng-a, pushk-a,
shtpi-a, Iute - lul-ja, ujitje - ujit-ja, radio - radio-ja etj. ;
emrat asnjans marrin mbaresen -t(e) ose -it: te ftohte-t,

t JJerdhe-t, t zi-t, t ecur-it etj.


-

Shenim. Ketu eshte fjala n e radhe te pare per emra t e pergjithshem. Gjinia
gramatikore e emrav e te perveem te njerezve percaktohet nga seksi i personit
perkates, p.sh. Leke - Leka, Dede - Deda, Kole - Kola, Koo - Kooja jane
emra mashkullore, megjithes e shkojne pas lakimit te emrave femerore, nga ana
tjeter, emr a si Nermin-i, Antigoni etj. , jane emra femerore, megjithese shkojne
pas lakimit te emrave mashkullore. Po keshtu disa emra si axhe - axha, daje
- daja, gege - gega, toske - toska, qe shenojne frymore te seksit mashkullor,
megjithese shkojne pas lakimit te emrave femerore, i perkasin gjinise mashkullore2 >
'
(jane emra mashkullore te Iakimit te trete, -shih me poshte 38).

Gjinia gramatikore e emrave te mesiperm, te pervem e te per


. gjithshm, sbprehet sintaktikisht: fjalt prcaktuese dhe fjalet e tjera
qe pershtaten me keta emra, vihen ne trajten e gjinise mashkullore,
p.sh.: Leka i Madh; Kola sht punetor i dalluar; Nermini sht pu
netore e dalluar; axha im; daja i vogel etj.
1) Marrin -ja ne trajten e shquar vetem emrat qe dalin me
.2) Shih edhe Drejtshkrimi i gjnhes shqipe>> 8a.

-e ose -o te patheksuar

11

2. Ka nje numer emrash, te cilet dikur perdoreshin ne mba r


gjuhen si asnjanes dhe e formonin trajten e shquar te emerores e t
ka11ezores me mbaresen -t, p.sh. : dr ithe-t, gjalpe-t etj. Kjo form
degjohet ende sot neper dialektet e ne te folurit e brezit te v jeter.
Ne gj uhen letrare te sotme keta emra perdoren si mashkullore, d.m.th.
e form ojne trajten e shquar te emerores se njejesit me mbaresen -i
dhe trajten e shquar te kallezores me mbaresen -in. Emrat ne fjal
jan e :

balle

bru.me djathe drithe dylle dhalle dhjame grure -

balli
brumi djathi drithi dylli dhalli dhjami gruri -

ballin
brumin
djathin
drifhjn
dyllin
dhallin
dhjamin
grurin

gjalpe lesh mieli mish

mjalte uje vaj


-

gjalpi
leshi
mielli
mishi
mjalti
uji
vaji

gjalpin
leshin
miellin
mishin
mjaltin
ujin
vajin

operoi dhjamet ) .

Shenim 2. Emr i krye, kur perdore t me kuptimin koke)), ne rasen ememre


ose kallezore, eshte kurdohere asnjanes dhe e formon trajten e sbquar me mba
resen - t, p.sh.: me dhemb kryet , ndersa, kur perdoret me kuptimin kryetar, i pare
ose kapitull)) (libri) eshte kurdohere mashkullor dhe e formon trajten e shquar
me mbaresen -u, p.sh. : kreu i vendit, kreu i trete etj.

3. Nje numer emrash, te cilet jane perdorur me pare edhe si


mashkullore, edhe si femerore ose perdoren ende keshtu neper t
folme te ndry shme, kane kaluar sot perfundimisht ne gjinine mashku
llore, p.sh.: borxh-i, djep-i, kryq- i, ligj-i, lot-i, nder-il>, pyll-i, qiell-1
shendet-i, turp-i etj.; po keshtu edhe: problem-i, program-i, komu
nizm-i, marksizm-i, organizm-i, reumatizm-i, sarkazm-i, socializm-i etj_
leminderes.

12

falemnderit, fa leminderit dhe jo fa/emnderes,

SIIUMESI I EMRAVE
4. Mjetet e formimit te trajtes se shumesit te emrave n gjuhen
sotme letrare jane te larmishme .
Ne pergjithesi, trajta e shumesit formohet me ane mbaresash.
Nga keto me te perdorshmet jane: -e, -a, -e, p.sh. : anetare, gure ,
leke, shofere etj. ; dema, fusha, kodra, pellumba, vegla etj . ; aksion e,
fise, kombe, shtete etj.
Nje vend te rendesishem nder mjetet e formimit te shumesit
zene edhe mbaresat -nj e -ra , p. sh.: arinj, mullinj, penj, heronj,ftonj etj.;
dhjamera, fshatra, ma/Ira, ujera etj.
e

Shenim l. Trajtat asnjanese te ketyre emrave mund te perdoren ne vepra


letrare per te individuc..l izuar ndonje personazh me ane te gjubes ose per te karak
terizuar gjuben e nje epoke te kaluar. Ato mund te perdoren gjitbasbtu edbe ne
sbprehje frazeologjike, p.sb. : m'u ngjeth mishte, os e kur kne marre nje kuptim
te veante, p.sh. : ujet (ne kuptimin ujet e bolle))), dhjamet (ne mjekes i , p.sb.:

l) Per kete a rsye dubet tbene

Trajtat femerore t tyre, si borxha, djepja, ligja, lodja, ndera, prcb/ema,


komunizma, reumatizma, sarkazma etj . , kane dale jashte normes se
sotme letrare dhe nuk duhen perdorur. Emri furre eshte i gjinise
femerore: furra (dhe jo furri).

fa.

Nje numer emrash e kane trajten e shumesit te njellojte me


trajten e njejesit, p.sh.: nje nxenes - shume nxenes, nje mesues shume mesues, nje dite - shume dite, nje kala - shume ka/a, nje ide shume ide, nje shtepi - shume shtepi, nje lagje - shume lagje, nje
depo - shume depo etj .
Disa emra e formojne trajten e shumesit duke pesuar nderrime
tingujsh ne temen e tyre. Nderrimet kryesore jane: a>e, e>i. k>q,
g>gj, ll>j, r>j. Nje pjese nga keta emra marri n edhe nje mbarese,
p.sh.: breg - brigje , rrezik - rreziqe, kunat - kuneter etj., kurse
te tjeret nuk marrin mbatese: dash - desh, mik - miq, plak - pleq,
ij e_!l:
kungull - kungu!, .b r
Per shkak te n 1kt 1t te dialekteve ose te varianteve letrare
te meparshme, per disa tipa emrash ne gjuhen e folur e ne gjuhen
e shkruar nganjehere ndeshen ende dy ose me shume trajta shumesi,
p.sh.: ofie era e oficere, xhepa e xhepe, nxenes (trajte pa mbarese) e
nxenesa, dardhe, gjurme (trajta pa mbarese) e dardha, gjurma etj.
N kto raste, zakoni sht, vetem njera nga trajtat esht ne pajtim me
normen e sotme letrare, ndrsa trajta tjeter nuk esht normative dhe

; ;;!

\;

13

duhet menjanuar nga perdorimi letrar. N paragrafet me poshte


do te tregojme se cilat jane trajtat normative ne keto raste. Por m
par le te shiko jme disa rregulla te formimit te trajtes se shumsit
ne gjuhen letrare.

SIIUMESI I EMRAVE MASHKULLORE


5.
E formojn e shumesin rregullisht me mbarese n -e emrat.
mashkullore qe dali n me :
-ac:
kupace, pertace, tullace etj.;
-a:
gungae, gjembae, kulae, trazovae etj. (por : ila - ilae);
-af: arafe, fotografe, paragrafe etj.;
-ak : binjake, fshatarake, fusharake, kapake, rosake, ushtarake
etj.;
-aq:
hutaqe, shkataraqe etj . ;
-asb: balashe, gjwnashe, larashe etj .;
-e : gjyvee, kryenee etj . ;
-ek: byreke, dire/di, dyfeke, dysheke, fisheke, hendeke, lejleke
mjeke etj .;
-en: hostene, kapitene, legene, sejmene, sergjene etj . (bejn
perjash tim : bedeP- - bedena, liqen - liqene);
-ik : akademike, calike, diabetike, historike, ibrike, klerike,
romantike, zhapike etj. (por : armik - armiq, fik - fiq,
mik - miq);
-in: beduine, kofine, latine, pinguin e, qefine etj . ;
-i st : aksioniste, aktivist, artiste, balliste, ikliste, egoiste; fut
bolliste, kapitaliste, komuniste, kooperativiste, koriste, le
niniste, marksiste, specialiste, spartiste,
traktoriste,
turiste etj.;
-ok: maoke, maloke, miseroke, m}eshterok, patoke, shoke etj.;
-or: agresore, ambasadore, banore, deshmore, .fjalore, frymore,
kryqihore, malesore, profesore, punetore, traktore, vapore
14

etj. (por : auditor -auditore, kor-kore, korridor -korri

dore) ;
baloshe, barkoshe, kataroshe, mjekroshe, trimoshe etj.
(bejne prjashtim : kosh - kosha, djalosh - djelmosha);
-ot: despote, dhespote, himarjote, patriote, suljote etj. (ben
prjashtim lot, qe e ka shumesin njesoj si njjsin, pE)r
ne trajtn e shquar lo t-et) ;
-tar: lirimtare, kengetare, lojtare, luftetare, shkrimtare etj.;
-tor: fajtore, konsumatore, kultivatore, muratore, puntore etj.;
-uk:
bishtuk, kopuke etj .
Fjalt e mesiprme e formojn shumesin me mbaresen -e, edhe
ne rast se prdoren si mbiemra n gjinin mashkullore, p.sh. : djem
binjake, shkrimtare romantike, nxenes punetore etj . E formojn traj
ten e shumesit me mbaresn -e edhe te gjith mbiemrat e tjere te
panyjshem mashkullore, qe dalin me fundoretO e mesiperme, p.sh.:
dredharake, artistike, amaroke etj .
6. E formojne shumesin pergjitbesisbt me mbaresen -e emrat
mashkullore q e dalin l!l:
( i)an: aeropiane, evropiane, fazane, fidane, filxhan, fizikane,
gjerdane, jargavan, jorgane, havane, hidroplane, histo
riane, kazane, luane, matematikane, partizane, politikane,
republikane, sahane, shandane, shejtane, timpane, tigane,
tirane etj .;
- ar : barbare, detare, fshatare, hambare, ka{endare, kpucare,
korare, skenare, ushtare etj. ;
-ec: dordolece, guralece, memece, mistrece, pijanece etj. ;
berbere, fenere, frigorifere, kalorifere. oficere, shofere etj. ;
-er:
-ir: ilire, vampire, zinxhire etj.;
-ol: gogole, kaqole etj.;
-on: bidone, timone, vagone etj.;
-un: bastune, majmune, pirune, sapun, spiune etj.
-osh:

Me mbaresen - e formojne trajten e shurnesit edhe mbiemrat


mashkullor qe dalin me fundoret e mesiperme, p.sh.: djaloshare,
barkalece, grindavece etj.
l) Fundore quhet tingulli ose tingujt e fundit te fjales qe sherbejne si tipar kla
sifi kues a karakterizues i saj.

15

Nje numer emrash qe dalin me te njejtat fundore si emrat e me


siperm, nuk e formojne shumesin me mbaresen -e, po me -a ose me
-c. Me posht po shenojme me te perdorshmit prej tyre.
Me mbaresen -a:
-an: mana, patellxhana;
bishtaleca, karka/eca, kastraveca, keca, speca;
-ec:
-on: gramafona, magnetofona, mikrvfona, telefona (dhe t
gjitha fjalet e huaja te perbera, qe kane si gjymtyre te
dyt -fon), k upc,na, napolona;
-ol: gola, qafola, sckola, stola;
-un: una, zhguna.
Me mbaresen -e:
di vane, duhane, dyqane, hane, karvane, mejdane, oq.:-ane,
c-rgan, piane, stane, tavane, vu/lkane1>;
-ar:
honor.are, orare, pazare, qi/are, seminare, tipare, thesare,
visare, zare etj.
ko tece;
-ec:
-er:
dikastere, karaktae, mermere, mindere, mlstere etj .;
-ir:
hire, manastire, panaire;
-on: ballkone, ciklone, elektrone, frone, hone, hormtne, kone,
protone, sallone, shabllone, zakone;
-un: kanune .

-an:

7. Emrat q dalin m -al, -ant, -at, -az, -el , -ent, -ez, - id , - i t,


-ont, si rregull, e formojn shumesin me mbaresn -e, kur shnojne
frymore, d be me -e (ndonjeber me a) kur nuk shenojne frymore :
-

..---e

-al -----

-e:

admiral, gjenerale, intelektual, vandale, vasale etj. ;


centrale, festiva/e, ideale, kana/e, karnavale, korale,
kristale, lokale, male, materiale, minerale etj. (por:
kuintale);

-e:

-aot:

-e:

-at:

-e:

aspirante, elefante, di versante, gjigant, loborante,


kursante, maturante etj.;
diamante, restorante, variante etj.;
argat, delegate, diplomate, kroate, la beate, vlonjate
etj. (por : kunat :: kuneter').;
agregate, aparate, atentate, fosfate, kampionate,
kate, kombinate, pal/ate, silikate, shpate etj. (por:
shtrat - shtreJer);

--

-e: matrapaze, xhambaze etj.;

--

-az:

-e:

kafaze, pullaze etj.;

-e: dembe/e, kriminel, teveqe/e etj. (por: harabe/a);


-e: akuare/e, due/e, ho tele, kapitele, paste/e, tunele,
zabele etj. ;
--...... -a: bela, engela, gjela, tegela, tela etj .;

- el :

0
.
.

l) Te gjithe emrat me -an q e e formojne shumesin me mbaresa t -a osc -e, nuk


shenojne frymore.

16

-:

-et:

_./--...__

-:

-e:

2-54

U rvt [t1l rt:

\
. v-----

aksidente, argumente, bazamente, !okun.....m?F

-e: atlete, dasaret-t, deputet etj.

'-e:

-ez:

agjente, asistent, docente, elemente, k.Jif:nt, stYJienti


en . :
"'

(por : personalitete);

dete, fakultete, mcgjfete, qytete, shtete, termete etj .

)
.tf:'rg;_

puV,IE'l
.

.
.
.. borg_Jeze,
. " k'meze,
.. ber,meze,
" Vle tnameze- etj.;
-e:
-e:

'

qymeze, sofrabeze, trapeze etj. (por: breza);


17

/ -e;
/
-id:

-e:

.er

abaside-t, heraklide-t, in valide etj.;

1 -e:

artiljere, aventurere, brigadiere, infermiere,


r e, karro ciere, magaziniere, mitraljere,
.
Je r l
portzere etJ.;

-e: kantiere, kuarti e re etj.;

""

'-

-it

hibride, metaloide, okside, romboide etj.;

para zi te ,

inxhinie
pio nier

etj.;

petrite

-e:

gjirokastrite,

-e;

boksite, deficite, fosforite, grafite, pirite, suficite etj.


(p or : satelite, shirita);

/-e:

-ont: /

-e:

konte,

_./

komite,

__.::.---

fronte, horizonJ.e etj.

me mbareseD
Emrat qe mbaro jn me -U, -oz, e formojn shumesin
frymor :
jn
shno
nuk
kur
-a,
-e, kur shnojn frymor, dhe me

-D:

-e:

-a: fjtila, k'!_l]!!ila, karafila; trenda.fi/a etj.t>


(p or : idi/e);

-e:

-oz:

;
civile, k.EJ.jle, kopile
......:---

-a:

......----

bajloze, karqcjo ze,

oza,
hlvan
... .

----

mitraloza,

marangoze,

tifoz e etj . ;

rrogo za etj. (por:

lloze).

t c
Mbiemrat mashkullor t panyjshm qe dalin me fun dore
e:
en
mbares
me
sin
shume
prmendura n kte paragraf, e formoj ne
atek
le;
krimine
ideale. normale; italiane, in}orant; dembele,
njoze, v i ta mino ze etj.
-

q6
1) Emri bilbil e formon shumesin me -a ne te dyja kuptimet e tij: l. nje zog
ke ndon bukur; 2. v e ge l per te fersbellyer.

18

rinoqeront etj.;

8. Emrat mashkullor q dalin me -azb, ezb -el, i m -ion,


-(i)um, -ozb, -us, e formoj ne shumesin me mbaresen -e:
-azh :
aliazhe, ambalazhe, grupazhe, plazhe, si/azhe, shantazh4
etj . ;
-ezb:
kortezhe;
-el:
able (ansambl), cikle (cikl) ;
-im:
botzme, kerkimer punime, vendime etj.;
-ion :
batalione, divizione, dominione, embrione, kampione (mos
tr), komisione, legjione, leksione, pozicione, profesione
etj. (por : kamione, kampione);
.
.e, ostume,
-;;
- (")
1 um: albume, fior
:!l::
..,.
presz'd'zume, s1mpozrume, sta
diurne etj.;
-ozh:
elozhe.
Emrat q dalin m formojn s humesin n kt m e nyr e :
a) me mb aresn -e: diagrame, fonograme, pentagrame, radio--. ;;" :cc::J.teleetj.;
b) me mtfare sen -e: emri gram - grame dhe emrat e prbr
t njsive t tjera t peshs, me gjymtyr t dyt ket fjal : centi
grame, defi!!:Gran:z e , hektograme,
"JE_igram!_ etj.

"!,

9. Si sht prr n 4, emrat nashkullor me -s,


-ues a -yes e kan trajtn e shumsit njsoj si t njjesit :
gj:Jlkis, han:tJ, mbledhs, mundes, nxns, qites, vends,
""Zgftdhes ay.-(p or =ei;sq;::.._fd ;
degjues, msues, sulmues, vrapues etj.; hekurkthyes, prkthyeJ,
udhrrfyes etj.
Nuk mardn mbarese ne shums as mbiemrat mashk ull or q
dalin me fundoret e msiprme, p . sh . : trekendsha barabrinjs, speco
djegs, gjarperinj helmues etjl>.

10. Si vum n dukje m lart ( 4), per nj numer emrasb


nga tipat e prmendur n 5-8, n gjuhn e folur, po aty-ktu edbe
n gj ub n e shkruar, prdoren dy e nganjeher tri trajta sh u msi .
N kto raste, zakonisht, njra prej tyre sht trajte e drejt, norma
tive, kurse t tjerat nuk jan normative, prandaj duhen mnjanuar
nga gjuha letrare.
l)

Per

sa u

shtjellua

ne

5-9 shih edhe Drejtshkrimi i gjuhes shqipe 38-41:


19

Me poshte jane paraqitur rastet kryesore te luhatjeve ne perdorimin e trajtave te shumesit te emrave mashkullore.
4?
11. Trajta jonormative me mbaresen -a, te perdorura:
a) ne vend te trajtave normative me mbaresen -e:

argumenta
dokumenta
elementa
instrumenta
koeficienta
monumento etj.
altoparlanta
diamanta
karburanta etj.

---=""

monumente
altoparranfe
diamante
karburiifie

emra te tjere:

djepa
gerxha
grushta
kallpa
kryqa
lloza
mengjesa
problema
profila
rafta
romuza etj.

dje
gerxhe
grushte
--kallpe
kryqe
lloze
mengjese
probleme
profile
rafte
romuze

b) ne vend te trajtave normative me mbaresen -e (ne shumicn


e rasteve jane emra qe mbarojne me -an, -el, -(i)er, -en, -ent, -n, ir.
-ist, -on, -or, -un, te cilet, si u shpjegua n 4-6, e formojne shum esi n
me -e);
l) Kur nuk shi!non frymore.

20

aeropiane

asllan
fidanl
fllxhOJJi_

-ant

emra me -ent,

argumente
-dokumente
elemen""ff"
instrumente
koeficienr

aeroplano
asllana
/idana
filxhana
kazana etj.

kazane

'i

...,...

!
l

\l

-el

dembele
...,kriminele

dembela
kriminela etj.

,.-

'

trajta jonormative
-aD

fil

trajta jonormative

trajta normative

trajta normative

t.l

bunketj;_
fenere
inxhinie.!i
ofieere
.,
porti ere
revo/vere
rreshtfi

.1
t

, r

'l

(i)er

,l

shofer
togen
.
transportzere
-

-en
hostene

hostena
legena etj .

/egene

.i

-ent

.1

bunkera
fenera
inxhiniera
oficera
portiera
revo/vera
rreshtera
shofera
togera
transportiera etj.

elementel>

studente
1)

.J

'

Kur shi!non frymore

elemento

studenta etj.

21

.(

-il

civile"
katil

-ir

eshqJtt-

vamp
zinxhir

civila
katila etj.

l
l
l
;l

peshqira
vampira

zinxhira

etj.

-lst

akademiste
art is
ballist!.-fashiste_./
instrumenti.
komunist
kooperativlste
./
makiniste
10/iste
..,
shahiste
tankiste ,

,,

tele/onist,.
tur iste /

bidone,
kamion
.
_/
tzm one /
vagone ,/

doktore
ele vatori _
mot o re
/
-

profesor

akademista
artista

ballista
fash ista

in strumen ista

komunista
kooperativista
makinista
solista
shahista
tankista
telefonista
turista etj .

-(l)oo

-or

bidona
kaniiona
timona
vagona etj.

doktora
elevatora
m ot ora
profesora

"l

l
l

..

'

televizora

televizor /
trakt ore /
transformator

trak tora

transformatora etj.
-un

majmun..,
pirun
bandi/le 1
ekie l
dollape 1
sakate 1
tifoze

Disa raste te tj era :

majmuna
piruna

bandilla

ek ia

dollapa
sakata
tifoza etj.

c) ne vend te trajtave normative pa mbarese (ne shumicen e rasteve jane emra me -es, -ues, -yes, te cilet, si u shpjegua ne 8, e kane
ahumesin njesoj si njejesin):
trajta normative
bl e rs _,:'
bre jts /
gazsjelley
grykes,
korrs /
lyps /
mbjells .mbrojtes ,.
mikprits
naftsjelll
nxites /
percjelles
prgjegjs
rrites
sh
-J;ets

-es

trajta jonormative
bl eresa
brejtesa
gazsjellesa
gryksa
korrsa
lypsa
mbjellsa
mbrojtsa
mikpritesa
naftesjellesa
nxitsa
percjellesa
p rgjegjesa
rri tsa
sh itsa
tretsa
23

ujsjellsa
zbutsa
zgjedhsa etj.

ujsjells
zbuts
zgjedhs
degjues
drejtues
msues
transmetues
transportues
hekurkthyes
prues
prkthyes
sulmues

-oes, ye&

dgjuesa
drejtuesa
msuesa
transmetuesa
transportuesa
hekurkthyesa
pruesa
perkthyesa
sulmuesa etj.

Emri mjeshtr e ka shumsin njsoj si njjsin: nj mjeshter


- shum mjeshtr, pra, trajta mjeshtra nuk esht ne pajtim me nor
men e sotme letrare.
12. Trajta jono1mative me mbaresn -e t prdorura:
a) ne vend t trajtave normative me mbaresn -a:
trajta normative

trajta jonormative

brryla
cepa
elsa
engela
filma

brryle
cepe
else
engele
jlme
gjyme
lapse
mane
stole
tip e
xhepe etj.

gjyma

/apsa
m ana
stola
tipa
xhepa

b) n vend t trajtave normative me mbaresn -e: (ne shumicen


e rasteve jan emra me -af, an, -ar, -er, -on, -or, -un, t ciJet: si u shpje
gua n 4-6, e formojn shumsin me -e):
-

24

trajta normative

araf
paragraf

trajta jonormative
-al

arafe
paragrafe

-an
aeropiane
fidane
filxhane
jorgan
tigane

damar
ditar/
formulare
hambar
hangar
margaritare
pishtar
rezervuare

aeropiane
fidane
f ilxhane
jorgane
tigane etj.
'

-ar

damare
ditare
formulare
hambare
hangare
margaritare
pishtare
rezervuare etj.

-er
fener /
frigorifere

fenere
frigorifere etj.

p o kshtu edhe:

sapun

dol/ape
sapune

13. Trajta jonormative me mbaresn -e, t prdorura:

a) n vend t trajtave normative me mbaresn -a:

2S

trajta normative

trajta jonormative

automobila
mitraloza
qi/ima
rrogoza
shirita
trendafila
vina

automobile
mitraloz
qilime
rrogoze
shirite
trendafile
vine etj.

14. Nj numr emrash te gjinis mashkullore, q sh n ojn


kryesisht frymore, e formojn trajten e shumesit me mbaresen -er,
p.sh. : dr eqe':... (dreq), mbreter....(mbret)_z,...roMJ; (rob) etj. Disa prej tyre
psojn edlie ndonje nderrim tingujsh n teme, p . sh. : eter (ate
neter (kunat). lugeter llugat). sklleyer (skUa,0, slttsh t) etj.
si i e mrit velia esht vellezer.
Emri zot ka dy trajta shumsi sipas kuptimit me te cilin prdoret:
., kur prdoret me kuptimin i zoti, pronari, dhe zoterinj, kur
prdo ret si titull nderimi.

b) n vend t trajtave normative me mbaresn -e (prve e mra


ve m -ant, -at, -ent, -id, te cilt, si u shpjegua n 6, kur nuk
shenojn frymor, e formojne shumsin me m'!:>aresen -e, kto trajta
jonormative vihen re edhe te nj numr emrash me -ar, -azh, (i)er
-ir etj.):
-

trajta normative

trajta jonormative

diamante
variante
aparate
koncentrate

diamante
variante
aparate
koncentrat
krevate
ambiente
element
instrumente
h ibride
seminare
thesar
personazh
kantier
mindere
manastire
mikrob
sallame etj.

ambiente

elementel>
instrumente
hibride
seminare
thesa
personazhe
kantiere
mindere
manastire
mikrobe
sallame
l) Kur nuk shenon frymore.

26

Disa emra

q shnoj n frymor, kan dy trajta shu msi:


nj me mbaresen -er e nj tjetr me mbaresn -e ose -a:
ame e amer, gjyshe
lab e lebr, nipa e nip!!., prind
o::::::= F"
e prinlir
yja kto trajta jan normative, por n gjuhn e sotme vihet
re rij prirje per t parapelqyer trajtat me mbaresn -e ose -a.

'

16. Per disa emra t tipave t mesiprm krahas trajts nor


mative te shumsit prdoret her-her ed h e nj trajt jonormative
me m baresn -r:
trajta normative
argat
avokat
bujq
cjep
.desh
evi ate
haj dut
gre k
keca

trajta jonormative
argatr
avokatr. avoketr
bujqr
cjepr
deshr
evlatr
hajdutr
grekr
kecr etj.

Trajtat me mbaresen -r jan dialektore ose t vjetruara dhe kan


mbetur jasht norms s sotme letrare.
17. Disa emra frymorsh, kur prdoren me kuptim t figur
shm, per qllime stilistike-shprehse, mund ta formojn trajtn e
shumsit me mbaresn -er, p . sh.:
bufr, hajvanr, kelyshr, qenr, ujqr etj.
27

Ja n je shembull nga letersia artistike :


Vraje, me te Jumte dora, se keta qener i kane vene shke/minJ
aulheut!
Por, kur nuk perdoren me kuptim te figurshem, emrat e msiperm
nuk e formojne shumesin me -er, p.sh. :
degjoheshin te lehurat e qenve te fshatit ose nje gjuetar kishte
vrare dy ujq dhe jo : te lehurat e qenerve te fshatit; kishte vrare dy ujqer.
,

18. Emrat mashkullore q e dalin-i, -e, -o ose -u te theksuar,.


e formojne trajten e shumesit pergjithesisht me mbaresen -nj:
fiori - florinj, kalli - kallinj, kerci- kercinj, kercu- kercunj,.
kerthi- kerthinj, kusheri - kusherinj, mi- minj, mulli- m ullinj,
myshteri- myshterinj, turi - turin}, sha lqinj, sharrexhi - sharrexhinj, zanati- zanatinj etj. (por : kufi- kufij); po !:.esh
"i zi - te zin}
tu edhe mbiernrat rnashkullore me -i : i ri .._ ii! rznJ,

....:::::r

(ose te zes);
gdhe - gdhenj, korife- korifenj, pe - penj, plebe- plebenj etj.,
u
hero- ..J:ero, dru- drunj, hu- hunj, kercu- kerc njl>.
..-___

._

Sbenim. Bejne perjashtim nga kjo rregull emrat bri, dre e /re, q e e kan!'
shumesin perkatesisht brire,2 > drer, frer, si edhe emri tru, qe e ka shumesin nj
soj si njejesin: tru-t.
Emri dru-ri ka dy trajta shumesi : drur-t dhe drunj-t, nga te cilat e para ka

marre nje perhapje me te madhe.


Ermi dr - druja i gjinise femerore, qe perdoret zakonisht me kuptimin
u zjarri, "'eK"a shumesin njesoj si njejesin, p.sh.; dy metra kub dru: drut l
kea etj
.

19. Emrat mashkullore qe dalin me togun zanor -ua, e formoj


ne trajten e shumesit gjithashtu me mbaresen -nj: '-pat
dragua :::: dragonj, ftua- ftonj, pallua -::-_pallopj, patkua
konj{Porroje, j ose zgjoje) etj.
-

l) Per emrat dhe mbiemrat m e -i duhet pasur kujdes qe ne trajten e shumesit

Ill

llijt mijte, t rijt ose


t mos shkruhen me -j e as pa mbarese, pra trajta
myshterite, turit etj. Jlll_jaormat. l
2) Shumesi i emrit bri perdoret gabimisht her- ere edhe ne trajtt\n brini ose
brinje, 'duke u ngaHirruar kesht u me shumesin e emrit femeror brinj- brinja1
shumesi brinj-t.

28

20. E formojne shumsin m e mbaresn -enj emrat:


lem - lemenj, lume- lumenj, perrua
perrenj, si edhe mbiemri i madh - te
"po kesb e
ojne shumsin edhe nj numer emrash qe
dalin me -a te theksuar dhe qe mund te perdoren edhe si rnbiemra,

_me

.p.sh.:

budalla- bud
skarenJ,
fukara- fukarenj, maskara

.qerata- q erate'lij'tj
Edhe per keta emra duhet pasur kujdes q ne shumes te mos
shkruhen me -ej, pra, trajta si lemej, lumej, fukarej n u k jane n orma
-

tive.

21. E formojn shumesin me mbaresn -inj emrat :


prift- prifterinj (te ky emer kemi nje mbarese te perbere -erinj),
shkop- shkopinj, thelb- thelpinj (te ky emr ndodh edhe nderrimi
foneti k b>p);
emrat draper, gjarp er dhe gisht kan nga dy trajta shumesi :
draper- drapinj, draperinj; gjarper- gjarpinj, gjarperinj; gisht - gishta, gishterinj; nga keto dy trajta, te parat kane marre nj perhap
je me te rnadhe .
22. Emrat mashkullore qe dalin me fundoret -all, -ll, -iell,
-yell, -ili, -ull, zakonisht e formojn trajten e shumesit duke nderruar
bashketingelloren -ll ne -i :

papagall- papagaj, portokall- p


(por: hall - halle,
barke e vogl, shall - shalle,
tella/1- tella/le) ;
del! - dej, kercell- kercej;
-...
dierr=-azej,
qiell- qiej (por : mie
- shumes i llojit) ;
findye/1- fendyej, fyell- fyej)j
kermill- kermij, thenf[ii[- thengjij (por: bandill- bandi/le,
mi/l- mille);
.(!ku/1- akuj, artikull- artikuj, avull - avuj, brumbu/1- bru
mbuj, fashikuTr fashikuj, gargull- garguj, grumbull- grumbuj,
ma/l- mallra, sandali- sandalla

.1) Varianti femeror i ketij emri: portokalle- portokallja, qe perdoret gjeresisht


krahas variantit mashku11or, e ka shumesin pa mbarese: portokal/e-t.

29

i dhull

- idhuj, ishu/1 - ishuj, kungull - kunguj, matrikull - matrikuj.,.


oraku/1 - orakuj, popull - popuj, qefull - qefuj, shekull - shekuj,
shembull - shembuj, shpargull - shparguj, tingu/1 - tinguj etj .
Emri mashkull ne shums bn meshkuj (dhe jo mashkuj).
Per keta emra, n gjuhen e folur e n gjuhen e shkruar n deshen
her-here edhe disa trajta shumsi qe nuk jan ne pajtim me rre
gullen e msiprme dhe nuk duhen perdorur, p.sh. : mangalle, mangej,
p ortokalla, shalla ose shaje, deje, kercelle, kerminj, thengjinj etj.

.....,

23. Disa emra mashkullore q dalin me . -Il, ashtu si emrat e


trajtuar ne paragrafin me sipr, e formojn trajten e shum esit duke
kthyer -11-n fundore ne -i e duke marre njekohsisht edhe mbaresen
e temes :
-e ose duke psuar edhe ndonje ndrrim tingullor ne zanoret
bakall - bakej (por edhe bakaj), akall - akej (por edhe akaj).
ha mali - hamej (por edhe hamaj) ;
za/1 - zaje, fil! - fije, pyll - pyje, yll - yje (por dhe yj) ;

huall - hoje, shuall - shoje, truall - troje.


Trajtat bakenj, akenj, hamenj nuk jane n pajtim me normen
e sotme letrare dhe nuk duhen prclorur .

24. Emrat q dalin me bashketingelloret -k ose -g, e formojne


trajten e shumesit ne menyra t ndryshme. Disa nderrojne bashketi
ngelloren fundore -k n -q ose -g ne -gj, p. sh. :
armik - armiq, bujk - bujq, fi}5 - f!:!l_; krushk - krushq, ujk - ujq, murg - m urgJ:, zog - zogj etj .
Nje numer emrash te tjere, perve ndrrimit te -k-se ose -g-se
fundore prkatesisht ne -q e -gj, marrin edhe mbaresen -e:
bark - barqe, bisk - bisqe, bllok - blloqe, brisk - brisqe, ark
- arqe, ek - eqe, disk - disqe, dushk - dushqe, hark - harqe,
park - parqe, qark - qarqe, rrezik - rreziqe, shkak - shkaqe etj.

Shenim. l. Emrat breg, shteg, lak e formojne shumesin ne menyren e mesiper


me, duke nderruar njekohesisht edhe zanoren e rrenjes : brigje, shtigje,

Ill

Sbenim. 2. Emrat me -ak, -ek, -ik, -ok, -uk, si eshte shpjeguar ne . 5, e for
mojn shumesin me mbaresen -e dhe nuk duhen ngaterruar me emrat me -k,
te permendur ne paragrafin e mesiperm, te cilet me perjashtim t armik, i/lig e
rrezik, jane njerrokesh .

30

'/:'ai

burg iflig - ifligje, deng je., leng - lengje,


pirg - pirgje, plug plugje, prag - pragje, s e lg - shelgje, treg ........____
- tregje, trung - trungje etj.
. .

25. T gjitht qe kan prapashtesn -llek, e formojn


trajten e shumesit duke ndrruar -k-n ne -q e duke marr edbe mba
resn -e :
buda/lalleqe, ilimilleqe, matrapazlleqe, pazarlleqe etj .
Trajtat buda/la/leke, pazar/leke etj. te ktyre emrave nuk jane
ne pajtim me n ormen e sotme dhe nuk duhen prdorur.

26. Nje numer emrash dyrroksh, kryesisht me burim nga


turqishtja dhe qe mbarojne me -ak, -ek, -ik, -uk, e formojn shumesin
me mbaresen -e :
oxhake byreke, dyfeke, fishek, hendek; jasteke; furike, ibrike;
"iii!uke etj.
Per disa prej tyre ndeshet ne gjuhen e folur e ne gjuhen e shkruar
ed be nje trajte tjeter shumsi :
oxhaqe, byreqe, hendeqe, jasteqe etj.,
por trajta e pare me mbaresn -e po pergjithsohet gjithnje e m
shum dhe duhet paraplqyeri > .

lfi..

27. Emrat met , kilome


centime
milime
etj . (d. m . th.
te gjitha emrtimet e prbra qe kan fjalen meter si gjymtyr te dyte),
si edhe emrat filtr, litr e tub e formojn shumesin me mbaresn
-a :

metra, kilometra, centimetra, J!!J!Jme trL-..f]lJJ:a..-lil!:.!!, tuba etj.


Tr
tro, kilometro, centimetro,- milimetro,
filtro, tubo etj., nuk jane normative.

28. Emri vit ka dy trajta shumesi : vjet dhe vite.


N gjubn e sotme letrare trajta vjet perdoret zak onisht kur
l) Pr analogji me tipin e mesiperm, edhe disa emra te tJere, qe nuk j ane me
burim nga turqisht]a, si dialog, monolog, gra/ik, historik, stomak, ndeshen
ndonjehere ne shumes ne trajtat dialogje, monologje, grafiqe, historiqe, sto
maqe. Keto trajta nuk jane te rregullta dhe nuk duhen perdorur. Trajta norma
tive e shumesit te ketyre emrave formohet me mbaresen -e: dialoge, monologe,
gl'.!lfiki, hiJ.t.o.!f!:.i, stomak etj .
.....5;

31

esht e shoqruar' me ndonj numror ose me ndonj fjal q tregon


sasi, p.sh. :
pese vjet, tridhjete vjet, shume vjet, pak vjet, sa vjet ? etj.
Trajta vite prdoret ne t gjitha rastet e tjera, p. sh. : keto vite,
vitet e para, vite te paharruara, vitet e shkol/es etj .

Si shihet edhe nga shembujt e msiprm, emrat e prejardhur, te


formuar me an prapashtesash me e fundore, marrin n shumes mba
resen a

29. Emri flamur ka dy trajta shumesi sipas vendi t t theksit :


kur theksohet ne rrokjen e par :
fldmur, shumesi sht f/rjmuj ;
kur theksohet n rrokjen e dyte :
flamr, shumsi eshte flamre
Emri rreth-i ka dy trajta shumsi sipas kuptimit me t cilin
prdoret : rreth - rrathe (si figure gjeometrike ose si nj send konkret) dhe rreth - rrethe (njsi e ndarjes administrative);

b) Ojithe emrat q dalin me -el, -er -ez, -nll, -ur, me nje fjal,
jithe emrat femrore qe dalin me teme me bashktingllore :
goge/ - gog/a, pupe/ - pupla, vegl - vegla, etj . ;
femer - femra, koder - kodra, leter - /etra, lunder - lundra,
th.eter - kthetra, thuper - thupra etj . ;
shikez - fshikeza, lidhez - lidhza, mollez - mol/eza etj. ;
umbull - kumbulla, nofu/1 - nofulla, petull - petulla, shpatull
'Patu/la, tjegull - tjegulla etj. ;
1utur - flutura, gjepura-t.

32. E kane shumsin njesoj si njejesi n :


a) nje pjese e emrave femrore q e dalin me -e te patheksuar

Ne atyre qe marrin mbaresen -a) :

SHUMESI I EMRAVE FEMERORE


30. Shumsi i emrave femrore paraqitet me i ,thjesht se shu
mesi i emrave mashkullor. Emrat femror marrin n shums mba
resn -a (tuf-a, kumbu/1-a) ose e kan shumsin njsoj si njjsin
(lule, lope etj.). Disa emra n trajtn e shumsit psojn ndrrime t
tingujve t tems : dore - duar, grua - gra, nate - net etj. Kta emra
jan t pakt.
31. E formojn shumsin me mbaresn -a :
a) Shumica e emrave femror q dalin m e p.sh. :
arke - arka, barke - barka, baze - baza, bishe - bisha, blegeri
me - blegerima, derrase - derrasa, dhurate - dhurata, egersire
- egersira, erresire - erresira, fushe - fusha, hekurudhe - hekur
udha, l> kazme - kazma, /opate - lopata, mbeturine - mbeturina, mbu
roje - mburoja, mushke - mushka, ndalese - ndalesa, nene - nena,
teprice - teprica, tufe - tufa, vetetime - vetetima, zhurme - zhurma
etj . 2> .
-

1\

-e,

b) t gjith emrat q dalin m


-a -o t patheksuar :

-a. -e,

-i,

-o,

-u t theksuar ose me

kala-te, shaka-te, para-te etj. ; dysheme-te, epope-t, re-te, rrufe-te,


/ajthi-te, liri-teJ.!t!J:pi- te. ushtri-te etj. ; bordero-te, byro-te
etj. ; dru-te, anije-t, dele-t, faqe-t, nuse-t etj. ; depo-t, pako-t, pallto-t,
torno-t, triko-t etj. l >

l : etj . ; dhi-te,

Shenim. Per disa nga emrat e tipave t e mesiperm, per qellime te caktuara
stilistike-shprebese ose per te shprehur ngjyrime te veanta kuptimore, perdore t
ne gjuhen letrare edhe shumesi me -ra : udira, gostira, hordhira, kuslra. marrzira,

mreku/lira, tepsira, idera; be/ara, shakara, kohra etj 2) , Ne raste te tjera shumesi

me -ra nuk duhet perdorur.

Nuk duhe t perdorur gjithashtu as shumesi me -a i emrave

te theksuar, si : qershia, shtpia, tepsia etj.

l) Por udh- udh-t.


2) Me fare pak perjashtime (biete, lope, kafsh, shtaz), emrat femerore qe she

l) Mbiemri e madhe e

32

3-54

nojne qenie te gjalla, e formojne shumesin me rribaresen -a.

brinje, dite, ene, kafshe, kofshe, /ope, luge, molle, p/age, rruge,
udhe etj . ;

ka shumesin t mdha (dhe jo t mdhaj


2) Shih ed!he <<Drejtshkrimi i gjuhes shqipe 39.

qe dalin me -i

33 /

33. Edhe per nje numer emrash te gjinise femerore, per shkak
te ndikimit te dialekteve ose te varianteve letrare te meparshme, vi
ben re luhatje ne perdorimin e trajtes se shumesit. Per te njejtin emer
ne gjuhen e folur e ne gjuhen e shkruar perdoren here-here dy shu
mesa, nga te cilet vetem njeri pajtohet me normen e sotme letrare.
Me poshte jane paraqitur rastet kryesore te luhatjeve ne perdo
rimi n e trajtave te shumesit te emrave femerore.
34. Trajta jonormative me mbaresen
vend te trajtave normative pa mbarese :

G :

r jta normati

dege-t
fie te-t
gozhde-t
gjurme-t
gjymtyre- t
jete-t

vi)

.
kojshe-t
l/ere-t
molle-t
pjeshke-t
rruge-t

-a

te perdorura ne

trajta jonormative

dega-t
f/eta-t
gozhda-t
gjurma-t
gjymtyra-t
jeta-t
kemisha-t
kofsha-t
l/era-t
molla-t
pjeshka-t
rruga-t
stina-t
streha-t
shega-t
udha-t etj.

trajta jonormative

are-t
arre-t
bish e-t

detyre-t
fare-t
forme-t
fushe- t
fytyre-t
kerpudhe-t
kishe-t
k/ase-t
maje-t
menyre-t
mynxyre-t
nevoje-t
pelhure-t
pishe-t
pulpe-t
qepa//e-t
supe-t
shembelltyre-t
shtellunge-t
toke-t
thike-t
vete-t etj .

Shenim. Emrat banke (ne te dyja kuptimet), banje, kontrate e formojne shu
mesin me mbaresen -a :
..,anka-t, ba!!J.a
Trajtat me mbaresen -o: banko- t (ose bango-t), banjo-t, kontrato-t, nuk jane
normative dhe n uk duhen perdorur.
E ka e shu ..._esin me -a gjithashtu edhe emrat :
dhe jo

a-t

t?.!!f_!9JJJ.=.

nyje
rrobe ,

35. Trajta jonormative pa mbarese te perdorura ne vend t


trajtave normative me mbarese
r.ajta normative

detyra-t
fara-t
forma-t
fusha-t
fytyra-t
kerpudha-t
kisha-t
klasa-t
maja-t
menyra-t
mynxyra-t
nevoja-t
pelhura-t
pisha-t
pu/pa-t
qepal/a-t
supa-t
shembel/tyra-t
shtellunga-t
toka-t
thika-t
ve ta-t

nyje-t
rrobe-t.

36. Disa emra femerore qe mbarojne me -e n trajten e pashquar


te njejesit, kane nga dy trajta shumesi, sipas kuptimeve me te cilat
perdo ren :

brinje:

brinje-t (p. sh., brinjet e trupit)


brinja-t (p.sh., neper ato brinja) ;
35

cope-t (p. sh., nje mije cope tu/la)


copa-t (p.sh., dy copa buke) ;
gryke: gryke-t (si pjes e trupit te frymorve dhe si emr se
mundjeje)
gryka-t (p.sh., grykat e maleve, te puseve, t topave etj.) ;
koke: koke-t (si n jesi e numrimit t bagetise, sinonim me krere-t,
p.sh. sa koke dhen ?)
koka-t (n t gjitha kuptimet e tjera, p.sh., kaloi mbi
kokat tona) ;
lekur : lkure- t (p.sh. perpunimi i lekureve)
/ekura-t (p.sh. lekurat e pemeve) ;
pete:
pete-t (p.sh. petet e byrekut)
peta-t (gur i holl e petashuq me t cilin lozin fmijt,
dhe lo ja vet) ;
pike:
pike-t (p. sh. fitoi IO pike)
pika-t (p.sh. pikat e shiut).
cope:

EMRA QE PERDOREN VETEM

LAKIMI I EMRAVE

38. Lakim quhet ndryshimi i emrave sipas rasave. Ne gjuhen

NE SIIUMES

37. Ka nj numer emrash q prdoren vetm n trajtn e


shumsit ose kryesisht n kt trajt. Kta emra mund t dalin n shu
mes :

me -a, p.sh. : t ardhura-t, dokrra-t, gjepura-t, te holla-t, t korra-t,


lajka-t, t lashta-t, makarona-t, t mbjella-t, pantal/ona-t, qelqurina-t,
.
. __,;:;::-- -.
qurra-r, shqerra-t, shyta-t etj . ;
me -e te patheksuar, p. sh. : krunde-t, ledhe-t, nazet, perime-t,
syze-t, shallvare-t, vithe- t etj. ;
me -e te theksuar, p.sh. : hejbe-te ;
me e, p.sh . : breke-t, grshr-t, gryke-t ;
m e -i t e theksuar p.sh. : skite;
me bashktingellore, p . sh. : dhen-t, gjind-te, mend-te.

Po japim disa pasqyra te ktyre lakimeve, nga te cilat shihet


se 'mbaresa marrin emrat n rasat e ndryshme, duke vene ne dukje
per do tip lakimi luhatjet e gabimet qe vihen re me shpesh.

l
36

37

39. LAKIMI I PARE


Numri njejes

--

Rasa

E.
Gj.
D h.

K.

Rr.

Rr.
E.
Gj.
D h.
K.
Rr.

(nje) mal
(i, e) (nje) mal-i
(nje) mal-i
(nje) mal
(nje) mal-i

Trajta e shquar

K.

(i, e)

E.
Gj.
D h.
K.

Trajta e pashquar

(i, e)

(i, e)

(nje) lume
(nje) lum-i
(nje) lum-i
(nje) lume
(nje) lum-i

(nje)
(nje)
(nje)
(nje)
(nje)

vellat>
velia-i
velia-i
velia
vella-i

E.
Gj.
D h.

(i, e)

(i, e)

Rr.

--

mal-i
mali-t
mali-t
mal-in
mali-t

E.
Gj.
D h.
K.
Rr.

lum-i
lumi-t
lumi-t
lum-in
lumi-t
vella-i
vellai-t

l
\,

-- rv

Sheoim. Ne rasen emerore, ne kallezore e ne rrjedhore te trajtes se pashquar


emrat mund te perdoren edhe te pashoqeruar nga nyja nje ose nga ndonje
fjale
tjeter percaktuese., p.sh. : Vjosa eshte lume i madh ; s'ka lume me te
kulluar se Val

bona; u lame me uje lumi etj .

N e rasen gjinore e dhanore ata perdoren kurdohere te shoqeruar nga ny


ja
nj ose nga ndonje fjale tjeter percaktuese, p.sh : (i) nj e mali, (e) ketij
mali, (t)
do mali etj. Kete kuptim ka nyja nje e vene ne kllapa gjate lakimit te pashquar.
--

l
l

l)

38

--- -

Nga emrat mashkullore q e dalin m e - a t e theksuar, lakohen sipas lakimit t e


pare ernrat dy- e mesh u merrokesh. Emrat njerrokesh s i ka , va lakohen sipas
lakimit te dyte: kau, vau.

.L

l'

(i, e)

.
(i, e)

(nje) ftua
(nje) fto-i
(nje) fto-i
(nje) ftua
(nje) fto-i
(nje)
(nje)
(nje)
(nje)
(nje)

(i, e)

z
zer-i
zer-i
z
zer-i

(i, e)

fto-i
ftoi-t
ftoi-t
ftuan ose fto-in
ftoi-t
zer-i
zeri-t
zeri-t
zer-in
zeri-t

ore t
40. Emrat e tipit ze - zeri ne gjinore, dhanore e rrjedh
save
mbare
para
r
shqua
e
n
trajt
pashuar dhe ne te gjitha rasat n
i,
florir
fiori
:
en
rasore kan bashketingelloren r. Keshtu lakoh
kufirj,
i, kufi
gji - gjiri, pu - gjur.i, . hu - huri, kalli - kallir
sY.J.b ulli - ulliri
:_
sy
peri,
pe
liri
,
mul
fiusneJ:t;;::iusheriri, muW
tipf tati eri
sipas
ere
here-h
en
etj. Por disa nga keta emra lakoh
p. "rrajt a te ti
ti
kete
me
per shkak te ngjas hmerise fonetike qe kane
gjuha letrare.
lla nuk jane normative dhe duhen menjanuar nga
Ja disa shembuj :

gjiri, gjirit, gjirin


kalliri, kallirit, kallirin
kus riri kush ririt, kushri n

perz, perzt, perzn


syri, syrit, syrin

trajta jonormative
gjiu, gjiut, gjiun
kalliu, kalliut, kalliun
kusheriu, kusheriut, kushriun
peu, peut, peun
syu, syut, syun

emrave te lakimit
41. Trajt a . shquar e rases kallezore te
formohet me mba,#.
i
te pare qe mbarojne me -a te theksuar (tipi ve/lahe jo me -in, pra duhet :
resO

'r

habani!
budallan y
l
vllan
xhaxhan

dhe jo

))

))

)>

babain
budallain
vllain
xhaxhain etj.

))

44. Kallzorja e shquar e emrave te lakimit te dyt q mbaroj


ne me -a,

-e,

o se -i te theksuar, formohet me mbaresn -un e jo me -ne,

l
Cb
po kshtu e jne kallezoren e shquar edhe emrat e prvem
t lakimit te pare q mbarojne me -a t theksuar:
dhe j o
Hamzan
Hamzain

))
/san
Isain

Rizan
Rizain

>>
Thomain etj.
Thoman

42. Emrat q mbarojne me grupin zanor -ua (tipi ftua - /toi),


ne rasen kallezore te shquaL.mUn..d.-te prdoren n dy forma :
ose
/tuan

kruan
kroin

perroin

thoin etj.
Clldl1etlr-para:p!ltqyerre-pmrat;;-si-niie t per ha pura
ne
Numri

E.
Gj.
D h.
K.
Rr.

40

E.
Gj.
D h.
K.
Rr.

Trajta e shquar

Trajta e pashquar

(i, e)

(i, e)

(nj) shok
(nje) shok-u
(nje) shok-u
(nj} shok
(nj} shok-u
(nje) dhe
(nje)dhe-u
1
(nj).dhe-u
(11j) dhe
(nj) dhe-u

shok-u
(i, e) shoku-t
shoku-t
shok-un
shoku-t

(i, e)

))

))

))

))

barine .

))

njerine etj.

vane

atdhen
dhene

))

arin

))

hanxhine

Po keshtu edhe emrat e perveem q mbarojn njsoj si te


siprmit:
""

Aliun
Dhermiun

Rasa

))

))

Bedriun

njejes

))

))

43 . LAKIMI I DYTE

kan

dhe j o

dhe jo

Sknderben

))

))

Aline

))

))

Dhermine

))
))

))

))

m -

Bedrine
Ganine

etj.

Trajtat me mbaresn -ne perdoren ne frazeologjizma si :

mori

dhene (jo dheun) ; l ben hesapet pa hanxhine (jo hanxlziun) etj.

dhe-u
dheu-t
dhU-t
-

4J

45.

LAKIMI

46. Emrat q dalin me -e t patheksuar, si \dele, fitore,]JJf etj,


ruajn at n gjinore, dhanore e rrjedhore t6
p ra duhet :

TRETE1 >

Numri nejes

Rasa

E.
Gj .
D h.

(i, e)

K.

Rr.
E.

Gj.

(i, e)

D h.
K.

Rr.

--

E.
Gj
D h.
.

t/if.S

K.
Rr.

E.
Gj.
Dh.

,,

K.
Rr.

(i, e)

Trajta e shquar
fush-a
(i, e) fushe-s
fushe_-s
fushe-n
fushe-s

(i, e)

(i, e)

(i, e)

--

(nj) fushe
(njii) fush-e
(nje) fush-e
(nje) fushe
(nj) fush-e
(nje) dele
(nje
(nje)
(nje) e e
(nje) dele-je

)) ))

Trajta e pashquar

(nje)
(nje)
(nj)
(nj)
(nj)

liri
liri-e
liri-e
liri
liri-e

del-ja
dele-s
dele-s
dele-n
dele-s
anij-a
anije-s
anije-s
anije-n
anije-s
liri-a

(i, e) liri-se

liri-s
liri-n
liri-s

mashkullore s i axhi, daj etj .


l ) Ne kete lakim perfshiben ed be disa emra
2).

42

(i, e) (nj
)) ))

)) ))
)) ))

))

dhe

))

))

))

))

))

))

))

))

ann

mt -j

))

))

jo

delje
fitorje
lu/ishtje
mesuesje
qytetarje
studentje etj.

))

))
))

))

si : anije, ardhje, familfe:-tl!V'tZJe-

n gjinore, dhanore e rr]ahore t pashquar marrin mbaresn


- anif.;:J!, . shtJ!;j_e fm!!J!je, levizje-1., prandaj ata shkruhen
_

e dy -Je nJera pas tj etres._____________


, -- Ne v:end--t!"ketyr e formave t drejta vihet re se her-her prdo
ren gabimisht forma pa m barese, p.sh. :
kapiteni i nj anije; rendesia e kesaj eshtje, prej nj familje fsha
tre etj.,
kurse duhet :
kapiteni i nje anijeje, rndsia e kesaj eshtjeje; prej nje familjeje
/sh.atare.
48. LAKIMI I KATERT
Numri njejes
Rasa
E.
Gj .
D h.
K.
Rr.
E.
Gj .
Dh.

K.
Rr.

Trajta e pashquar

(i, e)

(i, e)

Trajta e shquar

(nj)
(nj)
(nje)
(nj)
(njeJ

te ftohte l
te ftoht-i te ftoht-i
te ftohte
re ;toht-i

(nj)
(nj)
(nj)
(nje)
(nj)

te ecur
te ecur-i
te ecur-i
te ecur
t ecur-i

(i, e)

te ftohte-t
te ftohti-t
te ftohti-t
te ftohte-t

(i, e)

te ecur-it
t ecuri-t
te ecuri-t
te ecur-it
te ecuri-t

--

43

Si emri lisa lakohen edhe t gjithe emrat mashkullor


qe e bej
n shumsin me -a, p.sh. : dema, gjemba, plepa, plumba, qilima,
tela
etj.

dallohet
Si shihet nga pasqyra e msiprme, lakimi i katert
t cilat
nga i pari vetm n emroren e ne kallzoren e shquar, n
at e ke
lakimi i katert ka mbaresat -t ose -it. N rasat e tjera mbares
tyre lakimeve jan t njjt a.

LAKIMI I EMR AVE

NE

NUMRIN

E.
Gj .
Dh.

SHUMES

E.
Gj.
D h.
K.
Rr.

44

'\ -

(c
(i, e) (c al /is.a_- ve
1 (ca) lisa-ve
,,
(ca) lisa
(ca) /isa-sh

-ve
-ve

-sh

(i,

(i, e
l

mm t
male- ve
male-ve
matt:-1
male-ve

E.
Gj.
D h.
K.
Rr.

(i, e)

'

(ca) fshatare
!l .
(ca) fshatare-ve
(ca) fshatare-ve
\ (ca) fshatare
(ca) fshatare-sh

(i, e

shatare-t
fshatare-ve
fshatare-ve
fshtatar-t
fshatare-ve

Si emri fshatare lakohen edhe t gjith emrat mashkullor q e


formojn shumsin me -e, p.sh. : anetare, hambare, aeroplane. parti
zan, intelektuale, ku dokto"ie, motore, berbere, of.!..cere, luft
tar, shqjp_tare, peshqire, zinxhir, shok, gur etj.

Trajta e shquar Mbaresa

lisa-t
lisa-ve
lisa-ve
lisa-t
lisa-ve

Si emri male lakohen edhe te gjith emrat mashkullor q


e
bjn shumsin me -e, p. sh. : fise, brigje, shtigje, ledhe, hotele
zabele,
kanale, mendime, perparime, punime, vendime, kombe, kende,
vende,
gjokse, boshte, kopshte, truste, poste, fronte, vargje, harqe, parqe
etj.

EMRA MASHKULL OR

Mbaresa

(ca) male-ve
(ca) male
(ca) male-sh

K.

in ne numrin
rsisht nga g i inia ose nga tipi i lakimit t cilit i prkas
te tems
baze
n
hen.
njjes. Traj tat rasore te n umrit shums formo
perkat
sat
s emrores s pashquar shums, s ciles i shtohen mbare
sit mund t
se, p. sh. : lis - lisa, /isave, lisash etj., pra, trajtat e shum
(lis-a), dhe
kene dy mbaresa : mbaresen q tregon numrin, p.sh. : -a
).
lisa-sh
e,
mbaresn q tregon rasn, p.sh. : -ve, -sh (lisa-v
trajt te
Ashtu si n njjs , edhe n shums emrat lakohen n
pashquar e n trajt te shquar.
numrin
M posht po japim disa pasqyra laimi t emrave n
shumes.

Trajta e pashquar

a) male

Rr.

, p ava
49. T gjith emrat n numrin shums lakohen njlloj

Rasa

(i, e) (ca) male-ve

-t
-ve

E
.

Gj.
D h.
K.
Rr.

,,

(ca) arinj
(i, e), (ca) arinj-ve
(ca) arinj-ve
(ca) arinj
(ca) arinj-sh

Il

arznJ-te
(i, e}l arinj- ve
1 arinj-ve
arinj-te
arinj- ve

-ve

-t
-ve

45

ose me theks mbi rrokjen e fundit, qe ne shumesin e pashquar dalin


me nje nga bashketingelloret -gj, -q, -j, p.h. : zogj, fiq, miq, pleq, bij,
akej, papagaj etj.
E.
Gj.
D h.
K.
Rr.

,-.

(i, e
1

.
(ca) peshq
peshq-ve
(ca)
(ca) peshq-ve
(ca) peshq
(ca) peshq-ish

(i, e)

peshq-it
peshq-ve
peshq-ve
peshq-it
peshq-ve

ore qe n
Sij emri peshq lakohen edhe te gjithe emrat mashkull
.
ujq, murgj
krushq,
bujq,
:
p.sh.
,
ingllore
shums dalin me dy bashkt
etj.
E.
Gj.
D h.
K.
Rr.

(i, e)

(ca)
(ca)
(ca)
(ca)
(ca)

nxenes
nxenes-ve
nxenes-ve
nxenes
nxenes-ish

(i, e)

nxenes-it
nxenes-ve
nxenes-ve
nxenes-it
nxenes-ve

Si emri nxenes lakohen edhe t gjith emrat mashkullor qe ne


emroren e pashquar shums dalin me -s, -z ose -r, p.sh. : mesues,
punonjes, shites, njerez, mbreter etj.

EMRA
E.
Gj.
D h.
K.
Rr.
4

(ca) vajza
(i, e) ft(ca) vajza-ve
(ca) vajza-ve
(ca) vajza
(ca) vajza-sh

FEM:BROR
ajza-t

Si emri vajza lako hen edhe te gjith


emrat femerore qe e bejne
shumesin me .:a, p. sh. : baza, bish
a, fusha, lopata, toka, kumbulla,..
vetulla, dhelpra, kodra, motra, pupla,
vegla etj.
E.
Gj .
Db.
K.
Rr.

(ca) lule
(ca) lule-ve
(ca) Iute-ve
(ca) Iute
(ca) lule-sh

. (i, e)

luie-t
lule-ve
Iute-ve
fu/e-t
Iute- ve

(i, e)

Si emri fu/e lako hen te gjithe emrat feme


rore qe dalin me -e ose
-o te patheksuar, p.sh . : de/e, faqe, mac
e, lagje, anije, lutje, etj. : depo,
pako, radio, torno etj.
E.
Gj.
Dh.
K.
Rr.

l Aa) shtep i

. -

,.

\f

(ca) shtepive
(ca) shtep i
(ca) shtepi-sh ,1

1.

shtepi-te
shtepi-1e
shtepi-te
shtepi-ve

nore te

- ore qe- da11n.. . me

.
.. S 1 emr1 sh tepl' l a kohen edh e te- gjtt
he emrat femer

za-

theksuar (-a, -e, - e , -i, -o, -a), p.sb . : kala, para


, shaka etj. ; be, ide,
re, rrufe etj. ; bukuri, ci/esi, dituri, liri etj.
; gje; byro, tablo etj ; dru.

Shenim. Ne rasen emerore, ne kallzore


e ne rrjedhore te trajtes se pashquatr
emrat ne shumes mund te perdoren edhe
te pashoqeruar nga fjala ca (qe ka
lt u
ptimin e shumesit te nyjes nj) ose
nga ndonje fjale tjeter percaktuese, p.sh.
: Ko
rabi dhe Tomori jane male te /arta , Shqip
ria k a shume male; shumica e lumen]ve
t Shqiperlse burojn prej malesh. Ne rasen
gJinore e dhanore ata prdoren kurdo.
here te shoqeruar nga fjalet ca, disa ose
nga ndonje fjale tjeter percaktuese. p.sh.
:
(e) disa shokve, (i) ktyre /shatareve, (t) shum nxensve,
(e) dh]et shtpive etj .
Kete kuptim ka fjala ca e vene ne kllapa
gjate lakimit te pashquar.

47

Nga pasqyrat e lakimeve qe u parashtruan me siper, mund te


vihet re lehte se :
a) Mbaresat rasore te shumesit jane :

/1

per trajten e pashquar


d
l E.
'
-ve
Gj.
Dh.
-ve

rl

K.

Rr.

-sh, -ish

per trajten
-t(e), -it
-

ve

-ve

-t(e), -it

-ve

b) Emerorja dhe kallezoija e pashquar nuk kane ndonje mba


rese rasore ; gjinorja e dhanorja per te dyja trajtat dhe rrjedhorja
e shquar kane mbaresen -vel, ndersa rrjedhorja e pashquar ka mbaresen -sh ose -ish.
c) E mrat qe ne shumes dalin ,me zanore te theksuar (kala, idg,
shtepi), si edhe emrat njerrokesh -c;; me theks ne rrokjn ndit
qe dalin me nje bashketingellore (bij, desh, djem, ftonj, armiq, heronj
etj . ) , ne emeroren e ne kallezoren e shquar shkruhen me -e fundore2 :
kalate, idete, shtepite etj. ; bijte, deshte, djemte, fiqte, ftonjte etj. ;
armiqte, heronjte etj .

Emrat qe nTshumes dalin me dy bashketingellore ose me -r,


s, -z, ne rrjedhoren e pashquar marrin mbaresen -ish, ndersa ne
emeroren dhe ne kallezore n e shquar marrin mbaresen -it3> : bujq
-ish, eter-ish, nxenes-ish, njerez-ish; bujq-it, eter-it, nxenes-it, njerez-it
etJ.

1 ) Trajtat me -vet te gjinores, dhanores e rrjedhores se shquar, si djemvet, maievet


nenavet etj . , kane dale nga norma e sotme gramatikore, ato nuk kryejne ndonje
funksion te veante dhe s'ka perse te perdoren.
2) Shih per kete Drejtshkrimi i gjuhes shqipe 8 dh, e.
3) Shih per kete Drejtshkrimi i gjuhes shqipe>> 9 c.

48

DISA

VEREJTJE PER PERDORIMIN

TRAJTES

50. Si u pa edhe nga pasqyrat e lakimeve, emrat ne gjuhn


shqipe perdoren ne dy trajta : ne trajten e pashquar e ne trajten e
shquar.

Emri n traj tn e pashquar tregon sende, frymor etj. n pr


gj thesi ne menyre te pacaktuar, p.sh. : Ne brigade erdhi nje pune
tor i ri; Ne hekurudhe ka mllnetare nga gjithe vendi; Liria fito
het ne lufte etj .
Emri n trajtn e shquar tregon sende, frymor etj. te caktuar,
t nj ohur, p.sh. :
Punetori i ri i brigades ndjek sbkollen e mesme, Populli e do osh
trine e tij ; 0 malet e Shqiperise dhe ju o lisat e gjate h>
51. Emrat e lakimit t trete, t pergjithshem ose t prvem,
q dalin me -o t patheksuar, e formojne trajten e shquar me mbare
sn -jal , p.sh. : imentoja, depoja, pianoja, radioja, tifoja, xhiroja etj . ;
Gaqoja, Kooja, Kongoja, Osloja, Vitoja etj . (trajtat me -ua, si : imen
'tua, depua, tifua, Gaqua, Koua etj . , nuk jane me normative dhe
s'duhen perdorur n gjuhen letrare). Kes h tu duhet thene : imentoja
demtohet nga lageshtia; u ndertua depoja e drithit.: radioja dhe te/evi
zori buasin ne do fshat; tifoja e shpendeve shkaktohet nga . o . ; xbiroja
e ketij viti do te rritet . . . etj. ; erdhi Gaqoja; Kooja shkoi vullnetar;
Kongoja eshte nje nga lumenjte me te medhenj te bo tes; nga Osloja
njoftohet se. . . etj .
Ne te folur dhe n per shkrime t ndryshme vihet re here-her
se per emrat e tipi t t msiprm ne vend te trajtes se shquar prdoret
e pashquara, p.sh. : imento demtohet nga lageshtia; u ndertua depo e
drithit; tifo e shpendeve shkaktohet nga . . . ; nga Osio njoftohet se . . .
etj . Keto perdorime jan n e k undrshtim m e normat gra matikore
dhe nuk duhen lej uar ne gjuhn letrare.

l) Shh Drejtshkrmi i gjuhes shqipe 25


4-54

c.

49

NDERRIMI I GJINISE SE DISA EMRAVE


MASHKULLORE NE NUMRIN SHIJMES
52. Disa emra qe ne njejes jane mashk ull ore, ne numri n shumes
kerkojne qe mbiemrat percaktues te tyre te vihen ne trajten e gji nise
femerore. K eta jane :
a) emrat qe e formojne shumesin me mbaresen -e, p.sh . ;
aparate elek tronike, artet e bukura, keto aspekte, dete te thella,
drejtimet kryesore, gaze te djegshme, grupe te veanta, indet lidhese,
kanale ujitese, katunde malore, kurse dymujore, kujtimet e mia, keto
laime s'me duken te besueshme, lloje te reja, male te /arta, materiale
te tjera, m;nerale te dobishme, mendime te vlefshme, te gjitha organet
shteterore, pallate shumekateshe, persoazhe pozitive, piane pesevje
are, probl( me ekonomike, te gjitha prodhimet bujqesore, keto proce
se jane te mekanizuara, qytetet e medha, ritme te shpejta, sende te gjetura,
sulme te befasishme, Sbtetet e
shkuara te Amerikes, tanke te renda,
g]imnastikore, vende.
tipare themelore, tte gime humoristike, us 1
liridashese, keto vendi mejane te drejta, veprime luftarake, vite te zjarrta,
zakonet i kane te aferta etj . etj . ( dhe jo : aparate elektronike, keta
aspekte, male te !arte, dete te thelle, qytete te medhenj etj.) ;
b) emrat q e e formojne shumesin me mbaresen -ra , p.sh. :
barera te keqija, djathera te mira, drithera te sivjetme, fshatra
te elektrifikuara, leshra te dredhura, mallra te jash tme, mishra te pje
kura, plehra organike, shira te rrembyera, ujera nentokesore etj .
( dhe jo : barera te keqij, djathera te mire, dritherat e sivjetme etj.) .

shum esi n me mba resat -a ose -e. Ky perd


orim i gabu ar e ka burimin
tek analogjia me emra t feme rore qe dal
n ne shu mes gjith ashtu m -a
ose m -e. Keshtu, nuk eshte e drejte te
shkru het e te thuh et :
bedenat e gurta, filma te xhiruara, gisht
a t forta dhe te shka
theta, me shnimin e dy go/ave t tjera, keto
jane krimba t ho/la, specat
e mbushura, stolat e gjata, shirita te zeza,
tela t holla, tuba te gjera
midis vagon ave te buku ra etj . (duh ej : beden
at e gurte, filmat e xhiruar,
tela te holle etj .) ;
ose : fakto rt kryesore, floke te qethura, kto
dy pervjetore, rrathe
te medha, keto rezervuare, rezervuare artifi
ciale, thast e tyre te renda
etj. (duhe j : fakto_ret kryesore, floke te qethu
r, keta dy pervjetore, rrathe
_
te medhenj etj .).

Shenim. Te mos ngaterrohet kjo kategori me emrat qe ne emeroren e pashquar


te njejesit dalin me -r dhe e formojne shumesin me mbaresen - a ; mbiemrat qe i
percaktojne keta emra, perdoren ne trajten e gj10ise mashkullore : emra ilire, he
kura te ndryshkur, libra te vjeter, mbiemra te nyjshem; metra katrore, pjepra
embi/, regjistra themdtare, urdhra te prere etj. (dhe jo : emra ilire,

.s

hkura, libra te vjetra etj.).

te

hekura te ndry

53. Te gjithe tipat e tjere te emrave mashkullore qe nuk per


fshihen ne pikat a e b te paragrafit te mesiperm, kerkojne qe mbiemrat
e peremrat qe i percaktojne, te vihen ne trajten e gjinise mashkullot.
Pra, eshte i gabuar perdorim i ne gjinine femerore i mbiemrave e i
peremrave qe percaktojne emrat mashkullore, te cilet e formojne
50

5J

n.

N U M E R O, R l

54. Nga numerort, vetem treftri dallohen sipas gjinise s


emrit me te cilin perdoren. Numerori tre perdoret me emra te gjinise
mashkullore, p.sh. :
tre djem, tre kalema, tre leke etj. ;
po keshtu perdoren edhe numeroret e perbere qe kane si gjymtyr te fundit numerorin tre. :
njezet e tre vullnetare, pesedhjete e tre nxenes, nentedhjete e tre
vjet etj .
Numerori tri perdoret me emra te gjinis femrore, p.sh. :
tri vajza, tri pena, tri fletore, tri pjese, tri cope etj . ; po kshtu
prdoren edhe num roret e prbere q kane si gjymtyre te fundit
numrorin tri :
njezet e tri pjese, dyzet e tri vullnetare, pesedhjete e tri nxnese,
nentedhjet e tri dite etj .
Ky dallim gjinie ruhet edhe kur numerori treftri prdoret pa emrin perkates, n raste t ti lla si :
Sa shoke ishin ?

