Anda di halaman 1dari 210

MORFOLOGJIA E ZBATUAR

(Pr studentt e degve t gjuhve t huaja)

MORFOLOGJIA E ZBATUAR
Prgatitur nga:
Prof. Dr. ALI JASHARI, Universiteti i Kors,
Prof. Ass. Dr. FLUTURA ITAKU, Universiteti i Prishtins.

Redaktor: Dr. OLGER BRAME


Recensues: Prof. Dr. DHIMITRI BELLO
Prof. Dr. ABDULLA BALLHYSA
Botim i katrt i prmirsuar
Botues: Zero Print
Prishtin, 2013

Copyright: autort

ISBN 978-9951-655-06-4

PARATHNIE
Ndodh rndom q kur marrin nj libr a tekst pr ta lexuar, pyetjet e para q bhen
jan t ksaj natyre: sht ky libr?; prse dhe pr k sht shkruar?; si sht ndrtuar
dhe organizuar libri? etj. Aq m shum, pyetje t tilla bhen pr libra e tekste t
karakterit shkencor, q u drejtohen nivelit t studentve t fakulteteve q prgatitin
msues t gjuhve t huaja, t cilt domos-doshmrisht duhet t marrin njohurit
kryesore t gjuhs shqipe.
Pr tekstin Morfologjia e zbatuar, mund t japim nj karakteristik t prgjithshme:
ai i prket lmit t gjuhsis s zbatuar, term ky i shpeshprdorur n gjuhsin
moderne (angl. Applied linguistics; frngj. Linguistique applique; rus. Lingvistika
priklladnaja etj.). N thelb, me kt term nnkuptohet nj aspekt teorik i gjuhsis, i
zbatuar n nj fush konkrete a sfer t veant t veprimtaris shoqrore.
Nga prcaktimet q jan dhn deri tani, m t rndsishmet jan ato q e shohin
gjuhsin e zbatuar t lidhur me prvetsimin e teoris dhe zbatimin e saj n ushtrime
konkrete, si dhe n msimdhnien e nj gjuhe t caktuar.
Mendojm s prcaktimet e fundit i prmbush m s miri dhe teksti Morfologjia e
zbatuar.
S pari, ky tekst jep n mnyr logjike dhe shkencore njohuri pr strukturn e fjals
dhe llojet e morfemave, tipat dhe mnyrat e formimit t fjalve, pjest e ndryshueshme
dhe t pandryshueshme t ligjrats etj., q jan t domosdoshme pr formimin
gjuhsor t studentve t degve t gjuhve t huaja, dhe jo vetm pr ata. Ky tekst
sht i prshtatshm edhe pr studentt e degs s letrsis dhe si tekst plotsues pr
studentt e degs s gjuhs. Teksti prmban 11 njsi msimore me rreth 75 shtje
kryesore.
S dyti, kto njohuri konkretizohen me ushtrime t karakterit zbatues dhe krijues, q
ndikojn n aftsimin praktik t studentve. Rubrika Ushtrime q jepet pas do
njsie msimore pr morfologjin e zbatuar prfshin rreth 200 ushtrime, duke br t
mundur q njohurit teorike t zbatohen praktikisht nga studentt.
S treti, pr m shum, do ligjrat sht shoqruar me shtje pr kontrollin e
njohurive dhe pr t diskutuar rreth tyre, ka i ndihmon studentt q t prgatiten pr
gjrat m thelbsore, jo pr ti msuar ato prmendsh, por pr ti interpretuar n
mnyr logjike dhe krijuese. N tekst ka rreth 66 pyetje interpretuese dhe pyetje
sintez, q mund t shrbejn dhe pr kontrollin prfundimtar t njohurive n provim.
S katrti, n tekst, me an t rubriks Prsiatni rreth ktyre shtjeve, synohet q
studentt t zhvillojn mendimin kritik dhe krijues pr t dhn mendimet vetjake dhe
pr t diskutuar pr probleme q lidhen me formimin e tyre teorik n nivel t lart.
S pesti, pr t prvetsuar edhe m mir njohurit nga morfologjia e gjuhs shqipe
dhe pr t br prqasje me morfologjin e gjuhve t huaja q studiojn, studentve u

jepet nj rubrik me rreth 268 terma kryesor.


S gjashti, studentt mund t provojn njohurit e tyre duke zgjidhur pyetjet q jepen
n rubrikn Provoni njohurit tuaja....
Autort e librit, duke synuar q studentt t marrin bazat e morfologjis s zbatuar pr
gjuhn shqipe, n fund t do pjese t ligjrats kan dhn shembuj pr mnyrn se si
bhet analiza e trsishme e secils prej tyre, duke i konkretizuar kto analiza me
shembuj dhe me krkesat prkatse.
N fund t librit autort kan prfshir edhe nj shtojc ku n mnyr prmbledhse
flitet pr dukuri semantike si shumkuptimsia, homonimia dhe sinonimia si dhe fjal
me shum funksione leksiko-gramatikore shoqruar me shembuj. Duke ditur q
sinonimia e plot (e mirfillt) shfaqet midis fjals s huaj dhe asaj shqipe, n shtojc
sht dhn nj fjalorth me fjal t huaja dhe gjegjset e tyre n shqip pr ti
vetdijsuar studentt rreth pastrtis s gjuhs dhe prparsis q ka fjala shqipe
karshi fjals s huaj. Ky vetdijsim mund t prcillet m von te nxnsit e tyre.
N kt mnyr, teksti Morfologjia e zbatuar, i shkruar me nj gjuh t thjesht e t
qart, mund ti prmbush tri synime t rndsishme:
a) dhnien e njohurive teorike m t domosdoshme pr morfologjin e gjuhs
shqipe;
b) zbatimin e njohurive teorike prmes ushtrimeve, shtjeve pr diskutim dhe
rubrikave t tjera;
c) prgatitjen sa m t lart t studentve n nxnien e morfologjis s shqipes
dhe msimdhnien e saj n shkoll etj.
Shpresojm q studentt, duke pasur n dor kt tekst, do t bhen t aft pr
prmbushjen e misionit t tyre t nesrm.
Autort

PASQYRA E LNDS

NJOHURI T PRGJITHSHME PR MORFOLOGJIN.................................................9


Objekti i morfologjis dhe lidhjet e saj me disiplinat e tjera
Kuptimet gramatikore dhe format gramatikore
Pjest e ligjrats
Termat kryesor
shtje pr diskutim n seminar
Prsiatni rreth ktyre shtjeve
Ushtrime
STRUKTURA MORFOLOGJIKE E FJALS DHE TIPAT E FJALFORMIMIT.......17
Fjala dhe morfema
Llojet e morfemave
Temat e fjals
Analiza morfemore dhe analiza fjalformuese
Fjal t parme dhe jo t parme
Mnyrat e formimit t fjalve n gjuhn shqipe
Termat kryesor
shtje pr diskutim n seminar
Prsiatni rreth ktyre shtjeve
Provoni dijet tuaja pr fjalformimin
Ushtrime
Detyr kursi
EMRI.........................................................................................................................................36
Njohuri t prgjithshme
Grupet leksiko - gramatikore t emrave
Kategoria gramatikore e gjinis
Kategoria gramatikore e numrit
Kategoria gramatikore e rass
Kategoria gramatikore e shquarsis dhe pashquarsis
Tipat e lakimit
Formimi i emrave
Termat kryesor
shtje pr diskutim n seminar
Prsiatni rreth ktyre shtjeve
Si bhet analiza e emrit
Provoni dijet tuaja lidhur me emrin
Ushtrime
MBIEMRI.................................................................................................................................62
Njohuri t prgjithshme
Klasifikimi i mbiemrave
5

Kategoria gramatikore e gjinis


Kategoria gramatikore e numrit
Kategoria gramatikore e rass
Kategoria gramatikore e shkalls
Emrzimi i mbiemrit
Formimi i mbiemrave
Termat kryesor
shtje pr diskutim n seminar
Prsiatni rreth ktyre shtjeve
Si bhet analiza e mbiemrit
Provoni dijet tuaja lidhur me mbiemrin
Ushtrime
NUMRORI ...........................................................................................................................80
Njohuri t prgjithshme
Numrort themelor
Veorit strukturore e morfologjike t numrorve themelor
Thyesat
Termat kryesor
shtje pr diskutim n seminar
Si bhet analiza e numrorit
Ushtrime
PREMRI.................................................................................................................................87
Njohuri t prgjithshme
Klasifikimi i premrave
Njohuri t prgjithshme pr premrat vetor
Lakimi i premrave vetor
Bashkimi i trajtave t shkurtra
Vendi dhe prdorimi i trajtave t shkurtra
Premri vetvetor
Premrat dftor
Premrat pronor
Premrat pyets
Premrat lidhor
Premrat e pacaktuar
Rreth prdorimit t premrave n ligjrim
Termat kryesor
shtje pr diskutim n seminar
Prsiatni rreth ktyre shtjeve
Si bhet analiza e premrit
Provoni dijet tuaja lidhur me premrat
Ushtrime
FOLJA .................................................................................................................................115
Njohuri t prgjithshme pr foljen
Klasifikimi i foljeve sipas kuptimit dhe funksionit
Foljet ndihmse
Foljet gjysmndihmse
6

Foljet kalimtare dhe jokalimtare


Kategoria gramatikore e vets
Kategoria gramatikore e numrit
Kategoria gramatikore e diatezs
Kategoria gramatikore e mnyrs
Kategoria gramatikore e kohs
Zgjedhimi i foljeve (ndarja n zgjedhime)
Foljet e parregullta
Format e pashtjelluara
Zgjedhimi vepror
Zgjedhimi jovepror
Formimi i foljeve
Termat kryesor
shtje pr diskutim n seminar
Prsiatni rreth ktyre shtjeve
Si bhet analiza e foljes
Provoni dijet tuaja lidhur me foljen
Ushtrime
NDAJFOLJA..........................................................................................................................148
Njohuri t prgjithshme pr ndajfoljet
Klasifikimi i ndajfoljeve
Shkallt e ndajfoljeve
Formimi i ndajfoljeve
Termat kryesor
shtje pr diskutim n seminar
Prsiatni rreth ktyre shtjeve
Si bhet analiza e ndajfoljes
Provoni dijet tuaja pr ndajfoljen
Ushtrime
PARAFJALA........................................................................................................................158
Njohuri t prgjithshme pr parafjalt
Klasifikimi i parafjalve sipas prejardhjes dhe strukturs morfologjike
Klasifikimi i parafjalve sipas kriterit sintaksor dhe kuptimet kryesore t tyre
Prdorimi i parafjalve n ligjrim
Termat kryesor
shtje pr diskutim n seminar
Prsiatni rreth ktyre shtjeve
Si bhet analiza e parafjals
Provoni dijet tuaja pr parafjalt
Ushtrime
LIDHZA.............................................................................................................................166
Njohuri t prgjithshme pr lidhzat
Klasifikimi i lidhzave sipas prejardhjes
Prdorimi i lidhzave sipas funksionit sintaksor
Termat kryesor
7

shtje pr diskutim n seminar


Prsiatni rreth ktyre shtjeve
Si bhet analiza e lidhzave
Provoni dijet tuaja lidhur me lidhzat
Ushtrime

PJESZA DHE PASTHIRRMA.......................................................................................174


Njohuri t prgjithshme pr pjeszat
Vendi dhe theksimi i pjeszave
Klasifikimi i pjeszave sipas strukturs dhe fjalformimit
Klasifikimi i pjeszave sipas domethnies
Pasthirrmat dhe klasifikimi i tyre sipas prejardhjes e sipas domethnies
Onomatopet
Termat kryesor
shtje pr diskutim n seminar
Prsiatni rreth ktyre shtjeve
Si bhet analiza e pjeszave
Si bhet analiza e pasthirrmave
Provoni dijet tuaja pr pjeszat
Ushtrime
SHTOJCA:
1. SHEMBUJ PR ANALIZN E TRSISHME MORFOLOGJIKE.........................185
2. USHTRIME NDRTUESE...............................................................................................190
3. DISA DUKURI SEMANTIKE T FJALVE N GJUHN SHQIPE.......................192
4. FJALA SHQIPE N VEND T FJALS S HUAJ......................................................196
BIBLIOGRAFIA ...................................................................................................................207

NJOHURI T PRGJITHSHME PR MORFOLOGJIN


shtjet kryesore
Objekti i morfologjis dhe lidhjet e saj me disiplinat e tjera
Kuptimet gramatikore dhe format gramatikore
Pjest e ligjrats
Objekti i morfologjis dhe lidhjet e saj me disiplinat e tjera
Morfologjia (nga greq. morphe =form dhe logos =fjal, dije, teori) studion:
1. Format e ndryshme q marrin fjalt gjat prdorimit dhe kuptimet e ktyre formave;
2. Klasifikimin e fjalve n kategori leksiko-gramatikore, ose klasa fjalsh q quhen
tradicionalisht pjes t ligjrats;
3. Strukturn morfologjike t fjalve-morfemat dhe llojet e tyre dhe
4. Tipat kryesor t fjalformimit.
Si shihet, objekti i studimit t morfologjis sht fjala, e cila studiohet edhe si pjes e
ligjrats, edhe nga pikpamja e formave dhe kuptimeve gramatikore prkatse, edhe nga
pikpamja e strukturs si edhe nga pikpamja e formimit.
Morfologjia dallohet nga leksikologjia e cila, gjithashtu, ka si objekt studimi fjaln, por e
vshtron kt si njsi t leksikut, q shrben pr t emrtuar dika, d.m.th. nga pikpamja e
kuptimit leksikor.
Morfologjia studion edhe klasa fjalsh, q nuk e ndryshojn formn, si parafjalt, lidhzat,
pjeszat, pasthirrmat.
Morfologjia nuk merret me studimin e fjalve t veanta, por me veorit e prbashkta t
fjalve t s njjts klas (vlerat paradigmatike t fjals) dhe nxjerr kshtu rregulla me karakter
t prgjithshm. P.sh., trsia e mbaresave t lakimit t emrave sipas nj tipi ka vler pr gjith
klasn e emrave t ktij tipi, pra, edhe pr do emr t veant. Kshtu, si lakohet, p.sh., fjala
mal-i,-it,-in, lakohen edhe t gjith emrat q n njjs t shquar marrin mbaresn -i (-it,-in).
Morfologjia lidhet shum ngusht me sintaksn dhe quhen si dy pjes t gramatiks. Nuk
mund t studiohen format gramatikore t fjals n morfologji, pa pasur parasysh dhe
funksionet e tyre sintaksore, t cilat konkretizohen gjat prdorimit t fjals n fjali t
ndryshme. Anasjelltas, raportet sintaksore ndrmjet gjymtyrve n togfjalsh ose n fjali
shprehen me an t formave gramatikore t fjalve, p.sh. raportet kundrinore (kundrinori i
drejt shprehet me formn e rass kallzore pa parafjal), raportet rrethanore, etj.
Morfologjia ka lidhje t ngushta edhe me fonetikn. Shum dukuri fonetike kan funksione
gramatikore t caktuara. Kshtu, formimi i shumsit dash:desh, der:dyer ose dallimi i vetave
n t tashmen dal:del, marr:merr, realizohen nprmjet ndrrimeve fonetike.
Kuptimet gramatikore dhe format gramatikore
Duke u prdorur gjat ligjrimit, fjala shpreh nj kuptim leksikor t caktuar. Ktij zakonisht i
shtohen edhe nj a disa kuptime t prgjithshme gramatikore. Nprmjet kuptimeve
gramatikore t fjals shprehen lidhjet e saj me fjal t tjera n fjali. N fjalin: Shiu i mngjesit
i dha nj shklqim gjith rrugs, forma shiu, prve kuptimit leksikor t njohur, shpreh dhe
kuptimet gramatikore t gjinis (mashkullore), t numrit (njjs), t rass (emrore), t
shquarsis (trajta e shquar). Kto kuptime gramatikore, bashk me kuptimin leksikor
kategorial t fjals shi, prcaktojn prkatsin e saj n klasn e emrave. Ndrsa forma dha,
prve kuptimit leksikor t njohur, shpreh dhe kuptimet gramatikore t vets (veta e tret),
numrit (njjs), mnyrs (dftore), kohs (e kryera e thjesht) dhe diatezs (veprore). Kto
kuptime gramatikore bashk me kuptimin leksikor kategorial t fjals dha prcaktojn
prkatsin e saj n klasn e foljeve.
9

Kuptimi gramatikor ka nj karakter shum t prgjithshm. Bie fjala, kuptimin gramatikor t


rass nuk e ka vetm ky ose ai emr, por t gjith emrat pa prjashtim. Kuptimin gramatikor t
kohs nuk e ka vetm nj folje, por t gjitha foljet.
do kuptim gramatikor prbhet prej kuptimesh t pjesshme gramatikore, q jan n
kundrvnie ndrmjet tyre. Bie fjala, kuptimi gramatikor i rass prbhet nga kuptimet e
pjesshme gramatikore t rasave t ndryshme (emrore, gjinore, etj.). Por t gjitha kto s
bashku prbjn nj unitet: kuptimin gramatikor t rass. Njsoj qndron puna edhe pr
kuptimet gramatikore t kohs, t vets etj. te foljet.
Kuptimet gramatikore, q t mund t konkretizohen, duhet t shprehen nprmjet formave
(mjeteve) t ndryshme gramatikore q merr fjala gjat prdorimit n fjali. Kshtu, kuptimi
gramatikor i rass emrore t shquar shprehet nprmjet forms shi-u, ai i rass dhanore
nprmjet forms shi-ut etj.
Format q marrin fjalt gjat ligjrimit quhen fjalforma. Pjest e ndryshueshme t ligjrats
kan m shum se nj fjalform, kurse pjest e pandryshueshme t ligjrats dalin vetm me
nj fjalform.
Fjala ka paradigmn e saj. Paradigma e fjals prfaqson skemn, modelin e formimit t
trajtave morfologjike t nj fjale. Pra, ajo sht trsia e formave q merr nj fjal gjat
prdorimit n ligjrim.
Format gramatikore n gjuhn shqipe jan sintetike dhe analitike.
Format gramatikore sintetike ndrtohen:
1. Me an t mbaresave q i shtohen tems s fjals, si: lis-i (lis), fush-a (fush), hap-a (hap);
(ktu prfshihen edhe format q ndrtohen me an t prapashtesave trajtformuese, si mal-e;
la-r, la-fsh-a dhe format e prngjitura t s tashmes dhe t s pakryers habitore (hapkam;
hapksha).
2. Me an t ndrrimeve fonetike q pson tema e fjals, si: metafonia a/e (dash-desh; daldel; jap-jep), n ndonj rast i shoqruar edhe me qiellzorzimin k/q (plak-pleq); qiellzorzimi
( palatalizimi): k/q; g/gj; ll/j; r/j, si: bujk-bujq; zog-zogj; buall-buaj; bir-bij; n ndrrimin s/t:
shes-shet; zbres-zbret etj. (mund t ket edhe dy ndrrime njkohsisht: flas-flet (a/e dhe s/t).
3. Njhersh me an t mbaresave (ose prapashtesave trajtformuese) dhe ndrrimeve
fonetike: marr-mor-a; dal-dol-a; bredh-brodh-a; mbjell-mboll-a (apofonia) etj.; breg-brigj-e;
bredh-bridh-ni; zbrthimi i zanores o n ua (e n ye) ose anasjelltas: mbledhja e togut zanor
ua n o ose ye n e: mso-j, mso-va-msua-m; ushqe-j-ushqeva-ushqyem etj.
4. Pa asnj tregues gramatikor, domethn me mbares zero, si te foljet e tipit hap, di,
mbyll, rri, ha etj., ose te emrat n rasn emrore dhe kallzore t pashquar: lis, shi, shtpi,
buk, etj.
5. Me an t formave supletive q lidhet me bashkimin n ift ose n nj radh gramatikore i
dy a m shum fjalve prej rrnjsh t ndryshme, por me t njjtin kuptim leksikor, si mjet pr
t dalluar kuptime t ndryshme gramatikore): un-mua, bie-rash, bie-prura, shoh-pash, etj.
Format gramatikore analitike prbhen prej dy a m shum elementesh, nga t cilat, i fundit
shpreh kuptimin leksikor, kurse elementet e tjera, shrbejn si mjete gramatikore pr ndrtimin
e ktyre formave. Kto forma ndrtohen:
1. Me an t foljeve ndihmse ( kam punuar, jam prpjekur);
2. Me an t pjeszave trajtformuese (t punoj, t punoja, do t punoja, duke punuar, pr t
punuar);
3. Me an t nyjave t prprme, p.sh.: rasa gjinore (libri i nxnsit, nxnsve t klass),
premrat (i tij, e saj, e vet, t gjith), emrat asnjans ose t farefisnis (t ecurit, t folurit; i ati,
e ma, i biri), etj.
Zakonisht, me an t nj mjeti gramatikor shprehen, n t njjtn koh, disa kuptime
gramatikore, p.sh.: mbaresa vetore -a te folja dhe mbaresa rasore -i te emri:
10

mbyll-a

veta e par
numri njjs
koha e kryer e thjesht
mnyra dftore
diateza veprore

lis-i

gjinia mashkullore
numri njjs
rasa emrore
trajta e shquar

Ka edhe raste q nj mjet shpreh vetm nj kuptim gramatikor, p.sh., prapashtesat e shumsit
(-, -e, -a) shrbejn vetm pr t shprehur kuptimin gramatikor t shumsit: shok-, mal-e,
shkoll-a. Uniteti i kuptimit gramatikor t prgjithsuar me mjetet prkatse t shprehjes
gjuhsore prbjn kategorin gramatikore. Shqipja ka kategorit gramatikore t gjinis,
rass, shquarsis e pashquarsis, vets, kohs, mnyrs, diatezs.
Kategorit gramatikore t nj fjale mund t jen t kushtzuara (sintaksore) ose t
pakushtzuara (josintaksore). Kushtzimi varet nga lidhjet sintaksore.
T kushtzuara jan, p.sh., kategorit e gjinis, numrit dhe rass te mbiemrat, t cilat varen nga
kategorit prkatse t emrave (djal i ri - vajz e re). Po kshtu, e kushtzuar sht kategoria e
rass tek emrat (takova shokun). T pakushtzuara jan gjinia dhe numri tek emrat; mnyra,
koha dhe diateza te foljet etj.
Pjest e ligjrats
T gjitha fjalt e gjuhs, sipas veorive t prbashkta leksikore dhe gramatikore, grupohen n
klasa a kategori leksiko-gramatikore, q quhen pjes t ligjrats.
Pr klasifikimin e fjalve n pjes t ligjrats duhet mbshtetur n kto kritere: a. kriteri
leksikor; b. kriteri morfologjik; c. kriteri sintaksor.
Kto jan kritere klasifikimi pr t gjitha rastet, sepse, n raste t veanta, sht e qart
prkatsia e nj fjale si pjes e ligjrats, qoft dhe n baz t nj kriteri t vetm. Kriteri
leksikor a kuptimor, ndonse sht m i rndsishm, nuk mund t shrbej gjithmon i
vetm pr t prfshir fjalt n kt ose at pjes t ligjrats. Kshtu, p.sh., emrat prejfoljor
asnjans, si: t menduar, t vrapuar etj. ose emrat mendim, vrapim, q emrtojn veprime,
vetm n baz t kuptimit leksikor sht vshtir t dallohen nga foljet prgjegjse: mendoj,
vrapoj etj. N kt rast duhet mbshtetur edhe n kriterin morfologjik. N kt mnyr, kur
t vshtrohen edhe veorit e tyre gramatikore, do t dallohen qart se t part (emrat) kan
kategorit gramatikore t gjinis, rass, numrit, shquarsis, kurse t dytt (foljet) kan t
tjera kategori: vet, numr, mnyr, koh, diatez.
Po kshtu, vetm n baz t kriterit leksikor sht vshtir t dallohen mbiemrat, si: i mir, i
lig etj., q shnojn cilsi, nga emrat prgjegjs: mirsi, ligsi, q, gjithashtu, emrtojn cilsi;
ose emrat n rrjedhore: stof leshi, shtrat hekuri nga mbiemrat: stof i lesht, shtrat i hekurt. N
prcaktimin e fjalve t msiprme duhen marr parasysh edhe kategorit e tyre gramatikore.
Gjithashtu, t mbshteturit vetm n kriterin morfologjik, shpesh e bn t vshtir dallimin e
fjalve sipas pjesve t ligjrats, p.sh., mbiemrin i mir nga premri i till ose besnik
(mbiemr) nga tjetr (premr). N mjaft raste, prkatsia e nj fjale n kt ose n at pjes
ligjrate kushtzohet nga lidhjet e saj n fjali, gjegjsisht me funksionin e fjalve n fjali.
Kshtu, fjal, si afr, larg, prmes etj. jan ndajfolje, kur lidhen me folje (shkoi larg) dhe jan
parafjal, kur qndrojn para emrash a premrash (shkoi larg fshatit) etj. q lidhet me kriterin
sintaksor. Pr kt arsye, n prcaktimin e fjalve n pjes t ligjrats, duhet t merren
parasysh t tri kriteret, ndonse, n nj rast t caktuar, mund t dal n plan t par njri prej
tyre.

11

N baz t kritereve t msiprme, n gjuhn shqipe dallohen qart kto pjes t ligjrats:
emri, mbiemri, numrori, premri, folja, ndajfolja, parafjala, lidhza, pjesza dhe
pasthirrma.
S pari, n baz t veorive leksikore (kuptimore), pjest e ligjrats ndahen n tri grupe:
1. Fjal kuptimplota. Kto kan nj kuptim leksikor t plot q i lejon t prdoren si
gjymtyr m vete. N kt grup hyjn: fjalt emrtuese (emrat, mbiemrat, foljet,
ndajfoljet); fjalt numruese (numrort); fjalt treguese, d.m.th., fjalt q
tregojn, por pa emrtuar (premrat).
2. Fjal jokuptimplota. Jan ato q kan nj kuptim leksikor t kushtzuar nga roli q
kryejn n fjali. Kuptimi i tyre leksikor, n prgjithsi, prkon me kuptimin e tyre
gramatikor. Ktu hyjn: parafjalt, lidhzat dhe pjeszat.
3. Fjal thirrmore. Jan ato q shprehin, n form thirrjesh, ndjenja t folsit. Ktu
hyjn pasthirrmat.
S dyti, n baz t veorive morfologjike pjest e ligjrats ndahen n:
1. Pjes t ndryshueshme t ligjrats. Ktu futen fjalt q lakohen, si: emri (mal-i,
pem-a, zog-u, djal-i etj.), premri (un, ai, kta, i till, t gjith, askush etj.),
mbiemri (i lart, e madhe, i bukur, e vshtir etj.), pjesrisht numrori (pes, shtat,
dymbdhjet, tri t katrtat, etj.) dhe q zgjedhohen: folja (lexoj, hap, vshtroj, kam,
jam, zgjedhoj etj.).
2. Pjes t pandryshueshme t ligjrats. Jan fjalt q as lakohen dhe as zgjedhohen.
Ato prdoren n fjali pa ndryshuar formn. T tilla jan: ndajfolja (afr, larg,
prpjet, shum, sot, etj.), parafjala (me, n, prej, nga, tek, etj.), lidhza (dhe, ose,
ndaj, por, kurse, kur, sepse, megjithse etj. ), pjesza (mos, nuk, jo, po, pa, etj.),
pasthirrma (oh!, auaa!, obobo! etj.)
S treti, n baz t kriterit sintaksor, d.m.th., t aftsis ose t paaftsis pr t'u prdorur si
gjymtyr m vete n fjali, pjest e ligjrats ndahen n dy grupe:
1. Fjal t mvetsishme (emri, folja, mbiemri, numrort, premri, ndajfolja). Ktu
mund t futen edhe pasthirrmat, kur prdoren t emrzuara.
2. Fjal t pamvetsishme (parafjala, lidhza, pjesza).
Kufijt ndrmjet pjesve t ligjrats nuk jan t prer p.sh. homonimet, formimet me
konversion, kur e njjta fjal del edhe si emr, edhe si folje: ky-i dhe ky (dern); etj.
Nyjat n gjuhn shqipe nuk jan pjes m vete t ligjrats, por, duke qen pjes prbrse t
fjalve, ato kan disa veori dhe funksione gramatikore.
Nyjat i, e, t, s prdoren :
Si pjes prbrse e mbiemrave t nyjshm: (i,e) mir; (i,e) gjat; (i,e) par;
Si pjes prbrse e disa emrave me prejardhje foljore ose nga pjes t tjera t
ligjrats: t ecurit; t menduarit; t korrat; e ardhmja; e folmja; e bukura; e verdha;
t verdht; e keqja etj.
Si pjes prbrse e disa premrave: (i,e) tij; e tua; t tyre; i till; e till; t till; i cili;
e cila; t cilt;
Si prbrs i rass gjinore t emrave: libri i gjuhs shqipe, fletorja e leksioneve, e cila
e dallon kt ras nga dhanorja dhe rrjedhorja;
Si pjes e emrave q tregojn lidhje gjinie ose farefisnie: e ma, t vllezrit, i vllai,
etj.
Nyjat kan gjini, numr dhe ras, q prcaktohen nga kategorit e emrit ose nga fjala me t
ciln prdoren.