Tre.

Sa fletore bleve ?

t.

52

PEREMRI VETOR

veta I
))
II
))
III

njejes
une

shumes

ti
ai, ajo

ju
ata, ato

ne

N t tria vetat premrat kan numr njj


s dhe shums1 por
vetim n vetn e tret ata dallo hen edhe sipas
gjinis :
mash k.

ai, ata.

fem.

ajo, ato.

Premrat veto re lakoh en sipas pasqy n5s s mepo shtme


:

LAK IM I

PER EMRA VE

VETO RE

Veta e par dhe e dyte


Rasa

E.
Gj .
D h.
K.
Rr .

P E R E M R l

55. Peremrat vetor jan :

Tri.

Ne sa pjese e ndave ?
N tri.

Hl

Veta e pare
Njjs

Shums

Veta e dyt
Njjs

Shums

Veta e trete
Numri njejs
Rasa

E.
Gj .
D h.
K.

Rr.

ai
i (e) a t U
atij, i
ate, e
a tU

ajo
i (e) asaj
asaf, i
ate, e
asaj

Numri

shums

ata
i (e) atyre
atyre, u
ata, i
atyre

ato
i (e) atyre
atyre u

ato, 1
atyre
---- ---

- --

VEREJTJE RRETH DlSA PERDORIMEVE TE GABUAR A


TE PEREM RAVE VETORE

\l

\
1
l

l ) Peremrat vetere ne rasat dhanore dhe kalHzore kane nje


trajte te plote dhe nje trajte te shkurter : mua, me; juve, ju; atij, i etj .
Trajtat e shkurtra jane k urdohere te patheksuara dhe shrbejne
si kundrina t drejta ose t zhdrejta, d . m.th. u pergj igjen pyetjeve
ke ?, ci/in?, k ujt ?, cilit ?
me pa (ke ?) ; e gjeta (ke ? fare ?) ; i Iute m ( k ujt ?), u trego va (kujt?)
etj .
2) Peremrar ve ore te vetes se pare e te dyte n u k perd oren ne
rasen gjinore.
3) Per veten e pare e te dyte trajtat e shkurtra te rasave dhanore
e kallezore , jane te njellojta : me, na, te, ju. Rasa e tyre m und t per
caktohet vetem me ane te pyetjeve :
Me kujtohet (Kujt ?
Mua - rasa dhanore) ;
Me pa (Ke ?
Mua - rasa kallzore) ;
Na kenaqi me ato fjale (Ke?
Ne - rasa kallezore) ;
Na kenaqi shpirtin me ato fjale (Kujt ?
Neve - rasa dhanore).
-

56.

Ne gj uhn e folur e ne gjuhen e shkruar vi hen re disa ga


bime lidhur me prdori min e trajtave rasore te peremrave vetor q
u paraqiten ne pasqyrn e lakimit ne paragrafi
n e mesiperm . M te
shpeshta jane rastet e perdorim it te trajtave neve, juve ne vend te ne,
ju, d.m. th. perdoret gabimisht trajta e rases dhanore ne vend te trajtes
se rases emerore ose te rases kallezore.
Ja disa shembuj me perd orime te gabuara te trajtave neve e juve:
Po ta nderpresim neve punen . . . ; Ti e mban mend me se loznim
neve kur ishim te vegjel ; Neve i kemi te gjitha kushtet per . . . ; Me mje
tet qe kemi neve . . . ; Kush e ka pastruar oborrin ? - Neve; etj . ; Juve
na keni bere nje sherbim te madh; Po juve, a keni qene ne hekurudhe ?;
Si shkolla, si juvejeni te rinj etj . ; Neve na ka gezuar pa mase lajmi qe . . . ;
Organizata na ngarkoi neve me nje detyre te rendesishme; Juve, sigurisht,
ju ka marre urta; Po kush do t'ju shpetoje juve ne mes te oqeanit ? etj.
Te te gjith shembuj t e mesiperm trajtat neve e juve jane perdorur
gabi misbt ne vend te trajtave ne e ju.
Per te sh mangur kete gabim duhen pasur parasysh rregullat e
m eposhtme :
Trajtat ne, ju, k u r perdoren p a parafjale, mund t e s herbejne
si kryefjale (dhe atehere i pergj igjen pyetjes kush ?), o se si kundrin
e drejte (dhe atehere i pergji gjen pyetjes ke?). P . sh. : Ne do te nisemi
so t (Kush ?
Ne) ; Te na kujtosh edhe ne (K ? - Ne) ; Ju keni bere
nje pune shume te dobishme (Kus h ? - Ju) ; Po ju pres ju, shoku Agim
(Ke ? - Ju) et j .
-

Trajtat n e e j u m un d t e perdoren edhe m e parafjale :

a) me parafjalet te(k) e nga, qe kerkojne rasen emerore, p.sh. :

te ne, nga ju etj . ;


b) me parafjalt me, per, pa, mbi, nen, nder etj . ; qe kerkoj ne
kallezore, p . sh. : me ne, nder ne, per ne, pa ju, per ju, me ju etj.
Trajtat e rases dhanore neve, juve shrb.e ine kurdohere si kundri-......._
perJlg n
. Ar=?-'
.

j -

\
54

;, .r;Lr"'"
-

ato jane trajta te rass dhanore dhe rasa dhanoreperdoret pa parafjale.


Prdo.rimki g&uar i trajtave ne vend te ne, ju vihet
fi"a emrore--e--K allzore, p.sh. : nga neve,
ses
as parafjal ve
e e
mbi juve, pa neve, per juve etj.
neve,
me
juve,
te
nga juve, te neve,
n vend t trajtave neve, }uve,
msiprm
Te t gjith shembuj t e
q jane trajta t rass dhanore (shih pasqyrn e lakimit), duhej te
ishin trajtat ne, ju t rass emrore e kallzore, sepse pas parafjalve
nga e te prdoret kurdoher rasa emrore, ndrsa pas parafjalve
me, mbi, pa, per prdoret kurdoher rasa kallzore.

57. Prve prdorim it t gabuar t trajtave neve, juve n vend


te ne, ju vihet re, ndonse m' rrall, edhe gabimi i prkundrt, d.m.th.
perdorimi i trajtave ne, ju t rass emrore e kallzore n vend t traj
tave neve, }uve t rass dhanore. Ja disa shembuj t ktyre prdorimeve t gabuara :
Ky lajm na u komunikua edhe ne; Ne na vjen keq qe. . ; Ne na
duhet te mendohemi thelle per keto probleme; Kur na u dha flamuri, ne
na dukej sikur . . . ; Kjo pershtypje na krijohet edlze ne te moshuarve;
Ju ju pelqen te kendoni kenge partizane; Po jua tregoj edhe ju ate qe mi
.

ngjau etj.
Te te gjith shembujt e msiprm foljet krkojn kundrina te
zhdrejta, prandaj premrat vetore duhej t ishin prdorur n trajtn
e rass dhanore neve, juve dhe jo n trajtn e emrores a t kaltzores
(ne, ju).
58. Pas parafjaleve nga e te(k)l > premri, ashtu si emri, vihet
ori vesh nga une (nga kush ?) ;
kurdoher n rasn emrore, p . s
erdhi tek une (te kush ?) ; sille tek une (te kush ?) etj. Vihet re her-her
se pas ktyre parafjalve n vend t trajts une prdoret gabimisht

a-

mua, p.sh. :
Eja te mua! ; Neser, mblidhemi te mua ; Mos u largo nga mua! etj .
Te t gjith shembujt e msiprm duhej prdorur : tek une, nga
un@. Pra :
te une
te mua
gjithnj
asnjher
nga une
nga mua
l) Trajta tek perdoret 7..akonisht perpara emrave e peremrave qe fllojne

56

-- . -...-::::

me zan ore .

PEREMRA VE VETO RE.


59. Gjat Iakimit, ne rasen dhanore e n kallezore premrat
vetor kan ve tirajtave t plota edhe trajta t shkurtra. Kto trajta
te shkurtra mund t paraqiten n mnyr t prmbled hur n pasqyrat
e mposht me :
Veta e pare dhe

Rasa t

Dh.
K.

dyte

Veta e par

Njjs
mua, me
mua, me

Veta e dytc

Shums

ne, na

.l

Njjs
ty, te
ty, te

Shumes
ju ve, ju
ju, ju

Yeta e tret

Rasa

D h.
K.

Numri njejs
m
atij, i
ate, e

Numri shums

asaj.

ate,

------

atyre,
ata, i

- ---- -

atyre'
ato, i

Nga pasqyrat e msiprme shihet se n vetn e par dhe t dyt


trajtat e shkurtra jan t njj ta pr t dyja rasat : me, na, te, ju per
dhanoren e pr kallzoren ; ne vetn e tret trajtat e shkurtra jan t
njjta per t dyja gjinite, por trajta e shkurter e rass dhanore sht
e ndryshme nga trajta e shkurtr e rass kallzore.
Trajtat e shkurtra jan kurd oher t patheksuara. Ato s ar57

bejne per te shprhur kundrinen e drejte ose te z hdrejte dhe


doren vetem ose krahas trajtave t plota, P . s h . :
- A me mban mend mua?
- Nuk te mbaj mend.
Mund te perdoren edhe dy trajta te shkurtra pran jera-tjetres.
N keto raste e para eshte trajte e shkurter e rases dhanore (e vetes
se pare, te dyt ose te trete, te njejesit ose te shumesit), ndersa e dyta
eshte trajte e shkurter e rases kallezore (veta e trete e njejesit ose e shu
mesit), d . m . th. trajtat e shkurtra te rases dhanore mund te bashkohen
me trajtat e shkurtra e ose i te kallzores.

Pasqyra e trajtave te shkurtra te basbkuara

Trajta e
kallezores

Trajta e
dhanores

me (mua)
te (ty)

i (atij, asaj)
na (neve)
ju (juve)
u (atyre)
me (mua)
te (ty)
i (atij, asa;i)
na (neve)
ju (juve)
u (atyre)

+
+
+
+
+
+
+
+

+
+
+
+

(ate)

ato)

ia
na i
jua
- ua

Ma dha librin
Ta dha librin
la dha librin
Na e dha librin
Jua dha /ibrin
Ua dha librin
M'i dha librat
T'i dha librat
la dha librat
N a i dha libra t
Jua dha librat
Ua dha librat

Nga kjo pasqyre shihet se :


a) veHm trajtat m'i, t'i shkruhen me apostrof;
b) vetem traj tat na e, na i shkruhen ndaras ;
58

(atij) + e (ate)
a dhashe librin shokut.
ra< u (atyre) + e (ate)
Ua dhashe librin shokeve.

(atij) + i (ata, ato)


dhashe librat shokut.
,
ua < u (atyre) + i (ata, ato)
Ua dhashe librat shokeve.

'=fa

VEREJTJE RRETH DISA PERDORIMEVE TE GABUARA


TE TRAJTA VE TE SHKURTRA TE PEREMRA VE VETORE
60. Mjaft bere vi hen re perdorime te gabuara te trajtave te
sbkurtra te peremrave. Keto gabime jane dy farsh : ga bi me ne numer
dhe gabime ne vete .

.
Sh em b UJ

Trajta e
bashkuar

- ma
- ta
- ia
na e
jua

e
e
e
i (ata,
i
i
i
i
i

9.. trajtat e bashkuara ia, ua mund te dalin ne dy menyra :

i i

GA B I M E NE NUMER
a) u tha atyre
dhe jo
i tha atyre
dhe i jane trajta te shkurtra te rases dhanore te peremrave vetore
te vetes se trete, por u eshte trajte e shumesit (atyre u), ndersa i
trajte e njjesit (atij, asaj i). Kur kundrina e zhdrejte eshte nje emr
a nje peremer ne numrin shu mes, edhe trajta e shkurter e peremrit q e
perserit kundri nen, duhet te jete ne numrin shurnes, d.m.th. u dhe jo i.
Keshtu, t e t e gjithe shembujt e meposhtem :
Nje kujdes i madh i kushtohet ketu metodave te reja ; Nje pjese e
insta limeve nuk i pergjigjet kushteve teknike; Rruga dhe drita i ngjiten
maleve; Ushtaret e vdekjes po i afroheshin mureve; Mallra qe i
pergjigjen kerkesave te bleresve; Nuk i vuri veshin keshillave te mia;
Rinia i ndryshoi pamjen ketyre kodrave; Per sa i perket masave qe
Jane marre kunder thatesires etj . , trajta i eshte perdorur gabi m. Ne
vend te saj duhej perdorur traj ta u e shumesit, sepse te gjitha kundri
nat e zhdrejta jane ne numrin shums : metodave, kushteve, maleve,
mureve, kerkesa l'e, keshilla ve, ketyre kodrave, masave.
Edhe kur kundrina sh prehet me dy a me shume emra te bashk
re nd itur ne numrin njjes, trajta e shkurtr duhet te vihet ne shumes,
sepse u prgjigjet disa kundri nave, pra, u dhe jo i, p.sh. :
U

59

Kujdes i veante duhet t'u kt4shtohet ruajtjes, transportimit dbe


perdorimit t lendve helmuese (dhe jo t'i kushtohet) ; Pushteti popul/or
u ka kushtuar rendesi te madhe arsimit dbe kultures ( dhe jo i ka . kush
tuar) etj.
b) ua dha atyre dhe jo ia dha atyre
Edhe n kt rast kemi t bjm me t njjtin gabim : kur kun
drina e zhdrejte esht ne numrin shumes, duhet t perdoret kurdo
her trajta ua e formuar nga u + e ose u + i dhe jo trajta ia, q e for
mo het nga i + e ose i + i.
Kshtu, te t gjithe shembujt e mposhtm :
Do t'ia them shoqeve ; per t'ia arritur ketyre qellimeve; Disa. pre}
tyre zhdukeshin duke ia lene vendin te tjereve; Borgjezia barrn e
gjithe shpenzimeve te luftes ia ngarkon punetoreve; Ai nuk ia perton
puneve te ti/la; Shtypi ilegal ia. hoqi masken pscudopatrioteve balliste;
Organizata e rinise, ia preu rrugen ketyre sjelljeve etj., trajta ia esht
prdorur gabim. Ne vend t saj duhej prdorur trajta ua, sepse kun
drina e zbdrejt sht ne nu mrin shums, pra :

ua < u

(atyre) +

----

-----

(ate)

i (ata, ato)

ua dha librin shokeve


ua dha librat shokeve
c) na e dha fjalen dhe jo na i dha fjalen
Te bashkimet na e dhe na i (shih pasqyrn n 59 faqe 58 ),
pjesa e par na shte trajta e shkurter e dhanores neve, pjesa e dyt
sht trajta e kallzores : e (ate), i (ata, ato). Kur kundrina e drejt
eshte ne numrin njejs, duhet prdorur trajta na e, ndrsa kur esht
n numrin shums na i. Te shembulli N a e dha fjalen, kundrina e drej
t fjalen sht n numrin njjes, prandaj duhet perdorur trajta e
shkurtr e (ate) dhe j o i (ato). Her-her, nn ndikimin e ndonj t
folmeje, perdoret gabimisht na i n vend t na e. Ja disa shembuj
t till :

60

KHe

e dime edhe pa na i thene ti; N a i keni prishur mendjen fare


me kete qe na treguat; Ate nuk na i zuri syri gjekund; Nuk na i kane
fajin te tjeret etj.
Te t gjith shembujt e msiprm kundrinat e drejta kete, mendjen,
ate, fajin jan n numri n njjs, prandaj duhej prdorur trajta e
shkurter e, pra na e dbe jo na i.

Permbledhje e gabimeve ne numer


a)
b)
c)

u
ua
na e

dhe jo

>

(u tha atyre)
dha atyre librin (librat)
e dha librin)

ia (ua
na i (na

GABIME N E VETE
dhashe )u ve
he jo
u dhashe juve
sht trajt e shkurtr e vets se dyte t shumsit pr rasn
dhanore Uuve ju) ose kallzore (ju ju), ndrsa u esht trajt e shkurtr
e vets se trete t shumesit, per rasn dhanore (atyre u). Her-her
trajta u e vets s tret prdoret gabimisht n vend t trajts ju t vets
se dyt, p.sh. :
Juve u kujtohet mire koha e aksioneve te para; U lutem te me regjistroni edhe mua vullnetar . . . ; Do t'u luteshim, shoku kryetar, qe
me rastin e mbarimit te vitit . . . ; Une u kam pritur . . . ; Nuk do t'u
harroj kurre etj.
Te t gj ith shembujt e msiprm duhej prdorur trajta e sbkur
tr ju qoft si kundrin e zhdrejt (rasa dhanore), qoft si kundrin
e drejt (rasa kalhzore), sepse kto kundrina n t gjitha rastet i
prkasin vets s dyt : Juve ju kujtohet . . . (Kujt?
Juve, : u) ;
Ju lutem te me regjistroni . . . (K ujt?
Juve, ju) ; Uneju kam pritur . . .
(K ?
Ju, ju) etj .
a)

Ju

ju

b) jua dhashe )u ve dhe jo ua dhashe }uve


Edhe n ket rast kemi t bj m me gabimi n qe u prshkrua
m sipr : kur kundrina e zhdrejt eshe n veten e dyte (}u ve), ateher
6t

duhet perdorur trajta e bashkuar jua (e formuar nga ju + e ose ju + i)


dhe jo trajta ua (e formur nga u + e ose u + i).
Ja disa shembuj ku trajta ua eshte perdorur gabim :
Juve ua kane thene te gjitha; Materia/et qe na kerkoni, do t'ua
dergojme brenda muajit; Shkaqet e kiisaj gjendjeje p o ua radhitim me

Prmbledhe e gabimeve ne vete


ju
jua
c) u
) ua

poshte etj .
Te keta shembuj kundrina e zhdrejte eshte ne veten e dyte,
prandaj prane foljes duhcj perdorur trajta e bashkuar jua : Jua kane
thene (Kujt? - Ju ve) ; Do t'jua diirgojmii (Kujt ? - Juve) etj .
c) u dhashe atyre d h e jo ju dhashe atyre
Me lart, ne piken a te ketij paragrafi , thame se trajta e vetes
se trete u perdoret here-here gabimisht ne vend te trajtes se vetes se
dyte ju, p.sh. u dhashe }uve per ju dhashejuve. Por vihet re edhe gabimi i
perkundert : trajta e vetes se dyte ju perdoret nganjehere gabimisht
ne vend te trajtes se vetes se trete u. Ja disa shembuj :
Mii keshil/oi t'ju thosha edhe shokeve se . . . ; Ata fil/uan vete nga
puna dhe ne nuk ju thame gje; A ta i mposhten me guxim viishtiresitii
qe ju dolen gjate ndertimit te ures; Ju lumtii trima ve te mi! - thirri
me giizim brigadieri; Disa prinder ju thone femijeve se . . . etj.
Te te gjithe shembujt e mesiperm duhej perdorur trajta e shkur
ter u, sepse kundrinat e zhdrejta te keta shembuj i perkasin vetes se
trete. T'u thosha shokeve (Ku j t ? - A tyre, u) ; U lumte trimave te mi
(Kujt ?

A tyre,

u)

2.

sve y_u,;!
62

u
ua
ju
jua

jo

(ju

dhashe }uve)
dhashe }uve)
(u dhashii atyre
(ua dhashe atyre)

jua

PEREMRI PRONOR

61. Peremrat pronore mund te paraqiten ne kete pasqyre


per m bledhese :
Veta e pare
Njejes
m.

f.

im

ime

1
l

Shumes
m.

f.

@mia

yne jone tane tona

etj .

) ua dhashe atyre dhe jo jua dhashe atyre


Edhe ne kete rast kemi te bejme me gabimin qe u pershkrua me
siper : kur kundrina e zhdrejte e fjalise i perket vetes se trete, atehere
duhet perdorur trajta e bashkuar ua, e formuar nga u (atyre) + e
(atii) ose i (ata, ato), dhe j o trajta jua.
Ja disa shembuj perdorimesh te gabuara :
Per t'jua arritur qiil/imeve te tyre ata piirdorin te gjitha mjetet ;
Duhet t'jua biijme te qarte nxeniisve rendesine e punes prodhuese etj.
Te shembujt e mesiperm duhej perdorur trajta ua, sepse kundrina e
zhdrejte i perket vetes se trete,..t.)m arritu'!.:ffiillimeve (atyre, u) ;

dhe

a)
b)

l
l
l

Veta e yte
Njejes
m.

,_

f.

yt jote

juaj juaj

1
l

Shumes
m.

f.

e tu e tua

Veta e trete
Njej es
m.

f.

i tij e tij
i sa} e sa}

tua} tuaja i tyre


e tyre

l
l

Shumes
m.

f.

e tzj
e sa}
e tyre

---====

Nga pasqyra e mesiperme shihet se peremrat pron ore, ashtu si


v etoret, kane tri veta dhe perdoren ne njejes e ne shumes. Peremra t
vetore kane edhe gjini. Trajta e gjinise mashkullore perdoret kur
e mri qe percaktohet, eshte mashkullor, ndersa trajta e gjinise feme
rore perdoret kur emri q e percaktohet eshte femeror, p.sh. :
djali im, shoku yne, qendrimi yt, mendimi i tij, qendrimi i saj
etj. ;
vajza ime, shoqja jone, sjellja jote , skuadra e tij, vjersha e saj

etj.

63

Ne veten e trete njejes peremrat pronore kane trajta te veanta


qe varen j o vetem nga gjinia e emrit qe percaktojne l > , por edhe
nga gjinia e pronarit, d.m. th. e emrit a e peremrit q e shenon
frymorin ose sendin te cilit i prk.et dika, p . sh. :
Petriti me dha kalemin e tij.
Vjollca me dha kalemin e saj.
Populli yne eshte zot i vendit dhe i fate ve te tij.
Bajamja lulezon e para nga pemet. Lulet e saj jane te bukura.
Secili pergjigjet per punen e tij. Secila te ulet ne vendin e saj.
Ne vetn e trete perve peremrave te shenuar ne pasqyren e
mesiperme, perdoret edhe premri i (e, te) ve t, p.sh. : shoku i Yet,
shoqja e vet, shoket e vet, shoqet e veta. Per perdori min e ketij per
emri shih me poshte 65 .
Premrat pron ore perdoren jo vetem si percaktor te nje emn
(libri im, fushat tona etj .), por edhe me vete . p . sh. :
- I kujt eshte ky !iber ?
- Imi.
Ose : Ndermarrja jone ka me shume punetore se juaja.
Shkolla juaj eshte me e re se jona.
Ja pasqyra e trajtave te peremrave pronore kur perdoren m
vete :
Veta e dyte

Veta e pare
Njejes
m

f.

imi
imja
te mite te miat

m.
yni
tanet

Shumes

Njejes

Shumes
f.
jona
tonat

m.

yti

m.
f.
----- f.------

jotja
te tut te tuat

juaji juaja
tu;p- tu(}jat

-----

--

1 ) Si shihet edhe nga keta shembuj , peremrat prouore te vetes se trete, kur per
caktoj u e uje emer te gjinise mashkullore, kane nyjen i : Libri i tij, i saj; kur percak
toj u e nje emer te gjinise femerore, kane uyjen e: fletorja e tij, e sa} etj. Tcajta
Uletorja) e tija, e saja, q e perdoren uga ujebere per keta pron ore , kur ata pe r
c aktojne uje emer femeror, nuk jane ne pajtim me uormen e sotme g ramatikore
dhe duhen menjanuar nga gjuha letcare.'
64

Veta e trete
Njejes
m.
i tiji
e tija V
t e tiJte
......
te tijat

f.

i saji
. e saja l >
te sajte
te sajat

....,_

Shumes
m

f.

i tyri

e tyrja

te tyret

Si shihet nga pasqyra e mesiperme, peremrat e gjinis mash


kullore, kur prdoren m vete, n numrin njjes kane mbaresen

-i:

Imi, yni, yti, juaji, i tiji, i saji, i tyri;


peremrat e gjinis femrore kane mbaresn

imja, jona, jotja, juaja, e tija, e saja, e tyrja;

-a :

n n umrin shums t gjith peremrat kane m baresen -t(e)


dhe di sa pre j tyre nyjn e prparme te ;
t mit ,
mia , ta et, tnat, te tute, te tuat, tua}t, tuajat, te tijte,
..
.
_
te sajte, te tl}at, te sa]at, te tyret.
Si pas rregullave te drejtshkri mit, te peremrat e mesiperm pr
doret mbaresa -te (me -e), kur ndodhet fili pas rrokjes s tbeksuar,
p . sh. : te mite, te sa
jte (rrokja e theksuar : mi, saj), dhe mbaresa -t
---"----'
(pa -e), kur ndodhet nj rrokje me tej rrokjes s theksuar, p.sh. :
tona.J_, te tuf:!:b tua}!_ etj .
Premri pronor i vet, kur prdoret me vete, del ne keto trajta :

m:
f:

l)

njejes

shumes

i veti
e veta,

te vetet
te vetat

Te mos ngaterrohen keto trajta me trajtat jonormative fletoret e tija/e saja,


per te cilat u terhoq verejt ja ne shenimin ne fund te faqes 64.

5-54

65

'

62.

LAKIMI I PEREMRAVE PRONORE

Nga sa u parashtrua ne paragrafin me siper, del se peremrat pro


nore kane dy lakime te veanta : a) kur prdoren pas emrave, b) kur
perdoren me vete :

A . LAKIMI I P E REMRAVE P RONOR E KUR P E RDOREN


SI P E RCAKTUES TE EMRAVE

I.

Peremri ndodhet pas emrit


Veta e pare njejes

Gjinia mashkullore

Gjinia femerore

Veta e pare shumes


Prona njejes
E.
libri yne
Gj. i (e) librit tone
D h.
librit tone
K.
librin tone
Rr
librit tone

f'

E.
librai tan
G j . i (e) librave tan
librave tan
Dh.
K.
librat tane
Rr.
librave tane

detyra jone
i (e) detyres sone
detyres sone
detyren tone
detyres sone
Prona shumes

'
,J

'
."

detyrat tona
i (e) detyrave ton
detyrave ton
detyrat tona
detyrave tona

Vet'a e dyte njejes


Prona njejes

Prona njejes
detyra ime
i (e) detyres sime
detyres sime
detyren time

libri im
E.
Gj. i(e) librit tim
librit tim
Dh.
K.
librin tim
librit tim
Rr.

<-

E.
libri yt
Gj. i (e) librit tend
D h.
librit tend
K.
librin tend
Rr.
librit tend

Prona shumes
librat e mi
E.
Gj. i(e) librave te mi
librave te mi
Dh.
librat e mi
K.
librave te mi
Rr.
66

detyra jote
i (e) detyres sate
detyres sate
detyren tende
detyres sate
.Prona shumes

detyrat e mia
i (e) detyrave te mia
detyrave te mia
detyrat e mia
detyrave te mia

E.
librat e tu
G j . i (e) librave te tu
Dh .
librave te tu
K.
librat e tu
Rr.
librave te tu

detyrat e tua
i (e) detyra ve te tua
detyrave te tua
detyrat e tua
detyrave te tua
67

V eta e tre te njejes, gjinia femerore

Veta e dyte shumes

Prona njiijes

Prona njeji!s
E.

E.
libri i saj
Gj . .J=feblibrit tU!i...
Db.
librit te saj
librin e saj
K.
librit te saj
Rr.

i(

K.
Rr.

detyra
i (e) detyres
detyres
detyren
detyres

e saj
se saj
se saj
e saj
se saj

,ld

Prona shumes
detyrat tuaja
i (e) detyrave tuaja
detyrave tuaja
detyrat tuaja
detyrave tuaja

tuaj

E.

librat

K.
Rr.

librat tuaj
librave tuaj

Gj. i (e) librave tuaj


/ibrave tuaj
Dh.

librat, detyrat e saj


E.
Gj. i (e) librave, i (e) detyrave e/sai
Db.
librave, detyrave te saj
librat, detyrat e saj
K.
/ibrave, detyrave te saj
Rr.

_,

Prona shumes, mashk. + fem.

V eta e trete njejes, gjinia mashkullore

Db.

Prona njejes
libri

E.

i tij

Gj. i (e) librit te tij


librit te tij
D h.
librin e
librit te

K.
Rr.

tij
tij

E.
Gj .

detyra e tij
i (e) detyres se tij
detyres se tij
detyren e tij
detyres se tij

K.
Rr.

librat, detyrat e tyre


(e) librave, i (e) detyrave te
/ibrave, detyrave te tyre
librat, detyrat e tyre
librave, detyrave te tyre
PEREMRI

librat, detyrat e tij


Gj. i (e) librave, i (e) detyrave te
libra ve, detyrave te tij
Dh.
librat, detyrat e dj
K.
Rr.
librave, detyra ve te tij

68

tij

tyre

i vet

Gjinia mashkullore

<ijinia femerore
Prona njejes

Prona shumiis, mashk. + fem.


E.

}
L}z)uy
-L./
Q;vbjJti- JtiJ

E.
libri i vet
Gj . i (e) librit te vet
Db.
librit te vet
K.
librin e vet
Rr.
librit te Yet

detyra e vet
i (e) detyres se vet
detyres se vet
detyren e vet
detyres se vet
69

\l E-i'

Prona shumes

librat e vet
E.
G j . i (e) librave te vet
librave te vet
D h.
librat e vet
K.
librave te vet
Rr .

IL

\/f1'A
i (e

detyrave

te veta

Peremri ndodhet para emrit

Veta e dyte

.Ili

E.
Gj. (i, e)
D h.
K.
Rr .

Gjinia femerore

E.
Gj. (i,e)
D h.

K.
Rr .

im ate
tim eti
tim eti
tim ate
tim eti

(i, e)

ime moter
sime motre
sime motre
time moter
sime motre

1) Para emrave femerore te mesiperm peremri pronor i vetes se dyte te njejesit


del ne trajten jot: motra jote, por : jot moter .
-...___

70

jot moter
sat motre
sat motre
tet moter
sat motre

B . LAK I M I I P E RE M RAVE PRONOR E KUR PE RDOREN


M E VETE

V eta e pare njejes


Prona njejes

Kur perdoren ne kete pozicion, peremrat pronore lakohen


keshtu :

Gjinia mashkuliore

(i, e)

Shenim. Para disa emrave nga te me sipennit perdoren ne raste te rralla edh e
trajtat e shumesit te ketyre peremrave, p.sh. te mi vellezer, te mi motra ose time
motra, te tu vellezer ose tet vellezer, te tu motra ose tet motra, tet bij, tet bija et j .

. Peremrat e vetes se pare e te vetes se dyte njejes im, ime, yt,jote,


kur percaktojne emra qe tregojne lidhje gjinie ose marredheni e
familjare, si ate, bije, bir, . dhender, eme, kunat, kunate, mbese, moter,
nip, shoq, shoqe (vetem ne kuptimin bashkeshor t, -e), vel:a etj . ,
mund te perdoren edhe perpara ketyre emrave, p. sh. im ate, ime mo
W-:t:
-;;;:;Zrr
za:::-,-J7
o:-:::t--.:r
070
.. j:-:!-:- e""'r,.,..
_I_
-:-::or-,-l=m
(U
_,--)re:-:
- l__
y.,...,
t kunate, im nip, jo t
, -j'o7
o-;t --:m
m e,...
,:-:-:; -;
v e,
mbese, im shoq, ime shoqe, yt ungj etj .

Veta e pare

yt velia
tet veliai
tet veliai
tet velia
tet veliai

Prona shumes

mashk.
E.
Gj. i (e
D h.
K.
Rr.

E.
Gj .
D h.
K.
Rr.

fem.
i (e)

timit

mashk.

imja
simes
simes
timen
simes

E.

Dh.
K.
Rr .

rta e pare sbumes

. l

l JOUa l
.

i (f) ' soni'

l sone

on
sone

te ite

Gj. i (e) te m1ve

;l

te mive
te mite
te mive

.___

'l

'tauet
E.
Gj . i (e , anev
D h.
aneve

K.

Rr.

'

tanet
l tanev

\
fem.

t_e mi!!
te miave

i (e)

te m1at
te miave

i (e}

r
,

!::: l\

71

V eta

yti
tendit
tendi t
tendi n
tendi t

jotja
i (e) sates
sat es
tenden
sates
V eta

E.
Gj. i (e)
D h.
K.

Rr.

juaji
tuajit
tuajit
tuajin
tuajit

i ( e)

V eta

mashk.

fem .

mash k.
E.
Gj. i (e)
D h.
K.
Rr.

e dyte njejes

E.

Gj .
D h.
K.

Rr.

te tute
i (e) te tuve
te tuve
te tute
te tuve

i (e)

te tuat
te t1:1ave
te tuave
te tuat
te tuave

K.

Rr.

tiji
te tijit
te tijit
t e tijin
te tijit

E.

Gj. i (e)
D h.
K.
Rr.

tuajt
tuajve
tuaj've
tuajt
tuajve

i (e)

tuajat
tuajave
tuajave
tuajat
tuajave

e tija
i (e) se tijes
se tijes
te tijen
se tijes

E.
G j . i (e)
D h.
K.
Rr.

te tijte
te tijve
te tijve
te tijte
te tijve

te tijat
i (e) te tijave
te tijave
te tijat
te tijave

Veta e trete njejes, gjinia femerore


E.
Gj. i (e)
Dh .
K.
Rr.
72

i saji
te sajit
te sajit
te sajin
te sajit

i (e)

E.
i tyril >
e tyrja l
Gj. i (e) te tyrit i (e) se tyres
Dh .
te tyrit
se tyres
K.
te tyrin
te tyren
Rr.
te tyrit
se tyres

e saja
se sajes
se sajes
te sajen
se sajes

E.

Gj. i (e)
Db .
K.

Rr.

E.
Gj. i (e)
Db .

K.

Rr.

PEREMRI

Veta e trete njejes, gjinia mashkullore


E.
Gj. i (e)
D h.

mashk. + fem.

fem.

e dyte sbumes

juaja
suajes
suajes
tuajen
suajes

e trete sbumes

te sajte
te sajve
te sajve
t e sajte
te sajve

i (e)

te sajat
te sajave
te sajave
te sajat
te sajave

veti

Prona rzjejes
mashk.
E.
Gj . i (e)
D b.
K.
Rr.

i veti
te vetit
te vetit
te vetin
te vetit

Prona shumes
fem.

i (e)

te tyret
te tyreve
te tyre\'e
te tyret
te tyreve

e veta
se vetes
se vetes
te veten
se vetes

masbk.
i (e)

te vetet
te veteve
te veteve
te vetet
te Yeteve

fem .

i (e)

te vetat
te letave
te vetave
te vetat
te vetale

TE GABUARA TE DISA TRAJTAVE


TE PEREMRAVE PR ON ORE

PERD ORIME

63. Here-here vihet re perdorimi i disa traj tave te gabuara


te peremrave pronore qofte kur keta perdoren si percaktore te nje
emri, qofte k u r qendrojne me vete. Keto gabime jane dy faresh .
mospershtatje ne rase (nuk perdoret trajta e duhur rasore) dhe mos
pershtatje ne gjini (perdoret trajta e gjinise mashkullore ne ven d
t e femerores e anasjelltas) .
l ) Keta peremra n e emerore, gjinore, dhanore e rrjedhore, n e pergjithesi perdoren
shume rralle.

73

A. MOSPERSHTATJE NE RAS:E

b) ton e perdorur gabi misht ne vend te soo:

Premri pronor, kur sherben si percaktor i nje emri, vihet n e


rasen e emrit t e percaktuar (libri im, librit tim etj . ), ndersa kur per
doret me v ete, vibet ne ate rase qe kerkon funksioni si ntaksor i tij,
p.sh. : Skuadra jone fitoi, juaja nuk e di si ka dale; Propozimi yt ishte
me i drejte se imi; Bashke me anten time kam marre edhe tenden
etj . Te shembujt e mesiperm peremrat juaja d he imi jane ne rasen
emerore, sepse i pari sherben si kryefjale, i d yt i tregon nje kra
hasi m me kryefjalen d he vihet ne Iasen e saj ; te s hembulli i trete
peremri tenden eshte ne rasen kallezo re, sepse sherben si kun
drinor i drejte.
Mirepo here-here vihet re se trajtat rasore te peremrave pronore
perdoren ne menyre te gabuar . Gabi met me te shpeshta ne perdo
rimin e trajtave rasore te peremrave pro no re jane keto :
l . Trajta e kalHzores perdoret gabimisht ne vend te trajtes se
gjinores, dhanores ose te rrjedhores.
a) time e perdorur gabi misht ne vend te sime:
Kane kaluar 64 vjet te jetes time dhe asnjif11 nuk

nje gezim te tilfe; Ai iu pergjigj pyetjes time pa e kthyer koken nga


un e; Sa hap e mbyll syte, ai u gjend mu

perpara makines

time;

Prej dritares time shihej ura etj .


Te te gj ithe shembujt e mesiperm ne vend te trajtes time, qe shte
tr ajte e rases kallezore, duhej perdorur trajta sjme, sepse e at
pyetjes, makines, dritares, jan ne rasat gjinore, dhanore

e rrjedhore (shih lak i mi n e peremrit pronor, veten e pare te n jejesit,


62 f. 66 ) . Pra, peremri d u het te vihet ne po ate rase, ne te cilen
e shte emri perpara tij .

Kur ky peremer perdoret si fjal me vetc, ne funksion te emrit,


trajta e tij e gj nores, d han ores e rrjedhores eshte :
simes dhe j o times
(shih pasqyren e lakimit 62, f. 7l ), p.sh. :
Motres sime i pelqen shume noti.

74

--

Edhe simes (j o times).

Edhe ne kete rast kem i te bej me me per


e gabuar t
trajtes se kallezores ne vend te trajtes se gjinores, te dhan ores ose
te rrjedhores . Ja disa s hembuj :
Kete e kane ndertuar no vatoret e ndermarrjes tone; Shkrim tari
eshte frymezuar nga }eta e klases ton punetore; Bujqesise tone ne
pesevjearet e ardhshem i hapen perspektiva te shkelqyera; A t a s'i
shpetuan dot vigjilences tone; Keshtu u themi ne atyre qe kane qellime
te keqija ndaj Republikes tone etj .
Te shembujt e mesiperm du hej te ishte perd orur trajta sone,
e cila i pershtatet rases se emrt qe ndodhet para saj (shi h lakimin
e peremrave pron ore, veten e pare te shumesit, 62 , f. 67) 1 >
Kur k y peremer perd oret s i fjale me vete, n e fu nksion t e emrit,
trajta e tij e gjinores, dhan ores dhe rrjedhores eshte
dhe jo tones
(shih pasqyren e lakimit 62, f. 7 1 ), p . sh. ;
Ndermarrja juaj do te parakaloje pas sones (j o tones).
c) tende e perdorur gabi msht ne v sate :
Ne kete rast kemi te bej me gj ithashtu m
min e gabuar
te traj tes s kallezores ne vend te trajtes se gjin ores, dhanores ose
rrjedh ores . Ja disa shembuj :
Une dija vetem se ky eshte kopshti i gjyshes tende ; Jepja kete
leter mesueses tende; ' duhej te beja une atehere, sipas mendjes tende?
etj .
Te shembujt e mesi perm d u hej te isbte perdorur traj ta sate,
e cila i prshtatet rases se emrit qe ndodhet para saj (shb laki min
e peremrave pron ore, veten e dyte te n jejesit, 62, f. 67) .
Kur ky peremer perdoret me vete, ne fun ksion te emrit, trajta
e tij e gjin ores dhe e rrjedh ores esht
dhe jo tendes
(shih pasqyren e lak mit, 62, f. 72)

l) Ne rastin c perdorimit te gabuar te t raj tes ton ne vend te son, kemi njekohe
sisht edhe mospershtatje ne gj ini, d.m.th. trajta ton e gjinise mashkullore
(p.sh. shokut ton) perdoret gabimisht ne vend te trajtes son te gjinise feme
rore (p.sh. shoqes son).

75

tuaj

e prdorur gabimisht ne vend te

suaj:

Edhe ne kt rast kemi te bejme me perdorimin e gabuar t e


trajts te kall zores n vend t e trajtes s e gjin ores, dhanores ose rrje
dhores. Ja disa shem buj :
Si i kane arritur keto suksese nxenesit e shkolliis tuaj? ; Kur po
i afrohesha portes tuaj, degjova disa zera nga prapa; Perpara se te
niseni per fluturim, na thoni disa gjiira rreth pregatitjes tuaj luftarake
etj .
Te sbembujt e msiperm duhej te ishte perdorur trajta suaj,
sepse emrat para saj jane n gjinore, dbanore ose rrjedhore (shih
lakimin e premrave pron ore, veten e dyte te shumesit 62 , f 68) 1 > .
Kur ky premer perdoret me vete, ne funksion te emrit, trajta
e tij e gjinores dbe e rrjedh ores esbt
suajes dhe jo tuajes
(shib pasqyrn e lakimit 62 , f. 72).
2.

Trajta e kaJiezores perdoret gabimisht ne vend te trajtes se


emerores
tim ne vend te im
time >> ime
tone yne
jone
tone
tend )) yt
tende jote
tua.i >> juaj
))

Jl

q u prmendn n pikn
K to gabi me ndesben me rrall e se
p or, sidoq oft, duhet te ki ben parasysh ne menyr q te shm angen
pl otsisht . Ja disa sbembuj me perdorime te gabuara :
So t nga qyteti tone u nisen 1 5 0 vullnetare per ne hekurudhe;
Kooperativa tone po forcohet gjithnjii e . me shume; Ka ardhur vellai
tend; Dhe festa tende, ndertues, erdhi perseri; Sukseset qe ka arritur

l'

l)

Ne rastin e perdorimit te gabuar te trajtes tuaj ne vend te suaj kemi njekohe


sisht edhe mospershtat je ne rase, d.m.th. trajta tuaj e gjinise mashkullore (p.sh.
shokut tuaj) perdoret gabimisht ne vend te trajtes suaj te gjinise femerore (p.sh.
shoqes suaj) .

76

atdheu tuaj na gzojnii pa masii; Edhe nga hamulloret mund te


merren kokrra, por kjo varet plotesisht nga puna tuaj etj.
Te sbembujt e mesiprm trajtat e drejta jane : qyteti yn, koope
rativa jone, festa jote, atdheu juaj, p una juaj, ku peremri esht ne rasen
emerore, ashtu si emri i percaktuar prej ti j.
Kur keta premra prdoren me vete, n funksion te emrit, trajta
e emrores sht :

imi
imja
yni
jona
yti
jotja
juaji
juaja

timi
timja
toni
tona
t endi
t endja
tuaji
tuaja

dbe j o

})

))

))

))

(shih pasqyrat e lakimit 6 2 f. 7 1 -72) ; p.sb. :


Ky eles nuk esh te imi ( jo timi) ; Kete guxim revolucion ar mund
ta ketii vetem nje parti si j o tona) ; Babai im eshte me plak se
yti (jo tendi) ; Kjo pune nuk eshte juaja (jo tuaja) etj .

PASQYRA PE R M BLEDHE SE E P E RDORIMEVE


TE GABUARA DHE E P E RDORIMEVE T E DREJTA
TE P E RE MRAVE PRONOR E
'

l . Perdorimi i gabuar i trajtes se kallezores ne vend te trajtes


se gjinores, te dhanores ose te rrjedhores
Veta I njjs
Rasa t

Emr ore
Gjin ore
D h an ore
Kallzore
Rrjedbore

Trajta e
gab uar

time
ti me
time

Veta I shums

.
T raJta e d reJte
.
_

Jeta ime
i (e) jetes sime
jetes sime
jeten time
jetes sime

Traj ta e
.
T raJta
. e d reJte
gab uar

tone
tone
tone

klasa jone
i (e) klasiis sone
klases sone
klasiin tone
klases sone
-

Veta I I njejes
Rasat

Trajta e
ga b uar

Emerore
Gjinore
D han ore
Kallezore
Rrj e dhore
2.

tende
tende

l tende

Trajta e
. ..
. e d reJte
TraJta
ga b uar 1

tuaj
tuaj

tuaj

l
l

k/asa juaj
i (e) klases suaj
klases suaj
klasen tuaj
klases suaj

l Traj ta e

Rasa

ga b uar

. ..
TraJta e dre Jte
shoku im
shoqja ime
shokun tim
shoqen time

ti m
ti me

Emerore

l .

Kallezore

Veta II njejes
Rasa

Emerore

Kallezore

Trajta e
gab uar

tend
tende

. ..
. e d rejte
T raJta
shoku

yt

shoqja jote

V eta I shumes
Trajta e
gab uar

tone

. ..
T raJ. a e d reJte
shoku yne
shoqja jone
shokun
ton e
shoqen

V eta II shumes
Trajta e
ga b uar

..
. e d reJte
TraJta
.
shoku

juaj

tuaj
shoqja

--

shokun

tend

shokun

shoqen

tende

shoqen

tuaj

Peremr i pronor pershtatet ne gjini m e emrin q e percakt on,


p.sb . : djali im (m), vajza ime (f). Kur perdore t ne vend te emrit,
ai merr gjinine e emrit q e zevend eson : Reparti yne esh te me i
madh
se juaji (
se reparti j uaj) ; Shkolla jone esh te me e madhe se juaja
(
se shkolla j uaj) etj . Mirepo nganj e here peremri pronor nuk
perdoret ne gjinh 1e e duhur. Gabi met e mosper sbtatjes ne
gjini
vi ben re vetem te disa nga peremr at e vetes se pare e te dyte :
trajta
e gjinise femeror e perdore t gabi rn i sht ne vend te trajtes se gjinis
mashku llore :=l
l\ O"' . O O..,., n .

a) !on p d onyahimish t ne v_end te yne:


vv
Koop-i!ratwwtqoneka filluar ta ndryshoje edh menyren e jeteses;
Diskutimi jone vazhdoi per nje kohe te gjate; Rrethi jone mund
ta
zgjeroje pjesemarrjen e kuadrove ne prodhim ; Fatmiri eshte njeriu
jone etj .
Jone dhe yne jan peremra pronor t vets s pare t njejsit
(prona n j ej s), por i pari eshte i gjinis ferneror e, i dyti i gjinise
mashku llore. Te shembu jt e mesiper m te gjithe emrat qe percakt
o
hen nga peremr i pronor, jane te gjinise mashku ll ore, pranda j
pas
tyre duhej prdoru r trajta yne e gjinise mashku 1 lore dbe jo trajta
jone e gjinise femero re.
Per te njjtn arsye duhet perd orur trajta yni dhe jo joni .i.
:
- Nga ciii fshat eshte kryetari ?
.._ Nga yni
\... .
(dhe j o nga joni) .
_,,
b t perdorur a gabimisb t ne vend
Emrat tone u thirren njeri pas tjetrit ; Shume nga fshataret tone
kane ndertuar edhe sh tepi me dy kate; Punonjesit tone gjate ketij
viti kane bere shume propozime . . . ; Te gjitha keto }ane fryt i punes
K\'
se perbash ket te kooperativisteve tone etj .
Keto gjera po i shohim me syte tona; Ne e hodhem poshte mend ' -\
min e gabuar se ne shkrepat tona nuk sigurohet buka ne vend; Sa
t'<\""
zbavitese ishte kur topat tona qellonin ne shenJe 1 etj .
.\
Te shembuj t e mesiperm emrat e percaktu ar nga peremri pro- ..."''V
n or jane te gjith mashkul lore, prandaj ne ven
trajtave femeror e
tone,
duhej perdoru r trajta mashkul lore
pra : emrat tane
=

Perdorimi i gabuar i trajtes se kallezores ne end te trajtes


se emerores
Veta I njej es

78

. ..
. e d reJte
TraJta
}eta jote
i (e) jetes sate
jetes sate
jeten tende
jetes sate

B . MOSPE RS HTATJ E N E GH N I

Veta II shumes

l
l

:i. :)
....-iC.
(.
/
/;
t( "'"7-71-
'\;''

'V

u ,

\.,.;

-L

dj
1

ifJ-;

79

<.

v.<.

p.sh. : Kenget e tij s'do te vdesin kurre; Marsi ka tekat e tij ; Fjalet
e saj shprehin nje shqetesim te thelle etj .
Kur kta premra perdor m vete n vend te emrave, ata
a per gJmme mashkullore dhe per gjinine fekan trajta
mOrore :
u

shkrepat tane, topat


fshataret tane, punonjesit tane; me syte tane, ne
tane etj .
ne vend te nje
Per te njejte n arsye, kur ky perem er perdo ret
emri mash kullo r, trajta e drejt e eshte
tanet dhe jo tonet ose tonat :
Te kujt jane keta libra ?
,
- Tanet ( d he jo tonet) .
si edhe mbiemrat qe percaktoj
Shnim. Te kihet parasysh se peremrat, ashtu
oseQ perdosin me mbareseli
ne em:at m.ahkullo: t cile t formojne shume
V
.
. . femero
re, pra :
reo ne tra.J,t en e gJlfliSe
ma/et tane
dhe jo
"E!E- tona
et tane
kujtim

tona
t
kujtime
fshatrat tane etj . l)

fshat,!!!!_

'

\J

(__

yf d be j o joti
p.sl. . yti eshte ky djale ? ; yti eshte ky liber? etj .
reve t 62
64. Si u tregua ne p asqyre n e l akimi t te prono
t njejtn
f. 68-69) prem rat i tij, i saj n numri n shum s kan
trajte per te dyj a gjinit :

);J.tfe
..

=x

l) Shih per kete me lart 5 2 , si dhe Drejtshkrimi

80

rw

gj . mashkullore

Ky liber eshte i tiji.


Kjo fletore eshte e tija.
Keta libra jane te tijte.
Keto fletore jane te tijat.

c) jot e perdo rur gabim isht ne vend te yt :


imi jot me pelEmri jot i kuq ne pllaken e mermerte . . . ; Mend
qen; Ai nuk eshte shoku jot etj .
perem ri proT e shemb ujt e mesip erm emrat e percaktuar nga
trajte s femer ore
nor jane te gjithe mashk ullore , prand aj ne vend te
jot duhet perdo rur trajta mashk ullore yt, pra :
emri yt, m.endimi yt, shoku yt.
vend te nje
Per te njejte n arsye, kur ky perem er perdo ret ne
asbku llor, trajta e drejte esht

dhe jo

i gjuhes shqipe 42, 4 3 .

Ky liber eshte i saji.


Kjo fletore eshte e saja.
Keta libra jane te sajte.
Keto fletore jane te sajat

gj . femerore

.e tija (fletorja)
(fletoret)
e saJa tfletorja)
te sajt (fletoret), p.sh. :
Pronari i gjinise
mashkullore

Pronari i gjinis
femerore

PE REMRI PRONOR i (e, te) vet


65. Pere mri pronor i (e, te) vet, n gjuhen ton letrare komb
tare prdoret ve tm si premer i vets se trete, njejes ose shumes :
shoku i vet l )
shoqja e vet
shoket e vet
shoqet e veta

tij, i saj, i tyre)


e tij, e saj. e tyre)

e tij, e saj, e tyre)

l) Peremri i (e, t) vet perdoret rralle ne rasen emerore, megjithatc ne


kete pasqy
re eshtc dhene trajta e emerores, si trajte pcrfaqcsuese.
6 - 54

81

Ne shume raste i (e) vet dhe i (e) tij, i (e) saj etj. mund t e perdo
ret lirisht ne vend te njeri-tjetrit.
Ai u ul ne vendin e vet [e tij], prane dritares; Bardhyli thirri !dhe
nje here me zerin e vet [e tij] te trashe; Edhe vendi me i eger ka buku
rine e vet [e tij]; Edhe Blerta kishte shkruar dika per familjen e vet
[e saj]; do baze ka superstrukturen e vet [e saj]; Kjo sjellje kishte
arsyen e vet [e saj]; Ajo do te kthehej perseri atje, ne fshatin e vet
[e saj] etj .
Te te gjithe shembujt e mesiperm ne vend te peremrit i vet
mund te perdoren peremrat i tij, i saj, qe jane vene ne kllapa. Por,
megjithate, ka nje dallim ne kushtet sintaksore te perdorimit te
ketyre peremrave : peremri i (e, te) vet mund te perdoret vetem kur
emri ose peremri qe tregon pronarin eshte kryefjale e fjalise, . nder
sa peremrat i (e) tij, i (e) saj, i (e) tyre mund te perdoren jo vetem
kur pronari eshte kryefjale, por edhe kur eshte ndonje gjymtyre
jeter e fjalise. Te keto vargje :
Ashtu si sboku ne llogore i lidh shokut
krahun e plagosur me kemishen e vet
kuptohet jashte do dyshimi se kemisha eshte e atij qe i li4h pla
gen shokut, e jo e shokut te plagosur, sepse peremri e vet i referohet
kurdohere kryefjaies (kryefjale ne kete rast eshte shoku). Po te ishte
thene : me kemishen e tij, nuk do te ishte e qarte nse kemisha eshte
e atij qe i lidh plagen shokut, apo e shokut te plagosur. Pikerisht ne
raste te tilla, kur peremrat i (e) tij, i (e) saj mund te kuptohen ne dy
menyra, eshte e domosdoshme te perdoret peremri i (e) vet. Po te

themi :
Ani/a i dha Ente/es kukullen e saj,
Enteles. Grama
nuk eshte e qarte nese kukulla eshte e Aniles apo e
themi :
tikisht pron ari>> nuk eshte i percaktl.Jar. Por p o te
Ani/a i dha Ente/es kukullen e vet,
dyshimi, e Anils.
atehere eshte e qarte se kukulla eshte, po kurrfare
marre nje
66. Ne shtyp, ne radio, ne televizion etj. kane
r me
Lidhu
veta.
e
forcat
ne)
ose
(
perdorim te gjere shprehjet me
tha7
u
qe
ato
sh
parasy
perdor imin e ketyre shprehjeve duhen pasur
'
n me siper per pierin i (e, te ) vet.
82

Se pari, kryefjala e fjalis duhet te jete emer ose peremer i vetes


se trete, p.sh. :
Traktoristet u zotuan qe riparimet e vogla t'i bejne me forcat e
veta; Vendi yne e nderton socializmin sipas parimit te madh te mbe
shtetjes ne forca e veta; Ata, duke u mbeshtetur ne forcat e veta, po i
pajisin vendet e punes me mjetet e nevojshme,
por nuk mun d te thuhet :
Ne e ndertojme socializmin duke u mbeshtetur ne forcat e veta.'
ose Ne, duke u mbeshtetur ne forcat e veta, po i pajisim
, sepse
kryefjala ne keto fjali eshte peremer i vetes se pare (ne). Ne kto
raste duhej thene : duke u mbeshtetur ne forcat tona. Pra, nuk
duhet perdorur :
me forcat e veta (kryefj. ata, ato)
ne vend te
me forcat tona (kryefj . ne).
Kryefjala se iles i referohet shprehja me ( ose ne) forcat e veta,
duhet te tregoje vepruesin (ate qe kryen veprimin) dhe jo sendin
mbi te cilin bie veprimi Kur shkelet kjo rregull, mendimi nuk shpre
het drejt.
.

Ja disa shembuj ku shprehja me (ose n) forcat e veta>> esht


perdorur ne menyre te gabuar :
Ne ndermarrjet e ndryshme te ndertimit, duke u mbeshtetur ne
forcat e veta, u prodbuan mbi 450 cope makineri e pajisje per mekanizi
min e ndertimeve;
del sikur makinerite e pajisjet u prodhuan
duke u mbshtetur ne forcat e vet makinerive e pajisjeve!
Edhe ne kooperativat malore buka ka kohe qe po sigurohet me
forcat e veta;
del sikur buka po sigurohet me forcat e vete bukesf
Me forcat e veta u sigurua nje baze materiale me vlefte prej 30.760
lekesh,
del sikur kjo baze materiale eshte siguruar me forcat e
vete bazs materiale.
-

Te shembujt e mesiperm, qe mendimi te shprehet drejt, duhet


qe kryefjala te tregoje vepruesin. Pra perdorimi i .drejte esht :
Ndermarrjet e ndryshme te ndertimit prodhuan me forcat e veta
(kryefjala : Ndermarrjet) ; Edhe ne kooperativat malore ka kohe qe
buken po e sigurojne me forcat e ve ta (kryefjala e nnkuptuar : koope.

83

rativistet) ; Me forcat e veta siguruan nje baze materiale me vlefte .. .


. **-"'=
(kryefj ala e nenkuptuar : ata
uk

3.

PERE MRI PYETES

68. Peremra pyetes jane fjalet kush ?, ciii?. cilat ?, ' ?, farel,
sa'!, i sati?, me se ?, per se ? l > etj . Ata perdoren per te pyetur pr
frymore e sende ose per tipare te tyre.
Peremri kush ? lakohet ne kete menyre :

libri im
ky liber eshte imi
adra ime
kjo ader eshte imja
djali yt
yti eshte ky djale?
tryeza jote
kjo tryeze eshte jotja
vapori yne
ky vapor eshte yni
shkolla jone
kjo shkolle eshte jona
elesi juaj
juaji esh te ky eles ?
sht epia juaj
juaja eshte kjo shtepi?

dhe j o

!l

>>

..

i im
i imi
e ime
e imja
i yt
i yti
e jote
e jotja
i yne
i yni
e jone
e jona
i juaj
i juaji
juaj
juaja
e

Peremrat pronore e (te) .mi, e (te) mia, e (te) tu, e (te) tua, i (e,
te) tij, i (e, te) saj, i (e, te) tyre, i (e, te) vet shkruhen me nyje te
perparme ne te gjitha trajtat dhe perdorimet e tyre :

tij

etJ .

shoket e mi, deshirat e mia, djemte e tu, duart


motra e saj, fshati i tyre, kenga e tyre, vellai i

dhe jo shkolla tij, motra saj, fshati tyre, vellai vet etj . V

l ) Shih per kete edhe Drejtshkrimi i gjuhes shqipe 61 ,


84

e tua, shkolla e
vet, shoqja e vet

E.
Gj .
Dh. Rr.
K.

kush
i (e) kujt
kujt
ke

Ky peremer prdoret vetem nE numrin njejes, p.sh. :


Kush eshte atje ? Kush erdhi? etj.
Perdorimi i peremrit kush me kuptimin e shumesit, qe vihet
re ndonjehere (p.sh. : Kush erdhen ?), eshte i gabuar dhe nuk duhet
Iejuar ne gjuhen letrare.
Peremri ciii ka trajta te veanta per gjinin mashkullore e fe
merore, per numrin njjes e shumes. A.i lakohet n kte men yr :
Njejes

Shumes
M. \ \

F.

M.

ciii
Gj.
i (e) cilit
cilit
Dh.,Rr.
K.
cilin
E.

cii a
i (e) ciles
cii es
cilen

E.K.
Gj .
Dh.,Rr.

e
_9lit--

F.

cilat
i (e) cileve i (e) cilave
cilave
cileve
---

Premri kush dbe peremri ciii kane keto dallime ne prdori


min e tyre :
1 . Peremri kush zakonisht perdoret per t pyetur pr njerz
ose per qenie te personifikuara (ne perrallat), p.sh. :
Kush esh te te porta ?
- Agimi

l ) Peremri pyetes

se

perdoret vetem i shoqeruar me parafjale.

85

P ere mri kush sherben per t pyetur per nje person te p anjohur
ose te papermendur me pare ne bisede, p.sh. :

- Per ke e ke blere kete liber?


- Per ve/lane e vogel.

Kush kendon me bukur se une? - - tha Kendesi.


uk duhet te perdoret per te pyetur p_er. kafshe

- ---

Kush jep me shume qumesht, dhia apo delja ? Kush esh te me i re


nde, hekuri apo bakri?

Kush erdhi?; Kush eshte atje?


Ne qofte se pyesim Ciii erdhi? ose Ciii eshte atje? kerkojm te
dim ciii pikerisht nga ata qe mendojme ne se mund te vijne ose
m un d te jene atje.
Ky dallim ne kuptimin e ketyre peremrave shpjegon se pse
kush nuk mund te perdoret perpara emrit.

Te shembujt e mesiperm ne vend te kush duhej perdorur ci/i,


ci/a, pra : Cila jep me shume qumesht. . . ? Ciii eshte me i rende.. . . ?

Peremri ci/i mund te perdoret per te pyetur per njerez, per


kafshe dhe per sende.
2. PeremFi kush nuk duhet te perdoret asniehere perpara em
rave si percaktor i tyre, d. m.th. eshte gabim te thuhet :

Te kush mjek u vizitove?: Kush traktorist e ka kete traktor?,


Kush klase ka gjimnastike kete ore?, Me ke shoqe shkove ne Durres?

Te shembujt e mesiperm dhe ne te gjitha rastet e tjera te ngjashme duhej perdorur peremri ciii, d.m. th. :
Te ciii mjek. . . ?; Ciii traktorist . . . ?, Cila klase. . . ?; Me
cilen shoqe. . . ? etj.

Peremri ciii perdoret edhe pa emer prane, si peremri kush,


edhe si percaktor i nje emri, p.sh. :
Ciii je ti? ose Kush je ti?
Ciii shok ka ardhur?, por jo Kush shok ka ardhur?
--

Duhet pasur parasysh se peremri ciii perdoret per te pyetur per


n atyren ose per identitetin e nje njeriu te nje kafshe a te nje sendi,
d. m.th. per te diferencuar, per te veuar nje a me shume frymore
o se sende brenda nje klase, nje kategorie ose nje grupi, p.sh. :

Ciii repart e fitoi flamurin e garave?, Cila kenge fitoi mimin


e pare?; Ciii esh te mali me i /arte i Shqiperise ?; Ciii esh te kapiteni i
skuadres?; Cila eshte drejtoresha ?, Cilat jane qytetet me te medha
te Azise ?; Ciii esh te qe/limi i jetes ?; I ciies lop e eshte ky vi? etj .

86

87

'\j
\_) .

t.. }v. N YJ AT T E K E M R I, M B I E M R I.

N U M ERORI

'\' .
- /)
;:;,

DHE

P E R EM R I

IONET DHE TERISTIKAT


GRAMATIKORE TE NYJAVE

69. Nyjat i, e, te, se kryejt;.e sherbime te ndryshme ne gjuhe.


Ato perdoren kryesisht :
l . Si pjese perberese e mbiemrave te quajtur te nyjshem : (i, e)
mire, (i, e) gjate, (i, e) arte, (i, e) ditur, (i, e) punuar etj.
2 . Si pjese prberese e numroreve rreshtore : (i, e) pare, (i, e)
dyte, (i, e) trete, (i, e ) katert etj.
3. Si pjese prberese e disa emrave (me prejardhje foljore ose
te formuar prej pjesesh te tjera te ligjerates) :
a) eprejpjesor (asnjans.;_,.,oe femerore.) ..p.sh. : t ecur-it,
t menduar-it, te ngren-t, te qare-t etj. ; te ardhura-t. te korra-t, e
qeshura, t vjela-t etj . ;
b) emra t formuar me prapashtese prej nje teme foljore,
p.sh. : e ardhme - e ardhmja ose e ardhshme - e ardhshmja, e folme

- e folmja etj . ;
c) emra t formuar nga substantivimi i mbiemrave, p.sh. : i
ardhur, i plagosur, i vdekur etj . ; e bukura, e drejta, e keqja, e mira
etj . ; t ftohtet, te ngrohtt, t verdht etj. ; t ho/la-t, t lashtat etj ;
4. Si pjes perberese e disa peremrave :
88

a) e peremrave pronore (i, e) tij, (i, e) saj, (i, e) tyre, te tij, te


saj, te tyre, e mi, e mia, e tu, e tua,
b) e premrit deftor i tille, e tille, t till, t tilla;
c) e premrit lidhor i ciii, e ci/a, te ci/et, te cilat;
5. Si element perberes i trajts s rass gjinore (nyja dallon,
gjinoren nga dhanorja), p.sh. : realizimi i planit, mbrojtja e atdheut,
liqenet e Lures, shoke te armeve etj .
6. Me funksionin e nje premri pronor para disa emrash q
tregojn lidhje gjinie ose marredhnie familjare, p.sh. : i ati, e ma,
v!lai, e mo:ra, i shoqi, e shoqja, i uji etj. (p. h. : vellai vellai
.
1 ttJ ose 1 saJ, e motra
motra e tiJ ose e saJ etJ .).
Disa nga keta emra perdoren gati kurdoher te shoqeruar me
nyje ose me nj premer pronor t paravendosur, p .sh. : i ati, e ma,
i shoqi, e shoqja ose im ate, jot eme, yt shoq, ime shoqel>, ndrsa te
tjeret mund te perdoren me ose pa nyje, p.sh. : erdhi mJ (te) motrn,
vajti te (i) vellai etj.
70. Nyjat kan gjini, numr e ras. Gjinia, numri dhe rasa
e nyjes te mbiemrat, te numerort rreshtor, te premrat pro nore
(i, e) tij, (i, e) saj etj ., te premri dftor i till dhe te e.mrat n rasn
gjinore prcaktohet nga gjinia, numri dhe rasa e emrit q ndodhet
para tyre. Keshtu, kur themi puntor i dalluar, djali i tij, rreshti i
dyt, drejtori i shkolls, ne t katr rastet kemi nyjen i, sepse emrat
punetor, djale, rreshti, drejtori, q ndodhen para saj, jan emra mash
kullor n numrin njjs, ne rasen emrore. Te shembujt puntore
e dalluar, tok e punuar, klasa e peste, festa e /irimit kemt nyJen e,
sepse emrat puntore, tok, klasa, festa, qe ndodhen para saj, jane
emra femrore, ne numrin njej es, ne rasen ore.
Nyja te shembuj si te msipl!rmtt quhet ne gramatike edhe nyje
e lidhur, sepse gjinia, numri dhe rasa e saj varen nga emri qe ka per
para (puntor i dalluar, punetore e dalluar; drejtori i shkolls, festa e
/irimit). .-Gjinia, numri dhe rasa e nyjes te emra si t verdht, e ardhmja,
e diel etj , dhe te emrat qe tregojne lidhje gjinie e marredhnie fa-

l\

te ose me nje peremer pronor


te paravendosur, nuk perdoren me kuptimin bashkeshort.

l ) Emrat shoq, shoqe, te pasboqeruar me nje nyje

89

mljare si te birit, se mbeses etj. varen nga vet fjala ku ato bjne
pjes ose me t ciln prdoren , e jo nga ndonj fjale tjeter, p.sh. :
te verdhet, te ecurit, jan emra t gjinise asnjanse, prandaj kan ny
jen te, e ardhmja sht emr femror, prandaj ka nyjn e, birit
sht emr mashkullor n rasn dhanore, prandaj merr nyjn __ti
ndrsa mbeses sht emr femror n rasn dhanore e pr kt arsye
merr nyjn
Nyja ie shembuj si t msiprmit quhet ne gramatik edhe nyje
rasa e saj, nuk lidhen me ndonj
e keputur, sepse gjinia, numri dhe
fjal tjetr.
N shembuj si detyrat e se ardhmes, ve/lai i se shoqes, nyja e pare i ose e eshte e lidhur, ndrsa nyja e dyt se sht e kputur.

LAKIMI

Gjinia femrore
E. (nje) bije e popullit
Gj. (i, e) (nj) bije te popullit
D h. (nje) bije te popullit
K. (nj) bije te popullit
Rr. (nj) bije te popullit
E.
Gj.
Dh.
K.
Rr.

NYJAVE

dashur

(nj) bije te dashur


(nje) bije te dashur
(nj) bije te dashur

bija e dashur
(i, e) bijes se dashur
bijes se 4ashur
bij'litf"'dashur
bijes se dashur
-

te, se
te, se
te, e
te, se
e

te, se
te, se
te, e
te, se

Numri shumes

71. Nyjat lakohen n kt mnyr :

I. NYJA E

(nje) bije

(i, e) nje bije te dashur

bija e popullit
(i, e) bijes se popul/it
bijes se popullit
bijen e popullit
bijes se popul/it

(Per t dyja gjinit)


E.

LIDHUR

Gj.
Dh.
K.
Rr.

Numri njejes
Gjinia mashkullore

(ca) ushtare (bija) te popullit


(i, e) (ca) ushtareve (bijave) te popullit
(ca) ushtareve (bijave) te popullit
(ca) ushtare (bija) te popu/lit
(ca) ushtaresh (bijash) te popullit

te
te
te
te
te

(nj) ushtar i popullit


Gj. (i, e) (nje) ushtari te popullit
Dh. (nje) ushtari te popullit
K. (nj) ushtar te popullit
Rr. (nj) ushtari te popullit

ushtari i popul/it
(i, e) ushtarit te popullit
ushtarit te popullit
ushtarin e popullit
ushtarit te popullit

i
te
te
te, e
te

E. ushtaret (bijat) e popul/it


Gj. (i, e) ushtareve (bijave) te popullit
Dh. ushtareve (bijave) te popullit
K. ushtaret (bijat) e popullit
Rr. ushtareve (bijave) te popullit

E. (nj) ushtar i shkathet


Gj. (i, e) (nje) ushtari te shkathet
Dh. (nj) ushtari te shkathet
K. (nj) ushtar te shkathet
Rr. (nj) ushtari te shkathet

ushtari i shkathet
(i, e) ushtarit te shkathet
ushtarit te shkathet
ushtarin e shkathet
ushtarit te shkathet

te
te
te, e
te

E.
(ca) ushtare te shkathet
ushtaret e shkathet
te, e
Gj . (i, e) (ca) ushtareve te shkathet (i, e) ushtareve te shkathet te
te
Dh. (ca) ushtareve te shkathet
ushtareve te shkathet
te, e
K . (ca) ushtare te shkathet
ushtaret e shkathet
te
ushtare ve te shkathet
Rr. (ca) ushtaresh te shkathet

E.

90

te
te
e

te

91

po keshtu : bija t dashura ; bijat e dashura etj .


Si shihet nga pasqyra e msiperme, forma. e nyjes n disa raste
varet nga trajta e emrit q ndodhet para saj :
n rasn kallezore njjs te gjinise mashkullore e femrore nyj
sht te, kur emri para saj shte i pashquar (nje ushtar te populli
nje bije te popullit) dhe e, kur emri shte i shquar (ushtarin e popullit)
n rasat gjinore, dhanore e rrjedhore njejes t gjinis femror,
nyja esht te, kur emri para saj eshte i pashquar (nje bije te populli
dhe se, kur emri eshte i shquar (bijes se popullit) ;
ne rasat emerore e kallezore te shumesit per te dyja gjinit nyj
eshte te, kur emri esht i pashquar (ushtare ose bija t popullit), dhe e
kur emri eshte i shquar (ushtaret ose bijat e popullit).

II.

NYJA

KEPUTUR

Numri

njejes

Gjinia mashkullore

(nje) i ri
E.
Gj . (i, e) (nje) te riu
(nje) te riu
D h.
(nje) te ri
K.
(nje) te riu
Rr.

i riu
(i, e) t .riut
te riut
te riun
te riut

i
(i, e) te
te
te
te

biri
birit
birit
birin
birit

i
te
te
te
te

Si shihet nga pasqyra e msiperme, ne rasat gjinore, dhanore,


kallzore e rrjedhore perdoret nyja te, si ather kur emri t cilit i
prket ajo, eshte n trajt t pashquar (nje te ri, nje te riu), asht
edhe kur ai shte ne trajt t shquar (te riut, te riun).
Gjinia femrore

(nje) e re
E.
Gj. (i, e) (nje) te reje
(nje) te reje
D h.
(nje) te re
K.
(nje) te reje
Rr.
92

e
te
te
te
te

e reja
(i, e) se rese
se rese
te rene
se rese

e bija
(i, e) se bijes
se bijes
te bijen
se bijes

se
se
te
s

Si shihet nga pasqyra e msiprme, n rasat gjinore, dhanore


e rrjedhore perdoret nyja t, kur emri t cilit i prket aj o sht ne
trajt t pashquar, dhe nyja se, kur ky emer sht n trajt t shquar.

Ato q u parashtruan n kt paragraf, ndihmojn per t kup tuar.


me mire prdorim in e drejte te nyjave, per t cilin behet fjal n para
grafet e mposht m.
72. Nyja sht pjes prberse e domosdos hme e trajts s
gjinores. Ajo e dallon kt ras nga dhanorja e rrjedhorj a :
gjinore : i, (e, te, se) popullit
dhanore, rrjedhore : popullit.
-

Prandaj sht i gabuar mosprdorimi i nyjes ne raste si : niveli


[i] jeteses, liqeni [i] Shkodres, stacioni [i] trenit etj . ; i repartit [te]
ngjyrosjes, drejtorit [ te] ndermarrjes, rrethit [te] Dibres etj. ; organizata
[e] pionierit, dega [e] planit etj . ;J*)sel koo eratives, ,atr, t!fl
v_
g
k
tj. Ne te gjitha rastet e msiprme nyja duhet shkruar
?.r'
uhet shqiptuar rregullisht.

Si shihet, gabimi i mosprdorimit te nyjs vihet re zakonisht


kur emri q ndodhet para saj sht n trajtn e shquar dhe mbaresa
e ktij emri tingllon njso j me nyjn ose me tingullin e par t saj,
p.sh. : niveli i jeteses, shtimit te prodhimit, vatres se kultures etj. (me
prjashtim t rasteve si dega e planit).
Nyja e mbiemrav e t nyjshm dhe e numrorve rreshtor sht
gjithashtu nj element i domosdoshm i tyre. Prandaj mosprdorimi i
saj, q vihet re her-her n po ato rrethana q u prshkruan pr
nyjn e gjinores, sht gjithashtu i gabuar. Duhet shkruar e shqiptuar
gjithnj :

libri i ri, flamuri i kuq, misri i bardhe, librit t ri, flamurit te kuq,
misrit te bardhe et j., ;

klasa e pare, gazeta e sotme, lule e bukur, klases se pare, gazetes


se sotme, fu/es se bukur etj.
Prdorimet e gabuara pa nyj q u prshkruan m sipr, nuk
duhen lejuar as n gjuhn e shkruar e as n gjuhn e folur.

93

DISA RASTE KUR DUHET PERDORUR NYJA TE


DHE JO SE
73. Kur nje emer femeror ne rasen gjinore, dhanore a rrjedhore
njejes percaktohet nga nje emer ne rasen gjinore ose nga nje mbiemer
i nyjshem, nyja e ketyre eshte se (shih pasqyren e lakimit ne 71, f.9I .)
p.sh. :
) fM f.()
historia e luftes se popul/it shqiptar ( dhe j o te popullit) ; fryti i punes se punetoreve (dhe jo te punetoreve) ; ashpersimi i luftes se klasave;
flamuri iu dha fabrikes se qelqit, pas kor.rjes se gryrit etj .
Por ne rast se midis ketyre dy emrave ose midis emrit dhe mbi
emrit ndodhet nje fjale tjeter ( ose disa fjale te tjera), q prcakton
gjithashtu emrin e par, atehere nyja e emrit te fundit percaktues
shte te e j o se, p.sh. :
(i,-:t)fabrikes se tu/lave, por :
(i, e) fabrikes [se re] te tu/lave ;
minieres se Bulqizes, por :
miniers [se kromit} te Bulqizs ;
(i, e) fabrikes se re, poi:

(i, e) fabrikes [sone] te re.


Per kete arsye duhet shkruar :
(i, e) klases punetore te Shqiperise (dhe j o se Shqiperise) ;
(i, e) Partis se Puns te Shqiperise (dhe j o se Shqiperise) ;
(i, e) prhapjes se shpejte te semundjes (dhe jo se smundjes) ;
(i, e) organizates se rinise te fshatit (dhe j o se fshatit) ;
(i, e) shkolles 12-vjeare te qytetit (dhe j o se qytetit) ;
veshjet e krahines se Mirdites dhe te Matit (dhe j o se Matit) ;
prodhimet e fushes se Kores, te Myzeqese, te Vurgut e te Zadrimes
(dhe jo se Myzeqese, se Vurgut) ;
(i, e) shoqes sone te paharruar (dhe jo se paharruar) ;
(i, e) fshataresise se varfer e te mesme (dhe jo se mesme) ;
motres s saj te dashur (dhe j o se dashur) ;
(i, e) nxenses me te mire (dhe j o se mire) etj.
79. Kur pas nje emri femror te shquar te rases gjinore, dha
nore a rrjedhore njejs, vijne dy a me shum emra femeror ne gji
nore njjs, te gjithe ata marrin pe r para nyjn se (e jo te), ne rast
94

se secili prcakton emrin ne gjinolie qe ndodhet men ie.,w. 1

p.s}V
punimet e tharjes se kenetes se _fushes se Thumanes, d.m.th. :
unimet) + (e tharjes) + (se kenetes) + (se fushes) + (se Tlu
ma eSJ,-pra, secili prej ketyre emrave ne rasen gjinore percakton ate
emer q ka menjher prpara.
P o kshtu ndodh edhe te shembujt e mposhtm :
i sherben ngritjes se mireqenies se fshataresise se zonave malore;
l'jekti i nderteses, se shkol/.es se kultures; vendimet e mbledhjes se
blese se kooperatvs etj.
_
Por kur nj emr n rasen gjinore, q vjen pas nje emri femeror
n f gjinore te shquar njejes, prcakton tre togfjaleshin l > t ciiit i
perket ky i fundit, athere ai merr prpara nyjn te e jo se, p .sh. :
zhvillimi i industrise se naftes te Shqiperise, sepse :
(zhvillimi) + (i industrise se naftes) + (t Shqiperise),
domethn emri ne gjinore te Shqiperise nuk prcakton vetm
emrin n gjinore se naftes, por gjith ' t fjals n i industris s naftes, pra, esht fjala per industrine e n le - te
qiperise dhe jo per
narten e Shqiperis.
Po kshtu edhe ne shembujt m posht :
themelimi i Partis se Punes te Shqiperise (sht fjala per Partine
Punes
te Shqiperis) ;
e
Komiteti Qendror i Bashkimit t Rinise s Punes te Shqiperisi
sht
fjala pr Bashkimin e Rinise e Punes te Shqiperise) ;
(
punonjesit e bujqsise te zonave malore (esht fjala pr punonje
it
e
bujqesise te zonave malore) ;
s
ne zonen e portes te skuadres mike (eshte fjala pr zonen e portes
te skuadres mike) ;

-J

ne rafinerine e naftes te Cerr(kut (sht fjala pr rafinerine e naf


tes te Cerrikut) ;
l) Nje bashkim fjalesh, oga e cilat ojera ploteson tjetreo dhe

varet gramatildsht
prej saj, ne sintakse quhet togfjaHsh, p.sh. : oborri i shkolles, qumesht lo1e.
dite e bukur etj.

ts

kenget e dasmes te Myzeqese (sht fjala per kenget e dasmes


te Myzeqese) ;
Gjate stines sii veres te kiitij viti (shte fjala per stinen e veres
te kii tij viti) etj .
Si shihet, n raste si t msiprmet, pr t prcaktuar se cila
nyj duhet prdorur, te apo se, duhet zbuluar lidhja kuptimore e
fjalve, ndryshe mund t lindin keqkuptime. P.sh. po t thuhet :
punonjesit e bujqesise se zonave malore,
duket sikur bhet fjal pr bujqesine e zonave malore e jo pr p uno
njsit e bujqesise t ktyre zonave.
Rregulla e pergjithshme pr t gjitha rastet e trajtuara ne 73 ,

74 sht kjo :

'\

Nje emer ne rasen gjinore, qe vjen pas nje 1mri femeror ne


rasen gjinore te shquar njjiis, merr nyjen se kur 1percakton drejt
perdrejt kiite emer, dhe nyjen te kur nuk perca!on drejtperdrejt
kete emer.

75. Kur mbiemri i nyjshm qndron para emrit q prcakton,


ather nyja e tij lakohet si nyj e kputur (shih 71 , f. 92) :
K.
t.

Rj.
(

te lumturen niine
se lumtures nne

Nyja mbetet po ajo, dhe kui mbiemri sht ne shkallen siperore t formuar me pjeszn we :
me e bukura dite, (i, e) me s; bukures dite, me te bukuren dite etj .
Pra, sht i gabuar prdorifui i nyjs te n vend t nyj es se ne
rasat gjinore, dhanore e rrjedhore te mbiemrat e nyjshm femror,
96

1 se dashures motr
se bardhes dite
se shkretes nen
me se bukures dite

dashures moter
bardhes dite
shkretes nenii
me te bukures dite etj.

shqiptuar :

te
te
te

dhe jo

76. Edhe te emrat femror t nyjshm nyja lakohet gjith

ashtu si ny j e kputur :

E.

hena

K.
Rr.

Gj. (i, e) se hniis

se henes

Dh.

te heniin
se hnes

Prdorimi i nyjs te ne vend te nyjs se n gjinore, dhanore e


n rrjedhore edhe ne kto raste sht i gabuar :

\
\

DISA RASTE KUR DUHET PERDORUR NYJA SE


DHE JO TE

E.
e
lumtura nene
Gj. (i, e) se lumtures nene
Dh.
se lumtures nne

edhe kur keta qndrojn para emrave. Dubet shkruar

programi i se dieles
shfaqjet e se s
orari i s
ndeshja e se merkures
parashikimi i se ardhmes
mbeturinat e SlK:aluare"s
perhapja e s
nxenesit A

i te dieles
e te dieles
i te merkures
e te merkures
i te ardhmes
e te kaluares
e te rese
e te pestes etj

dhe jo

))

Po kshtu veprohet edhe per emrat femror te farefisnise, kur


prdoren me ny j :
dhe j o
i te bijes
ujdesi i se b !es
_
))
te motres
l tha se motres

te shoqes etj.
i shkroi se shoqes

DISA ESHTJE TE TJERA TE PERDORIMIT TE


NYJAVE
77. Kur n rasn gjinore te nj emri femror t nyjshm
ndeshen dy nyja t prparme se, ather e para nga kto (dhe jo e
dyta) zevendsohet me te :
pi!rpara [or
7 -s 4

ci!:t
v

--*

pi!rpara fo

se

i!j)
j;
s

i!rtet

97

po keshtu :
!rytet e fitores te se rese
Pas dasmes te se mbeses
dite/indja e vajzes te se motres
recitimi i nxeneses te se tetes B

dhe jo


se te rese
se te mbeses
se te motres
se te tetes B

etj.

78. Kur dy emra ne rasen gji n ore vi jne pas nje emri ne eme
rore njejes dhe i dyti prej tyre percakton jo emrin qe ndodhet para
ti j , po tere togfjalesbin, atebere ai merr, si pas gji nise se emrit n e
emerore, ny jen i ose e :
libri i gjuhes i klases VII
rendi i dites i kongresit
m inistri i Tregtise i RPSH
kampionati i futbollit i ketij viti
Partia e Punes e Shqiperise
fjala e nderit e shqiptarit
Ministria e Industrise e RPSH

dhe

jo

se klases VII
se kongresit
se RPSH
te k etij viti
se Shqiperise
te shqiptarit
se RPSR etj.

Per te percaktuar drejt nyjen qe du het perd orur, edhe ktu,


ashtu si ne rasti n e trajtuar ne 74, duhet zbuluar lidbja kupti m ore
e fjaleve, ndryshe mund te lindin keqk uptime, p . s h . , po te thuhet :
Partia e Punes se Shqiperise, kampionati i futbollit te ketij viti
duket sikur esbte fjala per punen e Shqiperise, e jo per Partine e Pu
nes ose si kur eshte fjala per futbollin e ketij viti e jo per kampionatin
e ketij viti.
79. M biem ri i nyjshem qe vjen pas n je kundrin ori te drej te,
te shpreh ur me nje emer ne kallezore te s hquar, merr nyjen e , kur
shte percaktor, dhe nyjen te, kur ka fun ksion kallezuesor P.
1)

98

Percaktor quhet gjymtyra e fjalise qe ploteson nje gjymtyre tjeter t e shprehur


me emer dhe t regon nje t ipar te saj , p.sh . : dite e bukur, populli yoe, Lufta e kla
save, py/1 me pisha etj. Kallzuesor quhet gjymtyra e fjalise qe varet si nga ka
llezuesi, ashtu edhe nga kryefjala ose kundrinori i drejt e p.sh . : Qielli u b i
kalter; Drita doli agronome (te keta dy shembuj kallezuesori varet nga kalle
zuesi dhe n ga kryefj a la) ; Shkollen e kemi te re; Ai i ka fjalet te pakta (te !<eta
dy shembuj kallezuesori varet si nga kal lezuesi, ashtu dhe nga k undrinori).

S i percaktor, m biemri qe vjen pas n je kundri ne, lid het me te


drejtperdrejt dhe tregon nj tipar t saj, p.sh . :
E gjeta kemishn e lare ('kemishe?, cilen kemishe?),
ndrsa si kallezuesor mbiemri tregon prsri nj tipar te
kund ri norit, por l idhet njkohesi sht me kundri nori n dhe kallezuesin, p.sh. :
E gjeta kemishen

(kal lezuesi)

te l are (si

gjeta
-l- .

h-

e gjeta ?).

------

(kundrinori) kemts en------

te lare

(kal lezuesori)

Si shi het nga kjo skeme, mbiemri te !are, i prd orur si kallzue
sor, Jidhet n jekohesisht m e kallzuesin gjeta dhe me kundri nen ke
mishen. M biemri i perdor ur si kallezuesor dallohet nga mbiemri i
perdorur si percaktor edhe sepse ne rasti n e pare mbi te bie, si rregull,
theksi J ogj i k i fjalise.
Po kshtu edhe :
i dua mo/let te embi a; i kemi sho!gt!__ te mire;. e lashe punen te mba
ruar; e kcr710i'n te:::::Di6ire ; i gjeta dritaret te hapura; genjeshtra i ka
me fshatin te bukur etj .
kembet te shkurt[.a; d

i',- Prandaj perdo i m1 1 n ffne vend re nyJes te, qe vihet re bere


-bere ne ket o raste, shte i gabu ar. Duhet : i kemi shoket te mire dhe
jo e mire; e ka doren te mbare dhe jo e mbare; genjeshtra i ka kembet
te shkurtra ""(l'Jlej- e ..sh k:rtra etj ., pasi mbiemri eshte ne fun .ksiofl
klfezuesori :

....J..

Sot dielli s'ngroh, Kush kendon nga ju ? (d .m.th. kush di, kush shte
i aft t kndo j) ; Keta nxenes shkruajne bukur; Rinia jone mson
dhe punon; Nuk lexoj dot pa syze; Puntoret han ne mense etj . N disa
raste te veanta folja jokalimtare mund ta tregoj veprimin edhe si
te shkputur nga objekti, p.sh . : Fitova ! (lojn) ; Kalova ! (klasen) ;
(A hngre drek ?)
Hngra etj.

V. F O L J A

Folja ka nj sistem t pasur trajtash gramatikore, me ann


e t cilave shprehen kuptime t tilla si kuptimi i diatezs, i mnyrs,
i kohs dhe i vets.

l.

FOLJE KALIMTARE E JOKALIMTARE

80 . Te gjitha foljet sipas mundsise qe kan per te marr


ose jo nj kundrine t drejte ndahen n kalimtare e jokalimtare.
Folje kalimtare jan ato q mund t marrin nj kundrine t drej
t, e cila shprehet zakonisht me nje emr a peremr n rasen kall
zore pa parafjale,p.sh. : tejkaloj planin, hap dritaren, shkruaj nje leter,
e pash, nuk te njoh etj.
Folje jokalimtare jan ato q nuk mund t m arrin ndonj kundri
t
ne drejt, p.sh. : dal, eci, fie, rri, rroj, shkoj, vrapoj etj.
Cilsimi i nje foljeje si kalimtare ose jokalimtare varet n shu
m raste nga kuptimi leksikor q ka ajo n fjalin ku sht prdo
rur, p.sh . :
kalimtare
e fjeta mendjen
humba elsin
kaloj klasen
shkoj perin n gjilpr
thrres shokt

jokalimtare
fjeta shume
humba ne gjum
kaloj rrugs
shkoj ne stadium
thrres fort etj.

Foljet kalimtare kur nuk kan pran n fjalin prkatse nJe


kundrin t drejt, prdoren si jokalimtare. Kjo shoqrohet edbe
me nj far ndryshimi ne kuptimin e tyre : folja jokalimtare e tregon
veprimin si nj aftesi, si mundsi, si nj veprim t zakonshm, p.sh. :
1 00

2.

DIATEZAT E FOLJES

81. Diateza shpreh marrdhnien midis veprimit te emrtuar nga


folja dhe kryefjals . Folja ka tri diateza : veprore, psore dhe vet
vetore. Keto diateza shprehen vetm me dy pal forma : forma e dia
tezs veprore ose forma veprore, p.sh. : laj, demtoj, mendova, kam ve
shur etj . dhe forma e diatezave joveprore (e psores dhe e vetvetores)
ose forma joveprore, p.sb . : lahem, demtohem, u mendova, jam veshur.
Ksht u, ndrsa diatezn veprore mund ta dallojm drejtprdrejt
edbe vetm nga forma e foljes, per t prcaktuar diatezat e tjera du
het marre parasysh edhe kuptimi.
Mund t ndryshojn sipas diatezave vetm foljet kalimtare, te cilat
prdoren si n formn veprore, ashtu edhe n formn psore. Foljet jokalimtare nuk kan diatez. Ato perdoren kryesisht n formn veprore 1 ) .
Folja n diatezen veprore ka form veprore dhe shnon nj veprim
q e kryen kryefjala, p.sh . : bej, blej, kerkoj, laj, lyej, them, ujit etj .
Folja n diatezen pesore ka forme joveprore dhe shnon nj
veprim q drejtohet mbi kryefjaln, por krybet nga dikush tjetr,
p.sh. : Shqiperia n lirua me 29 Nentor 1 944 ; Vreshtat jane demtuar
nga breshri; Revista Shkenca dhe jeta lexohet shume; U ndezen
dritat etj .
Te fjalite e msiprme veprimi i foljeve u lirua, lexohet, jane
dmtuar, u ndezn drejtohet mbi kryefjalt Shqiperia, revista, vreshtat,
dritat.
Foljet e diatezs psore, kur kthehen n forme veprore, ruajn
po at kuptim leksikor : Vreshtat jane demtuar nga breshri - vresh
tat i ka demtuar breshri etj.
l ) Ne raste te veanta perdoret si pavetore trajta joveprore e vetes se trete njejes,
p.sh. : S'ecet keshtu; Si dilet qe ketej?; Me flihet; S'me iket etj .
101

Folja ne diatezen vetvetore ka fo rme joveprore dhe shenon ne


pergjithesi nje vepri m qe e kryen dhe e peson kryefjala. Di ateza
vetvetore ka tri ne nndarje : vetvetore e m i refillte, vetvetore reciproke
d he vetvetore mesore.
Foljet vet vetore te mirifillta sbenoj ne nje vepri m qe bie m b i per
son i n qe e kryen, p.sh . : krihem, /ahem, mburrem, vishem, zl1 l ishem etj .
Fo(jet vet 1etore reciproke shenojne n je veprim qe kryhet reci pro
kisht ose se bashku nga dy a me shume persona, p.s h . : fejohem, gri
ndem, martohem, perqafohem, pershendetem, takohem etj .
Foljet vet vetore mesore shen ojne nje vepri m qe mbetet te perso ni
qe e kryen. Keto folje m u nd te sh prehi n veprime fizi ke, si hidhem, k the
hem, ngjitem, nisem etj ., ose vepri me psi kike e fiziologj ike, si deshpe
'

rohem, dobesohem, gezohem, hidherohem, kollem, mallengjehem, pen


dohem, shendoshem etj .

Foljet e diatezes mesore kane kupt i m jokali mtar, prandaj k ur


kthehen ne di atezen veprore dhe perdoren si kalim tare, ato marrin
nje kupti m pak a shume te ndrys hem, kahaso, p.s h . : hidhem dhe hedh
kthehem dhe k thej, nisem dhe nis, deshperohem dhe deshperoj, men
dohem d he mendoj etj .
Shenim.

E njejta fo lje, ne vares i nga konteksti,

tore ose si peso re, p.sh . : A te dite pioniere!

vetore)

Rruget

3.

ishin lare

is!1in

mund

te perdoret si

fare me shume se heret

nga shiu qe k is!t rene gjate nates ( pesore).

MENYRAT E FOLJES

vetve

tjera (ve t

82. Me ane te menyres sh prehet lidhja ne mes vepr imit q e shenon


folja, d he realitetit objekti v. Kete lidhje e vendos folesi . A i mund ta
paraqese nje vepri m si rea!, p.sh. : punoj, shkruaj, ose, perkundrazi ,
si te m u ndshem, te deshiru eshem, te detyrueshem etj . , p.sh. : te punoj,
te shkruaj, punofsha, shk ruaj! et j .
Sipas kupti meve q e shprehin, d he fo rmave gra mati kore per
katese, dallohen gjashte me nyra te foljes :
mnyra deftore, p.sh. : kam, mesoj, marr etj . ;

li d bore, p.sh. : te kem, te mesoj, te marr etj .,

..k.\l,sh}or p.sh. : do te kisha, do te mesoja, do te merrja e t i,

habttore, p.s h. : paskam, mesuakam, marrkam etj .

des h irore, p. s h . : paa, mesofsha, marrsha etj. ,

urdbrore, p.sh. : k i, meso, m err etj .

1 02

Ve ketyre menyrave ka edhe tri t rajta folj ore te pashtjell uara1' :


p jesorja : pasur, mesuar, marre etj .,
paskajorja : per te pasur, pi te mesuar, per te marre etj . ,
percjel lorja : duk e pasur, duke mesuar, duk e marre etj.
Ne keto traj ta nuk shprehet qendri m i i folesit ndaj vepri m i t
t e foljes, prandaj a t o n u k merren si menyra.
4.

KOHA, VETA DHE NUMRI I FOLJES

83. Folja ka tri kohe : te tas hm en, te shk uaren d be t rd

n
tregon se vepri mi kryhet n e astin k u r as1 m ,
p .sh . : .shkruaj, degjoj etj.
Koha e shkuar tregon se veprimi esht kryer para astit kur flasim, dhe ka pese forma, qe jane :
l ) E pakryera, p.sh. : shkruaja, degjoja; 2) E kryera e thjeshte,
p.sh. : shkro 1a, degjo va ; 3) E kryera, p.sh . : kam shkruar, kam degjuar ;
4) E kryera e plote, p.s h. : kisha shkruar, kisha degjuar ; 5) E kryera
e tejshkuar, p.s h . : pata shkruar, pata degjuar.
Keto forma kane secila kupti m i n e saj te veante :
hme_ tregon se vepri m i do te kryhet pas astit kur
Koha
flasim, d h e a
orma, q e jane : 1 ) E ardhshmja, p.sh . : do te shkruaj
do te degjoj dhe 2) E ardhshmja e p"frParme, {s h . : do te k em shkruar,
do te kem degjuar. Keto dy forma kane secila kupti m i n e saj te veant.
Ko het qe u pershkruan me siper, i ka te gjitha vetem menyra
dftore. Menyrat e tjera n u k i kane te gjitha keto kohe, po nje pjese
prej tyre. Keto do te paraq iten ne pasqyrat e zgjed hi meve ne para
grafet pas ues.
Gjate zgjed h i m i t foJja ndryshon edhe n vete e n n u mr : vetat jane tri e n u mrat dy.
Koha e tashme

njejs
veta l (une) punoj
veta n (ti) punon
veta Hl (ai, ajo) punon

shumes
(ne) punojme
(Ju) punoni
(ala, ato) punojne

l ) Keto t rajta quhen te pashtjelluara , sepse ato n u k ndryshoj ne sipas vetes d h e


nurn r i t .

1 03

FOLJET

kam

jam

84. Foljet kam e jam perdoren edhe si folje me kuptim te


pavar ur, p.sh . : Sot kam shume pune; Kjo eshtje ka shume rendesi,
Ai ka nje vajz te zgjuar; Vjet ne vere qesbe ne Pogradec; Mbasdite
do te jem ne shtepi etj., edhe si folje ndihmse, per t formuar koht
e perbera t foljeve t tjera, p.sh. : kam punuar, kisha punuar, jam men
duar, isha menduar etj.
Foljet kam e jam zgjedhohen n kt menyrel) :

Folja

kam

Folja
l.

tashmja

une kam
ti ke
ai ka
ne kemi
j u keni 3)
ata kane
kryera
e thjeshte

u ne pata
ti pate
ai pati4>
ne patem
ju patet
ata paten
l)

2)
3)

4)

kisha
kishe
kishte2>
kishim
kishit
kishin
E

kryera

kam pasur
ke

ka
kemi
keni
kane

tashm ja

kryera
e thjesht

une
ti
ai
ne
ju
.. ata

do te kem
kesh
)) kete
kemi
keni
kene

kryera e tej
shkuar

kryera

pata pasur

pate
pat

patem
patet
paten

kisha qene
kshe
kishte
kishm
kishit
kishin

ardhshmja
e perparme

kryera e tej
shkuar

e plote

pata qene
pate
pat
patem
patet
paten

ardhshmja

do te kem pasur do
}) kesh

kete
})

kemi
})
>>
}) >> keni
))
>>
}) kene

te jem
jesh
jete
jemi
jeni
jene

E ardhshmja
e perparme

do te kem qene
kesh >>
kete
})
kem
))
keni

kene ))

kryera

kam qene

ke
})
ka
kemi ))
keni
kane

Pasqyrat e zgjedhimit te ketyre folje1le dhe te foljeve te tjera jepen per te


ndihmuar lexuesin qe te kuptoje me mire verejtjet qe behen me poshte, per
perdorimin e trajtave te ndryshme foljore. Pasqyra nie te plota te Zgjedhimit
te foljeve lexuesi mund te gjeje ne tekstet shkollore te gjuhes shqipe.
Ne disa raste, per arsye kryesisht te ritmit te ligjerimit, ne vend te trajtave
te plota letrare kishte, ishte, mund te perdoren trajtat e shkurtuara kis!z, ish.
Trajtat kini e jini, qe perdoren here-here ne vend te trajtave keni e jeni, sot nuk
jane normative.
Si folje ndihmese, per te formuar veten e trete njejes te se kryeres se tejshkuar,
m und te perdoret edhe trajta e shkurtuar pat, p.sh. : pat ardhur, pat thn etj.

1 04

ardhshrnja

pakryera

isha
ishe
ishte2>
ishim
ishit
ishin

jam
je
esh te
jemi
jent 3>
jane

qeshe
qe
qe
qeme
qe te
l qene

une kisha pasur


ti kishe

ai kishte
ne kishim
ju kishit

ata kishin

jam

Menyra deftore

pakryera

E kryera
e plote

2.
E

tashmja

u ne te kem
ti te kesh
ai te kete
ne te kemi
ju te keni
ata te kene

Menyra lidbore

pakryera

te kisha
te kishe
te kishte
te kishim
te kishit
te kishin

tashrnja

te jem
te jesh
te jete
te jemi
te jeni
te jene

pakryera

te isha n
te ishe
te ishte l)
te ishim
te ishit
te ishn

1 ) Trajtat (un) t qesh, (ai) te qc, qe perdoren mjaft bere ne vend te (un) t isha,
(ai) t ishte, jane gramatikisht te gabuara dhe perbejne shkelje te no rmes se
gjuhes letrare.

1 05

E kryera

une te kem pasur


ti te kesh
ai te kete
ne te kemi
j u te keni
ata te kene

>>

E kryera e plote

E kryera

E kryera e pl ote

te kisha pasur

te kishe
))
te kishte
te kishim ))

te kishit

te kishin

te
te
te
te
te
te

te
te
te
te
te
te

kem qene
kesh
kete ))
kemi
keni
kene ))

kisha qene

kishe

kishte
kishim >>

kishit

kishin

E kryera

E k ryera e p l o te

une paskam pasur paskesha asur

paske
ai paska
ne paskem
j u paskeni
ata paskan
ti

})

})

paskeshe
paskesh
paskeshin
paskeshit
paskeshin

})

})

})

})

E k ryera
paskam q ene
pask e
})
paska

paskem
pask eni })
pask an

'

kryera e p lote

\>

;paskesha aen
pasKesn
pas (eshim
paskeshit

pask

5 . Menyra deshirore
3. Menyra kushtore
E kryera

E tashmja

une do te kisha

))
ti
))
ai
ne )) ))
j u ))
ata )) })

kishe
kishte
kishim
kishit
kishin

E tas hmja

vne paskam l )

ti paske
ai paska
ne paskemi
ju paskeni
ata paskan

do te kisha pasur

}) kishe
)) kish te

kishim
))
))
kishit
))
kishin })

>

E tashmja
do te isha
)) ishe
ishte
)) ishim

ishit
)) ishin

Il E tash mja.

kryera

do te kislw qene

kishe

)) >> kishte })
)) kishim

)) kishit
))
))
kishin

paskesha
paskeshe
paskesh
paskeshim
paskeshit
paskeshin

E tashmj a
qenkam 1>
qenke
qenka
qenkemi
qenkeni
qenkan

E pakryera
qenkesha
qenkeshe
qenkesh
qenkeshim
qenkeshit
qenkeshin

l) Trajtat paskerkam, paskerke, paskerka . . . ; qenkerkam, qenkerke, qenkerka


jane dialektore dhe nuk d u hen perdorur ne gj u hen letrare.

106

ti

P!!:.f_.
....:-:=ai past e

n e
pafl

paa pasur
pa

paste
paim
pa i

pain

E tashmja
qofsha
qofsh
qofte
qofshim
qofshi
qofshin

E krye raO
paa qene
pa

paste
paim.
pai

pain

6. Menyra urdherore
E

4. Menyra habitore

E pak ryera

une

E k ryera1 >

tashmja

E tashmja

ki
kini

}i
}in i
Pjesorj a

asur 2>

A C:;A
P-ti
P-AS-ii-

' CA . fvl\
r.71"'
')

p -e-)) q

1' \A\.14
)

qen

E kryera e meny res deshi rore e foljev


e kam e jam (ash t u si edhe disa t rajta
te
tjera koho re te ketyr e fo ljeve) perdo
ret shum e rralle, por ket u eshte d
hene
per ta paraq itur te p lote sistem i n
e zgjed h imit.
2) Trajt a patw, qe perdoret mjaft
here ne vend te trajte s pasur, esh t e d
ialek t ore
dhe d u het menja nuar n ga gj u ha
let rare . Nga pjeso rja
l!f!!Ur jane formu ar
d he perdo ren ne gj u hen Letrare
fjalet : i pasur, pasur i, pasanik , p
, nders a
t rajt a patw ka m bet u r e izolu r si
trajte d 1al ektorecthe nt:il(S'h eroen si mbe
Sbtet je per te form uar fjale te
reja .

1 07

Paskajorja
per te qene

per te pasur

Prcjellorja
duke qen

duke pasur

NDARJA E FOLJEVE NE ZGJEDIDME


85. Foljet ndahe n ne tri zgjedhim e :
piHqej, punoj,
Zgjedhimi i pare perfshin foljet e tipit laj, gjej,
zanor e, te cilat
shkruaj, ziej, lyej etj., d.m.th . folje me teme0 me
sen -j.
ne veten e pare njejes te kohes se tashm e marrin mbare
-lidh, rrit,
kap,
mby/1,
hap,
tipit
Zgjedhimi i dyte prfshin foljet e
llore, te cilat
vras, shes etj ., d.m .th. folje me tem m bashk etinge
s (une,
ne numri n njejes , ne vetat nuk marrin asnj mbare

ti, ai') h ap. ,


te peZgjedElmi i pare dhe i dyt, sipas ndrysh imeve qe mund
so j tema, ndahe n n klasa e nenkla sa ;
Zgjedh imi i pare ndahet ne tri klasa :
; laj - lava K l . I perfsliin folje si punoj - punov a - punuar
yer etj., te
rref
rrfeva
/a re ; kthej - ktheva - kthyer, rrefej
mbaresat
marrin
te
cilat ne veten e pare e te dyte te s kryeres se thjesh

-va, - ve.

- mbajta
Kl. II prfshin folje si gjej - gjeta - gjetur ; mbaj

e zgjero jne
- mbajtur etj ., t cilat ne te kryeren e thjesh t e n pjesor e
temn me -t-, -jt-.
Kl. III prfshin folje si bej - bera - bere ; hyj - hyra - hyre,
temn
te cilat n te kryeren e thjesht , n numrin njjes e zgjero jne
me -r-.
qe mbetet
l) Teme nga pikepamja morfologjike quhet a j o pjese e fjales

po te

ziej, lyej eshte la-, puno-,


heqim mbaresen, p.sh. tema e fo ljeve laj, punoj, shkruaj,

e ne trajta kohore
shkrua-, zie-, lye-. Nje folje mund te kete tema te ndryshm
e foljes ne kohe
temen
per
fjala
eshte
Ketu
hoq-a).
por
heq,
te ndryshme (p.sh.
e tashme.

108

Zgjedhimi i dyt ndahet n d y klasa :


Kl. I prfshin folje si hap - hapa - hapur; mat - ma ta matur etj ., t cilat gjat zgjedhimit nuk e ndrysho jne zanoren e
tems ;
Kl. II prfshin folje si heq - hoqa - hequr; marr - mora marr, vjel - vola - vjele; brtas - brtita - brtitur; flas - fola
folur etj ., t cilat gjat zgjedhimit e ndryshojn zanoren e tems.
Zgjedhimi i tret prfshin nj numr te kufizuar foljesh, tema
e te cilave del me zanore, por ndryshe nga foljet e zgjedhimit t par,
ato n t tria vetat e numrit njnjs nuk kan asnje m barese, p.sh. :
(une, ti, ai) pi, fle, di, le, nx, ve, ze, perze, shpie, shtie etj . Po japim
disa pasqyra te ketyre zgjedhimeve.

86. ZGJEDillMI I PARE


Trajta pesore

Trajta veprore

une laj
ti !an
ai hn
ne lajm
j u !ani
ata lajn

l.

Mnyra dftore

tashmja

-j
-n
-n
-jme
-ni
-jne
E

une laja
ti laje
ai fante
ne lanim
ju lanit
ata lanin

-ja
-je
-ute
-nim
-nit
-nin

lahem
lahesh
lahet
lahemi
laheni
lahen

-be m
-hesb
-bet
-bemi
-beni
-ben

lahesha
laheshe
lahej
laheshim
laheshit
laheshin

-besba
-hesbe
-bej
-heshim
-beshit
-hesbin

pakryera

l 09

E ardhshmja

E kryera e thjesh te

un lava
ti la ve
ai lau
ne lame
j u late
ata lane

Jl

-va

-ve

u
u
u
u
u

-o

-m
-t
-n

lava
la ve
la
lame
late
lane

-va

-ve

-m
-t
-n

une do te /aj
ti do te lash
ai do te laje
ne do te lajme
ju do te /ani
ata do te lajne
E

E kryera

jam fare

je
eshte
jemi
jeni

u n e kam /are

ti ke

ai ka
ne kemi

j u keni
ata kane

un do te lahem
ti do te /ahesh
ai do te lahet
ne do te lahemi
ju do te laheni
ata do te lahen

jane

ard hshmja e perparme

une do te kem !are

ti do te kesh

ai do te kete
ne do te kemi
})
ju do te keni
ata do 1e kene

do te jem !are
do te jesh })
do te jete
do te jemi
do te jeni ))
do te jene

E kryera e plote
isha !are
ishe
ishte
ishim
ishit })
ishin })

u n kisha /are

ti kishe

ai kishte
ne kishim

ju kishit
ata kishin

une te laj
ti te lash
ai te fa 'e
ne ie
e
ju te !ani
ata te lajne

110

-sb

-j
-jm

-Di

-jn

-bem
-besb
-bet
-berni
-beni
-ben

E pakryera

E kryer a e tejshk uar

une pala /are


ti pale

ai pati
ne patem
ju patet
ata paten

te lahem
te lahesh
te lahet
te /ahemi
te laheni
te lahen

-j

qeshe /are

qe

qe
qeme

qete

qene

une te /aja
ti te laje
ai te /ante
ne te lanim
ju te lanit
ata te lanin

te lahesha
te laheshe
te lahej
te laheshim
te laheshit
te laheshin
111

kryera

4. Menyra habitore

une te kem fare

ti te kesh

ai te kete
ne te kemi
ju te keni
ata te kene

te jem fare
te jesh
te jete
te jemi
te jeni
te jene
E

une te kisha fare

ti te kishe

ai te kishte

ne te kishim
))
ju te kishit
))
ata te kishin

te
te
te
te
te
te

une lakam
ti lake
aiaka
n i

at

>

kryera e plote

tashmj a

isha fare
ishe
ishte
ishim
ishit
ishin

u lakam
u-zake
u 7aka
u /akemi
i

u-laksh

u lakeshim
a lakeshit
i 1akhhin

E tashmja

une do te kisha /are


ti do te kishe

ai do t kishte
ne do te kishim

ju do te kishit
ata do te kishin
1 12

E kryera

do te fahesha
do te faheshe
do te lahej
Tote ti&Shim
do te laheshit
do te laheshin

u /akesha
u lake$he

3. Menyra kushtore

une do te /aja
ti do te faje
ai do te fante
ne do te fanim
ju do te /anit
ata do te fanin

W\

-:i:t:
t E pakryera 'U -----

une paskam /are


ti paske
'
ai paska

ne paskemi
ju paskeni

ata paskan

kryera

qenkam !are

qenke

qenka
qenkemi
qenkeni
qenkan

E kryera e plot

do
do
do
do
do
do

te
te
te
te
te
te

isha !are
ishe
ishte
ishim
ishit
ishin

une paskesha !are


paskeshe

ai paskesh

n e paskeshim

j u paskeshic
ata paskeshin
ti

8-54

qenkesha !are
qenkeshe
qenkesh

qenkeshim
qenkeshit
qenkeshin >)
113

Prcjellorja

5. Mnyra dsbirore
duke lar

E tashmja
u lafsha
u lafsh
u /afte
u lafshim
u lafshi
u lafshin

une lafsha
ti lafsh
ai !afte
ne lafshim
ju lafshi
ata lafshin

qofsha /are

qofsh
))
qofte
qofshim

qofshi
qofshin ))

DYTE

Trajta veprore

Trajta pesore

l . Menyra deftore

', une rrit


l
l

ti rrit
ai rrit
ne rritim
ju rritni
ata rritin

-im
-ni
-in

rritem
rritesh
rritet
rritemi
rriteni
rriten

-em
-esh
-et
-emi
-eni
-en

rritesha
rriteshe
rritej
rriteshim
rriteshit
rriteshin

-esha
-esbe
-ej
-esbim
-esbit
-esbin

E pakryera
6. Mnyra urdbrore

Pa trajte
te shkurter

87. ZGJEDErnMU

E tashmja

E kryera
une paa lar

ti pa

ai paste
ne paim >>

ju pai
ata pain ))

duke u lar

Me trajte
te shkurter

une rritja
ti rritje
ai rriste
ne rritnim
ju rritnit
ata rritnin

-ja
-je

-te
-ni m
-nit
-nin
E

Pjesorja
/are

Paskajorja

Np \

une rrita
ti rrite
ai rriti
ne rritem
ju rritt
ata rriten

-a
-e
-i
-m
-et
-en

kryera e thjeshte
u rrita
u rrite
u rrit
u rritm
u rritet
u rritn

-a
-e
-m
-et
-en
1 15

E ardhshmja e prparme

E kryera
jam rritur

je
esh te
))
}emi

jeni

jan

un kam rritur
))
ti ke

ai ka

ne kemi
))
ju keni
ata kan ))

!.

une do te kem rritur


ti do te kesh

ai do te kete
ne do te kemi
))
))
ju do t keni
ata do t kene

isha rritur

ishe

ishte
ishim ))
))
ishit
))
ishin

E tashmja
un te rrit
ti te rritesh
ai te rrite
ne te rritim
ju te rritni
ata te rritin

E kryera e tejshkuar

1 16

t
t
t
t
t
t

rritem
rritesh
rritet
rritemi
rriteni
rriten

t
t
te
t
te
t

rritesha
rriteshe
rritej
rriteshim
rriteshit
rriteshin

-e m
-esh
-et
-emi
-eni
-en

pakryera

un te rritja
ti te rrit}e
ai te rriste
ne te rritnim
ju te rritnit
ata te rritnin

E ardhshmja
u n do t rrit
ti do t rritsh
ai do t rrit
ne do t rritim
j u do te rritni
ata do t rritin

-esh
-e
-im
-ni
-in
E

qeshe rritur

qe
>>
qe
})
q eme

qe t

qen

une pata rritur


))
ti pate
))
ai pati
ne patem ))

ju patt
ata paten ))

t jem rritur

te jesh
t jete

te }emi

))
te jeni
t jene

2 . Menyra Iidhore

E kryera e plot
une kisha rritur
))
ti kishe

ai kishte
>>
ne kishim

ju kishit
))
ata kishin

do
do
do
do
do
do

E kryera
do
do
do
do
do
do

t
t
t
t
t
t

rritem
rritesh
rritet
rritemi
rriteni
rriten

un t kem rritur
ti te kesh
>>
ai t kete
))
ne te kemi
))
ju t keni
))

ata t ken

te jem rritur
te jesh

te jete

t jemi
te jeni

te jene

117

E kryera e plote
une te kisha rritur
ti te kishe

))
ai te kishte
ne te kishim
))
ju te kishit
ata te kishin ))

te
te
te
te
te
te

4. Menyra habitore

isha rritur

ishe
ishte
ishim
ishit >>
ishin

E tashmja
une rritkam
ti rritke
ai rritka
ne rritkemi
ju rritkeni
ata rritkan

E tashmja

ao te rriste
ne do te rritnim
ju do te rritnit
ata do te rritnin

do
do
do
do
do
do

te
te
te
te
te
te

rritesha
rriteshe
rritej
rriteshim
rriteshit
rriteshin

do
do
do
do
do
do

te
te
te
te
te
te

isha rritur

ishe
ishte
ishim
ishit >)
ishin

E kryera
une do t kisha rritur

ti do te kishe

ai do te kishte
))
ne do te kishim
))
ju do te kishit
ata do te ki'shin
))

118

rritkam
rritke
rritka
rritkemi
rritkeni
rritkan

u
u
u
u
u
u

rritkesha
rritkeshe
rritkesh
rritkeshim
rritkeshit
rritkeshin

E pakryera

3. Menyra kushtore

tZ'f1A

u
u
u
u
u
u

une rritkesha
ti rritkeshe
ai rritkesh
ne rritkeshim
ju rritkeshit
ata rritkeshin

E kryera
une paskam rritur
>>
ti paske
))
ai paska
))
ne paskemi
))
ju paskeni
ata paskan
))

qenkam rritur
))
qenke
))
qenka
))
qenkemi
))
qenkeni
))
qenkan

E kryera e plote
une paskesha rritur

ti paskeshe

ai paskesh
ne paskeshim

ju paskeshit

a ta paskeshin

qenkesha rritur

qenkeshe
qenkesh

qenkeshim
qenkeshit

qenkeshin
1 19

88. ZGJEDHIMI

5 . Menyra deshirore
E

tashmja

une rritsha
ti rritsh
o

I TRETE

Trajta veprore

u rritsha

Trajta psore

-:....
.-r.

l . Menyra deftore

ne rritshim
j u rritshi
ata rritshin

u rritshin
E

kryera

une paa rritur


ti pa

ai paste
ne paim ))
pai_
a pain

u n ze
-
t1 ze
.

ne zeme
ju zini
ata zene

qofsha rritur
qofsh

qofte

qofshim
qofshi

qofshin

6 . Menyra urdherore
Pa trajte
te shkurter

Me trajt
te sh kurter

ti rrit
ju rritni

rrite
rriteni

tashmja
zihem
zihesh
zihet
zihemi
ziheni
zihen

pakryera

un zija
ti zije
ai zinte
ne zinim
j u zinit
ata zinin

rritu
rrituni

zihesha
ziheshe
zihej
ziheshim
ziheshit
ziheshin

Pjesorja
E

rritur
Paskajorja
per t'u rritur
Percjellorja
duke rritur
1 20

duke u rritur

Il
Ili

un zura
ti zure
ai zuri
ne zume
j u zute
ata zune

-a
-c

-i
-me
-te
-ne

kryera e thjesbte
u
u
u
u
u
u

zura
zure
zu
zume
zute
zune

-a
-e
-me
-te
-ne
121

jam zene
))
je
eshte
jemi
jeni })
jane ))

un kam zene
))
ti ke
})
ai ka
ne kemi
))
ju jeni
ata kane ))
E

une te_zib
ti rf
" zesh
.
a1-
te
ne
ju te zini
ata te zene

ne do te zeme
ju do te zini
at a do te zene
1 22

te jem zene
t jesh
t jet
te jemi
te jeni
te jene

Menyra lidhore
E tashmja

-sh

-me
-ni
-ne

te
te
t
te
t
t

zihem
zihesh
zihet
zihemi
ziheni
zihen

t
t
te
te
te
t

zihesha
ziheshe
zihej
ziheshim
ziheshit
ziheshin

-be m
-besb
-be t
-berni
-beni
-ben

E pakryera

kryera e tejshkuar
qeshe zene

qe

qe
qeme >>

qete
qene

mJ

une te zja
ti te zije
ai te zinte
ne te zinim
j u te zinit
ata te zinin
E

ardhsh

un do te ze
tl do te zeifi

do
do
do
do
do
do

2.

isha zen
ishe
ishte
ishim >>
ishit
ishilil
E

une do te kem zne

ti do te kesh
))
ai do te ket
ne do te kemi ))
))
ju do t keni
ata do te kene ))

kryera e plot

u n kisha zene
ti kishe

ai kishte
ne kishim
j u kishit

ata kishin

une pata zene


ti pate

ai pat
ne patem >>

j u patet

ata paten

E ardhshmja e prparme

kryera

do
do
do
do
do
do

'te
te
te
te
te
te

zihem
zihesh
zihet
zihemi
ziheni
zihen

une t kem zene


>>
ti te kesh
))
ai te kete
ne te kemi ))
))
j u te keni
ata te kene >>

kryera
te jem zn
te jesh
te jete
t }emi
t jeni
te jene
123

kryera e plote

4. Menyra habitore

te
te
t
t
te
te

une te kisha zene

ti te kishe
>>
ai t kishte
ne t kishim >>

ju t kishit
ata t kishin

isha zng
ishe
ishte
ishim
ishit
ishin

E tashmja
u

ai zenka
ne zenkemi
ju zenkeni
ata zenkan

3. Menyra kushtore

tashmja

do
do
do
do
do
do

une do te zija
ti do te zije
ai do te zinte
ne do te zinim
ju do te zinit
ata do te zinin

une do te kisha zene


ti do t kishe

ai do te kishte
ne do te kishim

j u do t kishit
ata do te kishin

1 24

t
t
te
te
te
te

zihesha
ziheshe

zihej
ziheshim
ziheshit
ziheshin

kryera

do
do
do
do
do
do

t
te
t
t
"te
t

isha zen
))
ishe
ishte ))
ishim

ishit
ishin

l f-;t:{V.J
--

zenkam
u zenke
u zenka
u zenkemi
u znkeni
u zenkan

E pakryera
u

znksha
u zenkeshe
u znkesh
u znkeshim
u znkeshit
U- zenkeshin

une znkesha
ti znkeshe
ai zenkesh
ne zenkshim
ju zenkshit
ata znkshin

E kryera
qenkam zn
qenke

qenka
qenkemi
qenkeni >>
qenkan

une paskam zn

ti paske

ai paska
ne paskemi

ju paskeni

ata paskan

E kryera e plote
une pasksha zn

ti paskeshe
ai pasksh

ne paskshim

ju paskshit
ata paskeshin

qenksha zen
qenkshe

qenkesh
qenkeshim
qenkeshit
qenkeshin
1 25

GY<

Paskajorja
pr t'u zne

pr t zn

E tashmja

Percjellorja
u
u
u
u
u
u

.:.t

v--

zna
zn
znt
znim
zni
znin

E kryera
une poa zne
>>
ti pa

ai paste
ne paim ))
ju pai

ata pain

qofsha zene

qofsh
qofte

qofshim

qofshi
qofshin

duke u zn e

duke zn

FOLJET E PARREGULLTA
89. Perve foljeve qe klasifikohen n zgjedbime, ka edhe nJe
numr foljesh q ne gramatike quhen te parregu/lta. Nj pjes e tyre
temen e s kryers s tbjesht e te p jesores e kane kre jt te ndryshme
nga tema e se tashmes, kurse disa te tjera pesojne ndryshime foneti
ke te veanta dhe nuk mund te bashkohen me asnje nga tri zgjedhi
met. Foljet kryesore t parregullta jan keto :
E

Pa trajt
t shkurter

Me trajt
t shkurtr

Zlnl

JU

zere
zerenz

Pjesorja
zne
126

ha
jam

Menyra urdherore

-ene

prure

\1\-16()
VI,,-;.

pasur
pata
qN fV '*+ ndej,;. -1\J 0trJ).:,''-
pasl!fi..

-!ii
;;,
rri

shoh

zihu
zz"h unz.

dhne

dhashe
rlisne
p rura
::-heng:.a

6.

Pjesorja

E kryera e thjesbte

tasbmja

c......,
.J!ll

_J!_Oifl-_
.

_e!J!jw

dua
them

t"

Vrres
Veie
-

IL ' ,

.Jiahz:.

-dliShur
.. tlie{le
vdeku;
vaftur

_____.

Per prdorimin e disa traj tave t gabuara te folje te parregullta


shih 1 1 4.

\) 'P t

1\

VEREJTJE

RRETH PERD ORIMIT TE


TRAJTAVE FOLJORE

DISA

90. Krahas trajtave te rregullta, normative, per disa tipa fol


jesh si ne gjuhen e folur, ashtu edhe ne gjuhen e shkrua r perdoren
here-here edhe trajta te gabuara e dialektore, qe nuk jane ne pajtim
me normen e sotme letrare. Keto trajta po i veme ne dukje me poshte,
te grupuara sipas menyrave e koheve.

MB\'lYRA DEFTORE
E TASHMJA D HE E PAK RYERA

Lidhur me zgjedhimin e foljeve ne kohen e tashme duhen pasur


parasysh verejtjet e meposhtme .
91. Foljet e zgjedhimit te pare, n vetn e pare te numrit njejes
marrin kurdohere mbaresn -j 4he jo -nj, pra :
lanj
dhe jo
/aj
benj

bej
punonj

punoj

shkonj

shkoj

shkruanj

shkruaj
lyenj etj .

lyej
92. Te gjitha foljet ne kohen e pakryer, ne veten e pare dhe te
dyte njejs, marrin mbaresat -ja, -j 4he jo -nja, -nje, pra :
lanja, lanje
dhe jo
laja, laje
benja, benje

beja, beje
shkonja, shkonje

>>
shkoja, shkoje
shkruanja, shkruanje

shkruaja, shkruaje
punonje
punonja,

))
punoja, punoje
lyenja, ly:.mje

lyeja, lyeje
hapnja, hapnje

hapja, hapje
rritnja, rritnje

rritja, rritje

vritnja, vritnje

vritja, vritje
shitnfe

shitnja,

shitja, shitje

pinja, pinje

pija, pije
hanja, hanje

))
haja, haje
binja, binje etj.

bija, bije
128

93. Foljet e zgjedhimit te dyt me tem m -t, si mat, zgjat,


rrit, udit etj., n kohen e tashm e dhe ne t pakryeren perdoren edhe
ne trajten me s : mas, masja etj., por trajta normative kryesore shte
ajo ku ruhet t-ja e temes, pra :
une
ne
ju
ata
une
ne
ju
ata
une
ne
ju
ata
une
ne
ju
ata

mat
matim
matni
matin
zgjat
zgjatim
zgjatni
zgjatin
rrit
rritim
rritni
rritin
udit
uditim
uditni
uditin

une
ti
ne
ju
ata
une
ti
ne
ju
ata
une
ti
ne
ju
ata

motja
matje
matnim
matnit
matnin
zgjatja
zgjatje
zgjatnim
zgjatnit
zgjatnin
rritja
rritje
rritnim
rritnit
rritnin

(J-5 4

me mire

>>

}>

>>

))

))

})

>>

>>

))

se

mas
masim
masni
masin
zgjas
zgjasim
zgjasni
zgjasin
rris
rrisim
rrisni
rrisin
udis
udisim
udisni
udisin etj.
masja
masje
masnim
masnit
masnin
zgjasja
zgjasje
zgjasnim
zgjasnit
zgjasnin
rrisja
rrisje
rrisnim
rrisnit
rrisnin
1 29

une
ti
ne
ata

me mire se

udija
uditje
uditnim
uditnin

udisja
udisje
udisnim
udisnin etj.

Vetem ne veten e trete n jejes keto folje e nderrojne bashketinge


lloren t te temes ne s dhe marrin pas saj mbaresen -te :
ai

))

maste
zgjaste
rriste
udiste

matte
zgjatte
rritte
uditte etj . v

dhe jo

))

>>

Fol jet si gervisht, hesht, mposht, rresht, ysht etj , n e veten e


n je jes te se pakryeres be j ne :
gervishtte, heshtte, mposhtte, reshtte,
n d erro jne ne s bashketingellor en t te temes.
94. Foljet e zgjedlu mit te dyte qe mbarojne me -as ose
'
si bertas, flas, kercas; pres, shes, zbres etj . , n e veten e dyte sh
te se tashmes perdoren ne dy trajta :
bertitni, flitni etj . dhe bertisni, flisni etj .
Trajtat normative kryesore j ane ato ku r uhet t-ja e temes, pra
j u bertitni
flitni
))
kercitni

ngitni '

shkitni
therritni

vritni
)}
pritni

shitni

zbritni

me mire se

})

)>

))

bertisni
flisni
kercisni
ngisni
shkisni
therrisni
vrisni
prisni
shisni
zbrisni etj .

1 ) Shih per kete edhe Drejtshkrimi i gjuhes shqipe 35 sheni m 3.

1 30

Edh e ne t pakr yer n, me perj asht


im te vets s tret DJeJ es,
trajtat me t jane trajt at n orm ative krye
sore dhe duhe n para plq yer
ndaj trajt ave me s :
bertitja, bertitje, bertitnim, bertitnit,
bertitnin, m e mire se : br
tisja, bertisje, brtisnim, bertisnit, berti
snin, por : bertiste.
Po ksh tu edhe :
flitja, flitje, flitnim, flitnit, flitnin,
por : /liste;
krcitja, krcitje, krcitnim, kercitnit,
krcitnin,
por : kerciste;
ngjitja, ngjitje, ngjitnim, ngjitnit, ngjit
nin,
por : ngjiste;
shkitja, shkitje, shkitnim: shkitnit, shki
tnin,
por : shkiste;
therritja, therrilje, therritnim, therritnit,
thrritnin,
por : therriste;
vritja, vritje, vritnim, vritnit, vritnin,
por : vriste;
pritja, pritje, pritnim, pritnit, pritnin,
por : priste;
shitja, shitje, shitnim, shitnit, shitnin,
por : shiste;
zbritja, zbritje, zbritnim, zbritnit, zbrit
nin,
por : zbriste etj.

95. Te nje num er foljesh, ne vetn e


dyte t shum sit t koh s
teme s ndr rohe t n i, p.sh. : dredh dridhni.
- dilni, njoh - njihni, flas - flitni, vjel
vilni,
nx
jerr
nxirrni
j . V N shu micn e trajt ave t tyre
foljet e tipi t te msi perm peroren drejt, por pr disa prej tyre si
ne gjub n e fo1ur, ashtu edhe n
'
uhen e shkr uar her- here vihen re l uhat
je. Pr t'iu shma ngur pr
'lrt ori mit t trajt ave jono rmat ive,
d u het pasu r parasysh se :
se tashm e zano rja e

Keto nderrime kane te bejne me zhvilli min historik


te fonetikes se shqipes, jane
te perhapura e te ngulit ura ne mbare gjuhen
dhe nuk perbejne problem nga
p ikepamja normativ e.

131

a) Foljet qe kane grupin ..je- ose -ie- ne teme, ne veten e dyte


te shumesit zakonisht e kthejne kte gru p ne -i- 1 > :
- (j u)

(une, ti, ai) nxjerr


percjell

vjel

djeg

bie
>>
shtie

nxirrni
pereil/n
vilni
digjni
bini
shtini

dhe jo

nxirrja, nxirrje, nxirrte . . ( dhe


j o nxjerrja, nxjerrje . . .) ; vilja, vilje
,
vi/te. . . (dhe j o vjelja, vjelje .
. .) et j . ; p o kes htu :
.

nxjerrni
percjellni
vjelni
djegni
bjeni
shtjeni etj .

b lzje, dilje

blin

nl_!!!., s/i.b:li.m

.::.blinit. dilnit

blinin, diln in

b) Foljet e meposhtme ne veten e dyte te shumesit e


zanoren e temes n i :
.. '
bleni
dhe jo
(une) blej - (ju) i _blj.[li

delni
di/n i
dal - ,

fieni

)}
fie - l
-rr
_
!!!!_
ngreni

ngre -

leni

le -
ven i

ve - >>

zeni

ze -
przeni
"})

))
prze -
))'
nxeni
))
nxini
>>
nxe -
(ju) merrni

--

dhe jo

h.J.ihet. ilat

bleja, delja
bleje, delje

blente, de/te

blenim, delnim

blenit, delnit

blenin, deln in etj. ;

blehet, de/et etj .,

- merrje, me!JJ..e, mernim,


"!!!!nit, merrnin,
------

"- dhe j o : mirrja, mirrje, mirrte, mirrn


im, mirrnit, mirrnin;

T gjitha foljet te t cilat zanorja ose grupi zanor i tems ndrro ..


hen n i n vetn e dyt t shumsit t s tashmes (d.m.th. foljet q
prmenden m lart n pikat a e b), dali n me i ed he n te pakrver
si edhe n t tashmen e n t pakryern e trajts joveprore2> ,
tria vetat, n njjs e n shums :

il

l ) Me perjashtim te foijeve ziej, perziej, ndiej dhe ndjej: zieni !, perzieni !, ndieni
ndjeni. Shih edhe Drejtshkrimi i gjuhes shqipe 1 3 b, e, .
2) E pakryera e trajtes veprore, si edhe e tashmja e e pakryera e trajtes j o vep ro
formohen nga tema e vetes se dyte shumes te se tashmes cteftore, p.sh. : (un .
; e tashme pesore : ndiqe
ndjek - (ju) ndiqni ; e pakr. : ndiqja, ndiqje, ndiqte
ndiqesh, ndiqet. . . ; e pakryer peso re : ndiqesha, ndiqeshe, ndiqej . . . etj.

1 32

dbe j o

por :

mirrni

. .

)}

po keshtu :

po r :
(une) marr

dbe j o

po kshtu :
merrem, merresh, mer...e
.r t, merremi, merreni, merren;
.
--...__...._.
merr
esha, m
rresh
e,
m
_
_rreJ, me'!..f!7flni, meJ;.reshit, ..._merreshin
. ..:;..
..!
!
.
:
dh e J O : rrtZrrem, mzrresh , mzrret . . . ;
.
mzrr
.
. esh a, mzrr
\....,... esh e, mzrreJ...
96. Folj et fle, ngre, le, ve, ze, nxe,
di, pi, rri, si folje t zgje
dhim it te trete, nuk rnarr in asnje mba
res n te tria vetat e njej sit
te kobe s se tash me :
dh

f
}1J1AJ

}
}
..
..
K eto
"
fo l Je
' ne veten
. te-; se
e pare.. e te.. trete.. te.. s humes
.. 1t
- tas hmes
se dftores e t lidhores rnarr in mbaresat
-me, -ne ( dljl.e jo -jme, -jne) :
e) flem e, ngreme, dirne, pime, rrime etj .
fli'fr: ngrfni, diiil, pini, rrini etj .

-- -

--- '-'

<.....

..
. . ..
.. .
! t Sl eme nre.m .., dyme
, pyme., rrijme etj., flejne, ngrjn e
.
ljne, pyne, rrzJne et]. Jane d1aJek tore dbe duhen menja
nuar nga gjuba

d" ..Tra

'

(:

7 .

..

per trajta t e lidho res : te


letrare P. Kjo duhe t pasur paras ysh edhe
etj. d he jo te flej, te flejme, te flejn e.
1e, te fleme, te (lene
$4---<=.
t:::
s zgjed hohe n ne
97. Foljet eci, iki, hipi, ne numr in njeje
mnyr :
1 ) } )-..../

eci, iki, bi ;
fi,_111. ) ecen. iken. Woen

(unO)

dhe j o : (une, ti, ai) ec, ik, hip,


as : (une) ecij, ikij, hipij.

JY

Pl

es te trajte s j ovep rore


98. Ne veten e dyt te njeje sit t se tashm
at qe perdo ren here
te gj itha foljet marr in mbar esen -eshf-hesh. Trajt
jn shkel je te norms
-here pa kete mbar ese, jane diale ktore dhe perb
se sotm e letrare . Pra :
( ti)

>>

))

dukesh
lagesh
prekesh
tal!esh
largohesh
shqetesohesh
zemerohesh

dhe jo

>

>>

duke
!age
preke
talle
!argohe
shqetesohe
zemerohe etj .

ers te trajt s jo ve p
99. N veten e trete te njej sit te s pakry
e vend te kesaj m
rore t gjitha foljet marri n m barese n -ej/-hej. N
hesh e vets s
r ese here-her prdo ret gabim isht mbar esa -eshj-

l)

.J...J

___.,.,

N m? ! 1 J t1zdfJ ),1.: 1,t\


\1

e zgj
t re f e e
mbare - 1
pa
isht
gabim
ere
here-h
n
erdore
j,
ry
mit te pare, s . lej, shij, ngrz], vzj. f
-i
-jme,
te
mbaresat -me, -ne (ne vend
are te njejestt
sen -i ne vetn
:
p.sh.
se tashmes,
ne veten e pare e te trete te shumesit te
(une) ble, fshi, ngri, vi, fry ;
;
(ne) bleme, fshime, ngrime, vime, fryme
ryne.
f
vine,
e,
'ngrin
e,
fshin
(ata) blene,
nga gjuha letrare. Per shkak
Keto trajta te gabuara duhen menjanuar
te ngaterroh en edhe me traj
mund
esit
shum
mungeses se -j-se trajtat e
, blene etj . Trajt at e drejta j
perkat ese te se kryeres se thjesb te : bleme

4: \\:;::;; r

t njjsit t s tashmes. Kto trajta dialektore duhen mnjanuar


nga gjuba letrare. Pra :

) (ai)

dukej
merrej
pyetej
tallej
afrohej
lahej

})

})

dh jo

))

))

))

))

))

dukesh
merresh
pyetesh
tal!esh
afrohesh
lahesh
mendohesh etj .

E K RYERA E THJESHT

Per prdorimin e trajtave foljore normative t kesaj kohe duben


pasur parasysh vrejtjet e mposhtm e.
100. Nj numr foljesh t zgjedhimit t par n t kryern e
thjesbt dhe ne pjesore e zgjerojne temri e tyre me bashkting
lloren -t- ose me grupin -jt-, p.sh. :

E tashme
bre-j
gje-j
vle-j
'.!3-a-j
lua-j

rua-j
rre-j
vere-j
di
fle

E kryer e thjesht
brej-ta
gjet-a
vlejt-a V
huajt-a

-lYI:it:fL

mbajt-a
ruajt-a
rrejt-a
verejt-a
dit-a
fjet-a3>

Pjesore
brejt-ur
gjet-ur
vlejt-ur
huajt-ur
b@J-ur2>
-mbajl-iir
ruajt-ur
rrejtur
verejt-ur
dit-ur
fjet-ur etj .

l) Trajta v/eu e vetes se trete njejes nuk eshte ne pajtim me sistemin e zgjedhimit
te kesaj foljeje dhe per kete arsye nuk duhet mbajtur si n ormative.

2) Trajtat lojta, /ojtur jane dialektore dhe nuk duhen perdorur.


3) Trajta /!eta eshte dialektore dhe nuk duhet perdorur.

1 35
..

f,yj.

Nen ndikimin e foljeve te mesiperme here-here perdoreu gabimisht


me teme te zgjeruar edhe nje numer foljesh te tjera, kryesisht te zgje
dhimit te pare, me -aj, -ej, -yj, -uaj, -yej, Foljet qe perdoren me shpesh
me kete zgjeri m te gabuar jane :
shaj, blej, kthej, perkthej, mberthej, slzperblej, shperthej, zberthej;fryj
hyj, ndryj, ndyj, peshtyj; bluaj, kruaj, paguaj, pershkruaj, shkruaj, shuaj;
gerryej, kryej, l yej, ngjyej, perkryej, perlyej, shqyej, thyej dhe folj a shkas.
Trajtat e drejta te se kryeres se thjeshte dhe te pjesores per keto
folje jane :
Pjesorja

E kryera e thjeshte
sbava
bleva
ktheva
perktheva
mbertheva
shperbleva
sbpertheva
zbertheva
fryva

dhe jo

))

))

))

))

))
})

krova

))

pago va
pershkova
shkrova

>>

))

>>

))

))

))

))

>>

shajta
blejta
kthejta
perkthejta
mberthejta
shperblejta
shperthejta
zberthejta
fryta,
fryjta
hyjta
ndryjta
ndyta
peshtyta
blojta,
bluajta
kruajta,
krojta
paguajta,
pagojta
p?rshkruajta,
pershkrojta
shkruajta
shkrojta,
shojta,
shuajta

S\\o

d he jo shajtur

blejtur
kthejtur

))
yer
perkthejtur
perkthyer
mberthejtur
mberthyer
shperblejtur
shperblyer
shperthejtur
shperthyer >>
zberthyer >> )) zberthejtur
>>
frytur,
fryre
fryjtur
))
hyjtur
))
hyre
>> ndryjtur

ndryre
>>
ndytur
ndyre

peshtytur
peshtyre
>>
blojtur,
bluar
bluajtur
))
krojtur,

kruar
kruajtur
))
pagojtur
paguar
paguajtur
pershkrojtur,
pershkruar
pershkruajtur
))
shkrojtur,
shkruar
shkruajtur
shojtur,
shuar
shuajtur
share

\\\l

))

rrova l>
rrojta2>
gerreva
kreva
eva
gjeva
perkre
perleva
shqeva
theva
shkava

d he jo

))

>>

))

))

))

rrojta
rruajta
rrova
gerryejta
kryejta
lyejta
ngjyejta
perkryejta
perlyejta
shqyejta
thyejta
shkajta

d he j o

rruar
rrojtur
gerryer
kryer
lyer
ngjyer
perkryer
perlyer
shqyer
thyer
shkare

))

))

))

)>

))

))
))

))

>>

rruajtur,
rrojtur, por ;
rruar
gerryejtur
kryejtur
lyejtur
ngjyejtur
perkryejtur
perlyejtur
shqyejtur
thyejtur
shkajtur

101. Ne zgjedhi min e dyte ka nje numer foljesh me -l. -Il a -rr
te cilat kane ne teme zanoren a ose grupin je, p.sh. : dal, marr, vjel,
sjell, bjerr, nxjerr, tjerr etj . Ne te kryeren e thjeshte keto folje e nderro j ne zanoren a ose grupin je ne o : dola, mora, vola, sol/a, dhe e
ruajne kete o te pazberthyer ne ua edhe ne numrin shumes, si ne trajten veprore, ashtu edhe n e trajten joveprore, p.sh. :
dofa 3>
M/em
dole t
dolen

dal

marr

- mora
(u) morem
(u) moret
(u) moren

mjel

dbe jo

))

))

))

))

duale m
dualet
dualen

(u) muarm
(u) muaret
(u) muaren
mualem
mualet
mualet
(u) mualen

l ) shte fjala per foljen rrua}.


2) shte fjala per foljen rroj.
3) Trajtat me 11 : do/la, do/le, dolli, dollm etj. sot jane dialektore dhe nuk du
-

het te perdoren ne gjuhi5n letrare.

137

- vola
volem
volet
(u) volen

vjel

percjell

sjell

'(

))

))
})

percolla
(u) percollem
(u) percollet
(u) percollen

))

))

))

solla
(u) sollem
(u) sollet
(u) so/len

JJ

-
'
., _
......._ .......

'

. 1
\

d he jo

a,:

bjerr

-.........::::
.

>>

))

))

))

))

))

vualem
vualet
(u) vualen

(u) percuallem
(u) percu allet
(u) percua llen

))

))

))

(u) suallem
(u) sual/et
(u) suallen

))

bor
.
borem
boret
boren

/'

))

,
>>

))

buarem
buaret
buaren

))

Po keshtu edhe : ndjell - ndollem, ndollet, ndollen ; pjell - po

llen ; vje/1 - vollem, vollet, vollen; tjerr - torem, toret, toren etj .
T gj itha foljet e permendura me siper e ruaj ne zanoren o t
pazb rthyer ne ua edhe ne veten e trete te njejesit ne trajten joveprore

t s kryeres se thjeshte :
u mor
u mol
u voi
u mboll
u percoll
u voll
u or
u nxor

1 38

dhe jo

>>

))

}}

))

))

u
u
u
u
u
u
u
u

muar
mual
vual
mbuall
percuall
vuall
uat
nxuar

102. Foljet e zgj ed himit te dyte me teme me h e ruajne kete


bashktingllore edhe n te kryeren e thjeshte dhe ne vetn e pare

t dyte t njejesit marrin pas saj mbaresat

vetore

-a,

-e. Trajtat

pa h d he me mbaresat -va, ve qe perdoren nganjehere nen ndikimin e


-

foljeve me teme me zanore, jan te gabuara dhe nuk duhen lejuar


n gjuhen letrare, pra :
ftoh

(u) ftoha

kreh ,. -(J:i'Jifieha
(u) krehe
mpreh (u) mpreha
(u) mprehe
ngroh (u) ngroha
(u) ngrohe
nxeh
(u) nxeha
(u) nxehe
(u) rraha
rrah
(u) rrahe
shkreh (u) shkreha
(u) shkrehe
p o kes htu :
njoh
(u) njoha
(u) njohe
u njoh

d he jo

>>

>>

})

>>

>>

>>

))

))

d he j o
>>

(u) ftova
(u) ftove l >
(u) kreva
(u) kreve
(u) mpreva
(u) mpre ve
(u) ngro va
(u) ngrove
(u) nxeva
(u) nxeve
(u) rrava
(u) rrave
(u) shkreva
(u) shkreve

etj.