12

TERMAT KRYESOR: sistem gramatikor; gramatik; sintaks; morfologji; pjes e


ligjrats (emri, mbiemri, numrori, premri, folja, ndajfolja, parafjala, lidhza, pjesza,
pasthirrma); kuptim gramatikor; form gramatikore; kuptim leksikor kategorial; mjet
gramatikor (sintetik, analitik); kategori gramatikore (t kushtzuara, t pakushtzuara); kriter
(leksikor, morfologjik, sintaksor); nyja.
SHTJE PR DISKUTIM N SEMINAR
1. sht morfologjia dhe far studion ajo?
2. Si e kuptoni konceptin e kuptimeve gramatikore dhe t formave gramatikore? Pse midis tyre
ka nj lidhje t pazgjidhshme?
3. Jepni shembuj formash gramatikore sintetike dhe analitike.
4. Si ndahen pjest e ligjrats sipas kriterit leksikor, morfologjik dhe sintaksor?
5. Bni krahasimin e ktyre shtjeve t shqipes me gjuhn e huaj q studioni.
6. Cilat jan rastet kryesore t prdorimit t nyjave n gjuhn shqipe?
7. Si qndron problemi i nyjave n gjuh t tjera: a merren ato si pjes e ligjrats?
PRSIATNI RRETH KTYRE SHTJEVE
1. Si e kuptoni prkufizimin e antikitetit grek se gramatika sht arti pr t lexuar dhe pr t
shkruar? A ka vler kjo thnie edhe pr sot?
2. Argumentoni me shembuj pse kategorit gramatikore jan t kushtzuara dhe t
pakushtzuara.
3. Diskutoni rreth pyetjes: Pse pr ndarjen e fjalve n pjes t ligjrats duhet t ndrthuren t
tre kriteret: leksikor, morfologjik dhe sintaksor?
USHTRIME
Ushtrimi 1
'pjes t ligjrats jan fjalt me t pjerrta? Thoni cilat jan t ndryshueshme e cilat t
pandryshueshme.
M 25 shtator Sknderbeu me treqind kalors t gards ngjitej n kodrat e fshatit Marikaj, t
veshura me shqop e mare. N rrugn e ngusht t dhive, ai i mbante gjunjt mbrthyer n
shpatullat e kalit dhe mbshtillej me gun q t mbrohej nga grvishtjet. Qielli i ult, sa nj ati
e rnd dhe e errt, krcnohej t shtypte kokn, po t mos shprthente n uj. Zagushi prpara
shtrngats, q t merrte frymn. Pastaj filluan krismat dhe gjmimet me nj ushtim t
paprer, duke dredhur tokn, sikur bota t rrinte mbi nj shtrat prej drrase. Kodrat thithnin
elektricitet dhe n ajr u shprnda nj er squfuri. Vargu i kalorsve hynte gjithnj e m thell
n shtrngat, duke gjarpruar brenda saj. Asnjeri nuk fliste, sepse askush s'kishte par
ndonjher nj krcnim t till. Sknderbeu shpejtonte, sikur lart n maj do t arrinte nj
aleat. N fillim ran disa pika shiu gjysm t ngrira, q kalonin qorrazi dhe ngjiteshin n tok.
Pastaj ajri u ftoh dhe u lehtsua. Drurt kulluan dhe ujt lau baltn e kuqe, duke e br ngjitjen
m t vshtir. Sknderbeu krkoi me sy nj vend t hapur pr t pushuar kuajt q po vriteshin
nga lodhja. Ai kishte shpres n zemr. ( S. Godo, Sknderbeu).
Ushtrimi 2. a. N fragmentin e mposhtm gjeni 10 fjal q kan form analitike dhe 10
fjal q kan form sintetike. b. Duke lexuar pjesn nxirrni fjalt e panjohura pr ju,
kuptimin e t cilave mund ta gjeni n Fjalorin shpjegues t gjuhs shqipe (1980, 2006).
13

Ata muaj q Vita qndroi e mbyllur, e kishin zbukuruar m fort. Errsira e kasolles sikur e pati
zbehur paksa, aq sa pr t'i dhn njomshtin q ia kishte rreshkur dimri e pr ta br m t
brisht. Flokt, nga mungesa e veriut dhe e rrezeve t diellit, kishin marr prsipr nj t
verdh t errt, q afronte nga ngjyra e knas. Ndryshimi i par n mes t bojs s art t
faqes s siprme t flokve dhe hijeve t errta t shtress s brendshme q jepnin e merrnin
vettitje meneksheje, ishin zhdukur.
Qerpikt e zinj, lshuar mbi ata sy kalesh e lavarash, dukeshin sikur ishin vn aty, si
frngjit e dritareve, pr t ruajtur pasurit q fshiheshin brenda. Lkura e bardh e fytyrs, e
parrahur nga era dhe dielli, pati humbur prenkat e dikurshme. Shtati, i pavrar nga punt e
bujqsis, ishte hedhur sa ishte hedhur, si ai lastari n pranver dhe pastaj kishte qndruar,
sikur t priste t binte dielli, pr t marr sulm t ri. Tani, edhe ajo prkulje pakz prpara, t
ciln Vita e pati marr zakon nga koha kur fshihte me druajtje nishanet e vajzris e q i jepte
at hije nazike, thuajse qe zhdukur dhe trupi pati marr zhdrvjellje, si ajo kulpra e pyjeve, atje
tek bn t prpjet t arrij sa m par diellin. Dashuria sikur i kishte dhn t drejt t
zbulonte bukurit e saj. (Jakov Xoxa, Lumi i vdekur).
Ushtrimi 3
N tekstin e dhn dalloni fjalt shnuese dhe fjalt shrbyese.
Shtpia e familjes Spahiu gjendej n pjesn m t bukur t qytetit, mu n zonn e lasht t tij,
q vizitohej thuajse gjith vitin nga turistt. Ishte nj vil dykatshe, jo fort e madhe, e futur n
fund t nj rrugice t ngusht, t shtruar me pllaka prej guri t lmuara nga kmbt e ecarakve
pr vite e dekada me radh. Vila kishte pamjen e nj kulle fort trheqse, t ndrtuar me shijen
e holl t nj artisti, n nj stil disi t kombinuar midis klasikes dhe modernes. N t gjitha
ant e saj kishte dritare t mdha me korniza t drunjta, q dilnin mes mbuless me pllaka dhe
q dukeshin sikur copa shkmbinjsh t ngjitura n mur. N krye, shtpia mbulohej nga nj
pullaz i lart, q pastaj ndahej n disa t tjer m t vegjl, t cilt mbulonin ballkonet e bukura
me rrethoja hekuri t punuara me dor; n ballkonet derdheshin lule nga t gjitha llojet e nga t
gjitha ngjyrat. Nga syt kureshtar, shtpin e ruante nj mur i gurt, pak m i lart sesa ishin
zakonisht muret rrethues t shtpive n at qytet. Pas atij muri, kush mund t kishte sy pr t
par, do t zbulonte nj oborr t bukur n form parku. Shtpia kishte edhe nj kopsht t vogl
prapa saj, ku binin dritaret e disa apartamenteve t ndrtuara rishtas n rrugn tjetr. N kopsht
dilej ve nga kuzhina. Aty ndodhej nj tavolin e vogl dhe nj ndenjse fort e rehatshme, q
kreu i shtpis, Bujari, i prdorte si vend pune gjat gjith vers; po edhe gjat vjeshts s
par, kur bnte mot i mir. Kishte aty qetsin e duhur pr t lexuar a pr t shkruar.
Gjelbrimi i oborrit, lulet e bukura q i kishte mbjell dhe i prkujdeste e shoqja, Besa,
krijonin nj mjedis shum lodhs, ku Bujari, si lexonte shum apo pasi shkruante faqe t tra
me formula, i hidhte syt e i linte ti pushonin pak. Aty buz asaj tavoline Bujari ndjehej
njhersh edhe n kopsht edhe n shtpi; prpara kishte gjith at bukuri t natyrs, me lule e
gjelbrim, ndrsa pas shpins kishte kuzhinn, me at ern ndjellse t gjellve, q zienin mbi
shporet. (Drenusha Zajmi Hoxha, Engjjt vdesin ndryshe).
Ushtrimi 4
N shembujt e dhn gjeni nyjat dhe tregoni cils pjes t ligjrats u takojn.
Fmijt t tria upat i kishin ln n shtpi me gjyshen. T nesrmen n mngjes ai ngarkoi
kalin e t vjehrrit dhe u nis. Kristoforidhi vinte shpesh te e mbesa, ime gjyshe Katerina. Duke
ecur ans nj gardhi t lart, para sheshit t shtpis, ai vrejti Filln me t mn tek kishin
dal n diell. Vita erdhi shpejt n vete, po, nga frika e t vllait, vazhdonte t shtirej sikur nuk
ishte n t. Qndrimi i s motrs spara i plqente atij. Po rrfeja, moj nne.iu drejtua pastaj
gjyshe Sofes se Konxheja nuk e di!dhe mori t dal pasi e emta, topitur nga udia e
14

prgjigjes q dgjoi, kishte rrzuar duart posht dhe e kishte ln t lir nga krahuAjo, pas
tet, zbathur e me nj shport n dor, po ecte ans Lumit t Vdekur(Jakov Xoxa, Lumi i
vdekur).
Ushtrimi 5
Lexoni tekstin e mposhtm dhe plotsoni tabeln duke i klasifikuar fjalt sipas klasave q
prfaqsojn.
- Kur nuk m z gjumi natn, marr dhe ha nj hart historie. Me pak uj, natyrisht.Me pak uj
sepse majat e maleve dhe shkrettirat ma grithin fytin. Nuk sht se e ha t tr hartn
prnjhersh. Zakonisht e coptoj n pjes m t vogla. Prpiqem kryesisht ta coptoj n at
mnyr q t mos ndaj qytetet, shtetet e as kontinentet. Zakonisht prcjell me kujdes vijat
kufitare dhe, gjat coptimit, mundohem t mos i hyj n hak asnj shteti. Edhe pse, me fol
kah del shpirti, m duhet ta pranoj se problemin kryesor e kam me shtetet e vogla. sht e
sikletshme kur prpiqen t coptoj shtetet e Ballkanit! Kroacia ka nj kufi t tmerrshm dhe
m duhet gjithmon t kem kujdes, sepse zakonisht m rrshqet dora dhe i kpus edhe at pak
bregdet Bosnjs.Shqipria, ndrkaq, sht pak m e kollajshme. N fakt, me Shqiprin jam
zakonisht m dorlir. Kur coptoj Shqiprin, nuk merakosem nse coptoj bashk me t
edhe pjes t Kosovs, Maqedonis a Malit t Zi.Ngrnia e hartave t historis sht art m
vete.N t vrtet, sht dika shum sfiduese. Ngrnia e territoreve gjithandej globit, n mes
t nats, nuk sht ndonj gj shum e kndshme.sht sikur kur keni kokdhembje dhe u
duhet t pini nj pilul t hidhur.Por hidhsia e astit, megjithat, sht m e durueshme sesa
dhembja afatgjat. Sidoqoft, ndonjher vrtet ndjej keqardhje kur kujtoj se ndonj gjeneral,
kshtu si puna ime, ka shkulur nga faqja e dheut Babilonin, Trojn e shum vende t tjera, q
kurr m nuk kan arritur t vizatohen npr harta! (Jeton Neziraj, Enea i plagosur).

Emri
Mbiemri
Numrori
Premri
Folja
Ndajfolja
Parafjala
Lidhza
Pjesza
Pasthirrma
Ushtrimi 6
Lidhni fjalt e dhna me klasn q ato prfaqsojn.
kishin ardhur
tri
nuk
libra
ata

parafjal
pasthirrm
premr
folje
emr
15

e hirshme
oburra
drejt
sepse
npr

lidhz
numror
mbiemr
pjesz
ndajfolje

Ushtrimi 7
Ndrtoni fjali ku fjala e shnuar t prdoret n klasn e krkuar.
maj - a. emr b. parafjal
a.__________________________________________________________________________
b.__________________________________________________________________________
q - a. lidhz b. premr lidhor
a.__________________________________________________________________________
b.__________________________________________________________________________
Ushtrimi 8
Nnvizoni me nj vij fjalt e mvetsishme dhe me dy vija fjalt e pamvetsishme.

Nga dritsoret e mdha hynte nj drit e holl vjeshte, e qndisur anash me ndryshk t
vrugt dhe avuj shiu, q i mbshtillte njerzit me nj far ngathtsie t topitur dhe ua
shumzonte hijet n dy, n tre, n katr, si n dofar pasqyrash t zeza, q pale ku ishin
vendosur. Njra nga ato hije tim et iu shfaq e bardheme, si e mbshtjell me pluhur
tebeshiri. Fytyra e zbeht, flokt e thinjur, xhamadani me vija, kmisha prej mndafshi
dhe jaka e kollarisur. Ishte Doktor Kotani. Nj her e kishte par tek trhiqte hapat
ngadal mbi kalldrm dhe ather pat menduar se vdekja, pr t ciln thoshin se ishte e
zez dhe e mnershme, nuk duhej t ishte e till. Ajo duhej t ishte e bardh, si gur i
latuar, sepse Doktor Kotani ishte i till. (Mehmet Kraja, Im at donte Adolfin).
Ushtrimi 9. Nnvizoni me nj vij fjalt kuptimplota, me dy vija fjalt jokuptimplota dhe me
vij t lakuar fjalt thirrmore.
Duke ecur mendueshm buz Drinit plak, poeti prdridhte n dor cigaren e shuar tashm. Eh,
kushedi pesh mbante n zemr!

16

STRUKTURA MORFOLOGJIKE E FJALS DHE TIPAT E FJALFORMIMIT


shtje kryesore
Fjala dhe morfema
Llojet e morfemave
Temat e fjals
Analiza morfemore dhe analiza fjalformuese
Fjal t parme dhe jo t parme
Mnyrat e formimit t fjalve n gjuhn shqipe
Fjala dhe morfema
Sikundr dihet, fjala sht njsia themelore e gjuhs q ka kuptim leksikor t mvetsishm.
Ajo sht uniteti i shprehjes s forms me prmbajtjen (prmbajtja sht leksiko-gramatikore,
ndrsa forma sht fonetiko-gramatikore).
Shumica e fjalve mund t ndahen n njsi m t vogla, q quhen morfema, t cilat bartin
kuptime leksikore dhe kuptime gramatikore, si pun-tor; fush-a-t; mal-e-ve etj.
Morfema ka disa veori:
a. sht njsia m e vogl e kuptimshme e fjals;
b. Ajo nuk mund t zbrthehet n njsi m t vogla t kuptimshme (kujtoni q fonema sht
njsia m e vogl e gjuhs, por ajo nuk ka kuptim leksikor);
c. Morfema mund t prbhet nga disa fonema ose nga nj fonem e vetme (pra, dallimi i
morfems nga fonema sht cilsor: ai lidhet me funksionet e ndryshme dhe jo me ann
sasiore.
Fjala dhe morfema jan njsi t kuptimshme t gjuhs, por mes tyre ka dallime t rndsishme:
a. Fjala sht njsi leksiko-gramatikore, pra ka kuptim leksikor t mvetsishm, merr forma
t caktuara gramatikore dhe n fjali ka nj funksion t caktuar sintaksor (mbi bazn e ktyre tri
tipareve do fjal klasifikohet n nj pjes t caktuar t ligjrats).
b. Fjala sht njsi e mvetsishme e gjuhs, kurse morfema nuk e ka kt veori, sepse ajo
ekziston vetm brenda strukturs s fjals.
c. Fjala mund t ndahet n morfema, kurse morfema sht e pandashme n njsi m t vogla t
kuptimshme.
. Morfema, si pjes e fjals, nuk ka kuptim t plot leksikor, nuk sht e formzuar
morfologjikisht si fjala dhe nuk mund t kryej funksione sintaksore.
N gjuhn shqipe nj numr fjalsh prbhen vetm prej nj morfeme, Ato kryesisht jan pjes
t pandryshueshme t ligjrats, si jan disa ndajfolje, lidhza e pjesza t thjeshta. Por,
kto fjal, vetm nga pikpamja e ndrtimit jan t barabarta me morfemn prbrse t tyre,
sepse, prndryshe, jan njsi leksiko-gramatikore dhe funksionojn si pjes ligjrate (lart,
drejt; afr, n, me etj.). Po ashtu, n trajtn prfaqsuese dalin me nj morfem edhe nj numr
emrash dhe foljesh, si mal, mik, pun; hap, shes, kap etj., por kto fjal gjat lakimit ose gjat
zgjedhimit marrin ndajshtesa trajtformuese, domethn e zgjerojn prbrjen e tyre
morfemore.
Morfema mund t mos paraqitet gjithnj me t njjtn trajt fonetike, p.sh.: djeg - digj- ja,
dogja-a. Kto nuk jan tri morfema t ndryshme, por trajta t s njjts morfem, q quhen
alomorfe.
Do t merren si trajta t ndryshme t s njjts morfem t vetme ato elemente:
a. Q kan t njjtin kuptim.
b. Q nuk mund t prdoren n vend t njra-tjetrs tek e njjta trajt fjale.
17

c. Ndryshimet tingullore ndrmjet tyre jan t kushtzuara morfologjikisht (jan ndrrime


tingujsh me vler morfologjike) ose fonetikisht. Pr shembull, djeg -, digj-, dogj-, si morfema
rrnjore kan t njjtin kuptim leksikor, nuk mund t prdoren n vend t njra - tjetrs
(s'thuhet un digj, un digja e as un dogjm) dhe prdorimi i tyre sht i kushtzuar
morfologjikisht (n t tashmen veprore djeg; n t kryern e thjesht dogj a, etj.). Po kshtu
mbaresat i/u t rasave gjinore, dhanore, rrjedhore n numrin njjs t pashquar t emrave do t
merren si shfaqje t ndryshme t s njjts morfem, sepse prmbushin t njjtin funksion,
domethn kan t njjtin kuptim gramatikor, nuk mund t prdoren n vend t njra-tjetrs
dhe prdorimi i tyre sht i kushtzuar fonetikisht (zog-u; ah-u; njeri-u; dhe-u; ka-u). Edhe
sh/zh/ jan trajta fonetike t nj parashtese e jo tri parashtesa t ndryshme (shfajsoj, zhvesh,
organizoj).
Prapashtesat trajtformuese t shumsit a dhe e tek emrat mashkullor, si lis-a; fis-e,
megjithse kan t njjtin kuptim gramatikor dhe nuk prdoren n vend t njra-tjetrs, merren
si morfema t ndryshme, sepse dallimi fonetik i tyre nuk sht i kushtzuar morfologjikisht
dhe as fonetikisht. Po kshtu edhe (hap)-a; (pa)-sh jan morfema t ndryshme.
Edhe rrnjt e formave supletive, si rri:ndenj-a; kam:pat-a; un:mua etj., nuk do t merren si
shfaqje t ndryshme t nj morfeme, por si morfema t ndryshme.
Nga ana tjetr, duhen dalluar trajtat e ndryshme fonetike t s njjts morfem nga morfemat
variante. Morfemat variante kan t njjtin kuptim, jan t afrta nga prbrja fonemore dhe
mund t prdoren n vend t njra - tjetrs, si: prapashtesat -as, -azi (barkas, barkazi); - ishte,
-isht (lajthisht - lajthishte, ullishte- ullisht etj.) .
Llojet e morfemave
Duke qen se morfemat jan njsi t kuptimshme t gjuhs, edhe klasifikimi i tyre mbshtetet
n kuptimet q shprehin. Nga kjo pikpamje dallohen dy grupe morfemash: a. morfema
rrnjore; b. morfema ndajshtesore.
Rrnja sht brthama leksikore e fjals. Ajo mbart kuptimin leksikor themelor, si: bes,
besim, besnik, besnikri, besoj1 etj. Nga pikpamja materiale rrnja sht e barabart me
temn e parme, domethn me at pjes t fjals q mbetet pasi t hiqen t gjitha morfemat
ndajshtesore. Kshtu te fjalt punoj, punim, i papun, puntor, punsoj, prpunoj etj., rrnja
pun prbn brthamn leksikore t t gjitha fjalve. Rrnja sht nj morfem q gjendet
detyrimisht te do fjal. Fjal pa rrnj nuk ka. Si rregull, rrnja ka kuptim t mvetsishm, t
pavarur nga kuptimet e morfemave ndajshtesore; kuptimi i rrnjs sht i qart dhe kapet leht.
Morfemat ndajshtesore shrbejn pr t formuar fjal t reja ose forma t nj fjale (kur
shprehin kuptime t caktuara gramatikore). Morfemat ndajshtesore ndahen n: morfema
ndajshtesore fjalformuese (parashtesa, prapashtesa dhe nyja) dhe morfema ndajshtesore
trajtformuese (prapashtesa trajtformuese, mbaresa dhe nyja, pjeszat trajtformuese).
Parashtesat jan morfema fjalformuese, q qndrojn para rrnjs ose para nj parashtese
tjetr, si pr -hap; zh-vendos; ri-pr-punoj etj.
Prapashtesat jan morfema fjalformuese q qndrojn prapa rrnjs ose prapa nj
prapashtese tjetr, si i hekur -t; rrjedh-im; drejt-or; bes-nik-ri, etj. Prapashtesat mund t jen
edhe trajtformuese. Prapashtesat trajtformuese formojn:
- shumsin e emrave dhe t mbiemrave si: burr-a, shkmb-inj, madhshtor, guximtar, t
kqij, t mdhenj, etj.
- temn e dshirores, si: la-fsh-a , la-fsh-im, zn--a, zn--im etj.
- temn e pjesores, si: hap-ur, la-r, punua-r, z-n, marr-;
Fjalt q kan t njtn rrnj formojn nj familje ose erdhe fjalsh, pr shembull: punoj,
punim, punsoj, punsim, i papun, etj., formojn erdhen e fjals pun.
18
1

- gjinin femrore te emri dhe mbiemri si: plak-, drejtor-esh, lozonjar-e.


Mbaresat jan ato morfema q qndrojn n fund t fjals dhe q, duke u kmbyer me njratjetrn n nj paradigm, shprehin kuptime t ndryshme gramatikore, si mal -i; mal-in, malesh etj.; puno-j; puno-va etj. Mbaresat q marrin emrat quhen mbaresa rasore, kurse ato q
marrin foljet quhen mbaresa vetore.
Ka raste kur mungesa e nj mbarese shrben pr t shprehur kuptime gramatikore t caktuara.
Kto quhen mbaresa zero, si nj mal -( mbares zero); (i, e) nj mal - i; plepa- ( mbares
zero); plepa-ve; plepa-sh; hap- ( mbarese zero); hap - im; hap - ni etj.
Mbaresat dallohen nga prapashtesat trajtformuese prmes dy kritereve:
a. Nga vendi q zn n strukturn e fjals (prapashtesat qndrojn para mbaresave dhe nuk
ndryshojn si ato), krahaso: mal -e; mal -e-ve; mal - e - sh; rro - fsh - a; rro -fsh; rro - fsh im; rro - fsh - i; rro - fsh - in etj.
b. Nga llojet e kuptimeve q shprehin. Mbaresat shprehin kuptime gramatikore t karakterit
sintaksor, d.m.th. tregojn varsin sintaksore t nj fjale nga nj tjetr, si rasa e emrit, veta
dhe numri i foljes etj., kurse prapashtesat trajtformuese shprehin kuptime josintaksore, si
kuptimi i mnyrs te prapashtesa e dshirores, kuptimi i nj trajte foljore t pashtjelluar te
pjesorja, kuptimi i shumsit tek emrat etj.
Nyjat jan morfema q qndrojn n ball t disa fjalve ose formave t fjalve. Ato shkruhen
ndaras nga fjala ose forma s cils i takojn a pjes e s cils jan. Nyjat jan kryesisht
morfema trajtformuese, por ato shrbejn edhe pr t formuar fjal t reja, d.m.th. mund t
jen edhe morfema fjalformuese.
Nyja sht morfem trajtformuese kur formon rasn gjinore t emrit; i (e, t, s) djal-it, i
(e, t, s) vajzs. Prdorimi i njrs nga katr nyjat varet nga gjinia, numri dhe trajta e emrit q
gjendet prpara (lapsi i djalit-fletorja e djalit, lapsa t djalit, lapsat e djalit, fletores s djalit
etj.)
Nyja sht morfem fjalformuese kur formon fjal jo t parme. Kshtu, pothuajse nga do
pjesore e foljeve t gjuhs shqipe mund t formohet nj mbiemr me an t nyjs si: i hapur, i
msuar, i zn, i vjel. Pastaj, nyja bashk me nj prapashtes mund t formoj mbiemra nga
tema t ndryshme, si: i hekur-t, i mes-m, i sjell-shm, i lart-, etj. Po kshtu mund t formoj
emra t gjinis asnjanse si: t folur, t ftoht, etj.) Te kta mbiemra nyja sht morfem
fjalformuese, por njkohsisht edhe trajtformuese, sepse sht shenjues i kuptimeve
gramatikore si gjinia, numri, rasa.