(u) njojta
(u) njojte
u
nJojt etj .

MNYRA LI DHORE

Per perdorimin e drejte te trajtave te lidh ores eshte e nevojshme


t kihen parasysh disa formime jonormative qe vihen re ne raste te
ndryshme.

etj .

l) Trajtat (u) ftova, (u) ftove jane e kryera e thjeshte e foljes ftoj, prandaj ve ane
risht per kete rast duhet pasur kujdes qe ato te mos perdoren ne vend te trajta
ve te se kryeres se thjeshte te foljes ftoh, pasi mund te lindin edhe keqkuptime.

1 39

103. Veta e dyte njejes e se tashmes se foljeve te zgjedhimit


t pare formohet me ane te mbaress -sh d he j o -jsh. Pra :

(t i i1

lash

te
te
te
te
te
te
te
te

dhe j o

t blesh

te vish

te mesosh

te punosh

t shkosh

te shkruash

tJ thyesh

})

))

))

})

))

>>

)\

lajsh
blejsh
vijsh
mesojsh
punojsh
shkojsh
shkruajsh
thyejsh etj.

1 0 1 . Trajta e vetes se trete njjes te se tash iD;eS se lidhores


te te gjitha foljet, pa perjashtim, del me
fundore l > :
te laje, te bleje, te dije, te punoje, te hyje, te shkruaje, te thyej ; te
humbe, te kape, te dale, te vje le , te sjell , te shkase, te heslll, te nxjerr etj.
Veta e dyt njjs e foljeve t zgjedhimit t dyte formohet me mba
resen -esh :
te hapesh, te lidhesh, te sjellesh, te korresh etj.
Prandaj trajtat me - i e -ish, qe perdoren mjaft here pr veten
e trete e te dyte te foljeve me teme me bashketingel l ore, jan e ne kundr
shtim me n ormen letrare t sotme. Pra duhet :

>>

>>

>>

)}

))

te
c te
te
te
te
te
te
te

te
te
te
te

}
<)

lidh e
da le
vjele
hape
heqe
marre
nxjerre
flase

vrase
zbrese
hesh te

mate

d he j o

})

))

))

>>

>>

)}

>>

'

>>

>>

>>

)}

>>

-e

t e lidhi
te dali
te vje li
te hapi
te heqi
te marri
te nxjerri
te flasi
te vendosi
te vrasi
te zbresi
te heshti
te mati etj.

l) Te foljt me temefie bashketingellore (si t humb) kjo es hte mbaresa vetore,


m
ndersa te folier e t eme me zanore (si te Ja-j) mbaresa eshte -j.

1 40

tnt:te Iidhsh
> \

dalOsh

e kapsh

>>

t heqsh

wl

te marr<sh

t nxjerresh

>>

ndalesh ' l

k\ e mbjelles

te lidhish
te dalis
te ndalish
te mbjellish
te kapish
te heqish
te marrish
te nxjerrish

d he jo

1/
''

01:

))

105. Trajtat e vetes se tret te njejesit t se tashmes s foljeve

le, ve, ze, perze, nxe jan :


ht

A.li

))

})

111te ngreje

'd Il

te
te
te
te
te

dhe jo

}}

>>

leje
veje
zeje
perze}e
nxeje

te fiere
te ngrer

106. Meqenes'-trajta e s ardh s hmes formohet nga e tashmja


e lidh ores duke marre pjesezen d o (do te punoj < do + te punoj), ato
qe u thane ne 1 03-1 05 , vlejne edhe per trajten e se ardhshmes,
d. m.th. duhet :

>>

}}

}}

>>

}}

}}

do
do
do
do
do
do
do
do
do

te
te
te
te
te
te
te
te
te

lajsh
blejsh
shkojsh etj.
hapi
dali
flasi
etj .
leje
veje
perzeje etj .

141

MNYRA HABITORE
107. Si di het, e tashmja e babitores formobet nga tema e
pjesores (pjesorja pa prapasbtesen), se ciles i ngjitet folja kam ne
veten perkatese, p.sb . : ble(re) + kam > blekam, hap (ur) + kam >
> hapkam, shkrua(r) + kam > shkruakam etj . V
Per kete arsye foljet e zgjedhimit te pare qe n e te tashmen kane
n e teme zanoren o, por qe ne pjesore e zbertbej me ate ne ua, t raj ten
e thabitores du het ta kene me ua2>, pra :
kenduar
menduar
punuar
sulmuar
vrapuar

- kenduakam
- menduake

- punuaka
- sulmuaka
- vrapuakan

dhe jo

>>

>>

kendokam
mendoke
punoka
sulmok a
vrapokan etj.

Per te njejten arsye grupi ua duhet te ruhet edbe te e pakryera


er ketyre foljeve :

menduakesha
vrapuakshin

dhe jo

}}

mendokesha
vrapokeshin etj .

MNYRA DSHI RORE

108. Trajtat e se tashmes se deshirores formohen n ga tema


e se kryeres se thjeshte ose tema e p jesores me ane te rn baresave
-(f)sha, -(f)sh, -(f)te, -(f)shim, -(f)shi, (f)shi n
Varianti me -f- i
ketyre mbaresave perdoret kur tema se ciles i ngj iten ato, del me
zan ore (p. sh . : shko-fsha, shko-fsh, shko-fte etj . - shih me poshte
piken a), ndersa varianti pa -f- perdoret kur kjo teme del me bashke
tingellore (p.sh. : kap-sha, kap-sh, kap-te etj . - sbib me poshte pikat b,c).
Rregullat kryesore per formimin e trajtave te deshirores ne gju
hen e sotme letrare jane keto :
-

l ) Per fojet qe e formojne pjesoren me prapashtesen -ne. si qenii, thene, zene etj.
(shih edhe me poshte 1 0 8 pika ) ne habitore bie vet em e-ja fundore e pje
sores, ndersa bashketingellorja n ruhet : qenkam, thenkam, zenkam etj.
2) Shih edhe Drejtshkrimi i gjuhes shqipe 1 6 b.

1 42

a) Foljet e klases se pare e te trete te zgjedhim it te pare (shih


8 5) e formojn e deshiroren nga tema e se kryeres se thjeshte l>, p.sh.
(kr. thj. la-va) : lafsha, lafsh, !afte, lafshim, lafshi, lafshin,
laj
blej (kr. thj . ble-va) : blefsha, blefsh, blefte, blefshim, blefshi,
blefshin ;
frefsha, defrefsh, defrefte, defrefshim,
de
:
)
defre-va
thj.
defrej (kr.
defrefshi, defre.fhim ;
(kr. thj. fshi-va) : fshifsha, fshifsh, fshifte, fshifshin ,
fshij
fshifshi, fshifshin ;
punoj (kr. thj, p uno-va) : punofsha, punofsh, punofte, punofshim,
punofshi, punofsh in ;
fryj (kr. thj. fry-va) : fryfslza, fr;ifsh, fryfte, fryfshim, fryfshi,
fryfshin;
,
ndiej (kr. thj . ndje- va) : ndjefsha, ndjefsh, ndje.fte, ndjefshim,
ndjefshi, ndjefshin;
shkruaj (kr. thj . . !hkra-va) : .!J.tkrofsha, shkrQ,f'sh. shkro(te, shkrof
shim, shkrofshi, shkrofs hin ;
lyej (kr. thj !;- va) : Tfiha, le.fs; le}te, lejshim, lefshi, lef
shin etj .

b) Shumic a e foljeve te tjera, d.m.th. foljet e zgjedh i mit te dyte


tre
foljet e klases se dyte te zgjedh imit te pare, foljet e zgjedh imit te
nga
ren
te si edhe foljet e parregu llta e supletiv e e formoj ne deshiro

n j e teme qe zakoni sht eshte e perbas hket per te kryeren e thjesht


dhe per pjesoren, p .sh. :
im,
mund (mund-a, mund-ur) : mundsha, mundsh, mundte, mundsh
mundshi, mundshin ;
, lidhsh, lidhte, lidhshim, lidhshi,
lidhsha
:
)
lidh-ur
lidh (lidh-a ,
lidhshin ;

,
puno-va
-r, le- va - lye-r, defre-va
- punua-r, ndje-va - ndie-r, shkro- va - shkrua
te vetme per t e tashmen, t e
teme
defrye-r etj.), ndersa folje t e tjera kane nje
n (p.sh. : la-j, la-va, la- re; ble-j, ble-va, ble-re,

foljeve me -ej t e kesaj


l) Per foljet me -o , -ie , -ua , -ye dhe per disa prej

es (p.sh. :
tema e se kryeres se thjesht e ndryshon nga tema e pjesor

klase

etj.). Per kete grup foljesh, qe eshte


deshirorja formohet nga
shume me i vogel se grupi i pare, mund te thuhet se
es.
pjesor
e
dhe
te
thjesh
se
s
tema e perbashket e se kryere

kryeren e thjeshte dhe pjesore

fshi-j, fshi-va , fshi-re; fry-j, fry-va, fry-re

,)L'(l4)'

prek (prek-a, prek-ur) : preksha, preksh, prekte, prekshim, prekshi,


prekshin ;
fa/ (fai-a, fal-ur) : falsha, falsh, fa/te, falshim, falshi, falshin;
hap (hap-a, hap-ur) : hapsha, hapsh, hapte, hapshim, hapshi, hapshin;
f/as (fol-t;Jo l-ur) : folsha, fols';j, folte, folshim, folshi, folshin;
)
shkas (shka-va, shka-re) : shkqyha, shkafsh, shkafte, shkafshim,
-.....
shka}Slii, shkQf;lzin;
qendis (qendis-a, qendis-ur) : qendissha, qndissh, qendiste, qendisshim, qen shi
ndisshin ;
matsha, matsh matte, matshim, matshi,
matshin;
ujit (ujit-a, ujit-ur) : ujitsha, ujitsh, ujiJJj,. ujitshim, ujitshi, ujitshin;
gjej (gjet-a, gjet-ur) : gjetsha, gJetsl
jetshim, gjetshi, gjet_
shzn;
... z..=:::-; mbajtshim,

mbaj (mbajt-a, mbajt-ur): mbajtsha, mbajt.rf'

mbajtshi, mbajtshin;
di (dit-a, dit-ur) : ditsha, ditsh, ditte, ditshim, ditshi, ditshin;
fie UJet-a, fjet-ur): fjetsha, fjetsh, fjette, fjetshim, fjetshi, fjet
shin etj .

rr. =:S

Shenim. Si shihet edhe nga shembujt e mesiperm, foljet me teme me bashki:i


tingelloret d, t nuk marrin e midis temes e mbareses ne trajt en e vetes se trete te
ojejesit t e cteshirores :
lJ..i!l_dJi_
bindet
dhe jo
(ai)
))
))
))

))

))

))

))
))

))

munate

rendte

shk::dte

tundte
.--ditte

"ilct!f.
m

bajtle
-pyett

Va[ii'F
-

))

))

rendet

))

tundet

))

))
))

)}

))

mundet

shkundet

etj .

144

mbaja, mbaj,

Bejne perjashtim trajtat e deshirores s e foljeve kam (kr. thjeshte pat-a) dhe
(kr. thjesht e vajt-a, pjes. vajt-ur), ku t-ja e temes dhe sh-ja e mbareses jane
duke dhene tingullin :

paa, pa , paim , pai, pain ; vaja, vaj, vajim , vaji, v_ajin l >.
. :..
. ;. ..,.,... ----

c) Foljet e klases se dyte te zgjdhimit te dyte, qe ne te kryeren


thjeshte nderroj ne zanoret a, e ose grupin je te temes ne o, e for
ojne deshiroren nga tema e pjesores :
dal (dol-a, dal-e): a,_ dalsh, da/te, dalshim, dalshi, dalshin;
marr (mor-a, rsha, marrsh, marrte, marrshim, marrshi,
rshn;
---.;=---heq (hoq-a, heq-ur) ; heqsha, heqsh, heqte, heqshim, heqshi, heq.
m;

>'

:;"

vjel (vol-a, rJ!:!:!Q: vjelsha..J...!}elsh, vjelte, vjelshim, vjelshi, vjelshin;


sjell (soli-a, sjell-e) : sjellsha, sjellsh, sjellte, sjellshim, sjellshi,
________.
ellshin etj .

) Te trajtat e deshirores qe formohen nga tema me -n, -nj ose


bashketingellorja sh e mbaresave -sha, -sh, -shim, -shi, -shin nde
rohet ne ,p.sh. :
le (p jes. le-ne) : lena, len, lenim, leni, lenin;
hjgjes. ngre-n egJ:l,
----
..
. them (pje.t the-ne) : thenq, -

1J.G'ii;.f.JJ41Jj__-,;:;

._.,.

mbajtet
pyett
vajtt

etj . 1 >

arritsha, arritsh, arritshim, arritshi, arritshin ..Wbe


,r--

l ) Shih per

(dhe jo

gjetsha, gjetslz, gjetshim, gjetshi, gjetshin (dhe jo gjea, gje, gjeim. . . ) ;


pritsha , pritsh , pritshim , pritshi, pritshin (dhe j o pria , pri, priim . . . ) ;
shetitsha, shtitsh , shtitshim , shtitshi, shetitshin (dhe j o shtia, sheti, shtifn . . .) etj . ;
mundsha , mundsh , mundshim, mundshi, mundshin (dhe jo muna, munim . . . ) ;
tundsha, tundslz, tundshim, tundshi, tundshin (dhe j o tuna, tun , tuni. . .) etj .

_ .. ...

ditet
gjetet

Te keto folje, ne trajtat ku t-ja ose d-ja e temes takohen me sb-ne e m bare
save te deshirores, keto bashketingellore shkruhen qe te dyja (pa u shkrire ne ).

p.sh. :

mbajtsh, mbajtshim, mbajtshi, mbajtshin

jo

arria, arri, arriim. . . ) ;

ke t e edhe Drejtshkrimi i gjuhes s hqipe 3 4, 35.

) Shih per keto edhe Drejtshkrimi i gjuhes shqipe 3 1 .


Per kete folje t e k ihet parasysh se trajtat hengersha, hngrsh, hngert henger
shim, hngrshi, hengershin, te formuara nga tema e se kryeres se thjeshte
hngr-a' jane dialektore dhe nuk duhen perdorur ne gjuhen letrare.
) Te pjesoret ln, ngren, thne, vene, zene, bashketingellorja n i perket prapa
shteses dhe jo temes se pjesores. Ashtu si ne te tashmen e habitores (shih me
I art l 07 shenim), ket o fo lj e e ruajne bashketingelloren n edhe ne te t a
shmen e deshirores.
0-5 4

1 45

njin
, @l, ndenjim, n denji, nde
rri (pje s. ndenj-u r) : ndenja
;
hin
qes
--;- qesh"i: -qe'"'Sfiim , qeshi,
qesh (pje s. qesh-ur) : qesha
etj
in
vesh, veshim, v esh i, vesh
vesh (pje s: vesh-ur) : vesha,
mes iper me per dor en her e-h ere
Ne n ndi kim in e folj eve te
des hiro res
im, -i, -in , edh e trajtat e
mis ht me mb are sat -a, ,
nje bas hK.tl...
me
o
del me -n, -nj ose -sb , p
disa folj eve , tem a e te cilave nuk
a, fol. . .
dal, dalim, dali, dalin; fol
_.....
tingellore tjet er, p.sh . : dala,
lidh ...
r . . . ; kapa, kap ... ; lidha,
sjel/a, sje/l . . . ; marra, mar
, d u hen
raste, si u shp jegua me lart
ndeza, ndez etj . Ne ket o
, trajtat
pra
, -sb, -shi m, -shi, shin
dor ur vet em mbaresat -sba
ha, folsh . .
dalshim, da/shi, da/shin ; fols
dryjta jan e : dalsha, dalsh,
marrsh . . . . ; etj.
sjellsha, sjellsh ... ; marrsha,
-

"

))

)
)

))

))

mos e tha buken !


mos i fry zjarrit!
mos i ndy duart l
me shkrua me shpesh l
mos e lye !
mos e thye!
me zie nj vez etj.

Me -j e kane trajtn e urdhrores edhe foljet bej, gjej e brejl :


me bj nj kafe l
m e gjej nj adi'r/

mos e thaj buken !


mos i fryj zjarrit !
mos i ndyj duart!
me shkruaj me shpesh f l >
mos e /yej!
mos e thyej!
me ziej nj vez !

dhe j o

))

m e b nj' kafe!
me gje nj adr!

ame nje shami!, shkruame me shpeshG ziem nje vezel etj . ;


bemen][ kafe !, gjejm nj cader etj .
Foljet e zgjedhimit te pare me teme me -o-, -e-, -i- n veten e dyte
e njejes dhe
ka vetem vete te dyt
ore
her
urd
a
nyr
njjes
Me
te urdherores nuk marrin mbarese : lex,o!. mso ! shko !, de{re l
109 .
e shu mesit te urdherordt l
e
dyt
e
a
Vet
!
oni
pun
(ju)
mos e kmbe !, mos e kthe!, mos e p/qe: 2>; Jshi! mos e lpi!, mos e
mes : (ti) puno !,
ore s : ben i !, hapni
l
., - .
deft
--te
it
mes
shu
te
e
dyt
e
n
--n
.
eshte e bar aba rte me vete
qe
ato
aj
and
p
.,
etj
r
i!
viln
i!,
ron
vep
!,
ni
ujit
!,
rni
mer
Po
!,
keshtu,
pa
mbarese
e
kan
urdhroren
edhe
/ani
foljet
e
zgjedhidigjni!,
te deftores ne 93-95, vle jne
sit
me
shu
te
e
dyt
e
en
mit
te
trete
si
edhe
foljet
vet
e parregullta e supletive q n veten e dyti
thane per
te
njejesit
te
kesaj
mnyre
dalin me teme me -a ose -i : h[li! ngrl
pr urd her ore n 1 > .
-y,
her ore s folj et me tem e me -a,
(dhe
j
o
hajt,
[/ij! ose flej! pij!, kij! etj.).
,k
rn,
jib
il
N veten e dyte nje jes te urd
per kt o folj e veta e dyt e nj
.th.
(d.m
-i
sn
are
mb
rin
Te
gjitha
foljet
e
mesiperme
q ne urdherore, duke mos pasur
mar
-ye, -ie
vetn e par e t nj jsit te
me
rt
aba
bar
e
te
esh
s
ore
mbarese,
dalin
me
zanore,
k!Jr bashkohen me trajtat e shkurtra pr
sit t urd hr
c.merore i, u ua, marrin nj
er te shmangur takimin e dy zanoreve,
tashmes se deftores), p.sh . :
,':.Jgrije! pije !, haji !, kmbeji!, kerkoji l,
rtl
dua
!
kujdes
.
x
o
e
!
z
e
la
dhe jo
kthejua. tregojua e .
mos i a ato dru !
))
))
dru l
!
do
sun
e
eto o J ne formen joveprore, per te shmangur takimin e za
pra

)}
nores fundore te temes me pjesezen u marrin nje.JI : mendohul, vizlme teme me -t
dyte
it
te
dhim
tohu
!, kthehu !, fshihu! etj. (dhe jo mehdo u ose memk

zgje
e
et
folj
:
u sbkurt
l) Po i ripermendi m ket
i/; brtitnil, brtisnil,
ujisn
il,
rqitn
nil;
mas
ose
ktheju).
vizitoju,
dhe
u
ni!,
mat
doren ne dY trajta :

MEN Y RA U RD HE RO RE

e(J)

traj ta me t ; foljet qe

e
te normative kryesore esht
flisnil etj. , n ga te cilat traj
kete grup ne -i-:
jne
kthe
e
dyte
e
n
e, ne vete
grupin -je- ose -ie- ne tem
tu edhe :
/)
ndjeni ; po kesh
vilnil, sillni/, bini/ (por
:
merwil
por
il,
nxin
nif,
rzi
pi
lini!, vini !, zinfl,

dbd l, f/inil, ngrini! (nre),


jo mirrni) .

t46f'J\ \

l) Po keshtu edhe foljet e parregullta dua, them


2) Te folja blej ne urdherore zanorja e e temes n

muau

......

t ni i: bill,

blini/,

1 47

1 10. Foljet me tem me bashketingllore nuk marrin mbares


ne vetn e dyte te nje jesi t te urdherores :
hip !
ec !
ik !
fol!
thirr !

dhe j o

hipe !
ece !
ike !
fole !
thirre !

po keshtu : di{!, hap !, hidh !, merr!, sill!, shetit !, ujit ! etj . Si sh ihe t,
asnje folje nuk merr mbaresen -e ne veten e dyte njejes te urdhe
rores D.
Foljet gergas, ngas, shkas, vras, pres (preva, prere) te klases se
dyte te zgjedhimit te dyte (shih 8 5), te cilat e formojne te kryeren
e thjeshte me mbaresen -va (gergava, ngava, shkava, vrava, preva),
njesoj si foljet e zgjedhimit te pare, perdoren ne urdherore me dy
trajta :
gergit !, gergitni !, ngit !, ngitni!, shkit !, shkitni !, vrit !, vritni !
prit !, pritni !,
por edhe : gerga !, gergani!, nga!, ngani!, vra !, vrani!, pre !, pren i !
111. Foljet hyj, ve, ze, le, bie, shpie, shtie n e veten e dyte t nje
jsit te urdherores e zgjerojne temen me -r dhe nuk marrin mbarese P :
hyr !, ver !, zer !, ler !, bjer !, shpjer !, shtjer !
Veten e dyte t shumesit keto folje, ashtu si gjithe te tjerat,
e kan te barabarte me veten e dyte te shumesit t dftores, por k ur
marrin n e trup te tyre nj trajt te shkurtr premrore, veta e dyt
e shumsit formohet ne baz te trajtes se njjsit, d . m .th . :
ver i
zeri
ler !
bjer !
shpjer !
shtjer !

(mos e) vini!
(mos e) zini!
(mos i) lini!
ma bini!
(ia) shpini!
(mos u) shtini!

vereni!
zereni!
ferini!
bjermani!
shpjerjani !
shtjeruni!

l ) Shih per kete edhe Drejtshkrimi i gjuhes shqipe

1 48

gj .

PJESORJA
1 12. Trajta e pjesores formohet me an t prapashtesave
-r(e), -or, -e dhe -ne :
a) Me prapashtesn -r(e) D e formojn pjesoren shumica dn .
muese e foljeve te zgjedhimit t par, p.sh. :
!are, thare, blere, fshire, fryre, hyre, shtyre etj . ;
bluar, punuar, shkruar, thyer, petqyer, rrefyer, shperblyer etj.,
si edhe disa folje t zgjedhimit te dyt e n donj folje supletive :
vrare, ngare, shkare, prere, pare.
b) Me prapashtesn -or e formojn pjesoren pjesa m e madhe
e foljeve t zgjedhimit t dyt, p.sh. :
hapur, hequr, djegur, mbyllur, nisur, elur, pjekur, matur, ujitur
etj .,
si dhe foljet e zgjedhimit t par q n t kryern e thjesht e zgjero
jn temn me -t- ose -jt- (shih l 00) :
gjetur, mbajtur, quajtur, vuajtur etj . ; po kshtu edhe ditur.
c) Me prapashtesn -e e formojn pjesoren foljet e zgjedhimit
t dyt me tem m -1,. -ll a -rr, t cilat n t kryern e thjesht p
sojn ndrrimet a > o ose je > o, p.sh. :
B tashmja

E kryera e thjeshte

Pjesorja

dai
dela
dale
marr
mora
marr'
mjel
mola
mjele
vjel
vola
vjele
mbjell
mbolia
mbjelle:
sjell
solfa
sjelle
vjell
volla
vjeiiO
nxjerr
nxara e .
nxjerre
tjerr
jerre
tara er !J
Po ks tu e formon pjesoren ed be fol j a e parregullt
bie
prora
prore

!)

l ) Shkrimi ose jo r e-sii f e shenuar n kllapa vruet nga vendi i theksit


edhe Drej tshkrimi i gjuhs shqipe 8 k, 9 e).

GABIM SHKRIMI: NXARA duhet te ishte NXORA,


TARA duhet te ishte TORA

ne

fjal 'shih

1 49

) Me prapashtesen -ne e formojn pjesoren disa folje t zgje


dhimit te trete e disa folje te parregullta, si :
lene, nxene, vene, zene, perzene, shpene, shtene;
dhene, rene, ngrene, qene, lene, thene.
113. Vihet re se here-here prdoren p jesore te formuara

jo

sipas rregullave te mesiperme, d.m .th. ne kundrshtim m e normen

letrare te sotme. N pergjihesi takohen kto dy lloje gabimesh :

me

1 . Ne vend te trajtave normative me -e, perdoren gabimisht trajta

E kryera
e thjesht

E tashmja

-or.
Si u shpjegua

zgjedhimit te dyte qe mbaroj


e thjeshte pesojn nderrimt

n-::---:--

foljet e
kryeren
formojne pjesoren

me prapashtesen -e, pra :


(kam)
))

))
))
))
))
))

dale
marre
mjde
vjele
mbjelle
percjelle
sjelle
nxjerre
tjerre

d he jo

))

>>

>>

dalur
marrur
mjelur
vjelur
mbjellu r
percjellur
sjellur
nxjerrur
tjerrur etj .

Edhe kur hyjn n perberjen e paskajores a te prcjellores ose


kur perdoren si mbiemra, duke marr nj nyje te prparme, kto

trajta duhet t prdoren vetm me prapashtesn -e :


per te dale,
per te mbjelle
per te nxjerre,

duke dale,
duke mbjel/e
duke nxjerre

i dale;
i mbjelle
i nxjerre etj .

Ne vend te trajtave normative me -ur, perdoren gabimish t


trajta me -e.
2.

1 50

Si u shtjellua m e lart, me prapashtesn e e form o jne pjesoren


folje, te cilat p lotesojne njekohsisht dy kushte :
1) e kane temn me -1, -Il a -rr dhe 2) ne te kryern e thjeshte pso . n nderrimet a > o o se je > o.
Foljet e tjera me teme me -1, -Il a -rr, por qe nuk plotsojne kush
e dyte (nuk e nderrojne ne o zanoren e emes n te kryern e thjeprapashtesn -or. Pra :
e formojle pjeso

ela
fa.la

el
fai
flas
ngel
shkul
ul
ve/
mbyll
korr
tkurr
therres

g a
shkula
ula
vela
mby/la
korra
tkurra
thirra

Pjesorja

dhe

elor
falor
folor
ngelur
sbkulor
ulor
velur
mbyllur
korror
tkurror
thirrur

)}

jo

})

))

>>

))
))

))

))
))
))

ele
fal
fol
ngel
shku/e
u/e
vel
mbylle
korre
tkurre
thirre etj .

Foljet e zgjedhimit t dy, tema e t cilave mbaron me nj bashke


lhngllore tjetr, t ndryshme nga l, Il ose rr, si edhe foljet q n te
e thjesht e zgjerojn temn me t ose -jt-, e formojn pje
.,un::n kurdoher me prapashtesn -or (shih edhe pikn b te paragra
t mesiprm). Pra :
-

l
{kam)\:1 lidbor

shmangur '

fikur
))
djekor
))
apor
))
nisur
))
shetitur
))
gdbendur

dhe jo

))
))
))

))

))

))

))

))

)}

)}
))

lidhe
shmange
fike
ndjeke
h ape
nis
shetite
gdhende

1 51

rritur
vendosur
gjetur
mbajtur
matur

(kam)

dhe jo

>>

te
te
te
te
te

elur,
mbyllur,
korrur,
lidhur,
shetitur,

duke
duke
duke
duke
duke

elur,
mbyllur,
korrur,
lidhur,
shetitur,

i
i
i
i
i

elur
mbyllur
korrur
lidhur
shetitur etj.

2. Folja ha.

Folja ha ne te kryeren

hengra

jipni
jipja
jipje etj .
jipem
jipesh
jipet etj .

dhe j o

Edhe kur hyjne ne perberjen e paskajores a te percjellores


kur perdoren si mbiemra, duke marre nje nyje te prparme,
soret e foljeve te mesiperme duhet te perdoren vetem ne trajten
-or :
per
per
per
per
per

epi
JepJa 1
epje
Jepem l1
;
epe h
Jepet ,

(ju)
(un
(ti)
(un )
(ti)
(ai)

rrite
vendos
gjete
mbajte
mateV etj .

thjeshte ben

dhe j o

hangra,

n dersa trajta e pjesores eshte


(kam) ngrene
3.

Folja

(kam) hanger.

dhe jo

ri.

Kjo folje nuk e zgjeron me -t temen e se kryeres se thjeshte e


te p jesores, pra :

vEREJTJE RRETH DISA FOLJEVE


TE PARREGULLTA

114. Ne 89 u permenden nje numer foljesh te parregu

Po terheqim vemendjen te disa trajta jonormative te tyre, qe d


ben menjanuar nga gjuha letrare :

l . Folja jap.
Kjo folje shkruhet me j- nistore. Trajtat pa j- : (une) ap, (ti,
ep, (ne) apim, (ju) epni (ose ipni), (ata) apin etj. jane dialektore
nuk duhen perdorur.
Ne disa trajta vetore te kesaj foljeje zanorja a e temes jap
gjuhen letrar nderrohet ne e, po j o ne i ; prandaj trajta te dre
jane :
l) Per kete arsye edhe mbiemri i pamate, qe perdoret nganjehere ne gjuhen
shkruar, eshte nje formim j o i rregullt ; duhet : i pamatur ose i pamatshem.
1 52

\\,l

---

nden a
ndenJur

ndenjta
ndenjtur,

dhe jo

4. Folja vij.

e- :

Trajtat e se kryeres se thjeshte te kesaj foljeje fillojne me zanoren


erdha, erdhe, erdhi, erdhem, erdhet, erdhen..

Trajtat qe fillojne me a, si ardha, ardhe, ardhi etj . jane dialek


tore dhe nuk duhet te perdoren ne gjuhen letrare
Trajta e pjesores s ksaj foljej e fillon perku ndrazi, me a- :
(kam) ardhur dhe j o erdhurl>.
l ) Nga keto del s e trajta e drejte e pershendetjes eshte :

dhe jo

Mire se erdhe!

le permban emri

ardhje,

ardhe
ardhet,

por: mireseardhje, sepse kjo fja


qe del nga pjesorj a ardhur.

Mire se erdhet !

1 53

5 . Folja tbem.
Kj o folje ne
ka trajten
(une)

ete n

pare te njejesit te se tashmes s defto re s


dhe jo

the

thom ;

po keshtu edhe ne trajtat e formuara prej saj : te them, do te them.


Veta e par dhe e dyte e njejesit te s pakryers jan :
(une) thosha
(ti)
thoshe

dhe j o

thoshja
thoshje.

PJ ESA E DVT E
. .

ESHTJE TE SINTAKS ES

1 54

l . P E R D O R I M I l E M R IT N E TR AJ TE T E

S H Q U A R D H E TE PAS H Q U A R

TRAJTA E EMRIT TE SHOQERUAR NGA NJE


PEREMER DEFTOR
l. Ne gjuhen letrare emri i shoqeruar nga peremrat deftor :
ky, kjo, ai, ajo, perdoret, si rregull, i pashquar.
Emri i pashquar bashke me premrin dftor qe e prin, p.sh. :
ky vend, keto lajme, ajo vajze, ate dite, ato vendime, jane te lidhur
ngushte si nga pikepamja kuptimore, ashtu edhe nga pikpamja
gramatikore.
Togfjalesha te tille shprehin nje send te percaktuar, qe eshte
afr o se larg folesit : emri i pashquar vetem emerton kl asen e sendeve,
kurse premri e individualizon sendin duke e treguar : Ai vrapim i
mendur nen mjegull, ato konture te perthyera si nga dhembjet nuk
tregonin vese armiqesi. Ne gjuhen letrare peremri deftor perdoret
kryesisht me kete kuptim (tregues, diferencues).
Togfjaleshi peremer deftor + emer i pashquar perdoret ne fjali
ne vleren e nje emri te shquar, bile, ne permendjen e dyte te emrit
ata mund te zevendesojn njeri-tjetrin :
- Na jetonin dikur ne nje fshat ca bleteza te vogla e punetbre.
Keto Bleteza (ose bletezat) fiuturonin lule me lule e thithnin polen.
Kete polen (ose polenin) e hidhnin . . .
2. Emri i shoqeruar nga peremri deftor mund te jete edhe i
shquar, kur peremri nuk tregon, po permend e perforcon ate qe shpreh
emri, i ciii ne do rast m un d te perdoret edhe ve te m : Ama shpejt i
shkiste (ajo) pena e shkrete mbi leter; Ishte rregjuar fort (kjo) plaka
e Ranxhes dhe mezi mbahej.
Premri d eftor perdoret perpara nje emri te shquar q e trego n :
1 57

a) nj send pr t cilin sht folur prpara : Une erdha


prane shtyllave te tribunes, atje ku rrinte e priste ajo vajza.
b) nj send t cilin e kemi para sysh n astin e ligjrimit :
ta hame kete pjeprin, se e kam ftohur ne burim, Le te shkoje edhe
toja me keta djemte, qe te kemi edhe ne nje nga brezi yne.
c) nj send q paraqitet si dika e nj ohur prej t gjithve (,
bn pjes n nj thnie me karakter prgjithsues) : Sa hynin ata,
nisnim e blegerinim si ata kecat kerthinj, kur u teket per gji.
Ndrtime t tilla jan karakteristike pr prozn tregimtare
gjuhs s folur. N gjuhn e shkruar ato hasen n letrsin artistikeJ
sidomos tek ata shkrimtar q qndrojn m afr gjuhs se
popullore. Prdorimi i premrit deftor para nj emri t shquar krahas
prdorimit vetm t emrit t shquar hyn n gjuhn e shkruar lAt ........
si variant norme me vler stilistike.
3. Kur togfjalshat e tipit peremer deftor + emer i pashquarll
(shih l ) prcaktohen nga nj premr pronor, sidomos i vets
par e i vets s dyt, ky i fundit emrzohet (merr mbaresat e nj emri
shquar) : ky djale imi, kjo vajze juaja, keto detyra tonat, kete artikul.
tendin etj . :
Po faj kishin edhe ata, faj te madh bile, qe s'ma permenden asnje
here, as me /eter, as me njeri, kete gabim tilnin ; Kto fakte e forcojne
edhe m teper kete mendim tonin.
Premri pronor i vets s tret prdoret zakonisht i emrzuar,
po mund t prdoret edhe pa mbaresat e nj emri t shquar, pra, si
premr : Kete teze te tyren (ose te tyre) ata e argumentojne me fakte
te shumta ; N kete veprim te sajin (o se te saj) une nuk shihja asgje te
keqe.
Prdorimi i pronorit t vets s par e t vets s dyt si premer (kjo
vajz juaj, kto detyra tona) prbn shkelje t norms, kurse prdorimet
e pronorit t vets s tret si premr (kjo fjal e tyre) dhe si pronor
i emrzuar (kjo fja/e e tyrja) hyjn n gjuhn letrare si dy variante
paralele t norms.

Shenim. Ndertimi i tipit ky djal imi, k}o vajz jona nuk duhet te ngaterrohe t
me ndertimin ky djali im, kjo vajza jon, ku togfjaleshi emr i shquar + peremlr
pronor paraprihet nga peremri deftor me kuptim permendes e perforcues : Plaku
u tregol me dor keto viset tona dhe i prqafoi. Keto dy ndertime dallohen nga
kuptimi dhe perd orimi i tyre stilistik (shih 2).

1 58

TRAJTA E EMRIT TE SHOQERUAR NGA NYJA

NJ2

4. Kur shoqrohet nga nyja nje, emri prdoret n trajtn


e vogel karshi diellit ; Pas
e pashquar : Sapo kishte hapur nje menjolle
ca ditesh nje fshatar ngriti nje kenge; Plumbi ciflosi nje gur n murin e
nje shtepie.
Kur emri i prir nga nyja nje prcaktohet nga nj pronor, mund
t perdoret ne trajtn e shquar dhe n t pashquarn.
l ) Emri prdoret n trajtn e shquar, kur prcaktohet nga nj
premr pronor : nje shoku im, nje vellai yt etj., p.sh. :
'
Pastaj erdhi nje leter nga nje miku im; Nga nje njeriu yne morem
n
vesh se kryekapedani na paska shtene dashuri me je arnautke; Atje
ai takoi nje mikun e tij.
2) Emri prdoret n trajtn e pashquar, kur pronori prd )ret
i emrzuar : nje mik imi, nje mik yni, nje velia yti, nje njeri i saji, nje
vajze e tija etj ., p.sh. :
Nje mitraloz yni i ndaloi nazistet te perparonin ; Atje ishte nje
bateri jona; Kisha harruar nen jastek te ho telit nje gazete shqipe qe
permbante nje vjershe timen; Partia jone ka sot nje mendim te sajin,
te qarte, te percaktuar mire, per te gjitha problemet e medha, te bren
dshme e te jashtme; Skenderbeu donte te shihte ne mes te tyre nje njeri
te tijin; Tamam ne kete roman armiqte e brendshem nuk kane nje fizionomi te tyren.

emerore ose
Shenim l, Pronori emerzohet, kur percakton nje emer ne rasen
lart.
me
dhene
e
jt
shembu
ne
qarte
ne kallezore , si duket
r i nj e emri te
Shenim 2. Pronori i vetes se ttete mund te perdoret si percakto
i tij, nj va}zi
jal
d
nj
:
r
a
rZ\l
pashquar te prire nga nje edhe si peremer i paeme

e saj etj., p.sh. :


i tiji, ose nga nj&
Keto lajme ai i mori vesh nga nje mik i tij (ose nga nje mik
se saj).
shoqes
nje
e
mikn i tij) ; Iu kujtua h/storia e nje sboqeje te saj (ose
i pashquar +
emer
+
nj
dhe
pronor
premr
Ndertimet nj + emr i shquar +
tret)
jane vae
teten
n
shte
kur
uar
paemerz
i
pronor
(ose
r
+ pronor i emrzua

riante te norm& letrare.

1 59

TRAJTAT E EMRIT T SHOQRUAR NGA N J


NUMROR
5. Ne togfjaleshin numeror+emer emri perdoret i pashquar,
kur togfjaleshi shpreh sasine e sendeve. Emri i pashquar vetem emer
ton klasen e sendeve, kurse numerori tregon sasine e tyre : Ne ka
bine hyjne me rrembim dy njerez
Emri perdoret i shquar, kur togfjaleshi numeror +emer shpreh
sende ne nje numer te caktuar ; per keto sende eshte folur me per
para ose ato jane te nj ohura, qofte sepse dihen prej te gjitheve, qofte
sepse i kemi parasysh : Gjenerali, prifti dhe tre shqiptaret u ulen te
nje tavoline; U shuan edhe dy Iemshet e zbeta te drites, qe binin mbi
truall; Kur turqit nuk do ta pershendetnin me lindjen e diellit me
dymbedhjete topat, do te ishte dita e ti}.

TRAJTA E MBIEMRIT TE EMERZUAR


6. Mbiemri i emerzuar ne kontekst (mbiemer i perdorur ne
vend te nje togfjaleshi emer + mbiemer, kur emri eshte permendur
me perpara ose nenkuptohet) merr trajten e emrit qe zevendeson :
eshte i shquar, ne qofte se emri ne togfjaleshin emer + mbiemer
do te ishte i shquar ; eshte i pashquar, ne qofte se emri ne togfjale
shin emer + mbiemer do te ishte i pashquar : Fletet e verdha era i
hidhte here n njrn an, her n tjetrn, kurse te kalburat (krahaso :
fletet e kalbura) mezi leviznin pak; Ty t rreh mendja dite e nate te
zogjte e inkubatorit, kur fup t plcet smundja ne te rriturit (krahaso :
ne zogjte e rritur) ; Me molle t mira e me te keqija (krahaso : me molle
t keqija) i hngrn femijt, s'lane asnj spurdhjakt; Ka te mire, po
ka dhe me te mire (krahaso : njerez t mire) .

Duhet menjanuar si shmangie n ga norma perdorimi i mbiemrit


t emerzuar ne trajte te pashquar ne raste te tilla, si : Po tani hapin
e par dhe te dyte e kishte bere, duhej t bente edhe te tretin; Djalin
e vogel e te madh; N gjuhn shkruar dhe te folur. Ne keta shembuj
mbiemrat te dyt, te madh, t folur nuk jane te bashkerenditur me
mbiemrat qe kane perpara, sepse i njejti hap s'mund te jete edhe i
pare, edhe i dyt, ashtu si edhe i njejti djal s'mund te jete edhe i
madh, edbe i vogel. Mbiemrat t dyt, t madh, t folur jane perdorur
1 60

n vend te togfjalshave hapin e dyte, djalin e madh, gjuhen e folur,


prandaj duhej te prdoreshin te shquar, pra : hapin e pare dhe t e
dytin, dja/in e voge/ dhe te madhin, ne gjuhen e shkruar dhe ne te fo
luren.

7. Esbte shkelje norme edhe perdorimi i peremrit deftor para


mbiemrit t dyte, kur ky i fundit sht mbiemer i nyjshem. Ne s hem
bujt e meposhtm : N keto raste /ufta ne mes mendimit te ri dhe atij
te vjeter behet e nderlikuar dhe e ho/le; Ne ndertesen e vjeter dhe ate
te rene vloi puna plo t vrull, ndertimet : ati} te vjeter dhe ate te rene,
s' jane ne perputhje me natyren e gju hes shqipe, pra j ane te gabuar.
Peremri deftor ne keto raste eshte i tepert, mjafton vetem t emr
zohet mbiemri i dyte : ne mes mendimit te ri dhe te vjetrit, ne ndertesen
e vjeter dhe ne te rene.
Sbenim. Po per arsyet e mes1perme (sepse mbiemrat e panyjshem nuk janl! t l!
bashk:erenditur) dhe ndertimet si : popu/li vietnamez dhe kamboxbian, qeveria greke
dhe italiane, nule jane n e perputhje me normen. Po ketu edhe emerzimi i mbiemrit
te dyte nuk do te sillte qartesi te plote logjike, sepse kamboxhiani dhe italiani,
si emra, perdoren per te emertuar banorin e ketyre vendeve. Kjo eshte arsyeja
qe ndertimet : popu/Ji vietnamez dhe kamboxhiani, qeveria greke dhe italiania nuk
perdoren ne gjuhen letrare.
Perdorimi i emrit ne shumes : popujt vietnamez dhe kamboxhian, qeYerit
greke dhe italiane, qe ndeshet me te rralle ne gj uhen e publicistikes, si ndikim nga
gjuhe te tjera, eshte gjithashtu i gabuar, jo vetem se eshte ne k undershtim me
rregullen gramatikore te pershtatjes se mbiemrit me emrin qe percakton, si duket
ne shembullin e pare, po edhe se logjikisht ndertime te tilia nuk jane te qarta :
shembulli i dyte mun d te interpretohet keshtu : jo nje, p o shume qeveri greke e
shume qeveri italiane.
Ne keto raste, qartesia e plote arrihet, po te perseritet emri para mbiemrit
le dyte : popu!/i vietnamez dhe populli ka mboxhian, qeveria greke dhe qeveria ita
liane, ose p o te perdoret peremri deftor para emrit te dyte : populli vietnamez dhe
ai kamboxhian, qeveria greke dhe ajo italiane.

I l -54

1 61

Perd oret ne formen e vetes se trete n j ejes te se tash m es, k ur fo l j a

Puna dhe men


climi duhet t'i kushtohen lumturise se atdheut dhe te popullit. Duhet t
kete qene mbarimi i marsit ose fil/imi i prillit.
ne l i d h o re e s h t e ne te tas h m en d h e ne t e k r yeren :

Perdoret n e formen e vetes se trete n j e j es te se pakryers, kur


fol j a n e l i d h ore eshte ne te pakryeren ose ne te kryern e plote :

Po
ne grykat e Laberise, ku duhej te shkonte Evrenozi per te hyre ne k rye
qendren e rebeleve, qendron te A riani ti . . . ; Kishin endrrat e tyre ata
dhe duhej t'u ishin pergjigjur.

I l . P E R D O R I M I l ' F O LJ ES N E F U N KS I O N I N
E KA LLEZ U ES IT

Ka raste qe ne gj u hen e s h k ruar, a s h t u si edhe ne g j u hen e fol ur,


perdoret for m a e se tash mes

PERDORIMI I FOLJEVE GJYSMENDIH MESE


M UND E D UHET PERPARA NJE FOLJEJE N ..
LIDHORE

8.

K ur fo l j a

mund

qendron para n j e foljeje ne menyren li ..

n
d h ore per te s h pre h u r m u ndesi ne e real i z i mi t te vepri m i t, perdoret
kus
E
:
res
defto
te
e
m
h
tas
se
hes
o
k
te
formen e vetes se trete n j ejes

mund ta dije me mire se une se si mund te vihet ne mulli pa lene gjurm


gjekundi J ; Pa nje perkrahje te gjithanshme e te pakursyer te popullit,
nuk mund te organizohej ushtria popullore revolucionare; Brenda
ore centralist i mund ta kishte pastruar reren e grumbul/uar ne jaz
Perroi i Vogel.
k o h a j epe
- Ne n derti m e te t i l l a mund + folje ne lidhore veta d he
pranda
m e fol jen ne l i d h ore, k ur se fol j a mund perd oret e n gu rosur,
en,
duhen quajtur s i perdorim e q e s' j ane n e perp u th j e Tf1e n or m
:
ohs
k
e
h
d
vetes
sipas
gjith a a t o raste k u fol j a mund n d ryshon

qofte se ne do te mundim te tregojme me nje numer lashtesine e


sheve te lartpermendura, mundim te perpilojm e kete pasqyre (duhe
Ne qofte se mund te tregojme . . . mund te perpilojme . . . ) ; Po nu
punuam shume, nuk mundemi te fitojme j!amurin e k uq te shtabit (d
het :

nuk mund te fitojme).


9. Kur fol j a duhet

duhet,

kur fol j a n e l i d h ore eshte ne te

Une duhet t'ia provoja asaj se


sa e madhe ishte dashuria ime. Emrat e tyre duhet te ishn te gjithe
te njellojte, ashtu si medaljoni qe mbanin ne qafe . . . ; Keta duhet ta
nxjerrin gjetiu fjalen, se kete gje duhet ta kishin biseduar me pare;
Ajo duhet te mos e kisbte bere ate gabim. Perdori m i i se tashmes duhet
n e v e n d t e s e pakryers duhej n e n dert i met e m esiperme, q e , m e s a
pakryeren ose ne te kryern e pl ote :

d uket, eshte pasoje e d o besim i t t e kupti m i t k o h or

te

saj ,

bie

k u nders h t i m me pershtatjen e koheve te fol jeve ne s h q i pen e sotme


letrare .
1 0. Foljet gjysmen d i h mese

mund

d he

duhet

j a n e te l i d h ur a

n gushte m e fo l j e n n e l i d ho re s i n ga ana k uptim ore, ashtu d h e nga


an a gra m at i k ore, prandaj ato vi j ne :f l l n j era pas tjetres. Nu k j ane
ne paj t i m m e n ormen ato raste, kur m i dis fol j eve

mund

ose

duhet

dhe fol j es ne l i d h ore futet n j e gj ymtyre tjeter e fj a l i se. Keshtu, j a n e

te gabuara perdori m et, si : Esh te me v end te behet nje pyetje : a mund


garda kombetare te bente nje grusht shteti pa deshiren e Pentagoni!?
(du het : a mund te bente garda . . . ) ; Ne qofte' se mund me te vertete
ne nje kohe kaq te shpejte te ndizet zjarri i diellit ne toke me ane te
tipi t te ri prej drite, ky do te jete sukses i madh teknik (du het : Ne qofte
se mund te ndizej me te vertete ne n}e kohe kaq te shpejte . . . )
.

qendron para n j e fol jeje ne menyren

d h ore per te shprehur d o mosd oshmerin e e rea1izimi t te vepri


tas h m e dhe
perdoret ne form e n e vetes se trete n j ejes te kohes se
s e pakryere s.

1 62

1 63

PERSHTATJA E FOLJEVE-KALLEZUES NE KOHE


1 1 . P roblem me rendesi per strukturen e gj uhes letrare eshte
pershtatja kohore e foljes ne menyren lidhore me foljen-kallezues
t pjeses kryesore ne nje fjali te perbere qellimore e ftilluese l si
edhe me pjesen e pare t kallzuesit t prbr q shpreh fllimin ose
vazhdimin e veprimit.'
l . N qofte se pjesa kryesore e ka foljen-kallzues n te tash
men, n te ardhshmen dhe ne te kryeren, folja-kallezues ne lidhore
vihet n te tashmen : Gjate festa ve te nentorit me pelqen te shkoj n
Muzeun e Luftes; Prape do te fillojne te perqafohen; PPSH ka kerkuar
kurdohere nga anetaret e vet te mendojne, te punojne e te jetojne si
revolucionare.
2 . Ne qoft se pjesa kryesore e ka foljen-kallzues n t pa
kryeren, ne t kryern e plote dhe n t kryern e tejshkuar, folja
-kallezues n lidhore vihet n t pakryern : Kete s'k.ishte si ta harroote,
sepse zemra e mamase ishte arma e tij sekrete; Ata vete ishin nisur
nga shtepia sa kishte filluar te zbard.hellonte, se era ishte larguar dhe
Agimit ia kishte qejfi ta fillonte te mbjel!et pa rene dielli.
3. N qoft se folja-kallzues e pjess kryesore sht n t krye
rn e thjeshte, folja-kallezues n lidhore mund t jet :
a) ne t pakryeren, kur tregon nje veprim q sht kryer para
a8tit t ligjrimit : Partia forcoi punen edukuese me kooperativistet,
me qellim qe ata t'i perqendronin te gjitha perpjekjet ne zh villimin e
ekonomise se perbashket; Qe te mos u binte ne sy, u terhoq menjane.
(Foljet : te perqendronin dhe te binte, tregojn vepri me qe jan kryer
para astit te ligjerimit) ;
b) n t tashmen, kur tregon nj veprim qe kryhet n astin
e ligjerimit ose do t kryhet pas ktij asti : Aha ! Prape fillove te
kndosb, Cuce? Te solla nje libiir qe ta Iexosh. (Folj a te kendosh tregon
.
nje veprim q kryhe t n astin e ligjrimit, kurse t lexosh nj veprim
q do t kryhet pas ktij asti).

l) Fjalia e perbere ftilluese eshte quajtur edhe periudhe me fjali te varur krye

fjalore e kundrinore.
164

pas

Kt prshtatje t foljes ne koh po e paraqitim n nj


qyre prmbledhse.
-

Folja-kallzues e pjess
kryesore

E
E
E

Folja-kallzues e pjess
s nenrenditur

tashme (kerkoj)
ardhshme (do te kerkoj)
kryer (kam kerkuar)

E pakryer (kerkoja)
kryer e plot (kisha kerkuar)
E kryer e tejshkuar (pata kiirkuar)

E kryer e thjeshte (kerkova)

E tasbme e lidhores (te shkoj)

/E
jE

pakryer e lidbores (te shkoja)

pakryer e lidhores (te shkoja)


tashme e lidhores (te shkoj)

Here-her te disa autore takohen edhe raste te prdorimit te


s tashmes s lidhores ne vend t s pakryers, j o vetem kur folja
-kallzues e pjess kryesore shte n t kryern e thjesht, por edhe
kur sht n t pakryern e n t kryern e plot : Q e nga ai ast ata
filluan ta ndajne (duhet : ta ndanin) gjahun qe sillte shqiponja ne tri
pjese te barabarta; Qe ate dite Vani shkonte shpesh te shikoje (duhet :
te shikonte) kanalin e kthehej t'i rrefeje (duhet : t'i rrefente) te zot se
gjer ku kishte arritur; A tij edhe pak qindra metra i k.ishin mbetur qe
te kaloje (duhet : te kalonte) prane kulls se efendiut; Katundi tregonte
se Cenin nuk e kishte pare njeri te shese (duhet : te shiste) dhi.
Si shihet, e tasb mja e lidhores sht prdorur n kta shembuj
pr t sbprehur nj veprim q sht kryer para astit t ligjrimit,
q i prket kohs s shkuar. Ky zvendesim i zvoglon mundsit
shprehse t gju bs Ietrare, prandaj prdorimi i s tashmes s li
dbores n vend te se pakryeres duhet mnjanuar si shkelje e norms.
165

1 2 . Ne fj allte e perbera kushtore me lidhezen po folja-kal le


zues e pjeses se nenrenditur mund te jete ne te kryeren e thjesht
te menyres deftore dhe ne te gjitha kohet e lidhores : Po s'e mbajte
ne dore pushken, ta rrembejne fitoren; Po te kesh vullnet, mund te
besh do gje; Po te keni qene ndonjehere ne bregun e detit Jon, do ta
keni pare edhe fshatin tim.
Nen ndikimin e ndrti meve te ligjerimeve dialektore, hasen
n gj uhn letrare fjali te perbera kus htore me lidhezen po, n te cilat
folja-kallezues e pjeses se nenrenditur shte ne kohen e tas hme, ne
te pakryeren ose n te kryeren, ne vend qe te is hte ne te kryere n e
thjesht ose ne nje nga kohet e menyrs lidhore : Po ke (duhet : pate)
gje per te sqaruar, sqaroje kur te jemi te pranishem edhe ne; Po s'i
pelqente (d uhet : te mos i pelqente) jeta atje, le te mblidh te fshatin e
t'u thoshte se si qendronte puna; Po kam mbetur (duhet : te kem mbetur)
ndonjehere, ma thoni ketu ne shesh.
Perdorimi i foljes-kallezues te pjess se nenrenditur ne te tash
men, n te pakryern ose ne do koh te mnyres deftore, perve
s kryeres s thjeshte, duhet menj anuar nga gj uha letrare, si e shkr uar
d he e folur, sepse eshte n kundrshtim me normen .
13. Ne nj fjali te perber kohore me lidhezen kur, folja-ka
l lzues e pjeses se nenrenditur duhet te jete ne te tashmen ose n te
pakryeren e mnyres l idhore, n qoft se folja-kallezues e pjeses
kryesore shte n te ardhshmen e dftores ose ne te tashmen e kush
tores : Kur te bjere dielli, ne do te jemi ne vendin e caktuar. Kur te
dukeshim ne, ata do te lajmeronin me te shtena pushkesh.
Prdori mi i foljes- kallzues te pjeses s nenrenditur n te ardh
sh men e dftores ose ne te tash men e kushtores ne vend te se tashmes
ose te se pakryeres se lidhores, si ne shembuj t e meposhtem : Ne
do te jemi duke bere mesim, kur do te vije (duhet : te vije) profesor Jani;
Shoket e toges s' dinin gjera te til!a, qe do t'i ndienin vetem kur do te
ktheheshin (duhet : te ktheheshin) neper fshatrat e tyre, nuk eshte n
p rputhje me normn e prandaj duhet menjanuar nga gj uha letrare .

1 66

PERSHTATJA E KALLEZUESIT ME

KRYEFJALEN

14. Ne nje fjali te perbere pe rcaktore me peremrin lidhor


qe si kryefjale, folja-kallzues e pjeses se nenrend itur nuk mund
te pershtatet me premrin lid hor qe, meqe ky shte i palakueshem,
po me emrin a premrin qe zevendeson peremri lidhor : une q e kam,
ti qe ke, ai qe ka, ju qe keni etj . , p.sh. :
Kombinati doli ne horizontin e qytetit si ai vapori i madh e i jashte
zakonshem qe shfaqet ne liman. Jam une qe per shekuj prane teje kam
ngjyer krodhen e thate te bukes me gjak e lo t. Ty q e me gjete mua,
te gjette e mira ! Ju jeni si ato ererat e veriut qe trazojne ujerat e pell
jeve ne ljeshte.
Shenim. Ne qofte se peremri l idhor qe zevendeson dy emra te bashkerenditur,
ne shumes : Larg , ne shpat, da!Lohej nje shkemb dhe nje shtepi qe
rrinin te vetmuar ne mes te atij pylli te gjelber.

kallezuesi vihet

Ka dy mundsi ne pershtatjen e kallzuesit te pjeses se nenenditur, kur fjala qe zvendeson peremri lidhor, kryen funksionin e
k allezuesorit (prdoret s bashku me foljen jam). Ai mund te per
shtatet me kallzuesorin o se me kryefjalen e p jess kryesore : Ne jemi
njerezit q e ngrejme ( ose ngrejne) uzina, q e sheshojme (o se sheshojne)
male; Ju jeni ata qe bete (ose bene) luften ; Ti je i vetmi qe s'do t' ia
dish ( ose s'do t'ia dije) nga keto gjera. Prshtatet me kallezuesorin,
kur si subjekt i veprimit mendobet personi i sbprehur nga kallzuesori ;
pershtatet me kryefjalen e pjeses kryesore, kur si subjekt i veprimit
mendohet personi a personat e sbprehur prej kesaj kryefjale.
1

15. Kur kryefjala shte nje emr permbled hes, si rregull, ka


l lezuesi vihet n njejs : E morem vesh perse keni ardhur, tha fshatari,
sot gjithe graria e fshatit kete pune kishte ne goje; Eshte ngritur tere
populli ne lufte kunder zakoneve prapanike dhe besimeve Jetare .
P o, sido mos, kur kryefjala es hte nj nga keta emra prmbledhes :
bota, njerezia, djemuria, graria, bagetia, kalHSzuesi mund te pershtatet
edhe sipas formes gramatikore, edhe sipas kupti mit, pra, mund te
vi het ne shumes : Bota thoshte (o se thoshin) se rronte, po shtepia e
qau per se gjalli; Po zbret (ose Po zbrein) bagetia nga malet; Si do
te me quaje ( ose quajne) njerezia pastaj?
1 67

Perdorime t tilla jane te mundshme si variante te normes krye


sisht ne stilin bisedor.
16. Pas nje vargu kryefjalesh te bashkerenditura q numero
ben (te lidhura me lidhezat e, dhe, edhe ose pa lidheza), kallzuesi
vihet ne shumes : Mbremja dbe heshtja zbriten qetsisht si nj ift
lejleksh ; Gjith pranvern gjenerali, prifti, specialisti shqiptar dhe
grupi i puntorve t komunales u vertiten posht e prpjet npr kra
hina te ndryshme; Edhe mali, edhe fusba, edhe qielli tregonin se dimri
po afrohej.
Kallezuesi vihet ne njejes, vetem ne rast se emrat qe perdoren
si kryefjale te bashkerenditura, jane sinonime (qofte edhe kontekstuale),
pra, shprehin nj objekt ose gjendje t vetme : Kyi dhe kryeporta
e Shqiperise ishte tani n duart e armikut (kyi dhe kryeporta shprehin
te njejten gj, prdoren n vend t emrit Kruj) ; Gjithe jeta, gjith
qenia jone varet nga perpjekjet tona,rnga lufta"'kqe ne do tet1 bejm per t
mbrojtur lirine, pavaresine tone.

17. Kur kallzuesi ndodhet para vargut t kryefjalve homo


gjene, ai m und t vihet edhe n njjs, edhe n shums, pra, mund
te prshtatet me kryefj aln e par q vjen pas tij ; ose mund t pr
shtatet sipas kuptimit me t gjitha kryefjalt. Kshtu, n kt shembull :
'jane ai tym i zi dhe ajo fiake q e bejne naten dite dhe diten nate?
kallzuesi mund t prdorej drejt edbe n njjs : 'esbte ai tym i zi
dhe ajo fiake . . Po kshtu, ne k eta shembuj t tjer : T kujtobet
ajo nate janari dhe bija e palevizshme ne dritare ?; Dhe haram na qofte
ky bar dbe keta lisa, kjo toke e keta gore, po s'ua shtypem kokn !
kallzuesi m un d t prdorej drejt edhe n shums : Te kujtohen ajo
nate janari dhe bija e palevizshme ne dritare?; Dhe haram na qofshin
ky bar dbe keta lisa . . .
.

18. N q oft se vargu i kryefjalve q numrohen, prmbyllet


nga nj prem r n funksionin e nj fjale prgjitbsuese, kallzuesi
. prshtatet me k t t fundit e jo me vargun e kryefjalve homogjene :
Toka, muret, xhamat, me nje fjale, gjithka dridhej nga bubullimat;
Ushtaret, jla murft, kuajt e mbuluar me batanije leshi, qerret, pajimet,
devete e ngarkuara me bronx, mburojat, daullet, gjithka e kishte
mbuluar pluhuri i dendur.
1 68

19. Ka dy mnyra n prshtatjen e kallzuesit t nj fjalie


kryefjal
homogjene t lidhura me lidhzen as . . . , as. Kallzuesi
me
m und te vihet n shums si n kta shembuj : As une, as im velia nuk
e kuptuam perse e beri kte; Rri, nene, se as ti, as babai nuk keni faj.
Ylli ngriti kokn, po, sikur te mos ia mbushnin syrin as Shpresa, as.
i ati, as i vjehri, kerkonte dika; ose mund t prshtatet me kryefjaln
ro t afrt, pra, t vihet n njjs, n qoft se kryefjala m e afrt
sht ne njjs : As puna, as do sakrifice nuk na ka trembur kurre;
Po as njeri, as tjetri nuk ishte nga ata qe i tremben armikut.
T dyja mnyrat e prshtatjes s kallzuesit me kryefjal t tilla
jan t mundshme si norma t barasvlershme.
20. Pran kryefjalsh homogjene t lidhura me lidhzat :
}o . . . , po as; jo vetem . . , po edhe, kallzuesi prshtatet me kryefja
ln m t afrt : Jo ju, po askush s'e duron shtypjen ; O Gurke! - thirri
ai duke i treguar me dore Drinin qe terhiqej zvare ne nje vend ku s'e
hante jo lombi, po as dreqi ; Jo vetem , rruga, po edhe era ishte e pa
durueshme.

21. Pas kryefjalsh homogjene t lidhura me lidhza veuese :


ose, ose . . . , ose; o . . . , o etj ., kallzuesi vihet :
a) n vetn e par shums, n qoft se n vargun e kryefjalve
homogjene ka premr vetor t vets s par : Nuk do te te !eme ve
tem : ose ai, ose une do te te vizitojme; S'ka si te behet ndryshe: o ti,
o un do te nisemi;
b) n vetn e dyt shums, n qoft se n vargun e kryefjalve
homogjene ka premr vetor t vets s dyt (p o t vets s par jo) :
kjo s'ka rndesi - kete pune do ta kryeni. Dhe do ta kryeni
Ai ose ti
mire.
Kallzuesi prshtatet me kryefjaln me t afrt, n qoft se n
vargun e kryefjalve homogjene ka vetm premra t vets s tret
ose emra : Ose ai, ose Agimi do t vij.
Kur ndodhet para kryefjalsh homogjene t lidhura me lidhza
veuese, kallzuesi prshtatet me kryefjaln m t afrt : Te n eser
rnen nuk kishte mbetur ne qytet asnje ushtar turk, a kolonist, a renegat .
S'ma merr m endja t'ju ket zen syri ose veshi patolog me te mire se ai.
-

1 69

N D ERTI M I P ESO R
22. Q u het keshtu ai nderti m qe ka ne baze n j e folje pesore,
Tirana u lirua me 1 7 nentor 1 944, n e te cilin tregohet q e ve

p.sh. :

primin n u k e kryen k ryefjala, si d uket qarte ne s hembullin e me


siperm.

Karakteristike e nderti meve te

tilla

eshte

m o sshprehj a e

vepruesit, ose sepse eshte n j e fakt i n j o h u r d he per kete arsye s'eshte

Gjurmet e mia te 1jetra ne kopsh t ishin mbu


luar (i k i s hte m b u l uar bo ra), Oborri i shtepise s'njihej me (asku s h s'e
njihte) ; ose sepse folesi n u k e d i a nuk do q e ta tregoj e : Edhe l!ampa
e qoshes kishte mbetur e thyer dhe ati} i kujtohej qe ajo ishte thyer po
ate nate qe kishte ikur Elsa (s'e d i se k u s h e ka thyer) .

nevoja qe te permen det :

K u r d uam te veme n e d uk j e vepr uesi n ( k u s h e kryen vepri m i n) ,


perdorim ndertimin vepror, q e k a ne baze nje folje ve prore :

e liroi Ushtria Nacionallirimtare me 1 7 nentor 1 94 4 .

Nderti m e t pesore me vepru es te shprehur, meqe n u k j a ne re


z ultat i zhvi l li m i t te bren dshem te gj uhes s hqipe e meqe n u k shpre h
in
k upti m e a n gj yr i me k u p t i m o r e te rej a, duhen m e n j a n u ar n ga g j u
ha
le trar e s i n d erti me qe s' jane n e p aj t i m me n ormen . Ne k e t o raste
d u het p a s u r parasysh qe vepruesi prane n j e foljeje te shprehet m e
kryefjalen e n j e ndertimi vepror.

Nuk duhet ngaterruar perdorimi i nje emri me parafjalen nga ose


prane nje foljeje pesore, qe shpreh vepruesin, per te c ilin u fol me lart, m e
perdorimin e nje emri me keto parafjaHS prane nje foljeje pesore, por qe shpreh
shkakun, p.sh. : Pushtoi me duar nje /is te ho l/e qe u hepua nga pesha e tij; Emira
Shenim.

prej

u zgjua nga nje e trokitur e forte ne deren e dhomes se saj; - E , mor bir ? - pyeti
plaka, duke shtrenguar buzet qe i dridheshin prej pleqerise. Ndertime te tilla jane te

zakonshme per te gj itha stile t e gjuhes letrare d he jane ne perputhje me normen.

Tiranen

Ne n derti met

veprore veprues i n e shpreh kryefjala d he pes uesi n (se n d i n qe peson


vepr i m i n) e shpreh k undri n ori i drejte.
Ne gj uhen e sotme te sh kruar, m e shume ne p ublicistike d he ne
letersine shkencore e tekn i ke, hasen edhe ndertime pesore me veprues

nga ose prej,


Po shkuan vite t dhe ky xhaxha s' u kujtua fare prej nens; A via
tori qe varrosur nga vete fshataret prane aeroplani!; Ai u ndihmua nga
reforma agrore; Gjate dy vjeteve te kaluar jane bere shume manevra
politike prej fuqive te medha.
t e s h preh u r me nje emer ose pere mer m e parafjakn
p . sh . :

Keto fj ali e te tjera s i k et o n u k jane ne perputhje me struktm:en si ntak sore te shqipes, ato pasqy r o j n e nje n d i k i m te gjuheve
te h u a j a ne gj uhen letrare s h q i pe , prandaj edhe d u ken artificiale.
Shqipja vepruesin e jep me emer ne rasen emerore, qe kryen fun ksio
n i n e k ryefj aHs, e j o me emer te s h oqeruar me parafjaH!t

prej.

nga

ose

Nor m a letrare e shqipes kerk o n qe keto fj ali te kene n e baze

jo n d erti rn i n pesor, por ndert i m i n vepr or :

Po shkuan vite t dhe kete

xhaxha nna s'e kujtoi fare; A viatorin e kishin varosur fshatart prane
aeroplanit; A te e ndihmoi reforma agrore; Gjate ketyre dy vje teve te
kaluar fuqite e medha k ane bere shume mane1ra politike.

1 70

1 71

A ta e kishin organizuar mire punen per t'u dhene punonjesve pushimet


;
T'u kryejme sherbimet kulturore ullinjve e pemeve frutore; A ta ker
konin t'i jepnin fund shtrenjtesimit te madh te jetes.
.

PERDORIMI I TRAJTAVE TE SHKURTRA TE


PEREMRAVE VETORE
1 1 1. E M R I D H E P E R E M R I N E F U N KS I O N I N

E K U N D R I N O R IT

PERDORIMI I EMRIT NE FUNKSIONIN E


KUNDRINORIT PRANE NJE E:MRI FOLJOR
23. Emri n rasn kallzore ose dhanore n funksionin e nje
kundrinori t drejte a t zhdrejt varet zakonisht nga nj folje : Flo
ket e bores, te imte e te shpeshte, endnin mbi toke shtresa te reja. Esht
norme prdorimi i kundrinorit pran nj forme t pashtjelluar fol
jore, q ka n prbrjen e saj nj emr foljor asnjanes : Ne stervitemi
per t'i sherbyer atdheut tone; Me te marre letren, nisuni per ne Kurtez,
Po, nje te nxjerre koken, hop ti e kapje; si edhe pran ndrtimesh t
tilla, si : mbaroi (pushoi) se punuari token, mbaroi se lexuari librin,
s'ngopen se pari dja/in.
Po n gjuhn e shtypit te sotm hasen raste te perdorimit t kun
drinorve pran emrash foljor me prapashtesn -je: Mundesite
e gjetjes pune jane te shumta; A ta e kishin organizuar mire punen per
dhenien punonjesve te pushimeve javore. Kryerja e sherbimeve kulturale
ullinjve e pemeve frutore . . . , A ta kerkonin dhenien fund shtrenjtesimit
te madh te jeteses. Ndrtime t tilla dalin artificiale e t vshtira, shpesh
sjellin keqkuptime dhe pr kto arsye nuk duhen prdorur. Si u tha
m lart, kundrinori prdoret pran nj foljeje, t shtjelluar ose t
pashtjelluar, prandaj, q fjalit e msiprme te; jene n prputhje
me normn, duhet te kene ne vend te emrit foljor nj form t foljes
prkatse, pra, t shprehen kshtu : Mundesite per te gjetur punii . . . ;
1 72

24. Pran disa foljesh me kuptim kalimtar te zhdrejt (q


pranojne si kundrinor nj emr n rasn dhanore) prdoret krahas
trajtes s shkurtr t premrit vetor n dhanore edhe trajta e shkurtr
n kallzore : ia arrij qellimit, ia nis (filloj) punes, ia pelcas gazit, ia
kris vrapit, ia dha vrapit (te qeshurit), ia mori kenges, s'ia thote fare
kesaj pune, ia kaloj shokut etj . Prdorimi i trajts s bashkuar ia
(i + e) n kta togfjalsha prbn norm, kurse prdorimi vetm
i trajts s shkurtr n dhanore : i arrita qellimit, i dha vrapit, prbn
shkelje norme.
25. Trajta e shkurtr e premrit vetor qe zve ndeson kundri
nor homogjene t bashkerenditur te shprehur me emra ose me
premra n njejs dhe t lidhur me lidhzat : e, dhe, edhe, as ose pa
lidhza, prdoret edhe n njejes, edhe n shums.
a) Kur kundrinort homogjen ndodhen para kallzuesit, trajta
e shkurtr prdoret zakonisht n shums, pra, prshtatet sipas kuptimit
me kundrinort homogjen. Trajta e shkurtr e premrit vetor vihet
n vetn e par, n qoft se midis kundrin orve t bashkrenditur
ka nj kundrinor t shprehur me premr vetor n vetn e par : Edbe
mua, edhe ty, edhe Agimit do te na v/ente shtrne flje lce.,hWe e urte;
vihet n vetn e dyt, n qoft se midis kundrinorve homogjen ka
kundrinor t shprehur me premr vetor n vetn e dyt (po jo n
veten e par) : As ty, as Hodos, as Mak Mokres nuk ju punon truri;
vibet n vetn e tret, n qoft se s'ka kundrinor t shprehur me
premr vetor n vetn e par e t dyt : Origjinalitetin, stilin, formen
etj . njeriizit tane te letersise dhe te arteve le t'i kerkojne dhe do t'i
gjejne ne radhe. te pare ne ambientin revolucionar krijues te popullit
tone te talentuar; Palio dhe Gjergjin i kishin percjelle me urime.
1 73

Por

n u k m u n d te quhen sh kelje n or m e rastet, ndonese

te

rra11a,

kur trajta e s h kurter p e rsh t ate t edhe me kundrinorin m e t e afer t :

Zotesine dhe shkathtesine e saj e njoh hn


i
edhe ne.

b) Kur
e

sh kurter

kundri n o ret h o m ogjene n d o d hen pas kallezuesit, trajta

mund

te

pershtatet me kundri norin m e t e afert e

te

vihet

ne njejes : Puna i pergjigjet vrullit, entuziazmit dhe kerkeses se ma


save; Ajo e para i shpalli lufte konservatorizmit
ose m un d

te

pershtatet sipas kupt i m i t e te v i het

dhe liberalizmit;

ne shu mes : Pasta}

erdhen mysafiret dhe te gjithe i harruan edhe 'nusen, edhe dhendrrin.