19

Temat e fjals
Me interes pr strukturn e fjals sht t dallohen temat e fjals:
Tema e fjals sht pjes e fjals q mbetet pasi t hiqen mbaresa dhe prapashtesa
trajtformuese (kur ka t tilla), si det-i; shok - un; trim-ave; rro -fsha; etj.
Te pjest e pandryshueshme t ligjrats tema prkon me vet fjaln, si: sot, posht, sepse,
von etj.
Temat e fjals mund t jen t parme dhe jo t parme. Tema e parme sht e pazbrthyeshme
morfologjikisht dhe e pamotivueshme semantikisht, p.sh.: lis; pllumb; qiell; lart; i zi; edhe;
n etj. Temat jo t parme jan t zbrthyeshme morfologjikisht dhe t motivueshme
semantikisht, si: qytetar, lumturi, atdhe.
do tem jo e parme mund t ket nj a m shum tema t parme, si qytetar- qytet;
zemrzjarrt- zemr dhe zjarr etj.
Tema fjalformuese quhet tema prej s cils sht formuar n t vrtet nj tem jo e parme,
si: bes - nik; besnik - ri; besnikri - sht etj.
Tema fjalformuese, si shihet dhe nga shembujt e dhn, mund t jet e parme dhe jo e
parme.
Ndajshtesat nuk i shtohen tems fjalformuese prnjher, por nj nga nj, si hallkat e nj
zinxhiri; krahaso: i lir - lir-o-j; -liro-j; lir-im; lirim - tar.
Tema morfologjike sht pjesa e fjals q mbetet duke i hequr vetm mbaresn (jo
prapashtesn trajtformuese), si lisa-ve; lisa-t; rrofsh-a etj.
Analiza morfemore dhe analiza fjalformuese
Fjala mund t analizohet nga pikpamja e prbrjes morfemore dhe nga mnyra e formimit.
Gjat analizs morfemore t fjals caktohen:
a. numri i morfemave prej t cilave prbhet ajo,
b. kufiri i morfemave dhe
c. lloji i morfemave; d.m.th. bhet zbrthimi i fjals n rrnj, parashtes, prapashtes,
mbares, nyj, si pa-aft-si-a; krye-qytet-as-it, i- sjell-shm etj. Pra, qllimi i analizs
morfemore sht identifikimi i morfemave t fjals.
Analiza fjalformuese zbulon mnyrn e bashkimit t morfemave q prbjn nj tem jo t
parme. Prmes ksaj analize gjenden tipat e ndryshm t fjalformimit q veprojn n gjuh.
N radh t par, gjendet tema fjalformuese (ose temat fjalformuese) dhe pastaj mjetet
fjalformuese (parashtesat, prapashtesat, nyja), si: kryeqytet +as; uj+ sjells; prhap-je; zbukur-o-j , i msuar, i sjellshm, etj. Pra, te fjalt jo t parme dallohet tema fjalformuese dhe
formanti fjalformues. Nj pjes e fjalve jo t parme kan dy ose m shum tema
fjalformuese, si jan kompozitat dhe fjalt e prngjitura: atdhe, bashkautor; gjegjz;
ndonjher, etj.
Dallimi i analizs morfemore nga analiza fjalformuese mund t shihet qart nga krahasimi i
shem-bujve t mposhtm:
Analiza sipas ndrtimit ( morfemave)
Antarsi: an+tar+si = 3 morfema;
lirimtar: +lir+im+tar = 4 morfema;
Zvendskryetar: z+vend+s+krye+tar = 5 morfema;
Zvendskryetarve: z+vend+s+krye+tar++ve = 7 morfema.
Analiza morfemore, si u cek, nnkupton edhe caktimin e llojit t morfemave. Kshtu, fjala
zvendskryetarve ka 7 morfema, prej t cilave tri rrnjore (z, vend, krye) dhe katr

20

ndajshtesore, prej t cilave dy prapashtesa (-s, -tar), nj prapashtes trajtformuese t


shumsit (-) dhe nj mbares rasore (-ve) 2
Analiza sipas formimit ( analiza fjalformuese)
antarsi- antar+si = 2 pjes;
lirimtar - lirim+tar = 2 pjes;
zvendskryetar - zvends+kryetar = 2 pjes etj. 3
Fjal t parme dhe jo t parme
Nga pikpamja e fjalformimit, t gjitha fjalt ndahen n: fjal t parme (t pamotivuara)
dhe fjal jo t parme (t motivuara).
Jan fjal t parme t gjitha ato q nuk jan formuar (ose q sot nuk ndjehen si t formuara)
prej fjalsh t tjera, p.sh.: mal, fush, i ri, pes, un, bj, larg, posht, pr, as, mos etj. Duhet
pasur parasysh se ka edhe fjal jo t parme, tema e t cilave prmban vetm morfemn rrnjore
dhe asnj ndajshtes fjalformuese, p.sh., folja ky dhe mbiemri ky (problem ky), jan q t
dyja fjal jo t parme, t motivuara nga emrit ky-i; po kshtu edhe emri mund-i ose folja
ndryshk, si fjal jo t parme q kan dal nga folja mund dhe emri ndryshk etj.
Fjalt jo t parme ose t motivueshme prbhen prej tems fjalformuese dhe prej formantit
fjalformues.
Formant quhet trsia e ndryshimeve formale me vler fjalformuese ndaj tems s nj fjale
jo t parme dhe tems fjalformuese t saj: qytet: qytetar (formanti -ar); i bukur: zbukuroj
(formanti z-;-o); arsye: i arsyeshm (formanti shm dhe nyja e prparme i). Pra, formanti
mund t shprehet me nj ose m shum morfema.
Nj pjes e fjalve jo t parme kan dy ose m shum tema fjalformuese. T tilla jan
kompozitat dhe fjalt e prngjitura: atdhe (at+dhe); bashkpuntor (bashk+puntor);
gjegjz (gj+e+gjz) etj. Disa fjal mund t motivohen njkohsisht nga dy tema t
ndryshme: skuq nga tema e mbiemrit i kuq (sikurse zbardh nga i bardh), po ashtu dhe nga
tema e foljes kuq; emri keqkuptim mund t motivohet nga folja keqkuptoj me prapashtesn-im,
ose nga keq+kuptim (sikurse drejt+qndrim). Kto fjal, q kan lidhje semantiko-strukturore
nga tema t ndryshme fjalformuese, hyjn njkohsisht n dy tipa t ndryshm fjalformimi,
pavarsisht nga fakti se nga cila tem e sipas cilit tip sht formuar historikisht fjala e dhn.
Mnyrat e formimit t fjalve n gjuhn shqipe
T gjitha fjalt jo t parme, duke marr parasysh mnyrn dhe tipin prkats t fjalformimit,
ndahen n:
1. Fjal t prejardhura (me parashtesa, me prapashtesa, me parashtesa dhe prapashtesa
njkohsisht dhe pa ndajshtesa);
2. Fjal t formuara me nyjzim;
3. Fjal t prbra (kompozita);
4. Fjal t prngjitura;
5. Fjal t formuara e konversion;
6. Fjal t formuara me mnyra t prziera.
Pasuria e mnyrave t fjalformimit shpreh lidhjet e ngushta midis tij dhe leksikut, nga njra
an, dhe me gramatikn, nga ana tjetr.
Mnyrat e msiprme t fjalformimit ndahen n: a. mnyra morfologjike (ndajshtesimi,
nyjzimi, kompozimi) dhe b. mnyra jomorfologjike: (prngjitja dhe konversioni). Me an t
2

Fjala nuk mund t ket m shum se nj mbares dhe ajo detyrimisht gjendet n fund t fjals.
Fjalt e prejardhura (gjithmon ) dhe t prbra (kryesisht) jan t zbrthyeshme n dy elemente: nj
tem fjalformuese dhe nj formant fjalforrmues (pr fjalt e prejardhura) ose dy tema fjalformuese
(pr fjalt e prbra).
21
3

mnyrave morfologjike formohen fjal t reja nga temat e ndajshtesat fjalformuese q


ekzistojn n gjuh. Kto fjal jan t reja si nga pikpamja e kuptimit, ashtu dhe nga ana
fonetiko-morfologjike.
Fjalformimi analogjik bazohet tek analogjia: temat dhe ndajshtesat fjalformuese bashkohen
pr t formuar fjal t reja n baz t analogjis me fjalt e tjera jo t parme q ekzistojn
tashm n gjuh. Mnyrat morfologjike jan m prodhuese te pjest emrtuese t ligjrats.
1. Prejardhja sht mnyra m prodhimtare n sistemin e formimit t fjalve n gjuhn
shqipe. Prejardhje quhet formimi i fjalve t reja me an t bashkimit t ndajshtesave
fjalformuese me tema fjalformuese.
Sipas llojit t ndajshtess fjalformuese dhe sipas mnyrs s bashkimit t saj me temn
fjalformuese dallohen kto lloje t prejardhjes:
a. Prejardhja parashtesore
Fjalt e formuara me parashtesim n gjuhn shqipe jan m t pakta, sesa ato me prapashtesim,
sepse gjuha shqipe ka m pak parashtesa4 se prapashtesa.
Zakonisht me an t parashtesimit nuk ndrron kategoria leksiko-gramatikore, pra fjala e re
sht e s njjts pjes ligjrate si edhe tema fjalformuese e saj. Pr shembull, nga temat e
emrave besim, dije, shtres, vler etj., jan formuar prsri emra, si: mosbesim, padije,
nnshtres, mbivler etj. Nga temat e mbiemrave i aft, i rregullt, zyrtar, jan formuar prsri
mbiemrat: i paaft, i rregullt, jozyrtar. Kshtu ndodh edhe me foljet mbaj - prmbaj, plas prplas, pastroj - spastroj, moj - mbimoj, shikoj - rishikoj etj.
Megjithkt, n gjuhn shqipe ka edhe raste t ndrrimit t kategoris leksiko-gramatikore
gjat formimit t fjalve me parashtesim, si buz - prbuz, dor - prdor, krah - prkrah, gjak prgjak, ligj - prligj, shtat - prshtat, fill - prfill, shndet - prshndet etj.
Formime parashtesore jan edhe ato fjal, parashtesat e t cilave vijn nga parafjal, ndajfolje,
pjesza etj., si: mkmb, moskuptim, prdor, mbisundoj etj.
b. Prejardhja prapashtesore sht mnyra e formimit t fjalve me an prapashtesash, t
cilat bashkohen me tema fjalformuese.
Fjalt e formuara me an t prapashtesimit n gjuhn shqipe jan t shumta.5 Zakonisht me
prapashtesim ndrron edhe kategoria leksiko-gramatikore, pra nga nj pjes e ligjrats kalon
n nj pjes tjetr t ligjrats, si: el els -elje; punoj - punim; nder - nderoj etj. Por ka
edhe raste kur formohen fjal me prapashtes pa ndrrim t kategoris leksiko-gramatikore, si:
lis - lisnaj; traktor - traktorist; qaf - qafore; ndal - ndaloj etj.
Prapashtesat kan n prgjithsi funksion klasifikues, domethn ato, bashk me kuptimin e ri
q i japin tems s cils i ngjiten, prcaktojn edhe pjesn e ligjrats ku hyn fjala e re. Por ka
edhe prapashtesa q formojn fjal me prkatsi t ndryshme ligjrate, si: nxns-trheqs;
gazetar - legjendar, drejtor - malor etj. N kto raste kemi t bjm me nj prapashtes q ka
marr funksione t ndryshme. Ka edhe prapashtesa homonimike, t cilat prputhen n
shqiptim dhe n shkrim, por kan kuptime krejt t palidhura ndrmjet tyre, pra kemi dy
prapashtesa t ndryshme, si - as ( elbasanas) dhe -as (barkas). Nuk duhen ngatrruar
prapashtesat homonimike me ato polisemantike (shumkuptimshe), p.sh., me prapashtesn ()s formohen emra t vepruesit, si shits, ndihms; emra veglash, si: pets, tunds, els;
4

N punimin e A. Xhuvanit dhe E. abejt "Parashtesat e gjuhs shqipe" (1956) jan prfshir 68
parashtesa t gjuhs shqipe, por nj pjes e tyre tani jan krejt t vjetruara ose nuk jan m prodhuese.
T tilla jan parashtesat e dikurshme n-, m-, s-, a-, k-, etj. tek fjalt ngrin, shkul, ngul, ngarkoj, mbuloj,
mbath, skamje, smundje, ashtu, kshtu etj.
5
N punimin e A. Xhuvanit dhe E. abejt "Prapashtesat e gjuhs shqipe" (1962), jan prfshir rreth
170 prapashtesa t gjuhs shqipe, shumica e t cilave jan shum prodhuese.
22

mbiemra, si: djegs, trheqs etj. Ka edhe prapashtesa sinonimike, por zakonisht ato, ose
kan sfera t veanta veprimi, ose njra prej tyre sht prodhuese, kurse tjera joprodhuese, si
p.sh. prapashtesa -i, -() ri, -() si te blegtori, befasi, prgjegjsi, zejtari (ku -i bashkohet me
tema q dalin me r, s ), kurse n rastet e tjer mbizotrojn temat me -() si, -() ri.
Duhen dalluar, gjithashtu, prapashtesat sinonimike nga prapashtesat variante, d.m.th. nga ato
prapashtesa q kan t njjtin kuptim, t afrt nga prbrja fonetike dhe mund t prdoren n
vend t njra-tjetrs, si jan prapashtesat ndajfoljore -as, -azi; (i)shte, (i)sht.
Nga pikpamja fonetike prapashtesat mund t jen t mbuluara, kur nisin me bashktingllore
ose t zbuluara, kur nisin me zanore.
Disa prapashtesa jan formuar nga bashkimi i dy prapashtesave fjalformuese, si frikac frikacak, kuqal - kuqalash, endacak, etj.
Prapashtesimi quhet parsor, kur prapashtesa i shtohet nj teme t parme, p. sh.: dimr - or,
pyll-zo-j etj. dhe dytsor, kur prapashtesa i shtohet nj teme t prejardhur, si: pyllz-im,
krcim-tar etj.
c. Prejardhja parashteso-prapashtesore. N kt rast si parashtesa, ashtu edhe prapashtesa, i
shtohen n t njjtn koh dhe drejtprdrejt tems fjalformuese. Kshtu jan formuar fjalt
prgjithsoj, shfletoj, prfundoj, zbukuroj, prgnjeshtroj, zgjeroj, prfaqsoj, shfrytzoj,
nguros, prmalloj, prmirsoj etj.
N mnyr praktike lidhja e menjhershme e ndajshtesave me temn fjalformuese vrtetohet
duke hequr nj her parashtesn dhe pastaj prapashtesn. N t dy rastet nuk mbetet nj tem e
gjall, pra q prdoret si fjal m vete n gjuhn shqipe. Pr shembull, pr foljen zbukuroj nuk
ka pasur nj tem fjalformuese t ndrmjetme - bukuroj, as zbukur-, prandaj themi se folja
zbukuroj nuk formohet as nga z+bukuroj, as nga zbukur+o-j, por nga z+bukur+o(j).
. Prejardhja pa ndajshtes. Kjo ndodh tek fjalt q nga pikpamja kuptimore jan t
motivuara, jan t prejardhura, megjithse nga ana ndrtimore paraqiten pa ndonj ndajshtes
fjalformuese, si jan emrat hap-i, mund-i, shkul-i etj., t formuar nga foljet hap, mund, shkul;
foljet huaj, krip, ndryshk, sit, shndosh, shosh, trash etj., t formuar prkatsisht prej emrave
dhe mbiemrave hua, krip, ndryshk, sit, i shndosh, shosh, i trash etj.
Prejardhja pa ndajshtes nuk sht mnyr prodhimtare n sistemin e sotm t fjalformimit t
shqipes.
2. Nyjzimi sht formimi i fjalve t reja me an t nyjs s prparme dhe sht nj mnyr
shum prodhimtare n shqipen e sotme. Shumica e pjesoreve t foljeve mund t shndrrohen
me kt rrug n mbiemra t nyjshm, si: i ardhur, i fjetur, i lvizur, i ndenjur, i qeshur etj. Nj
pjes e pjesoreve t nyjzuara, duke u lidhur me nj kuptim t caktuar, kan kaluar me koh n
klasn e mbiemrave t nyjshm si: i ardhur (buk); i lar (armt e lara); i qeshur ( njeri); i
vendosur (njeri).
Nyja e prparme te mbiemrat prejpjesor shrben edhe si formant fjalformues, edhe si
shprehse e kategorive gramatikore t rass, gjinis dhe numrit, pra ka nj funksion t dyfisht.
Nyja e prparme sht n thelb nj element gramatikor dhe jo fjalformues. Ajo fiton aftsi
fjalformuese pikrisht duke ia ndrruar prkatsin morfologjike nj klase fjalsh, si jan
pjesoret. Nga kjo pikpamje, nyjzimi afrohet me konversionin.
Nyjzimi sht nj mnyr prodhimtare edhe pr formimin e emrave prejfoljor asnjans e
femror, si: t ecur-it; t menduar-it; t folur-it; t qen-t; t par-t; t dgjuar-it; t qeshurit; e qeshur-a etj.
3. Prbrja (kompozimi ) sht nj nga mnyrat m t frytshme pr formimin e fjalve n
gjuhn shqipe. Me kt mnyr formohen fjalt e reja q kan n prbrjen e tyre dy a m
shum tema motivuese (fjalformuese). Njra nga kto (tema mbshtetse, q sht zakonisht
e dyta) e formzon gramatikisht gjith kompozitn, ndrsa tema tjetr (ose temat e tjera, kur
23

jan m shum se nj) sht e neutralizuar nga ana e kuptimeve t saj gramatikore, si: bregdet,
bregdeti, bregdetin, bregdetet etj.
Si formant fjalformues n kompozim shrben rendi i prcaktuar i gjymtyrve t kompozits
(ndrrimi i rendit sjell prishjen e fjals), qenia e nj theksi t vetm kryesor pr gjith fjaln
dhe, pr nj numr fjalsh, zanorja lidhse.
Me an t kompozimit formohen kryesisht emra e mbiemra dhe nj numr i kufizuar foljesh e
ndajfoljesh. Te pjest e tjera t ligjrats kompozimi nuk vepron.
Marrdhniet sintaksore ndrmjet gjymtyrve t kompozits jan dy llojesh: bashkrenditse
dhe nnrenditse. Sipas ktij kriteri dallohen kompozitat kpujore dhe prcaktore.
a. Kompozitat kpujore jan fjal t prbra prej dy ose m shum gjymtyrsh me lidhje
bashkrenditse ndrmjet tyre. Ato jan emra, si: deledash, drithije, gushtovjesht,
hekurbeton, juglindje, marrdhnie, shitblerje, shurdhmemec, hyrje-dalje, ngarkim - shkarkim,
vajtje - ardhje, bar - lulishte etj.; mbiemrat, si: kuqezi, historiko - gjeografik, tekniko shkencor, afro - aziatik etj.
Gjymtyrt e ktyre kompozitave, sidomos te mbiemrat, mund t lidhen me an t zanoreve
lidhse -o-, ose pa ndonj zanore lidhse.
b. Kompozitat prcaktore jan fjal t prbra vetm prej dy gjymtyrsh me marrdhnie
nnrenditse, ku njra prcakton tjetrn, ose e para t dytn, si: kryeqytet, kpucbrs,
vetdije etj. ose e dyta t parn, si: bregdet, pikpamje, fatbardh, sypetrit etj.
Edhe kur kompozita prcaktore ka tri tema, ajo prsri sht nj formim dygjymtyrsh, si:
zvendsministr ( zvends + ministr); vajgursjells ( vajgur+sjells); gush-e-llr-egjibardhoshe (gush-e-llr-e-gji+bardhoshe) etj.
N gjuhn e shkruar haset edhe nj tip kompozitash t quajtura kompozita pa takim, si:
(shkollat) nnt-dhe dymbdhjetvjeare; (vargje) gjasht- dhe tetrroksh; etj. Ktu kemi t
bjm me dy kompozita q e kan gjymtyrn e dyt t prbashkt dhe q bashkrenditen me
njra-tjetrn. Pr tu br m t shkurtra, gjymtyra e prbashkt shnohet vetm nj her, te
kompozita e dyt, ndrsa te kompozita e par vihet nj viz n vend t saj.
Nj lloj i veant kompozitash jan shkurtesat, d.m.th. fjal t formuara nga bashkimi i dy a
m shum temave t shkurtuara. Megjithse jan t tipit prcaktor, ato prbhen nga dy a m
shum gjymtyr.
Kompozitat e shkurtuara jan dy llojesh:
a. Tipi rrokjesor, kur bashkohen rrokjet e para t fjalve, si: Migjeni (Millosh Gjergj Nikolla);
profarma ( prodhime farmaceutike) etj.
b. Tipi nistor, ku hyjn fjal q formohen nga bashkimi i shkronjave nistore t fjalve t nj
emrtimi t prbr, si: KEK (Koorporata Elektroenergjetike e Kosovs); OKB (Organizata e
Kombeve t Bashkuara) etj.
4. Prngjitja sht nj mnyr fjalformimi me an t s cils formohen fjal t reja nga
leksikalizimi i nj togfjalshi, i nj togu parafjalor ose i nj grupi fjalsh n prgjithsi. Lidhjet
sintaksore ndrmjet gjymtyrve t togfjalshit a t togut ruhen n prgjithsi t qarta dhe n
strukturn e fjals s re t prngjitur, si farefis (far e fis), gjegjz (gj e gjz),
trembdhjet ( tre- mb -dhjet); etj.
Si formant fjalformues n kt mnyr fjalformimi shrben rendi i prcaktuar i prbrsve t
fjals (te fjalt me lidhje nnrenditse prbrsi i varur qndron, si rregull, n fillim) dhe theksi
i prbashkt ( prbrsit e tjer mbeten krejt t patheksuar ose kan nj theks dytsor).
Shumica e fjalve t prngjitura kan dal nga leksikalizimi i nj togfjalshi t qndrueshm
ose i nj togu parafjalor ( parafjal + emr).
Duke u prdorur gjat pran njra - tjetrs, gjymtyrt e togfjalshit ngjiten, duke formuar nj
fjal t vetme, e cila sht e re dhe jo vetm nga pikpamja leksikore, por edhe nga ana
fonetiko-morfologjike.
24

Fjalt e prngjitura jan m shum pjes t pandryshueshme t ligjrats, si ndajfoljet: gjithnj,


matan, anemban, sivjet, paradite, prvit, prreth etj.; parafjalt: npr, prmbi, prve etj. ;
lidhzat: nse, ngaq, sesa, megjithat, megjithkt, meqense etj.; pjeszat: kushedi,
pikspari, pothuajse etj.; pasthirrmat: faleminderit, mirupafshim, tungjatjeta etj. Me an t
prngjitjes jan formuar edhe disa premra t pacaktuar dhe disa ndajfolje premrore, si:
kushdo, cilido, do, dikush, disa, ndokush, sekush, secili, kudo, ngado, diku, disi etj. Me an t
prngjitjes jan formuar edhe numrort nga njmbdhjet deri m nntmbdhjet dhe ata q
tregojn dhjetshe e qindshe, si: njzet, tridhjet, katrqind etj.
Veorit kryesore t fjalve t prngjitura, n krahasim me fjalt e prbra (kompozitat) jan
kto:
a. fjalt e prngjitura prbhen kurdoher prej fjalsh t veanta, q i ruajn prgjithsisht t
qarta marrdhniet sintaksore ndrmjet tyre;
b. kuptimi i fjals s prngjitur, si rregull, sht i barabart me kuptimin e togut nga ka dal
ajo;
c. nj fjal e prngjitur mund t ket n prbrjen e saj edhe vetm nj fjal emrtuese, ose
mund t prbhet krejtsisht prej fjalsh shrbyese, ka nuk ndodh te kompozitat;
. fjalt e prngjitura kan dal zakonisht si rrjedhoj e prngjitjes s nj togfjalshi a nj grupi
fjalsh gjat nj procesi pak a shum t gjat prdorimi, si: tungjatjeta nga urimi tu zgjatt
jeta; shtojzovalle nga lutja shtoi zot vallet etj.
5. Konversioni sht mnyra e formimit t nj fjale si pasoj e kalimit n nj pjes tjetr t
ligjrats pr shkak t kushteve sintaksore t prdorimit t saj. Duke kaluar n nj pjes tjetr
t ligjrats, fjala e formuar me kt mnyr ndrron edhe paradigmn e saj (fiton nj
paradigm t re), ose e humb krejtsisht at (kur nj pjes e ndryshueshme e ligjrats kalon n
nj pjes t pandryshueshme).
Pr kt arsye, konversioni sht quajtur edhe mnyr morfologjiko-sintaksore. Si formant
fjalformues n konversion shrben paradigma q fiton fjala e re e motivuar ose humbja e
paradigms paraprake dhe lidhjet e reja sintaksore t fjals.
Dallohen dy grupe fjalsh t formuara me konversion:
a. Pjes t pandryshueshme t ligjrats:
- pjes t pandryshueshme t ligjrats q vijn nga pjes t pandryshueshme, si parafjal prej
ndajfoljesh: afr, ans, brenda, drejt, gjat, jasht, krahas, larg, lart, matan, para, pas,
prmes, pran, sipr, ve etj; lidhza prej ndajfoljesh; ku, kur, nga, si etj.; pjesza prej
ndajfolesh: vetm, plot, gati etj., dhe prej lidhzash: sapo, posa, edhe etj.
- pjes t pandryshueshme t ligjrats q vijn nga pjes t ndryshueshme, si ndajfoljet: vjet,
mot, sheshit, hapur, ndenjur, shkoqur etj; parafjalt: buz, rreth, mes, rrz etj.; lidhzat: da,
qoft; pjeszat: le, desh; pasthirrmat: qyqja, korba, forca, oburra etj.
Pjest e ndryshueshme t ligjrats, q kan kaluar me konversion n pjes t
pandryshueshme, jan vetm emra dhe folje.
b. Pjes t ndryshueshme t ligjrats:
- Formohen emra prej mbiemrash. Duke u shndrruar n emr, mbiemri e ruan kuptimin
themelor leksikor t cilsis a t tiparit q shnon, por kjo cilsi paraqitet si e sendzuar, e
konkretizuar: mbiemri bhet emri i sendit q e ka at cilsi ose emri i vet cilsis, si: e
bukura, t ftohtt, e verdha (e vezs), e bardha (e vezs, e syrit), t lashtat, t ardhurat, i ri, i
ve, i ditur, i shtypur etj.
- Formohen mbiemra prej emrash. Mbiemrat e formuar me kt rrug jan t panyjshm, si:
ky, (problem, shtje), kukull (qeveri), plak (burr), bullgar, frng, ilir, kelt, turk etj. Shumica
e emrave q mbiemrzohen jan fjal t prejardhura me prapashtesa, si: fshatar (popull),
dokumentar ( film) etj.
25

Me an t konversionit jan formuar edhe premrat e pacaktuar gj e njeri, prkatsisht nga


emrat gj e njeri.
6. Mnyrat e prziera. Mnyrat e fjalformimit veprojn shpeshher edhe n ndrthurje me
njra - tjetrn, si:
a. Prngjitje + prapashtesim: njherazi, prgjumsh etj.
b. Kompozim + prapashtesim: pjesmarrs, kryengrits, marrveshje, kmbadoras etj.
c. Nyjzim + prapashtesim: i hekurt, i art, i zakonshm, i thyeshm, i drejt, i mesm etj.
. Nyjzim+parashteso- prapashtesim: i prbotshm, i prpikt etj.
d. Nyjzim+ prngjitje: i pashkoll, i pashtpi, i paralirimit etj.
dh. Nyjzim+ parashteso-prapashtesim: i prdyjavshm, i prmuajshm, i atypratyshm etj.
TERMAT KRYESOR: Fjalformim; kuptim kategorial, fjal, morfem, trajt e s njjts
morfeme, morfema variante, morfem rrnjore, morfem ndajshtesore, rrnj, parashtes,
prapashtes (fjalformuese, trajtformuese), mbares (zero), mbares rasore (vetore), familje
(erdhe) fjalsh, tem (e parme, jo e parme), tem fjalformuese, tem morfologjike, analiz
morfemore (morfematike), analiz fjalformuese, formant fjalformues, prejardhje
(parashtesore, prapashtesore, parashteso-prapashtesore, pa ndajshtes), prapashtesa
(homonimike, polisemantike, variante), paranyjim (nyjzim), kompozim (prbrje),
kompozit (kpujore, prcaktore), prngjitje, konversion, paradigm, mnyrat e prziera t
fjalformimit, nyj, shkurtes,
SHTJE PR DISKUTIM N SEMINAR
1. 'sht morfema dhe cilat jan llojet e morfemave. (Shikoni skemn e dhn n leksion).
2. 'dallime ka mes trajtave t ndryshme t s njjts morfem dhe morfemave variante? Sillni
shembuj.
3. Bni dallimet ndrmjet tems s fjals, tems fjalformuese dhe tems morfologjike.
4. 'kuptoni me analiz morfemore dhe analiz fjalformuese? I konkretizoni ato.
5. Cilat jan mnyrat e formimit t fjalve n gjuhn shqipe. Flisni pr prejardhjen dhe llojet e
saj.
6.Veorit e prapashtesave. Funksioni klasifikues, prapashtesat homonimike, sinonimike dhe
prapashtesat variante.
7. 'sht nyjzimi dhe klasat e fjalve q formohen me kt mnyr.
8.Veorit e kompozimit (prbrjes) n gjuhn shqipe. Kompozitat kpujore dhe kompozitat
prcaktore.
9. 'jan shkurtesat dhe llojet e tyre?
10. Prngjitja si nj rrug tjetr pr formimin e fjalve n gjuhn shqipe. Dallimet mes
prngjitjes dhe kompozimit ( prbrjes).
11. 'sht konversioni ? 'grupe fjalsh formohen prmes tij?
12. Mnyrat e prziera t formimit t fjalve. Sillni shembuj.
PRSIATNI RRETH KTYRE SHTJEVE
1. A ka ndryshime n kto ifte termash: a. fjal t thjeshta-fjal jo t thjeshta; b. fjal t
parme-fjal jo t parme?
2. lidhje ka pr nga kuptimi leksikor ndrmjet fjalve t dhna dhe temave t tyre
fjalformuese: i art, i gurt, i drunjt, kpucar, kopshtar, bletar, floktore, ahisht, lisnaj?
3. dallim ka mes thnieve fjalt e prbra formohen nga nj ose m shum tema dhe
fjalt e prngjitura formohen nga bashkimi i dy ose m shum fjalve?
4. Cila sht tema fjalformuese e ktyre grupeve t fjalve:
26

a. habi, udi, porosi, mrzi, padi;