IV. M B I E M R I D H E E M R I N E F U N KS I O N I N
E P E R CA KTO R IT

PERSHTATJA E MBIEMRIT OSE E PEREMRIT QE


PERCAKTON NJE VARG GJYMTYRESH
HOMOGJENE
26.

M biemri

pere m ri

qe

percakt o n

h o m ogjene, p ersb t ate t m e gj y m tyren

nje

varg

gjymtyresh

m e te afert : Aty
-ketu neper grykat dhe pllajat e zh veshura dukeshin brigada djemsh
e vajzash te reja, qe po hapnin brezore, Mendja e tU e mpire nga pa
gjumesia dhe duhani ishte fundosur ne nje peshtjellim dhe rremuje te
madhe. Gjithe djemte dhe vajzat e mia jane me shkolle; Ti duhet te
pushosh : trupi dhe mendja jote jane lodhur.
Po ne d i sa raste, si ne s h e m b ujt e mepos hte m : Mesuesit dhe me
homo gjene

sueset qe punojne ne kooperativat bujqesore, komuniste dhe pa parti,


djem e vasha artdashes, duhet te ndihmojne ne zgjerimin e veprimtarise
artistike ne fshat; Sot eshte dita e deshmoreFe, nje dite e madhe qe
eopulli yne ua ka k ushtuar bijve dhe bijave te tij me te mire, me te dashur
p me te shtrenjte; Ne salle jane mbledhur studentet dhe studentet me
te mire; m b iemri eshte ne gj i n i ne mash kullore, si g j i n i a m e per
fa qe su ese megj i t hese e m ri prane tij eshte ne gjinin fe merore. Per
dori m e te t i l l a jane te pranueshme s i variante te m u n dshme te normes
,

letrare.

27.

m e foljet

M bi e m ri

ne

rin shumes, ne qofte

1 74

qe l idhet
ne num
o s e kundri-

fun k si on i n e k allezuesorit ( m b i e m ri

jam, kam, bj

etj .) v i het

ne

g j i n i n e mashkull ore,

s e gjy mtyret h o m ogjene (kryefjale

1 75

1nor te drejte), te lidhura me lidbezat shtuese ose pa lidhza, jan


gji n ish te ndrysh me : Si Tomori, dhe Gjalca jane barabar te bukur;
Ajo edhe syrin, edhe veshin, edhe hunden duhet ta kete te mprehte;
Keta kooperativiste dhe kooperativiste jane te afte te luajne edhe pjese
-teatrale.
_

RENDI I PERCAKTOREVE TE

NJE GJYMTYRE

Nje emer i perdorur si gjymtyre fjalie mund te marre me shum


se nje percaktor. Keta percaktore m und te shprehen me mbiemra, me
peremer e mbiemer ose me e mer, me mbiemer e emer me parafjale
ose pa parafjale, me emer e me pjese te nenrenditur percaktore t >
etj. Renditja e percaktoreve te nje emri behet n e baze te disa rregullave
te caktuara.
28. Ne qofte se nje gjymtyre ndiqet nga dy percaktore-mbiem
ra, prej te cileve njeri eshte i nyjshem e tjetri i panyjshem, vendin e
pare e ze percaktori i shprehur me mbiemer te nyjshem, te dytin per
caktori i shprehur me mbiemer te panyjshem : Si blerimi mbi faqe
malesh po mbinte epopeja e lavdishme partizane; Pika e ujit tani po
kerciste me nje tingu/1 te qarte ritmik.
Rendi i perkundert i percaktoreve te shprehur me mbiemra, si
ne shembullin e meposhtem Nga larg, fare larg, degjohej nje zhurme
ritmike e thelle. eshte shkelje norme. Ky rend esht ne perputhje
me normen, vetem kur emri me mbiemrin e panyjshem emertojne
nje send te vetem, kane v l eren e nje termi, p.sh. : kungull ujes i madh,
kumbull gjatore e emb H,
i dtrdhe bishtje e pjekur.
29. Ne qofte se nje gjymtyre ndiqet nga dy percaktor t
shprehur njeri me peremer, tj etri me mbiemer ose me emer, vendi n e
pare e ze percaktori i shprehur me peremer, te dytin percaktori i
shprehur me mbiemer o se me emer : Doktori kishte nje arsye tjeter
te forte (jo arsye te forte tjeter) per ta bere operacionin; Shqiperia
jon socialiste (jo Shqiperia socialiste jone) po hyn e elektrifkuar ne
pesevjearin e peste; Sidoqofte, si e shpjegoni ju gjendjen time t vsh-

tir shpirtrore (jo gjendjen e veshtire shpirterore time) ; Kjo eshte ana
tjeter e medaljes (po te ndryshohet rendi i percaktoreve n e kete shem
bull, peremri do t'i kalonte emrit te dyte). Flluskat e sapunit sajonin
ylbere mbi duart tona me kallo.
Peremri pronor mund te perdoret pas mbiemrit vetem kur sub
stantivohet : Kjo eshte nje e drejte e ligjshme jona, qe na e fa/i koha,
}eta, revolucioni, Tani eshte fiala per nje gabim t rende tndin,_ per
kete faina, - nderhyri sekretari i partise. Ky rend i permbysur me
peremer te substantivuar eshte brenda caqeve te norms si variant
i mundshem, qe perligjet vetem ku r synohet te theksohet ajo qe sh pre
het nga peremri
.

30. Ne qofte se nje gjymtyre ndiqet nga dy percaktore te shpre


hur njeri me mbiemer, tjetri me emer (ne rasen gjinore, rrj dhore
ose te shoqeruar me parafjale), vendin e pare e ze percaktori i shprehur
me mbiemer, te dytin percakt ori i shprehur me emer : Ne ajer ndihej
kundermimi i vakt i pranveres; Larg ne fushe ishte po ajo bardhesi
tronditese e hns; Ne xhade po kalonte nje kope e madhe dhensh; Me
karze thene se ke bere nje kabinet t mire fizike !; Kulprat kishin lshuar
fu/e si topa te bardhe me push.
Rendi i perkundert i prcaktorve ne togfjaHsha te lire esht
ne kundershtim me normn jo vetem ne rastet, si : krevate prej derrase
dykateshe, rrath bakri te trash, ku forma e mbiemrit nuk na e ben
te qarte se me cilin emer lidhet, po edhe ne raste te tilla, si : 'Pale gezimi
e papritur, vetlimit te punes te nevojshem, ku forma e mbiemrit na e
tregon qart lidhjen e tij me emrin e pare.
Vetem ne disa raste e ne kushte te caktuara rendi i perkundert
eshte ne perputhje me normn.

l ) Me termin pjese e nenrenditur do te emertohen ato ndertime sintaksore q e


ndryshe jane quajtur edhe j]ali e varur.

a) Percaktori i shprehur me mbiemr prdoret pas percaktorit


te shprehur me emer n rrjedhore pa parafjal, kur ky i fundit s
bashku me emrin e percaktuar emrtojn nje send te vetem, pra kane
vlern e nj termi : gjel deti i majme, vaj peshku i fr esket.
b) Percaktori i shprehur me mbiemer dhe i zgjeruar me fjal
te tjera prdoret gjithashtu pas percaktorit te shprehur me emer :
Rejlekse te kuqe dritash rreshqitnin mbi zallin e lumit, te lagur nga
shiu; Veshtroi me bisht te syrit shenjat e sulmuesit, te mberthyera ne
gozhup. Perdorimi i percaktorit te zgjeruar para percaktorit te shpre-

1 76

1 2-54

1 77

hur me emer ose e ben te paqarte fjaline ;


mbi zallin e lagur nga
shiu te lumit, ose e ndryshon kuptimin e saj : . shenjat e mberthyera
ne gozhup te sulmuesit.
c) Percaktori i shprehur me mbiemer mund te qendroje edhe pas
percaktorit te shprehur me emer ne rasen gjinore, po vetem atehere
kur esht i substantivuar dhe i veuar, p.sh. : Preva degen e pemes,
te kalburen (krahaso : Preva degen e kalbur te pemes) ; E njeh vajzen
e xha Batos, te voglen? (krahaso : E njeh vajzen e vogel te xha Batos ?) .
Nje ndertim i tille eshte variant i mundshem i normes, qe perdoret
kur duam te veme ne dukje ate qe shprehet nga mbiemri.
31. Ne qofte se nje gjymtyre ndiqet nga dy percaktore te shpre
hur njeri me emer ne rasen gjinore, tjetri me emer te prire nga nje
parafjale, ata renditen ne kete menyre :
a) Emri me parafjale vihet i pari, emri ne gjinore i dyti, kur
gjymtyra prej se ciles varen, shprehet me emer jofoljor : Shume
gjera kane pare muret prej guri te kesaj kulle; Plaku u ish te lutur shume
njerezve t'i sillnin ca dege nga mollet me fame te Zvirines; Pyjet me
sbkurre te bregdetit to ne po zevendesohen me plantacione agrumesh .
. .
.

Sbenim. Ka raste, kur per shkak te kuptimit leksikor te percaktoreve dhe t


formes se tyre gramatikore eshte i mundshem rendi i perkundert, si n shembullin
e meposhtem : Hprhii hante pilajin e mikut me mish pu/e. Permbysja e ren dit t e
percaktoreve n e kete shembull pila/in m e mish pule t e mikut do t e s illte ndryshimin
e kuptimit, sepse emri ne gjinore do te lidhej me emrin pule e jo me emrin pila/in.

ne keto raste, do te ishte zvend esimi i emrit foljor me


nje nga for
mat e foljes prej se ciles vjen . Keshtu, p.sh., nderti mi
: Gjate prerjes
ne kallepe te sapunit te rrobave . . mund te jepej me mire
: Kur pritet
ne kallepe sapuni i rrobave . ; fjalia A ta nuk ishin dakord
me ven
dimin e Shijakut per kerkimin nga Stambolli te nje princi
turk, mund
te jepej me drejt :
per te kerkuar nga Stambolli nje princ turk;
ose nderti mi Sukseset ne punen e kolektivit te nderm
arrjes sone
mun d te jepej m mire keshtu : Sukseset qe ka arritur
ne pune kolektivi
i ndermarrjes sone . . .
32. Ne qoft se nje gjymtyre ndiqet nga nje percaktor
i shpre
hur me emer dhe nga nje pjese e nenrenditur percaktore,
kjo e fundit
vjen pas percak torit t shpreh ur me emer : Nje rreze
dielli, qe futej
nga dritarja, e ndante korridorin me dysh me nje shirit
te shke/qyer,
Edhe pak i duhej per te arritur te komanda e brigades, qe
ishte vendosur
te kazermat.
N drtime t tilla, si : U hodhi nje veshtrim ative, qe vezullo
nin
nga dielli, te shtepive fshatare. , ku pjesa e nenrenditur
percaktore del
perpara prcaktodt t shpreh ur me emer, nuk jan n
prputhje me
norm n e si t tilla duhen mnjanuar.
.

b) Emri ne gjinore vihet i pari, emri me parafjale i dyti, kur


gjymtyra prej se ciles varen, shprehet me emer foljor : A ta ndihmojne
per pregatitjen e pjeseve teatrale ne nje nivei te /arte (jo . per prega
titjen ne nje nivei te /arte te pjeseve teatrale) ; Ne syte e tyre dukej
deshira e zjarrte per plotesimin e detyrave me sukses (jo . . per plo
tesimin me sukses te detyrave) . Vershimi i lumenjve ne fusha . . (jo
vershimi ne fusha i lumenjve . . . ) ; Krasitja e pemeve me tbike . . . (jo
Krasitja me thike e pemeve . . ) etj .
Perdorimi i dy percaktoreve t tille ne shume raste e ben te veshtire gj uhen, i humbet zhdervjelltesine dhe shpesh krijon mundsi
per keqkuptime. Prandaj duhen bere perpjekje qe ndertime te tilla
te menjanohen, kur eshte e mundshme, duke i zevendesuar me nder
time te tjera me te zberthyera. Rruga me e drejte qe mund te n diqej
.

1 78

1 79

.
V. P E R D O R I M I l N YJ AVE, l P A R A FJ A L EVE
D H E l PJ ES EZAV E PA RA G J Y M TYR EV E
H O M O GJ E N E. F O LJ ET N D I H M E S E N E KALLi:
Z U ES IT H O M O GJ E N E
PERDORIMI I NYJAVE PERPARA GJYMTYREVE
HOMOGJENE
33. N nj varg prej dy gjymtyresh homogjene, te shprehura
me emra ne rasn gjinore dhe t lidhura me lidhzat shtuese e, dhe,
edhe ose pa lidhza, nyja prdoret prpara do gjymtyre homogjene :
Qysh ne hapat e pare ne drejtim t Maqedonise e t Shqiperise, ver
shimet osmane hasen ne qendresen e shqiptareve, Ne erdhem qe ne ditet
e para pas meremetimit t rruges dhe t ures. eshtja e formes, e mjesh
terise se poeteve tane eshte nje teme me vete.
Mosprdorimi i nyjes para gjymtyrs se dyte homogjene si te
fjalia Nga gryka e Drinos dhe Kelcyres perparonin njeheresh hijet t
nates, shte shkelje norme.
34. Ne nj varg prej tri ose m shum gjymtyresh homogjene
t shprehur a me emra n rasn gjinore dhe t lidhura me intonacion
numrimi (gjymtyra e fundit e vargut mund te jete e lidhur edhe me
lidhzat e, dhe) nyja mund t mos prdoret n gjymtyrn e dyt dhe
n te tjerat pas saj pr arsye te caktuara kuptimore, stilistike dhe
strukturore.
1 ) Nyja prdoret :
a) kur vihet ne dukje ose theksohet gjymtyra e prcaktuar
nga vargu i gjymtyreve homogjene dhe j o ato vet ; prdorimi i nyjs
para do gjymtyre homogjene jep iden e lidhjes s ngusht te se-

1 80

cils prej tyre me gjymtyrn e prcaktuar : Rete nxitonin nga te gjitha.


anet per te zbrazur sa me shpejt gjithe sasin e bubullimave, t breshrit
e t ujit qe kishin me vete; Syt e instruktorit, t kryetarit dhe te
anetareve te tjere te ekipit u perpoqen me syt e atij; Ne baraken tone
hynte edhe zhurma e shurdher dhe e mbytur e turbines, e kaldajes,e
ofiines;
b) kur gjymtyrt homogjene jan t zgjeruara me percaktore
t shprehur me emra : Per ata nuk ekziston koncepti i vlers se kohes
se punes, i rendimentit, i disiplines, i punes se planifikuar. Mosperdo
rimi i nyjs i para emrit rendimentit ( . . . koncepti i vlers s kohs
s puns, rendimentit . . . ) do ta bente t paqart fjalin, sepse nuk
do t kuptohej se me cilin nga emrat q ka perpara, lidhet emri ren
dimenti!.

2. Nyja nuk perdoret kur theksohet vargu i gjymtyrve homo


gjene : Mbi komodinen e krevatit esh te grumbulli i madh i letrave,
telegrameve, gazetave dhe revistave te ardhura nga atdheu; Shembu//i
i mire i rrethit t Skraparit, Pogradecit e Pukes duhet te pergjithsohet.
Shenim. Ne nje varg te tille gjymtyresh homogjene, ne qofte se para gjym
tyres se dyte nyja ndryshohet (nga e ose s ne t), a tehere ajo duhet te perdoret
para gjymtyres se dyte, po mund te mos perdoret ne gjymtyren e treH5 e ne te tjera
pas saj : lshte nj dit e ethshme, ku ishin trazuar si n nj vorbul/ lumi ujrat e shqe
tsimeve, te pritjeve, anktheve, dasburise e frikes; shtja e s drejts se vots, te
fjals, mbledhjes dhe shtypit u zgjidh tek ne me fitoren e revolucionit popullor.

PERDORIMI I PARAFJALEVE PARA GJYMTYREVE


HOMOGJENE
35. N nj varg prej dy ose m shum gjymtyrsh homogjene,
t lidhura me intonacion numerimi ose me lidhezat e, dhe, parafja
lt nga, te (tek), ne, mbi, neper, me, prej, larg, afer etj ., mund t pr
sriten ose jo pr arsye t caktuara kuptimore, stilistike dhe struk
turore.
Parafjala prsritet para do gjymtyre homogjene ne kto raste :
a) kur do gjymtyr homogjene duam ta vem ne dukje si dika
m vete : Vajzat shikonin nga dritaret njerezit qe vinin me makina

1 81

nga Berati, nga Saranda, nga Shkodra, nga Tirana; A t dit shiu rridhte
mbi fioket e mi, mbi fytyren time, mbi veshtrimin tim dhe mbi men
dimet e mia pr ate; Rruges kembenin me te rralle ndonje fiale per de
boren, per dimrin ne pergjithesi dhe per kujdestarin e dit es;
b) kur gjymtyra homogjene para saj eshte e zgjeruar : Nepr
pullazet e shtepive te uleta, nepr shkallet e mbledhura e te ngaterruara
njera me tjetren, neper udhet e ngush ta bie po ajo ngjyre gri qe vjen
nga Budaku.
Parafjala mund te mos perseritet para do gjymtyre homogjene,
kur gjymtyret homogjene nuk jane te zgjeruara dhe kur midis tyre
ka nje fare afrie kuptim ore, qe krijon pershtypjen e dikaje teresore.
Ne keto raste, mungesa e parafjales, per shkak te afrise kuptimore
dhe te lidhjes se pandermjetme, nuk sjell paqartesi dhe ngaterrese:
Ktyre pishtareve te medhenj e luftes per liri dhe pavarsi kombetare
populli dhe PPSH u ngriten monumentin madheshtor ne V/ore; Xha
deja, ura e lumit dhe rruga e zallit ishin mbushur me ushtar, mushka,
kamione, qe leviznin ngadale drejt veriut; Tek kendonin, te burgosurit
s'don in t' ia dinin pr hekura e more, pr gardian e karabiniere; Ishin
shkulur me djem e vajza, me gra e borra, me pleq e plaka, sikur t'u
ishte permbytur fshati nga shirat.

P ERDORIMI I PJESEZAVE PARA G.JYMTYREV.E


HOMOGJENE
36. Ne nje varg kallezuesish homogjene te shprehur me folje
ne menyren lid hore, ne kohen e ardhshme te menyres deftore dhe ne
menyren kushtore pjeseza te ose do te perseritet para do gjymtyre
te vargut : Te msojme, te punojme, te jetojme si revolucionare; Keshtu
do te vepronte: do te ngrihej, do te vraponte, do te ulej dhe prseri do
te ngrihej, derisa te arrinte te shkembi.
M osperseritja e pjesezes te ose do te ne raste te tilla nuk eshte ne
perputhje me normen, prandaj shembuj te tille : Te nxitim dhe zgje
rojme iniciativat revolucionare; Do te zhvillojme dhe thellojm kritikn
parimore; jane te gabuar. Pra, ne perputhje me normen e gjuhes
letrare, para foljes zgjerojme duhet te perseritet pjeseza te (Te nxi1 82

tim dhe te zgjerojme . ) dhe para foljes thellojme p jeseza do t (Do


te zh villojme dhe do te thellojme . . . ).
37. Po keshtu, edhe ne nje varg gjymtyresh homogjene te
shprehura me forma foljore te pashtjelluara (paskajore, percjellore
dhe pjesore mohore) pjesezat per te, duke dhe pa perseriten para do
gjymtyre te vargut : Shume net me radhe u mblodhen ata pr ta pleq
ruar kete punii dhe per t gjetur nje zgjidhje; .IYfjegulla here ngjitej e
here zbriste neper pl/ajat e pjerreta duke mbuluar nje cope vend e duke
zbuluar nj tjeter; Pa luftuar dhe pa derdhur gjak nuk fitohet liria.
Fjali te tilla, si : Nj turme malesoresh doli prej andej dhe u hodh
mbi ushtaret duke i dermuar dhe rrokuUisur poshte, Ajo perdoret za
konisht n semundje qe duan nje kohe te gjate pr t'u kuruar dhe sh
ruar; A te natii s'mbeti njeri pa e shar ose mallkuar Besimin; ku pje
sezat : duke, per te e pa, nuk perseriten para gjymtyres se dyte ho
mogjene, nuk jane ne perputhje me normen.
.

PERDORIMI I FOLJEVE NDIHMESE


KALLEZUESIT HOMO GJENE

NE

38. Ne nje varg kallezuesish homogjene, te shprehur me folje


ne kohe te perbera (e kryer, e kryer e plote, e kryer e tejshkuar ose e
ardhshme e perparme) dhe te lidhur me lidhezat : e, dhe, ose, folja
ndihmese, si rregull, perseritet para do pjesoreje : Perse i kishin
sjelle dhe i kishin mbyllur ketu?; Kshtu kishte qeshur e kishte luajtur
fluturakja.
Po, kur kallezuesit homogjene nuk jane te zgjeruar (nuk kane
gjymtyre te tjera qe t'i plotesojne) dhe kur kane kuptime te aferta,
aq me teper kur jane sinonime, folj a ndihmese mund te mos per
seritet per te vene ne dukje me shume veprimin : Shume fshatra rreth
e rrotull jan djegur dhe braktisur. Rete ishin renduar e varur mbi
briniat e maleve; I ishte mbushur mendja top, pasi e kishte rrahur e
shoshitur nga te gjitha anet, se nuk kishte asnje rrugedalje tjeter.
Mosperseritja e foljes ndihmese, si ne shembullin e meposhtem :
Kishte ngrene darke dhe ndezur ibukun, ku nuk kemi te bejme me
kallezues homogjene, po me pjese te bashkerenditura te nje fjalie
te perbere, nuk eshte ne perputhje me normen e prandaj duhet m
njanuar si shkelje e normes. Fjalia e mesiperme duhet te jete : Kishte
ngrene darke dhe kishte ndezur ibukun.
1 83

Ne drejtim {te)

VI . P E R DO R I M I l D I SA PA RAFJALEV E, l D I SA
LI D H EZAVE D H E l D I SA FJ A LEV E LI D H ES E
Mbi
39. Parafjala mbi perdoret prane nje emri per te treguar ven
din m bi te cilin ndodh nje veprim a gjendet nje send :
Vihet re se ne gjuhen letrare, sidomos ne gjuhen e shtypit, pa
rafjala mbi perdoret para nje emri te shquar per te treguar objektin
per te cilin fiitet, di skutohet, shkruhet etj . ne vend te parafjales per:
Po, mendonte Tefta, s' eshte lehte t'i thuash vetes komunist, kur nuk
di gje te madhe mbi komunizmin ; Do te te pyese mbi vendin tend, mbi
historine dhe kulturen e tij; Biseduam gjer vone mbi eshtjet qe shtronte
para popullit e komunisteve Komiteti Qendror i Partise, Sidoqofte,
pikepamjet e tua mbi luften e paqen, - tha doktor Besimi, - shpeshhere
jane te thata.
Ne te gjitha fjalite e mesiperme parafjala mbi eshte perdorur,
pa ndonje arsye, ne vend te parafjales per. Perdorimi i parafjales
mbi ne raste te tilla pasqyron nje ndikim te gjuheve te huaja, pran
daj eshte mire te menjanohet si nje perdorim ne kundershtim me nor
men. Norma letrare e gjuhes shqipe kerkon qe fjalite e mesiperme te
ndertohen keshtu : . . nuk di gje te madhe per komunizmin o se rreth
komunizmit; Do te te pyese per vendin tend, per historine . . . ; Biseduam
; Sidoqofte, pikepamjet e tua per luften
per te gjitha eshtjet
.

1 84

40. Ne publicistike dhe ne letersine shkencore e teknike per


doret shpesh lokucioni parafjalor n drejtim para nje emri ne rasen
gjinore me kuptim kuf.zimi. Eshte detyr e shtepise s kulturs q t
b eje nj pun m t mire ne drejtim t artit dramatik, Ky mendim ka
zier edhe per probleme t tjera q kan shqetsuar repartet e ndryshme,
sidomos ne drejtim t prodhimit te pjesve te nderrimit pr or. N
brigadn tone sht bere nje pun e mire ne drejtim te organizimit te
puns.
Ndertimet e mesiperme jane ne undershtim me normen e sotme
te gjuhes letrare e prandaj duhen menjanuar. Ne vend te tyre mund te
perdoren ndertime te tjera me parafjale pr ose, sipas rastit, me ndo
nje tjeter, te cilat jane mjete te gjalla te gjuhes shqipe per te shprehur
kuptimin e kufizimit a te lokalizimit. Fjalite e mesiperme, qe te jene
ne perputhje me normen, duhet te ndertohen keshtu : . . q t bj
sidomos per prodhimin
nje pun me te mire per artin dramatik;
e pjeseve . . . ; esht bere nje pun e mire per organizimin
.

. .

Shenim. Nuk duhet ngaterruar perdorimi i mesiperm i n drejtim (t) me


perdorimin e ketij ndertimi, kur tregon drejtimin e levizjes, p.sh. : Nj val ujl
shtruar-shtruar po ngjitej fushs prpjet ne drejtim t Semanit. Ky perdorim nuk
eshte i gabuar, sepse eshte i lidhur me kuptimin e mirefillte leksikor te emrit drejtim,
po, megjithate, ne gjuhen e letersise artistike do te ishte me mire te perdorej para
fjala drejt: . . . po ngjitej fushs perpjete drejt Semanito

Prej
41. Ne perdorimet e saj kryesore, parafjala prej eshte sino
nimike me parafjalen nga. Ato mund te zevendesojn njera-tjetren,
kur perdoren per te treguar :
a) vend: N fshat erdhi mysafire prej pyllit (nga pylli) qetsia e
thell dhe e trishtuar;
b) sbkak: A ta nuk u trembn as prej shiut (nga shiu), as prej
bors (nga bora) ;
c) vepruesin: Jashte shndriste debora e rrahur prej diellit (nga
dielli) ;
1 85

) kohe: A te dite fryu nje ere e terbuar prej mengjesi (nga mengjesi
deri ne mbremje;
Shenim. Ne bashkevajtje me emrat kohe, dite, jave, muaj, it e shekull
.q tregojne fragment kohe), perdoret vetem parafjala pr ej: prej dftesh, qe
dy javesh, prej vitesh, Shiu kishte pushuar prej kohe.

d) teresine pre j se ciles veobet nje p jese : Shume prej nesh (nga
ne) gjate kesaj kohe u thinjen.
N gjuhen e sotme letrare n te gjitha kto prdorime po zgjerohet prdorimi i parafjals nga, ndrsa ai i parafjales prej po ngush
tohet. Prandaj, ne te gjitha ndrtimet, ku parafjalet nga e prej ze
vendeso j? njra-tjetrn, duhet paraplqyer perdorimi i parafjales
nga, pa e quajtur t gabuar edhe prdorimin e parafjales prej, sidomos
n perdorimet e saj si nje variant stilistik i parafjales nga: Nga par
celat e mbjella nga nxenesit (ose prej nxenesve) u moren rendimente
te /arta.
42. Nuk esht i prligjur prdorimi i parafjales prej para nj
emri ne rrjedhore per te treguar tipar a cilesi, sidomos kur emri i
percaktuar eshte i pashquar, p.sh. : Me thoni, ju lutem, a eshte
dite dhe zakon prej shqiptaresh kjo gje?; Nuk shkoi shume dhe
dhome u fut nje burre nja dyzet vje, me pamje prej kapadaiu. Gjuha
shqipe e jep ket kuptim me emrin ne rrjedhore : tradite dhe
shqiptaresh, me pamje kapadaiu; parafjala prej del ktu e teprt dhe
jo ne prputhje me natyrn e gjuhes son, prandaj prdorimi i saj
ne ndrtime t tilla duhet menjanuar si prdorim ne kundershtim
me normn .
Midis, ne mes, permes dhe ndermjet
43. Parafj ala midis ngaterrohet shpesh me parafjal<t ne mes,
prmes ose ndermjet dhe prdoret kshtu ne vend t tyre.
Parafjala midis prdoret para nj emri a premri ne rrjedhore
per t treguar hapsire n mes dy a me shum sendesh: Dika levizi
midis pemeve; Poshte dukeshin dhente dhe midis tyre fshataret . . . ;
Ajo kurre nuk ka vene shenjen e barazise m dis lirise dhe anarkise.
Parafjala midis e jep ket kuptim, kur perdoret para nje emri

1 86

preiD.11i ne sliums ose para dy emrave a premrave te bashkerenditur


ne njjs, si duket edhe nga sbembujt. Kur prdoret para nje emri
n njjs, ajo ka kuptimin ne mes, permes; Midis (duhet permes)
bulevardit te madh au nje taksi me ulerime, Ne mbetem vetem midis
(duhet ne mes te) asaj bardhesie te pafund. Prdorimi i par afjals
midis ne vend t parafjalve : permes e ne mes (te), nuk esbte norme e
prandaj duhet menjanuar.
44. Parafjala midis prdoret edhe ne vend t parafjals nder
mjet, q shpreh marrdhnie, bashkveprim ndrmjet sendesh. N
keta shembuj : Lidhjet midis shkoll es dhe familjes duhet te jene sa me
te ngushta; Midis nesh jane vendosur raporte te drejta, parafj ala midis
nuk shpreh vend, p o marrdhnie ndrmjet sendesh. N donse t
aferta nga kuptimi, esht mire q ne prdorimin e tyre kto parafjale
te dallohen. Ne shembujt e msiprm ne vend t parafjals midis
duhet te prdoret parafjala ndermjet: Lidhjet ndermjet shkolles dhe
familjes, Ndermjet nesh jane vendosur raporte te drejta.

PE RDORIMI I PE REMRIT LID HOR QE


45. Peremri lidhor qe vihet ne krye t pjess s nnrenditur
percaktore dhe e Iidh kte me nj emr a premr t pjess kryesore :
Kombinati doli ne horizon tin e qytetit si ai vapori (emri i prcaktuar)
i madh .e i jashtezakonshem qe shfaqet ne liman.
Premri lidhor qe zvendeson ne pjesen e nenrenditur emrin e
percaktuar, po funksioni i tij varet nga marrdhniet q ka ai me ka
llz uesin e pjeses se nnrenditur. Le te shohim ket sbembull : A.snje
drit e nuk dukej ne shtepizat qe humbnin ne mes pemeve. Emri shtepizat
q sht gjymtyr e pjess kryesore, kryen funksionin e rrethanorit
t vendit, kurse peremri lidhor qe, qe e zvendeson n pjesn e nn
renditur, kryen funksionin e kryefjales (n vend te tij mund te vihet
emri shtepizat, po n rasen emerore : .
qe (shtepizat) humbnin midis
pe meve) .
N gjuhn letrare peremri Iidhor qe perdoret vetm n ato raste
kur kryen funksionin e kryefjals dhe t kundrinorit te drejte, pra,
prdoret n vend te nj emri n rasen emerore ose ne kallezore pa
.

1 87

parafjale : Ne do ete kishte nga nje celule partie, qe (celula


krye
fjale) perbente zemren e saj; Gjaku dhe }eta e djemve qe (djemte
kundrinor i drejte) rritem, i perket ketij vendi.
Ndryshe nga gjuha e folur e popullit, ne gjuhen letrare remri
sionin e nJ[ kundrinori te zhde,
lidhor qe nuk erdoret ne f
unorinori me parafjale ose te nje rrethanon. pra,und
:ne vend te nJe emn ne rasendha ose te nje emri me
--retfii'fe
emrin lidhor
parsiune gjuna
er
i ciii dhe ndajfoljet lidhore u
. e ato male ishte liria, se ciles
r g}l nJe besnik; A ta te gjithe ishin shoket
(dhe JO qe ai i as e
e tij, nga te cilet (dhe jo qe) as vdekja nuk mund ta ndante; Po aq e
madhe eshte edhe fjetorja, ku ( dhe j o q) ane zene vend vajzat e ma
lesise; Fshati N nuk do te harroje ate mengjes te vrenjtur vjeshte, kur
(dhe jo qe) u mblodh i teri te sheshi.
Perdorimi i peremrit lidhor qe ne funksionin e nje kundrinori
te zhdrejte, te nje kundrinori me parafjale ose te nje rrethanori duhet
te menjanohet si perdorim ne kundershtim me normen. Keshtu, shem
buj te tille si keta qe do te jepen me poshte, nuk jane ne pajtim me
normen, meqe peremri lidhor qe eshte perdorur ne vend te pere mrit
lidhor i ciii e te ndajfoljeve ku e kur ne funksionet qe u vune ne dukje
me lart : Prane shishes se rakise mbi tavoline qendronte edhe nje kandil,
qe (duhej te cilit) i vinte era vajguri; A tehere si do ta marre kjo bri
gade rendimentin qe (duhej per te cilin) eshte zotuar?; Ne mbledhjen
e patateve, qe (duhej me te cilen) u moren kryesisht te rejat, u arriten
rezultate te mira; S'ka pus, qe (duhej ku) te mos kete qene ai; Sot,
ne nje vit, ne kombinat prodhohet l ,5 here me shume se sa eshte prodhuar
qe nga viti 1 923 qc (duhej kur) ze fili industria e trikotazhit ne qy
tetin tone, deri . . .
-

rdorec
l
L
M

' M

Nga ku, prej ku, prej nga


46. Disa here, sidomos ne gjuhen e shtypit, vihet re perdo
rimi i lokucioneve nga ku, prej ku, prej nga (e madje edhe prej nga
ku), te cilat prijne pjese te nenrenditura percaktore dhe trego jne ven
din nga nis vprimi, p.sh . : U fut ne nje te are, nga ku ai nuk mundi
1 88

t' di/te prape, Kishte zene vend ne krye te shkalleve, prej ku mund te
ko'! trollonte punen; U bene gardh ne buze te Zallit te Zaranikes, prej
nga pritej te largoheshin komunist et; Kishte perforcuar shtigjet, prej
nga ku mund te hynte armiku.
Ndertime te tilla nuk kane asnje mbeshtet je ne gjuhen e folur.
Ato nuk perputhe n me normen e gj uhes letrare e, prandaj, duhet te
menjano hen. Ne gjuhen letrare, ne perputhje me gjuhen e gjalle te
popullit, ky kuptim shprehet zakonish t me ndajfolje n lidhese nga,
po per nje qartesi edhe me te madhe mund te perdoret sipas rastit
edhe peremri i ciii i shoqerua r me parafjale n nga ose prej: U fut ne
nje te are, nga (ose nga e cila) nuk mund te di/te me; Kishte zene vend
ne krye te shkalleve, nga mund te kontrollo nte punen; U bene gardh
ne buze te Zallit te Zaranikes, nga pritej te largohes hin komunistet;
Kishte perforcuar shtigjet nga (ose nga te ciJat) mund te hynte armiku .

Gje qe, gje e cila


47. Lokucioni lidhor gje qe eshte karakteristik per publicis
tiken dhe per letersine shkencore : Ai e dinte shume m ire kete,
gje qe e ben te te ishte i qete. Nga kuptimi, ndertimet me
gje qe jane te aferta me ndertimet me bashkerenditje qe lidhen me
lidhezen dhe te ndjekur nga peremri kjo ose togfj aleshi kjo gje: Agimi
ishte gjithnje ne balle te punes, dhe kjo (
gje q e) ia rriti autoritetin .
Lokucion i gje qe nuk perdoret ne gjuhen e popullit dhe ne gjuhen
e letersise artistike. Ai mbetet brenda caqeve te normes vetem ne
gjuhen e publicistikes dhe te veprave shkencore . Perdorim i i tij ne
gjuhen e letersise artistike eshte artificial dhe duhet quajtur shkelje
norme.
Nganjehe re, gjithashtu ne publicistik e dhe ne letersine shkencore,
vihet re perdorimi i lokucionit gje e ci/a me vleren e gje qe: Ajo li
kuidoi pronen e madhe mbi token, gje e cila shenoi revolucionin e pare
ne fushen e marredhenieve agrare ne vendin tone. Ky perdorim, qe e
rendon stilin, nuk eshte ne pajtim me normen, prandaj nuk duhet
perdorur ne asnje stil te gjuhes letrare.
=

1 89

Apo
48. Ne gjuhen letrare lidheza apo perdoret per te lidhur dy
gjymtyre ose dy pjese homogjene ne fjalite me pyetje te drejtper
drejte ose te terthorte : Nga padija apo nga uria te kete ndodhur ky
mohim i pemeve frutore ne te kaluaren ?; Do te ikni apo do te rrini per
gjithnje ?; Ai me pyeti ne tallesha me ta apo e kisha me gjithe mend.
Sidomos ne gjuhen e publicistikes, vihet re qe lidheza apo per
doret edhe ne llojet e tjera te fjalive, deftore e nxitese, ne vend te
lidhezave ose, a: Jo pa qellim zgjodha nje poeme dhe jo nje roman apo
(drejt ose, a) drame; Vetem ne fshatin e madh Sungari nga zjarri i
hapur prej policise reaksionare u vrane apo (drejt ose, a) u plagosen
11 fshatare; Ne do skaj te vendit, ku ahen toka te reja apo (drejt
ose, a) hapen brezare, jehojne kenget patriotike.
Perdorimi i lidhezes apo, ne kundershtim me gjuhen e gjalle te
popullit, ne vend te lidhezave ose, a, eshte arti:ficial dhe e rendon
gjuhen. Prandaj duhet quajtur i gabuar perdorimi i lidhezes apo ne
fjalite deftore dhe nxitese (ne fjali te tilla duhet te perdoren lidhezat
ose, a) . Ne do stil te gjuhes letrare lidheza apo duhet te perdoret
per te lidhur dy gjymtyre ose dy pjese homogjene ne fjalite me pyetje
t drejtperdrejte ose te terthorte.

190

PJ ESA E T R ET E

CESHTIE TE FORMIMIT TE. FIALEVE


'

HVRJ E
l . Per ta zoteruar mire dhe ne menyre te plote normen letrare
kombetare eshte e nevojshme te njihen edhe menyrat e tipat e formimit
te fjaleve ne gjuhen e sotme.
Formimi i fjaleve te reja sipas modeleve dhe rregullave te perpunuara nga gjuha perben rrugen kryesore te pasurimit te fjalorit
te shqipes se sotme letrare.
Formimi i fjaleve te reja eshte gjalleruar shume sidomos pas
liri mit, si pasoje e zhvillimit te gjithanshem te ekonomise, arsimit,
kultures etj . Jane pasuruar me fjale te reja veanerisht ato sfera te
leksikut qe lidhen me zhvillimin dhe organizimin e prodhimit indus
triai e bujqesor, me deget e reja te prodhimit, me proceset dhe mjetet
e shumellojshme te punes, me marredheniet e reja ne prodhim e ne
shoqeri, me menyren e re te qeverisjes e te jeteses, me ideologjine
socialiste e me botekuptimin e ri. Shumica derrmuese e ketyre for
mimeve te reja jane fjale t formuara me prapashtesa ose fjal te
perbra (kompozita) . Jane shtuar shum gjithashtu edhe fjalt e
formuara me parashtesa e me menyra t tjera.
Njohja e tipareve .themelore te strukturs fjalformuese te gjuhes
ka rndsi t dyfishte : nga njera ane, per t kuptuar ngarkesen kup
timore, lidhjet reale e t mundshme te fjals ne vargun e vet fjal
formues dhe, nga ana tjetr, pr t njohur modelet fjalformuese
te gjalla q veprojn n shqipen e sotme letrare, n mnyr q fjalt
e reja q formohen, t jene n pajtim me strukturn fjalformuese t
shqipes dhe me prirjet e sotme t zhvillimit t saj. Njohja e tipave
dhe e rregullave te formimit t fjalve n shume raste, si do t vihet
ne dukje me poshte, ndihmon edhe per shkrimin e shqiptimin e drejt
te tyre .
1 3 - 54

1 93

Per te kuptuar lidhjet e fjales ne vargun e vet fjaleformues po


japim skemen e formimit te fjaleve te prejardhura nga mbiemri i
lire ne te dyja kuptimet kryesore : ] qe gezon liri, 2 . qe nuk kushton
shurne.
.

i lire

( 1 )---

-';lir i-+lirisht
-+liro} -+lirim
t

liro} -+lirim -+lirimtar

(i dashu r) etj. Por mode let nuk shfrytezohen


te gjitha plotesisht.
Ato plote sohen e pasur ohen gjate zhvill imit
histor ik te gjuh s, se
ciles shoqeria i shtro n vazhd imish t kerke sa te reja.
Gjuhen e krijojne dhe e zhvill ojne piker isht ata qe
e :flasin . Gjuha
letrare kombetare eshte varianti me i perpu nuar
i gjuhe s se popullit
tone jo vetem nga ana gramatikore, por edhe nga
ana e leksik ut dhe
e formi mit te fj aleve. Sa m mire e zotero jne ate
masa t puno njese,
aq me e gjalle dhe me e vetedijshm e behet veprimtari
a e tyre krijuese
gjuhe sore. Me qarte se kudo, kjo veprimtari duket
ne krijim in e n
perdor imin e fjalve te reja.

lirues

(2)==--===----.:-- -+liresoj
-+liresi

lire

-+liro}

-+

i liruar

i liret

. .. .
lzreszm

Nga skema e mesiperme shihet se ngarkesa kuptimore e secils.


prej fjaleve te prejardhura nga mbiemri i lire lidhet me kuptimin
e fjales nga e cila ajo ka dale drejtperdrejt, megjithese te gjitha ato
kane ne themel kuptimin e mbiemrit i lire. Kj o skeme tregon edhe
se si vihen ne jete mundesite fjaleformuese te gjuhes : ne disa raste
vargu fjaleformues eshte me i gjate e me degezime, ne disa raste m
i shkurter ose vetem me nje gjymtyre. Kuptimi i pare i mbiemrit i
lire jep mundesi per te krijuar nje numer me te madh fjalesh te prej
ardhura ne krahasim me kuptimin e dyte te tij. Ky ndryshim kup
timesh ben qe per te formuar emrin abstrakt nga mbiemri, per kup
timin e pare perdoret parashtesa -i: lir-i, ndersa per kuptimin e dyte
parashtesa -si: lire-si. Per te dyja keto formime n gjuhe ka
modele te gjalla vepruese, p.sh. : bute-si (i bute), eger-si (i eger),.
m ire-si (i mire) etj . ; bukur-i (i bukur), lumtur-i (i lumtur), dashur-i
1 94

195

l . S I FO R M O H E N FJ ALET E R EJ A N E

S H QI P E N _! E S OTM E LETRA R E

. NDERTIMI I FJALES. NDARJA E FJALEVE SIPAS


FORMIMIT TE TYRE
2. Te do fjale dall o j me temen morfologjike te saj. Teme
morfologjike quhet pjesa e fjales qe mbetet duke hequr mbaresen,
p.sh. : mal-i, mal-in, male-ve, male-sh, mik-u, mik-ut, mik-un, miq-ve,
miq-sh, artiste-je, artiste-s, artiste-ve, vajze-n, vajza-sh, perhap-im,
>
perhap-t e, lufto-j, lufto-va, ujit-et, ujit-in etj . l
Tek ato trajta fjalesh qe nuk kane mbarese, si edhe te te gjitha
2>
pjeset e pandryshueshme te ligjerates , tema morfologjike perkon
.me vete fjalen, p.sh. : mal, shok, artist, artiste, perhap, ujit etj . ;
afer, larg, majtas, shpejt, ne, per, te, as, dhe, por etj .
Tema shpreh kuptimin leksikor te fj ales, ndersa mbaresat shpre
hin kuptime gramatik ore (kuptimi n e rases, te numrit, te trajtes, te
vetes etj.).
teme . Nga
l) Zakonisht tema morfologjike ne tekstet shkollore quhet shkurt
me
shumesit
e
trajten
shembujt e mesiperm shihet se emrat qe e formojne
tema
kane
fonetike,
nderrime
pesojne
numer
mbaresa, si edhe ata qe ne kete
te veanta per njejesin dhe per shumes in.
t, lidhezat,
2) Pjese te pandryshueshme te ligjerates jane ndajfoljet, parafjale
formen
jne
ndrysho
e
nuk
sepse
keshtu
pjesezat dhe pasthirrmat. Ato quhen
hen).
zgjedho
as
,
e tyre (as lakohen

1 96

Nga pikepamja e formimit te tyre te gjitha fjalet ndahen ne dy


grupe : a) fjale te parme dhe b) fjale jo te parme. Jane te parme te gjitha
ato fjale q e nuk jane formuar prej temash te fjaleve te tjera, p.sh. :
det, krye, mal, moter, pyll, qytet, i bukur, i kalter, i ri, e re, nje, dy, tre,
pes, tet, une, ne, kush, ciii, bej, kap, mbyll, shkruaj, afr, drejt, larg,
shpejt etj. Jane jo te parme t gjitha ato fjale qe jane formuar prej
temash te fjalve t tjera, p.sh . : detar (det), malsi (mal), dritare
(drit), sulmoj (sulm), sulmues (sulmoj), bukuri, zbukuroj (i bukur),
kaltersi (i kaltr), rini (i ri), njsi (nj), pesshe (pes), permbledh
(mbledh), vleresoj (vlere), mbivlersoj (vleresoj), nenshkruaj (sbkruaj),
rregulloj (rregulloj), kryeqytet (krye + qytet), botekuptim (bot +
kuptim), gjellebers (gjell + beres), vetshrbim (vete + shrbim) etj .
Tema e nj fjale te parme nuk mund te zbrthebet me tej n pjese
me te vogla te kuptimsbme. Nje teme e tille quhet edhe tem e thjesht
e fjales (kj o teme ne disa tekste quhet edbe rrnje e fjals).
Tema e fjalve jo te parme esbte e zberthyeshme.
a) Ne perberjen e saj dallojme temen prej se ciles eshte formuar
d rejtperdrejt fjala e dhene, dhe parasbtesen a prapashtesen qe ka
s herbyer per formimin e kesaj fjale, p.sh. detar (det + ar), malsi
(mal + esi), dritare (drite + are), trimri (trim + eri), afrsi (afr +
+ si), afrsisht (afersi + sht), vlersoj (vlere + soj), mbivlersoj (mbi +
+ vlersoj) etj .
Tema prej se ciles shte for muar nj fja1e j o e parme quhet
tem fjaleformuese e asaj fjale. Tem a fjaleformuese mund te jete
e thjeshte (d .m.th . e barabarte me rrenjen), si p . sh. temat fjaleformuese
te fjaleve detar (det), dritare (drit), malsi (mal), i ndershem (nder),
punoj (pune) et j., por mund te jete edhe jo e thjeshte - e ndertuar
prej nje teme te thjeshte dhe nje parashtese a prapashtese, si p.sh.
temat e fjaleve : shperdor (prdor - nga per + dor), fshatarsi (fsha
tar - nga fshat + ar), besnikri (besnik - nga bes + nik), liroj
(liroj - nga lire + o-j ) etj. Temat fjalformuese jo t thjeshta pr
bejne shumicen e temave, nga t ci1at jane krijuar e krij ohen fjalet
e r e ja ne gjuhn e sotme shqipe .
Si shihet edhe nga shembujt e mesiperm, ne temen e fja1ve j o
t e parme da11ojm kto pjes t e kuptimshme : rrnjn, parashtesen
dhe prapashtesen.
1 97

Rrenja (ose tema e thjeshte) eshte ajo pjese e temes se fjales qe


mbetet pasi te hiqen te gjitha parashtesat dhe prapashtesat qe mund
te kete tema, p.sh. : per-hap-je, hap- sir; str-gjysh, str-gjysh-or;
mal-esi, mal-or, uj-it, i uj-shem, bark-as, nen-bark-je , sh -faq-je, thfa q
-em; pa-rregull-si, i rregull-t; per-fund-oj,

fund-or, pa-fund-esi; -lir

im- tar, -lir-oj etj.


Parashtesa eshte nje element i kuptimshem i temes se fjales,
qe qendron para temes fjaleformuese dhe sherben per te formuar
fjale te reja, p.sh. : mos-besim , i pa-afte, i zh-drejt, -njerzor, per
-hap, n der-pres, ri-p unoj, sh-perdor etj.

Prapashtesa eshte nje element i kuptimshem i temes se fj ales


qe qendron pas temes fjahformuese dhe sherben per te formuar fjale
te reja, p.sh. : bes-nik, knge-tar, hap-je, pun-i shte, udh-to-j, djatht-as,
vendim-tart rrjedhim-isht, fshatar-esi etj .
Fjalet e formuara me parashtesa a prapashtesa quhen fiale te
prejardhura.
b) Nje pjese e fjaleve jo te parme e kane temen e tyre te perbere
prej dy temash fjaleformuese te veanta, p.sh. : kryeqytet (krye +
qytet), bot-kuptim (bote + kuptim), gjellebres (gjelle + beres),
Yetsherbim (vete + sherbim), vajguri (vaj + guri), pesedhjete (pese +
+ dhjete), ndonjehere (ndonje + here), menjehere (me + nje + here)
etj. Keto jane fjale te prbera ose te perngjitura (shih me poshte
30-39). Temat e fj aleve te perbera ose te perngjitura mund te
sherbejne edhe si tema fjaleformuese. Prej tyre formohen disa
here fjale te prejardhura me prapashtesa, p.sh. : kryeqytetas- (krye
qytet + as), botekuptimor (botekuptim + or), vajguror (vajgur +
+ or), zemergjeresi (zemergjere + si), i menjhershem (menjehere +
f- shem) etj .

ANALIZA E FJALES SIPAS NDERTIMiT DHE SIPAS


FORMilVIIT TE SAJ
3. Fjalet jo te parme m und te analizohen nga pikepamja e
ndertimit dhe nga pikepamja e formimit te tyre . Keto dy analiza
duhen dalluar mire njera nga tjetra.

1 98

Kur e analizojme fjalen nga pikepamja e ndertimit, synoJ me


t gjejme pjeset perberese te kuptimshme te temes se saj, rrenjen,
parashtesat, prapashtesat, mbaresat, p. sh. : anelar : ane + tar, ane
tarsi: ane + tar + esi, bukuri : bukur + i, zbukuroj: z + bukur +
+ o + j, nenshkruaj: nen + shkrua + j, perfundimtar: per + fund +
+ im + tar, paknaqesi : pa + kenaq + esi, bregdet : breg + det,
bregdetar: breg + det + ar, sypetrit: sy + pett it, fatkeqsi: fat +
+ ke q + esi, kryeqytetas : krye + qytet + as etj .
Kur e analizojme fjalen nga pikepamja e formimit (analize fjale
formuese) gjejme menyren dhe mjetet, me te cilat eshte formuar
ajo si fjale e re :
a) per fjalet e prejardhura synoj me te gjej me temen nga e cila
shte formuar drejtperdrejt fjala e dhene dhe parashtesen a prapa
shtesen qe eshte bashkuar me kete teme, p.sh. : anetaresi: anetar + esi ;
hukuri: bukur + i, nnshkruaj: nen + shkruaj, pakenaqesi : pa +
+ kenaqesi, bregdetar : bregdet + ar, .fatkeqesi : fatkeq + esi, krye
qytetas : kryeqytet + as etj .
b) per fjalet e perbera synojme te gjej me temat nga bashkimi
i te cilave eshte formuar drejtperdrejt fjala e dhene, p.sh. : arme
pushim: arme + pushim, bakerpunues: bak er + punues, botekup tim :
bot + kup tim, kryeradhe: krye + radh, vajguri: vaj + guri, vajgur
sjells : vajgur + jells, zevendesdrejtor: zevendes + drejtor et('
Nga shembujt e mesiperm shihet se fjala e analizuar nga pi k
pamja e formimit te saj ndahet zakonisht ne dy pjese : teme Jjalefor
muese + parashtese a prapashtese ose teme fjaleformuese + tem fjale
formuese. Ne analizen sipas ndertimit fjala ndahet ne te gjitha pj esee
perberese te saj. Dallimi i analizes se fjales sipas n4ertimit e sipas_
formimit mund te vihet re qarte nga krahasimi i shembujve te me
poshtem.
Analiza sipas ndertimi t :

.anetarsi : ane + tar + esi


3 pjese
lirimtar: + lir + im + tar
4

nntokesor: nen + toke + sor


3
}}
-vajgursjelles: vaj + gur + sjel/ + es
4 )}
:zvendeskryetar, z + vend + es + krye + tar 5
=

1 99

Analiza sipas formimit:


anetar + esi
lirim + tar
nentoke + sor
vajgur + sjel/es
zevendes + kryetar

=2
2
2
2
2

Sbenim. Ka disa fjale qe formohen nga bashkimi i njehershem i nje teme


fjaleformuese me nje parashtese e me nje prapashtese, p.sh. : per/undoj: per +
+fund + o-}, zbukuroj: z + bukur + o-j; ka gjithashtu edhe disa fjale te per
agjitura qe formohen nga bashkimi i njehershem i tri a me shume temave, p.sh.:
megjithate: me +gjith + ate, meqenese: me + qene + se, drejtperdrejt: drejt +
+per +drejt, tungjatjeta: t + u +ngjat +jeta, (nga t'u ngjatte jeta) etj . Ne keto
raste analiza fjaleformuese e ndan fjalen ne ato pjes, nga bashkimi i njeher
shem dhe i drejtperdrejte i te cilave eshte formuar ajo.

200

Il. TI PAT FJALEFO R M U ES P R O D UKTIVE

D H E AKTIVE N E S H QI P E N E S OT M E
' L ETRA R E
4. Sistemi i pergjithshem i fjaleformimit te nje gjuhe perbehe t
prej nje numri nensistemesh te veanta. do pjese e ligjerates ka
menyrat dhe mjetet e saj fjaleformuese te veanta, te cilat formojne
nje nensistem. Nensistemet e pjeseve te ligjerates ndahen ne klasa.
Klasa fjaleformuese perbehet prej fjaleve te formuara me nje me
nyre fjaleformimi, p.sh. me parashtesim, me prapashtesim, me kom
pozim (bashkim temash) etj . Keshtu , te gjithe emrat e formuar me
prapashtesa perbejne klasen prapashtesore te formimit te emrave.
Keto klasa ndahen ne nenk/asa sipas pjeses se ligjerates se ciles i
perket tema fjaleformuese, p.sh., nenklasa e emrave te formuar prej
emrash, prej mbiemrash, prej foljesh. Por njesia baze e sistemit te
fjaleform imit eshte tipi fjaleformues.
Tipi fjaleformues percaktohet: a) nga pjesa e ligjerates ku hyn
tema fjaleformuese, b) nga menyra e fjalformimit (parashtesim,
prapashtesim, kompozim etj .) dhe nga mjeti konkret fjalformues;
c) nga marredhniet kuptimore midis pjeseve prberese t fjales, si
edhe midis vet fjales se prejardhur a t prbere dhe temes a temave
fjalformuese te saj, d.m.th. nga kuptimi tipesor q shpreh fjala e
re. Kshtu, p.sh., emrat bardhesi, gjatesi, gjeresi, /artesi, miresi, qar
tesi prbjne nje tip fjaleformues, sepse jane formuar t gjithe nga
te ma te mbiemrave te nyjshm (i bardhe, i gjate, i gjere, i /arte, i
mire, i qarte) me ane t s njejtes prapashtese -si dhe shprehin te
njejtin kuptim tipsor, tregojne nj tipar abstrakt; mbiemrat bel
ho/le, leshverdhe, syzi, shpatullgjere, zemermire, te formuar nga bash
kimi i temave t emrave bel, lesh, sy, shpatull, zemer me temat e mbie
tnrave te nyjshm i holle, i verdhe, i zi, i gjere, i mire, perbejne gjith201

.ashtu nje tip, sepse edhe kuptimin tipes or e kane te prbashket,


zberthehen perkatesisht ne: qe e ka belin te bolle, qe i ka les nrau
te verdha, q e i ka syte te zinj etj. Por emra si akullo re (akull +ore),
kripore (kripe + ore) , orizore ( oriz + ore), bregore (breg + ore),
megjithese jane formuar nga nje teme emerore me a ne te po asaj
prapashtese, nuk i perkasin nje tipi fjaleformues, sepse marredhe
kuptimore midis fjales se prejardhur dhe temes fjalefor muese jane
te ndryshme: akullorja eshte dika e ftoht, gati e ngrire si akull, q
hahet; kriporja shte nje vend ku nxirret kripa nga uji i detit ose n i e
enez ku mbahet kripa ; orizorja sht nje toke qe mb il!et me oriz;
bregorja eshte nje koder e vogel. Nuk jarie te nje tipi as emrat
e perber beselidhje, frymemarrje, vellavrasje etj . dhe datelindje, fiete
dalje, p ikepjekje etj . , sepse midis gjymtyreve te tyre ka raporte
timore te ndryshme: te tre te paret gjymtyra e pare (bes-, fryme-;t
velia-) percakton te dyten (beslidhje lidhje e bess, frymma
::_
marrje fryme, vllavrasje vrasje e vllait), ndersa te tre
e tjere eshte gjymtyra e dyte (-lindje, -dalje, -pjekje) qe percakton
paren (datelindje date e lindjes, fietedalje fleta e d aljes, vikeviekie ll
-pika e pjekjes).
Pra, per te grupuar fjalet e prejardhura e te perbera ne
fjalformues duhet pasur parasysh si ana formale (perkatesia e
ne kete ose ate pjes t ligjrats dhe mnyra e _mjeti fjalefo Ll.l""'"ll
ashtu edhe ana kuptimore.
Nje tip fjaleformues quhet produktiv kur n gj uh ka nje
pak a shum t konsiderueshem fjalesh qe i prkasin atij tipi. Ti
i]al eformues mund t jete aktiv, kur sherben si model i gjalle fj
formues, d.m.th. kur sipas tij formohen rishtas fjale t reja,
joaktiv, kur formimet e reja jan shume t rralla ose mungoj ne kreit
Keshtu, produktiviteti dhe aktiviteti i tipit fj aleformues nuk j a
e njejta gje, prandaj tipat produktive mund te jen aktive ose j
aktiv, ndrsa tipat joproduktiv, si rregull, nuk j an aktiv. A
vi teti dhe-produktiviteti c tip:we t-fjalformimi(-ndrys hoj n --gj
zhvillimit te gjuhs. N shqipen e sotme letrare duhet t perkrahvLif
formimet sipas tipave produktiv e aktiv, sepse ata shprehin
e gjalla t zhvillimit e t pasurimit t saj. Formimet e ketyre tipa
zakonisht jane normative.

rrfr

___

22
0

A. FJ ALET E P R EJ A R D H U RA
l.

FJALE TE FORMUARA

ME

PARASHTESA

Me an parashtesash ne shqipen e sotme letrare formohen emra,


mbiemra e folje.

FOR MIME

ME PA RASHTESN PA-

5. Kjo parashtes u jep fjaleve kuptim mohor. Me ane te saj


formohen emra e mbiemra.
Emrat me parashtesn pa- formohen prej emrash abstrakt
q trego jn cilsi dhe q jan formuar kryesisht me prapashtesat
-i, -(e)ri, -(e)si, p .sh. : pabarazi (barazi), papjekuri (pjekuri), pasiguri
(siguri); pandershmeri (ndershmri), pandryshueshmri (ndryshuesh
mri), papajtueshmri (pajtueshmeri), paprshtatshmeri (prshtat
shmri), parrezikshmeri (rrezikshmri) ; paaftsi (aftesi), padrejtsi
(drejtsi), pakenaqsi (knaqsi), pamundsi (mundsi), paqartsi
(qartsi), pasaktesi (saktsi), pazotesi (zotsi) ; padijeni (dijeni), padije
(dije) etj .
Ky tip sht produktiv dhe aktiv.
Mbiemrat me parashtesn pa- formohen kryesisht prej mbiemrash
t nyjshm me prejardhje foljore, t formuar me prapashtesen
-shem ose nga pjesorja, p.sh.: i paafrueshm (i afrueshem), i paba
nueshem (i banueshm), i pabesueshm (i besueshm), i padurueshm
(i d urueshm), i papijshem (i pijshem), i paprshtatshm (i prshtat
shm), i pashoqerueshem (i shoqerueshm), i patretshm (i tretshm),
203

i pavdekshem (i vdekshem) etj .; i paarmatosur (i armatosur), i pabre


(i bere), i padale (i dale), i pademtuar (i demtuar) , i paditur (i ditur),
i pambrojtur (i mbrojtur), i pamesuar (i mesuar), i paprere (i prere),
i pavjele (i vjele), i pazene (i zene) etj .
Te dy keta tipa jane produktive dhe aktive ne gjuhen e sotme
letrare, sidomos ne fushen e publicistikes e te terminologjise shken
core-teknike.
Ne raste me te pakta parashtesa pa- bashkohet edhe me mbiemra
te formuar nga nje teme jofoljore, p.sh. : i paanshem (i
-shem,
me
a nshem), i paarsyeshem (i arsyeshem), i pademshem (i demshem),
i pameshirshem (i meshirshem), i pangeshem (i ngeshem), i panjere
zishem (i njerezishem), i pavlefshem (i vlefshem) etj .
Edhe k y tip eshte produktiv dhe aktiv n e gjuhen e sotme letrare.
Parashtesa pa- bashkohet edhe me nje numer mbiemrash te tjere,
si i paafte (i afte), i padenje (i denje), i padrejte (i drejte), i padyshimte
(i dyshimte), i papaster (i paster), i paqarte (i qarte), i parregullt (i

rregullt), i pasakte (i sakte) etj .


Ky tip nuk eshte aktiv ne gj uhen e sotme letrare.
Me parashtesen pa- formohen edhe mbiemra te nyjshem drejt
perdrejt prej emrash, p.sh. : i paane (ane), i pabese (bese), i pa
cipe (cipe), i pafat (fat), i pafund (fund), i pafytyre (fytyre), i pagoje
(goje), i pamase (mase), i papune (pune), i pastrehe (strehe), i pashkolle
(shkolle), i pashprese (shprese), i pashpirt (shpirt) etj . Ky tip eshte pro
duktiv dhe aktiv, por aktiviteti i tij kushtezohet nga disa faktore,
ne radhe te pare nga faktore stilistike. Ne rastet kur krahas mbiem rave
te ketij tipi perdoren me te njejtin kuptim edhe mbiemra me para
shtesen pa- e me prapashtesen -shem, p.sh. : i padem, i pafaj, i p akujdes
i pander - i pademshm, i pafajshem, i pakujdesshm, i pandershem etj .,
keta te fundit perdoren pa ndonje ngarkese stilistike te veante, ndersa
te paret kane zakonisht nje ngarkese shprehese - emocionale, nje
theks keqesues, miratues etj .
Shenim. Mbiemrat i paane (qe s'ka ane e fund, shume i madb) dbe ipaanshem

(qe s'mban anen as te njeres as te tjetres pale) kane kuptime te ndrysbme, pran
daj nuk mund te perdoren ne vend te njeri-tjetrit .

204

FORMIME ME PARASHTESEN MOS 6. Ashtu si parashtesa pa- edhe parashtesa mos- u jep fjaleve
kuptim mohor. Me ane te saj formohen vetem emra. Parashtes 'i
mos- bashkohet me emra qe tregojne veprim dhe qe jane formua1\
:prej e an e te prapashtesave -im ose -je, p.sh.: mos
'besim, mo, mospajtim, mospranim, mossulmim, mosveprim
tj.; mosardhje, mosbindje, mosmarreveshje, mosmirenjohje, mosqenie
- -----tJ..

Te dy keta tipa jane produktive dhe aktive ne gj uhen e sotme


letrare.

Shenim. Si shihet nga shembujt e mesiperm , parashtesa mos- bashkohet me


emra foljore te formuar me prapashtesat -im ose - je, prandaj jane ne kundershtim
me normen e sotme letrare emrat e formuar me ane te kesaj parashtese prej em
rash te prejardhur me prapashtesat -(e)si, -(e)ri, -i. Ne keto raste duhet perdorur

vetem parashtesa pa-, pra :


paaftesi
padrejtesi
paqartesi
pasaktesi

papajtueshmeri
papershtatshmri
parrezikshmri
pabarazi
pakujdesi
pamundesi
pasiguri

dhe jo
})

})

})
})

mosaftesi
mosdrejtesi
mosqartesi
mossaktesi
moszotesi
mosndryshueshmeri
mospajtueshmeri
mospershtatshmeri
mosrrezikshmeri
mosbarazi
moskujdesi
mosmundesi
mossiguri etj.

[;fJ-

FORMIME ME PARASHTESEN JO 7. Parashtesa jo- sherben per te formuar mbiemra me kuptim


mohor prej mbiemrash te panyjshem, p.sh. : jokalimtar, jokapitalist,
jono rmal, joprparimtar, jopjellor, joprodhues, joshkencor, jozyrtar
etj .
Formimet me parashtesen jo- jane produktive dhe aktive sidomos
ne stilin shkencor e publicistik.
205

FORMIME

ME PARASHTES EN

PER-

8. Me parashtesen per- ne shqipen e sotme form ohen kryesisht


folje.
Foljet e formuara me kete parashtese mund te vijne prej foljesh
ose pre j emrash.
Parashtesa per- u jep foljeve te formuara prej foljesh zakonisht
nje kuptim perforcues, intensiv, p .sb . : percaktoj, perdredh, perforcoj,
pergjysmoj, perjetoj, perkujtoj, permbaj, permbyt, perngjaj, perpunoj,
perqesh, pershpejtoj etj .
N nj varg foljesh parashtesa per-, krahas intensitetit t veprimit,
shpreh edhe ngjyrime t reja kuptimore, p.sb.: perbluaj (kbs. bluaj),
perfshij (khs. fshij), perhap (kbs. hap), perkthej (khs. kthej), perlaj
(khs. laj), perlyej (khs. lyej), permbledh (khs. mbledh), perndjek (khs.
ndjek), perpjek (khs. pjek), perplas (khs. plas), perputh (khs. puth),
persos (khs. sos), perul (khs. ul) etj.
Formimet e m siprme jan produktive dbe aktive n gjuhen
e sotme letrare.
Me parashtesn per- formohen edhe nj numr foljesh, kryesisht
prej emrash q emertojne pjes t trupit te njeriut ose lnd, p .sh.:
perball (ball), perbuz (buz), perfytem (fyt), perdor (d ore), perkrah
(krah), pergjunj (gjunj) etj. , perbalt (balt), pergjak (gjak), permiellem
(mieli), perjarg (jarg) etj.
Te dy kta tipa jan produktiv, por jo aktiv n shqipen e sotme
letrare.

(qep), shthur (thur), zhdredh (dred h), zhduk, zhdukem (dukem), zhven
dos (vendos), zhvulos (vulos) etj.
Ky tip shte produktiv dhe aktiv n gjuhen e sotme letrare.
Te nje numr foljesh kjo parashtes shpreh intensitetin e vepri
mit te shoqeruar edhe me ngjyrime te reja kuptimore, p. sh.: liroj
(khs. liroj), shkembej (khs. kmbej), shkeput (khs. kput), shnderroj
(khs. ndrroj), shperndaj (khs. prndaj) etj. Me kte kuptim para
shtesa -/sh-/zh- prdoret rralle ne gjuhn e so tme letrare per formime
t reja.
Foljet e formuara me ann t parashtess -/sh- prej emrash jane
te rralla, p.sh.: shfaq (faqe), shkoq (koqe), mallem (mali), mend
(m end).
Ky tip nuk shte as produktiv, as aktiv.
Shenim. Ka dallime ndrmjet mbiemrave prejpjesor t formuar prej foljesh

-/sh-/zh- dhe mbiemrave prejpjesor te forrnuar me pa


pa-: i armatosur, i orientuar, i shqepur, i zhvidhosur etj. dhe i paarma
tosur, i paorientuar, i paqepur, i pavidhosur etj. Te part tregojn nj tipar q esht
qe kane parashtesen

rashtesn

pasoje e veprimit

t shprehur nga folja perkatse (i arm2tosur

;;}atosur), ndersa t dytet tregojn nj tipar


primit q shpreh kjo folje (i paarmatosur

9. Kjo parasbtes, q paraqitet ne tri variante fonetiket>,


shrben kryesisht pr t formuar folje prej foljesb. Ajo i jep fjals
(armatos), enjtem (njtem),
nj kuptim t kundrt, p.sh. : armatos
--organizoj (organizoj), oriento} (orientoj), shpalos (palos), shqep

qe esht ar
s ve

T njejtin dallim kan edhe ernrat armatosje (


t armatosurit), 'orientim,.
shqepje, zhvidhosje etj. dhe' mosarmatosje (mungesa e te armatosurit), mosorientim,
mosqepje etj. Pra, nj rnbiemr ose nj emer foljor mund te ket dy antonimet>,
=

midis t cilave ka dallime kuptimore te qarta:

i paarmatour +- i

mosarmatosje

+-

armatosur i armatosur
armatosje armatosje

Kto dallime kuptimore duhen mbajtur parasysh n menyr qe emrat dhe


rnbiemrat antonirnik te

FORMIME ME PARASHTESjjN -/SH-/ZH-

qe eshte pasoj e mungeses


q e nuk sht armatosur).

perdoren drejt, ne prputbje me kuptirnet e tyre.

FORMIME ME PARASHTESAT MBI- E NEN-

10. Me parashtesat mbi- e neo- formohen kryesisht emra e


folje. Kto prapashtesa jan antonimike, d.m. th. kane kuptime te
kundrta.
l) Antonime quhen .fjalet qe kane kuptirne te kundrta, p.sh.: i madh -i vogf

l)

Per perdorimin e tyre

206

shih Drejtshkrimi i gjubes sbqipe 23.

qep- shqep etj.