b. pjell, kullot, rrjedh, pres, mburoj, ndjenj;
c. krip, shosh, sit, smur;
5. Gjeni raste t tjera, kur nga nj mbiemr jan formuar njkohsisht (me an t konversionit)
emra t gjinis femrore dhe emra t gjinis asnjanse. Pr shembull:
e verdha (e vezs)
i, e verdh)
t verdht (smundje)
6. Me ndihmn e Fjalorit shpjegues t gjuhs shqipe gjeni kuptimin leksikor t fjalve:
shtroer, tundubishtje, theribujk, qoftlargu dhe pastaj argumentoni mnyrn e formimit t
tyre.
7. Thuhet se fjalt e prngjitura jan formime historike. A mund t sillni shembuj t tjer q n
shqipen e sotme jan drejt prngjitjes.
PROVONI DIJET TUAJA PR FJALFORMIMIN
1. N sa morfema ndahet fjala prpunojm:
a. 3
b. 4
c. 5
d. 6
2. Cila sht mbaresa e fjals kuptuam:
a. nuk ka
b. -m
c. -am
d. -uam
3. Te fjala lirimtarve, -ja sht:
a. prapashtes fjalformuese
b. prapashtes trajtformuese
c. mbares
d. asnj prej tyre
4. Cila sht tema e fjals rivlersimeve:
a. rivlerso
b. rivlersim
c. rivlersime
d. vler
5. N fjaln lisave, pjesa e fjals lisa sht:
a. tem e parme
b. rrnja e fjals
c. tema fjalformuese
d. tema morfologjike
6. Fjala prgnjeshtroj sht fjal e prejardhur:
a. me parashtes
b. me prapashtes
c. me konversion
d. me parashtes dhe prapashtes njkohsisht
7. Cila prej fjalve t mposhtme sht fjal e prejardhur e tipit prapashtesor:
a. lexim
b. i pavlefshm
27

c. kujtojn
d. afr
8. Cili prej bashkimeve t mposhtme nuk sht kompozit (fjal e prbr):
a. vajtje-ardhje
b. paradite
c. OSBE
d. bregdet
9. I prpikt sht fjal:
a. e prngjitur
b. e prbr
c. e prejardhur
d. e formimit t przier
10. Konversioni sht:
a. lloj morfeme
b. mnyr fjalformimi
c. tip fjalformimi
d. asnj prej tyre
11. Cila prej fjalve t dhna sht e thjesht:
a. nipat
b. drejtoj
c. prshkrim
d. prfundoj
12. Rrethoni alternativn ku fjala sht e prejardhur:
a. tok
b. ditar
c. dor
d. udh
13. Rrethoni fjaln q sht formuar me prapashtesn SO:
a. prfaqsoj
b. msoj
c. saktsoj
d. riplotsoj
14. Si sht formuar fjala SHPRDORIM
a. me parashtes
b. me prapashtes
c. me parashtes dhe prapashtes njkohsisht
d. me asnjrn prej tyre
15. Cila fjal sht formuar me parashtesn PRa. prdorim
b. i prdorshm
c. prdor
d. i prdorur
16. Cila fjal sht formuar me parashtesn RIa. ripunoj
b. ritual
c. ripunim
d.rishikim
17. Rrethoni fjaln q sht formuar me parashtes dhe prapashtes njkohsisht:
a. prpunim
28

b. prdorim
c. prfaqsoj
d. prshkruaj
18. Qarkoni alternativn ku fjala e dhn nuk sht kompozit (fjal e prbr):
a. mosprfillje
b. vargmal
c. fatkeq
d.kuqezi
19. Cila prej fjalve t dhna nuk sht e prngjitur:
a. kushtrim
b. domethn
c. faqebardh
d. prmbi
20. Shtoni edhe disa shembuj q i takojn familjes s fjals FLUTUR
a. fluturimthi
b. krahflutur
c. fluturues
d. fluturoj,
22. Cila prej fjalve t prbra nuk sht e tipit emr+folje:
a. buzqesh
b. udhheq
c. keqtrajtoj
d. duartrokas
23. Cila prej fjalve sht e prbr:
a. udhheqje
b. kryeqytetas
c. vetvendosje
d. faqekuq
24. Rrethoni alternativn ku fjala sht formuar me prbrje:
a. buzqesh
b. buzqeshje
c. i buzqeshur
d. prqesh
25. far tipi sht fjala e prbr BASHKBISEDOJ
a. emr+folje
b. ndajfolje+folje
c. emr+emr
d. emr+mbiemr
26. N radhn e fjalve t prngjitura, cila sht futur gabimisht:
a. askush
b. thashetheme
c. bashkautor
d. katrmbdhjet
27. far tipi sht fjala e prbr MESKPUTUR
a. emr+emr
b. emr+mbiemr
c. emr+folje
d. emr+ndajfolje
28. Cila prej fjalve t dhna nuk sht e prbr:
29

a. fatkeq
b. fatkeqsi
c. fatlum
d. fatpadal
29. Rrethoni alternativn ku fjala e prngjitur sht shkruar gabim:
a. gjithnj
b. domethn
c. mirupafshim
d. kurkush
USHTRIME
Ushtrimi 1
Prcaktoni morfemat e fjalve me shkronja t pjerrta.
Posht, n Drimon, kish ardhur vera; lart, n mal, ish ende pranver. Aty-ktu zbardhte,
skuqte e zverdhte ndonj pem e egr e ngarkuar me lule. Ajri ishte i fort sa ta prisje me
thik, plot amza aguliesh, vjollcash dhe stolish t tjera pranverore.
N agullim sapo regtinte drita e prthyer, kriste valtheve knga e ferrakut t dehur nga vesa
e freskia, nga era e plisit, e gjethit dhe e luleve, nga tr ndryshmria q kish sjell ringjallja e
dheut, kthimi i jets. Pakz m von, kur hapeshin mir e mir flett e portave t drits dhe
pushonte mbreti i zogjve kngtar, hynin n valle lyshtra t shumta shpendsh pendmurrm,
pendhirt e pendshkruar, q ia thoshin sikush n gjuh t vet. Kngt e tyre t hovshme
bashkoheshin, zienin, lartoheshin, uleshin, shuheshin pothuaj fare, pastaj lartoheshin prsri.
T gjithve u prgjigjej, kur e kur, nga kupa e qelqt e qiellit t kulluar lauresha e padukshme
me ca kumbime kambanzash t arta, varur n fije drite.... ( M. Kuteli, N nj cep t Iliris s
Poshtme).
Ushtrimi 2
Ndani fjalt n morfemat prbrse dhe tregoni kur kemi trajta t ndryshme t s njjts
morfem dhe kur morfema t ndryshme.
a) djeg, digjja, dogja; dal, dilja, dola; marr, merrja, mora; arratis, ujdis, prrallis, tiganis;
coptoj, coptuam, krahu, shoku, zogu, kali, mali; lagu, preku, thau, mbylli, hapi, doli;
laga, preka, punova, lexova, theva; zhvidhos, shpyllzoj, shfletoj, regjistroj, armatos;
lar, pir, punuar, plqyer; hapte, hiqte, lexonte, thyente.
b)rishtas, rishtazi; haptas,haptazi; pemishte, pemisht, zallishte, zallisht, ullishte, ullisht;
c)lava, qava, shava; dhash, pash; lisa, plisa; fise, vise; punoi, shtiti, shkroi.
) hapa, dhash, kam, pata, un, mua, ti, teje, lisa, vise, plumba, kombe, vij, erdha; rri, ndenja.
Ushtrimi 3
Veoni mbaresat dhe prapashtesat trajtformuese (t shprehura ose jo me an fonemash).
u edukua, shtretr, libra, eliku, betejave, vshtirsit, thyerjen, tregon, (ai) mund, t bj,
romanit, kndoft, kndofsha, i shtpis, tjetri, lodhem, doktorin, tre muaj, gjyshja, bridhnin,
duke prpjekur, lau, rash, ra, ram, kam, jam, sht, jan;
Ushtrimi 4 Gjeni rrnjn, temn fjalformuese, temn e fjals dhe temn morfologjike pr
fjalt me shkronja t pjerrta.

30

...Knga fliste pr njerzit q ndrronin shum, donin shum dhe prpiqeshin shum.
Malet ishin djepat e ninananave t tyre. N male lindte shpresa, pema e gjelbr q ata
e ujitnin me djers, me shum gjak dhe me lot. Pema e gjelbr, e njom, q kur doli
dielli i madh, u b e kuqe, u rrit menjher, degt gjelbronin hapsirn. Pema e
shpress nxori kokrrat. Dhe njerzit i hngrn ato dhe u rritn edhe ata. Nina-nana, u
rritsh, bir, si bredhi, m i fort se malet. Degt lshonin frute dhe tinguj. M i fort se
malet, se koha. Malet do t lviznin, le t lviznin. Dhe njerzit i vendosn shpinat
ndr male dhe filluan t'i zhvendosnin...Qielli ishte i kaltr, i bukur, i madh. Njerzit
zhvendosnin malet pr t'i uar diku q t afroheshin pran tyre dhe ta kthenin lumin n
liqen dhe liqenin n drit. N dritn e ngjashme me rrezet e diellit. (A.Cerga,
Vllezrit).
Ushtrimi 5
N tekstin e dhn gjeni fjalt e formuara me an t parashtesimit dhe pastaj thoni se te cilat
fjal ka ndryshuar kategoria leksiko-gramatikore, cilat fitojn kuptim t kundrt ose kuptim
intensiv.
Babamadhit nuk i plqenin strhollimet. Edhe un, si babamadhi, nuk di t rrfej.
Dhe ndodhi ajo q ndodhi. Dyzet vjet rrafsh, dyzet vjet e dyzet dit kishin kaluar. Kishin
kaluar si kishin kaluar.... Pastaj ishin kthyer e rikthyer. Pastaj ishte folur e prfolur, folur e
strfolur. Sa pr dyzet vjet ishte folur brenda nj nate. Ishin hapur gojt vesh m vesh. Gjith
ditn kishin folur, gjith ditn skishin pushuar. At dit kafshat buke skishin futur. Vetm
fjal kishin nxjerr, fjal kishin bluar. Si mullinjt kishin bluar. Me miell fjalsh ishin mbushur
shtpit, arrat dhe prrenjt, drurt dhe bari, bjeshkt dhe arat, arat dhe udht.
Ju thash pra se at dit njerzit foln sa pr dyzet vjet e dyzet dit q skishin folur. I
shoshitn e i sitn t gjitha. I kujtuan e strkujtuan dhe asnj pse nuk lan pa prgjigje. Edhe
t paqenat i bn t qena. Edhe t paditurat i bn t ditura. Madje, filluan ti besojn vetvetes
se i kishin ditur q m par. (A. Istrefi, Smund ti lija pa fol).
Dy vjet e ca mezi lam parat e udhs, me fajde e strfajde; ndjeva se m ngritn lart duart
e prgjruara t nns e m shpun n odn e zjarrit ku flinin fmijt e tjer kushrinjt e
strkushrinjt; Si do ti q ti kesh t tre djemt t shtuar me nipri e strnipri, ashtu dua
edhe un; agallart e bejlert jan turrur si Ingjilizi npr dete pr t zaptuar me borxhe e
strborxhe arat e bots; E solln murtajn me ca dhmb e strdhmb si dikel pr t
prashitur vreshtin; Bujti at nat n fshat, n shtpin e nj plaku strplaku me mjekr t
bardh gjer n brez e me vetullat streh; Un t mos e dua strbirin e strmikut; M tej, pr t
forcuar oxhakun, u martua me nj bij pashai, mbes veziri, baxhanak e strbaxhanak
sulltani. (Mitrush Kuteli, Vepra 1).
Ushtrimi 6
Vini parashtesn -/sh-/zh- te fjalt e mposhtme dhe tregoni kuptimin q merr fjala.
muros, prish, ngjyrim, njerzor, mobilizoj, montim, emroj, end, atdhesoj, ekuilibrim, liroj,
pagim, prbhet, pengohem, prdridhem, prdoroj, prfytyrim, lyerje, ndrit, prish, pronsoj,
gnjim, gradim, vidhos, gozhdoj, grryej, varros, veshje, vendosem.
Ushtrimi 7
Temave fjalformuese q jan dhn m posht u shtoni parashtesat e duhura, q t
formohen fjal me kuptime t kundrta (antonime). Krijoni me to nga nj fjali pr do rast.
31

thur, bj, vendos, bllokoj, dredh, vlersim, pyllzoj, qep


Ushtrimi 8
Te fjalt m shkronja t pjerrta gjeni prapashtesat dhe tregoni se cils pjes t ligjrats i
jan shtuar e pjes ligjrate sht formuar pas shtimit t tyre.
Papritur djali u step, mbajti frym dhe u hepua prpara. Atij iu b se dgjoi nj z tjetr, t
ndryshm nga t mparshmit dhe ky z zgjatej si nj piskam plot ankth, ankim dhe krcnim
s bashku. Nna kishte qndruar pak m tej, por ajo kishte kthyer shpinn dhe djali nuk e
kuptoi, nse po e priste apo mbante vesh.
-Dgjon? pyeti ai dhe iu b se dikush ia mbyti zrin n fyt.
Nna hoqi dorezn e lesht dhe vuri pllmbn mbi balluket e tij, ku kishte ngrir okit. Djali u
mat t shkonte se e dinte q n shkurt lukunia e ujqve ndjek pas ujkonjn, se kishte dgjuar q
dikur ujqit kishin ar nj gjahtar, por u pendua dhe nuk tha asgj tjetr. Duart e friks e
shtyn t vraponte drejt bredhit t vetmuar n mes t lndins.
Trungu i drurit qe i trash dhe degzat e para, gjysm t thara, ishin mjaft lart, por ai u kacavar
me nj dshprim t egr dhe arriti t ngjitej mbi nj deg t madhe. Aty e pa veten mjaft lart
nga gjurmt e tij, q kishin mbetur mbi dbor si nj rrshqitje zvarraniku. Nna po vinte drejt
tij me hapa t shkurtr. Ajo u mbshtet te trungu i bredhit dhe ndenji aty sikur donte t lodhej
n kmb fare pak. Matan, mbi bardhsi nxinin vetm ca njolla t vogla. Ai aploi syt, po
nuk ia doli t dallonte nse ato njolla lviznin apo jo. Mbajti vesh dhe prap dgjoi ulrimn e
mbytur. Djalit iu dgjua ulrima m afr se kurr. Tani ajo nuk rrokullisej m nga pjerrsia e
shpatit, por vrsulej nga thellsia e pyllit t errt.
- Po ti mundohu ca...- tha ai. Ja, a e arrin dot dorn time?
- Jo, nuk e arrij dot, - tha nna, - po ti mos zbrit m, ti qndro aty ku je, h, bir...
Pas ktyre fjalve djali e kuptoi se nna nuk do t largohej m nga trungu i bredhit ku qe
mbshtetur. Ai ndjeu mrdhitjen e gishtave. Pastaj mrdhitja i kaloi npr trup. Buzt iu mpin
e dhmbt i krcllitn.
- Nn, m ngrin duart. Ku i kam dorezat? tha ai.
- I ke flakur kur vrapoje, - tha nna.
Ajo i mbshtolli dorezat e saj si lmsh dhe ia hodhi lart. Pastaj pr nj cop koh ata nuk foln.
N pyll u prhap nj qetsi pa kurrfar zhurmash. Djali pa nj ketr t vogl, mbledhur shuk
maj nj degze. Ketri rrinte rnd rnd n shtratin e tij, tundi bishtin e bukur dhe rrzoi mbi
fytyrn e djalit nj pah dbore. Djali fshiu dborn me inat.
Duhej t shkonin kaq vjet q ajo dit t shprngulej kshtu e t vinte si nj breng q ka
dremitur tr kohn n nj qoshe t largt t vetdijes, pr tu zgjuar prej saj me forcn e nj
dhembjeje.
do vjesht, kur fillonte ajo stinza e zverdhjes s fletve, ai vizitonte varrin e nns n nj
fshat t largt...(Teodor Lao, Nj dimr tjetr).
Ushtrimi 9
N pjesn e mposhtme gjeni mbiemrat, shpjegoni mnyrn e formimit t tyre.
Vjeshta e art sapo kishte ardhur. Kishin rn shirat e par dhe pylli dukej m i bukur. Ngjyrat
e blerta prziheshin me t verdhn e me t kuqrremtn dhe gjethet e lara shklqenin me
vezullime. Moti ishte br pak m i freskt. Kishte mbir nj bar i ri, tepr i holl e i njom
dhe luledredhkat e luleikoret rrinin gjith ditn t hapura. Qielli ishte pastruar fare, ish br
m i kulluar, m i tejdukshm. Frynte nj er e leht dhe pylli shushurinte pa pushim. Me
shushurimn e drurve prziheshin zrat e zogjve q fluturonin deg m deg, bashkoheshin n
tufa e shprndaheshin prsri si t trembur.
32

Ushtrimi 10
Gjeni fjalt e formuara me parashtesa dhe prapashtesa njkohsisht. Thoni kuptimin e tyre
dhe elementet e prbashkta kuptimore me temat fjalformuese.
Ndrsa shiu binte prgjumsh q prej mngjesit, syt iu prshknditn nga gzimi. Detyrn ai e
bnte me prpikmri, ndaj prindrit po shfajsoheshin kokulur. Ndrkryerja e mbledhur pikpik, tani shprtheu. Sjellja dhe puna e tij i prgnjeshtroi t gjitha 'ishin thn pr t.
Ushtrimi 11
Gjeni fjalt e formuara pa ndajshtes. 'pjes t ligjrats jan?

Shqiptari s'e ka kursyer kurr mundin pr atdheun.


't bnte? T krkonte hua? Ata q huanin, s'i jepnin kujtdo.
Vasili e kishte qullur xhaketn.
Kto lnd e smurin njeriun.
Kurora e aheve e kishte situr dborn.
Jam mykur nga mrzia.
Ecte rrugve me hap t ngadalshm.
Po t'i lsh, gabimet trashen.
Nuk duhet t t ndryshket vullneti.
T nesrmen u kuqi nga dy vez.
Ti s'kujdesesh fare pr vete.
Duhet ta shoshitim punn me kujdes.

Ushtrimi 12
Gjeni fjalt e formuara me nyjzim dhe tregoni temat e tyre fjalformuese.

Kusht pr nj vepr letrare sht t qent e saj e kuptueshme.


Atje tej dgjohej hingllimi i dshpruar, i mallngjyer, i ngjirur, i kputur i nj kali.
E ma ia plasi t qarit. Po, me nj t shikuar, vasha e mbrtheu n vend.
Nn rrobat e leckosura, nn gunn e coptuar, i dridhej trupi nga t ftohtt.
N kt t ecur dhe n t folurit e plakut kishte dika legjendare.
I hutuar, shtrngoi shkopin n dor.
Ishte i ri, por n t par dukej mjaft i plakur.
T menduarit sht pasqyrim abstrakt i realitetit.
Nga syt e skuqur i rridhnin lot.

Ushtrimi 13
Gjeni fjalt e prbra dhe flisni pr marrdhniet kuptimore ndrmjet gjymtyrve t tyre.
Ded Gjo Luli ishte mbshtetur mbi trungun e lisit deggjer, pran shpells ku banonte
familja e tij. Fytyra ezmere sikur i ishte br m e zeshkt, buzt m t trashura nn tufn e
dendur t mustaqeve, q i rrinin si nj bashk e vogl leshrud n t bardh. Vetullat e trasha
plazmbore i mbulonin syt dhe nuk i dallohej s largu n i kishte pulitur qepallat e dremiste,
apo ishte kredhur n mendime. Dorn e djatht e mbante mbi dorezn e qelibart t revoles s
brezit. Dukej si nj div i rapsodive q lodhej n gjirin e natyrs mm pas nj beteje
disajavshe me bajlozt.
Dhe vrtet, pas aq muajve, pr her t par Ded Gjo Luli e ndiente veten t lir n mes t
maleve t tij, lodhej n gjirin e trojeve t veta si kryengrits, si lufttar. (Sterjo Spasse, Ja
vdekje, ja liri).
33

Ushtrimi 14
Tregoni si jan formuar fjalt me t pjerrta n tekstin e dhn.
Un nuk e di i cils ushtrie je ti, sepse asnjher nuk i kam njohur rrobat e ushtrive
dhe tani jam shum plak pr t'i msuar, por ti je i huaj dhe je i njrs prej atyre
ushtrive q na kan vrar...... Asnjeri nuk e di 'them un, sepse t gjith jan shum t
gzuar dhe un nuk dua t'ua prish gzimin t tjerve. Ngaq nuk dua t prish gzimin,
po rri ktu n qoshe dhe po lviz buzt duke t mallkuar ngadal, fare ngadal, q t
mos dgjoj njeri... (Ismail Kadare, Gjenerali i ushtris s vdekur).
Gjithandej ishte qetsi. Vetm barkat lkundeshin, po lvizja e tyre nuk trembte
asknd. Q prtej, nga brigjet n perndim,vazhdonin t hynin barkat e fundit t
peshkatarve. Megjithse tufani kishte vazhduar gjith ditn, ata nuk kishin ln
punn. Sidoqoft, tani ndienin brenda vetes forcn e gjumit t mbl q i rrmbente n
ndrrat e tij.
Dalngadal po zbardhte dita e re. (Jakov Xoxa, Lulja e krips).
Ushtrimi 15
N tekstin e mposhtm gjeni fjalt q kan t njjtn rrnj. Veoni trajtat e s njjts fjal
nga fjalt e prejardhura t nj erdheje. Thoni si jan formuar.
Plaku hapi lesn dhe, pa kuptuar, iu prvijua nj buzqeshje e leht. Lulet e mbjella rishtas po
lulzonin tr njomshti. Nga lehet e ujitura ngrihej nj avull i leht q i jepte lulishtes nj
pamje t uditshme fminore. Larg dgjohej knga e shtruar e nj zogu kngtar. Dora e
plakur e lulishtarit u afrua pran veshit, si pr t dgjuar m mir kngn e zogut. "Kndon
natyra, - mendoi-, kndon jeta si fmijt".
Aty pran, mes petlave t holla t nj luleje t njom, erdhi e qndroi nj blet, si topth i vogl
e i kadifenjt, pastaj iku tutje. Syt e plakut e ndoqn, sikur t mos kishte par kurr blet n
lulishten e tij. Buzqeshi tek mendoi fjalt e dikujt: "Ju lulishtart nuk e ndieni pleqrin". "Po,
- tha me vete, - ktu n mes t puns dhe t luleve s'ka pleqri".
Ushtrimi 16
Plotsoni erdhen e fjalve t dhna dhe thoni ndryshimet leksiko-gramatikore e kuptimore
t fjalve q bjn pjes n to.
Pr shembull: arn, arnim, arnisht, arnoj, arnues, arnohem, i arnuar,
gjethe, lis, qllim, skic, shtjell, pleh, djers, mal, pjek, flak.
Ushtrimi 17
Bni analizn morfemore dhe fjalformuese t fjalve t dhna, duke thn llojin e
morfemave prkatse.
antarsi, armpushim, bregdetar, zvogloj, uditrisht, fatkeqsi, fshatarsia, detyrimisht,
gjaknxehtsia, keqdashje, kopshtarin, mburrje, shtje, krijimtaria, liridashjen, mbimoj,
miqsisht, mosbesimin, ndrkombtar, zgjeroj, nnkryetari, nnvizoj, njherazi, i padrejt,
prbuzjen, prfaqsoj, puntoria, strholloj, vajgursjells, prgnjeshtrim, shfrytzoj, shkarkoj,
i prgjithshm, tridhjetvjetor.
Ushtrimi 18
N tekstin e mposhtm gjeni fjalt jo t parme dhe thoni mnyrn e formimit t tyre.
Shkreti, shkreti, klithi djaloshi, prderisa ndrronte hapat e lodhur npr kalldrmin e
prbaltur. Koka i kamendej dhe i prkundej sa her e ndrronte hapin dhe s fundi i mbshtetej
n krahun e tij t majt. Mjegulla e mbshtjell me nj shtres t trash tymi me er t
34

mundimshme kishte mbrritur mu deri te koka e prbaltur, dhe i vente perde shikimit t tij q
nuk mund ti vrente mir as fytyrat e njerzve, t cilt t grrmysyr nga lodhja e t ftohtit
lviznin si hije t lodhura. Edhe pse donte t hante at cop rruge sa m shpejt dhe t shptonte
nga ethet q e dridhnin si thupr n uj, hapat i dilnin gjith m t lodhur e m t ngadalshm.
Spitali ishte larg, n ann tjetr t qytetit, e ktij i largohej edhe m tepr sa her e merrnin dhe
e dridhnin ethet e hapi i ndalej gjat prderisa nuk i pushonte nj koll i gjat e i that. Duhej t
kalonte bri prmendores, t prbirohej nga oborri i xhamis s vjetr, pastaj t kalonte urn
luhatse mbi lumin, i cili vers ishte i vdekur dhe i gjasonte nj lugu t that e t mbetur
shkret. ( Sabri Hamiti, Njqind vjet vetmi).
DETYRA KURSI
1. Merrni njrn nga shkronjat e Fjalorit shpjegues t gjuhs shqipe dhe fjalt e asaj shkronje i
ndani n: a. Fjal t parme dhe b. Fjal jo t parme. Fjalt jo t parme i klasifikoni sipas
mnyrave t fjalformimit. N fund bni nj statistik rreth numrit dhe prqindjes s fjalve
sipas fjalformimit.
Kt pasqyrim mund ta paraqitni edhe n form tabele.
2. Nxirrni nga FGHSH (2006) ose nga ndonj fjalor tjetr i gjuhs shqipe t gjitha formimet
me rrnjt dor dhe pun; I shkruani ato n fletoren e ushtrimeve dhe thoni si jan formuar.

35

EMRI
shtjet kryesore
Njohuri t prgjithshme
Grupet leksiko - gramatikore t emrave
Kategoria gramatikore e gjinis
Kategoria gramatikore e numrit
Kategoria gramatikore e rass
Kategoria gramatikore e shquarsis dhe pashquarsis
Tipat e lakimit
Formimi i emrave
Njohuri t prgjithshme
Emri sht ajo pjes e ligjrats q emrton (shnon) qenie t gjalla dhe sende (pr t gjitha
kto po prdorim termin realie) dhe ka kategorit gramatikore t gjinis, numrit, rass,
shquarsis dhe t pashquarsis.
Nga pikpamja e kuptimit, n klasn e emrave prfshihen fjal t ndryshme, q mund t
emrtojn: njerz e kafsh (burr, dele), sende konkrete (gur, laps), dukuri t realitetit (dimr,
furtun), cilsi (bukuri, bardhsi), veprime ose gjendje (ecje, lodhje, tmerr), koncepte abstrakte
(e mira, e vrteta) etj.
Si shihet, n gjuhn shqipe ka emra q emrtojn cilsi (ashtu si mbiemrat) dhe veprime a
gjendje (ashtu si foljet). Ku qndron ndryshimi?
Mbiemrat tregojn cilsi q u prkasin sendeve, pra, emrave t caktuar, kurse cilsit q
tregojn emrat, jan t shkputura nga mbartsi i tyre, d.m.th. ato abstraktohen. Krahasoni:
Anila sht vajz e bukur dhe fisnike.
Bukuria dhe fisnikria e saj i habiti t gjith.
Gjithashtu, emrat q tregojn veprime a gjendje, dallohen nga foljet, sepse veprimi a gjendja
jan t shkputura nga personi a sendi q e kryejn, si dhe nga koha kur kryhet. Krahasoni:
Makina ecte n rrugn e lar nga shiu.
Ecja me shpejtsi sht e rrezikshme.
Nga ana morfologjike, emrat q emrtojn cilsi, ashtu si gjith emrat e tjer, kan kategori
gramatikore t mvetsishme (gjinin, numrin, rasn), kurse mbiemrat kto kategori i kan t
kushtzuara nga kategorit e emrit q prcaktojn. Emrat kan dhe kategorin e shquarsis, t
ciln mbiemrat nuk e kan.
Ndryshimi ndrmjet emrave dhe foljeve nga ana morfologjike sht edhe m i dukshm. Foljet
kan kategorit e mnyrs, kohs, vets e diatezs, t cilat emrat nuk i kan. Nga pikpamja
sintaksore, emri kryen shum funksione, ndryshe nga pjest e tjera t ligjrats, q i kan m t
kufizuara kto funksione. Emri prdoret si kryefjal, prcaktor, kundrinor, ndajshtim,
rrethanor, kallzuesor etj.
Emri dallohet nga pjest e tjera t ligjrats edhe nga pikpamja e fjalformimit. N formimin
e emrave rolin themelor e luajn prapashtesat, t cilat te folja, p.sh., jan t ndryshme nga ato
t emrave.
Grupet leksiko-gramatikore t emrave
Duke u mbshtetur n kuptimin leksikor dhe n veorit morfologjike, emrat n gjuhn shqipe
ndahen n kto grupe: 1. emra t prgjithshm e t prvem; 2. emra konkret e abstrakt; 3.
emra prmbledhs; 4. emra t lnds.

36

a. Emra t prgjithshm e t prvem


Emrat e prgjithshm emrtojn nj klas t tr realiesh (frymorsh dhe sendesh) sipas
tipareve t prbashkta t tyre (nxns, dele, fletore, gur), ose seciln prej ktyre realieve: ky
djal, kjo shkoll. Emrat e prgjithshm prbjn shumicn e emrave. Emrat e prvem
emrtojn realie t veanta, individuale, t dalluara nga realiet e s njjts klas.
N emrat e prvem prfshihen:
- emrat dhe llagapet e njerzve, si dhe pseudonimet: Sknder, Bardhyl, Aleksandr Xhuvani,
Migjeni;
- emrat e kafshve: Kuqo, Balo, Murro; etj.;
- emrat gjeografik (t qyteteve, maleve, lumenjve etj. ): Tirana, Prishtina, Sharri, Tomori,
Drini, Shkumbini etj.;
- emrat e periudhave e t ngjarjeve historike: Rilindja Kombtare Shqiptare, Kongresi i
Manastirit, Lufta e Dyt Botrore etj.;
- emrat e institucioneve, organizatave, partive, ndrmarrjeve, t funksioneve t rndsishme
etj: Fakulteti i Filologjis, Kuvendi i Kosovs, Partia Republikane, Kryetari i Kryesis s
Kuvendit t Shqipris etj.;
- titujt e veprave letrare, gazetave, revistave: "Kshtjella", Albania",Filologji " etj.;
- emrat e trupave qiellor: Arusha e Madhe, Jupiteri, Toka, Marsi etj.
Emrat e prvem dallohen nga emrat e prgjithshm edhe nga ana gramatikore. Emrat e
prgjithshm prdoren n t dy numrat, kurse emrat e prvem prdoren kryesisht n numrin
njjs dhe n trajtn e shquar.
Ka raste kur emrat e prvem prdoren n numrin shums. Kjo ndodh kur me an t llagapit
tregohen tr njerzit q e mbajn at: Trepsanishtt, Demirajt, Mushkolajt etj., ose kur disa
njerz a sende kan t njjtin emr: N klasn ton ka dy Petrit. N rrethin e Tirans ka dy
Selita, n Kosov jan disa Dumnica.
Kufiri midis emrave t prgjithshm e t prvem nuk sht i prer. Ka emra t prvem q
kan dal nga t prgjithshmit dhe anasjelltas: Gzimi (nga gzim), Lule (lule), Bukurie
(bukuri), dhe amper nga ( Amper), herc ( Herc), om (Om) etj.
Emrat e prvem shkruhen me shkronj t madhe, kurse emrat e prgjithshm me shkronj t
vogl.
b. Emra konkret dhe abstrakt
Emrat konkret dhe abstrakt prfshihen tek emrat e prgjithshm. Ata dallohen si dy grupe q
i kundrvihen njri-tjetrit nga ana kuptimore dhe gramatikore.
Emrat konkret emrtojn realie t ndryshme q mund t veohen nga realiet e tjera t po
asaj klase dhe, pr kt arsye, mund t numrohen: djal, lop, libr, qytet, det, shtpi etj.
Nga pikpamja morfologjike kan kto karakteristika: mund t marrin numror: nj njeri, dy
njerz, katr libra dhe prdoren n t dy numrat: plep - plepa, mal male, njeri-njerz etj.
Emrat abstrakt emrtojn veprime, gjendje, cilsi dhe veori t abstraktuara ose koncepte
abstrakte: lvizje, veprim, durim, mirsi, kujtes, liri, dit, nat etj.
Kur prdoren me kuptimin e tyre themelor, emrat abstrakt nuk mund t vihen n shums dhe
as t shoqrohen me numror. Kjo duket sidomos tek emrat q tregojn veori ose cilsi
abstrakte: bukuri, egrsi, krenari, zemrgjersi (s'thuhet, p.sh., tri zemrgjersi).
Disa emra abstrakt mund t prdoren dhe n numrin shums, kur psojn nj ndryshim n
kuptimin e tyre leksikor. N kt rast ata emrtojn shfaqje konkrete t veprimeve, gjendjeve,
proceseve, cilsive etj. Mund t marrin dhe numror a fjal t tjera prcaktuese: I ndodhn tri
fatkeqsi; Patm shum kokarje; Bri disa lvizje etj.
Me prjashtim t disa fjalve, si: pun, jet, luft, tmerr, koh etj., shumica e emrave abstrakt
jan fjal t prejardhura.
Sipas tipit t formimit, si e pam m lart, emrat abstrakt ndahen n katr grupe:
37

emra t formuar nga mbiemra, folje e ndajfolje me an prapashtesash:-i; -ri; -si; -im; je, -es, -at, -m, -izm: bukuri, trimri, mirsi, lexim, mbledhje, kujtes, urat,
ndihm, patriotizm;
emra asnjans t formuar me an t nyjzimit: t ecur, t msuar;
emra t gjinis asnjanse t formuar nga emrzimi i mbiemrit: t ftohtt, t errtit, t
rit;
emra t prbr: marrdhnie, kryengritje.
c. Emrat prmbledhs
Emrat prmbledhs jan nj grup i veant brenda emrave t prgjithshm. E veanta e tyre
sht se nga forma jan n numrin njjs, por emrtojn nj trsi njerzish, kafshsh a
sendesh t nj fare: popullsi, grari, djemuri.
Ndryshe nga numri shums, emri prmbledhs emrton nj shumic realiesh t njllojta, si nj
trsi e pandar dhe e panumrueshme. Krahaso: djemt, dy djem, tre djem dhe djemuria e
fshatit; grat, dy gra, tri gra dhe graria.
Emrat prmbledhs nuk prdoren n shums dhe nuk marrin numror. Vetm n ndonj rast
mund t shoqrohen nga premri i pacaktuar ca: Vetm gra e ca djemuri mund t shihje at
dit.
Emrat prmbledhs jan zakonisht emra frymorsh, rrall dhe emra sendesh, p.sh., drizri (nj
trsi drizash).
Emrat prmbledhs jan zakonisht t prejardhur me an t prapashtesave -i, -ri, - si, -im, -je:
puntori, pari, vegjli, upri, djalri, grari, vashri, fshtarsi, miqsi, gjindje, njerzim.
Duhet br dallimi kur kta emra prdoren si abstrakt, pr shembull: N kohn e djalris
ishte trim.
. Emrat e lnds
Emrat e lnds prbjn nj grup m vete brenda klass s emrave t prgjithshm. Ata
emrtojn lnd homogjene (t njjta), q mund t ndahet n pjes dhe t peshohet, por nuk
mund t numrohet.
Nga ana kuptimore emrat e lnds emrtojn prodhime ushqimore, kultura bujqsore, metale e
minerale, prodhime kimike etj.: djath, gjalp, kos, mjalt, qumsht, ver, grur, t lashtat,
krom, alkool, qymyr, nitrat etj.
Emrat e lnds kan kto tipare gramatikore: prdoren vetm n numrin njjs, me prjashtim
t disave q prdoren vetm n numrin shums, nuk marrin numror, por mund t marrin
premra t pacaktuar: pak djath, ca duhan, shum qymyr..
N qoft se prdoren n shums, zakonisht me prapashtesn trajtformuese -ra, ather kan
nj kuptim t veant, emrtojn lloje t nj lnde: djathra, vajra, bakre etj.
1. Kategoria gramatikore e gjinis
Gjinia sht nj nga kategorit gramatikore m karakteristike pr emrat. Ajo prfaqson n
vetvete nj ndarje n grupe, pra nj grupim brendaprbrenda klass s emrave. Kundrvnia
mashkullor-femror-asnjans ka t bj me gjith klasn e emrave n trsi. Sistemi trigjinish
sht tipik pr gjuht indoeuropiane, si sht shqipja.
N gjuhn shqipe shumica e emrave jan t gjinis mashkullore e femrore, ndrsa nj pakic
jan t gjinis asnjanse.
Gjinia e emrave sht kategori gramatikore e mvetsishme. Ajo nuk varet nga gjinia e fjalve
t tjera prcaktuese, prkundrazi, gjinia e ktyre t fundit varet nga gjinia e emrit.
Gjinin e emrave n gjuhn shqipe e dallojm duke u mbshtetur n kto tipare morfologjike:
n mbaresat e trajts s shquar e t pashquar njjs; n mbiemrat dhe fjalt e tjera prcaktuese
q marrin; n tingujt fundor t emrave.
38

Sipas mbaresave, jan t gjinis mashkullore emrat q marrin mbaresat -i ose -u ( n


gjinore,dhanore, rrjedhore t pashquar t njjsit) dhe -i, -it, -in ose -u, -ut, -un n
trajtn e shquar: libr-i, libr-it, libr-in, shok-u, shok-ut, shok-un, etj. Jan t gjinis
femrore emrat q marrin mbaresat -e, -je ( n trajtn e pashquar): shkoll, shkoll-e;
lule, lule-je dhe -a, -ja, -s (-s), -n (-n) n trajtn e shquar: fusha, fush-s, fush-n,
kala-ja, kala-s, kala-n. Jan t gjinis asnjanse emrat q n trajtn e shquar marrin
mbaresn -t (-t), -it: t ftoht-t, t zi-t, t folur-it.
Fjalt prcaktuese q marrin emrat, prshtaten n gjini me emrin t cilit i prkasin:
libr i ri,shkoll e re, ky libr, kjo shkoll.
Si tingull fundor t tems, n prgjithsi emrat mashkullor kan nj bashktingllore,
kurse emrat femror nj zanore. Por kjo rregull ka mjaft prjashtime, p.sh.: libr (m) kodr (f); ftua (m) - grua (f). Pr kt arsye, prcaktimin e gjinis s emrave bhet
kryesisht duke u mbshtetur m tepr te treguesit e tjer.
Pr prcaktimin e gjinis s emrave q tregojn frymor, luan rol dhe kuptimi leksikor i tyre.
Ktu kemi t bjm me raportin ndrmjet gjinis dhe seksit6. Kshtu, disa emra frymorsh si
Koo, Oso, Pirro, megjithse lakohen si emrat e gjinis femrore (Koo-ja, Koo-s), pr shkak
t seksit, jan mashkullor dhe fjalt prcaktuese i marrin t gjinis mashkullore: Osoja sht i
zgjuar. Kshtu ndodh edhe me emrat, si Fitneti, Serveti etj., t cilt lakohen si emra
mashkullor (Fitnet-i, Fitnet-it) por, pr shkak t seksit, jan femror dhe fjalt prcaktuese,
gjithashtu, i marrin t gjinis femrore: Fitneti sht e zgjuar. Por, emrat e till po prdoren
edhe me formn e femrores (Fitnetja, Servetja), etj.
Gjinia asnjanse n gjuhn e sotme prbn nj kategori q sht vazhdimisht duke u ngushtuar.
Ende e ruajn gjinin asnjanse disa emra t nyjshm prejfoljor q kan dal nga pjesoret: t
ecurit, t folurit, t menduarit, t ngrnt etj.; pak emra t nyjshm q kan dal nga emrzimi
i mbiemrave t gjinis asnjanse: t ftohtt, t nxehtt, t kuqt, t zit etj.; disa emra lnde, si:
uj, djath, dhjam, dyll, mjalt etj., dikur kan qen t gjinis asnjanse, kurse tani kan
kaluar n gjinin mashkullore. Ndonj form e tyre asnjanse del kryesisht n ndrtime t
ngurosura: Iu ngjeth misht. Operoi dhjamt etj.
N gjuhn shqipe emrat prdoren n nj gjini t caktuar si n njjs, ashtu dhe n shums. Por,
ka disa emra q n njjs jan mashkullor, kurse n shums e ndrrojn gjinin dhe
kthehen n femror. Kjo duket nga mbiemrat dhe fjalt prcaktuese femrore q marrin n
shums: ky mal i lart - kto male t larta, ky djath i kripur - kto djathra t kripura, ky fshat
i largt-kto fshatra t largta, etj.7
Emrat q e ndrrojn gjinin jan emra jofrymorsh q shumsin e bjn me prapashtesat
trajt-formuese -e dhe -ra.
2. Kategoria gramatikore e numrit
Numri, gjithashtu, sht nj nga kategorit karakteristike pr emrin, sepse n pjesn m t
madhe emrat emrtojn sende q mund t numrohen. Ka nj lidhje logjike midis kategoris
logjike, konceptore t numrit dhe kategoris gramatikore t numrit. Pra, njjsi dhe shumsi,
si dukuri gramatikore, lidhen ngusht me konceptet q kan njerzit pr sasin dhe numrin e
realieve n botn q na rrethon.
Gjuha shqipe njeh dy numra: njjs dhe shums. Kta i kundrvihen njri -tjetrit, si me ann e
vet formave t fjals ( mal-male, lis - lisa, bujk - bujq), ashtu dhe me ann e fjalve
prcaktuese q marrin (vajz e urt - vajza t urta, kjo nn - kto nna).

Npr gramatika prdoren edhe termat gjini natyrore dhe gjini gramatikore
39

N njjs emri shnon nj realie q bn pjes n nj klas t caktuar realiesh t nj fare (m jep
nj laps), kurse n shums emri shnon nj shumic t pacaktuar (nga dy e lart) realiesh t nj
fare (sa lapsa keni me vete?)
Emrat q i kan t dy numrat tregojn sende t numrueshme dhe kta mund t prcaktohen
me lehtsi me an t nj numrori q shnon me saktsi sasin e sendeve (nj djal - dy (tre)
djem). Nga ana e kuptimit leksikor midis njjsit dhe shumsit t ktyre emrave nuk ka
ndryshim.
N numrin shums prdoren edhe emra q nuk tregojn realie t numrueshme. Ktu hyjn:
emra abstrakt q prfaqsojn shfaqje konkrete: nj mendim - dy mendime; hidhrim hidhrime (raste hidhrimi); liri -lirit (shfaqjet e liris); emra q tregojn lnd homogjene,
si: vaj - vajra, mall - mallra; djath - djathra. N kt rast njjsi tregon lndn, kurse
shumsi tregon llojet (vajra - disa lloje vajrash).
Disa nga kta emra n shums mund t tregojn dhe nj mas t madhe lnde (ujrat e
turbullta t lumit; theri tri mishra (tri bagti), etj.
N gjuhn shqipe ka edhe emra q prdoren vetm n nj numr: n njjs ose n shums.
Emrat q prdoren vetm n njjs jan:
- emra abstrakt n kuptimin e tyre t mirfillt: guxim, mbarim, krenari, nxehtsi;
- emra prmbledhs: djemuri, grari, gjindje, rini, tifozri;
- emra lnde: benzin, imento, uthull;
- emra smundjesh q afrojn nga kuptimi me emrat abstrakt: fruth, li, koll, zgjebe;
- emra q tregojn drejtime t horizontit: veri, jug;
- dukuri atmosferike: vap, brym, ves;
- bim: spinaq, thekr;
- emra t prvem: Shqipri, Besa, 28 Nntori, 17 Shkurti, Kosova, etj.
Emrat q prdoren vetm ose kryesisht n shums jan:
- emra q tregojn masa t nj lnde, sende t mbrujtura prej nj lnde, bim, mbeturina,
shuma a grumbuj t hollash: krunde-t, makarona-t, bakre-t, t korra-t, t fshira-t, t mbeturat, t holla-t, t ardhura-t etj.;
- emra q tregojn sende t prbra prej dy a m shum pjessh: pantallona-t, itjene-t,
dumane-t, hejbe-t, pranga-t, ski-t syze-t etj. ;
- emra q tregojn nj shumic frymorsh si dika t pandashme: dhen-t, shtojzovalle-t, vet-t
(persona - dy, tre vet);
- emra abstrakt q tregojn veprime a gjendje abstrakte, smundje, lojra etj.: lajka-t, teka-t,
naze-t; ledhe-t; gjepura-t, ethe-t, shyta-t, bajame-t, plaka-t, kupa-t ( lloj loje);
- disa emra t prgjithshm ose t prvem q tregojn vende: lugje-t, vise-t, Alpe-t, Apeninet; Dardanele-t, Himalaje-t etj.;
-disa emra q shnojn festa fetare: pashk-t; kreshm-t; krshndella-t (krishtlindjet); t
shtata-t;
Mjetet gramatikore q shrbejn pr formimin e numrit shums jan:
1. Prapashtesat trajtformuese: lis-a, mal-e, ulli-nj, prind-r, fush-a;
2. Ndrrimi i tingujve t tems: dash- desh, nat-net, mik - miq, plak - pleq;
3. Ndrrimi i tingujve t tems dhe prapashtesa njkohsisht: breg - brigje, pyll - pyje, at - etr,
kunat - kunetr.
4. Pa mjet gramatikor, pra, shumsi del i njjt me njjsin: nxns, dgjues, dit, jav, rrufe,
kala.
Shumsi i emrave mashkullor
Formimi i shumsit t emrave mashkullor n gjuhn shqipe paraqitet mjaft i larmishm.
1. Vendin kryesor e zn prapashtesat trajtformuese: -e, -, -a, -nj, -r, -enj, -inj, -ra, p.sh. : e: veprim-e, qytet-e, shesh-e; -: fshatar-, dhmb-, doktor-; -a: lis-a, cilindr-a, ministr-a; 40

nj: flori-nj, bari-nj, tho-nj; -enj: lum-enj, prr-enj,-r: prind-r, rob-r; -inj: shkop-inj,
gjarpr-inj; -ra: brum-ra, fshat-ra, -llar/ ler ( prapashtesa turke): baba-llar, bej-ler.
2. Me ndrrim tingujsh t tems: zog - zogj, mik - miq, popull- popuj, bir - bij, ujk - ujq.
3. Me ndrrim tingujsh dhe me prapashtes trajtformuese: fill - fije, pyll - pyje, thes - thas,
rreth- rrath8, yll-yje, etj.
4.Shumsi i njjt me njjsin. Kshtu, e bjn shumsin gjith emrat e formuar me
prapashtesat ()s dhe -as: blers, gjykats, lexues, beratas, si dhe disa emra t tjer: qen, muaj.
etj
Shumsi i emrave femror sht m pak i larmishm se ai i emrave mashkullor.
1. Vendin kryesor e z formimi me prapashtesa trajtformuese. Prapashtesat jan dy: -a dhe ra: shkoll-a, gazet-a, lodr-a, vajz-a; gj-ra, ver-ra.
Zakonisht trajta e shumsit me prapashtesn -ra del si form dytsore dhe nuk prbn norm:
koh - kohra, stoli - stolira, kala- kalara. Kto trajta prdoren zakonisht me ngarkes
stilistike. Trajtat e rregullta jan: koh-t, stoli-t, kala-t.
2. Me ndrrim tingujsh n tem e formojn shumsin pak emra: nat - net, grua - gra, dor duar,der - dyer.
3. Shumsi del i njjt me njjsin tek emrat me - t patheksuar n njjs (me prjashtim t
atyre q n shums marrin prapashtesn trajtformuese -a: kafsh - kafsh, lop, brinj, dit,
rrug; po kshtu del i njjt dhe tek emrat q n njjs mbarojn me -e ose -o t paktheksuar,
si dhe tek emrat me zanore t theksuar: dele, lutje, pako, kusi, epope, dru, byro, ide etj.
Shumsi i emrave asnjans
Mjaft emra asnjans prdoren vetm n njjs: t zit, t kuqt, t menduarit, t errtit, t
ftohtt etj.
Emrat asnjans abstrakt prdoren n shums me kuptimin e shfaqjeve konkrete t veprimit
duke marr prapashtesn trajtformuese -a dhe kan kaluar n emra t gjinis femrore: t
brtitur-a, t klithur-a, t qeshur-a. Sot kta shumsa merren si t ardhur nga njjsi femror: e
qeshur - t qeshura.
3. Kategoria gramatikore e rass
Emri, duke u prdorur n fjali me funksion t gjymtyrve t ndryshme, merr forma t
ndryshme. Format e ndryshme t emrit, me ann e t cilave shprehen lidhjet e tij me fjalt e
tjera dhe prmbush funksionin n fjali, quhen rasa, ndrsa trsia e gjith ndryshimeve q
pson emri kur prdoret n rasa t ndryshme, quhet lakim. Pra, rasa prfaqson nj form t
veant t emrit dhe q ka nj vler t caktuar gramatikore.
N gjuhn standarde, emri ka pes rasa: emroren, gjinoren, dhanoren, kallzoren dhe
rrjedhoren. Pr t prcaktuar numrin e rasave, nisemi nga t dy trajtat e emrit, nga lakimi i
pashquar dhe i shquar, n t dy numrat, n njjs dhe n shums. Gjuha shqipe nuk ka forma t
veanta pr t pes rasat. Disa rasa kan t njjtn fjalform.
Njjsi i shquar :

Shumsi i pashquar:

emrore: mali
gjinore: i,e malit
dhanore, rrjedhore: malit
kallzore: malin
emrore, kallzore: male
gjinore: i,e maleve
dhanore: maleve
rrjedhore: malesh

Kur fjala rreth prdoret me kuptimin e figurs gjeometrike, ndrsa si ndarje administrative bn rrethrrethe;
41

Kur emri del me fjalform t njjt, dallimi i rass bhet n baz t funksionit sintaksor q ka
n kontekstin e dhn.
Funksionet kryesore t rasave
N rasat e ndryshme emrat mund t prdoren pa parafjal ose me parafjal.
Rasa emrore
Emri n rasn emrore pa parafjal n fjali kryen funksionin e kryefjals, t kallzuesorit t
kryefjals, ndajshtimit, thirrorit etj.: Shkolla sht vend i shenjt. (kryefjal). Gjini u emrua
msues (kallzuesor i kryefjals); Profesor Xhuvani ka qen gjuhtar i shquar (ndajshtim); O
malet e Shqipris e ju o lisat e gjat (thirror).
Me parafjalt nga dhe te (k), emri n rasn emrore kryen funksionin e rrethanorit ose t
kundrinorit t zhdrejt me parafjal: U nis hert nga Tirana (rrethanor); Nna sht e madhe
nga zemra (kundrinor); Vdiq nga zemra (rrethanor shkaku); Qndruam tek ura (rrethanor).
Rasa gjinore pa parafjal prdoret kryesisht tek emrat me funksione prcaktuese, duke treguar
t prkitur, tipar t sendeve, raport t pjess me t trn, krahasim etj.: librat e biblioteks, lulet
e majit, kngt e dasms, gjysma e buks, shumica e studentve, m i madhi i djemve.
N rasn gjinore emri mund t prdoret vetm me parafjal n trajtn e lokucioneve9, duke
shprehur marrdhnie t ndryshme, si: mjet, shkak, zvendsim etj.: Lajmi u prhap me ann e
mjeteve t medias. Nuk mbollm dot pr shkak t shiut. N vend t leksionit kemi seminar.
Rasa dhanore
Emri n rasn dhanore kryen funksionin e kundrinorit t zhdrejt pa parafjal dhe t
ndajshtimit t veuar: Gjithka duhet t'ia kushtojm popullit, atdheut. Pr kt thuaji Petritit,
agronomit t ri.
Rasa kallzore pa parafjal. N kt form rasore emri mund t jet kundrinor i drejt,
kallzuesor i kundrinorit t drejt, ndajshtim i veuar, etj.: Ai e kryen mir detyrn. Pjetrin e
cilsuan si kngtarin m t mir. Lexuam " Albumin", veprn poetike t Nolit.
N rasn kallzore me parafjal emri shpreh kuptime t ndryshme (vend, koh, tipar, mjet,
kuptim sqarues etj.). Prdoret n funksionin e kundrinorit t zhdrejt me parafjal, t
rrethanorit, t prcaktorit: N mbrmje arritm n fshat (rrethanor). Folm pr prfundimet e
semestrit t par (kundrinor i zhdrejt me parafjal). Besniku sht njeri me vullnet
(prcaktor).
N rasn kallzore emri prdoret dhe me lokucionet parafoljore n lidhje me, n krahasim
me, n bashkpunim me: Ekspozita u b n bashkpunim me muzeun.
Rasa rrjedhore pa parafjal. Emri n kt ras mund t dal n funksion t prcaktorit pr t
treguar t prkitur, tipar, lnd, raporte pjese etj., si dhe n funksionin e rrethanorit: turma
udhtarsh, buk gruri, vegl metali, kng kurbeti. Dimrit maleve bie shum dbor etj.
N rrjedhore emri prdoret me parafjalt prej, afr, larg, prmes, prapa, ans, prball etj.:
Roja rrinte maj shkmbit. U mblodhn t gjith rreth zjarrit. Thoshte fjal prej ilimiu.
4. Kategoria gramatikore e shquarsis dhe pashquarsis
Emri prdoret n trajt t pashquar dhe n trajt t shquar10. Kundrvnia nga ana formale
ndrmjet trajts s pashquar dhe s shquars mbshtetet n kundrvnien kuptimore.
9

Lokucionet ( fjal me prejardhje nga latinishtja) jan grupe fjalsh q kan lidhje t qndrueshme
ndrmjet tyre dhe q, si nga ana kuptimore, ashtu dhe nga ana gramatikore, jan t barasvlefshme me nj
fjal t vetme, por jo t njjta me t. Lokucionet zn nj vend t ndrmjetm midis togfjalshave t lir
dhe fjalve t prngjitura. Lokucionet dallohen kuptimisht e gramatikisht si nga fjala, ashtu edhe nga
togfjalshi i lir. N togfjalshin e lir elementet prbrse e ruajn mvetsin e tyre kuptimore e
gramatikore, ndrsa te lokucionet kjo mvetsi vjen gjithnj duke humbur, gjersa, nga prdorimi i gjat
dhe i dendur, mund t prngjiten n nj fjal t vetme.
42

'sht shquarsia ? Pse nj emr prdoret n trajtn e shquar ?


Dihet se emri mund t emrtoj nj klas t tr realiesh me tipare t prbashkta ( Msuesi
sht figur e nderuar), por edhe nj realie t veant, t dalluar nga realiet e tjera t po asaj
klase ("Erdhi msuesi", -thirrn nxnsit). N rastin e dyt emri msues ka kuptim t
individualizuar, d.m.th, kuptimisht ky emr sht i caktuar, sepse edhe folsi, edhe
bashkbiseduesi, kan dijeni pr t. Pra, emri sht n trajtn e shquar kur realia shnohet si e
prcaktuar, si e dalluar nga klasa e realieve t t njjtit lloj, ose si e njohur pr dgjuesin a
bashkbiseduesin.
N gjuhn shqipe individualizimi i nj emri t prgjithshm bhet n dy mnyra: ose duke e
shoqruar emrin e pashquar me premra dftor (ky shok, ajo shkoll), ose duke e vn emrin
n trajtn e shquar (shoku, shkolla).
N prgjithsi, emri prdoret n trajtn e shquar me kuptim t individualizuar, kur n nj
situat t caktuar, realia pr t cilin bhet fjal, mendohet si e vetme, e dalluar nga realiet e
tjera t po ksaj klase.
Rastet kryesore kur emri prdoret n trajtn e shquar
1. Emri prdoret n trajtn e shquar kur n t njjtin kontekst prmendet pr t dytn her,
p.sh. : Disa zogj ukisnin thrrime n oborr. Sa filloi zhurma, zogjt fluturuan.
2. Kur ka nj far lidhjeje, marrdhnieje objektive me nj emr tjetr t nj konteksti t
mparshm ose me tr kontekstin n prgjithsi : Autobusi arriti te kthesa e par. Shoferi dhe
udhtart u uditn.
3. Kur varet nga situata konkrete e ligjrimit. N kt rast, sendi pr t cilin flitet, ndodhet para
syve t atyre q bisedojn: "U poqn misrat," - tha djaloshi. -Burri tjetr hodhi syt nga arat.
4. Kur prcaktohet nga informacioni q kan bashkbiseduesit, nga fakti se flitet pr dika t
njohur prej tyre q m par ose pr t ciln kan biseduar q m par n nj situat tjetr, p.sh.
: " Mos flisni me z t lart, se m zgjoni djalin," - tha nna.
5. Kur jan emra q tregojn realie unike, t vetme n llojin e tyre ( trupa qiellor, stin, muaj,
erra etj.): Hna, Marsi, pranvera, veriu etj. Emrat e stinve dhe t muajve, kur vshtrohen n
prsritjen e tyre periodike, vihen dhe n trajtn e pashquar: 1. Kaloi nj ver t gzuar. 2. Nj
mars aq i ftoht s'mbahej mend.
6. Emri del i shquar edhe kur shoqrohet me nj fjal prcaktuese (emra n gjinore, mbiemra
prejnumror, premra etj.), si: vlerat e virtytit, takimi i par, shoku yn, gjith qyteti etj.
7. N disa njsi frazeologjike, ku emri i shquar sht i ngulitur, psh: m merr malli, m z
gjumi, vras mendjen, thyej qafn etj.
8. Emrat e prvem mund t prdoren n t dyja trajtat, sikurse emrat e prgjithshm, por tek
emrat e prvem shquarsia sht vetm formale, sepse ata kuptimisht jan t caktuar, t
individualizuar. N shquarsin e emrave t prvem nj rol t rndsishm luajn edhe arsyet
sintaksore, domethn funksioni i ktyre emrave n fjali, sepse pr t qen kryefjal ose
kundrinor, emri duhet t jet i caktuar dhe kjo realizohet ose prmes prcaktorve t
paravendosur (numror, premra dftor, premra t pacaktuar etj.) ose duke i vn n trajtn
e shquar.
Emrat e prvem n gjuhn shqipe prdoren zakonisht n trajtn e shquar, duke u dalluar nga
disa gjuh t tjera. N trajtn e pashquar hasen vetm n disa funksione sintaksore, si
ndajshtime t emrave t shquar (n fshatin Kiq), si kallzuesor i kryefjals ose i kundrinorit t
drejt (quhet Petrit, e quajn Petrit), si thirror (prit, Petrit!), kur paraprihet nga nj mbiemr
(i gjori Artan).