207

Tek emrat parashtesa mbi- shpreh kup timin e te qenit si per


dikaje (qofte drejtperdrejt, qofte si dika e shtuar) ose kuptimin
e te qenit ne nje shkalle me te larte se e zakonshmja, ne nje shkalle
qe e kalon masen e caktuar, p.sh. : mbikalim, mbilekure, mbishkrim,
mbishtrese, mbivlere etj. ; mbilodhje, mbingacmim, mbingarkese, mbi
normative, mbinxehje, mbinjeri, mbipercjelles, mbiprodhim, mbipune,
mbitension etj .
Te foljet parashtesa mbi- shpreh pergj ithesisht kuptimin e teprise ose te nje veprimi qe kryhet ne nje shkalle me te larte se e zakon
shmja, p.sh.: mbimoj (e moj me teper se 'vlen), mbijetoj (vazh
doj te jetoj duke kapercyer veshtiresi dhe rreziqe, jetoj me shume
se dikush tjeter), mbivleresoj (vleresoj me teper se ' vlen ne te ver
tete), mbizot eroj (qendroj a dal mbi gjithe te tjeret nga rendesia,
nga sasia etj . ) .
Tipat e mesiperm te formimeve me parashtesen mbi- jane produktive dhe aktive ne gjuhen e sotme letrare.
Parashtesa neo-, te emrat e formuar me ane te saj, shpreh kup
timin e te qenit poshte dikaje, p .sh.: nenlekure, nenshtrese, nentoke
etj . ose kuptimin e varesise a te nenndarjes, p .sh.: nendrejtor, nen
kolonel, nenoficer, etj .; nengrup, nenklase, nenprodukt, nensistem ,
nenstacion etj .
Keta tipa jane produktive dhe aktive ne shqipen e sotme letrare.
Foljet e formuara me parashtesen neo- kane kuptim te kundert
me foljet perkatese te formuara me parashtesen mbi-, dhe tregojn
nj veprim qe kryhet ne nje shkall jo te plot a me t ulet sesa duhet,
p . sh.: nenmoj, nenvleresoj (moj, vleresoj me pak se 'vlen ne te
vrtete) .
,

Shenim. Foljet nnkuptoj, nnqesh, nnshkruaj, nnshtroj kane fituar nje kuptim
te ri, me pak a me shume te ndryshem oga kuptimi i fjales prej se ciles jane formuar (krahaso p.sh. qesh e nnqesh).

prm bajn kto parashtesa, i prkasin sidom


os term inolo gjis t ek
niko-shkencore ose shoqrore-politike, p . sh.:
anormal, apoli

tik, anti
demokratik, antifashist, antiklerikal, decen
tralizoj, deformoj, dekom
pozoj, dezinfektoj, disproporcion, internacion
al, kooperim, kooperoj
panevropian, policentrizem, po/ivalent, super
struktur etj. Disa prej

parashtesave t msiperme kan dhne form ime


t reja edhe brenda
shqipes, si : afetar, antiajror, antifetar, antip
opullor, panshqiptar
superprodhim etj
Nj pjes e mir e parashtesave t huaj a mun
d t zvendsoh en
n nj varg fjalish me mjete t gjuhs shqip e ose
e gjith fjala e huaj
mund t shqiprohet, p.sh.:
'

l. anti- m und t zevendesohet me kunder-:


kunderacid (antiacid), kundrajror (antiajror , kund
rdridhs (anti
vibrant), kundergaz (antigaz), kundrhelm (antihelm),
kundrqeveritar
(antiqeveritar), kunderrepublikan (antirepublikan),
kundersimetrik (an
tisimetrik), kundrtank eantitank), kundertrup (antik
orp) etj.
2. de-, dis- (dez-) mund t zven dsoh en zakon
isht me -, sh-,
.,
zh- ose me shper-:
amidoj (dezamidoj), aneksim (dezaneksim), emul
sionoj (dez
emuls ionoj) , militarizoj (demi litarizoj), jonizim (dej
onizim), ok
sidim (dezo ksidim ), natyrim (dena tyrim) ; shform
im (defor mim),
decentralizim), shprbrje ( dekompozim), shpolarizim
epolarizim), zhglqerezim (dekalcifikim), zhgenjim (
deziluzion);
shperbashkim (disociacion), shperpjestim (dispro
porcion) etj .

'}h

3 . ioter- mund t zvendsohet me oder-:

11. Bashke me fjalet e reja me prejardhje t huaj kane hyr


n gjuhen shqipe edhe nje numer parashtesash te huaja, si: a-, anti
de- dis- (dez-), inter-, ko-, multi-, pan-, poli- super- etj . Fjalt q

ndrballkanik (interballkanik), ndra/eat (interaleat),


nderlcom
btar (internacional), ndrkombtare - ndrkombta
rja (internacio
nale), nderhyrje (intervenim), nderkontinental (i nterkontinen
tal), nder
kapje (interceptim), ndermolekular (interm olekular),
ndrpreres (in
terruptor), ndershtenie (interpolim), ndrshtie (interpoloj},
ndrz
nor,-e (intervokalik:, -e) etj.

208

14-54

SHQIPERIMI I DISA PARASHTESAVE TE HUAJA

209

e:::

2.

me bashk&-'?
mund te zevend
ial), bashke
ashkekzistence (koeKZfstenc), bashkeboshtor (koaks
(kon
endror
eq
bashk
erim),
kohr (kontenporan), bashkepunim (koop
bashke
inim),
(koord
centrik), bashkereferat (koreferat), bashkerendim
variant (kovariant) etj .

(1.

'

'

super- mund te zevep.dsohet me mbi-:


im{
'rnb6mb etar (superna"cionai), mliindbt superstruktur}, mbi
eteror (su
njerezor (supernjerzor), mbishqisor (supershqisor), mbisht
peretatik), mbishtrese (superstrat) etj.
N periudhn e paslir imit jan bere perpje kje t sukses shme
e for
pr shqip rimin e parashtesave t huaja dhe pr gjaller imin
sh se
parasy
pasur
duhet
Por
.
shqipe
mimeve t reja me parashtesa
z-,
t
mund
nuk
lart
me
disa nga parashtesat e huaja t prme ndura:
vshtir
i
me
vendsohen n t gjitha rastet. Zevendsimi i tyre shte
tes,
kur fjala sht ngulitur pak a shum n gjuh me at parash
t,
cionalis
interr:a
ciona/7
interna
ist,
p.sh. antibio tik, antiparti, antizog
i
rimi
shqip
tjera
te
raste
internacionalizem, superfuqi, etj. N disa
arsye
pr
dur
parashtess ose i gjith fjals se huaj esht. i pamun
jopokqptimore, p.sh. mbiemri apolitik ,-e nuk sht i barabart me
'

ffl

12. Me an te . kesaj prapashtese formohen emra e mbiemra.


Si tem fjaleformuese per emrat e mbiemrat e formuar me kt
prapashtes shrben kryesisht tema e p jesores: bleres (blere), djeges
(d jeg-ur), nxenes (nxene), preres (prere), shites (shit-ur), vjeles (vjel).
etj . Per foljet me tem m -o ose me -ua (si degjo-j, shkrua-j) prapa
shtesa -s i ngjitet tems s p j esores m -ue, e ciJ,a.-ka.,_h);r me kt
for
funksion n temi
es t gjuhs
letrare n2a ish-niitf
.
le:trar veri or : egjue
gjue), kerkues
shkrues (shkriie)-i:J;
:-:::Je?eleh disa emJa e .mbiemra q j an formuar me prapashtesen .
-(e)s nga tema e s. tashes s disa foljeve, si p. sh. : kames (kam)"
ngases (ngas), vrases (vras) etj . .
K y tip nuk sht a s produktiv, as aktiv.
Nje varg emrash e . mbiemrash me prapashtesn.' -(e)s jan for ..
muar prej temash emrore, p.sh. : grykes. (gryk), gjykates (gjykat), .
1ajms (lajm), mess (mes), (bime) mjalt e (mjalt), mu{lts (niulli)).
ndihms' (ndihm), petes (pet), (pjeper) ujes (uj ),. (ullitz/) vajes (\aj)
:..
, ;
etj.
. ..
Kto formime nuk j an shum produktive n gjhen e .sotme
letrare.
Emrat me prapashtesn -(e)s t formuar prej. j. eme folj ore
.
emrto jn zakonisht nj person sipas vp.rimit q. kryn spas , pr,o.:
fet .,o se. .P.u.s me te piln . m rret, , p. sh. : bl!i,' q'gj ues, e.nfes,
qlii$, r hetues,. lyp$) msues munc/es, . ndertues.,, 'n ens;.qites,- :shftes,

shkrirs,. shkrues, votues, zgjedhes. etj'.. Te gjitb.e kht:e'in r nga 'pike


q ;rjQQ'prkananija kuptim'te inund t 'zbithehen :n i
:r;l-,:f:,: r- -:,,::It.
., 1(.;,/. t.:,ff; /.,./t
. ; , .
. \._;;i
..

'

..

..

'ttiun :.' 'li'i

.
1,,

l lO

PRAPASHTESA -CE)S

gjithe- : )
6. pan- m un d te zevendesohet me --

___..

PRAPASIDESA

i-

(panevro ian), gjithe. 'itheVriip ian


;-81
gjithafrikan {panaf
.
. _
) etJ.'
q1ptar
(pansh
r
.
nJerezor (panhumanb.. g)ltheshqzpta
-

ME

Formirni i fjalve te reja me an prapashtesash sht nj nga


ugt
kryesore 'pr pasurimin e leksikut t shqipes s sotme letrare
rr
Me prapashtesa formohen emra, mbiemra, folje e ndajfolje.
Prapashtesat kryesore produktive t shqipes s sotme letrare j ane:

mund te zevendesohen me sbume-:


shume7
s"Jtuml!1Jefffia mor (polin uklear), shumefaqesh (polieder),
h
kendes
shume
fishesi (multi plicitet), shumefishim (multiplikacion),
ngjy
shume
(poligon), shumekombesh (multinacional, plurinacional),
(mnlticeqelizor
shume
l),
1atera
(multi
resh (multi kolor), shumepalesh
lular, pluricelular) etj.

s: poli- multl_::-

FJALE TE FORMUARA

..

. -.

...
.

'

..

...

_1

..

.. ..

2U

tse ne te tashmen e deftores, p.sh. : bleres ai q blen, degjues ai

q dgjon etj .
Mbiemrat me prapashtesn -(e)s tregojn nj tipar, nje cilesi,
sipas veprimit t emrtuar nga tema fjalformuese : bindes (fakt bin
ds), dal/ues (tipar dallues), enderrues (sy ndrrues), helmues (gaz
helmues), kullues (kanale kulluese), lehtesues (rrethana lehtesuese),
mbjelles (makine mbjellese), perve/ues (rreze perveluese), prodhues
(forca prodhuese), shprehes (vshtrim shprehes), terheqs (pamje
trheqse), tretes (lngje tretse) etj.
Sheoim. Trajtat e ish-variantit letrar jugor : degjonjes, enderronjes, helmonjes,
prodhonjes, veonjes, voton jes etj., nuk jane ne pajtim me normen e sotme letrare
dhe nuk duhen perdorur. Ben perjashtim vetem punonjes (si emer e si mbiemer),
qe eshte ngulitur ne gju hen letrare ne kete trajte, p.sh. : punonjesit e bujqesise,
masat punonje$e etj.

PRAPASHTE SAT

AR, TAR
-

13. Me an t ketyre prapashtesave formohen emra e mbiemra,


kryesisht prej temash emrore.
Emrat me prapashtesat -ar, -tar- emrtojn : a) nj person sipas
mjeshteris s tij, p.sh. : argjendar, b/etar, detar, fshesar, gazetar,
kngetar, kepucar, t> kopshtar etj.; arsimtar, farktar, peshkatar, zdru
kthtar etj.; b) nj person sipas veprimit q kryen, p.sh. : genjeshtar,
kundershtar, notar, tradhtar etj. (kta tre t fundit jan formuar prka-1
ijsis,b;t nga temat e foljeve kundershtoj, notoj, tradhtoj dhe nga ku
timi jan emra vepruesi); /irimtar, deshmitar, /ajmetar, luftetar 2)
udhtar etj. 3->; po kshtu edhe atdhetar (ai q do atdheun dhe
piqet per t mirn e tij).

l) Fjala kpucetar nuk eshte normative.


2) Fjala luftar nuk eshte normative.
3) Ne disa formime prapashtesa -tar del ne trajten -atar, p.sh. gjakatar, peahkat11r

Me prapashtesn -ar formohen edhe disa emra banorsh, si


kolonjar, korar, lushnjar, myzeqar, pogradecar etj.
Mbiemrat e formuar me prapashtesat -ar, -tar 'shprehin pr
gjithsisht marrdhnie prkatsore, p.sh. : bregdetar <<qe i takon breg
detit, q ndodhet n bregdet (p.sh. : qytet bregdetar) ose q sht
karakteristik per bregdetin (p.sh. : klim bregdetare), po keshtu edhe
djaloshar, fami/jar, /egjendar, mesjetar, potar, postar, zyrtar etj. Mbi
emrat e formuar me prapashtesn -tar prej nj emri foljor m -im,
si kalimtar, perfundimtar, prparimtar, shkaterrimtar, vendimtar etj.,

shprehin nj tipar n baz t rezultatit te veprimit q sht kryer,


p.sh. : periudh kalimtare (periudh q shrben si kalim per n nj
periudhe tjetr), njeri perparimtar (njeri q do perparimin) etj.
Shenim. Ne disa raste krahas emrave e mbiemrave te formuar me prapashtesen
-(e)s prej temash foljore, si lirues, fitues, krijues, ngadhnjyes etj., perdoren ne
gjuhe edhe emra e mbiemra te formuar me prapashtesen -tar nga emra te veprimit
m8 -im, p.sh.: lirimtar, fitimtar, krijimtar, ngadhnjimtar etj. Keta tipa fjalesh kane
kuptime te aferta, pasi emertojne personin qe kryen veprimin e shprehur nga tema
fjaleformuese: lirues, lirimtar (ai qe liron), por ata kane edhe dallime ndermjet
tyre e prandaj nuk mund te perdoren lirisht ne vend te njri-tjetrit. Te emrat e
mbiemrat me prapashtesen -(e)s kuptimi i vepruesit (i personit qe kryen nje veprim
konkret ne nje ast te dhene) eshte me i qarte, me i drejtperdrejte, sepse ata for
mohen drejtperdrejt nga folja perkatese, ndersa te emrat me -tar kuptimi i ve
pruesit del jo drejtperdrejt nga folja, por nga nje emer foljor (liroj > lirim > li
rimtar); ve kesaj te emrat me -tar ky kuptim eshte i shoqeruar edhe me nJe nuancc
tipari, paraqitet si veti e personit perkates. PCr kete arsye thuhet : Populli i Elbasanit
priti me dashuri liruesit e tij, partizanet e Brigades XV Sulmuese, Otuesit e kupes;
fituesit e konkursit etJ.; por : Proletariati eshte lirimtari i njerezimit n ga shtypja
dhe shfrytezimi, Ciirimtaret (titull romani); fitimtaret nuk jane ti pakritikueshem
etJ.
Te kihet parasysh se tipi i emrave te vepruesit me prapasbtesen -s eshte me
produktiv se tipi sinonimik me prapashtesen -tar, keshtu qe ne shume raste ka
vetem formime me -s, p.sh.: botues, degjues, lexues, mesues, rrapues etj. (dhe jo
njekohesisht edhe botimtar, degjimtar, leximtar etj.), por ne disa raste te veanta
ka veHSm formime me -tar, p.sh.: kercimtar, mendimtar, mergimtar etj. (dhe jo
n.iekohesisht edhe kercyes, mendues, mergues etj.). Ne keto raste perdorimi
emrave te tipit me -s ose te tipit me -tar eshte ngulitur nga tradita.

pushkatar etj. Kjo trajte e zgjeruar e prapashteses -tar eshte formuar per
logji meAstet kur ajo esbte bashkuar me nje teme shumesi me -a: /ajktJ +
lajkatar, + tar: (edhatar e prej ketej edhe gjakatar, peshkatar etj.
mimet -atar k&.ae \llbetur mjaft te kufizuara ne gjuhen letrare.

212

213

.,.1

PRAPASHTESAT -OR, -TOR


14. Ne gjuhen e sotme letrare me ane te ketyre prapashtes
formohen kryesisht mbiemra qe ne shumicen e rasteve shprehin
a) marredhenie perkatesore, p.sh.: arsimor,-e q i prket arsimit
qe ka te bej me arsimin, bujqesor, -e qe ka te bje me b ujqesine
qe i perket bujqsise, po keshtu edhe : bashkeshortor,-e, bimor,
.boteror,-e, burimor,-e, dialektor,-e, ditor,-e, grdmatikor,-e, he/e"
dhor,-e, ideor,-e, javor,-e, kerkimor,-e, mendimor,-e, mjekeso'r,-e,
izor,-e, qymyrguror,-e, sasior,-e, shkollor,-.,, trupor,-e, vjetor,-e etj. ;
b) nje tipar dlesor (shume here ne baze te nje krahasimi), p.sh. :
ror,-e qe i ka hije burrit, qe esht i forte ashtu si burri, q ka
t burrit (qendrim burreror, sjellje burrerore, kenge burrerore,
burreror, tipare burrerore etj .), po keshtu edhe femeror,-e, feminor,
foshnjor,-e, njerezor,-e, paqesor,-e, rrenjesor,-e, thelbesor,-e, vajzeror,
etj .
Prapashtes -or n disa formime paraqitet ne trajtat e
-(e)sor, p.sh. : gjyqesor (gjyq), jetesor (jete), paqesor (paqe),
(rrnj) etj ., ose -(e)ror, p.sh. : boteror (bot), shpirteror (shpirt), sh
tror (shtet) etj .
t" \ ..:::, l ;
'Pfapashtesn -o r sht sh
r
Tipi i mbiemrave te' t r
.
produktiv sidomos n terminologjin shkencore-teknike, p.sh. :
botor,-e, buxhetor,-e, deftor,-e,
.thamor,-e,. boshtor,-e,
dytesor,-e, dyvizor,-e, (numer) dhjetor, gojor-e, grykor,-e, (dru) gjethotil
gjyqesor,-e, (dru) halor,-e, hundor,-e, kanunor,-e, kendor,-e, kohor,
'!endor,-e, levizor,-e, (menyra) lidhore, ligjor,-e, niadhor,-e, martesor
zakonor,-e
parespr,-e, rrokjsor,-e, shendetesor,-e, vepror,-e,
Si shihet nga kta shembuj, prapashtesa -or bashkohet zakorus lf
me tema emrore e n raste t veanta edhe me tema mbiemror<L
s i dytesor (i dyt), madhor (i madh), paresor (i par), ose foljore,
(peremer) deftor (dfto j), (menyra) lidhore (lidh), (diateza) vep
(veproj) etj.

Prapashtesa -tor ka te njjtin kuptim me -or, por sot nuk


aq aktive. Me t jan formuar vetm disa mbiemra, si baritor, leshto,l
pastertor etj .

$ \

214

Shenim 1. Ne shqipen e sotme prapashtesat -ar e -tar sherbejn per te for


muar kryesisht emra, ndersa prapashtesa -or per te formuar mbiemra. Kjo shihet
sidomos ne rastet kur ato basbkohen me te njejten teme, p.sh.: arsimtar,-i - ar
,
simor, ditar,-i - ditor, gojetar,-i - gojor, mendimtar,-i - mendimor, kerkimtar,-i
,. - kerkimor, pronar,-i - pronor, shkaktar,-i - shkakor, shkencetar,i - shkencor,
shkollar,-i- shkollor, vjetar,-i - vjetor etj.
Prapashtesa -tor nuk eshte aktive ne gjuhen e sotme, prandaj per rastet kur
ka formime paralele me -tor dhe -tar, jane normative vetem kto te fundit: gjahtar,
kengetar, tradhtar, vjershetar etj. (dhe jo gjahtor, kengetor, tradhtor, vjershitor).
Shenim 2. Per t'i perdorur drejt mbiernrat e formuar me prapashtesen -or,
te kihen parasysh udhezimet e meposhtme:
a) Te @llohet..... k!m1imi i emrit n rasn gjinore, rrjedhore ose ne nj rae
tjeteY1:fga kuptirni i mbiemrit perkates me -or:
kopshrr-, shkol/es

dhe jo kopshti shkollor


kopsht. shkolle
por: viti shkollor
lufta e klasave
ose
dhe jo lufta klasore,
lufte klasash
por: qndrim klasor;
orari i msimeve
dhe jo orari msimor,
por: plani msimor ,
rruga e shkencs
dhe jo rruga shkencore,
por: vepr shkencore,
gishti i unazes
dhe jo gishti unazor,
por: lidhje, prerje unazore;
letersia per fmije
dhe jo letrsia /minore,
por: buzeqeshje /minore etj.
Si shihet n:ga shembujt e mesiperm; ernri ne gjinore, rrjedhore a kallezore
me patafjale shpreh perkatesi, ndonjehere destinacion (letrsia pr Jemiji), ndersa
mbiernrat perkates me -or(e) shprehin nje tipar cilesor e jo marrdhenie perkate
sore wrandaj ata nuk mund te perdoren ne vend t ernrave).
b) Te mos formohen pa nevoje dhe ne kundershtirn me natyren e shqipes
mbiemra me prapashtesen -or(e), kur ne vend te tyre niund te perdoret nje emer
me ose pa parafjale, p.sh.: rrugic me kalldrem (dhe jo kalldremore), det me tallaze
.
(dhe jo tallazor), kordoni i krthizs (dhe jo krthizor), veorit e karakterit (dhe
jo karakterore), l!epra ne proze (dhe jo prozore) etj.; po keshtu te mos fot:mohen
pa nevoje mbiemra me -or(e), kur perdoren ne gjuhe mbiemra te tjere me t njcjten teme, p.sh.: veori fonetike (dhe jo fonetikore), mjete stilistike (dhe jo stilis
iikore), male vigane (dhe jo viganore) etj.
ose

215

PRAPASHTESA -1ST
15. Kjo prapashtese me prejardhje te huaj eshte bere mjaft
produktive per formimin e emrave q emertojn nj person sipas
mjeshteris ose puns q kryen, p.sh. : buldozerist, centralist, iklist,
ekskavatorist, elektricist, futbollist, karikaturist, kooperativist, ki
tarist, motorist, sportist, shahist, tankist, traktorist, vagonist, vio li
nist, volejbollist etj .
Me ane te ksaj prapashtese formohen edhe emrtime te par
tizanve a t pasuesve te nj dukurie, rryme ose organizate, p.sh. :
anarkist (anarkizm), fashist (fashizem), idealist (idealizm), imperialist
(imperializm), leninist (leninizm), marksist (marksizm), materialist
(materializem), socialist (socializem) etj. Sipas ketij modeli jan for
muar edhe : ballist (Balli Kombtar), fanolist (Fan Noli), majtist (i
majte), zjarrist (Grupi i <<Zjarrit>>), zogist (Zogu) etj .
Tipi shte produktiv dhe aktiv ne gjuhn e sotme.
PRAPASHTESA

-IM

16. Me an te ksaj prapashtese formohen prej foljesh me


-oj, -ej emra veprimi (emra q tregojn veprim), p.sh. acarim (acaroj),
admirim (admiroj), afrim (afroj), betonim (betonoj), copetim (coptoj),
d;merim (dimeroj), germim (grmoj), kuvendim (kuvendoj), pergjithe
Sim (prgjithsoj), pleherim (pleheroj), rrezatim (rrezatoj), sundim
(s undoj), udhetim (udhtoj), etj., defrim (dfrej), kembim (kmbej),
kercim (kercej), pelqim (plqej), rrefim (rrfej), shperblim (shprblej) etj.
Disa nga emrat e formuar me prapashtesn -im prve kuptimit
t veprimit kane edhe kuptimin e rezultatit te veprimit, p.sh. : botim
(1. te botuarit, p.sh. : Botimi i Historise se PPSH qe nje ngjarje e
shenuar per masat punonjese dhe per Partine ; 2. vepra e botuar ose
tersia e kopjeve te nj vepre, t botuara njhersh, p.sh. : botimet e
reja, botimi i dyte etj.) po kshtu edhe : emertim, kompozim, propozim,
vertetim etj. Disa emra te tjer me -im kane vetm kuptimin e rezultatit
te veprimit, p.sh. : agim, blerim, vendim.
Tipi i emrave te formuar me prapashtesn -im shte shume pro
duktiv dhe aktiv n gjuhn e sotme letrare.

216

PRAPASHTESA -IME
17. Me an te kesaj prapashtese formohen prej foljesh m
-ij, -ej, -oj emra abstrakt femrore q emertojn kryesisht nje fare
zhurme ose fenomene atmosferike, p.sh. : blegerime (blegrin), fer
shellime (frshllij, fershllej), jshkellime (fishkellij, fishkllej, fish
klloj), gogesime (gogesij), gumezhime (gumezhij), hingellime (hin
gellin), kercellime (krcllin), oshetime ( oshetin), psheretime (pshe
rtij), rrapellime (rraplloj), sokellime (sokllij), shushurime (shushu
rin), tringellime (tringellij, tringelloj), trokellime (trokellij), ulerime
(ulerij), uturime (uturin) etj.; bubullime (bubullin), shkreptime
(shkreptin), vetetime (vetetin) etj.
Me kete prapashtese jane formuar edhe nje numer emrash te
tjer qe kane kuptime te ndryshme, si cingerime, ikerrime, rruku1/ime, shkarezime, vogelime tj.
Tipat e msiperm t emrave te formuar me prapashtesen -ime
jane produktive e deri diku aktive, sidomos tipi i emrave qe tre
gojn nje zhurm.
Per disa nga emrat m -ime q tregojn nj zhurme, perdoret
her-her edhe nje variant mashkullor m -im, p.sh. : jershellime e
fershellim,-i, fishkiHlime e fishkellim,-i, kercellime e kercellim,-i, trin
gellime e tringellim,-i etj. N prgjithsi, keto variante fjalformuese
t gjinis mashkullore kan dal nga norma e sotme letrare dhe duhen
mnjanuar nga prdorimi.

PRAPASHTESA -ESE

18. Me prapashtesn -ese jan formuar e formohen nga tema


e kohs s tashme t foljeve me -oj, -ej, -uaj emra konkret e abstrakt
q emrtojn rezultatin e nj veprimi ose nj send sipas puns pr
t ciiin shrben, p.sh. : ankese, fejese, fergese, harrese, jetese, krijese,
kujtese, kthese, martese, mungese, ndalese, ndertese, ngarkese, ngate
rrese qendrese, shtese, urdherese, vonese etj.; banese, fshese, kullese,
mbulese, nderresa,-t, shtrese etj.
Tipat e emrave t formuar me prapashtesn -ese jane produktive,
por shume pak aktive ne gjuhen e sotme letrare.
217

Shenim. Ne mjaft raste nga e njejta folje eshte formuar nje emer me prapa
shtesen -im e nje emer me -ese . Keta dy tipa emrash kane dallime ku pt i more dhe
nuk duhen ngaterruar ne perdorim. Ne pergjithesi, emrat me prapashtesen -im
jane abstrakte . dhe tregojne nje veprim, ndersa emrat me prapashtesen -ese tre
gojne rezultatin (konkret ose abstrakt) te atij veprimi, p.sh. ndertim (veprimi i te
ndertuarit) dhe ndertese (rezultati i ndertimit), krijim (p.sh. : krijimi' i kushteve
te reja per . . . ) dhe krijese (p.sh. : njeriu eshte krijese e natyres) ; po keshtu: der
gim - dergese, kerki m - kerkese, kthim - kthese, largim - largese, mbarim
'
mharese (perdoret vetem si term ne gramatike), mbulim - mbulese, ndalim ndalese, ngarkim - ngarkese, ngaterrim -ngaterrese, pagim-pagese, parashtrim
parashtrese, qendrim - qendrese, shartim - shartese, shkrim - shkrese, shtim
shtese, trajtim - trajtese etj. Prandaj duhet th en e : kerkimi i llogarise (dhe j o
kerkesa e llogarise), por : k a kerkesa per libra teknike e shkencore, ritmi i shtimit
te popullsise, por : shtesa e popullsise per vitin 1974 (dhe jo shtimi) ; u krye shartimi
i dardheve, por : te gjitha shartesat kane zene (dhe j o shartimet ) etj.
Ne rastet kur edhe emri me - im tregon rezultatin e nje veprimi, ashtu si emri
me -ese, ata kane fituar k uptime te ndryshme, p.sh.: krijim (me kuptimin <<veper
artistik e, p.sh. : krijime te letrareve te rinj) dhe krijese (dika e krijuar - za
konisht frymor, p.sh. njeriu eshte krijesa me e /arte e natyres), shkrim (nje krijim
i shkruar, p . s.h . : shkrime te botuara, shkrime me permbajtje te shendoshe) dhe
shkrese (diCka e shkruar me karakter zyrtar) ; ndertime (vetem ne shumes: <<vepra
.qe jane ne ndertim e siper, p.sh.: po behen shume ndertime) dhe ndertesa.

P RAPASHTESA -JE
19. Me ane te kesaj prapashtese formohen emra veprimi
gjinise femerore . Prapashtesa -je bashkohet : a) me temen e pjeso
se foljeve qe ne te tashmen e deftores dlin me teme me bashketingef
llore, si edhe te atyre foljeve qe e zgjerojne temen e se kryeres se thj
shte e te p jesores me -(j)t- 0 , p.sh. : hapje (hap, hap-ur), marrje (
marre), prekje (prek, prek-ur), shetitje (shetit, shetit-ur), veshje
vesh- ur) etj. ; gjetje (gjej - gjeta, gjet-ur), gjuajtje (gjuaj - gju
gjuajt-ur), mbajtje (mbaj - mbajta, mbajt-ur), ruajtje (ruaj
ruajta, ruajt-ur), verejtje (verej - verejta, verejt-ur), fjetje (fie
fjeta, fjet-ur) etj . ; b) me pjesoren e fo(jeve te klases se pare te

dhimit te pare qe dalin me -aj, -ej 1 ) ' -ij, -yj , -iej, -uaj2 > ' -yej, si edhe

te shumices se foljeve te zgjedhimit t trete e te foljeve te parregullta


S1:1pletive, qe dalin ne pjesore me -ne, p.sh. ; /arje (laj , Jare),3> sharje
(shaj, share), blerje (blej, blere), fshirje (fshij, fshire), hyrje (hyj, hyr),
shtyrje (shtyj, shtyre), zierje (ziej, zier), b/uarje (bluaj, bluar), shuarje
. (shuaj, shuar), kryerje 'krYej, kryer), lyerje (lyej, lyer) etj . ; nxenie4 >
{nx, ne), venie' (ve, vene), shtenie (shtie, shten), lenie (l, lene),
thenie (them, thene), ngrenie (ha, ngrene), qenie (jam, qene) etj. Ne
raste te veanta kjo prapashtes bashkohet edhe me temen e se tash
mes, p.sh. : kamje (kam), ngasje (ngas), vrasje (vras). Pra, si shihet
edhe. nga shembujt e mesiprm, prapashtesa -je bashkohet me te
gjitha ato tema foljesh, me te cilat nuk bashkohet prapashtesa -im.
Emrat e formuar me prapashtesen -je (njesoj si ata me -im)
j ane emra abstrakte veprimi, por disa prej tyre e mertojne edhe re
zultatin e veprimit perkates ose nj send konkret, p.sh. : dalje (dera
nga dalim), hyrje (dera nga hyjm>>), mbledhj{! (p.sh. : mbledhje e
kolektivit), ndarje (<mje pjese e ndare e nje hapesire), perzierje (p.sh. :
perzierje kimike), thirrje (p.sh. : Thirrje e Frontit Demokratik) etj .
e

Shenim. Si u permend n 1 6, prej foljeve me -oj emrat foljore te veprimit


formohen me prapashtesen -im e jo me -je, prandaj perdorimi i emrave, si hel
'muarje (helmoj), hutuarje (hutoj), shpuarje (shpoj), shtruarje (shtroj), zgjuarje
(zgjoj), ne vend te helmim, hutim, shpim, shtrim, zgjim nuk eshte ne pajtim me
normen letrare (por mund te perdoren emrat uarje e shkuarje, te formuar nga
pjesoret uar e shkuar, per analogji me bluarje, kruarje etj . , meqenese nga foljet
oj e shkoj nuk jane formuar emra me prapashtesen ;-im) . .
Formimi i emrave me prapashtesen -je esh te produktiv dhe aktiv ne gjuhen
e s otme letrare.

l) Me perjashtim te foljeve qe ne pjesore e z bert hejne zanoren e te temes ne


-ye-, si krcej - kercyer, rrefej - rrefyer etj.
2) Me perjashtim te foljeve gatuaj, paguaj, shkruaj, pershkruaj, prejt te cilave

.
formohen emra me prapashtesen -im; gatim, pagim, shkrim, prshkrim.
3) Zanorja e fundore e pjesores bie kurdohere para parashteses -je.
4) Pas bashketingellores n prapashtesa -je shkruhet -ie ; shih p er kete Drejt
shkrimi i gjuhes shqipe 32.

l) Shih 100, 1 1 2 ne pjesen eshtje t morfologjise.


21 8

21 9

PRAPASHTESA -ISHTE/-ISHTit
20. Me ane te kesaj prapashtese, qe paraqitet me dy variante,
formohen kryesisht emra qe tregojne nje vend ku gjenden me shu
mice sende te emertuara nga tema fjaleformuese (tema fjaleformuese
ne te shumten e rasteve eshte nje emer bime), p.sh. : agrumishte, ahishte
ose ahishte, farishte, jidanishte, fierishte ose jierishte,jonxhish te, ka//a
mishte ose kal/amishtel), /ajthishte ose /ajthishte, lu/ishte, pemishte,
p/epishte ose plepishte, qarrishte, ranishte, rrapishte ose rrapishte,
shelgjishte ose shelgjishte, trendajilishte ose trendafi/ishte, thekerishte,
ul/ishte ose ullishte, zal/ishte etj. Si shihet nga shembujt e mesiperm ,
disa emra jane ngulitur ne gjuhen letrare ne trajten me -ishte, disa
me -ishte, ndersa disa t tjer prdoren her me njren e her me
tjetrn trajte2). N keto raste duhen paraplqyer n prgjithsi traj
tat me -ishte.
Me prapashtesen -ishte sht formuar nga tema e foljes punoj
edhe emri punishte.
Tipi i emrave t formuar me prapashtesen -ishtej-ishte eshte
produktiv dhe aktiv n gjuhn e sotme letrare.

PRAPASHTESAT -1, -()SI, -()RT


21. Me an e te ketyre rapashtesave formohen emra a bstrakte
t gjinis femerore, qe tregojne nje cilsi a nj veori.
Prapashtesat -i, -(e)si, -(e)ri jan te aferta nga kuptimi themelor
q shprehin, por dallohen njra nga tjetra sipas llojit te tems me te
cilen bashkohen .
l) Ky emer, ve kuptimit nje vend ku ka shume kallama>), ka edhe kuptimin
kallam, kallam i misrit,
2) Sipas tingullit fundor te prapashteses ndryshon edhe menyra e formimit te
trajtes se shquar dhe te shumesit: emrat me -isbte e formojne trajten e shquar
me -ja (duke rene e-ja fundore e patheksuar) dhe shumesin e kane njesoj si
njejesin, p.sh. : ullishte - ullishtja, shumesi : ullishte-t, ndersa emrat me -isbte
e fomojne trajten e shquar me -a (duke rene e-ja fundore e patheksuar) dhe
ne shumes kane mbaresen -a, p.sh. : ullishte - ullishta, shumesi : ullishta,-t.
Prandaj duhet pasur kujdes qe, ne rast se ne nje tekst perdoret varianti ullishte,
trajta e shquar duhet te jete ullishta dhe shumesi ullishta,-t (dhe jo ulli3ht}a,
ullishte,-t), ndersa kur perdoret varianti ul/ishte, trajta e shquar duhet te jete
ullishtja dhe shumesi u/lishte,-t (dhe jo ullishta, ullishta,-t).
220

1.

Prapashtesa -i

Kjo prapashtese bashkohet kryesisht me tema emrash qe ne


shumicen e rasteve jane emertime te njerezve sipas veprimtarise
s
tyre prodhuese, shoqrore, shkencore etj. dhe me tema mbiem
rash.
Ne disa raste ajo bashko het edhe me tema foljesh e ndajfol jesh. Nga
pikepa mja fonetike shumic a e ketyre temave dalin me -r ose m
-s,
p.sh. : beqari (beqar), blegtori (blegtor), bujari (bujar) , detari (detar),
drejtori (drejtor), dhelperi (dhelper), dhenderi (dhender), gazetar
i
(gazetar), hetuesi (hetues), kopraci (koprac), krushqi (krushq ),
kop
shtari (kopsh tar), kujdestari (kujdestar), mesuesi (mesues), mjeshte
ri
(mjeshtr), muratori (murator), ndermjetesi (ndermjets), nepu
'lesi
(npuns), peshkatari (peshkatar), pergjegjesi (prgjegjs), sekreta
ri
(sekretar), zejtari (zejtar) etj . ; amul/i (amull), bukuri (i bukur),
da
shuri (i dashur), denduri (i dendur), dituri (i ditur), krenari (krenar),
lageshti (i lagsht), /armi (i !arme), liri (i lire), lumturi (i lumtur),
men
uri (i menur), mituri (i mitur), mizori (mizor), pabesi (i pabes)
,
pasuri (i pasur), persosuri (i persosur), pjekuri (i pjekur), p/ogesh
ti
(i plogsht), pjellori (pjellor), prodhimtari (prodhimtar), varferi (i
varfer) etj . ; dredhi (dredh), lakmi (lakmoj), tradhti (tradht oj) etj.,
befasi (befas), brendi (brenda), tepri (teper) etj.
Si shihet nga shembujt e mesiprm, disa emra te formuar me
kt prapashtese prej nj teme emerore mund t tregojne nje dege
te ekonomise, nj profesio n, nje zyre a nj vend pune, p.sh. blegtori,
detari, gazetari, rrobaqepesi, drejtori, sekretari etj .
Tipat e emrave te formuar me prapashtesn -i prej temash eme
rore e mbiemerore jan produktive dhe aktiv ne gjuhn e sotme le
trare ; ndrsa formime t prej temash foljore e ndajfolj ore jane mjaft
t rralla.
2. Prapashtesa (e)si
-

Kjo prapashtese formon zakonish t emra abstrakte te cilesis,


d uke u bashkua r ne radh te pare me tem mbiemra sh cilsor, krye
sisht Jofoljor , p.sh. : aftesi (i afte), ashpersi (i ashper), athtesi (i atht),
butesi .(i but), cektesi (i cekt), drejtesi (i drejte), egersi (i egr), m221

(i holle),
belsi (i embel), fshehtesi (i fshehte), gjatesi (i gjate), ho/lesi
ligesi
imtesi (i imte), kotesi (i kote), lartesi (i larte), lehtesi (i lehte),
(i lig), lirei (i lir), madhesi (i madh), mbaresi (i mbar), mefshiesi
(i mefsht), miresi (i mir), mprehtesi (i mpreht), ndyresi (i . ndyr),
rnd),
poshtersi (i poshter), qartesi (i qarte), qetesi (i qet), rendesi (i
urtesi .
),
rreptesi (i rrept), shpejtesi (i shpejt), thjeshtesi (i thjeshte
(i urt), vogelsi (i vogl), zgjuarsi (i zgjuar) etj .
.Si shihet nga shembu jt e msiprm, kjo prapashtes bashko het
nga
kryesisht me tema mbiem rash m -t, -et, -er, -el, prandaj kur
keto
-i,
me
e
kto tema krahas formimeve me -(e)si ka edhe formim
i,
t fundit sot nuk jane normative, d.m.th. duhet prdorur : ashpers
posh tersi, shpejtesi, urtesi, vjetersi dhe jo ashperi, poshteri, shpejti,
mues
urti, vjeteri etj. Po kshtu n iftin paresi e pari si variant fjalfor
t
dy
t
vogeli,
e
themelor duhet konside ruar i pari. Emrat vogelsi
e;
formuar nga tema e mbiemrit i vogel, kan kuptime t ndryshm
sishme
vogelsi ka kuptimi n t qent i vogel, sende te vogla t parende
l)
.
voglit
te
e
ndersa vogeli ka kuptimin mosha
,
Nje veori tjeter e prapashtess -(e)si sht se . ajo bashkoh et
n nje shkall shum me t . gjere se prapashtesat -i e -(e)ri me .t ema
mbiemr ash t prbr, p.sh : : fatbardhesi (fatbardhe), fatkeqesi (fat
(gjakn.xeht),
gjaknxehtesi
(gjakftoht),
keq), gjakftoh tesi
,
etj.
emadh)
kryelar tesi (kryelart), mendjemadhesi (mendj
Prapashtesa -( e)si bashkohet n nj mas m t vogl edhe me
tema emrash (mashkt;tllore ose fe mrore), p.sh. : anesi (a1;1e), atesi,
f i

(at), bimesi (bim), bujqesi (bujq), fajesi (faj), fqinj si ( q nje)


fshataresi (fshatar), grykesi (gryk) gjuhsi (gjuh), kombesi (lcomb),
mjekesi
letersi (leter), ma/esi (mal), mendesi (mend), miqesi. (miq),
(rre -.
(mjek), pleqesi (pleq), p opullsi (popull), pronesi (pron) rregl!-[l$l .
1 ! ;. .
gull), shendrdesi (shend et) etj.
Tipat e emrave t formuar m e prapashtesen -(e)si jane mjaft
produktiv dhe aktive n gjuhen e s9e- letrare.
.

vogeli ose qe ne vgji/1.


1 ) Me kete kuptim perdoret edhe emri vegjeli, p.sh.: qe ne
:
.
,.

'

).

'

'

.-

. ;

. , ' ..

'

f2

l c.

'1

:i

' '"'

'", ,

'

'"

. J

'

; .

\'

...

' li'

h :.': . '

J. !.,.

! l '

:.

f.

1 il. l

..:.
)
:

, f

o\

.:t

3 . Prapashesa -(e)ri

Kjo prapashtese ka nj sfere veprimi me t ngusht ne krahasim


me prapashtesat -i e -()si. Me kt prapashtes jan formuar nj
numr emrash me ku,ptim abstrakt ose prmbledhes nga tema emrash
e mbiemrash, p.sh. : besnikri (besnik), burreri (burre), dinakeri ( dinak),
dja/eri (dj al), fisnikeri (fisnik), foshnjeri (foshnj), gjalleri (i gjalU),
hasmri (hasm), pleqeri (pleq), roberi (rob), skllaveri (skllav), sho
qeri (shoq), trimeri (trim) etj.
Ne pak raste nga e njjta tem jane formuar nj emer me -(e)ri
e nj tjetr me -()si, duke marr kuptime te ndryshme, p.sh. : madheri
e madhesi, pleqeri e pleqesi.
Prapashtesa ,(e)ri sht br sot mjaft produktive e aktive per
formimin e emrave abstrakt prej temave t mbiemrave te nyjshm.
me prapashtesn -shem (shumica e tyre t formuar prej pjesores se
ish-variantit letrar veri or), p.sh. : bymyeshmeri (i bymyeshem), djeg- .
shmeri (i djegshm), domosdoshmeri (i domosdoshm), hershmeri
(i hershm), levizshmeri (i lvizshem), ligjshmeri (i ligjshm), natyr
shmeri (i natyrshm), ndershmeri (i ndershem), ndjeshmeri (i ndjeshm),
ndryshueshmeri (i ndryshueshm), ngjashmeri (i ngjashem), njetrajt
shmeri (i njtrajtshm), papajtueshmeri (i papajtueshem), paprekshme
ri (i paprekshm), pashmangshmeri (i pashmangshm), partishmr i
(i partishm), pathyeshmeri (i pathyeshm), pershlueshmeri (i pr.
shkueshm), qndrueshmeri (i qndrueshm), rrezikshmeri (i rrezik
shem), rrjedhshmeri (i rrjedhshm), shumellojshmeri (i shumllojshm) ,
trashegueshmri (i trashgueshm), tretshmeri (i tretshm), ushqyeshmri
(i ushqyeshm), vazhdueshmeri (i vazhdueshm), vijueshmeri (i vijue
shem) etj ; Emri kalueshmeri sht formuar nga p.dajfolja kalueshem .
Pr shkak t produktivitetit dhe aktivitetit shume te madh te
prapashtess -(e)ri n disa raste vihen re formime analogjike, drejt
prdrejt nga tema e nj emri ose e nje foljeje, p.sh. : ideshmer.i (nuk
ka ndonj mbiemer i ideshem}, kripshmeri prqindja e kripes n uj>
(ky emr nuk lidhet kuptimisht me mbiemrin i kripshem, i ciii sht
i mundshm n gjuh vetm ne kuptimin q mund t kripet, por
percjellshm.ri sh.kall e .aftsis .s lndve te ndrysh-
e. em,r:in}ripf),
',
me pr t percjell elektricitetin, nxehtsin etj .. (k.y. em1.: nk lidpet

..

',

l )-

kuptimisht me mbiemrin i percjellshem q mund te percillet, por


me foljen percjell)s pje/lshmeri aftesia per te pjelle (ky emer lidhet
kuptimisht me foljen pje/1 e jo me ndonje mbiemer i pje/lshem, i
ciii nuk perdoret), vdekshmeri sasia e vdekjeve ne nje periudhe t
caktuar (ky emer nuk lidhet kuptimisht me mbiemrin i vdekshem,
por me emrin vdekje) etj.

Nga kta mbiemra mund te formohen rregullisht mbiemra me


kuptim te kundrt (ose mbiemra antonim ik) me parashtesen pa
(shih e dhe me lart 5), p.sh. :
besueshem
kenaqshem
kritikueshem
lejueshem
i lodhshem
i mundshem
i thyeshem

i
i
i
i

PRAPASHTESA -SHEM
22. Me ane te kesaj prapashtese formohen mbiemra te nyjshem
prej temash foljore, emerore ose ndajfoljore.
Shume produktiv dhe aktiv shte tipi i mbiemrave te formuar
>
nga tema e pjesores, si i afrueshm (afrue) 1 , i ardhshem (ardh-ur),
i besueshem (besue), i botueshm (botue), i mue.shem (mue), i dal/ue
shem (dallue), i djegshm (djeg-ur), i kapshem (kap-ur), i lejueshem
(lejue), i lkundshm (lekund-ur), i mundshm (mund-ur), i pelqye
shm (plqye-r), i prdorshem (perdor-ur), i thyeshem (thye-r), i ush
qyeshem (ushqye-r), i vazhdueshm (vazhdue) etj.
Mbiemrat e ketij tipi tregojne mundesi, aftsi e disa bere do
mosdoshmri per t'iu nenshtruar nje veprimi a per te kryer nj ve

prim, p.sh. :
i besueshm q mund t besohet, i djegshm q mund te di
gjet, i perdorshem q mund te perdoret, i pijshm q mund t
pihet>>, i tretshm qe mund te tretet>> etj . ;
i kenaqshm q te kenaq, i lodhshem <<qe te lodh, i mrzitshem
q t merzit, i ushqyeshem <<qe te ushqen}> etj. ;
i levizshem qe leviz , i rrjedhshm q rrjedh, i vazhdueshem
qe vazhdon etj.;
i admirueshem qe meriton, qe duhet t admirohet, i /avderue
shem <<q meriton, q duhet t lavdrohet, i denueshm <<q meriton,
qe duhet t denohet, i kritikueshm q mund ose q meriton, q
duhet t kritikohet etj.

i pabesueshem
i paknaqshm
i pakritikueshm
i palejueshem
i palodhshem
i pamundshem
i pathyeshm etj .

Mbiemrat me parashtesn pa- i ruaj ne gjithashtu kuptimet ka


rakteristike t tyre (ne k e t rast ata tregojn pamundsi, paaftesi per
t'iu nnshtruar nj veprimi a per te kryer nj veprim).
Duhen dalluar ne perdorim mbiemrat e formuar me prapashtesn
-shem nga mbiemrat e nyjsbem te formuar pa prapashtese, drejt
prdrejt nga pjesorja, t cilet tregojn nj tipar cilsor te arritur
pas nje veprimi, p.sh. : i denuar q esht dnuar, i djegur q e . h te
djegur, i perdorur q shte prdorur, i thyer qe shte thyer etj .
Prandaj per t zbatuar normn e sotme letrare, duhet thne : femij i
afrueshem (dhe jo i afruar), ndihme e mueshme (dbe jo e muar),
kjo me duket e pabesueshme (dhe jo e pabesuar), vullnet i pamposht
shem (dhe jo i pamposhtur ), sjellje e palejueshme dhe jo e palejuar ),
sulm i papermbajtshem (dhe jo i papermbajtur ), kjo eshte e pamundsb
me (dbe jo e pamundur), ngjarje e paharrueshme (dhe jo e paharruar),
miqesi e pathyeshme (dhe jo e pathyer) etj . Nga pikpamja e n orms
se sotme, perdorimi i mbiemrav e pa prapashtese n vend te mbiemrave
me -shem ne keto raste shihet si dialektor.
Mjaft prod uktiv dhe aktiv shte edhe tipi i mbiemrave te for
muar me prapashtesen -shem nga tema e nje emri (konkret ose ab
strakt), p.sh. : i arsyeshem (arsye), i bujshem (buje) l > , i dmshem (dm),
i dobishem (dobi), i famshem (fame), ifrikshm (frike), ifrytshm (fryt),
i fuqishem (fuqi), i hollesishem (bollesi), i lavdishem (lavdi), i ligjshem

l ) Per foljet me -oj e -uaj si teme fjaleformuese sherben tema e pjesores


te ish-varianti t letrar verior.

l) Zanorja e fundore e patheksuar e temes fjaleformuese bie kurdoher pua


parashteses -shm, shih edhe Drejtshkrimi i gjuhes shqipe 7 c.

224

1 5-54

225

(ligj), i logjikshem (logjik), i natyrshem (natyr), i ndershem (nder),


i ngeshem (nge), i partishem (parti), i rrezkshem (rrezik), i shijshem
(shij), i ujshem (uje), i vellimshem (vllim), i vrullshem (vrull), i zellshem (zell) etj.
Nga pikepamja e kupti mit kta mbiemra n prgjithsi zbrthehen n qe ka, qe eshte + emrin qe sherben si teme fjaleformuese,
p.sh. : i arsyeshem <\q ka, q sht me arsye, i famshem q ka, qe
shte me famb>, i ujshem q ka mjaft uj, leng; q sht si uj>} ,
i vellimshem q k a vllim t madh ; ose n e qe sje/l (qe t e shtie) +
emrin q e sherben si teme fjaleformuese, p.sh. : i demshem q sjell
dm, i dobishem q sjell dobi>>, i tmerrshem q t shtie tmerrin
etj. Disa mbiemra, si i frikshem, i turpshem mund t ken, sipas kon
tekstit, her njerin, her tjetrin nga kuptimet e msiprme.
Edhe nga kta mbiemra mund te formohen antonime me para
shtesn pa-, por ato nuk jan t mundshme n t gjitha rastet. Sot
prdoren ifte antonimike si :
i arsyeshem
i demshem
i dobishem
i frikshem
i fuqishem
i ligjshem
i ndershem
i zellshem

i paarsyeshem
i pademshem
i padobishem
i pafrikshem
i pafuqishem
i paligjshem
i pandershem
i pazellshem etj .,

por nuk perdoren antonime, si i pabujshem, i pafamshem, i pa


hollesishem, i paujshem etj. N kto raste mohimi i tiparit bhet me
an te pjeszs mohuese jo: jo i bujshem, jo i hollesishem etj .
Tipi i mbiemrave te formuar me prapashtesn -shem nga tema
ndajfoljore eshte shum m pak produktiv se dy te tjert. Mbiemra
te till jan : i andejshem, i atehershem, i brendshem, i dikurshem, i
djeshem, i ketejshem, i ketushem, i menjehershem, i ngadalshm, i
pardjeshm, i perhershem, i qekurshem, i sivjetshm, i sotshm, i
vjetshm etj. Kta mbiemra tregojn nj tipar sipas kuptimit t temes
fjalformuese. Nga kta mbiemra nuk formohen antonime me parashtesn pa-.
226

PRA PAS HTE SA T -0- -RO -, -TO-,


-SO-, -ZO -

23. Kto prapashtesa shr bejn per t form


uar folje dhe ne
shum icn e rasteve bash kohe n me tema
emrore, mbiemrore e ndaj
foljore. Prapashtesat ro , to , so , -zojan zgjerime t prapashtess
-o-. T gjitha folje t e form
uara me kto prapashtesa jan t klas
s
s pare t zgjedhimi t t pare (shih 85
n pjes n shtje t morfo
logji s), d.m. th. n vetn e pare njj
s t koh s s tash me marr in
mba resn -j, ne vete n e pare njj s t
se kryeres s thjesht marr in
mbaresn -va, ndersa n pjesore dalin m
-uar (pune - punoj, punova,
punuar).
-

l . Prapashtesa -oKjo sht prapashtesa m produktive dhe


m aktive per for
mim in e foljeve n gjuh n e sotme letra
re. Me an t kesaj prapa
shtese form ohen folje kryesisht prej tema
sh emrore, mbie merore
e ndaj foljore, p.sh. :
ajroj (ajr) l >, anoj (an) , besoj (bes), dime
roj (dimer), eksportoj
(eksp ort), ftlmoj (film ), jluturoj (flutur),
grshetoj (grshet), Juftoj
(luft), mendoj (mend), nderoj (nder),
punoj (pun), rrafshoj
(rrafsh), qarkoj (qark), sharroj (sharr),
sheshoj (shesh), tmerroj
(tmerr), thumboj (thum b), urdh eroj (urdh
r), vrapoj (vrap), zemroj
(zemr), zhavorroj (zhavorr) etj. ;
aloj (i al), ho/loj (i holl), pastroj (i past
r), pasuroj (i pasur),
rralloj (i rrall), shkurtoj (i shkurtr),
shtrembroj (i shtrembe r),
shtrenjtoj (i shtrenjt), thelloj (i thell), var
froj (i varfer) vjetroj (i
vjetr) etj . ;
afroj (afr), bashk oj (bashk), /argoj (larg)
, mjaftoj (mjaft), pfr
paroj (prpara), shpejtoj (shpejt), teproj (tepr), ve
oj (ve) etj .
1) Pec renien ose jo te e-se paratheksore te foljet

formuara prej temash miS

-r, -el shih: Drejtshkrimi i gjuhes shqipe


5 .

227

2 . Prapashtesa -ro-

4. Prapashtesat -so-,

-zc-

Kjo prapash tes eshte pak produktive. Me ane te saj j an for


muar nje numer i kufzuar foljesh, kryesish t nga tema emrore , e
n raste te rralla nga ndonje teme mbieme rore, folj ore a ndajfolj ore,
p.sh. : flakeroj (flak), lajmeroj (lajm) l>, lavderoj (lavd), ligjeroj (ligj),
misheroj (mish), p/eheroj (pleh), etj. ; gja/leroj (i gjall), shkriferoj
(shkrif), shqiperoj (shqip) etj .

Me an te prapashtess -so- jan formuar folje, kryesisht r rj


temash emrore, mbiemrore e ndajfolj ore, p.sh. : frikesoj (frik),
vleresoj (vler) etj . ; embe/soj (i embl), keqesoj (i keq) t l, lartesoj (i
lart), lehtesoj (i leht) etj . , ngadalesoj (ngadale), pakesoj (pak), plo
tesoj (plot) etj .
Prapashtesa -so- esht shume pak aktive n gjuhn e sotme le
trare.

me prapa
Shenim. Ne disa raste n ga e njejta teme jane formuar folje edhe
lajmroj, lavdroj,
s htesen -o- edhe me -ro-, p . sh . : /fakoj, iajmoj, levdoj dhe flakeroj,
Ne gj uhen c sotme letrare jane normat ive keto te fundit.

Sheni m. Ne dis a raste ng a e njejta tme j an e formua r folje edbe me prap21


-o- edbe me -so-, p.sb. : ashperoj, /rikoj, lartoj, pakoj dbe ashpersoj, frikeso) ,
l artesoj, pakesoj. Ne gjuhen e sotme letrare jane normat iv e keto t e fundit.

3 . Prapa sh tesa -to-

Me k'ete prapasht es, q sht me produkti ve se prapasht esa


-ro-, jan formuar nj numr foljesh kryesisht prej temash emerore,
p.sh. : arketoj (ark), arsyetoj (arsye), copetoj (cop), demtoj (dm),
farketoj (farke), pjesetoj (pjes), shkaktoj (shkak), shtegtoj (shteg),
tregtoj (treg), udhetoj (udh), vizatoj (viza), shqiptoj (shqip) etj . Me
kt prapasht ese j ane formuar edhe foljet pushkatoj (pushk), rre
zatoj (rreze), miratoj (mire), duke marre nje -a- mbeshtetese midis
tems e prapasht eses per analogji me formime t tilla si lajkatoj,
/edhatoj, vizatoj, te te cilat si teme fjalform uese ka sherbyer trajta e
shumsit me -a : lajka, ledha, viza.

,
Shenim. Folja /arkoj, e formuar nga emri fark me ane te prapashteses - o ik . eshte
ne gjuhen e sot me letrare, sidomos ne s tilin tekniko-shkencor e publicist
zevendesuar nga farktoj.

ahtesen

Prapashtesa -zo-, e cila sht shum prod uktive e aktin n gju


hn e sotme letrare, sidomos ne publicistike e n terminologjine
tekniko-shkencore,
bashkohet kryesisht me tema emrash, p.sh. :
copezoj (cop), dorezoj (dor), frymezoj (frym), gjunjezoj (gjunje),
kolonizoj (koloni), kryqezoj (kryq)2>, kufizoj (kuf), lulezoj (lule),
miellzoj (mieli), petezoj (pet), popullzoj (popull), pyllezoj (pyll),
shoqerizoj (shoqri), sh tetezoj (shtet), trupezoj (trup), udhezoj (udhe),
vallezoj (valle) 3> etj . ; belbezoj (i belbt), dyzoj (dy), shumezoj (shum).
Krahas ktyre formimeve, n shqipen e sotme letrare prd oren
edhe folje me prapashtesn -izo-; zakonisht, kto jan fjal t hua
zuara, q e i jan nenshtruar sistemi t m orfologjik te shqipes, si p.sh. :
ak tivizoj, ekranizoj, individualizoj, industrializoj, kolektivizoj, konkre
tizoj, militarizoj, mobilizoj, rajonizoj, revolucionarizoj, stabilizoj etj . Nn
ndiki min e ktyre fjalve n shqipen e sotme letrare kan f lluar
te forrn ohen edhe fjal me prapashtesen -izo- nga tema t vet
s hqipes, si p.sh. : kombetarizoj, shqiptarizoj etj . Kto formi me nuk
j an shum aktive.
l) Kur tema fJaleformuese del me basbket ingellore, midis saJ dhe prapashteses
2)

l)

Kur tema fjaleformuese del me basbketingellore, midis saj dbe prapashtese s


5 c) .
shtobet nje mbesbtetese (sbih edbe Drejtshkri mi i gjubes shqipe>

228

3)

ne disa raste shtohet nJe -e - mbeshtetese (shih ed h e Dt eJtshkrim i i gjubes


shqipe 5 c) .
Kur tema fjaleformuese del me bashketingellore, midi s saj dhe prapashteses
ne disa raste shtohet nje -e- mbeshtetese (shib edh e Drejtshkrimi i gjuhes
sbqipe 5 c).
Te foljet lulezoj e va/lezoj e-ja fundore e temave Iute, valle eshte shnderruc;.r ne e.

2!9

Shenim. Nga fo ljet njesoj e njezoj, te dy ja te formuara nga numerori nj, e


para ka marre nje perha pje me te madhe dhe eshte bere si var iant norma tiv krye
sor, prandaj edhe fjalet e prejardhura prej saj : njesim, i njesuar, duhen parapel

qyer ndaj njezim, i njezuar.


Foljet shumoj e shumezoj nuk jane variante fjaleformuese, por kane kuptlme
t6 ndryshme dhe nuk mund te perd oren ne vend te njera-tjetres.

P RAP ASHTESA -OS

24. Me kete prapashtese, qe eshte produktive, por sot j o

aktive n gj uhen letrare, formohen folje prej temash emerore, p.sh.


balsamos (balsam), baltos (balte), barros (barre), brengos (bre nge).
brumos (brume), burgos (burg), damkos (damke), faqos (faqe), fundos
(fund), gjakos (gjak), hekuros (hekur), inatos (inat), katranos (katran),
Jeckos (lecke), llafos ( llafe), merakos (merak), njollos (njolle), prrallos
(perralle), plagos (plage), plevitos (plevit), syrgjynos (syrgjyn), tymos
(tym), vendos (vend), vulos (vule) etj .
Shenim. Ne disa raste, nga e nj e jta teme, perve formimeve me prapashtse n
k
-os, a edhe formi me me prapashtesen - o - , p.sh.: barro}, bruma}, faqoj, /aroj, gja
koj, njolloj, perra/loj, plago}, vuloj etj .
Ne keto raste form imet me p rap ashtesen -o-, ne pergjithesi, nuk jane nor
mative ne gjuhen e so tme letrare , por nder foljet ajroj dhe ajros e para duhet t
merret si varianti normativ kryesor, pasi me temat me -er (ajer) bashkohet pr ap a
shtesa -o- e jo -os- ; rrjedhimisht, edhe ajrim e i ajruar (qe dalin nga ajroj) duhea
parape l qyer ndaj ajros, i ajrosur (qe dalin nga ajros).
Foljet tymoj e tymos (tym), vendo} e vendos (vend) j an e dallua r der i diku
kupt imish t e mund te pe r doren secila me ngjyrimin kuptim or qe kane fituar. Folja
tymoj perdoret me kuptim jokalimtar, (p.sh . : tymojne oxhaket e fabrikave), ndersa
folja tymos p erdoret me shume me kuptim kalimtar (p.sh. tymos bletet, peshkun,
prandaj tbuhet edhe peshk i tymosur e jo i tymuar).
Folja vendos perd oret me dy kuptime : l . i jap udhe, zgj id h je nje eshtjeje;
2. <<i gjej vendin d ikaje a diku]t, ve dika ne nje vend, ndersa folja vendo} sot
perdoret vet em me kuptimin e dyte. Emri vendim lidbet kuptimisht me foljen
vendos, me gjith ese nga a n a formale paraqitet si i formuar nga folja vendo}.

PRAPA SHTESA -AS/-A ZI

25. Me ane te kesaj prapashtese, q del ne dy vaante, formo


hen vetem ndajfolj e. Prapashtesa -asf-azi m und t e bashkoh et me tema
emerore, mbiemerore, foljore e ndajfoljo re, p.sh. : barkas, barkazi
(bark); brinjas, brinjazi (brinj); fytas, fytazi (fyt) ; gjunjas, gjunjazi
(gjunje); radhas, radhazi (radhe} etj.; djathtas, djathtazi (i djathte);
fshehtas, fshehtazi (i fshehte) ; ma1 tas, m ajtazi (i maj te) etj .; falas
(falur), ndaras (ndare), rreshqitas (rreshqit-ur), shkaras, shkarazi
(shkare), vjedh uras, vjedhurazi (vjed hur) etj . ; keqas (keq), largas (larg)
etj .
Si shihet nga shembujt e mesiperm, shum ca e ndajfoljeve te
formuara me ket prapashtese perdoren ne dy trajta, me -as e me
-azi, por disa prej tyre jane ngulitur n gj uhn le trare vetem ne trajten
me -as (si djathtas, majtas etj.). Ndajfoljet e formuara me prapa
shtesen -asf-azi jane ndajfolje menyre.
Kjo prapashtese eshte produktive d h e aktive sidomos ne gj uhen
e fol ur popullore, ndersa ne stilin libro - eshte me pak aktive.
P RAPAS HTESA -(I)SHT
26. Eshte prapashtesa me produktive dhe me aktive, me anen

se ciles formohen ndajfolje ne gjuhen e sotme letrare, sidomos ne


stilin libror te saj. Ajo bashkohet kryesisht me tema emrash te prej
ardhur, te formuar me p rapashtesat -(e)si, -(e)ri, -i, -im, dhe me tema
mbiemrash I ) , p.sh. :
afersisht (afersi), egersisht (e gersi), fatmiresisht, fa tk eq esis ht,
e

gjeresisht, hollesisht, miqesisht, mundesisht, nxehtesish t, pavaresisht,


pergjithesisht, perzemersisht, qetesisht, rastesisht, tresisht, theflesisht

etj.;

besnikrisht (besnikri), burrerisht (burreri), dinakerisht, fisnike


rish t, pleqerisht, shoqerisht, trimerisht, viH!azerish t etj . ;
l ) Te ndaj foljet e formuara prej temash me

-im

ose prej mbiemrash perdoret

trajta e zgjeruar - isht (me perj asht im te ligsht

230

<

i lig).
231

befasisht (befasi), bujarisht (bujari), dhelperisht, lirisht, miturisht.


mjeshterisht, njerezisht etj . ;
detyrimisht (detyrim), gabimisht (gabim), parimisht, qe/limisht,
azhdimisht etj . ;
aktivisht (aktiv), artistikisht (artistik), brutalisht (brutal), ek ono
mikisht, energjikisht, familjarisht, financiarisht, heroikisht, historikisht ,
kolektivisht, konkretisht, ligsht, numerikish t, paralelisht, personalisht,
politikisht, sistematikisht, shq iptarisht, teorikisht, ushtarakisht, vullne
tarisht, zyrtarish t O etj .
Me ane te prapashteses -isht formohen edhe ndajfo1jet qe she
nojne gjuhen e nje populli a nje dialekt, p.sh. : anglisht, bu/lgarisht,
greqisht, gjermanisht, koreanisht, persisht, spanjish t, turqisht, vietna
misht etj . ; amerisht, gegerisht, laberisht, shkodranisht, toskerisht etj .
Per analogji me ndajfo1jet e form uara nga emrat e prejard hur
me prapashtesat -(e)si, -(e)ri, -i, -im, jane formuar nje numer i ku
fzuar ndajfoljesb, te te cilat prapashtesa -sht paraq itet ne trajte t
zgjeruar :
-(e)sisht, p.sh. : denjesisht (i denje), krejtesisht (krejt), plotesisht
(plot), rrenjesisht (rren je) etj . ;
-(e)risht, p.sh. : boterisht (bote), uditerisht (udi), pjeserish t (pje
se), shkencerisht (shkence), . shpirterisht (sbpirt) etj . ;
-(i)misht, p.sb. : fuqimisht (fuqi), shprehimisht (shpreh)2).
Sbenim. Perdorimi i ndajfoljeve m e prapashtesen -isht, sidomos i atyre qe
jane formuar prej temash mbiemerore, esbte karakteristik sidomos per stilin e
letersise tekniko-shkencore, te veprimtaris shteterore-administrative e ne nje
fare sbkalle edhe per publicist iken. Ne letersine artisitike e ne l igjerimin e per
ditshem nga ndajfoljet me -isht mund te perdoren ato qe jane bere te pergj ithshme
ne gjuhe e qe nuk kane ndonje ngjyrim st ilistik te veante, si bujraisht, burrerisht .
gabimisht, grarish t, lirisht, miqesisht, mundesisht, pleqerisht, rastesisht,

shoqerish t ,

vazhdimisht etj . Ndajfoljet e tjera mund te perdoren per qallime te caktuara s t i

listike-shprehese.
l ) Si shihet n:;a shembujt e mesiperm, prapashtesa -isht ne sbumicen e rasteve
bashkohet me tema mbiemerore me -al, -ar, - ik, -iv.
2) Ne vargun fj aleformues te formimeve te t illa mungon nje ha l lke e p ikerisht
ajo q e duhej te ishte tema fj aleformuese e rregul lt : krabaso p.sh. i qete

tesi

>

qetesisht me i denje

>

>

mime te tilla jane perjasbt i me nga tipat e rregullt dhe duben kufizuar.

2 32

qe

denjesisht (ballka denjeJi mungon), prandaj for

Ne rastet kur ka nje ndajfolje me -isht e nje ndajfolje pa prapashtese, qe kane


po ate rrenje, ne gjuben e letersise artistike e ne ligjerimin e perditshem duhen
perdorur keto te fundit, p.sh. : afer (ose afro) 30 veta (dhe jo afiirsish t ) ; (i) /oli
ashper, eger, shkurt, vrazhde (dbe j o ashpiirsisht, egersisht, shkurtimish t, vrazhdesisht ) etj.

Ne pergj ithesi duhet pasur parasysb qe te mos teprohet perdorimi i ndaj fol
jeve me -isht. Gjuha shqipe ka edhe menyra te tjera te tben i me v lere ndajfoljore
e sbume bere e dhe me fuqi sbprehese me te madhe se ndajfoljet me - isht, p.sb. :
a/iirsisht - me afersi; artistikisht - nga ana, nga pikepamja artistike; barbarisht
- si barbar, ne menyre barbare; besnikerisht - me besnikeri; bujarisht - me bu
jari; burrerisht -'me burreri, si burrai; demokratik isht - ne menyre demokratike;
dhelperisht - me dhelperi; egersisht - me egersi; ekonomikisht - nga ana, nga
pikepamja ekonomike, nga ekonomia; marrezisht - si i marre; telegrafisht - me
telegram; trimerisht - si trim(at), me trimeri etj . , etj . Duke perdorur sipas kon
tekstit e rretbanave t ligjerimit bere keto menyra te tbeni me v lere ndajfoljore,

bere ndajfoljet me prapashtesen - isht e bejme gjuhen me sbprehese e me te lar


mishme.
Duhet pasur kujdes gj itbasbtu qe te mos perdoren ndajfol je me -isht te for
muara pa nevoje e shume here edhe ne menyre te parregullt, si bindesisht, drama
twgjikisht,

dredherisht, heshtesisht,

mjaftesisht,

modestisht, pakrahasimisht etj .

Kupt imet e ketyre ndajfoljeve mund t e jepen m e keto shprehje ose fjale : n e me
nyren bindeJe, nga pikepamja dramaturgjike, me dredhi, heshtazi ose ne menyre
te h ?shtur, aq sa duhet ose ne menyre te mjaftueshme, me modesti ose ne menyr
mt

dest3, pa krahasim etj .

S H Q IPERIMI I DISA PRAPAS HTESAV E T E HUAJA

27. Bashke me fj alet me prejardhje te huaj kane hyre ne


gj uhen shq i pe edhe disa prapashtesa te h uaja, si -al, -azh, -esk, -itet,
-ist, -izem, -llek, -xhi, -i (dy te fu ndit jane me burim nga turqishtja).
Keto kane mbetur te k ufzuara kryesisht te ato fjale me prejard hje
te huaj bashke me te . cilat kane hyre, por disa prej tyre jane bere
produ ktive duke dhene formime te reja brenda shqipes ( d u ke u bash
k uar me tema fjalesh shqi pe ose me tema fjalesh te huaja), si prapa
s htesa -ist (shih me lart 1 5) ose -izem, p.sh. : djathtizem, !etrarizem,
majtizem, sh.kollarizem, zyrtarizetn etj.
Ashtu si parashtesat me prejard bje te h uaj, edhe prapasb tesat
mund te zevendesohen ne mjaft raste me mjete te shq i pes.
231

1 . Prapashtesa -al mund te zevendesohet te disa fjale me pra

pashtesen -or, p.sh. : kadastral - kadastror, kultural - kulturor,


leksikal - leksikor, muzikal - muzikor etj . Ne nje varg rastesh te
.tjera fjala e huaj mc prapashtesen -al mund te zevendesohet me nje
fjale shqipe me prapashtesen -or, p.sh. : aksial - boshtor, centra! qendror, esencial - thelbesor, konsitucional - kushtetor, latera! anesor, margjinal - skajor, nazal - hundor, ora! - gojor, sezonal stinor, social - shoqeror etj . Mbiemrat racor dhe racial dalloben
kupti misht, p.sh. : tipare racor'!, por dallim racial.

2. Prapashtesa -esk ka kuptim keqesues, tregon tipar negativ,


p.sh. : politike aventureske, interpretim diletantesk, e/e mente estra
deske, qarqet gazetareske, ngjyra karikatureske, stttdim libresk, fraza
pllakateske, roman policesk etj .
Perdorimi i mbiemrave te formuar me kete prapashtese nuk eshte
i domosdoshem, ai e rendon gjuhen dhe e largon nga ligjerimi i gjal l e
i r opullit. Prandaj mbiemrat me -esk mund t e menjano hen fare nga
shqipja letrare. Ne vend te disa mbiemrave me -esk mund te perdoret
emri perkates ne rasen rrjedhore te shu mesit te pashquar ose ne gji
nore te shquar, p.sh. : po/itike aventunsh (dhe jo aventureske), letersf
bulevardesh (dhe j o bulevardeske), qarqet e gazetareve (dhe jo gaze
tareske), fraza pllakatesh (dhe j o pllakateske), lojerat e stdudenteve
(dhe j o studenteske) etj . ; ne raste t tjera mund te perdoret nje mbie
mer me prapashtesen -or, p. sh. roman policor d he jo policesk), lojerat
( ose rinia) studentore ( dhe j o studen teske) etj .

3. Emrat e veprimit me prapashtesat ion,

te huazuar nga
gj uhet neolatine, mund te zevendesohen me emra veprimi t for
muar me prapashtesen shqipe -im nga folja perkatese me -oj (ne rast
se perdoret nje folje e tille ne gjuhen shqipe), p.sh. : diskriminim (dis
kriminacion), diskutim (diskusion), dislokim (dislokacion), emigrim
( emigracion), ilustrim (ilustracion), imigrim (imigracion), kapitullim
(kapitulacion), kooperim (kooperacion), likuidim (likuidacion) etj.
Por kur keta emra me -ion, acio n nuk kane kuptimin e nj emri ve
primi (qofte ne pergjithesi, qofte ne rastin konkret), ata zakonisht
n u k mund te zevendesohen nga nje emer me -im, prandaj duhen da-

234

tu ar :

emigracion, infeksion, informacion, kompozicion, okupacion,


oper_acion etj . nga emigrim, infektim, informim, ko mpozim, okupim;
operim etj . Keta dy tipa emrash perdoren ne gj uhen letrar secili me
kupti min e tij te veante.

4. Me prapashtesen -xhi/-i, me burim nga turqishtja, jane for


muar emra qe emertoj ne nje person sipas profesionit ose si pas pu nes
qe kryen.
Nje pjese e mire e emrave me prapashtesen -xhi/-i jane zevend
suar ne gjuhen letrare me emra te formuar me prapasbtesat -tar, -ar
ose me kompozita (fjale te perbera) qe kane zakonisht si pjese te dyte
e mrin punues, p.sh. : bakerpunues ose remtar (bakerxhi), bejtar (bej
texhi), falltar (fallxhi), furrtar (furrxhi), jorganpunues (j organxbi),
kpucar (kundraxhi ), lekuretar (lekuraxhi), oren dreqes (sabati),
pemeshites t pe maxhi), qeleshepunues (qeleshexhi), samarpunues (sa
marxhi), teneqepunues (teneqexhi) etj .
Por nje nu mer fj alesh me prapashtesen -xhi, sidomos ato qe
emertojne nocione te se kaluares, jane ngulitur ne gjuhe ne kete
trajte, p.sh. : bojaxhi, bostanxhi, duhanxhi, dyqanxhi, fajdexhi, hall
vaxhi, hanxhi, kafexhi, kallajxhi, kazanxhi, qiraxhi, qymyrxhi, sa
zexhi, sobaxhi, sharrexhi, sheqerxhi etj . Disa fjale te tjera me prapa
shtesen -xhi perdoren me ngjyrime te caktuara stilistike-shprehese,
si belaxhi, breshkaxhi, dalla veraxhi, duaxhi, hallexhi, kalemxhi, ku
marxhi poterexhi, qe!epirxlzi, sehirxhi, shakaxhi, shamataxhi, sherxhi,
xhabaxhi etj . Prandaj si te parat (tipi bojaxhi), ashtu edhe te dytat
(tipi qelepirxhi) perdoren ne gj u hen letrare ne menyre te kufizuar.

a c ion ,

3.

FJALE TE FORMUARA NJEKOHESISHT ME


PARASHTESE E ME PRAPASHTESE

28. Ne gj uhen shqipe ka mjaft raste k u r me temen fj alefor


muese bashkoben njekohesisht nje parashtese dhe nje prapashtese.
Ne ket menyre jane formuar nje numer foljesh, si perballoj, per
fundoj, pergenjeshtroj (me temat balle, fund, genjeshter bashkohen
njkohesisht parashtesa per- dhe prapashtesa -o-), perbetoj e perbe235

tohem (me temen be bashkohen njekohesisht parashtesa per- dhe


prapashtesa -to-), pihfaqesoj, perjetesoj, permiresoj, pervetesoj (me
temat faqe, jete, mire, vete bashkohen njekohesisht parashtesa per
d he prapashtesa -so-), nguros (me temen gur bashkohen n- d he -os),
shfrytezoj (me temen fryt bashkohen sh- d he zo-), zbukuroj, zgjeroj
(me temat bukur, gjere bashkohen z- dhe -o-), zhburrnoj (me temen
burr(e) bashkohen zh- dhe -no-) etj . Ne kete menyre jane formuar
edhe nje varg mbiemrash e emrash, si i perbindshem, i perbotshem
i pergjumshem, i perjavshem, i pershpirtshem, i perzishem (me temat
bind-em l), bote, gjume, jave, shpirt, zi bashk o hen njekohesisht para
shtesa per- dhe prapashtesa -shem) ; pagjumesi (me temen gjume bash
kohen pa- e -si), perjetesi (me temen jete bashkohen per- e -si ) etj .
Si shihet nga shem bujt e mesiperm, ne fjalet e formuara nje
kohesisht me parashtese e me prapashtese, parashtesa me produktive
eshte per-, ndersa prapashtesat me prod uktive jane -o- per foljet e
-shem per m biemrat ; si tema fjaleformuese ne shumicen e rasteve
sherbejne temat emerore e mbi emerore.
Tipat e fj aleve te form uara njekohesisht me parashtese e me
prapashtese jane me pak prod uktive sesa formi met vetem me para
shtese ose vetem me prapashtesc, p o r keta t ipa jane mjaft aktive
ne shqipen e SOtiT e }etra! e, s'.d umos ne stili n libror.

4.

FJALE TE FOARA PA PARASHTESA


A PRAPASHTESA

29. Nje vend te ren desishem ne sistemin e fjaleformimit t


gj uhes s e sotme letrare zene edhe tipat e fjaleve t e fornlllara pa ndo
nje parashtese a prapashtese, por d u ke kaluar nga nje pjese ligjerate
ne n j e tjeter. Ky kalim ndodh per shkak te ndryshim it te kus hteve
si ntaks ore te perdori mit te tyre. Fjalet i ri, e re jane mbiemra d h e
perdoren per t e percaktuar n j e emer, p . sh . : dja/e i ri, vajze e re,

l) Ne kete ras; folja binde m ka kuptimin uditem, rnbetem me goje hapur.


236

gjera te reja etj . Por kur keto fjale perdoren pa emrin qe percaktojne,
ato be ben ve te emra, p.sh. : n}e i ri nga fabrika jone, e reja N.N; te
rinjte dhe te rejat; te reja nga shkenca dhe teknika; /ufta e s rese me
te vjetren etj .

t. EME RZIMI

Emerzim a substantivim quhet shnderri mi ne emer i nj pjese


te ligjerates qe nuk eshte emer. Ne pergjithesi emerzohen mbiemrat
d he pjesorja. Duke u emerzuar, mbiemri bebet emri i sendit q ka
tiparin cilesor te shprehur prej tij ose emri i vete cilesise, p.sh. : i
ditur,-i njeriu i ditur, e bukur,-a gj ithka qe eshte e bukur (p.sh. :
e bukura ne /etersi dhe ne art) etj.
Me ane te emerzimit te mbiemrave formohen :
a) Emra personash te gjin ise mashkullore e femerore, te ka
rakterizuar si pas nje tipari te tyre, p.sh. i mendur,-i - e mendur,-a,
i dashur,-i - e dashur,-a, i njohur,-i - e njohur,-a, i mbytur,-i - e
mbytur,-a, i pasur,-i - e pasur,-a, i semurje,-i - e semurje, -a, i sh ty
pur,-i - e shtypur,-a, i vdekur,-i - e vdekur,-a, i ve - e ve,-ja etj . ;
besnik,-u - benikfe,-ja, genjeshtar,-i - genjeshtarje,-ja, mengjerash,-i
- mengjerashje,-ja, shtatanik,-u - shtatanikje,-ja etj .
b) Emra abstr akte te gjinise femerore, p.sh . : e bukur,-a, e drejte,-a,
e keqje,-ja, e ligje,-a, e mirfe,-a, e sotshmje,-ja, e shkuar,-a, e vertetje,-a
etj .
Ne disa raste nga e njejta teme eshte formuar edhe n j e emer
abstrakt me prapashtesen -i ose -(e)si, por me nje ngjyrim kuptimor
pak a shume te ndryshem, p.sh. : e bukur,-a d he bukuri,-a, e drejtfe,-a
dhe drejtesi,-a, e mirfe,-a d he miresi,-a, e vertetfe dhe vertetesi,-a etj .
c) Emra t gjinise asnjanese, kryesisht abstrakte, p.sh. te bardhe,-t,
te fiket,-it, te ftohte,-t, te keq,-te, te kuq,-te, te mbare,-t, te mire,-t,
te muget,-it, te nxehte,-t, te ri,-te, te thate,-t, te verdhe,-t (emer se
mundjeje), te zi,-te (e ullirit) etj .
Prdorimi dhe form imi i emrave qe radhitem ne piken c, ka ar
d hur duke u pakesuar. Ne gjuhen e sotme letrare vihet re prirja per
237

te perdorur per keto n ocione emra abstrakte te gj inise femerore, t


formuar me prapashtesa, si mbaresi, miresi, mugetire, rini, thatesire
verdhez etj . Ne disa raste perdoren me te n jejtin kuptim dhe si t
barasvlersbme nga pikepamja e normes letrare edhe trajta asnja
nese, edhe trajta femerore, p .sb. : te ftoh td
i - e ftohta, te nxehtet
- e nxehta, ndersa ne disa raste te tjera emri asn janes ose femeror
pa prapasbtese dhe emri femeror me prapashtese perdoren me kuptime
pak a s hume te ndrysbme, p.sh . : e bardha e vezes, e syrit) d be bar
dhesia (e bores), te ftohtt ose e .ftohta (e janari t d he ftohtesi,-a (za
konisht me kuptim figurativ ftohtesi ne marredheniet me dike, por
edbe te qenet i ftoht, shkalla e te ftohtit, p.sh . : ftohtesia e akullit
etj.), t nxehtt, e nxehta (me kuptimin temperatura e larte e atmos
feres ose e trupit te te semurit,>) dhe nxehtesi-a (e furres, e motorit
etj . , d . m .th. <<te qenet i nxehte, shkalla e te nxehtit).
Shenim. E m rat asn janes te formuar prej mbiemrash perdoren dendur ne n j e
n u mer shprehjes h ft azfologjike, si : me te but, me t eger, me t keq, vjen si m t
kuq, mbahet me te madh, me te rralle, me te urte, te zite e ullirit etj . Ne keto shprehje
per dori m i i e m ra ve asnjanes eshte normativ.

) Emra femer ore q e perdoren vetem ne shu mes, p.sh . : t ar


dhura,-t, te ho/la,- t, te korra,-t, te lashta,-t, te mbjella,-t, te mbushura,-t,
te palara,-t, te vjela,-t etj .
Nga emerzi mi i pjesores jane forrnuar emra asnjanes qe she
nojne veprirne abstrakte , si p.sh. : te afruar,-it, te dale,-t, te degjuar,-it,
te folur,-it, t hyr,-t, te marre,-t, te mbajtur,-it, te menduar,-it, te
ndenjur-it, t ngren,-t, t nuhatur,-it, t nxjerr,-t, t pare,-t, t pu
nuar,-it, te qar,-t, t qeshur,-it, te veshtruar,-it, te zene,-t etj .
Shumica e emrave prejfolj ore asnjanes kane kuptime te n j ejta
me emrat e formuar me prapashtesat -im ose -je nga tema e po asaj
fol jeje, p.sh . : t afruar,-it, -afrim,-i, te bashkuar,-it - bashkim,-i, t
ndaluar,-it - ndalim,-i, te ndriuar,-it, - ndriim,-i, t pastruar,-it
p astrim,-i, te renkuar,-it - rnkim,-i, te zbuluar,-it - zbulim,-i, te
z hvilluar,-it - zh villim,-i etj. ; te dehur,-it - dehj/e,-a, t are,-t
arjfe,-a, t lar,-t - larj/e,-a, t lyer,-it, - lyerjfe,-a, t prashitur,-it
- prashitjfe,-a, te qen,-t - qenije,-al), te sje/le,-t - sjelljfe,-a, te

ujitur,-it - ujitjfe,-a, te li}e l:, -t - vjeljfe,-a, te zen,-t - zenije,-a etj.


Ne keto raste ne gjuhen e sotme jane uorrnative vetem emrat e for
muar me prapashte sat -im ose -je, pra duhet theue : afrimi i pranveres,
nda/imi i qarkullimit, prashitja e misrit etj ., dhe jo t afruarit, t nda
luarit, te prashiturit etj.
Nje pjese e emrave prejfoljore asnjanes perdoren me kuptime
deri diku te n dryshrne nga ato te ernrave perkates te formuar me
prapashtesa t -im ose -je, p .sh. : te muar,-it - mim,-i, te ken.duar,-it
- kndim,-i, te menduar,-it - mendim,-i, te msuar,-it - mesim,-i,
te punuar,-it - punim,-i, t shkruar,-it - shkrim,-i etj . ; te lutur,-it
- lutjfe,-a, te ngjare,-t - ngjarj/e,-a, t pyetur,-it - pyetjfe,-a, te
share,-t - sharjfe,-a etj . Pjesorja e emerzuar ne keto raste e jep m
t theksuar kuptimiu e procesit te veprimit, ndersa formimet me
prapashtesa e emertojne veprimin si nocion abstrakt dhe ne mjaft raste
emertojne edhe vete rezultatin e veprimit. Pikrisht per kete arsye
ne gjuhn e sotme letrare keta emra m uud te perdoren me vlerat
e tyre k uptimore te veanta, p.sh. : arti i t kenduarit, por : Ml.krim e
kndim; t msuarit prmendsh, por : msimi i knges; procesi i t men
duarit, por :forca e mendimit, gjuha dhe mendimi; mnyra e te shprehurit,
por : shprehja e fytyrs, slzprehje e bukur etj .
Ne disa raste krahas emrave prejfoljor asnjanes perdoreu
me te nje jtin k uptim ed be emra pre jfoljore te gjinise femerore : t
goditur,-it - e goditur,-a, t qeshur,-it - e qeshur,-a, te shtne,-t e shtenf,-a, te shtyr,-t - e shtyrfe,-a etj ., p.sh. : u dgjua te qeshurit
( ose e qeshura) e tij. Ne raste te tilla ne gjuhen e sotme letrare emrat
femeror jane varianti normativ tbemelor.
Shnim. Emrat prejfoljore asnj a nes kane nje perdorim te gjere e te qen
drueshem ne gjuhen e sotme letrare ne nje varg shprehjesh e mnyrash te theni
me karakter frazeologjik, si: me t qeshur e me t ngjeshur: me t lutur, me t ngry
sur; m t gdhir, m te pernduar ti diellit; n t hyr t fshatit ne t pir e sipr;
,
ka marr t krisur, ia p/asi t qarit, s'ka t pushuar etj. Perdorimi i emrave te tipit
t r mesiperm n shprehje te tilla e-shte plotesisht normativ.
,

l ) Vetem kur perdoret me kuptim abstrakt.

238

239'

2. MBIEM ERZIMI

i nJe
M biemr zim ose adjekt ivim quhet s hndrr imi n m biemr
hen
formo
rrug
kt
Me
r.
pjese t ligjra tes q nuk sht mbiem
.
m
mbiem ra te panyj shm e mbiemra t nyjsh

a) M B IEM RAT E PANY JSHEM


nu mr
S hnderr ohen ne mbiem ra te pany jshm kryesi sht nj
nj
isht
zakon
jn
emerto
e mrash t formu ar me prapa shtesa , t cilet
ken
er),
(mbiem
person , p.sh . : fshatar,-i (emer) - popullsia .fshatare
edhe : ko
getar,-i (emer) - zogjte kengetare (mbiem er), po kshtu
luftetar,-i - po
munist,-i - parti komuniste, /ab,-i - kenga labe,
r, qytetar,-i
puneto
shume
pull lu.ftetar, puneto r,-i - ky djale eshte
etj .
ane
- popullsia qytetare, shkodran,-i - kenga shkodr
j ane me
Emrat e parme qe mund te shnderrohen ne mbiern ra,
,-a - burre
t rralle, p.sh . : .freng, -u - letersia .freng'e ; plak,-u , plakje
.
etj
trime
vajze
plak, grua plake, trim,-i - djale trim,
nyj shm
Mbiemrzi rni i emrav e per t forrnu ar rnbiem ra t pa
e pr
mi
esht nj mnyr aktive ne s hqi pen e sotme letrare . Formi
stilet.
dorim i i mbiem rave t till sht n ormat iv ne t gjitha

b) MBIE MRA T E NYJ SHEM


shnd rrohe n
Shum ica drrm uese e pjesor eve t foljev e mund te
eve t foljeve
ne mbiemra t nyjshe m . Mbiem rat e forrnu ar prej pjesor
ht kuptim p
kalimtare n gjuh n e sotme letrare kan prgji thsis
esht liruar,
q
r
lirua
i
sor, p.sh . : i bashkuar <q sht bashkuar,
i mbyllu r,
lagur,
i
,
i demtuar q sht dmtuar>>, po kshtu i hapur
i shkruar, i shkulur, i thyer, i zhveshur etj .
prdo ret edhe
Kraha s mbiem rit prejp jesor ne nj varg rastes h
nga tema e
-te
ose
-et
n
shtes
nj mbiem r tjeter i formu ar me prapa
(i,e) ftohte,
r
ftohu
(i,e)
po asaj foljej e, p.sh . : (i, e) elur - (i,e) elet,
mprehur
(i,e)
et,
mbyll
(i,e) hapur - (i,e) hapet, (i,e) mbyllur - (i,e)
24 0

- (i,e) mpreht, (i,e) ngrohur - (i,e) ngrohte, (i,e) nxehur - (i,e)


nxehte, (i,e) thare - (i,e) that, (i,e) vyshkur - (i,e) vyshket, (i,e)
zbrazur - (i,e) zbrazt etj . M biemrat prejpjesore shnojn nj tipar
cilsor duke e paraqitur si dika qe esht arritur si pasoje e kryerjes
s nje veprimi te caktuar (p.sh . i hapur ka kupti min : q e shte hapur
pas kryerjes se veprimit te shnuar nga folja hap, i ngrohur ka kup
timin q sht ngrohur pas kryerjes se veprimit te shnuar nga folja
ngroh etj.), kurse t dytet shenojn nj tipar cilsor pavarsisht nga
kryerj a ose m oskryerja e veprimit t foljes prkatese (krahaso, p.sh . :
i hapur e i hapet, i mbyllur e i mby/let, i ngrohur e i ngrohte, i thare
e i thate, i vyshkur dhe i vyshket, i zbrazur e i zbrazet etj.) . Nj dallim
i tille ne kuptimin e n prdorimin e ktyre mbiemrave sht nor
mativ per sbqipen e sotme letrare.
M biemrat e forrnuar prej pjesorve te foljeve jokalirutare kan
ne prgjithsi kuptim vepror, p.sh. : i ardhur q ka ardhur, i dale
qe ka dale>), i qeshur q i qesh fytyra, i vuajtur qe ka vuajtur etj.
M biemrzimi i trajts se pjesores sht nj mnyr s hum pro
duktive e aktive per formimin e mbiernrave ne gjuben e sotme letrare.

3. NDAJFOLJEZIMI

Ndajfoljezim ose adverbializim quhet shnderrimi ne ndajfolje


i nje pjese te ligjerates qe nuk sht ndajfolje. Ne shumicn e rasteve
pjeset e ligjrates q ndajfoJjezoben, jan emra, mbiemra ose folje
(pjesorja). Kur s hndrrohen ne ndajfolje, keto pjes t ligjrats
shrbejn per t emrtuar rrethanat e kryerjes se nj veprimi ose nje
tipar t tij .
NdajfoJje te formuara prej emrash jan : anes (ane), ditn (dite),
fare (fare), krejt (krye), mot (mot,-i), rrafsh (rrafsh,-i), rresht (rresht,-i),
sheshit (shesh,-i) vjet (vjet,-i) etj. Ky tip formimi nuk esbt aktiv
n gj uhn e sotme letrare.
Nj tip te veante pr bejn ndajfoljet e formuara nga forma
e ngurosur e rrjedhores s mbiemrave t emrzuar asnjanes, si se
afermi, se andejmi, se brendshmi, se jashtmi, se koti, s largu, se
1 6-54

241

/arti, se mbari, s teprmi etj. Ky ti p , megjithese me produktiv se 1


pari, nuk shte aktiv ne gjuhn e sotme letrare.
Nje numer mbiemrash te formuar me prapashtesen -shem prej
temash emerore ose foljore shnderrohen ne ndajfolje duke u zhve
shur nga ny ja, p.sh. : fuqishm (i fuqishem), furishm (i furishem),
gzueshem (i gezueshm), hareshm (i hareshm), mendueshm (i men
dueshm) , natyrshm (i natyrshm), ngeshem (i ngeshem), prmall
shm ( i permallshem), rrjedhshem (i rr jedhshem) , vrullshem ( i vrull
shem) etj. Ky tip eshte produktiv dhe aktiv n gjuh n e sotme letrare
dhe kjo l idhet d r ej tprdrejt me karakterin produktiv e akt i v te mbiemrave me -shem. 1 )
Ndajfolje te formuara nga trajta e pjesores jane : dendur, hapur,
rrembyer, prere, shkoqur, shtruar etj . K y tip, megjithese deri diku
produktiv, nuk eshte aktiv n gjuhen e sotme letrare.
Shenim. Ka disa ifte mbiemer i nyjshem - ndajfo/je me te njejten n enje,
ku si mbiemri, asbtu edhe ndajfolja du het te shkruhen me e fundore, p.sh. : (i,e)
bute - bute, (i,e) ftohte - ftohte, (i,e) gjalle - gjalle, (i,e) gjate - gjate, (i,e)
lehte - lehte, (i,e) mire - mire, (i,e) ngrohte - ngrohte, (i,e) shkrete - shkrete,
(i,e) vone - vone etj .
Ne iftet e meposhtme mbiemri shkruhet me e fundore, ndersa ndajfolja
shkruhet pa -e : (i,e) drejte - drejt, (i,e) forte - fort, (i,e) kotii - kot, (i,e) /arte
- /art, (i,e) mbrapshte - mbrapsht, (i,e) plote - plot, (i,e) shpejte - hpejt, (i,e)

thjeshte - thjesht, (i,e) verrete - vertet2 >.

4. PARAFJ AL EZIMI

. Parafjalez i m q u het s hnderrimi ne p ar afjale i disa fjalve qe u


pe r kasin pjeseve te tjera te l igjerats . Fjalt qe shndrrohen n pa
rafjal, jan kryesisht ndajfolje dhe emra.
Parafjale te fo rmuara prej ndajfoljesh jane : ajer, anemban,
anes, brenda, drejt, gjate, jashte, ketej, krahas, larg, !art, matane, per
mes, perpara, poshte, prapa, siper etj . Keto fjale, kur perdoren si pa
rafjal, qen drojne zakonisht para n j e emri a peremri , p.sh. : afer shkoprapashtesen -shem d rejtper
me
1 ) Ndonj ehere formohen ndajfolje
d rejt nga tema e pjesores, p.sh. : shterueslzem (nuk perdoret ndonje mbiemer i shterueshem) .
2) Shih per kete edhe Drejtshkrimi i gjubes shqipe 8 c .

242

lles, anembane Shqiperise, anes lumi


t, drejt meje, permes fush es, per
para nesh, prap a shtepise etj .
Parafjal te form uara prej emra sh j
an : buze, maj, mes, midi's,
rreze etj., p.sh . : buze lumit, maje ma/i
t, mes fushash, midis pyllit, rreze
malit etj .

B . FJ A L ET E P E R B E RA ( KO M
P OZ ITA T)
30. Fjal te perb era ose kom pozi
ta q uhen fjalet e form uara
nga bashkimi i dy ose i me shum e tema
ve n nje fjale te vetm e, p.sh . :
botekuptim (bot e + kupt im) , breg
det (bre g + det) , gurgdhen des
(gut + gdhendes ), juglindje (jug + lind
je), orendreqes (ore + ndre qes),
vetsherbim (vete + sher bim) , dyluf
tim (dy + lufti rn ), tremujor (tre +
muj or), vin-ure (vin + ure) , ditepun e (dite + pun e), gojemjalte
(goj e + m jalte), kokeshk.rete (kok
e + shkret) , sysh qipo nje (sy +
shqi pon je), shpa tullgjere (shp atu ll
+ gjer ), zemerbardh e (ze m r +
ba.rd he), bujq esor-industrial (bu jqes
or + ind u striai) , ekonomiko
-shoqeror (ek ono mik + shoq eror),
balle/art (bal le + ]art), duarplot
(duar + pl ot), krahehap ur (kra he +
bapu r), mirembaj (mir e + mba j),
bash kveproj (bas hke + vepr oj) etj .
Si shi het nga shem bujt e mes iper m,
ne fotm imin e ko mpo zitav e
m arrin pjes e zako nish t tema emra sh,
mbie mra sh, folje sh e ndaj fo1jesh e ne raste me te rrall a edhe
tema num ror esh e pere mra sh .
Shenim. Kom pozit at, edhe kur kane
ne perberjen e tyre tri a me shum
e tema ,
jane formuar zakon isbt prej dy gjym
tyresb, p.sh. : zvendesdrejtor (zeve
ndes +
drejtor) , zvendeskryeredak tor (zeve
ndes + kryeredaktor), vajgursjell
es (vajgur +
sjelles), atdhedashuri (atdhe + dasb
uri) etj .

Sipa s m arredh eni eve qe k ane ndr


mj et tyre gjymtyret perb eres e,
kom pozi tat ndah en n dy grup e k
ryes ore : a) kom p ozita k e pujo re
d h e b) k o m p ozi ta perc akto re.
31. Kompozitat kpujore jane
fjale te prb era zako nisht pre j
dy gjym tyre sb, qe kan e lidh je bash
kre ndit ese 1 ) nder m jet tyre .
Gjy mty rt e nje k o mpozite kane lidh
je bash krendi tese nde rmje t
tyre ateh ere kur plot esoj ne reci prok
isht njera -tjetr en . K omp ozitat
l) Shib edhe : Drejtshk rimi i gjuhe
s shqipe 67 Ac.

2 43

me lidhje bashkrenditese mund t zberthehen ne shumicn e rasteve


ne nje togfjalesh me gjymtyre te lidhura me lidhezat kepujore e,
dhe, p.sh. : dritehije: drite dhe hije, hekurbeton (hekur dhe beton) ,
shitblerje (shitje dhe blerje), ekonomiko-shoqeror (ekonomi k dhe
shoqeror), bujqesor-industrial (bujqesor d he industriai) etj .
Kompozitat kpujore mund te jene e mra ose mbiemra :
emra: dritehije, gushtovjeshte, hekurbeton, juglindje, marredhenie,
shitblerje, shurdhmemec, verilindje, veriperendim, veshmbathje etj . ;
bar-bufe, bar-lulishte, hekur-nikel, hotel-restorant, hyrje-dalje,
ngarkim-shkarkim, poste- telegraf-telefon, pritje-prcje/lje,
vajtje-ardhje etj . ;
mbiemra: bujqesor-industrial, ekonomiko-shoqeror, historiko-gjeografik, klasor-revolucionar,
(puna) mesimore-edukative, po
litiko-kulturor, tekniko-material, tekniko-shkencor, ushtarako-politik
etj. ; afrikano-aziatik, austro-hungarez, greko-romak, kino-shqi Jtar
etj .
Nga tipat e mesiperm te kompozitave kpuj ore, me produktiv
e me aktiv n gjuhn e sotme eshte tipi i mbiemrve si bujqesor
industrial, ekonomiko-shoqeror etj . Me formime te tilla shte e pasur
veanrisht gjuha e botimeve politiko-shoqerore e tekniko-shkencore.
Te pjesa me e madhe e ktyre rnbiemrave tema e pare del me zanoren
o (shih shembujt m lart), e cila sherben si zanore lidhese per gjym
tyret e kompozites) . Kur tema e pare esht e prejardhur dhe del me
-or, kompozita nuk ka zanore lidhese : klasor-revo/ucionar (d he jo
klasoro-revolucionar). Keto kompozita, kur vihen ne trajtn e gj in ise
femerore, marrin prapashtesn -e jo vetem te gjymtyra e dyte, por
edhe te e para, p.sh. : (fryma) klasore-revo/ucionare.
Shumica e kompozitave kepujore, emra e mbiemra, shkruhen
me viz lidhese n mes, sepse gjymtyret e tyre jane te barasvlershme
nga pikpamja kuptimore dhe kane ndermjet tyre marrdhenie
plotsuese ose te ndersjellta. Vetem disa kompozita emra, gjy mtyret
e te cilave jan njesuar plotsisht si nga ana leksi kore, ashtu edhe nga
ana gramati kore, shkruhen njsh (shih shembujt me lart l > .
1 ) Per sbkrimin njesh ose me vize t e kompozitave kepujore shih edhe DreJtshkri
mi i gJuhes shqipe 67 Ac, 68 c,d.

32. Kompozitat percaktore jan fjale te


perb era prej dy gjym
tyrs h, nga te cilat njera prc akto n tjetr
n : e para te dytn , p . sh . :
kryeqytet, hek,urk thyes, mirembaj etj.,
ose e dyta te pare n, p.sh. :
armpushim, bregdet, fatbardhe, sypet
rit, vin-ure etj.
Pjesa me e madh e e komp ozita ve prca ktore
jan emra e m biem ra .
Kom pozitat folje j an me t pakt a.

TIPAT KRYESORE TE KOMPOZITA


VE EMR A
33. Sipas tema ve prej t cilav e form oben
dhe sipas m arred he..
nieve kupt imore nder mjet ktyre temave,
n gjub n e sotm e letrare
dallo hen kta tipa kryes or te kom pozit
ave percaktore emra :

l . TIPI EMER

+ EMER

Ky tip ndah et n kater nent i pa :


a) Gjym tyra e dyte sht n je emr fol j or
i vepru esit m e pra
pash tesen -(e)s. Form imet e k eti j tipi' emr
to jn perso na sipas pro
fesio nit a pune s q bjne , o s e vegla e mjet
e tekni ke, p.sh. gurgdhen des
(gur + gdhe ndes), hekurkthyes (hek ur + kthye
s) , kepucberes (kpu c +
brs), leshpunuese (lesh + pun u ese) ,
letershperndares ( letr +
shpe rnda rs), libralidhes (libra + lidhe s),
luftenxites (Juft + nxi tes) ,
orendreqes (ore + ndre q es) , rrobaqepes (rrob
a + qepes) etj . ; brume
gatuese (brum e + gatuese), f!akehedhese
(flake + hedh se), lartiisi
mate s (larte si + mates), rrufeprites (rru fe
+ prite s), ujesjelles (uje +
sjelle s) etj . Te kto komp ozita gjym tyra
e par perca kton te dytn
dhe trego n objek tin e vepri mit t saj, p.sh
. : libralidhes lidh es i Ii
brave, ai qe lidh l ibra, j!ake!tedhiise nje
arme q hedh :flake >> etj.
K y tip shte shum prod uktiv e aktiv n gju
hen e sotm e l etrar e.
Me komp ozita te ketij tipi jane zeven d esuar
sidom os shum fjale
me prap ashte sen turke -xhi/-i (shih m e
l art 27,4) .
b) G jymt yra e dyt esht nje em r folj or
i vepri mit me prap a
shtes at -je ose -im. K ompozitat e form uara
n kte mny r kane
zak onish t k upti m abstr akt, p.sh. beselidhje (bese
+ I idhje) , frym emarrj e

244
245

(fryme + marrje), krahemarrje (krahe + marrje), viH!avrasje (velia +


vrasje) etj. ; armepushim (arme + pushim), botekuptim (bote +
k uptim), demshper bl im ( dem + shperblim), jeteshkrim (jete +
shkr im), leterkembim (leter + kembi m) etj . Te keto kom pozita
gjithashtu gjymtyra e pare percakton te dyten d he tregon objektin
e veprimit te saj, p.sh. : frymemarrje (marr fryme), leterkembim (kembej letra) etj .
Ky tip eshte gjithashtu shume produktiv dhe aktiv ne gj uhen
e sotme letrare.
c) Gjymtyra e dyte eshte nje emer faredo, i parme a i prejard hur (duke perfshir edhe emra me prapas htesat -im ose -j e) Te kom
pozitat e ketij ti p i gjymtyre perca}<.tuese eshte zakonisht e dyta, p.sh. :
bregdt (bregu i detit), dat elin dje (data e lindjes), jletedalje (fleta e
d aljes), jletehyrje (fl.eta e hyrjes), leternjoftim (leter njofti mi), mesnate
(mesi i n ates), pikepamje (pike pamjeje), pikepjekje (pih pjekjeje),
vargmal (varg malesh), vendbanim (vend bani mi), vendkalim (vend
kalimi) etj . ; por ka edhe kompozita te ketij tipi, te te cilat gjymtyra
e pare prcakto n te dyten, p.sh. : aneshkrim (sh krim anes, ne ane),
gjysmekoloni (kol oni jo e tipit klasik, shtet q k a pavaresi for male,
por q e n te vertete sht i varur nga nje shtet tjeter), hekurudhe (udhe
hekuri), kryeqytet (qyteti kryesor i nj shteti, ku ka seline qeveri a)
etj .
Kompozitat e tipit b, qe kane si gjymtyre te dyte nje emer veprimi me prapashtesat -je ose -im, dallohen nga kompozitat e tipit c,
se pse te te parat emri i vepri mit shte gjy mtyre e percaktuar (p.sh.,
te frymemarrje, krahemarrje gjymtyret fryme, krahe perca ktoj ne
'
gjymtyren marrje), n dersa te te dytat emri i veprimit eshte gjymtyr
percaktuese (p.sh ., te fie tedalje, jletehyrje gjy mtyrt dalje, hyrje per
cakt ojne gjymtyren :fl.ete d he tregoj n e lloj in e saj) . Kom pozitat e tipi t
c me gj ymtyre te dyte nje emer me -im a me -je dallohen gjithashtu
nga kom pozitat e tipit b, sepse kane si burim togfjaleshat emer +
emer ne rrjedhore ose ne gjinore : jletedalje = fle te daljeje, fleta e
daljes, vendbanim
vend banimi, vendi i banimit etj .
.

) Ko mpozita me marredhe n ie percaktore-ndajshti m ore nder


mjet gjymtyreve te tyre, p . sh . : dhome-muze, qytet-muze, sh tepi-muze,
qytet-hero, dyqan-shtep i , hotel-pension, vagon-cisterne, vagon-resto2 46

rant, vin-kulle, vin-ure, organizate-baze (p un im et


e) shpim-kerkimit,
(brigada e) shpim-shfry tezimit, plan-detyre, qen-ujk
etj . Ne keto kom
pozita gjymt yra e dyte percak ton te paren : qytetmuze <<nje qytet
qe eshte muze , vagon- cisterne nje vagon qe eshte
ci sterne , shpim
-shfrytezim shpim qe behet per shfryt ezim etj .
G jate lakirni t te k ornpo zitave te mesip erme
ndrysh on vetem gjym
tyra e pare :
qytet-m uze,

qyteti- muze,

vini-u re, vinit- ure,

-uren).

qyte tit-muze,

vinin-ure etj . (dhe jo

qytetin -muze ;
vin-ura,

vin-ur e,

vin-ures, vin

Komp ozitat e mesi perme shkr u hen m e vize lidhese


ne mes j ).
Ky tip eshte produ ktiv e aktiv ne gj uhen e sotme letrare
, veane rish t
ne fu shen e termi nologj ise teknik o-shke ncore.
Shenim . Duhen dalluar kompoz itat percakt ore-nda Js
h t imot e te mesiperme,
te cilat sherbej ne si emert i me, nga togfjal eshat e lire
me l id hj e ndajsht imore (gjym
tyret e te cileve shk:ruhen n daras), si vend mik, vend
v elia, ushtar hero, nene heroine,
roman epope, popull ushtar etj . te cilet n uk s herbejn
e si emertime.
Kompo zitat dhe togf_ial esbat me l i dhje ndajsh
t imore d a llohen edhe nga
pikepam ja e formes : ne n umrin shu mes te kompoz
itat ndrysho n vetem gjym
tyra e pa re : vinat-ure, organizatat-baze, qytetet- muze
etj . , ndersa te togfjale shat
n d ryshojn e te dyja gjymtyret : vende,-t miq, vende,-t
vellezes, nena,-t heroina etj.

2.

TIPI NDAJFOLJE + EMER

Zakon isht gjymty ra e dyte eshte nje emer vepnm t ose veprue
si
me prapas htesat -im, -je, -(e)s, - to r , -tar, p.sh. drejtqendrim,
drejtshkrim,
keqtrajtim, mirekuptim, paraka lim e t}. ; keqdas
lje, larghedhje, mbare
vajtje etj . ; bashkenx enes, bashk ebisedues,
mireberes, paraardhes,
pasardhes etj. ; bashka utor, bashkepuneto r etj . ; bashk e('s hatar,
bashk e
qy tetar etj . ; bashk eshort, baraspeshe etj .
Ky tip (megj ithese si gjymty re e pare ne keto formim e sherben
nje n u mer i k ufizuar ndajfo ljesh) eshte produk tiv d he aktiv
ne gj u
hen e sotme letrare .
l) Shih edhe Drejtsh kri m i i i;,l j u hes shqipe 68

c.

2 47

3 . TIPI

NUMEROR (OSE SHUME) + EMER NE RRJEDHORE


TE PASHQ UAR SHUMES

Sipas ketij tipi strukturor jane formuar nje varg emrash, si


dhjetevjetesh,-i (dhjete + vjetesh), pesembedhjeteditesh,-i (pesembe
dhjete + diH!sh), dyjavesh,-i (dy + javesh), shumekembesh,-i (shume +
kembesh) , trikembesh ,-i (tri + kembesh) etj . Meqenese te fjalet
e perbera te mesiperrne mbaresa -sh e rrjedh ores se pashquar te shu
mesit n u k shpreh asnje kuptim gramati kor, ajo bashke me -e-ne
qe ndodhet para saj, u ndien si nje prapashtese dhe ne kete menyre
linden formime te reja analogji ke, si trekendesh (tre + kende) +
(esh), katerkendesh (kater + ken de) + (esh), shumekendesh (shu
me + kende) + (esh).
Sipas ketij tipi jane formuar edhe mjaft mbiemra, si njerrokesh,-e
(nje + rrokje) + (esh) , teterrokesh,-e (tete + rrokje) + (esh), shu
merrokesh,-e (sh ume + rro kje) + (esh), dykatesh,-e (dy + kate) +
(esh), gjashtekatesh, -e (gjashte + kate) + (esh), dypolesh ,-e (dy +
pole) + (esh), shumepalesh,-e (shume + pale) + (esh), tringjyresh ,-e
(tri + ngjyra) + (esh), dyvendesh,-e (dy + vende) + (esh), disaditesh. e
(disa + di te), disajavesh,-e (disa + javesh), (monedhe) dhjetelekeshe,
njeqindlekeshe (dhjete + lekesh, njeqind + lekesh) + prap . -e te
gjinise fem erore.
Disa prej ktyre mbiemrave mund te perdoren edhe si emra
(emerzohen), p.sh . teterrokesh,-i <<Vargu teterrokesb, dhjeti!lekeshje, -ja
monedhe dhjetelekeshe etj .
Nga kuptimi mbiemrat e tipit t e mesiperm jane te ngjashem
me mbiemrat e tipit numerar (ose peremer) + mbiemer, si njevjear,
dyditor etj .

4.

TIPI PEREMER

+ EMER

Te kompozitat e ketij tipi gjymtyra e pare percakton te dyten,


q e eshte zakonisht nje emer veprimi me prapashtesat -im ose -je, p.sh . :
vetebesim, vetembrojtje, vetemohim, vetesherbim, vetevendosje, vete
vrasje etj. Si shi het nga shembujt, si gjymtyre e pare shrben vetem
24i

tema premrore vete. Ky tp eshte bere produktiv sidomos per shqi


perimin e kompozitave te gjuheve te huaja q kane si gjymtyre te
pare elementin auto- l >, p.sh. : vetejonizim (autojonizim), vetinduksion
(autoinduksi on), vetedukim, vetehelmim, vetekatalize, vetelavderim,
vetembrojtje, vetengjizje, vetepertretje, veteruajtje, veteshkarkim, vete
vendosje, vetoksidim, vetoksidues, vetushqyes etj.

5. TIPI FOLJE + EMER


Kompozita te ktij tipi jane emrat dashamir (ai qe te do te
miren), dredhalesh zejtari qe dridhte lesh), djegagur-i, rrahadere,
krehabisht (lajkatar), thirravaje, thithlope etj . Ky tip nuk eshte as
produktiv, as aktiv ne gjuhen e sotme letrare.

TIPAT KRYESORE TE KOMPOZITAVE MBIEMRA


34. Sipas temave prej te cilave formohen dhe sipas marre
dhen ieve kuptimore ndermjet ketyre temave, dallohen keta tipa kom
pozitash percaktore mbiemra:

l . TIPI EMER + EMER

Ky tip n dahet ne dy nentipa sipas vendit qe ze gjymtyra e per


caktuar :
a) Gjymtyra e dyte percakton te paren, ' p.sh . : gojemjalte, hunde
shkabe, kokeshkemb, sypetrit, zemergur, zemerhekur etj .
Keta mbiemra shprehin nje tipar npermjet nje krahasimi, p . sh. :
hundeshkabe qe e ka hunden te kthyer si sqepi i sbkabs, ashtu si e ka

l) Po keshtu edhe per shqiperimin e nje numri fjalesh prej anglishtes, gjerma
nishtes e rusisbtes, te cilat ne keto gjube nisin perkatesisht me elementet sei/-,
selbst- e samo-, qe kane te njejtin kuptim me auto-.

249

s hka ba,

q e e ka hunden si te shkabes etj .


K y tip eshte produktiv d he aktiv s i n e gj uhen e folur t e popullit,
asht u edhe ne gjuhen e letersise artistike.
b) Gjymtyra e pare percakton te dyten, e cila eshte nje emer ve
prim i me prapashtesen -(e)s, p.sh. : dobiprures, dritedhenes, jet
dhenes, liridashes, lotsjelles, punedashes etj .
Ky tip shte produ ktiv dhe aktiv ne gjuhen e sotme letrare, si
domos n fushen e termi n ologjise tekniko-shkencore e ne publicistike.

2 . TIPI

EMER + MBIEMER

Te kompozitat e ketij tipi gjymtyra e pare percakto het nga e


dyta , p.sh. : belholle, dorembare, doreshpuar, driteshkurter, fijeholl,
flokeverdhe, syshkruar, vetullzi, zhurmemadh etj . Nga pikepamja
kuptimore mbiemrat e mesiperm zberthehen ne kete menyre : bel
halle qe e k a belin te hollb>, dorembare qe e ka doren t mbar
etj. ; keshtu k upti mi i tyre i prgjithshe m es h t i ngjashm me a t te
tipit gojemjalte.
Ky tip sbt prod uktiv dhe aktiv n gjuhn e sotrne letrare.
Sheni m . Ka disa kompozita mbiemerore te tipave emer + emer ose emer +
mbiemer, njera gjymtyre e te cilave eshte e formuar prej pjesesh te basnke
renditura me lidhezen e. Ne kompozita te tilla midis lidhezes e dhe pjeseve t e
bashkerenditura shenohet n j e vize lidhese l _ > , p.sh. gjuhehelm-e-thike (gJ uhe) +
(helm-e-thike), gushe-e-llere-e-gjibardhoshe (gushe-e-llere-e-gj i) + (bardhoshe),
shpirt-e-zemermadh (shpirt-e-zemer) + (madh) etj .

3 . TIPI NUMEROR (OS E PEREMER)

+ MBIEMER

Si gjymtyr e par n kete tip m u nd te sherbeje do n umerar,


ndersa n ga peremrat marrin pjese ata qe tregojne sasi te papercaktuar
(zakonisht shume e ndonjehere disa), p . sh . : njevjear, njeditor, nje
mujor, dy vjear, dhjetevjear, i njiianshem, i dyanshem, i shumanshem,
shumevjear, disavjear etj .
Tipi eshte produktiv dhe aktiv ne gj uhen e sotme letrare.
l) Shih edhe Drejtshkrimi i gj uhes shqipe 6 7 Ab, shenim.

2 50

Shenim l. Mbiemrat e t ipi t numeror + mujor, vjear, qe tregojne njesi kohore,


kthehen lehte ne erma, p.sh . : tremujor,-l, gjashtemujor,-i, nentemujor,-i etj . ' dy
vjear,-i (plan i dyvjear ; nje nga ish-institutet pedagogj ike dyvjeare ; nje femije
dyvjear), trevjear,- i (nje nga institutet pedagogjike t revjeare ; nje femije tre
vjear), pesevjear,-i (nje periudhe prej pese vjetesh ; nje pian pesevjear), gjashte
vjeare,- t (femijet gjashtev jeare), pesembedhjetevjear,-i (nje i ri pesembedhjete
v jear ; n j e plan pesembedhjetevjear etj . ), njezet vjearet (te rinjte njezetv je
are) et j . ; por duhet pasur parasysh se per te emertuar periudha kohore prej
dhjete vjetesh e lart (zakonisht shu mefshe te dhjetes) perdoren formime te tipit
numeror + emrin vjetesh, p.sh. : dhjetevjeteshi (njezetvjeteshi, t r idhjetev jet eshi)
i pare i ketij shekulli etj. dhe jo dhjetevjeari, njezetvjeari etj . Mbiemrat e emer
zuar te ketij tipi, qe kane si gjymtyre te dyte mbiemrin ditor, nuk jane normative ;
ne vend te tyre sot perdoren emrat e perbere te t ipit numeror + emer ne njedhore
shumes te pashquar, si dhjetediteshi, pesembedhjetediteshi, njeze tditeshi etj . (dhe
jo dlzjeteditori, p esembedhjeteditori, njezetditori etj . ). Mbiemri dyjavor (i vetmi
mbiemer i ti pi t numeror + javor qe perdoret sot) mund te emerzohet, p.sh : dyjavori
i pare i shtatorit, por krahas ketij, si variant fjaleformues normativ, perdoret edhe
emri i perbere dyjavesh,-i, i cili ka nje perhapje me te gjere.
Shenim 2. Ne gjuhen e shtypit perdoren here-here disa mbiemra te perMre,

te for muar nga dy tema mbiemerore (nganjehere tema e pare mund te jete emer),
njera prej te cilave l idhet me nje emer vendi (p.sh. : korean, vietnamez, gjerman,
amerikan), ndersa tjetra me emrin e nje ane te horizontit (verior, jugor, Iindor,
perendimor). Mbiemra te tille jane : koreanojugor (ose jugkorean), koreanoverior
(ose verikorean), vietnamezoverior (ose verivietnamez), vietnamezojugor (ose jug
vietnamez), amerikanoverior, amerikanojugor, gjermanoperendnor etj. Si shihet ,
keta mbiemra lidhen me nje emertim gjeografko-politik, si Koreja e Jugut, Viet
nami i Veriut, Gjermania Lindore etj.
Kompozitat mbiemerore te mesiperme, qe jane perkt hime te drejtperdrejta
prej gjuhesh te huaja, nuk jane ne pajtim me sistemin e formimit te fjaleve ne
gjuhen shqipe, prandaj kane mbetur nje numer i kufizuar dhe nuk kane sherbyer
si model per te formuar mbiemra te tjere te n gjasheml > . Struktura fjalefonnuese
e gjuhes shqipe kerkon qe ne vend te ketyre kompozitave mbiemerore te perdo
ret ernert imi gjeogratk perkates ne rasen gj inore, p.sh. : qe veria kukull e Korese
se Jugut (dhe jo koreanojugore), populli i Vietnamit te Veriut (dhe jo vietnamezo
verior ose verivietnamez), skuadra per/aqesuese e Gjermanise Perndimore (dhe j o
gjermanoperendimore), industria kimike e Gjermanise Lindore (dhe jo gjermano
lindore), imperializmi i Amerikes se Veriut ose i Amerikes Veriore (dhe jo amerika
noverior), patriotet e Irlandes se Veriut ose e lrlandes Veriore (dhe jo veriirlandeze)
et j .
l ) Keshtu nga emertimet Shqiperia e Veriut, Shqiperia e Jugut, Evropa Perendimore
etj . n uk jane formuar mbiemra shqiptaroverior ose verishqiptar, shqiptarojugor,
evropianoperendimor etj .

251

TIPAT KRYESORE TE KOMPOZITAVE FOL JE


35. Foljet kompozita jane shume m e te pakta ne krahasim
me e m rat e me mbiemrat. Sipas temave prej te cilave formohen, kto
kompozita ndahen ne dy tipa :
l . TIPI NDA lFOLlE + FOLlE

Ne shumicen e rasteve si gjymtyre e pare perdoren ndajfoljel


bashke, brenda, jashte, para, mire, keq, tej, p.sh . : bashkebisedoj
(bashk + bisedoj), bashkefjalosem (bashke + fj alosem), bashke
jetoj (bashlce + jetoj), bashkepunoj (bashke + punoj), bashkerendit
(bashk + rendit), bashkeveproj (bashk + veproj) etj . ; brendash kruaj
(brenda + shkruaj) ; jashteqes (jasht + q es), jashtshkruaj (jash t +
shkruaj) ; paracaktoj (para + caktoj), paralajmeroj, (para + 1 aj
meroj) ; parandaloj (para + ndaloj) ; parandiej (para + ndiej), pa
rapaguaj (para + paguaj) etj . ; mirpres (mire + pres), mirmbaj
(mire + mbaj), etj . , keqkuptoj (keq + k uptoj), keqperdor (keq +
prd or), keqtrajtoj (keq + trajtoj) etj . ; tejoj (tej + oj), tejkaloj
(tej + kal oj) etj .
Ky tip eshte produktiv dhe aktiv ne gjuhn e sctme letrare.
_

2.

TIPI EAtfER + FOLlE

Ka fare pak fol je t ktij tipi : buzeqesh (buz + qesh). duartro


kas (d uar + trokas), udheheq (udh + heq) .
Ky tip nuk eshte as produktiv, as aktiv.
Shnim. Kompozitat luajne nje rol te rendesishem per pasurimin e fjalorit,
pasi ato sherbejne shpeshhere edhe si tema per formimin e fjaleve te reja , d.m.th.
per zgjerimin e vargut fjaleformues, p.sh. : bregdet - bregdetar, bregdetas ; fatkeq
fatkeqesi, fatkeqesisht; gjaknxehte - gjaknxehtesi; kryeqytet - kryeqytetas ; hekur

judhe - hekurudhor; rrobaqepes - rrobaqepesi; udheheq - udheheqes, udheheqje,


uglindje - juglindor etj . Keto fjale te prejardhura nga tema e nje kompozite du
hen dalluar nga kompozitat e verteta te formuara nga bashkim i i dy temave :
bregdet, kryeqytet, fatkeq etj . jane kompozita, ndersa bregde tar, kryeqytetas,
fatkeqesi etj . jane fjale te prejardhura.

2 52

KOMPOZITAT PA TAKIM
36. Ne gj uhen tone letrare ndeshet edhe nj tip kompozi
tash qe quhen ko mpozita pa takim . Ne keto raste kemi t bejme me
dy a me sb ume kompozita q e kan gjymtyrn e dyt t perbashkt
dhe qe j ane t bashkerenditura ndrmjet tyre. Per ta bere me te shkur
tr shprehjen, gjymtyra e prbashket e tyre prmendet e shkruhet
vetem nje her te kompozita e dyte (ose te e fundit), ndrsa te kom
pozita e pare ne vend t saj shenohet nj viz, p.sh. : n vend t :
(shkollat) tetevjeare dhe dymbedhjetevjeare s h kruhet tet- dhe dymbe
dhjetevjeare, po keshtu edhe : (vargje) gjashte- dhe teterrokeshe,
(botime) dy- e mshumevellimeshe, (ndiirtesa) pese- dhe gjashteka teshe,
kamiona tre-, pes- dhe shtattonesh etj. 1 >

SHKURTESAT
37. Shkurtesat j an nje tip i veante i kompozitave percaktor
re. Ato formohen nga bashkim i i dy a m shum tema ve te shku
tuara. Shkurtesat jane vetem emra. K a dy tipa shkurtesash:
t . Tipi rrokjesor, kur bashkohen rrokjet e para te tema ve, p.sb. :
mapo (magazine popullore). Ky tip n u k es ht produktiv.
2. Tipi me nistore, kur bash kohen tingujt nistor t fjaleve te
nj emrtimi t prbr, p.sh . : PTT, SMT, TEC. Keto shkurtesa
shqiptohen e lakohen si emra te gjinise femrore a mashkullore :
smete,-ja, smetese, semetene, semetete; tec,-i, tecit, tecin, tecet etj .
Edhe ky tip nu k shte prod uktiv e aktiv n e formimin e emrave
t prgjithshem. Shkurtesat e ktij tipi q kane kaluar ne emra te
prgjitbshem jan te pakta : petete, semete, tec etj . Por ky tip shte
aktiv n formimin e emrtimeve te shkurtuara te ndermarrjeve, in
stitucioneve e organizatave t ndryshme etj ., si PPSH, A TSH, BGSH,
NTUS, NB, OKB etj.

l ) Shih per kete edhe Drejtshkrimi i gjuhes s hqipe 67

Ab, shenim.

2 53

C.

FJ A L E T E F O R M U A R A N J E K O H ES I S H T M E
KOM POZIM E M E P R A PAS HTES I M

38. Ne gj uhen shqipe k a disa emra te formuar nga kornpo


zimi i dy gjymtyreve te nje togfj aleshi frazeologj i k , te cilave u shtohet
nje prapashtese, p.sh . : pjesemarres (marr pjese), kryengrites (ngrit-ur
krye) 1 \ marreveshje (marre vesh) etj .
Emrat e formuar sipas rnenyres se mesiperme duhen dall uar
mire nga fjalet e perbera qe kane si gjymtyre te dyte nje emer te prej
ardh ur me prapashtese, si edhe nga fj alet e prej ardhura te formuara
nga tema e nje fjale te perbre, p.sh . :
gurgdhendes formuar nga gur + gdhendes
kryeqy tet + as, por :

kryeqytetas

krye) + (-es)
kryengrites
(ngrit-ur
Formi met e mesiperme te perftuara nga kompozimi i gjymty
reve t e n j e togfjaleshi , d uke u bashkuar me to n j e prapash tes, nuk
jane as produktive, as aktive ne gj u hen e sotme letrare. Disa form ime
t perftuara nga prapashtesimi i gjymtyreve te nj emri vetjak, si
asimzenelas,-it (anetar i kooperatives bujqsore Asim Zeneli ose
nxnes i gjim nazit Asi m Zeneli), bajramcurras,-it (ban or i qytetit
Bajram Cu rri) kane mbetur gjithashtu te veuara dhe nuk jan sh nde
rruar ne nje model produktiv e aktiv.

. FJ AL ET E P E R N G J IT U RA

(nje mbe dhjete), dymbedhjete . . . nentembedhjete, njeqind (nj qind),


dyqind etj . ; peremrat e pakufishm asgje (as gj), askush (as kush),
asnjeri, cilido, gjithka, gjithfare, ndonje, ndonjeri, shumekush, tjeter
kush etj . ; ndaj foljet anembane (ane e mbe an), asnjiih ere (as nj
here), atehere (ate here), menjehere (me nj her), ndonjehere (ndonje
her), gjithnje (gjithe nj), padashur (pa dashur), perdhe (per d he),
qekur (qe k ur), qemoti (q m oti), shkeleshko (shkel e shko), tejpertej
(tej per tej) etj . ; parafjalt neper (n per), permbi (per mbi), perve,
simbas ose sipas, ndermjet etj . ; lidhzat derisa (cleri sa), megjithate
(me gjith ate), m egjitheqe, meqe, mirepo, qekurse, sesa, si etj . ; pas
thirrmat fa/eminderit (falerni nderit), m irem engjes, miredita, tungjatjeta
et j .
S i shihet nga keta shembuj, fjalet e perngjitura u tak ojn me
shu me pjeseve te pandryshueshme te ligjrates (ndajfolje, parafjale,
lid heza, pasthi rrma), si edhe peremrave te pakufi shem.
Ne disa raste elementet prberese te nj fjale te perngjitur mund
te perdoren prane njeri-tjetrit si fjal m vete, me nje kuptim te ndry
shem nga ai i fjales se perngjitur. Ne keto raste ato nuk shkruhen
n jesh, por ndaras. K rahaso, p.sh . : ka qene dimer atehere dhe nuk e
kam takuar as ate bere, as kete bere; keshtu rronin njehere ( dikur)
dbe ai vjen nje bere ne ja ve; gjimnastika duhet bere perdite dhe qyteti
ishte zbukuruar si per dite feste; kjo ka ndodhur qekur (ose qyshkur)
dhe qe kur ra debore u ftoh moti; perse n uk erdhi dbe per se eshte fjala;
po keshtu edhe nese (lidhz) e ne se; ngase (lid hez) e nga se; sesa (li
dhez) e se sa; se (p jesz) e se ' etj . 0

39. Fjalt e perngjitura form o hen nga bashkimi n n j e fj ale


te vetme i dy a me shum fjalve te veanta, zakonisht pr arsye te
prdorimit te gjate te tyre n jera pran tjetres. Fjale t perngjitura
jan, p.sh., emrat ecejake,-t (ec e jak), farefis (fare e fi s), gjeegjeze
(gje e gjeze), thashetheme (thashe e t hem) etj . ; numroret njembedhjete
l) Si shihet, ne fjalen e re te formuar s ipas menyres se mesip er me rendi i gjym
tyreve te togfjaleshit mund te permbyset ne menyre qe prapashtesa -es e emrave
t e veprimit te bashkohet me temen foljore.
254

l ) Shih per kete edhe Drejtshkrimi i gjuhes s hqipe 67 A, shenim.


2 55

PJ ESA E KAT E RT

DISA NGA RREG U LLAT KRYESORE TE


DREJTSHQIPTI M IT TE GJ U H ES LETRARE
SHQI PE

17-54

l . NJ O H U R I T E P E R GJ IT H S H M E

OBJEKTI I DREJTSHQIPTIMIT. DREJTSHQIPTIMI


DHE DREJTSHKRIMI
l. Ne fazen e sotme sfera e perdorimit te gjuhs letrare t fo.:
l ur sht zgjeruar shum, prandaj krahas nevojs per vendosjen e
normave drejtshkrim ore shtrobet edhe nevoja per vendosjen e nor
mave t njjta drejtshqiptimore.
Drejtshqiptimi sht nj sistem rregullash q siguron shqipti
min e drejt dhe t njllojt te fjalve. Ai mbshtetet tek shqiptimi
m i pergjithshm letrar dhe jo tek shqiptimet e veanta dialektore.
Midis drejtshqiptimit d he drejtshkrimit t gjuhes shqipe ekziston
nje lidhje e ngusht ; ata ndikojn te njri-tjetri. Parimi themelor
i drejtshkrimit t shqipes shte parimi fonetik : n pergjithsi fjalt
dhe pjest e tyre t kuptimshme sbkruhen asbtu si shqiptohen n
ligjerimin letrar (sidomos ne stilin e plot te shqiptimit). Por, krahas
parimit fonetik, drejtshkrimi i njsuar i shqipes mbshtetet gjersisbt
edbe ne parimin morfologjik, i cili krkon q fjalt dbe pjest e tyre
prbrse t sistemit trajtformues e fjalformues t shkruhen njlloj,
pavarsisht nga ndryshimet tingullore t sbkaktuara prej ligjeve fo
netike q veproj n sot ne gj uhn ton. Veprimi i parimit morfologjik
n drej tshkrimin e gj u hs sbqipe ndikon vazhdimisht edhe mbi
drcjtsbqiptimin, pra jo vetm shkruajm ashtu si sbqiptojm, por
edhe shqiptojm ashtu si shkruajrn. Kur n shqiptimin letrar ka
ende luhatje, drejtshqiptimi i nnsbtrohet drejtshkrimit, sepse pro
cesio e kristalizimit t norms gjuhsore letrare e ud hheq gjuha e
shkruar.

25 9

Vend osja e normave t njsuara kombtare bhet ne t gjitha


hallkat e sistemit t gjuhs letrare, por, ndrsa pr gjuhn e shkru
ar shqipe pas shum perpjekjesh dhe pas nj pune t vijueshme u
arrit q t vendosen e t zbatohen nga t gjith rregulla te njsuara,
q pasqyrohen n Drejtshkrimin e gjuhs shqipe>>, n gjuhn e folur
normat e shqiptimit letrar po vendosen e po prgjithsohen m nga
dal. N krahasim me njsimin e shkrimit, njsimi i shqipti mit arrihet
m von. Ai sht nj proces i gjat dhe i ndrlikuar. Burimi kryesor
i shmangieve nga shqiptimi letrar sht ndikimi i dialekteve. Duke
i pare nga vlera shoqerore, normat e drejtshqiptimit kane per traj
tn e folur t gjuhes letrare po ate rndsi q kan normat e drejt
shkrimit pr trajtn e shkruar t saj. Gjuhsia shqiptare ka br pr
pjekje, sidomos n koht e fundit, per t studj uar e pr t prcaktuar
edhe tiparet themelore t shqiptimit Jetrar kombtar. Nga studimi i
sistemit fonetik t gjuhs shqipe, i veorive e i prirjeve t drejt
shqiptimit dhe i lidhjeve t tij me drejtshkrimin sht arritur n pr
fundime q lej ojn prcaktimin e rregullave kryesore t shqiptimit
te sotm letrar.

TINGUJT E G.JUHitS LETRARE SHQIPE


3. Per t kuptuar me leht rregullat e shqiptimit letrar, po ja

pim disa njohuri per tingujt-fone ma t gjuhs letrare shqipe.


Gjuha shqipe ka 7 zanore dhe 29 bashkting llore. Kur shqip
tojm zanoret, ajri nuk ndesh penges gjat rrugs s kalimit t tij,
ndrsa, kur shqiptojm bashktinglloret, ndesh penges.
Zanoret, sipas shkalls s ngritjes s gjuhs, ndahen n :
zanore te ngritjes se ulet: a ;
zanore t e ngritjes s e mesme:
zanore te ngritjes se !arte: i,

e, o,

y,:u.

e;

Bashktinglloret, sipas pjesmarrjes s gjuhs ose t buzeve


n formim in e tyre, ndahen n :
bashketingellore gjuhore: c, , d, dh, g, gj, h, j, k, l, Il, n, nj, q,
r, rr, s, sh, t, th, x, xh, z, zh;
bashketingellore buzore: b, f, m, p, v.
Sipas tipit t pengesave, bashktinglloret e gjubes shqipe ndahen

STILET E SHQIPTIMIT
2. N gjuhen letrare dallohen dy stile shqiptimi : stili i plote

dhe stili jo i plote.


Stili i plote shte karakteristik pr ligjrimin letrar libror. Pr
doret n rastet kur prpiqemi t flasim rreptsisht sipas normave te
gjuhs letrare (p.sh., n radio, n kongrese, n konferenca, n shkoll
etj.). Ky stil shqiptimi i ciii lidhet drejtprdrejt me gjuhn e shkruar,
karakterizohet nga artikullimi i shkoqur i tingujve, nga shqiptimi i
tyre i plot, pa i rrgjuar, pa i shkurtuar dhe pa i shkrir ata.
Stili jo i plote sht karakteristik per ligjrimin bisedor, d.m.th.
per te folurit e zakonshem, kur shqiptimit i kushtohet m pak vme
ndje, tingujt shpeshher rrgjohen, shkurtohen a shkrihen.
Pr qllime t caktuara stilistike (per individualizimin e perso
nazheve), prdoret n raste t veanta shqiptimi dialektor, q prmban
elemente q shkelin normen letrare ose s'prputhen me t.
2 60

n :

bashketinge!lore
bashketingello re
bashke tingellore
bashke tingellore

pelcitese: b, c, , d, gj, k, p, q, t, x, xh;


hundore: m, n , nj ;
ferkimore: dh, f, h, j, l, il, s, sh, th, v, z, zh;
dridhese: r, rr.

Sipas pjesmarrjes ose mospjesmarrjes s zerit, bashktinge


lloret e gjuhs sbqipe ndahen ne :
dh, g,
bashketingellore te zeshme : j, l, Il, m, n, nj, r, rr, b, d,
gj, v, x, xh, z, zh;
h.
bashketingellore te shurdh eta: p, t, th, k, q, f, c, , s, sh,
Brenda fjals dy zanore mund t vijne njera pas tjetrs. B :lsh
njera
kimi i tyre n nj rrokje t vetme quhet d(ftong. N diftong

gjysm
n
t
kthehe
dhe
e
ormues
rrokjef

nga zanoret e humbe t aftsin


ket,
t
duhet
g
difton
do
zanore. T tilla jan zanoret i, u dhe y.
261

pra, detyrimi sht nje nga keto gjysmez anore. Brenda diftongu t theksi
mund te bjere ne zanoren e pare (p.sh. ai, i, oi) ose ne zanoren e dyte
(p.sh. : u a, i, y(l.). Ne rastin e pare diftongu quhet zbrites, ndersa ne
rastin e dyte, ngjites. Kur dy zanore qe j ane prane njera-tjetres,
shqiptoh en secila ne rrokje me vete, ato perbejn e nje grup zanor
(p.sh. : ie te diell, mieli etj . ; ye te .fyell, lyej etj . ; ua te grua, luaj etj .).
Per stilin e plote te shqiptim it eshte karakteristike qe takimet e za
noreve i, u ose y te patheks uara me nje zanore tjeter pergjith esisht
shqiptoh en si grup zanor e jo si diftong, p.sh. : babai, vellai, .ftoi, kroi,
kau, lau, dheu, preu, .fshiu, miu, ftuan, gruan, shkuan l) etj . (dhe j o
babaj vellaj, ftoi etj. 2)), por takimet e trajtes s e shkurter i m e n j e za
nore tjeter (ia dha, ia thashe, iu afru etj . ) shqiptoh en si diftong
:
Cf
ja dha, ja thashe, ju afrua.
Per gjuhen shqipe eshte karakteristike munges a e bash ketinge
lloreve te dyf shta. Ben perjasht im vetem bashket ingellor ja rr, e
cila eshte r dy.fshe dhe perben nje foneme me vete. Dallimi i tyre
ne di sa raste sherben edhe per dallimin e kuptime ve te fj aleve, p.sh. :
are (toke buke), dhe arre (peme}, ruaj (shtepine) dhe rruaj (mjekre n)
etj .
Nje tjeter veori e gjuhes shqipe eshte se shqiptim i k a karakter
rrokjes or, d.m.th. nuk shqipto het do tingull veas (p.sh., d-o-r-a,
p-u-n-e, n-x-e-n-e-s etj .), por tingujt e fjaleve ne fjali shqiptoh en
te lidhur ne rrokje (do-ra, pu-ne, nxe-nes etj.).

I l. D R EJTS H QI PTI M I l ZA N O R EV E
ZANORJA E E THEKSUAR
4. Fjalet me e te theksua r, te ndjekur nga nje bashke tinge
llore hundore (m, n, nj), ne pajtim me shkri min dhe shqipti
min me
te perhap ur te tyre, duhet te shqipto hen t gjitha me
dhe jo disa
1) Grupi ua shqiptohet si diftong te disa fjale te huaja, si kuddro,
kuarc, kubte etj-

2) ShenJa j e vendosur nen zanore tregon se ajo shqiptohet si gjysmeza


nore
dhe formon nje diftong me zanoren fqinje.

262

me e e disa me e. Me e duhet t shqiptohen gjithashtu fjalet e


prejardhura ose t perbera te formuara prej tyre, pavaresisht nga
lvizja e theksit. Po radhitim m posht nje numer fjaHsh te tilla, t
cilat shpeshhere degj ohen te shqi ptuara edhe me -e :
(me) dhemb, dhembje, emer, emerore, femer, femerore, gjemb,
gjemba, e premte, shemb, shembull, shembullor, i pashembul/t, i shtrem
b er, shtremberim, shtremberoj, tremb, trembje, i patrembsh em, thember,
zemer, zemeroj, zemerim, i perzemert etj. (dhe jo me dhemb, dhembje,
emer etj .).
argjend, argjendar, argjendari, argjendpunues, (i,e) argjendt,
brenda, brendesi, brendi, i brendshem, mend, mendine, (i,e) mendur,
menduri, dend, (i,e) dendur, denduri, deng, dhen, end, gjendje, kuvend,
kuvendim, kuvendoj, mend, mendim, mendje, mendor, permend, per
mendore, parmende, qender, qendror, (kam) qene, qenesi. qenesore,,
qenie, qengj, shpend, tende, tendos, i tendosur, vend, vendes, vendos,
zevends, zevendesim, zevendesoj (dhe j o argjend, brenda, mend etj.) ;
e enjte, geshtenje, geshtenjepjekes, i geshtenjte, ndenja, (i,e) nde
njur, shenje, (i,e) shenjte, {i,e) shtrenjte, shtrenjtesi, sh trenjtoj etj.
(dhe j o e enjte, gshtenje etj.).