10

Ky term vjen nga fjala shqipe shquaj 1.dalloj dika a dik me sy, e v re; e dalloj nga larg se kush
sht a far sht; njoh; shmbllej; dalloj dik a dika nga dikush a dika tjetr.
43

Emrat e prgjithshm n numrin njjs me kuptim prgjithsues, d.m.th. emrat q tregojn


mbar klasn e realieve, prdoren n trajtn e shquar si dhe emrat e prgjithshm me kuptim t
individualizuar. N funksion prgjithsues trajta e shquar e karakterizon realien si dika q
simbolizon klasn s cils i prket, pra nprmjet nj frymori a sendi prfaqsohet tr klasa e
frymorve dhe e sendeve q kan tipare t prbashkta me t. Trajta e shquar me kuptim
prgjithsues prdoret mjaft n gjuhn shqipe, si tek emrat q shnojn lloje ose klasa sendesh,
tek emrat e lnds, emrat abstrakt etj., p.sh.: Dhin e vetme e ha ujku, Puna e bn njeriun
njeri. Trajta e shquar e nj emri kur prdoret me kuptim t prgjithsuar, nuk prcaktohet nga
ato kushte q lidhen me shquarsin e mirfillt. Ktu kemi t bjm me nj vler t veant t
trajts s shquar njjs, q quhet zakonisht vler prgjithsuese (gjenerike), q del jasht
kufijve t shquarsis s emrit.
Rastet kryesore kur emri prdoret n trajtn e pashquar
Emri prdoret n trajtn e pashquar n kuptimin e tij m t prgjithshm, si prfaqsues i nj
klase t tr realiesh. N fjalin Un nuk kam motr, emri motr emrton nj klas t tr
frymorsh, kurse n fjalin Sot bisedova me motrn, i njjti emr prdoret pr t emrtuar nj
frymor t caktuar, t dalluar nga t tjert.
Emri prdoret n trajtn e pashquar n kto raste:
1. Kur sht pjes prbrse e kallzuesit emror: Puna sht nder. Besnikria sht virtyt.
2. Si prcaktor kallzuesor: Hamzan, tim nip, e kam kshilltar dhe shok armsh.
3. Si prcaktor pa prshtatje n rasn rrjedhore: vaj ulliri, buk gruri, kng dasme.
4. N disa ndrtime frazeologjike: marr vesh, bj pall, z bes, heq dor, kam dshir, ngre
krye, etj.
5. N fjali mohore: Mal s't sheh syri, as breg, as gur.
6. Kur emri ka kuptim pjesor, d.m.th tregon nj pjes t pacaktuar lnde: ha buk, pi uj, blej
ver, etj.
7. Kur sht n funksion krahasimi, ndajshtimi dhe thirrori: Luftoi si luan. N muajin nntor
sht festa kombtare. Msues, do t t kujtojm gjithmon.
8. N disa ifte ku emrat shnojn realie q lidhen ngusht me njri-tjetrin, ose veprojn s
bashku, si: at e bir, dyer e dritare, kmb e duar etj.
9. N funksionin e ndajshtimit, psh: gjith muajin prill; m jep emrin shqiptar.
10. Emri prdoret i pashquar edhe kur paraprihet nga disa fjal prcaktuese (numror,
premra) dy shok, shum nxns, pak uj, ky fshat, cili nxns, asnj shok.
11. Me disa parafjal t rass kallzore ( n, mbi, nn, npr etj.) , n shkoll, mbi ati etj.
12. N funksionin e thirrorit: Doktor, jam un; ku je, moj Mir!
N gjuhn e shkruar, n shekullin e kaluar, mori prhapje nj dukuri q n gjuhn e sotme
standarde shqipe sht ngulitur dhe ka karakter normativ: rnia e treguesit t shquarsis -t pas
mbaress -ve dhe njjtsimi formal i gjinores dhe dhanores s shquar shums me gjinoren dhe
dhanoren e pashquar, pr shembull: Pjesa m e mir e studentve t t gjitha grupeve morn
pjes n kt veprimtari; Luftuan kundr pushtuesve dhe tradhtarve; Makinat u binin borive.
Emrat n gjinoren e shumsit e studentve, t grupeve nga kuptimi jan t shquar dhe
qndrojn n vend t formave e studentvet, t grupevet, madje emri i par ka prcaktorin t t
gjitha grupeve, q e bn t caktuar, ndrsa emri grupeve prcaktohet nga premri i pacaktuar t
gjitha, pas t cilit emri gjithmon vihet n trajtn e shquar. Edhe emri n dhanoren e shumsit
borive kuptimisht sht i caktuar.
Rrjedhorja e shquar e shumsit, e cila n shqipen e sotme ka formn e dhanores, del pa
treguesin e shquarsis t, domethn e njjt me trajtn e pashquar (kundr pushtuesve dhe
tradhtarve.), kur emrat jan t shquar kuptimisht, sepse prcaktohen nga emri i rass gjinore
(t vendit).
44

Njjtsimin e ktyre trajtave duhet ta ket mundsuar fakti i njohur q emrat e gjuhs shqipe, si
n njjs dhe n shums, n rasn gjinore dhe n dhanore nuk prdoren n trajt t pashquar,
n qoft se nuk paraprihen nga ndonj fjal prcaktuese. Nga ana tjetr, n t shquarn, n kto
rasa emri prdoret rregullisht pa fjal prcaktuese: libri i studentit; studentit i dhan t drejt.
N t tilla rrethana, pr numrin shums t ktyre rasave, mungesa e prcaktorit paraprijs mori
kuptimin e nj shenje negative, q tregon se ata kuptimisht jan emra t shquar, megjithse
formalisht paraqiten t pashquar.
Tipat e lakimit
Duke u bazuar n mbaresat e rass emrore t shquar njjs, emrat ndahen n katr lakime.
N lakimin e par prfshihen emrat e gjinis mashkullore, q n emroren e shquar njjs
marrin mbaresn -i: plep-i, burr-i, vlla-i.
N lakimin e dyt prfshihen emrat e gjinis mashkullore q marrin mbaresn -u: plak-u, ujku, ah-u.
N lakimin e tret hyjn emrat e gjinis femrore q marrin mbaresat a;-ja: moll - moll -a,
dhom-a, lugin-a; fletor-ja etj.
N lakimin e katrt hyjn emrat e gjinis asnjanse q marrin mbaresn -t() : t folur - t
folur-it, t ecur -it, t zi-t zit, t ri-t rit etj.
Pra, si shihet, ndarja e emrave n lakime sht pothuaj e njjt me ndarjen e emrave n gjini.
Pr t lakuar m leht nj emr mund t prdorim para secils ras premrat pyets kush (pr
frymor) dhe cili, cila, cilt, cilat (pr frymor dhe sende).
m
Emrore
kush
Gjinore
i... kujt
Dhan. Rrjedh.
kujt
Kallzore
k

cili
cila
i ... cilit i.... cils
cilit
cils
cilin
ciln

45

m
i...

cilt
cilve
cilve
cilt

f
cilat
i... cilave
cilave
cilat

Lakimi i par
Trajta e pashquar-numri njjs
Emrore
Gjinore
Dhanore
Kallzore
Rrjedhore

burr
i...(nj) burr-i
(nj) burr-i
burr
burr-i

vlla
i... (nj) vlla-i
(nj) vlla-i
vlla
vlla-i

krua
i... (nj) kro-i
(nj) kro-i
krua
kro-i

(nj) i pasur
i(nj)t pasur-i
(nj) t pasur-i
(nj) t pasur
(nj) t pasur-i

Trajta e shquar-numri njjs


Emrore
Gjinore
Dhanore
Kallzore
Rrjedhore

burr-i
i...burr-it
burr-it
burr-in
burr-it

vlla-i
i... vlla-it
vlla-it
vlla-in
vlla-it

kro-i
kro-it
kro-it
kro-in
kro-it

i pasur-i
i... t pasur-it
t pasur-it
t pasur-in
t pasur-it

vllezr
i... vllezr-ve
vllezr-ve
vllezr
vllezr-i-sh

kroje
i... kroje-ve
kroje-ve
kroje
kroje-sh

t pasur
i... t pasur-ve
t pasur-ve
t pasur
t pasur-i-sh

vllezr-i-t
i... vllezr-ve
vllezr-ve
vllezr-i-t
vllezr-ve

kroje-t
i... kroje-ve
kroje-ve
kroje-t
kroje-ve

t pasur-i-t
i... t pasur-ve
t pasur-ve
t pasur-i-t
t pasur-ve

i...

Trajta e pashquar-numri shums


Emrore
Gjinore
Dhanore
Kallzore
Rrjedhore

burra
i... burra-ve
burra-ve
burra
burra-sh

Trajta e shquar-numri shums


Emrore
Gjinore
Dhanore
Kallzore
Rrjedhore

burra-t
i... burra-ve
burra-ve
burra-t
burra-ve

46

Lakimi i dyt
Trajta e pashquar-numri njjs
Emrore
Gjinore
Dhanore
Kallzore
Rrjedhore

shok
i...(nj) shok-u
(nj) shok-u
shok
shok-u

shteg
i...(nj)shteg-u
(nj)shteg-u
shteg
shteg-u

krah
i... (nj) krahu
(nj) krahu
krah
krah-u

(nj) i ri
i...(nj) t ri-u
(nj) t ri-u
(nj) t ri
(nj) t ri-u

shteg- u
i... shteg-ut
shteg-ut
shteg-un
shteg-ut

krah-u
i... krah-ut
krah-ut
krah-un
krah-ut

i ri-u
i... t ri-ut
t ri-ut
t ri-un
t ri-ut

shtigje
i... shtigje-ve
shtigje-ve
shtigje
shtigje-sh

krah
i... krah-ve
krah-ve
krah
krah-sh

shtigje-t
i... shtigje-ve
shtigje-ve
shtigje-t
shtigje-ve

krah-t
i... krah-ve
krah-ve
krah-t
krah-ve

Trajta e shquar-numri njjs


Emrore
Gjinore
Dhanore
Kallzore
Rrjedhore

shok-u
i... shok-ut
shok-ut
shok-un
shok-ut

Trajta e pashquar-numri shums


Emrore
Gjinore
Dhanore
Kallzore
Rrjedhore

shok
i... shok-ve
shok-ve
shok
shok-sh

i...

t rinj
t rinj-ve
t rinj-ve
t rinj
t rinj-sh

Trajta e shquar-numri shums


Emrore
Gjinore
Dhanore
Kallzore
Rrjedhore

shok-t
i... shok-ve
shok-ve
shok-t
shok-ve

47

i...

t rinj-t
t rinj-ve
t rinj-ve
t rinj-t
t rinj-ve

Lakimi i tret
Trajta e pashquar-numri njjs
Emrore
Gjinore
Dhanore
Kallzore
Rrjedhore

vajz
i...(nj) vajz-e
(nj) vajz-e
vajz
vajz-e

lule
i...(nj) lule-je
(nj) lule-je
lule
lule-je

kala
i...(nj) kala-je
(nj) kala-je
kala
kala-je

(nj) e drejt
i (nj)t drejt-e
(nj)t drejt-e
(nj) t drejt
(nj)t drejt-e

Trajta e shquar-numri njjs


Emrore
Gjinore
Dhanore
Kallzore
Rrjedhore

i...

vajz-a
vajz-s
vajz-s
vajz-n
vajz-s

i...

lul-ja
lule-s
lule-s
lule-n
lule-s

i...

kala-ja
kala-s
kala-s
kala-n
kala-s

e drejt-a
i... s drejt-s
s drejt-s
t drejt-n
s drejt-s

kala
kala-ve
kala-ve
kala
kala-sh

t drejta
i... t drejta-ve
t drejta-ve
t drejta
t drejta-sh

kala-t
kala-ve
kala-ve
kala-t
kala-ve

t drejta-t
i... t drejta-ve
t drejta-ve
t drejta-t
t drejta-ve

Trajta e pashquar-numri shums


Emrore
Gjinore
Dhanore
Kallzore
Rrjedhore

i...

vajza
vajza-ve
vajza-ve
vajza
vajza-sh

i...

lule
lule-ve
lule-ve
lule
lule-sh

i...

Trajta e shquar-numri shums


Emrore
Gjinore
Dhanore
Kallzore
Rrjedhore

i...

vajza-t
vajza-ve
vajza-ve
vajza-t
vajza-ve

i...

lule-t
lule-ve
lule-ve
lule-t
lule-ve

i...

Formimi i emrave
N gjuhn e sotme shqipe emrat jan nga pjest e ligjrats q pasurohen vazhdimisht me fjal
t reja. Pr formimim e emrave marrin pjes t gjitha mnyrat e fjalformimit, por m
prodhimtare jan prej-ardhja dhe prbrja (kompozimi).
1. Prejardhja
a. Prejardhja prapashtesore
sht nja nga mnyrat m prodhimtare. Prapashtesat emrore dallohen pr pasuri dhe
shumllojshmri kuptimesh.
Sipas kuptimit, emrat e formuar me prapashtesa mund t ndahen n kto grupe kryesore:
48

- emra personash sipas mjeshtris q ushtrojn ose sipas vendit t banimit;


- emra sendesh;
- emra vendesh;
- emra q shnojn koncepte abstrakte;
- emra me prapashtesa q i japin fjals nj ngjyrim emocionues.
Grupit t par i takojn emrat e prgjithshm t personave dhe formohen me ann e ktyre
prapashtesave: -()s: nxns, shits, msues, dgjues, gjykats; -ar, -tar (-atar), - or, -tor(ator), ak, -as, -an (jan), -it, -iot: kpucar, kopshtar, kosovar; lufttar, udhtar, peshkatar;
malsor, mirditor, drejtor, fajtor, dredharak; dibran, murator; fierak, durrsak; dibran,
shkodran, matjan, beratas, tiranas, gjirokastrit, libohovit, himarjot, mallakastriot etj.
Ja edhe disa prapashtesa t burimit t huaj: -ist, -ik, -ant, -ent, -ier (-er): artist, shahist,
alkoolist, nevrastenik, muzikant, kursant, asistent, dirigjent, bankier, karrocier, kombajner etj.i, -xhi( me burim turk): zanati, bojaxhi, shakaxhi.
Emrat e sendeve formohen me kto prapashtesa: - ()s (e): els, mats, gryks, ndenjs; -or
(e): lakror, qumshtor, akullore, gushore; - ar (e): ditar, vjetar, dritare; -es: fshes, frges,
shkres, mbules; -je: ardhje, mbathje, veshje; -ishte, -urina:, barishte, farishte, mbeturina,
plakurina; -() sir: mblsir, vjetrsir.
Emrat abstrakt formohen me kto prapashtesa: -i, -(ri), -()si: -()zi:: bukuri, dituri, djalri,
nusri, mblsi, fatkeqsi, marrzi, etj. Me prapashtesat e msiprme formohen edhe emra
abstrakt cilsish, por edhe emra prmbledhs, p.sh. miqsi (si emr abstrakt) dhe U mblodh
tr miqsia (si emr prmbledhs); -im, -je, -m, -im, -es: fitim, gatim, punim, lindje,
njohje, thyerje, ndihm, klithm, blegrim, gurgullim, gates, kujtes, etj. Prapashtesat e
msiprme formojn kryesisht emra abstrakt veprimesh. Prapashtesat -im, -je jan shum
prodhimtare n formimin e emrave foljor; - llk, -izm (prapashtesa me burim t huaj):
fodullk, budallallk, feudalizm, anarkizm, etj.
Emra me nuanca t ndryshme emocionuese formohen me prapashtesat: -th, -z(), -ush, ushk, -ic (me kuptim prkdhels e zvoglimi): vllath, zth, copz, zogz, shtpiz, babush,
lepurush, fletushk, llambushk, rrugic, ngushtic etj.; -ac, -acak, -acuk, -alaq, -aluq, -alec,
-arash, -avec (me kuptim keqsues): tullac, prtac, burracak, frikacak, verdhacuk,
ngordhalaq, trashaluq, mngjarash, grindavec, qullac, burravec, etj.
Emrat e vendeve formohen me prapashtesat: -ishte (-isht): lulishte, fidanishte, gurisht,
zallisht; -ore (-tore) : kripore, elbore, mngjesore, mbltore, gjelltore; -in: mendin,
lugin, kthin; -()tir, -()sir: shkrettir, zbraztir, hapsir;
b. Prejardhja parashtesore
Prejardhja parashtesore n formimin e emrave sht pak prodhimtare. Parashtesat q shrbejn
pr formimin e emrave jan: mos-, pa-, nn-, mbi-, pr-, ndaj-, prej-, str-: mosbesim,
mosmarrveshje, pabarazi, pasiguri, nnkryetar, nnoficer, mbiemr, mbivler, prvjetor,
prmas, ndajshtim, ndajfolje, prejardhje, strgjysh, strnip etj.
Ka edhe disa parashtesa me burim t huaj: ultra-, a-, anti-, super-, si: ultratingull, asimetri,
afetar, antifashist, superprodhim, superfuqi, etj.
c. Prejardhja parashteso - prapashtesore
Ky lloj i prejardhjes n formimin e emrave nuk sht prodhimtar. Shumica e fjalve jan
formuar prej rasave t emrave me parafjal, t cilave u sht shtuar dhe nj prapashtes, duke u
shndrruar kshtu parafjala n nj mjet fjalformues, n parashtes: prqindje, prjetsi,
prdhes, prkrenare, nndetse, npuns, mkmbs, mditje, etj. Pr kt arsye formimet e
tilla mund t trajtohen te mnyrat e prziera (prngjitje+prapashtesim), te t cilat prngjitet
togu parafjalor dhe shtohet prapashtesa (m+kmb+s).

49

. Prejardhja pa ndajshtesa
Me kt mnyr formohen emra nga tema foljore, shpesh me nj shtim t zanores n fund, n
analogji me emrat e tjer t gjinis femrore: pjell, kullot, pres, loj, hap-i, mund-i, shkul-i.
2. Prbrja (kompozimi)
Pas prapashtesimit, prbrja sht mnyra m prodhimtare pr formimin e emrave. Me kt
mnyr formohen emra t prbr me marrdhnie kpujore: deledash, hyrje-dalje, vajtjeardhje, gushto-vjesht, marrdhnie etj. , si dhe me marrdhnie prcaktore: bukpjeks,
armmbajtje, atdhe, atdhe-dashuri, vajguri, hekurudh, etj.
Emrat e prbr me marrdhnie prcaktore formohen n kt mnyr:
- nga temat e dy emrave: gur - skalits, mik - prits, breg - det, baba - gjysh, shtpi - muze etj.
- nga nj ndajfolje dhe nj emr: bashk - puntor, bashk - lufttar, keq - kuptim, drejt shkrim, mir - besim, kundr - pesh, para - roj etj.
- nga nj premr (ose numror) dhe nj emr: vet - mohim, vet - vendosje, dy - luftim, tre
mujor, etj.
- nga nj emr e nj mbiemr: gurakuq, gruemir, gushkuq, lulkuqe etj.
- nga nj folje dhe nj emr: vmendje, thithlop, thirravaj.
Nj lloj i veant i emrave t prbr jan shkurtesat, q formohen zakonisht nga bashkimi i
tingujve nistor t fjalve ose i rrokjeve nistore, ose tipi i kombinuar: KEK, PTK, OKB, NATO,
MAPO (magazina popullore), Asdren (Aleksandr Stavri Drenova) etj.
3. Nyjzimi
Me nyjzim formohen disa emra prejfoljor t gjinis asnjanse dhe t gjinis femrore t
ardhur nga pjesoret e foljeve, si t folur-it, t menduar-it, t qar-t, e qeshur-a, e shtyr-a, e
qar-a, etj.
4. Konversioni
Me an t emrzimit formohen emra t gjinis mashkullore, femrore dhe asnjanse nga
mbiemrat. Kta emra emrtojn frymor dhe koncepte abstrakte: i ri, i pasur, i ditur, e bukura,
e drejta, e mira, t errtit, t ftohtt, t zit.
5. Prngjitja
N gjuhn shqipe pak emra jan formuar me ann e prngjitjes, si: ecejake, taketuke,
thashetheme, farefis, gjegjz etj.
TERMAT KRYESOR: emri (i prgjithshm, i prvem, konkret, abstrakt, prmbledhs, i
lnds); realie; gjini (mashkullore, femrore, asnjanse); numr (njjs, shums); emra q
prdoren vetm n njjs; emra q prdoren vetm n shums; ras (emrore, gjinore, dhanore,
kallzore, rrjedhore); lakim; trajt e shquar; trajt e pashquar; lakimi (i par, i dyt, i tret, i
katrt).
SHTJE PR DISKUTIM N SEMINAR
1. Pse themi q kategoria leksiko-gramatikore e emrave lidhet kryesisht me iden e sendsis ?
2. Jepni veorit karakteristike t secilit prej grupeve leksiko-gramatikore t emrave.
3. Flisni pr gjinin e emrave si nj kategori e mvetsishme e tyre.
4. Cilat jan mjetet morfologjike q shrbejn pr formimin e numrit shums.
5. Argumentoni prdorimin e emrave vetn n njjs apo vetm n shums dhe sillni shembuj
t tjer, prve atyre t tekstit.
6. Trajtoni m me hollsi dhe konkretisht konceptin e rasave dhe t lakimit. Flisni pr raportin
ndrmjet numrit t rasave dhe numrit t formave rasore. Jepni shembuj.
7. Si e kuptoni kategorin e shquarsis e t pashquarsis? Parashtroni me shembuj rastet
kryesore kur emri prdoret n trajtn e shquar e n t pashquarn.
50

8. Cilat jan mnyrat m prodhuese pr formimin e emrave. Argumentojeni me shembuj.


9. dallime ka shqipja lidhur me kategorit gramatikore t emrit n krahasim me ato t gjuhs
s huaj q studioni? Diskutoni pr to n seminar.
PRSIATNI RRETH KTYRE SHTJEVE
1. Pse ndryshojn prkatsisht emrat q shnojn cilsi e veprime nga mbiemrat dhe foljet?
2. Mbi bazn e figure gjuhsore jan formuar emrat e prvem nga emrat e prgjithshm
dhe anasjelltas? E argumentoni me sa m shum shembuj, duke u nisur nga rasti i mposhtm:
Pllumbi sht djal i sjellshm; Ai e mbante pllumbin n kafaz.
3. Emrat e prvem prdoren kryesisht n numrin njjs. Duke u nisur nga shembujt e dhn,
argumentoni prdorimin e tyre n numrin shums:
N nj truall t till formohen e forcohen familjet e bujarve arbr: Engjllort,
Topiajt, Dukagjint, Blinishajt, Zenevisht, Gropajt, Balshajt, Shpatajt, Muzakajt,
Komnent etj. (Aurel Plasari).
Po t mos ishte kshtu, po t ishte ndryshe, shqipja e Gjergj Fishtave, Ndre Mjedave,
Vinen Prenushve ka her q do t kishte br t teprt shqipen e Dhaskal Todrve,
Konstandin Kristoforidhve, Alekdandr Xhuvanve. (Selman Riza).
Po, n male i than kmisht,/ Skndert, Naimt, Qemalt, erizt.../ Sikur t hapej
historia thjesht si nj valixhe.../ Do shihje Jul ezar, Muratr, Musolin, / Bajloz t
vjetr e modern bajloz, / Me prkrenare, helmeta, allma, borsalina... (Dritro
Agolli).
4. Rastet e nnvizuar jan emra t prvem. Argumentoni pse prdoren ata n trajtn e
pashquar:
Dhe pastaj vjen nj Gjergj./ Me dy sulltan lidhur gjaku/ N portat e nj Kruje me
themele. (Adem Istrefi).
Nuk ka ndonj mister, as ndonj Himalaj a Tomor pr t kaprcyer. (Ismail Kadare).
Te Dostojevski shohim m tepr sesa nj Turgeniev e nj Tolsto. (Shtypi).
5. N ligjratn e msiprme thuhet: N gjuhn shqipe emrat prdoren n nj gjini t caktuar
si n njjs, ashtu dhe n shums. Por, ka disa emra q n njjs jan mashkullor, kurse n
shums e ndrrojn gjinin dhe kthehen n femror. Kjo duket nga mbiemrat dhe fjalt
prcaktuese femrore q marrin n shums: ky mal i lart - kto male t larta, ky djath i
kripur - kto djathra t kripura, ky fshat i largt-kto fshatra t largta etj. Emrat q e
ndrrojn gjinin jan emra jofrymorsh q shumsin e bjn me prapashtesat trajt-formuese e dhe ra. Pasi t lexoni shembujt e dhn, zhvilloni nj diskutim rreth ksaj shtjeje, duke
renditur argumentet tuaja n skem: a) aparate elektronike, artet e bukura, dete t thella, gaze
t djegshme, grupe t veanta, male t larta, minerale t dobishme, organe shtetrore,
personazhe pozitive, qytetet e mdha, sende t gjetura, vende liridashse, vite t zjarrta; b.
djathra t mira, leshra t dredhura, mishra t pjekura, plehra organike, shira t rrmbyera,
ujra nntoksore; c. hekura t ndryshkur, libra t vjetr, urdhra t prer.
DISA EMRA E NDRYSHOJN GJININ N NUMRIN SHUMS

PO

JO

51

6. Formoni shumsin e ktyre emrave. Pse marrin prapashtesa t ndryshme trajtformuese n


numrin shums?
(eshtr e trupit)...............................................................................................
BRINJ
(faqe e thepisur mali).......................................................................................
(mishi)............................................................................................................
COP
(njsi numrimi)...............................................................................................
(si pjes e trupit)..............................................................................................
GRYK
(gryka e malit)..................................................................................................
(si pjes e trupit).............................................................................................
KOK
(njsi numrimi)..............................................................................................
(e kafshve).................................................................................................
LKUR
(e pemve)....................................................................................................
(shiu)...............................................................................................................
PIK
(njsi vlersimi n gara, n teste).....................................................................
7. Lexoni thniet e mposhtme dhe pastaj zhvilloni nj diskutim rreth shtjes: A lidhet gjinia
e emrave n ndarjen n sekse (mashkull/femr)?
N shum gramatika pr gjuhn shqipe dhe pr gjuh t tjera thuhet se ndarja n tri
gjini e emrave sht formale, pra ka vetm tregues gramatikor dhe nuk ka lidhje me
kuptimin leksikor. Pr shembull: emrat lopata, kazma jan t gjinis femrore, ndrsa
beli, dikeli jan t gjinis mashkullore. Kjo mbshtetet vetm n mbaresat e trajts s
shquar.
Ndrkaq, pr emrat q shnojn frymor (njerz, kafsh) thuhet se ndarja n gjini
mbshtetet n kuptimin e tyre leksikor (pra, varet nga seksi i frymorit).
Si shpjegohet, ather, q disa emra njerzish t gjinis mashkullore marrin tregues t
gjinis femrore dhe anasjelltas, pr shembull: Kooja, Petroja, Lutua dhe Fitneti,
Krisanthi etj. Po kshtu, si shpjegohet q pr disa emra kafshsh e shpendsh nuk ka
fjal q t shprehin t dyja gjinit, por vetm nj. Pr shembull: dhelpra, miu, tigri,
laraska, pllumbi etj.
SI BHET ANALIZA E EMRIT?
Nj analiz e trsishme e emrit do t prfshinte t gjitha veorit leksikore, gramatikore dhe
fjalformuese t tij.
Skema n form t nj udhzuesi sipas t cilit do t bhej analiza e do emri do t dukej
kshtu:
1.
2.
3.
4.

Sipas grupeve leksiko-gramatikore


Sipas kategorive gramatikore
Sipas tipit t lakimit
Sipas formimit
52

1. N pjesn e par t analizs pr nj emr t caktuar, t dhn n nj kontekst t caktuar,


d.m.th. n fjali do t prcaktohej nse ai sht:
a. i prgjithshm ose i prvem
b. konkret ose abstrakt
c. frymor ose jofrymor
Kto tri veori jan t domosdoshme pr secilin emr. Ndrkaq, duke qen se n grupin e
emrave t prgjithshm hyjn emrat prmbledhs dhe emrat e lnds, gjat analizs do t
ceket nse emri i prgjithshm sht edhe prmbledhs ose edhe i lnds.
2. N pjesn e dyt t analizs prcaktohet gjinia, numri, rasa dhe trajta e emrit t dhn.
3. N pjesn e tret t analizs prcaktohet nse emri i dhn i takon lakimit I, II, III, ose IV.
Pr t prcaktuar tipin e lakimit si kriter merret mbaresa q ka emri n rasn emrore, n
numrin njjs dhe n trajtn e shquar.
4. N pjesn e katrt t analizs s pari prcaktohet nse emri i dhn sht i parm ose jo i
parm. Nse emri sht i parm me kaq mbaron analiza fjalformuese e tij. Kur emri sht jo i
parm, ather analiza vazhdon duke prcaktuar mnyrn e formimit t tij. Gjithashtu duhet
cekur brenda kllapave edhe tema (ose temat) fjalformuese.
Gjat analizs fjalformuese duhet nisur nga trajta prfaqsuese e emrit (rasa emrore, numri
njjs, trajta e pashquar).
Po japim shembuj t analizs s emrave.
Fjalia:
Bashkatdhetarve do tu ofrohen shrbimet cilsore gjat pajisjes s tyre me dokumente
udhtimi.
N kt fjali gjenden pes emra: bashkatdhetarve, shrbimet, pajisjes, dokumente,
udhtimi.
bashkatdhetarve
1. Emr i prgjithshm, konkret, frymor
2. Gjinia mashkullore, numri shums, rasa dhanore, trajta e shquar
3. Lakimi I
4. Emr jo i parm i formuar me prbrje: bashk()+atdhetar-bashkatdhetar (Nd+EE)
shrbimet
1. Emr i prgjithshm, abstrakt, jofrymor
2. Emr i dygjinishm (n njjs mashkullor, n shums femror), rasa emrore, numri
shums, trajta e shquar
3. Lakimi I
4. Emr jo i parm i formuar me prejardhje prapashtesore: shrb(ej)+im =shrbim (FE)
pajisjes
1. Emr i prgjithshm, abstrakt,11 jofrymor
2. Gjinia femrore, rasa rrjedhore, numri njjs, trajta e shquar
11

Ka emra q mund t jen edhe konkret edhe abstrakt, varsisht nga konteksti. Kshtu edhe emri
pajisje mund t jet konkret, por n fjalin ton sht abstrakt.
53

3. Lakimi III
4. Emr jo i parm i formuar me prejardhje prapashtesore: pajis+je=pajisje (FE)
dokumente
1. Emri prgjithshm, konkret, jofrymor
2. Emr i dygjinishm (n njjs mashkullor, n shums femror), rasa kallzore, numri
shums, trajta e pashquar
3. Lakimi I
4. Emr i parm12
udhtimi
1.
2.
3.
4.

Emr i prgjithshm, abstrakt, jofrymor


Gjinia mashkullore, rasa rrjedhore, numri njjs, trajta e pashquar
Lakimi I
Emr jo i parm, i formuar me prejardhje prapashtesore: udht(oj)+im=udhtim
(FE)

PROVONI DIJET TUAJA LIDHUR ME EMRIN


1. Rrethoni alternativn ku emri sht abstrakt:
a. kamion
b. dritare
c. robot
d. zgjuarsi
2. Rrethoni alternativn ku emri LULE sht prdorur si i prvem:
a. Oborri ishte plot me lule
b. Lulja e par kishte elur
c. Lulja ishte nj vajz e holl.
d. Lulen e kputur e gjeta t hedhur posht.
3. Cili nga emrat e mposhtm sht i gjinis asnjanse:
a. shok
b. t ftohtt
c. rrug
d. libr
4. Gjeni rastin kur emri nuk prdoret n numrin shums:
a. ndrr
b. grua
c. jug
d. lepur
5. Rrethoni alternativn n t ciln emri e formon shumsin duke ndryshuar tingujt e
tems:
a. sportist
b. mik
c. hardhi
d. nxns
6. N cilin rast kemi formim t gabuar t shumsit:
a. truaje
b. vite
12

T gjitha fjalt e huazuara do t merren si fjal t parme (t pamotivuara).


54

c. gjarprinj
d. trandafila
7. N cilin rast fjala DJAL sht prdorur n trajtn e shquar:
a. Ky djal punon pa pushim.
b. Nj djal erdhi t m krkonte.
c. Prej djalit t tij pritej shum.
d. Rrugs ecte ndadal nj djal i vogl.
8. Rrethoni alternativn ku emri sht i lakimit t tret:
a. fik
b. mal
c. er
d. qilim
9.Gjeni n ciln ras sht emri i nnvizuar n fjalin e mposhtme:
Vajzs i doln t gjith prpara.
a. rrjedhore
b. gjinore
c. emrore
d. dhanore
10. Njri prej emrave t nnvizuar n togfjalshat e mposhtm sht n rasn rrjedhore.
E qarkoni at.
a. en qelqi
b. libri i shkolls
c. pamje nga deti
d. rrug me gur
11. Cila nga pikat e mposhtme sht kriter pr dallimin e gjinis s emrave n gjuhn
shqipe:
a. tingulli fundor i tems
b. mbiemrat dhe fjalt e tjera prcaktuese
c. mbaresat rasore t s pashquars dhe t s shquars njjs
d. t gjitha
12. Cili sht emr i dygjinishm (ambigjen):
a. term
b. vajz
c. det
d. libr
13. Si dallohet gjinia tek emrat e frymorve:
a. me an prapashtesash
b. me mnyrn leksikore
c. me mnyrn leksikore dhe me an prapashtesash
d. me mnyrn leksikore, me an prapashtesash dhe me ndrrime t tingujve t tems
14. Si e ndrtojn shumsin kta emra: lot, nxns, shtpi, muze, qen, deve:
a. me ndrrim t tingujve t tems
b. njsoj si njjsi
c. me prapashtes
d. me ndrrim t tingujve t tems dhe me prapashtes
15. Cilat jan mbaresat e rass dhanore t emrave t gjinis femrore n trajtn e shquar
t numrit njjs:
a. -s, -s, -s, -es
b. -s, -s
55

c. -e, -je
d. -s, -s, -s
16. Cilit lakim i prkasin emrat: fmij, daj, axh:
a. lakimit t par
b. lakimit t dyt
c. lakimit t tret
d. asnjrit prej tyre
USHTRIME
Ushtrimi 1
N pjesn e dhn gjeni emrat dhe thoni nse jan: t prgjithshm a t prvem, konkret
a abstrakt, frymor ose jofrymor, prmbledhs a t lnds.
Drita, buja, vaksira e qiellit, nuk mnuan t derdheshin mbi tokn e prgjumur. N lindje, mbi
kreshtn e lart e t ashpr t Tomorit dhe mbi malet e but t Sulovs, filloi t pritej e t
vijzohej, npr nj vetull ari t zbeht, kufiri n mes t toks e qiellit, przier e br nj gjer
ather nga muzgu. Kurrizet e maleve, si nj nofull e strmadhe kthyer qiellit, dukeshin n
kt drit t re ngjyr eliku sikur t kishin mprehur at mngjes dhmbt e dhmballt pr t
sharruar perden e zez e t trash t nats. Ylli i Mngjesit, i fundit yll q kishte mbetur n
lindje, kaluar mbi nj cop re t holl, t bardh, harruar nga dita e djeshme, po prpiqej t
qndronte edhe ndonj grim n qiell, para se t shuhej nga rrezet e para t diellit. Shpezria
kishin filluar t lviznin n qiell...(Jakov Xoxa, Lumi i vdekur).
Ushtrimi 2
Gjeni emrat dhe thoni gjinin e tyre. Me 'mjete gramatikore shprehet ajo.
Vjeshta ishte e mir at vit, thuajse edhe moti u ndihmonte atyre t dilnin npr ara e t
mbillnin grurin pas dy vjetsh q ajo tok kishte mbetur djerrin. At vjesht doln npr ara
pleqt, grat, fmijt dhe ata pak burra q kishin mbetur n fshat. far knaqsie ishte ti
shikoje t gjith n pun. Kurr nuk kishin punuar m me zell.
Nj dit n mngjes, dikush kishte vrejtur shum gjurm njerzish npr ara. N fillim ishte
habitur nga t gjitha ato gjurm. Madje i ishin kujtuar edhe krismat q e dridhn dhe e
friksuan fshatin n fillim, e pastaj edhe e gzuan, e ngritn m kmb. Ather fshati u bind
se Qamil Hamza nuk do t kthehej m...
Ishte nntori i atij viti. (Nazmi Rrahmani, Toka e prgjakur).
Ushtrimi 3
N ndrtimet e mposhtme dalloni emrat e gjinis asnjanse.
U ngjethej misht; hoqi t zit e ullirit; e priti si ujt e ftoht; t kuqt e buzve; rrudhi ballt;
si kofini pas t vjelash; ia dha t qarit; s'i kishte dhn t njohur; e tha si pa t keq; filloi n t
pernduar; dihaste nga t nxituarit; t qron t bardht e syrit; u gajas s qeshuri; s'ka t sosur;
la lesht e koks.
Ushtrimi 4
Dalloni emrat e nyjshm t formuar me an t emrzimit nga emrat e nyjshm t formuar
me an t nyjzimit. Vini re nga 'pjes t ligjrats formohen dhe n 'gjini jan.
t menduarit, t folurit, t qent, t dgjuarit, i dituri, e mira, t rinjt, e keqja, i pasuri, i varfri,
t part, t ecurit, t qeshurit, i shtypuri, t ftohtt, e verdha, t verdht, e bukura, e kuqja, t
kuqt, e kaluara, e ardhmja, e shkuara, t rit, e reja, t ngrnt, e ngrna, t bardht (e vezs) .
56

Ushtrimi 5
N fjalit e mposhtme dalloni emrat e gjinis asnjanse duke shnuar me nj vij emrin
asnjans prejfoljor dhe me dy vija emrin asnjans prejmbiemror.
Fmija ia dha t qarit, sapo pa q nna e tij u zhduk pas murit.
T ftohtt e kishte mbrthyer n palc, por prsri vazhdonte t ecte duke ln gjurm n
dbor.
Kur mbaroi s ligjruari, salla shprtheu n duartrokitje t zjarrta pr aktorin e madh.
Kishin hequr t zit e ullirit pr t arritur deri n finalen e dshiruar prej kohsh.
Ushtrimi 6
Nnvizoni emrat. Ata q jan n shums i ktheni n njjs, ndrsa ata q jan n njjs i vini
n shums. Si formohet shumsi i tyre?
Senor Pinto na kishte kthyer qindra vjet prapa, n kohn kur njerzit nga Bahia shkmbenin
kryqin e drunjt me varse guackash e gursh t muar, n dhembjet e atyre q veshn pr
her t par kpuc, n zhgnjimin e atyre q guxuan an e pa an Bahian me gjyslyk, n
skorbutin e sjell prtej detit, n barutin, n busullat, borsalinat, kopsat, kompaset, shishet,
kamzhikt, ort, qirinjt, shandant, librat, pasqyrat, parfumet, pirunt, lugt, grshrt,
krehrt, pincat, ekit, gozhdt, sapunin, alfabetin, ligjet, kishat, burgun, pushkatimet,
kryqzimet, taksat, borxhet, fajdet, pullat, parat, metrin, miljet, shtetin, rrogat, spitalet, letrat
etj., n kohn pra, kur t gjitha kto mallra dhe institucione t ardhura prtej detit, kishin
zbarkuar n Bahia pr t akorduar shqisat e t parve. (Ben Blushi).
Ushtrimi 7
Grupet e emrave t dhn m posht i vini n numrin shums. Si formohet shumsi i emrave
pr do grup.
ushtar, flamur, mburoj, mur, ulrim, mulli, lum, hapsir, shkmb, uj, shok, kanal,
shqiponj, kalama, bari, gryk (mali) ;
plak, der, vit, zog, avull, kal, grua, mik ;
breg, shteg, yll, pyll, gardh, pirg, pellg, zall,
njeri, prrua;
batanije, hardhi, qershi, shtpi, ide, bela, shaka, anije, lule, mace etj.
Ushtrimi 8
Vini n shums emrat (n trajtn e pashquar). Dalloni prapashtesn e shumsit.
dyqan, film, flamur, furr, karvan, dokument, liqen, planet, pus, rrogoz, sup, shkelm, thesar,
xham, trotuar, sahat, sahan, zarf, aeroplan, karkalec, bilbil, engel, grusht, kndes, tip, xhep,
dru, hidrocentral, filxhan, prind, hamall, oban, gisht, drapr, detyr, mnyr, kuror,
gjymtyr, kular, lot, gol, fron, hambar, autobus, aeroport, dollap, restorant, krevat, kazan,
minder, lmsh, automobil, dembel, kandil, zinxhir, kokosh, fener, karafil, nip, klysh, bisht,
det, shkmb, dhelpr, bar, shi, bri, qilim, artist, shofer, civil, araf, komandant, doktor, artist,
yll, kufi, nxns, student.
Ushtrimi 9 Ndrtoni dy fjali me emra q prdoren vetm n shums. Nnvizojini ata.
a. ______________________________________________________
b. ______________________________________________________
Ushtrimi 10 Ndrtoni dy fjali me emra q prdoren vetm n njjs. Nnvizojini ata.
a._________________________________________________________
57

b. _________________________________________________________
Ushtrimi 11
Gjeni emrat q prdoren vetm n numrin njjs. Shpjegoni arsyet.
Qmtonte dbora e par e atij viti. Dheu, i mardhur nga ngricat e i njomur nga mjegullat
endacake, po e priste mushtullukun e qiellit me nj heshtje solemne. Fluturzat e rralla binin
plot naze duke nusruar npr er me drithmat e ngjethjes pr fatin e tyre aty posht, n tokn
e premtuar. Nse stacioni i par do t qllonte t ishin djerrinat e zhveshura dhe udht e
prbaltura, ather do t humbisnin shpejt nurin e vellos, sepse do t shkriheshin e do t
bheshin nj apo m keq, nj turbullir pellgoresh, e shkelur dhe e shtypur pa mshir. Po
mund t qllonin m me fat, t mbeteshin n degzat e drurve e t qndisnin dantellat e tyre,
ose t shtroheshin butsisht mbi barin e mezhdave, q i qaste pr t bujtur pa ua krkuar
virgjrin kristalore. Dhe ather, natyra e madhe dhe e paan do t vishte prspari njrn nga
rrobat e saj m t bukura q, kur e kundron, ta mban shpirtin pezull, n pritje t stins s
qetsis. Krijuesi i mistershm i gjithsis, duke na mohuar pak nga ngrohtsia diellore, do t'u
hidhte tani gzofin e bardh mbi supe pr t'i mbrojtur nga acari bimsin e gjallesat q lvrijn
nn t e npr t. (Teodor Lao, Nj vit i i hidhur).
Ushtrimi 12
Gjeni emrat q prdoren vetm n shums. 'kuptime kan ata ?

do jav i pastronte qelqurinat me kujdes.


At vit, t korrat ishin t mbara.
- Ke t holla me vete ? - e pyeti ai.
Mujs sikur iu pren leqet e kmbve, kur dgjoi 'i kishte ngjar shokut t vet.
Syzet i hoqi fare dhe filloi t thrriste me sa kishte n kok.
Shtojzovallet i hasim dendur n krijimet e popullit shqiptar.
Alpet e Shqipris jan shum trheqs pr t huajt.
Skit i merrte me vete do t diel, kur shkonte n fshat.
Ia kishte nxjerr t palarat n shesh.
Mustaqet i mbante me shum kujdes.
do ver mblidhte misrishte pr bagtit.
Jelet e kalit i pastronte dhe i krihte q n mngjes hert.

Ushtrimi 13
Me emrat e dhn ndrtoni fjali. A mund ti prdorni ata n numrin njjs dhe pse.
hime, krunde, kaurrela, kominoshe, naze, t lnat, gramoret, itjanet, doke, duaj, dhele, t
falat, t ndenjurat, dhent.
Ushtrimi 14
Grupet e mposhtme i ktheni n numrin shums dhe pastaj prdorini n fjali. Vini re
ndryshimet q pson gjinia e emrit.
vend i bukur, uj i ftoht, shi i madh, zbulim i rndsishm, mal i lart, burim i ftoht, komb
i lasht, fis i madh, shtet i ri, shqetsim i madh, vendim i drejt, pus i thell, organ i lart,
fakultet i ri, zakon i keq, seminar i organizuar, elektron i lir.
Ushtrimi 15 Prcaktoni gjinin e emrave t dalluar me shkronja t zeza. Kalojini ato n
numrin shums. Cilat jan ndryshimet q vini re n fjali?
58

Ai q ndrmore ti, ishte nj vendim i drejt.


____________________________________________________________________________
I njomi buzt n uj t ftoht dhe shijoji freskin e pyllit.
____________________________________________________________________________
Kishte vizituar s fundmi nj fshat t vjetr mbi rrzn e atij mali.
____________________________________________________________________________
Ky mendim nuk po e linte t qet prej ditsh.
____________________________________________________________________________
Ushtrimi 16
Gjeni emrat dhe thoni n 'ras jan prdorur.

Kurrgj s'qenka kurrgj


Si e kemi ln njher un e Lami
As Lugu i Helmit as hijet Bregut t Molls
Ku mollt ve i kujtonim t kuqe
E na kuqeshin faqet gjith vern e lume
As mrizi degbig mes t cilave
Rrinte dielli n dymbdhjetepes
Kurrgj s'qenka kurrgj as ai zjarri i rnadh
Q ra shi i mbar e na e fiku
Q ra shi i mlr e na e fiku se digjen malet
Se digjen more malet e na flet Shaban Syla
Kurrgj s'qenka kurrgj
Si e kemi ln njher un e Lami o zot
Po kush i paska prekur
Po kush i paska prishur e ndrruar t gjitha
Si t mos kishin qen asnjher ktejpari
Un e Lami me delesykat me buk e djath
N gjeth paje dhe me fyell
Kurrgj s'qenka kurrgj
Si e kemi ln njher un e Lami
As Shpella e Bli Hunit as turra e gurve
Mbi t ciln hypnim t rritemi as lisat as
Gurra e Magjupit Ujholl
Gurra e Magjupit ujmir
Ku pinim n flet krsane
As gjollat e kuqe as
Kurrgj s'qenka kurrgj
Si e kemi ln njher un e Lami
Ve toka e vjetr dhe era
Ve toka e vjetr dhe ret prher shtegtar
T m thon se rrodhi ktyre lugjeve koha
Rrodhi si s'rrodhi dhe asgj nuk gjeti
Pos dy pushkve t vogla shtogu lidh me toj
59

Ose t m thon
T gjitha jan ktu t gjitha jan
Pos fminis suaj e barit t njom e qingjave. (Azem Shkreli, Bregu i Molls).
Ushtrimi 17
N pjesn e mposhtme t njjtt emra prdoren edhe n trajtn e pashquar, edhe n trajtn
e shquar. 'ndryshime ka mes tyre? Pr 'qllime prdoren n t dyja trajtat?
Nj cop tok pran shtpis, nj gardh, nj pem q tund kraht, nj vij uji q gurgullon, nj
dele q blegrin, nj lop q ecn krenare si zonj e madhe, nj kndes q kndon mbi gurin n
avlli, jan embrioni i atdheut dhe embrioni i atdhedashuris. N kt embrion u lidh dhe hodhi
rrnj atdhedashuria q do t t ndjek pas tr jetn, q do t t dhemb dhe do t t thrras
kudo q t jesh, q do t duket i mbl dhe tymi i oxhakut.
Kur bujkut iu mor ajo cop tok, ajo dele dhe ajo lop, nisi t'i ftohet atdhedashuria dhe nuk e
ngrohnin dot fjalt q derdheshin si prrenj n gazeta pr patriotizmin dhe dashurin pr tokn.
Ai nuk dgjonte m n oborrin e tij blegrimn e deles dhe pllitjen e lops, nuk e shikonte
fare pran nisjen e gjelbrimit t grurit dhe vallen e kallinjve, se ara nuk ishte e vetja; ishte e t
gjithve dhe e askujt. Por bujku e kishte mendjen te toka dhe prgjrohej pr t, duke besuar se
ajo do t bhej prsri e tij, si nj grua q prkohsisht kishte ikur e gnjyer pas ndonj
lajkatari dhe vuante pr t dashurin e par; me shpresa pr t'u bashkuar prap. Dhe bujku u
bashkua me tokn, q sht atdheu, nna, gruaja, fmija, dashuria. Nga ky bashkim do t lind
nj atdhedashuri e nj shkalle m t lart, nj atdhedashuri e klims s demokracis dhe e
blerimit t shndetshm. (Dritro Agolli, Dhe bujku u bashkua me tokn).
Ushtrimi 18
Gjeni emrat n trajtn e shquar dhe n trajtn e pashquar. Kur emrat prdoren me kuptim t
individualizuar. Thoni funksionet sintaksore t emrave n trajtn e pashquar.
Sa iknin nxnsit, luginn e pushtonte shkretia. Dielli, q ishte shuar diku prapa kodrs s
zhveshur, lshonte nj hije t prhimt, bhej muzg dhe shndrrohej befas n nat. Te shkolla
nuk kishte m zra. Nga larg vinin zrat e kafshve dhe shpendve, przier me zrin e njeriut
q donte ta ndrynte brenda muresh gjithka, me trup e me mish, me z e me ngrohtsi gjaku,
me lebeti zanoresh, ta ndrynte pr t shkuar natn e ta ndrynte n agim. Fshati po ndizte dritat
nj nga nj.
do pasdite, kur nxnsi i fundit kaprcente qafn e pasmalit, Dritanin e mposhtte psikoza e
braktisjes. Aty ku jetonte, i dukej fundi i bots. Aty ku jetonte, niste ftohtsia, ideja e
prmasave t mbyllura. Pasi kaloje nj prrua t that dymbdhjet muaj viti, delje n nj
lirisht t mbyllur nga kodrat e zhveshura. Prtej kodrave dukej shpina vigane e nj mali t
bardh, ngarkuar me bor. Aty n lirisht ishte shkolla: nj ndrtes me dy dhoma, nj hajat
me parmak dhe, midis dy dhomave, nj dhom e vockl fare, as sall msuesish, as depo
pajisjesh shkollore, po ndrkoh ishte gjithka:edhe sall msuesish, edhe depo pajisjesh
shkollore, edhe fjetore pr Dritanin. Aty kishte sajuar nj krevat sidokudo me drrasa, kishte
sjell dyshek e jorgan nga shtpia dhe ... (Shefqet Tigani, Nata e bors s par).
Ushtrimi 19
Thoni kategorit gramatikore t emrave n pjesn e dhn.
Ver: jo! Vjesht: jo! Dimr: po! Pranver I thoshin! Diell ndr dhmb. Edhe thuhet
pranver. Edhe edhe! Po far t merret tjetr! Dhe jo e jo! Por. Ja, Loti n Tok. I vakt.
Loti dhemshuror. Djegs. Loti. I dal n sy. Gurrat i l npr faqe. T lhtson. E thith toka.
Loti. I dal n sy. I mbetur n sy. T verbon. Vshtir. Shpirti t thiht lot. Ne. Njerzit t
60

thithin lot. Sythat me lot. Sythat me lot. Stint e reja lotojn. Gatisin fuqin. T jet si t
jet. Shpirtrat forcohen nse thithin lot. Mufaten. Dhe nj dit shprthejn. Rrmbejn.
Hapin shtigje t reja. Andej nga duan t rendin vet. Dhe sythave t prziera me lot. Sythave
t prziera me gaz. Krenin e prmotshme: Prlintja shpirtin dhe fuqin. At q gjithkujt i
duhet. Q e desh shum. Prlindjen e mbar. At q duhet gjithmon t jet. Loti digjet ndr
sy. Kujtohej Trungu i Tij. I pathyeshm npr gjith ato stuhi e shtrngata. Trungu yn. N
dhe t huaj. Midis nj njomsie ton. Njomsie q e mbajti gjith. Prej nga hodhi ngrohtsi.
Shpres. Drit. Toka priste lotin. Ti zbuste sythat. Digjej bashk E dinte kt? Po.
Besonte. Mendjen e jep ai gjithnj njsh, pr kt. Ndaj. Besonte. Bashk me pikn e ujit t
syrit. E forta. Thellohej ndr t gjith. Kahdo. Kudo. Porosia e tij. Peng i mbar. Vepr e
gjall. Fytyra e tij. (Ibrahim Rugova, Prehje lirike).
Ushtrimi 20
Klasifikoni emrat sipas formimit t tyre
mbikalimit, vallzim, puntoria, thashetheme, besnikrin, det, hatrmbetje, mosbesimin,
rindrtimet, hapje, shtojzovalle, nat, pyllzim, vendqndrimit, rizgjime.
Ushtrimi 21
Formoni nga 2 emra pr secilin model:
a. parashtes + tem ____________________________________
b. tem + prapashtes __________________________________
c. parashtes + tem + prapashtes ______________________________
d. tem + tem ___________________________________________
Ushtrimi 22
Me fjaln det formoni nj emr t prejardhur dhe nj emr t prbr.
a. __________________________
b. __________________________
Ushtrimi 23.
Gjeni fjaln e futur gabim. Arsyetoni pse.
nnshtetsi, ngarkim-shkarkim, nntok, drejtpeshim, dymbdhjet, riorganizim, i ati.
Ushtrimi 24
Emrat e dhn m posht i analizoni sipas formimit: cila sht tema fjalformuese dhe
mjetet fjalformuese pr secilin ?
prgjithsim; prshndetje; qllim; fshatar; bukuri; klithm; vends; nxns; malsor; krijues;
ndrtues; argjendar; kundrshtar; kolonjar; kosovar; shkaktar; gjuhtar; dasmor; drejtor; fierak;
dibran; korean; artist; elektricist; kursant; asistent; karrocier; portier; akullore; rregullore; ditar;
frges; veshje; barishte; mbeturina; mblsir; vjetrsir; fidanishte; ullisht; mngjesore;
kripore; gjelltore; rrafshin; rrethina; shkrettir; lumturi; dituri; varfri; mjeshtri; pabesi;
dredhi; befasi; rndsi; miqsi; bashksi; cilsi; sasi; besnikri; domosdoshmri; madhsi;
pleqsi; krijes; ngatrres; ligjrat; zemrat; gurgullim; pshertim; fodullk; feudalizm;
kapitalist; turizm; korrektur; arkz; atletik; metrik; folez; zogz; copz; nato; kmbz;
njerith; voglush; rrugic; mosveprim; mosprfillje; padurim; nnkryetar; mbiemr; prvjetor;
ndajshtim; prejardhje; strmbes; prqindje; prjetsi; LDK; PDK.
61