ZANO RJA

5. Zanorja e mund te jete e theksuar dhe e patheksuar. Ne


shqi ptimin e tyre ka dallim. Kur eshte e tbeksuar, zanorja e shqip
sohet me e forte, ndersa kur esbte e patheksuar, shqiptohet me e dobet.
Nje nga problemet m te nderlikuara te drejtshpiptimi te gjuhs
sone prben zanorja e e patbeksuar. Sipas studi meve qe kan bere
gjuhetart tane n fushen e fonetikes se sotme te shqipes, e-ja e pa
theksuar eshte nje tingull i shkurtr, i reduktuar, i ngri tjes se mesme ;
hyn ne grupin e zanoreve qe quhen te levizshme, te paqndrueshme.
Kur kjo zanore shte e patheksuar, ne pergjithsi ruhet me mire
ne ligjerimin libror dhe ne te fol urit e ngadalsbem, ndersa ne ligje
rimin bisedor dhe ne te folurit e shpej te rrudhet (reduktohet) ne
shkalle te ndryshme.
E-j a e patheksuar dobesohet ne shkalle te ndryshme sipas pozicionit ne te cilin ndodhet. Ky dobsim ka uar ne disa raste (kur

263

e-ja fundore ka qene dy rrokje larg theksit, si tek .flutur(), dashur(),


bbtn ()) qe ajo te mos shqiptohet fare dhe kjo gje te pasqyrohet
edhe ne notmen e sotme drejtshkrimore.

ZANORJA

E THEKSUAR

6. Fjalet tek te cilat e-ja e theksuar i pergjigjet historikisht


nJe a-je te ndjekur nga nje bashketingellore h undore, shqiptohen
me e dhe jo me a l >. Po keshtu shqiptohen me e edhe te gjitha fjalct e
prejardhura ose t prbra prej tyre, pavarsisht nga lvizja e theksit,
p.sh. : bj, shtje, dm, dmtim, dmtoj, (i,e) dmtuar, dhmb, dhm
balle, dhndr, dh n, dhnie, (i,e) mbl, mblsir, mblsoj, mbltore,
kng, kngtar, fend, lng, (i) lngshm, mbrmje, mng, nnte, nx
nes, rrnj, rrnjiJsor, parathnie etj .
Duhet pasur kujdes pr fjalt : (une) le, nj, njjs, i njejt'e, njri,
njra, njsi, (une) ve, (un) z, te cilat shpeshhere shqiptohen ga
bimi sht me e ose i n vend t e-s e (le, nji, njejes, i njejte, njeri, njera,
ve, ze).
Te gjitha keto fjale duhet te shqiptohen me e2).
Prapashtesa -llek duhet t shqiptohet kurdohere me e, ashtu
sikurse shkruhet, dhe jo me i :
batakillk, batakillqe
dhe jo
bollk
))
))
boshllk, boshlleqe
))
))
buda/lallk, budallalleqe

))

fodullk
))
hamallk

matrapazllk, matrapazllqe

>>
pazarllk, pazarllqe
pishmanllk

))

tersllk, tersllqe

batakillik, batakilliqe
bollik
boshllik, boshlliqe
budallal/ik, budallalliqe
fodullik
hamallik
matrapaz!lik, matrapazlliqe
pazarllik, pazarlliqe
pishmanllik
tersllik. terslliqe

l) Fjalet si dhanore, (i,e) manget, ranishte, ranor-e, i pashmangshem, zane, zanore


etj ., qe kane hyre ne gj uhen letrare me a, shqiptohen e shkruhen me a (shih
edhe Drejtshkrimi i gjuhes shqipe 2 shenim).
2) Shqiptohen me e, ashtu s ikurse shkruhen, fjalet : i gjere, gjeresi, gjeresisht,
zgjeroj, zgjerim, kreher.

2 64

ZANORJA

E PATHEKSUAR

7. Zanorja e e patheksuar mund t ndodhet para rrokjes s


thek suar, p.sh. : anetar, debbr, ftohtes.i ose pas rrokjes se theksuar
ne trup a ne fund te fjaUs, p.sh. : marksizem, (i, e) paster, vgel, dasme,
partizane, pune etj.

ZANORJA

PARATHEKSORE

8. Zanorja e paratheksore mund t ndod het ne rrokje t ha

pur, p.sh. : a-ne-tar, ke-mbe-sor ose ne rrokje t mbyllur, p.sh. : e-ger-si,


nder-tim. Zanorja e paratheksore takohet te keta tipa fjalsh:

a) E-ja paratheksore te fjalet e parme dhe te fjalet ku a.jo ndodhet


ne rrokjen e pare.
E-ja paratheksore e kesaj kategorie fjalsh n rrokje t mbyllur
shkrubet d he shqiptohet, p.sh. : drgoj, ferkim, gelqcre, gel/tit, ger
madh, krba, krcej, prues, prfshij, prparoj, nderkombetar,
ndrmjet, ndertoj, vertet, vrtetoj etj .
E-ja paratheksorc ne rrokje te hapur, kur ndodhet n rrokjen
e pare, shqiptohet qart, p.sb . : deshir, fmije, kenete, kepucar,
menyr, mesim, shetit etj . Megjithate, n disa fjale ku pas e-s vjen
bashketingellorja rr, si p.sh. : berryl, grryej, kerrabe, krrusem,
ndrroj, nderrese, prra/le etj ., e-ja shqiptohet mjaft e rrudhur. Sipas
drejtshkrimit, fja]et e mesiperme shkruhen me e, por ne gjuhen le
trare kjo e shqiptohet mjaft e rrudhur.
b) E-ja paratheksore te fjalet e prejardhura me prapashtesa
Shkal1a e shqiptimit t e-se paratbeksore e cila shkruhet rregu
llisht te fjalet e prejardhura te formuara nga nje teme m e me ane
prapasbtesash qe nisin m bashktingellore (p.sh., coptoj - cop +
+ toj) dhe te fjalet e tjera te prejardhura ku ajo shkruhet si zanore
mbshtetese (bujqesi-bujq + e + si), varet n nje fare mase nga na
tyra e basb ktinge11oreve qe ndodben para dhe pas e-se. Kur keto
bashktingllore formojne nje grup q shqiptohet me lehtesi, pa nder265

mjetesine e zanores , atehere kjo zanore shqiptohet ne menyre shume


te rrud hur.
Ne rastet e tjera, e sidomos kur tema fjaleformuese del me dy
bashketingellore, shqiptohet nje me pak ose me shume e rrudhur,
por, sidoqofte, me e qarte ; shkalla e rrudhjes se e-se ne keto raste
varet edhe nga stili i shqiptimit. Ne stilin e plote te shqiptimit ajo
ndihet me e qarte, ndersa ne stilin j o te plote, me e d obet. E rregjuar
sbqiptohet e-j a, per shembull, te fjalet e meoshtme : gjatesi, gjeresi,
gjuhcsi, gjuhetar, gjunjezoj, hollesi, kembesor, kembesori, kombesi,
kombetar, kordhetar, lartesi, madhesi, malesor, mbaresi, miresi, mje
kesi, mjekesore, p ermiresoj, pemetore, pikellim, p/otesoj, qetesi, rrep
tesi, rrogetar, shkallezim, shpejtesi, shterpesi, trashesi, thatesi, vesh
tiresi, vjershetar, zdruk thetar, zoteroj etj. 1>, por n rastet kur tema
fjalformuese del m dy bashktingellore (si te kombesi, kordhetar,
rreptesi, shterpesi, zdrukthetar etj .) shqiptimi i e-s sht m i qarte.
Te fjalt e prejardhura te formuara prej temash m -er, -rr,
-el, -es, -z me an prapashtesash q fillo jn me zanore, si p.sh. :
arberor, bresheri, dimeror, gjelberim, mjeshteri, numerar, urdheres;
enderrim, vegjeli, zvogeloj, zvoglim; nepunesi, pergjegjesi, bulezon,
njerezi, nferezor etj ., drej tsbqiptimi perputhet me drejtshkrimin,
d.m.tb., e-ja paratheksore sbqiptohet e qart.
N prgji thesi , ne ligjeri min li bror, ku shqiptimi perputhet
me drej tsh krimin ose i afrohet sa me shume atij, -ja paratheksore
ruhet m mire, ndersa n ligjerimin bisedor kjo rrudhet.
c) E-ja paratheksore n kufi te temave te fjalt e prbra dhe t
perngjitura.
E-ja e patbeksuar mund te nd odhet n pozicionin paratheksor
edbe ne kufi te tema ve te fjalt e perbera dbe t perngjitura (p.sh. :
armepushim, datelindje, i gjithefuqishem, atehere, verejtje etj .).
Kur fjalet e perbra dbe t perngj itura kan si pjes t pare nje
tem me e t patheksuar, t ndjekur nga nj tem m bashktingellore,
l) Ne te dy st ilet shqiptohen p a e (ne perputhje me drejtshkrimin) fjalet : amtar,
besnik, fillestar, /urrtar, kishtar, lojtar, meshtar, nevojtar, ne vojtare, ngatrrestar,
pishtar, rojtar, zyrtar.

p.sh. : botekuptim (bot + kuptim ) doreshkrim (dor


+ shkrim),
gjashtedhjete (gjash te + dhjete ), naftesjelles (nafte +
sjelles), pese
l'jear (pese + vjear ) etj., kjo shqipt ohet afrsis ht
si edhe e-j a
e pathek suar n fund t fjales, kur pas saj v
jen n j fjal tjetr q fi
llon me bashk tingell ore (sbih me poshte 1 0).
Kur fjalt e prbra dhe t prngj i tura kan si pjes t
par
nje teme me te theksu ar t ndjekur nga nj teme q nis
qoft me
bashk tingell ore, qofte me zanore , kjo shqipto het e plot,
p.sh. :
njeanesi (nj + ansi), njeditor (nje + ditor), njehere (nj
+ here),
njekateshe (nj + katesb e), vemendje (v + mendj e),
verej, verejtje
(v + re), zeembiH (ze + mbl) .
Kur fjalet e prbr a dhe t prngj itura kan si pjes te
pare
nj tem me - t pathek suar, t ndjeku r nga nje tem qe
fillon me
zanore , -ja fundor e e tems s p'ar nuk shqipt ohet dhe nuk
sbkru het,
pra : gojembel (goj + mbl) , kokulu r (kok + ulur), i shuman
shem
{shum + anshm ) (dhe jo gojeembel, kokeulur, i shumea
nshem) .
Te premrat e pakufis bm, te ndajfo ljet e te lidhzat e perngji

tura qe kane si pjese t par fjalt gjithe ose kurre, -ja parath
eksore
as sbqipto het, as s hkruhe t, p.sh. : gjithka, gjithfare, gjithhere,
kurrgje,
kurrkund, kurrkush, kurrsesi etj. (dhe j o gjithefare, gjitheh
ere, gji
,thekund, gjithemone, gjithenje, kurresesi etj.) 1 >.

ZANORJA E PASTHEKSORE
A . E-ja pastheksore jofundore

9. Zanorj a pastbek sore jofundo re shqipto het e plot n


te
ejitha rastet kur ndodhe t n rrokje t mbyllu r, p.sh. : bukel, i
emb il,
i
gupel, vegl, i voge/ etj . ; ajer, dimer, dhelper , i gjelber, i kalter,
zemer
ptj . ; dokerr, kokrr, vjeh err etj . ; bleres, eles, djeges, grykes, nxenes,
trondites, ujites, vendes etj . ; pesekatesh, shumengjyresh , tetrrok
esh,
trekendesh etj. ; te da/esh, te fiasesh, te hapesh, te marresh etj .
; drejtez,
gjuh ez, kembez etj . ; ateizem, iklizem, marksizem, reumatizem
etj . ;
l) Gjithe dhe kurr, kur kane perdorim te mevetesis hem, shqiptohen dhe shkruhen
me .

266

267

i ceket, i dobet, te dobetve, i erret, i shkathet, te shkathetve, te shka

thetish etj . ; i jashtem, i jashtemve, i sotem, te sotemve, i vetem, ze ve


temve etj . ; i ardhshem, te ardhshemve, i atjeshem, te atjeshemve, i
ndershem, te ndershemve etj .
Kur gjate ndryshimit te fjales e-j a e rrokjes s mbyllur del ne
rrokje t hapur, n disa tipa fjalesh ajo nuk shqiptohet fare, kurse
n disa tipa te tjer shqiptohet e rrgjuar.
l) E-ja pastheksore nuk shqiptohet dhe nuk shkruhet n kto
raste :

a) tek emrat dhe mbiemrat m -el, -er, -err gjat lakimit t tyre:
vegel, por : vegle, vegla, vegles, veglen, veglat, veglash (dhe jo
vegele, vegela, vegeles, vegeln, veglat, vegelash),
dhelper, por: dhelpre, dhelpra, dlzelpres, dhelpren, dhelprat, dhel
prash (dhe jo dhelp ere, dhelpera, dhelperes, dhelperen, dhelperat, dhel
perash),
i ashper, por : i ashpri, te ashprit, te ashprin, te ashprit (dhe jo i
ashperi, te ashp erit, te ashperin, te ashperit);
kokerr, por : kokrre, kokrra, kokrres, kokrren, kokrrat, kokrrash
(dhe j o kokerre, kokerra, kokerres, kokerren, kokerrat, kokerrash);
b) tek mbiemrat me prapashtesn -em ose -shem gjate lakimit,
kur pas ketyre prapashtesave vjen nj zanore ose bashktingellorja j :
i jashtem, por : i jashtmi, t e jashtmit, t e jashtmin, e jashtme, e
jashtmja, t jashtmen, te jashtmet (dhe j o i jashtemi, te jashtemit,
te jashtemin, e jashteme, e jashtemja, te jashtemen, te jashtemet),
i vetem, por : i vetmi, te vetmit, te vetmin, e vetme, e vetmja, te
vetmen, te vetmet (dhe j o t vetemi, te vetemit, te vetemin, e veteme,
e vetemja, te vetemen, te vetemet) ;
i besueshem, por : i besueshmi, te besueshmit, te besueshmin, e
besueshme, e besueshmja, te besueshmen, te besueshmet (d he j o i be
sueshemi, te besueshemit, te besueshemin, e besuesheme, e besuesh emja,
te besueshemen, te besueshemet);
i shkelqyeshem, por : i shkHqyeshmi,
i
te shkelqyeshmit, te shkel
qyemin, e shke!qyeshme, e shke!qyeshmja, te shkelqyeshmen, te shkel
qyeshmet (dhe j o i shkelqyeshmi, te shkelqyeshemit, t shkelqyeshe
min, e shklqyesheme, e shke!qyeshemja, te shke/qyeshemen, 'te shkel
qyeshmet).
268

Shenim. Per te njejten arsye nuk shqiptohen dhe nuk shkruhen me e edhe
mbiemrat e formuar me prapashtesen -slzem nga nje teme me e (sepse e-ja fundore
e ketyre tema ve del ne rrokje te hapur) : i natyrshem (natyre), i perkohshem (kohe) ,
i pjesshem (pjese), i perbotshem (bote) (dhe jo i natyreshem, iperkoheshem, i pjese
shem, i perboteshem etj.).
2) E-ja pastheksore shqiptohet e rrgjuar d he shkruhet n kto
raste :

a) tek emrat femror m -z, tek emrat e mbiemrat mashkullore me -es, -esh dhe te femrort prkats :
drejtz, drejteze, drejteza, drejtezes, drejtezen, drejtezash;
/idhez, lidheze, lidheza, lidhezes, lidhezen, lidhezash;
eles, elesi, elesa, elesash;
.
shpikese, shpikeseje, shpikeset, shpikeseve;
b) tek mbiemrat m -et gj at lakimit t tyre :
i ceket, i ceketi, te ceketin, te ceketit,
i dobet, i dobeti, te dobetin, t dobetit;
i ulet, i uleti, te uletin, te uletit.

B. lt-ja pastheksore fundore

10. Zanor ja e pastheksore m und te ndodhet edhe ne pozicion


fundor, p.sh. : (i,e) arte, barke, basme, darke, derike, djemte, feste,
lecke, (te) lidhe, (i,e) mbjell, ngushte, pese, (te) punojme, ti,e) sheshte,
trajte etj.
Ne stilin e plot te shqiptimit e-j a fundore, megjithse rrudhet,
ndihet mjaft qarte.
Kur e-j a fundore ndodhet pas dy bashktingelloresh, shqiptohet
me qart sesa kur ndodhet pas nje bashketinglloreje :
a) pas nje bashketingelloreje : buke, (i,e) bute, fare, dhjete,
(i,e) gjalle, (i,) lire, (i,e) mir, njeher, pese, (i,e) qete, rral/e (i,e) thate,
thelle etj . ;
b) pas dy bashktinglloresh : (i,e) barabarte, (i,e) bardh, bashke,
(i,e) brisht, (i, e) elikte, dacke, dark e, (i, e) drejte, (i,e) forte, (i,e) gazte,
gjashte, lehte, (i,e) rrepte, (i,e) tharte, urte, (i,e) zjarrt etj.
2 69

Ne stilin j o te plote e-ja fundore sbqiptobet me dobet, si nje


tingulltb i sbkurter J mjaft i rrudbur.
:E-ja e patbeksuar fund ore ne gjuben sbqipe kryen disa funksio
ne. Ajo mund te sberbeje si tregues gramatikor i gjinise (dite, k/ase
pune), si tregues i shumesit (nje artist - shume artiste, nj shok shume shoke, nje patriot - shume patriote), si prapasbtese (plak - plake, zog - zoge), per te menjanuar homonimine, p . sb., pres
(nje dru), prese (e sepates), /ajm (emer), /ajme (folje), ar (meta!),
are (toke) etj.
Ne sbqiptim:in e pl ote letrar keto funksione te e-se fundore te
patbeksuar sbprehen me ruajtjen e saj gjate shqiptimit.
Shkalla e rrudbjes s zanores e fundore varet edbe nga natyra
e tingullit te pare te fjales ndjekese :
Kur fja1a ndjekese -nis me basbketinge11ore te sburdbet, e-ja
fundore ndihet me qarte, p.sb. : buke thekre, buze kufirit, djete cape
krijimtarise sane, lufte lirimtare, pale kundershtare, pese shekuj,
rruge shpetimi etj . (te keta shembuj e-j a fundore ndiqet nga basbk
t inglloret e shurdheta th, k, c, s, , sh, prandaj degj ohet me qart).
-

Prpara nje bashkti nglloreje t zshme n dihet e rrud bur.


e dobt, p.sh., dite vere, prane dritares, shume grure etj.
Perpara nje zan oreje t fjals ndjekse e-ja fundore e pathek
suar (p.sb. : arti yne i ri, burre i gjat, drite elektrike, force e brendshme,
fushe e gjere, pjese e pandare etj.) sbqiptohet e qart n stilin e plot,
sidomos n sbkoll e ne raste te tjera q kerkojne qartesi e saktesi
sa me t madhe gjuhesore n kumtimin e mendimit, ndersa n li
gjrimin bisedor mund te rrudhet n sbka1l t ndryshme.
E-ja fundore mungon krejt n t dy stilet e shqiptimit tek n yjat
e prparme te, se me kuptim pronor n rasat e zhdrejta t emrave i
ati, e ema: (i,e) t'et, (i,e) s'ernes etj .
Per arsye t ndryshme, kryesisht nen ndikimin e ligjermeve dia
Jektore e t disa varianteve drejtsbkrimore t meparsbme, n disa
raste (shib m poshte) sbqiptobet dhe sbkruhet gabimisht nj e e
teprt, e panevojsbme. Kjo e fundore as duhet shqiptuar dhe as du
het shkruar. Shkrimi e shqiptimi i gabuar i nje e-je te till vihet re
sidomos :
a) te emrat qe n shumsin e pashquar dalin m bashktinglloret
270

-gj -q te prira nga nje zanore : disa bere shkrubet e shqiptc h et ga


bimisbt zogje,-t, zogjesh, fiqe,-t, fiqesh, pleqe,-t, pleqeve, pleqesh, kurse
dubet shkruar e sbqiptuar zogj,-te, zogjsh, fiq,-te, jiqsh, p/eq,-te, pleq
ve, p/eqsh etj . ;
b) te emrat q n sbumsin e pasbquar dalin m -j, -nj: di sa ber
sbkrubet e sbqiptobet gabimisht bije,-t, bijeve, bijesh, ftonj,-t, fto
njeve, ftonjesh, heronje,-t, heronjeve, heronjesh, thonjii, -t, thonjeve,
thonjesh, kurse d ubet shkruar e shqi ptuar : bij,-te, bijve, bijsh,ftonj,-te.
ftonjve, ftonjslz, heronj,-te, heronjve, heronjsh, thonj,-te, thonjve, thonjsh
etj . ;
c) te rrjedhorja e pashquar e sbumsit te emrave q mbarojn
me zanore t theksuar : disa bere sbkrubet e sbqiptobet gabimisht
grashe, shtepishe, drushe, syshe, kurse dubet shkruar e sbqiptuar drush,
grash , sysh, shtepish;
) te nj numr emrasb e mbiemrash me theks ne rrokjen e para
fundit : disa ber sbkrubet e sbqiptohet fluture, kodere, dhe/pere, rre
gulle, vetulle, dh embeze, lidheze, i hekurte, i teperte, i aferme, i siper
m e, kurse duhet shkruar e shqipt uar flutur, koder, dhelper, rregull,
ve tu/l, dhembez, lidhez, i hekurt, i tepert, i aferm, i siperm etj. ; po
kshtu edhe te disa trajta te lakimit t emrave : disa her shkruhet
e shqiptohet bo tese, botene, kengese, kengenei>, kurse duhet sbquar
e shqiptuar botes, boten, kenges, kengen.
Shenim l. Shqiptohen dhe shkruhen me t dhe jo me et ne trajten e sh l:luar
emrat :
cjep - cjepte
dhe jo cjepet
desh - deshte

deshet
)}
djem - djemte
djemet

dhen - dhente
dlzenet

qen - qente
qenet.
Rasat e zhdrejta te shumesit te emrave te mesiperm shkruben dhe shqiptohen
pa fundore, prandaj edhe para mbaresave -ve dhe -sh te keta emra nuk shkruhet
e nuk shqiptohet ndonje :
cjep - cjepve, cjepsh (dhe jo cjepeve ; cjepesh) ;
desh - deshve (dhe jo desheve, por deshesh 1 > ) ;
dhen - dhenve, dhensh (dhe jo dheneve, dhenesh) ;
qen - qenve, qensh (dhe j o qeneve, qenesh).
-

l) Shih per kete s .


e-j a shkruhet dhe shqiptohet per t e shmangur takimin e d y sb-ve.

2 ) Ketu

271

Shenim 2. a) Shqiptohen dhe shk.ruhen me -me dhe jo -em ne trajten e nje


jesit te pashquar emrat fernerore :
basm
dhe jo
basem
ezme

ezem
dasme

dasem

ferem
ferme
gjysem
gjysme

kazem
kazme
krisme

krisem. , 1
b) Emrat qe dalin me grupin -1m, si : film, ngulm, sulm, shqiptohen ashh! si
s bkruhen . Shqiptimi me -e- (film, kulem, ngulem, sulem), eshte i gabuar.

ZANORET U DHE Y
qe :

1 1. Per shqiptimin e zanoreve u dhe y duhet te kemi parasysh

1 ) Tek emrat dhe mbiemrat m e -ull, -ur zanorja u shqiptohet


ne te gjitha rasat, ashtu si shkruhet :
a) akulli, akul/in
\ kukulla, kukullash
kumbulla, kumbullav
nofulla, nofulln
petulla, petullat
sqetulla, sqetullave
uthull-a, uthullen
vetulla, vetulls
b) jlutura, jluturn
hekuri, hekurave
!epuri, lepurin
i bukuri t bukurat

'l

l
\

dhe jo aklli, ak/lin

>> kuklla, kukllash

>> k umblla, kumbllave


))
noflla noflln
))
petlla, pet/lat
))
sqetlla, sqet/lave
))
uthlla, uflla, urhlln, uflln
vetlla, vetlles etj,

flutra, flutren

))
hekri, h ekrave
))
lepri, leprin
))
i bukri t bukrat.

2) Shqiptohen e shkruhen me u dhe jo me y fjalet :


bufe, bulmet, bulmetore, duke (msuar), duzin, fruta,-t, frutore,
grunjra, (i,e) grunjt, gjurm, gjurmashk, gjurmoj, sfungjer, tempe
rature, tuberkuloz, tunel, turk, turqisht, turli etj .
272

3) Shqi ptoh en e shkr uhen me y dhe


jo me u fjalt :
byrazer, dyqan, fryt 0, i frytsh m, fryt
dhns, gjynah, mysafir, mysli
man, mysh teri, trysni, yndyr, virty t etj.

ZANORJA I
12. 1-ja eshte zanore e radhs se perp
arme, e ngritjes se lart.
N rastet e mep osht me kjo zanore ne
ligjerimin letrar shqiptohet i
dh e jo y :
a) Te fjale t ku kjo
zanore eshte e theksuar dhe ndod het
para
nje bashketingelloreje buzore, p.sh . : hip,
krimb, krip, kripore, qilim,
rri'p, shqip etj . (por : lyp, lyps)
;
b) Te fjalet nder kom betare, si hidro centr
al, hidrogjen, hidroliz,
hipotek, hipo tension, idi/, mister, mito
logji etj .
Shqi ptimi i fjaleve te grupeve a e b
me y (hyp, krymb, kryp,
kryp, krypore, qylym, rryp, shqyp;
hydrocentral, hydrogjen, hydro
liz, hypo tek, hypo tension, idyl, myster,
mytologji) eshte ne kundr
shti m me norm n e sotm e letra
re.

GRUPI I ZANOREVE lE

13. Emrat tek te cilet grupi zano r


ie ndiqet nga nj bashke
tingellore e lenget (I, Il, r) si e diel, diell,
mieli, qiell, fier si edhe fjalet
e form uara prej tyre, si diello
r, qiellor, fierisht etj., shqiptohen me
ie (me theksin ne elementin e pare : dfell,
qiell dhe jo me je (me theksin
n elementin e dyte : djll, qjll.
Ky grup ruhet si i till ne shqiptim edhe te
foljet, tek te cilat ndi
qet nga mbaresa -j : ziej, zien, ziejn, perz
ien, prziejm, ndiej, ndiejm,
ndiejne2>. Keto folje do te shqiptohen
me je vetem ne trajtat e nje
jesit te se kryeres se thjeshte te dftores
(zjeva, zjeve, zjeu; przjeva,
perzjeve, przjeu; ndjeva, ndjeve, ndjeu)
dhe ne trajtat e desh i
rores (zjefsha, zjefsh, zjefte, zjefshim, zje
fshi, zjefshin; przjefsha,
przjefsh, przjefte; ndjefsha, ndjeft , nd
jefshim, ndjefshi, ndjefshin) .
l) Duhet dalluar ne shqiptim, ashtu si edhe ne shkrirn
, emri frute, fruta (me kup
tirnin peme )

>> nga fryt, -i (me kuptim abstrakt <<f


ryti i punes).
2) Edhe ne shqiptirn duhet bere dallirn
i kuptimor midis ndiej (provoj nje ndjen
j)
dhe ndjej (ia fal fajin dikujt).
18-54

213

GRUPET E ZANOREVE UE, YE


14. Gjuha letrare permban nje varg fjalesh te parme (si :

arsye, fyell, krye, lyej, pyes, thyej) e te prejardhura (sidomos emra


te vepruesit dhe mbiemra me -shem) qe permbajne grupin zanor ue
(degjues, mesues, i palexueshem, i papajtueshem, i vazhdueshem) ose
grupin zanor ye (i arsyeshem, i pathyeshem) . Ne shqiptimin e grupeve
te zanoreve ne fj alet e ketij tipi vihen re luhatje te ndryshme, nen
ndikimin e shqiptimeve dialektore e te tradites shqiptimore te va
rianteve letrare te meparshme : di sa i shqipto jne te plota (arsye,
fyell, krye, lyej, pyes, thyej; degjues, mesues, i palexueshem, i papaj
tueshem, i vazhdueshem; i arsyeshem, i pathyeshem etj.), te tjere i
rrudhin perkatesisht ne y dhe u (arsy, fyll, kry, lyj, pys, thyj; degjus,
mesus, i palexushem, i papajtushem, i vazhdushem; i arsyshem,
i pathyshem). Ne mjaft raste emrat me -ues, -yes dhe mbiemrat m
-ueshem, -yeshem) shqiptohen edhe me ue , ye (degjues, mesues;
i palexueshem, i pathyeshem).
Per shqiptimin e ketyre fjaleve ne ligjerimin letrar do te udhehiqemi nga drejtshkrimi, duke i shqiptuar ato me ue dhe y e te plot.
Pra, do te shqiptojme ashtu si shkruajme : arsye, fyell, krye, lyej,
pyes, thyej, degjues, mesues, i palexueshem, i papajtueshem, i vazh
dueshem; i arsyeshem, i pathyeshem (dhe j o arsy, degjus, i palexu
shem, ; arsyshem, as degjues, mesues, i palexueshem).

1 1 1 . D R EJTS H QI PTIM I I BAS H K ETI N G E L LO R EVE


BASHKETINGELLORET E ZESHME NE FUND E
NE TRUP TE FJALES
15. Sipas pjesemarrjes ose m ospjesemarrjes se zerit, bashk
tingelloret, si eshte permendur ne 5, ndahen ne te zeshme dhe ne
t shurdhta .
Bashketingelloret e zeshme b, d, db, g, gj, v, x, xh, z, zb, kur
gjenden ne fund t fjales ose n trup t saj prpara nj bashketinge274

lloreje t shurdht ose prpara bashktiLlgllore s n, n ligjrimin


letrar shqiptohen si te zeshme, ashtu si shkruhen, p.sh. : e/b, fund,i
madb, breg, qengj, hov, borxh, gaz, garazh ; humbte, mundte, vend
strehim, hidhte, digjte, i hovshem, hovte, i gazte, gaztor; humbni,
mundni, mb/idbni, digjni etj .)
Po me bashketingllore t zeshme shqiptohen edhe mbiemrat e
prejardhur me prapashtesn -sbem prej emrash femerore tema e te
cileve gjat fjaleformimit del me bashketingellore te zeshme, p.sh. :
}ave - i perjavshem, buze - ; perbuzshem, ndergjegje - i ndergjegjshem.
Shqiptimi i fjaleve te mesiperme me bashketingellore te s hurd ht
(elp, funt, i math, brek, qenq, hof, bor, gas, garash; humpte, muntte,
ventstrehim, hithte, diqte, i hofshem, hofte, i gaste, gastor; h umpni,
muntni, mblithni, diqni; i perjafshem, i perbusshem, i ndergjeqshem)
perben shkelje te normes letrare te sotme.

BASHKETINGELLORET

SH-/ZH-j-

NISTORE

16. Per fjalet me sh-/zh-/- nistore (shpesh ne funksion pa

rashtese), si dihet, drejtshkrimi ka dhne kete zgjidhje : Shkruhen


me sb- fjalet ku kjo ndiqet nga nje bashketingel lore e shurd het
(f, k, p, q, t, th), p.sh. : shfryj, shkeput, shpylle'zim, shqetesoj, shtjelloj,
shthur; me zh-, kur k j o ndiqet nga nje bashketingello re e zshme
(b, d, g, gj, v), p.sh. : zhbllokoj, zhdredh, zhgjakos; me -, kur kjo ndi-
qet nga nj zanore ose nga nje bashktingllore e tin gu llt (1, 11, r,
rr, m, n, nj, j), p.sh. : armatos, lirimtar, njerezor etj . Si shihet,
pr shkrimin e ketyre fjaleve drejtshkrimi mbeshtetet ne parimin
fonetik dhe merr parasysh natyren e tingujve pasues. Shqiptimi
Iettar i sotem, ne stilin e tij te plote, ne te gjitha keto raste udheh iqet
nga drejtshkrim i, d.m.th., keto fjal shqiptohen ashtu si shkruhen.

275
)

SHQIPTIMI I J-se

c) Tek trajta e shquar e emrave femror, t cilet n njejesin


e

pashquar para zanores

17. Bashketinge llorja j ruhet ne shqiptim :


a) Tek emrat dhe te fjalet e formuara prej tyre, ku kjo bashke
tingellore nderzanore i perket temes :
dhe jo
anije

))
bije
))
>>
e bija

aji
))
))
femije

hije

})
hijerende

hijeshi

))
hijshem {i)
))

kallaji

korije,a -et
))
))
lloji
))
)}
maji
))
})
pajis

i pajisur
))
))
shkendije
))
))
vaji

anie
bi
e bia
ai
femi
hie
hierende
hieshi
hishem (i)
kallai
korie
Ilo i
mai
pais
paisur
shkendi
vai

b) Tek emrat femerore me -e te theksuar, gjate trajtave te la


kimit, kur zanorja e theksuar ndiqet nga nje zanore tjeter :
dhe jo
b - bja
))
dyshem - dyshemeja
))

har - harja
))

id - idja

kaf - kafja
))

r - rja

))
rruf - rrufja

e v - e vja
))
))
Kor - Korja
276

bea
dyshemea
harea
idea
kafea
rea
rrufea
e vea
Korea

kane bashktinglloret mesgjuhore gj,q ;


dhe jo

lagje - /agjja

lagja

ndergjegje - ndergjegjja

ndergjegja

pergjigje - pergjigjja

))

pergjigja

paqe - paqja

paqa

) Tek emrat e pergjithshem dhe t prvem qe dalin n

e patheksuar (depo, kosto, pako, Kongo, Niko etj.) n trajtat e gji


n ores, dhanores e t rrjedhores se njjsit t pashquar, si edhe te
emrores se njejesit t shquar nje depoje, kostoje, pakoje etj. ; de
poja, kostoja, pakoja, Kongoja, Nikoja etj. ;

Ne emroren e shquar kta emra, nn ndikimin e tradites dhe te


dialekteve, her-her shqiptohen edhe duke zbrthyer zanoren
na

ne

(depua, kostua, pakua, Kongua, Nikua etj.). N pajtim me drejt

shkrimin, q ka marre parasysh shqiptimin m t prgjithshm dhe


prirjen e sotme, kta emra duhet t shqiptohen me -ja dhe jo me
-ua,

pra :
depoja
kostoja
Nikoja

dhe jo

depua
kostua
Nikua.

d) Tek foljet m -aj, -ej, -ej, -ij, -oj, -uj, -yj, -yej , -uaj, -yej, n e
mnyrn urdhrore, kur u prapangjiten trajtat e shkurtra

dhe i :

arrij - arrije (shokun), arriji (shoket) ( dhe j o arrie, arrii) ; kerkoj kerkojeni (shokun), kerkojini (shoket) ( dhe jo kerkoeni, kerkoini) ;
/aj - laje (fytyren), laji (rrobat) (dhe j o /ae, /ai) ; punoj - punoje (to
ken), punojeni (tokn) (dhe jo punoe, punoeni).

2 77

NJ-ja NE

TRUP

NE

FUND TE FJALES

18. Shqiptohen me nj e jo me j :
a) emrat femerore q kan nj ne trup te fjals, p. sh . :
baje
dhe jo

'.--
beroje

beron,je
brije
;)
})
brinje
fije
))

finje geshceje
))
))
geshtenj
mushkoje
>>
))
u
sheje
})
>
s e
shkroje
))
shkronje

shushuje

shuslzunje
thij-at

thinja-t

ujkoje
>>
))
ujkonje
zoje

zonje
zojushe etj.

))
zonjushe

sua

b) Trajtat e shumesit te emrave mashkullore m zanore t thekarij


dhe jo
ari - arinj
barij

>1
bari - barinj
budallej
budalla - budallnj

kerci - kercinj
>>

kercij
te rij
'>
>>
i ri
te rinj
>>

ullij
ulli - ullinj
te zij t >
>>

i zi - te zinj
} Idijtat e sliu mesit t emrave mashkullore m
dragoj
dragua - dragonj d he jo

ftoj
ftua - ftonj
perrej
perrua - prrenj

thoj
)
>>
thua - thon.i
-

-ua :

r--...__

_
_
_
_
_

l ) Shqiptohen me j dhe jo me nj emrat femeror mburoje, shtroj, .si edhe shum


sat e fjalve : kufi - kufij, i keq, e keqe - r e keqij, te keqija, krua - kroje.

2 78

) Trajtat e s humsit te emrave mashkullor si :


drapij
draper - drapinj
dhe j o
gjarper -- gjarperi'nj

gjarpij
ose gjarpinj

gjarperij
Jum - lumenj

lumej
shkemb - shkembinj
shkmbij

BASHKETINGELLORJA H
19. H-ja eshte nj tingull i shkurter. Rryma e ajrit q nxjerrim
duke shqiptuar ate eshte mjaft e dobet, prandaj ne mjaft raste ajo
ndihet pak ose mezi ndihet. Ti ngulli h mund t ndodhet ne fillim t
fjales, p.sb. : ha, habitem, hardhi, harroj, hedh, hero, hesht, hene, e hene,
bi, hije, hinke, hithra, holle, hosten, hov, hu, i huaj, hudher, hyj etj . ,
n mes, p.sh. : lahem, kthehem: behem, fshilzem, tregohu, mesohu,
shtyhu, ose n fund, p.sh. : ah, g;ah, krah, pah, pleh, deh, .ftoh, leh,
nxeh, njoh etj.
Bash ketingellorja h ndihet me mire kur ndodhet ne fillim t
fj a ls, sesa kur ndodhet ne mes a ne fund te saj. Ne pajtim me drejt
shkrimin h-ja ne ligjcrimin libror duhet te shqiptohet ne te tria po
zicio net l >. Shqiptimi pa h i fjaleve qe e permbajne kte tingull, sht
ne ku ndershtim me normen letrare kombetare te sotme.
Ne kundrshtim me normen esht edhe rasti i kundrt, kur, nen
ndikimin dialektor, shtohet ne fillim t disa fjalve nje h, p . sh . :
hana, harritur, hec, hik, hindian, hoborr, etj .
Kcto fjale duhen shqiptuar d he '\bkruar pa h : ana, arritur, ec,
ik, indian, oborr.
H-ja ruhet ne shkrim dhe ne shqipt im edhe ne fjalet me prej
ardhje te huaj qe e kane. Shqiptohen me h, ashtu si shkruhen, fjal
si : hajdut, hajmali, hali, hallke, hambar, han, hara, harar, harmoni,
harte, harxh, hasm, hashash, hashure, hava, havan, havjar, hebraik,
hejbe, hekzaklorant, helen, helike, hemoglobine, hepatit, hibrid. hidro
central, hidrogjen, higjiene, hipizem, hipnoze, hipodrom, hipokrit, his
teri, histologji, histori, homonim, hordhi, hotel, hyzmet, koherent,
kohezion etj. (dhe jo ajdut, ajmali, ali, allke, ambar, an, ara, arar,
l) Per fjal t qe kane

h sbih <<Drejtshkrimi i gjuhes shqipe 27.

279

armoni, arte, arxh, asm, ashash, ashure, ava, avan, avjar, ebraik
ejbe, ekzaklorant, elen, elike, emoglohin, epatit, ibrid, idrocentral
idrogjen, igjiene, ipizem, ipnoze, ipodrom, ipokrit, isteri, istologji,
istori, omonim, rdhi, otel, yzmet, koerent, koezion etj.). Po ashtu,
shqiptohen me h, si shkruhen, edhe emrat e perveem te njerezve
dhe te vendeve si : Hajne, Hesiodi, Hipokrati, Homeri, Hage, Hanoi,
Havane, Hungari (po keshtu hungarez).
Here-hen"5, nen ndikimin e shqiptimit dia lektor, disa fj ale me
h ne pozicion fundor, si p.sh . : ftoh, mpreh, njoh, shoh etj., shqipto
hen me f, p.sh. : ftof, mpref, njof, sho.f. Shqiptimi me f i ketyre fjaleve
eshte nje shkelje e normes se sotme drejtshqiptimore. Fjalet e me
siperme duhet te shqiptohen kurdoher me h dhe jo me f0.

BASHKETINGELLORJA RR
20. Bashketingellorja rr eshte nje tingull-foneme (sbih 3).
Ajo mund t ndodhet n fillim, n mes dhe n fund t fjals ; shqip
tohet e qart dhe n menyre te da1lueshrne nga r-ja ne t tria kto
pozicione.
Shqiptohen me rr fjal si :
a) rrafsh, rrah, (i,e) rralle, rrap, rras, rrebesh, (i,e) rreme, rren7
(i,e) rrepte, rresht, rreshtor, rrcth, rrctll e rrotull, rrethim, rreze, rrezik,
rrfej, rrefim, rrembej, rremih, rremuje, rrnoj, rrenje, rrenjesor, rr
pire, rreqethem, rreshqas, rreze, rrzoj, rri, rrip, rrit, rrjedh, rrjep,
rrjete, rrobe, rrodhe, rroft, rroge, rroj, rrok, rrokje, rrokullis, rropa
tem, rrot, rruaj (mjekren, por ruaj shtepine), rruaza, rrudh, rrudh,
rrudhje, rrufe, .fletrrufe, rrug, rrugor, rrush, rruzull, rrym etj .
b) arr (pem, por : are me grure), arrogance, barre, berryl,
birre {pije, por : bire vrirne), burracak, burr, burrror, ferr, furr,
karrige, krrab, krri, korrik, korrje, kurr, kurriz, mshqerr, mu
rriz, perrall, prrua, (i,e) pjerrt, qerre (mjet transporti, por : qere
sernundje lkure), qurra, skterre, sorre, sterr, sharr, shkurre,
terror, terrorist, urra !, zorr etj.

c) berr, jerr, derr, enderr, horr, kokrr, korr, marr, morr, nxjerr,.
oborr, qorr, tjerr, tmerr, varr, (i, e) vocrr, vjehrr, zjarr, zhavorr.
rr

ne kohen e tashme
: o, ose a : o, ne
kete kohe shqiptohen dhe shkruhen me r: jerr (por : ora, ore, ori, orm, ort,
orn), marr (por : mora, more, mori, morm, mort, morn), nxjerr (por : nxora,
nxore, nxori, nxorm, nxort, nxorn), tjerr (por : tora, tore, tori, torm, tort, torn),
por : korr, korra, korre, korri, korrm, korrt, korrn, tkurr, tkurra, tkurre, tkurri,
tkurrm, tkurrt, tkurrn.
Shenim 2. Shqiptohen dhe shkruhen me r dhe jo me rr fjaltt : karot, (i,e)
ngurt, rac, radh, rebe l, remtar, resht (pushoj), reshje, regjistr, rnkoj, rol, rysh
/et, shter, i pashtershe_m (dhe jo karrot, (i, e) ngurrt, rrac, rradh, rrebel,
'
reshje, rregjistr, rrenkoj, rrol, rryshfet, shterr, i pashterr
rremtar, rresht, (puS
shm}.
Shenim t. Nga foljet qe shqiptohen dhe shkruhen me

te deftores, ato qe ne te kryeren e thjeshte pesojne nderrimin je

tlo:J

T BASHKETINGELLORESH
21. TAKIMI I G-s OSE I N-se ME J-ne
Ka fjal dhe trajta fjalesh me theks ne rrokjen e parafundit
tek t cilat g-ja ose n-ja e tems takohet llie j-n e prapashteses a t
mbaress (djeg + je, marredhn + je, partizan + ja, pedagog + ja
etj.). Pr drejtshqiptirnin takimi i g-s ose i n-se me j-ne s'prbn
problem : secili tingull ruan rnevetsine, shqiptohet si tingull m vete.
Duhet pasur parasysh se drejtshkri mi, per t mnjanuar shqiptimin
e ketyre dy shkronjave si nje tingull t vetrn (gj, nj), kerkon q fjalet
e ktij tipi t shkruhen me i dhe jo me j (djegfe, marJi4.f!ln ie, partiza
nia, pedagogia). Kto fjal, pavaresisht ng shkrimi, duhet t'i shqip
tojm me j 'dhe jo me i (djeg + je, marredhen + je, partizan + ja,
pedagog + ja), pra njelloj si edhe fjalt e tjera t formuara ne rnenyre
analoge, p o ku nuk takohet g-ja ose n- ja me j-n, si p.sh. : ndar + je
prhap + je, pjek + je, prit + je, pergjegjes + ja, student + ja, etj .

l) Bejne perjashtim fjalet njoftoj, njoftim (nga njoh), te cilat jane n gulitur prej
kohesh ne gjuhen letrare, ne shkrim e ne shqiptim, me trajten me f.
281

2 80
'

IV. D R EJTS H QI PTI M I l FJALEVE M E


P R EJA R D H J E T E H U AJ
22. Ne leksikun e gjuhes son, ne kohe dhe ne rruge te ndrysh

me kane hyre nje numer fjalesh nga gjuhe t tjera ose nga terminolo
gjia nderkombetare. Keto fjale, qe i takojne sidomos terminologjise
tekniko-shkencore, kane depertuar ne gj uhen shqipe kryesisht ne
permjet gjuhes se shkruar.
Zgj idhjet qe jane dhene. ne Drejtshkrimin e gjuhes sbqipe
(kreu i trete) per shkrimin e fjaleve dhe te emrave t perveem me
prejardhje te huaj, duhet te shrbejne si baze edhe per drejtshqip
timin e ketyre fjaleve.
Ktu po ndalemi tek nj varg veorish te shqiptimit te disa gru
peve t fjaleve me prejardhje te buaj.
23. Te fjalet q ne shkrim kane -ia.-, -ie-, -io-, i o me i te pa
theksuar ne trup te tyre (qofte kur kjo i bn pjes ne rrokje te thek
suar, qofte kur ajo ben pjese ne rrokje te patheksuar), i-ja shqiptohet
si nje tingull qe qendron midis i-se dhe -j-se, p.sh. : aviator, brazi/ian,
diagnoze, diafragme, diagonale, diagrame, dialekt, dialektik, dialektor,
dialog, diapazon, diateze, materializem, specialist, bankier, kantier,
pionier; portier, poliomielit, mision, seksion, sesion, televizion, violine,
barium, silicium, stadium.
-

Sbenim. Te nje numer fjalesh te tjera qe kane ne trup grupet e mesiperme,


i-ja ruhet me mire si e tille ne shqiptim. Keto jane fjale qe fillojne me elementet
bio- . mio-, trio-, p.sh. : biokimi, biologji, biogjen, biosfere, biomekanike, biofizike,
blotik,-e, bioenergjetike; miokard, miokardit, miocen, miop, triode, trioleine, triolet
etj .

Afersisht si j shqiptohet -i-ja edhe te fjalet qe prmbajne grupin


-ie, ne rrokje pastheksore, p.sh. : arie, ma/arie, materie, mumie.
Por te fjal te tjera t ktij tipi, si : austriak, elegjiak, industriai,
higjiene etj. , ku shqiptimi i i-se afersisht si j do t krij onte nj grup
bashktinglloresh qe shqiptohet me vshtiresi (strj, gjj), zanorja i
edhe gjate shqiptimit ruan ci]esine e saj, pra shqiptohet i.
24. Fjalt me prejardhje t huaj q . shkruhen me -oo- (alkool,
kooperative, kooptoj, koordinate, zoogjeografi, zoolog, zoomorfzem,
zoopatologji, zooteknik etj.), ne stilin e plote li bror shqiptoben roe
2 82

-oo- dhe jo me -o-, pra : alkool, kooperative, zoologji etj . (dhe jo alkol,
koperative, zologji).

25. Fjalet me prejardhje te huaj q shkruhen me c t ndjekur


nga zanorja i ose e, shqiptohen gjithashtu me c dhe jo me : acid,
brakice.fal, celebrim, celule, cen trai, cikel, ciklamin, ciklon, ciklostil,
cirilik, cisterne, citrik, deficit, elektricist, incizoj, koncert, koncesion,
konciz, proces, recension, recete.. sufcit etj.
Bej ne perjashtim fjalet biiklete, iklist, iklizem, imento,
shqiptimi dhe shkrimi me i te cilave sht ngulitur prej kohesb.
26. Shqiptohen , ashtu si shkruhen, d.m .th. me d, t, dhe jo
me db, th, fjalet n derkombetare me burim nga greqishtja e vjetr,
si p . sh . : olimpiade, antologji, antropolog, entuziazem, maratone, pa-
tetik, patolog, simpati, teater, teme, teze etj.
27. Shqiptohen me l, ashtu si shkruhen dhe jo me Il fjalet me
prejardhje t huaj, si : atlas, diplomat, diplome, falsifikim, filozof,
ideologji, komplot, logjike. luster, psikologji, spekuloj etj .
28. Nder fjalet me prejardhje t huaj ka te tilla qe ende shqip
toben ne menyra te ndryshme. Per shqiptimin e drejte te tyre d uhet
te mbeshtetemi tek drejtshkrimi. N pajtim me t, do te shqiptoben
drejt fjalt si :
adjutant
agjenci
arkipelag
autobus
bib/io teke
dezinfektim
dispense
dizenteri
egjiptian
ekskavator
ekskursion
higjiene
injeksion
inventar
juri

dhe jo
))

))

))

))

>>

))

))

})
})
})

})

axhutant
agjensi, axhensi
arqipelag
autobuz
bibloteke
dizinfektim
dispence
dizanteri
egjyptian
eskavator
eskursion
higjene, hygjene
inzheksion, inxheksion
iventar
zhuri
283

gazerme
kazerme
dhe jo
))
))
kolegjium
kolegjum

})
kompetence
kopetence

kuotizacion
kotizacion

))
/ajtmotiv
leitmotiv

/egjion
legjon
))
))
makine
maqine

manjo/ie
magnolie

mense
mence

neurolog
nevrolog

neurologji
nevrologji
)}
)}
oligarki
oligarqi
))
p/enum
)}
plenium
))
)}
projektor
prozhektor
))
psikiatri
)
psihiatri
))
qeramike
)}
keramike
))

regjisor
regjizor
reumatizem
))
))
rematizem
))
))
simfoni
sinfoni
))

simptome
simtome

))
transistor
tranzistor
))
))
volejboll
voliboll
))
zero
))
xero
zhongler
))

xhongler
si edhe fjale te tjera te formuara prej tyre ose t nje tipi me to.

V. T H E KS I
29. Ne gjuhen shqipe theksi mund te bjere n do rrokje
te fjales (liri, paralajmerim, drite, i kujdsshem, populli, i kdterti),
por ne p jesen me te madhe te fjalve bie ne rrokjen e parafundit
(mire, dre, ngfyre, rruge, gurgdhndes etj.). Si rregull, emrat gjate
lakimit dhe foljet gjat zgjedhimit e ruajne theksin mbi te njejtn
rrokje (p.sh., #ber, /ibrave; lex6ja, lexoje, lexonte, lex{t va, lexove,
J ex9i).
2 84

Per fjalet e huaja (qoft emra t prvem ose t pergjithshm)


qe hyj ne ne gjuhn tone, theksi zakonisht rregullohet sipas natyres
se shqipes : ne shumicen
ne

rasteve bie ne rrokjen e parafundit, por

disa raste bie edhe ne rrokjen e fundit :


a) Theksi bie ne rrokjen e parafundit ne fjale (kryesisht terma

nderkombetare), si :
dhe jo

bionike-a

bionika

elektronfke-a

elektronika

kibernetike-a

kiberntika etj.

b) Theksi bie n rrokjen e fundit n fjal si :


barium

dhe jo

barium

forCtm

))

))

forum

kalium

))

))

kalim

magnezium

))

))

magnzium

natrium

))

))

natrium

plenum

))

))

plnum

c) Tek nj varg huazimesh nga turqishtja, si : baker, hater, ha


sude, perde, qoshe, qese, teneqe, tenxhere, xhezve, shishe etj., ne gju

hen e folur, nen ndikimin e dialekteve, vihen re luhatje n shqiptim.


Keto fjal ne pjesn m t madhe te t folmeve jugore shqiptohen
me theks n rrokjen e fundit (bak, hatb, . . . tenxher etj.), ndersa
ne te folmet veriore, me theks ne rrokjen e parafundit (bdker, hdter,
tenxhre etj .). Sot, ne prgjithsi, shte norme letrare shqiptimi i

ktyre fjalve me theks n rrokjen e parafu ndit (btj.ker, hrf.ter, hasude,


prde,

qoshe, qse, tenqe, tenxhre, xhzve, shishe etj.).

!li

mbi leksikun dhe mbi formimin e fjaleve ne


gjuhen shqipe II, Tirane, 1 972, f. 3-78.

LITE R ATU R E P LOTES U ES E*


Studime te pergjithshme

Aleksander Xhuvani <<Parashtesat e gjuhes shqipe, ne eshtje te


gramatikes se shqipes se sotme II, Tirane,
- Eqrem abej,
1 975, f. 5-5 5 .
Aleksander Xhuvani Prapashtesat e gjuhes shqipe>>, Tirane, 1 962
Eqrem abej,
Drejtshkrimi dhe shqiptimi letrar, ne Kongresi
Anastas Dodi,
i Dre jtshkrimit te G juhes Shqipe I, Tirane,
1 973, f. 289-298.
Androkli Kostallari, Gjuha e sotme letrare shqipe dhe disa probleme
themelore te drejtshkrimit te saj, Tirane, 1 973
dhe ne Kongresi i Drejtshkrimit te Gjuhes
Shqipe I, f. 5 1 - 1 3 5.
Androkli Kotallari, Mbi disa veori strukturore e funksionale t
gjuhes letrare shqipe te kohes sone, ne Studime
filologjike, 2, 1 9 70, f. 3-51 dhe ne Studime
mbi leksikun dhe mbi formimin e fjaleve ne
gjuhen shqipe I, Tirane, 1 972, f. 7-50.
Androkli Kostallari, Mbi tiparet kryesore te shqipes se sotme letrare,
ne Shkencat shoqerore ne shkollb>, 1 967,
f. 6 1 -74.
Androkli Kostallari, Parimet themelore per hartimin e Fjalorit
te gjuhes se sotme shqipe, ne Studi me filo
logjike 2, 1 968, f. 43 - 1 34 dhe ne Studime

Jorgji Gjinari,

*) Kjo literature plotesuese perfshin nje numer studimesh te rendsishme per


gjuhen e sotme letrare, te cilat mund t'u sherbejne te gjithe atyre qe deshirojne
te zgjerojne e te thellojne njohurite ne kete fushe. Duke qene se nje pjese
e ketyre studimeve jane shkruar disa kohe me pare, ne to nganjehere ka zgji
dhje e perfundime qe nuk jane teresisht ne pajtim me normen e sotme Ietrare.
Ne te gjitha keto raste duhen pranuar si normative zgjidhjet e rekomandimet
Qe jepen ne tekstin Gjuha Jetrare shqipe per te gjith dhe ne botimet e fundit
t gramatikave shkollore.

286

Formimi i gjuhes letrare kombetare shqipe


dhe veorite themelore te normes se sotme
gjuhesore (dispense, botim i Fakultetit t
Shkencave Politiko-Juridike) Tirane, 1 9 75, I
1 36 f., II 326 f.
Gjuha /etrare, drejtshkrimi dhe dialektet e
shqipes, ne Kongresi i Drejtshkrimit te Gj uhes
Shqipe l, Tirane, 1 9 73, f. 299-30 7.

II

Studime te veanta

Ali Dhrimo,

Formimi i mbiemrave ne gjuhen e sotme shqipe,


ne Studime filologjike 3, 1 972, f. 43-80 dhe
ne <<eshtje te gramatikes se shqipes se sotme
II, Tirane, 1 975, f. 1 4 1 - 1 88.
Vezhgime rreth ngulitjes se normes gjuhesore
Ali Dhrimo,
ne publicistiken e paslirimit, ne Studime filologjike 3, 1 969, f. 1 2 5-1 52.
Androkli Kostallari, Kompozitat dshirore dhe urdherore te shqipes,
ne Studime filologjike 4, 1 968, f. 23 -70 dhe
ne Studime mbi leksikun dhe mbi formimin e
fjaleve ne gjuhen shqipe I, Tirane, 1 9 72 , f.
1 5 3-1 90.

Androkli Kostallari, Kompozitat ekzocen trike te shqipes si tema fjale


formuese, ne Buletin i Universitetit Shteteror
te Tiranes, seria shkencat shoqerore, 3, 1 9 62 ,
f. 3-48 dhe ne Studime mbi 1eksikun dhe
mbi formimin e fjaleve ne gjuhen shqipe I,
,
Tirane, 1 972, f. 95- 1 3 5 .
287

Androkli Kostallari,

Enver Hysa,

Mbi disa veori t fjals s prbr ne gjuhen


shqipe, ne Buletin i Universitetit Shteteror
te Tiranes, seria shkencat shoqerore, 3, 1961 ,
f. 3-24 dhe Studime mbi leksikun dhe mbi
formimi n e fjaleve ne gjuhen shqipe I, 1 9 72 ,
f. 75-90.
Formimi i ndajfoljeve me prapashtesa n shqipen
e sotme letrare, n e Studime filologjike, l ,

1 970, f. 1 1 1 -1 20.

Fatmir Agalliu,

Emrat qe prdoren vetem n shumes ne gjuhn


shqipe, ne eshtje te fonetikes dhe te grama
tikes se shqi pes se sotme I, Tirane, 1 972 ,

Mio

Zhvillimi

Sofika Morcka,

/irimit, ne

Pavli Haxhillazi,

Shaban Demiraj,
Xhevat Lloshi,

dhe pasurimi i terminologjise pas

formimin e
rane,

Jan i Thomaj,

Mehmet eliku,

Menella Toton,

Menella Totoni,

M.io Samara,

Studime

fjaleve

1 972, f.

mbi leksikun

mbi

antonimet

me . parashtesa

n Stud me mbi lekskun dhe


m bi formim i n e fjalve ne gjuhen shqi pe I,
Tirane, 1 972 , f. 2 3 7-243 .
Vezhgime mbi mbiemrat foljore me prapashtesen
-shem ne gjuhen shqipe, n Studime mbi lek
sikun dhe m bi formi m i n e fjal ve n e gjuhen
shqi pe I , Ti ra n e, 1 972, f. 257-272 .
eshtje t e sistemit emeror te gjuhes shqipe,
Tirane , 1 972 .
Mbi studimin e veorive sti/istike te shqipes,
ne St u d i me m bi leksi k u n d he mbi formimin
e fjaleve n e gj u hen shqipe I, Tirane, 1 972 ,
f. 477-487.

mbi

ne gju hen shqipe Il, Ti

1 8 5-194.

Mbi rendin e fjalve ne strukturen e frazeologjizmave te shqipes, n Studime mbi leksi kun dhe
m bi formimin e fj alve n gjuhen shqipe T, Tira
n, 1 972, f. 38 5-394.
eshtje te normes morfologjike n letersine
artistike pas /irimit, ne Studime filol ogjike
3, 1 969, f. 1 09-1 24.
Konstrukte me folje aspektive te fillimit te ve
primit n gjuhn shqipe, n Studime filolo
gji ke l , 1 968 , f. 8 5-96.
Trajtat e pjesores s foljeve me teme ne likuide
n toskerishten, ne Studime filologjike 4,
1 96 5, f. 1 33 - 1 40.
Mbi leksikun politiko-shoqeror te shqipes dhei
mbi zhvilli min e tij pas lirimit, ne Studime mb
leksi kun dhe mbi formimin e
shqipe

-488

dhe

Vezhgime

gjuh en shqipe,

f. 87- 1 0 5 .
Ferdinand Leka

Samara,

I,

Tirane,

fjaleve

1 972, f.

ne

275-2 82 .

gjuhn

1 9-54

2 89

Faqe

2 . Peremr i pronor

.
. .
. .
. . . .
. . . . . . .
Lakimi i peremrave pronore
.
. . . . . . . . . .
Perdorime te gabuara te di sa trajtave te peremrave pronore :
A. Mospershtatje ne rase
B. Mospershtatje ne gJini . . . . . . . . . . . . . . .
P:iremri pronor i(e,t,)vet . .
. . . .
. .
. . .
3. Peremri pyetes .
. . .
. . .
. . . . . . . . . . .
.
.

PASQYRA E LENDES

IV. NYJAT TEK EMRI,


Fa qe
10

PJESA I : :ESH TJE TE MORFOLOGJISE

Ll

I. E M R I
Gjinia .
Shumesi i emrave
Shumesi i emrave mashkullore
Shumesi i emrave femerore . .
Emra qe perdoren vetem ne shumes
Lakimi i emrave .
Lakim i i pare
Lakimi i dyte .
Lakim i i t rete
Lakimi i katert
Lakimi i emrave ne numrin shumes
Disa verejtje per perdorimin e trajtes
Nderrimi i gjinise se disa emrave mashk u l lore ne n umrin shumes . . .
.

Il. N U M E R O R J
. .

III. P E R E M R I
l . Peremri vetor

. .
.
Lakimi i peremrave vetore
. . . . . . . . . . . . . . .
Verejtje rreth disa perdorimeve te gabuara te peremrave vetore
.
Trajtat e shkurtra te peremrave vetore .
. .
. . .
Verejtje rreth disa perdorimeve te gabuara te trajtave te shkurtra te per.
. . .
.
. .
emrave vetore .
.
.
.

'

'

290

'

l l'

]3
14

32

36
37
38

40
42
43

44
48

49

52

53
53
53
55
57
59

M B l EMRI, NUMERORI D HE PEREMRI

Funksionet dhe karakteristikat gramatikore te ny jave


Lakimi i nY jave
. . . . . . . . . . . . . .
Disa raste kur duhet perdorur nyja te dhe jo se .
Disa raste kur duhet perdorur ny ja se dhe jo te .
Disa eshtje te tjera te perdorimit te nyjave . .

V. F O L J A

Folje kalimtare e j okalimtare


Diatezat e foljes . . . . . . .
Menyrat e foljes
. . . . .
Koha, veta dhe numri i foljes
Foljet kam e jam
. . . . .
Ndarja e foljeve ne zgjedhime
Zgjedhimi i pare
Zgjedh.imi i dyte
Zgjedhimi i trete
Foljet e parregullta
Verejtje rreth perdorimit te d isa traj tave foljore
Menyra dimore
E tashmja dhe e paloyera
E kryera e thjeshte
Menyra lidhore .
Menyra habitore
Menyra deshirore .
Menyra urdherore
Pjesorja
Verejtje rreth disa foljeve te parregu llta . . . .

88
88
90
94
96
87

63
66
73
74
79
81
85

. .

1 00
100
101
1 02
1 03
104
1 08
1 09
1 15
121
1 27
128
1 28
128
1 35
1 39
142
142
146
149
1 52
291

Faqe

I. PERDORI MI I EMRIT NE TRAJTE TE SHQUAR DHE TE PASHQUAR

Trajta
Trajta
Trajta
Trajta

e
e
e
e

emrit te shoqeruar nga


emrit te shoqeruar nga
emrit te shoqeruar nga
mbiemrit te emerzuar

Faqe

1 55

PJESA I I : ESHTJE TE SINTAKSES

1 57

1 57
l 59

nje peremer deftor


nyja nje
.
nje numeror
. . . . . .
.

1 60

1 60

I>ISA PARAFJALEVE, I DI SA LIDHEZA VE


.
DHE I D I SA FJALEVE LIDHESE .

V I . PERDORIMI I

Mbi
.
Ne drejtim (te)
Prej . . . . .
Midis, ne mes, permes dhe ndermjet
Perdorimi i peremrit lidhor qe.
Nga ku, prej ku, prej ,ga
Gje qe, gje e ci/a
Apo
.

1 84
1 85

1 85
1 86
1 87
1 88

II. PERDORI MI I FOLJES NE FUNKSIONIN E KALLEZUESIT

1 62

Perdorimi i foljeve gjysmendihmese mund e duhet perpara nje foljeje ne


lidhore . . . . . . . . . . . .
Pershtatja e foljeve-kallezues ne kohe
.
Pershtatja e kallezuesit me kryefjalen
.
Ndertimi pesor . . . . . . . . . .

III . EMRI DHE PEREMRI NE FUNKSIONIN E KUNDRINORIT

1 67
1 70

1 72

1 72
1 73

Perdorimi i emrit ne funksionin e kundrinorit prane nJe emri foljor


Perdorimi i trajtave te shk:urtra te peremrave vetore . . . . . . .

IV. MBIEMRI DHE EMRI NE FUNKSIONIN E PERCAKTORIT

1 62
1 64

Pershtatja e mbiemrit ose e peremrit qe percakton nje varg gjymtyresh


homogjene . . . . . . . . . . .
.
. .
.
.
. . '
Rendi i percaktoreve te nje gjymtyre . . . . . . . . . . . . . . . .

1 89
1 90

PJESA I I I : itSHTJ E TE FORMIMIT TE FJALitVE

1 93

I. SI FORMOHEN FJALET E REJA NE SHQIPEN E SOTME LETRARE

PARA GJYMTYREVE HOMOGJENE. FOLJET NDIHMESE NE


KALLEZUESIT HO MOGJENE

Perdorimi
Perdorimi
Perdorimi
Perdorimi

292

i nyjave para gjymtyreve homogjene


. . . . .
i parafjaleve para gjymtyreve homogjene . . . .
i pjesezave para gjymtyreve homogjene . . . . .
i foljeve ndihmese ne kallezuesit homogjene
. .
.

1 75
1 76

1 80

. . . . .

180

. . . . .
. . . .

181

. . . . .

1 96
1 96

1 98

1 75

1 80

Ndertimi i fjales. Ndarja e fjaleve sipas formimit te tyre


Analiza e fjales sipas ndertimit dhe sipas formimit te saj

II . TIPAT FJALEFOR M U ES PRODUKTIVE DHE AKTIVE NE


SHQIPEN E SOTME LETRARE
A. FJALET E PREJARDHURA
l . FJALE TE FORM UARA ME PARASHTESA

V. PERDORIMI l NYJAVE, I PARAFJALEVE DHE I PJESEZAVE

191

H Y RJ E . . . . . .

1 84

1 82
1 83

Formime
Formime
Formime
Formime
Form ime
Formime

me parashtesen pa- .
me parashtesen rnos
me parashtesen jo- .
me parashtesen per
me parashtesen -fsh-/zb
me parashtesat mbi- e neo-

201
203

203
203
205
205
206
206
207

293

F'\qe

Fa qe ,
3. T i p i numeror (ose shume) + emer ne rrjedhore te pas/zquar shumes .

S HQ IPER I M I T DISA PARAS HTESA VE T:l:. H UAJA .

208

2 PJALE TE FORMU ARA ME PRAPA SHTESA

Prapasbtesa -()s . . .
. . . .
Prapashtesat -ar, -tar . . . . .
Prapashtesat -or, -tor .
Prapashtesa -ist
Prapashtesa -im
Prapashtesa ime
Prapashtesa -ese
Prapashtesa -je .
. .
Prapashtesa -ishtej-ishte
.
Prapasht esat -i, -(e)si, -(e)ri . . . .
Prapashtesa -shem
. . .
. . .
Prapashtesat -o-, ro , to , -so-, -zo
Pr apashtesa -os .
Prapashtesa -asj-azi
Prapashtesat -(i)sht
.

211

212

.
.

214
216
216

SH Q I PE RI MI I DISA PRAPASHTESAVE TB HUAJA

220
220
224
227

23 3

294

237
240
240

b) Mbiemrat e nyjshem
3 . Ndajfoljezimi
4 . Para fjalezi m i

242

B. FJ ALET E PERBERA (KOMPOZITAT)

243

Tipat kryesore te kompozita ve emra


l . Ti p i emer + emer . .
2. T ip i ndajfo/je + emer . . . . .

ndajfolje

+ fo /je

. , . . . . .
. . . . . . . . .

252
252

. .

. .

. . . .

. . .

. .
.

. .

. . . .

. .

. . . .

252
253

. .

253

. .

254
254

23 1

236

. . . .

250
250

. FJALET E PERNGJ ITU RA.

23 1

4. FJALE TE FORMUA RA PA P A RAS HTESA A PRAPAS HTESA


. .

249

. . . . .
. . . . .

C . FJALE TE FORM UARA NJEKO H E S I SHT ME KO MPOZI M E

.
ME PRAPASHTESIM.

230

235

l . E merz i m i

1 . Tipi emer + emer . . . . .


2 . T ip i emer + mbiemer . . .

2. Ti p i emer + folje
Kompozitat pa t akim
Shkurtesat . . . . .

218

3 . FJALE TE FORMVA RA N J EK OHESI SI-I T M E PARASH TESE E ME

PRAPASHTESE

2. Mbiemerzi m i
a ) Mbiemrat e panyjshem

249

1 . Tipi

21 7

. . . . . . . . . . . . . .
.
. . . . . . . . . .
. .

Tipat kryesore te kompozitave m biemra

3. Tipi numerar (ose peremer) + mbiemer


Tipat kryesore te kompoiitave folje . . .

217

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

248
248
249

21 1

. . . . . . . . . .
. . . . . . . . . .
.

4. Tipi peremer + emer


5. T i pi fo/je + emer

240
24 1

245
245
247

P J ESA lV : DlSA NGA RREGULLAT KRYESORE


MlT TE GJU HES LETRARE SHQIPE

I.

TE DREJTSHQIPTI
257

NJOHURI TE PERGJITHSHME

259

O bjekt i i drejtshqiptimit. Drejtshqipt imi dhe drejtshkrimi


Stilet e shqipt imit . . . . . .
Tingujt e gjuhes letrare s hq ipe . . . . . . . . . . . .

259
260
261
262

I l . DREJTSHQIPTJMI l ZANOREVE

262
263

Zanorja e e t heksuar
Zanorja e . . . . .
Zanorja e e theksuar .
Zanorja e pat heks uar
Zanorja e parathekso re

264
265
265

pa1 me dhe te fjalet k u ajo ndodhet ne


rrokjen e pare
.
. . . . . . . . . . . . . . .
. . . .
b) :it- ja parat heksore te fjalet e prejardhura me prapashtesa

a) if.- ja pa rathekso re te fj a let

265
265
295

Fa q e

c ) :E-ja paratheksore ne kufi te temave te fjalet e perbCra dhe te perngji-

tura . . . . . . . . . .
Zanorja pastheksore . .
A. -ja pastheksore jofu ndore
B. -ja pastheksore fundore
Zanoret u dhe y
Zanorja i . . . . . .
Grupi i zanoreve ie . . .
Grupet e zanoreve ue, ye .
.

266
267
267
269
272
273

273
274

III. DREJTSHQIPTIMI I BASHKETINGELLOREVE


Bashketingelloret e zesbme ne fund e ne trup te fjales
Bashketingelloret sh-/ zh-/ - n istore
Shqiptimi i j-se
. . . . . . .
Nj-ja ne trup e ne fund te fjales
Bashketingellorja h
. .
Bashketingimorja rr . . . . -'
Takime bashketingelloresh . l
Takimi i g-se ose i n-se me j-ne
I V. DREJTSHQIPTIMI I FJALEVE ME PREJARDHJE TE HUAJ

278

279
280

.
V. THEKSI
LITERATURE PLOTES UESE

Tirazh i : 30 000

kopje

28 1
28 1
282
.

Formati :

60

88/1 6

Shtypur ne Kom b i natin Pol i g ra fi k


Shtypsh kronja " M I HAL D U R I ., - T i ra ne

?J7

274
275
276

Sta sh.

284
286

2204-72