MBIEMRI
shtjet kryesore:
Njohuri t prgjithshme
Klasifikimi i mbiemrave
Kategoria gramatikore e gjinis
Kategoria gramatikore e numrit
Kategoria gramatikore e rass
Kategoria gramatikore e shkalls
Emrzimi i mbiemrit
Formimi i mbiemrave
Njohuri t prgjithshme
Mbiemr quhet ajo pjes e ligjrats q shnon nj tipar t realies dhe prshtatet n gjini, n
numr e, pr nj pjes, edhe n ras me emrin e ksaj realieje. Mbiemri ka dhe kategorin e
shkalls. Ndrsa kategorit gramatikore t emrit jan t mvetsishme, t mbiemrit jan t
varura nga ato t emrit, p.sh.: Mbi barin e ri shndritnin ca pika t mdha vese, q pasqyronin
dritn e fort t diellit mngjesor.
Kuptimi kategorial i mbiemrit sht kuptimi i tiparit t realies, t emrtuarit e nj cilsie, vetie
a karakteristike dalluese t ksaj realieje. Kto tipare t emrtuara nga mbiemrat nuk jan t
mvetsishme, por u prkasin sendeve t karakterizuara prej tyre. Pra, mbiemrat e emrtojn
cilsin si dika q i prket nj realieje t dhn, prandaj n fjali ata jan n lidhje t ngusht
gramatikore me emrin q emrton ose me premrin q tregon. Pa nj emr ose premr t
shprehur n fjali ose t nnkuptuar, nuk mund t ket mbiemr. Pikrisht, ktu ndryshojn
mbiemrat nga emrat abstrakt t prejardhur prej tyre. Kta emra shnojn nj cilsi q
mendohet si e mvetsishme, e abstraktuar nga sendet e dukurit e ndryshme, pr shembull:
Gjer at dit ne kishim qen shum t lumtur, por at lumturi nuk e kishim ndier. Duke u
prdorur n fjali, mbiemrat ndryshojn formn e tyre sipas numrit, gjinis e nj pjes e tyre
edhe sipas rass dhe t gjitha kto prbjn paradigmn karakteristike t mbiemrit. Midis
sistemit paradigmatik t emrit dhe t mbiemrit ka nj ndryshim thelbsor: ndrsa emrat kto
kategori gramatikore i kan t mvetsishme, mbiemri i ka t varura, t kushtzuara nga ana
sintaksore, ato jan thjesht shprehje e prshtatjes sintaksore t mbiemrit me emrin: Gjeta esht
djal i ri dhe i shkatht. Majlinda dhe Mira jan vajza t reja dhe t shkathta. Kjo sht
merit e vajzs s re.
Mbiemri ka dhe nj kategori karakteristike t ciln s'e ka emri, kategorin e shkalls: kng e
vjetr (m e vjetr, shum e vjetr).
N fjali mbiemri kryen kto funksione sintaksore: t prcaktorit me prshtatje, t gjymtyrs
emrore t kallzuesit emror dhe t prcaktorit kallzuesor t kryefjals e t kundrinorit t
drejt p.sh.: Vepra poetike e Naimit sht e pavdekshme. Ajo mohet si udhrrfyese pr gjith
letrsin e mvonshme.
Klasifikimi i mbiemrave
Mbiemrat klasifikohen n baz t dy kritereve: a. sipas kuptimit t tyre leksikor (semantik); b.
sipas strukturs.
1. Klasifikimi sipas kuptimit leksikor
N baz t kriterit kuptimor, pra t faktit se far tipari shnojn dhe n mnyr e japin kt
tipar, mbiemrat e shqipes ndahen n dy grupe t mdha: mbiemra cilsor; mbiemra
marrdhnior.
62

Mbiemrat cilsor e emrtojn cilsin e emrit drejtprsdrejti dhe kjo cilsi sht e ndryshueshme, mund t dal n shkall t ndryshme tek e njjta realie ose te realie t ndryshme,
p.sh.: Kjo ishte nj kng e bukur, shum e bukur.
Mbiemrat cilsor emrtojn veti q rroken drejtprsdrejti me an t shqisave ose jan t
mendueshme, si ngjyr: i bardh, i kuq; shtrirje hapsinore, madhsi, form: i gjat, i holl, i
madh, i rrumbullakt; shije: i thart, i mbl, i shijshm, i hidhur; veti fizike e gjendje
shpirtrore: i dobt, i fort, i ri, i knaqur, i trishtuar, i verbr; cilsi karakteri a mendore:
besnik, budalla, dinak, krenar, i ndershm etj.
Mbiemrat marrdhnior e japin cilsin e sendit nprmjet emrtimit t marrdhnieve t
ktij sendi me nj send tjetr ose me nj rrethan, me nj veprim, me nj numr. Kta mbiemra
mund t shprehin nj marrdhnie lndore, si: unaz e art, kull e gurt; marrdhnie
parkatsore, si: shtpi atrore, dukuri natyrore, trup qiellor; marrdhnien e realies s dhn
me nj veprim, si: makin mbjellse, qndrim mohues, trup rrezatues, gisht tregues;
marrdhnie me nj ast kohor, si: ngjarja e djeshme, prodhimi i sivjetshm, marrdhnie me
nj pik hapsorore, si: kati i poshtm, pamja e jashtme, shtpia e ktushme; marrdhnie me
nj numr: klasa e dyt, grupi i tret etj.
Veorit morfologjike t mbiemrave cilsor dhe marrdhnior
Dy llojet e msiprme t mbiemrave dallohen ndrmjet tyre jo vetm nga ana kuptimore, por
dhe nga veorit morfologjike.
Mbiemrat cilsor kan kto veori morfologjike:
1. Mund t jen fjal t parme, t prejardhura ose t prbra: i bukur, guximtar, i ngjashm,
zemrmir.
2. Prej tyre mund t formohen emra abstrakt vetish, cilsish a gjendjesh me an t prapashtesave i, -()ri, -()si, -zi , etj. , si: bukuri, madhri, bardhsi, marrzi, etj.
3. Mund t formojn ifte antonimike, si i ri - i vjetr, i leht - i rnd, i pasur - i varfr;
4. Kan kategorin gramatikore t shkalls, si: djal i urt, m i urt, shum i urt;
5. Njohin t dy llojet e emrzimit: emrzimin e qndrueshm dhe emrzimin kontekstual, si: e
bukura e dheut; Sokoli bri dy tablo: m t bukurn ia dhuroi motrs.
Mbiemrat marrdhnior kan kto veori:
1. Jan t gjith t prejardhur nga emra q emrtojn lnd ose prkatsi, nga ndajfolje vendi a
kohe, nga numror, nga folje ose emra vepruesi, si: i bakrt, glqeror, i djeshm, i siprm, i
pest, i nnt, dftues, etj.
2. Prej tyre nuk mund t formohen emra abstrakt;
3. Nuk mund t formojn ifte antonimike;
4. Nuk e kan kategorin gramatikore t shkalls (me disa prjashtime, p.sh. i afrt, m i afrt,
etj.)
5. Njohin vetm emrzimin kontekstual.
b. Klasifikimi sipas strukturs
N baz t strukturs mbiemrat ndahen n mbiemra t nyjshm dhe n mbiemra t
panyjshm. Te mbiemrat e nyjshm nyja e prparme prbn nj t tr fonetike me trupin e
mbiemrit dhe sht pjes e domosdoshme e tij.
Mbiemra t nyjshm jan: t gjith mbiemrat e parm q mbarojn me -, si: i bardh, i
mir, i par; mbiemrat e formuar me prapashtesat -()m(), -shm, -()t(), -, si: i fism, i
mesm, i parm, i sjellshm, i hekurt, i fort; t gjith mbiemrat q vijn nga pjesorja, si: i
shtruar, i mbyllur, i lyer, i zn; mbiemrat q formohen me nyjzim dhe prngjitja e togut
pa+emr, si: i pagjum, i papun; disa mbiemra t tjer t parm a t prejardhur, si: i
shurdhr, i verbr, i mbl.
63

Mbiemra t panyjshm jan: ata q formohen me an t konversionit nga emrat prgjegjs


duke u mbiemrzuar, si: shkodran, fierak; mbiemrat me kuptim prkatsor me prapashtesat ar, -tar, -ik, -ist, -iv,-or, -tor etj., si: djaloshar, kombtar, heroik, specialist, objektiv,
edukativ, dimror, puntor etj; mbiemrat e prejardhur nga pjesorja, si: sulmues, godits,
shkels; mbiemrat e prbr, si: ditgjat, fatmir, buzplasur, ekonomiko shoqror, etj.
Duhet pasur parasysh se n gjuhn shqipe, krahas forms s nyjzuar t mbiemrave t
nyjshm, pr disa prej tyre haset dhe nj form e panyjzur, q del me funksionin e
kallzuesorit ose si pjes e kallzuesit emror: bardh, gjall, kuq, smur, shndosh, verdh.
Pr shembull: Po ai mjeku, mbeti gjall? U kthefsh shndosh! Edhe smur jam, -tha ai.
Nga forma kta afrohen me ndajfoljet e mnyrs, por largohen prej tyre kuptimisht, sepse
shprehin tipar t sendit dhe jo t veprimit, duke dal n funksionet sintaksore t mbiemrit dhe
jo t ndajfoljes.
1. Kategoria gramatikore e gjinis
Ndryshe nga emrat t cilt i karakterizojn, mbiemrat ndryshojn edhe sipas gjinis. do emr
ka nj gjini t vetme, kurse mbiemri mund t vendoset n gjini t ndryshme, rrjedhimisht, i
njjti mbiemr, n varsi nga gjinia e emrit q karakterizon, mund t ket forma t ndryshme
gjinie. N shqipen standarde mbiemrat kan dy gjini: gjinin mashkullore dhe gjinin
femrore. Gjinia asnjanse te mbiemrat sht duke u zhdukur krejt. Mbiemrat e panyjshm
prdoren vazhdimisht n t njjtn form, edhe kur karakterizojn emra t gjinis mashkullore,
edhe pr emra t gjinis asnjanse, ndaj kta mbiemra nuk kan gjini asnjanse. Mbiemrat e
nyjshm prdoren ende n gjinin asnjanse vetm n bashkvajtje me disa emra asnjans
prejmbiemror ose prejfoljor t nyjzuar: Ka nj t ecur t kndshm; U smur nga t qart
e shumt. Forma e gjinis mashkullore sht trajta prfaqsuese e mbiemrit. Prej saj formohet
ajo e gjinis femrore n baz t disa rregullave t caktuara.
Formimi i gjinis femrore t mbiemrave t nyjshm
Mbiemrat e nyjshm e formojn gjinin femrore:
a. Duke ndryshuar vetm nyjn e prparme i n e, si: i njom - e njom; i lngt e lngt; i
rnd - e rnd;
b. Duke ndryshuar nyjn e prparm i n e dhe duke marr morfemn femrorizuese -e, si: i
djeshm - e djeshme, i afrm - e afrme, i kuq - e kuqe.
(Mbiemrat i ri, i zi, i lig e formojn ndryshe gjinin femrore).
Formimi i gjinis femrore t mbiemrave t panyjshm
Kta mbiemra e formojn gjinin femrore:
a. Duke i shtuar tems s gjinis mashkullore morfemn femrorizuese -e, si: dinak - dinake;
normal - normale; sylesh - syleshe; dhjetkatsh - dhjetkatshe;
b. Duke e ruajtur t pandryshuar formn e gjinis mashkullore, si: gojmjalt - gojmjalt;
sypish - sypish etj. N kt mnyr e formojn kryesisht nj pjes e mbiemrave t prbr.
c. Ashtu si do ta formonte elementi i dyt i mbiemrit t prbr: zemrmadh-e; shpitlig-,
ekonomiko-shoqror-e, gojmbl.
Nj numr mbiemrash q jan formuar me konversion prej emrash, n gjinin femrore kan
form t njjt me at t emrave femror prkats, si: plak -plak; puntor - puntore;
budalla- budallaqe.
2. Kategoria gramatikore e numrit
Formimi i shumsit t mbiemrave ndryshon jo vetm midis dy gjinive, por edhe midis
mbiemrave t nyjshm dhe t panyjshm t secils gjini.
Formimi i numrit shums t mbiemrave t nyjshm t gjinis mashkullore
Kta mbiemra e formojn shumsin duke ndryshuar nyjn e prparme i n t: i mir - t mir; i
that - t that; i leht - t leht.
64

Disa mbiemra psojn dhe ndryshime tingujsh n tem ose marrin edhe prapashtes
trajtformuese t shumsit: i keq - t kqinj; i madh - t mdhenj; i ri - t rinj; i lig - t ligj etj.
Formimi i numrit shums t mbiemrave t panyjshm t gjinis mashkullore.
Kta mbiemra e formojn shumsin:
a. Duke marr n fund prapashtes trajtformuese t shumsit -: besnik - besnik; sylesh sylesh; prparimtar prparimtar, etj.
b. Duke ruajtur t pandryshuar formn e njjsit: djal sypish - djem sypish; prkdhels;
pyets etj.
Formimi i numrit shums t mbiemrave t nyjshm t gjinis femrore
Mbiemra t till e formojn shumsin:
a. Duke ndryshuar vetm nyjn e prparme e n t. Kshtu e formojn shumsin gjith
mbiemrat e nyjshm q n njjs dalin me -e: gazet e sotme - gazeta t sotme; e kuqe - t
kuqe; e sjellshme - t sjellshme etj. Nga kjo bjn prjashtim disa mbiemra: e keqe- t kqija; e
madhe - t mdha etj.
b. Duke ndryshuar nyjn e n t si dhe duke marr prapashtesn trajtformuese t shumsit -a.
Ktu hyjn gjith mbiemrat q n njjs nuk mbarojn me -e: e mir - t mira; e verdh - t
verdha; e dashur - t dashura etj.
Formimi i numrit shums t mbiemrave t panyjshm t gjinis femrore.
Kta mbiemra e formojn shumsin:
a. Duke ruajtur t pandryshuar formn e njjsit. Ktu hyjn t gjith mbiemrat q n njjs
dalin me -e ose me nj zanore t theksuar: vajz guximtare - vajza guximtare; faqekuqe;
syqershi; syulli etj.
b. Duke marr n fund prapashtesn trajtformuese t shumsit -a. Ktu hyjn mbiemrat q
nuk mbarojn me -e ose me nj zanore tjetr t theksuar, si dhe mbiemrat e prbr q kan si
element t dyt nj pjesore: vajz zemrbardh - vajza zemrbardha; gojmbl - gojmbla;
syshkruar - syshkruara etj.
3. Kategoria gramatikore e rass
Mbiemri vendoset zakonisht pas emrit, por mund t vendoset edhe para tij kur ka ngarkes
emocionuese si: i miri djal, e mira vajz, i dashuri vlla, e nderuara redaksi etj.
Mbiemrat e panyjshm, kur jan n funksion t prcaktorit kallzuesor, nuk lakohen, nuk
ndryshojn, pavarsisht nga rasa e emrit, si pr shembull: Sokoli njihet pr krenar. Sokolin e
mbajn pr krenar.
Mbiemrat e nyjshm ndryshojn vetm nyjn e prparme. Kur jan gjymtyr emrore e
kallzuesit emror ose prcaktor kallzuesor t kryefjals a t kundrinorit t drejt, vihen
vetm n rasn emrore a kallzore.
Kur vendosen para emrit, mbiemrat lakohen dhe marrin mbaresa (njlloj si mbiemrat e
emrzuar), kurse emri ndjeks del i pandryshuar. p.sh. :
E.
Gj.
Dh.Rr.
K.

i ...

i miri djal
t mirit djal
t mirit djal
t mirin djal

Pra, mbiemrat e nyjshm e kan kategorin e rass n t dyja prdorimet: pas dhe para emrit.
Mbiemrat lakohen n bashkvajtje me emrat ose m vete, si t emrzuar. Lakimi i mirfillt
sht i pari, kurse n rastin e dyt kemi t bjm n t vrtet me emra.
Mbiemri lakohet ndryshe kur emri q prcakton sht i pashquar e ndryshe kur sht i shquar.
65

Gjinia mashkullore
Emr i pashquar + mbiemr i nyjshm
Em. djal i mir e i urt
Gj. i ... (nj) djali
Dh. Rr. (nj) djali
t mir e t urt
K.
djal
N numrin shums, pas emrave t pashquar, mbiemrat e nyjshm nuk ndryshojn npr rasa,
pra nuk lakohen.
Emr i shquar + mbiemr i nyjshm
Njjs
E.
Gj. i ...

djali i mir e i urt


djalit t mir e t urt

Dh. Rr.
K.

djalit t mir e t urt


djalin e mir e t urt

Shums
E. K.
djemt e mir e t urt
Gj. i ... djemve t mir e t urt
Dh. Rr.

djemve t mir e t urt

Mbiemr formalisht i emrzuar+emr i pashquar lakohet kshtu:


Njjs
E.
Gj. i ...
Dh. Rr.
K.

i miri
t mirit
t mirit
t mirin

Shums
Em. K.
Gj. i ...
Dh. Rr.

djal

t mirt
t mirve
t mirve

djem

Gjinia femrore
Emr i pashquar + mbiemr i nyjshm
Em. vajz e mir e e urt
Gj. i ... (nj) vajze
Dh. Rr. (nj) vajze
K.
vajz

t mir e t urt

Mbiemrat e nyjshm t gjinis femrore n shums, kur prcaktojn nj emr t pashquar, nuk
lakohen.
Emr i shquar + mbiemr i nyjshm
Njjs
Em. vajza e mir e e urt
Gj. i... vajzs s mir e t urt
Dh. Rr. vajzs s mir e t urt
K.
vajzn e mir e t urt

Shums
Em. K. vajzat
Gj. i ... vajzave
Dh. Rr. vajzave

e mira e t urta
t mira e t urta
t mira e t urta

Mbiemr formalisht i emrzuar + emr n t pashquarn lakohet kshtu:


66

Njjs
Em.
e mira
Gj. i... s mirs
Dh. Rr. s mir vajz
K.
t mirn

Shums
Em. K. t mirat
Gj. i ... t mirave
Dh. Rr. t mirave

vajza

4. Kategoria gramatikore e shkalls


Shkalla e mbiemrit shpreh masn n t ciln shfaqet cilsia te frymori ose sendi i dhn. Kt
kategori e kan vetm mbiemrat cilsor, kuptimi i t cilve lejon q tipari i emrtuar prej tyre
t shprehet n shkall t ndryshme.
Nuk shkallzohen mbiemrat marrdhnior (i drunjt, i metalt, i tret etj); gjithashtu, nuk
shkallzohen edhe mbiemrat cilsor q tregojn nj tipar absolut: i vdekur, i verbr, i
mendur etj. (kur prdoren jo n kuptim t figurshm).
Pr shprehjen e shkalls gjuha shqipe prdor vetm forma analitike me elemente leksikore.
Duke u mbshtetur n kundrvnien kuptimore, mbiemri ka tri shkall: shkalln pohore,
shkalln krahasore dhe shkalln siprore.
1. Shkalla pohore shnon thjesht tiparin e sendit, jasht do krahasimi. Kjo shkall e jep
cilsin e sendit si dika absolute: Mbi malet e larta bora e re zbardhte si nj araf i paan.
Shkalla pohore prligjet vetm pr ata mbiemra q kan edhe dy shkallt e tjera, pra, kur
ekziston kundrvnia e plot. Shkalla pohore nuk shprehet me ndonj tregues morfologjik dhe
sht forma prfaqsuese e mbiemrit.
2. Shkalla krahasore. Kjo shkall na shnon se cilsia e dhn krahasohet me t njjtn cilsi
ose me nj cilsi tjetr, p.sh.: At mngjes fusha dukej m e gjer dhe m e bukur. Ajo ishte
atletja m e shpejt e skuadrs. Pr Sknderbeun ishte aq e drejt sa edhe e merituar lvdata.
Pr t pasur krahasim midis dy a m shum cilsive, duhet t kemi patjetr dy krah, dy
gjymtyr t krahasimit. Zakonisht ato shprehen q t dyja, por ndodh q krahu i dyt nuk
shprehet, sepse sht i nnkuptueshm: Foli gjat. Pastaj shtoi me z m t lart.
Lidhja e dy gjymtyrve t krahasimit bhet me an t lidhzave krahasuese.
Mbiemri ka shkall krahasore t barazis dhe t pabarazis. Kjo e fundit ndahet n shkall
krahasore t sipris relative, t sipris absolute dhe t ultsis.
a. Shkalla krahasore e barazis. Kjo shkall tregon se cilsia e dhn sht n nj shkall t
barabart me nj cilsi tjetr ose me t njjtn cilsi te nj realie tjetr ose tek e njjta realie n
rrethana t tjera. Shkalla krahasore e barazis nuk ka form t veant. Ajo sht e njjt me
shkalln pohore, por zakonisht shoqrohet me ndajfoljet e sasis aq ose kaq t paravendosura,
kur krahu i dyt i krahasimit lidhet me lidhzn sa: Mimoza u tregua aq e shkatht, sa dhe e
zgjuar. Krahu i dyt i krahasimit edhe mund t mos shprehet, sepse nnkuptohet; n kt rast
ndajfoljet aq e kaq jan t domosdoshme: Ne krenohemi q kemi nj mik kaq t mir e besnik.
Gjymtyra a krahu i dyt i krahasimit mund t lidhet me lidhzn sa ose si: Nuk sht lexuar nj
libr aq i uditshm si ky. Krahu i dyt mund t mungoj edhe n ndrtime t ksaj natyre:
Qielli ishte po aq i vrenjtur. Kto t dyja pr ne jan po aq t shtrenjta.
b. Shkalla krahasore e sipris relative. Kjo shkall tregon se cilsia e dhn sht n nj
shkall m t lart se e njjta cilsi e nj send tjetr ose te i njjti send n rrethana t tjera, ose
se nj cilsi tjetr. Emri q e ka cilsin n shkalln m t lart, prbn gjymtyrn e par t
krahasimit, kurse emri me cilsi me shkall m t ult, prbn gjymtyrn e dyt: Inxhinieri
ishte m i gjat se tekniku. Kjo qetsi e bnte detin m madhshtor, m t pafund.
Forma e shkalls krahasore t sipris relative ndrtohet n mnyr analitike: forms s
shkalls pohore i paravendoset pjesza m (me origjin ndajfoljore): Kjo abetare pr armiqt
ishte m e rrezikshme se topi.
67

Forma e ksaj shkalle mund t shoqrohet nga ndajfolje t ndryshme sasie, q jan prforcuese
dhe tregojn shkallzim t ndryshm t intesitetit t tiparit, si: shum, pak, akoma, edhe, ca,
jashtzakonisht, tmerrsisht, tepr, etj.
Skema e ktij prforcimi sht: ndajfolje prforcuese + mbiemr n shkalln krahasore t
sipris relative, p. sh. : Ajo fjongo n grsheta e bnte vajzn shum m t re se ' ishte.
Kur jan t shprehura t dy gjymtyrt, e dyta lidhet me lidhzat se, sesa, nga: Knga qenka m
e fort se njeriu. S'ka gj m t bukur sesa t shohsh riviern shqiptare. Dashke t dalsh m
e zgjuar nga un. Gjymtyra e dyt mund t mungoj, kur sht e njohur pr bashkbiseduesin:
Niveli i prgatitjes sht ngritur n nj shkall m t lart.
c. Shkalla krahasore e sipris absolute
Kjo shkall tregon se cilsia e dhn te nj a disa sende sht n shkalln m t lart n
krahasim me po at cilsi te realiet e nj lloji t t njjtit grup: Gzimin e nderojn si nj ndr
djemt m t zgjuar e m t dashur t fshatit ton.
Kjo shkall dallohet kuptimisht nga shkalla krahasore e sipris relative, sepse vihen prball
nj realie me nj grup t tr realiesh, d.m.th., mbiemri n kt shkall krahason pjesn me t
trn ( n nj tipar t caktuar.)
Pr kt shkall sht karakteristike prdorimi i mbiemrit me emrin n trajtn e shquar, kurse
kur emri sht n trajtn e pashquar, ather, mbiemri sht n shkalln krahasore t sipris
relative. Krahaso: Vita sht vajza m e madhe e shtpis s Shpiragajve (siprore absolute).
N kamp ishte njohur me nj shok m t madh (siprore relative).
Pr shprehjen e gjymtyrs s dyt t krahasimit prdoret rasa gjinore ose nj ras tjetr e
emrit t shoqruar me parafjalt: n, ndr, ndrmjet, midis, prej, nga. Pr shembull: Petriti
ishte m i dituri i kursit. Ti ndr t gjitha shoqet ke qen m e mira. Dritani ishte m i hedhuri
midis tyre. M t gzuarit prej tyre ishin fmijt.
Kur grupi i synuar sht i njohur, gjymtyra e dyt mund t mos shprehet fare: Na mbetet edhe
nj turne. Npr male. Ai sht m i vshtiri.
. Shkalla krahasore e ultsis. Kjo shkall tregon se cilsia e dhn sht n nj shkall m
t ult sesa nj cilsi tjetr ose e njjta cilsi te nj realie tjetr, ose tek e njjta realie n
rrethana t tjera. Kjo shkall ndrtohet duke i paravendosur forms s shkalls pohore togun
ndajfoljor m pak, p.sh. : Sot moti ishte m pak i ftoht se dje.
Ndonjher togu m pak mund t prdoret me ndajfoljen e sasis shum, m rrall edhe me
ndonj tjetr; skema sht: shum m pak+mbiemr n shkalln pohore, p.sh.: Shqipria
ishte shum m pak e njohur n Europ para Rilindjes sesa m pas.
Lidhzat q prdoren pr gjymtyrn e dyt t krahasimit jan se, nga. Krahu i dyt i krahasimit
mund t mos shprehet, kur sht i njohur nga bashkbiseduesi: Edhe Sokoli nuk u tregua m
pak i menm.
3. Shkalla siprore
Shkalla siprore e mbiemrit tregon se cilsia e dhn sht n nj shkall shum t lart dhe
shihet jasht do krahasimi.
Ndrtimi i ksaj shkalle bhet n mnyr analitike me an t ndajfoljeve t sasis: shum,
tepr, jashtzakonisht, mjaft, fort, krejt, fare, absolutisht, t cilat zakonisht vendosen para
mbiemrit t shkalls pohore. Skema sht: ndajfolje sasie + mbiemr n shkalln pohore,
p.sh. : Ather jetonim n kushte shum t vshtira. Shkolla sht fare e re. Ai ishte nj gjest
tepr fisnik dhe ka nj domethnie jashtzakonisht t madhe.
Me kt funksion prdoren edhe disa ndajfolje t tjera, si: uditrisht, thellsisht, plotsisht,
absolutisht etj. , p.sh. : Pr suksesin e veprs ai ishte thellsisht i bindur.
Pr t shprehur shkalln siprore, prdoren edhe disa emra me kuptim t figurshm, t cilt, n
rastin e dhn, nuk emrtojn m sende, por nj nga tiparet m karakteristike t ktyre
sendeve, tipar q ata e kan n nj shkall shum t lart: akull, dyll, mjalt, bor, prush,
68

pus, flak etj. , p.sh.: Brenda faqeve prush t kuqe fshihej nj shpirt energjik. Uji ishte akull i
ftoht. N fytyr ishte br dyll i verdh. Nett e dimrit jan litar t gjata.
Emrzimi i mbiemrave
Emrzimi sht kalimi i mbiemrit n klasn e emrave pa ndryshim t jashtm fjalformues, pa
ndajshtesa, pra me konversion.
Ndrsa mbiemri emrton nj tipar q mund tu prkas realieve t ndryshme, mbiemri i
emrzuar prdoret i mvetsishm si emri: duke emrtuar tiparin, emrtohet vet realia q e ka
kt tipar. Pr shembull: e verdha e vezs; t bardht e syrit; t ftohtt e dbors; e mira dhe e
liga nuk harrohen etj.
Qndrueshmria e emrzimit t mbiemrit sht n shkall t ndryshme, ndaj kemi emrzim t
qndrueshm dhe emrzim kontekstual (gramatikor). Emrzim kontekstual kemi ather
kur mbiemri funksion si emr vetm n nj kontekst t caktuar. Kjo ndodh brenda nj njsie
sintaksore pr t mos e prsritur emrin e prdorur m par: Ishte nj e gjat dhe nj e shkurtr.
E gjata i kishte flokt gshtenj, kurse e shkrutra ishte ndryshe.
Emrzimi kontekstual sht prdorim i rastit dhe individual apo pr arsye thjesht stilistike, por
kufiri ndrmjet tij dhe emrzimit t qndrueshm nuk sht i pakalueshm: t kuqt e
buzve(emrzim i qndrueshm); do t fitojn t kuqt dhe jo t verdht (emrzim
kontekstual).
Formimi i mbiemrave
Edhe klasa e mbiemrave pasurohet vazhdimisht me fjal t reja. N gjuhn shqipe mbiemrat
jan fjal t parme dhe jo t parme. Mbiemrat e parm nuk vijn prej fjalsh t tjera, p.sh.:
i gjall, i ri, i mir, i keq, i bukur, i par etj. Ktu hyjn edhe mbiemrat me prejardhje t huaj
q prbrenda shqipes nuk zbrthehen n pjest e tyre prbrse, si: absolut, dekadent, elegant,
naiv etj. Mbiemrat e parm jan m t pakt n krahasim me mbiemrat jo t parm.
1. Mbiemrat jo t parm t formuar me prejardhje
a. Formimi parashtesor
Parashtesat m prodhimtare jan pa- dhe jo- q formojn mbiemra me kuptim mohor: i
pabotuar, i padukshm, jozyrtar, jonormal, etj. M pak prodhimtare sht parashtesa mos-:
mosprfills, mosmirnjohs. Mbiemra formohen edhe me parashtesat: str-, ndr-, mbi-, pr, para-: i strlasht, i strmadh, ndrluftues, ndrshtetror, mbitoksor, mbinjerzor, i
prkryer, i prkundrt. parashkollor, etj.
Me burim t huaj jan parashtesat anti-, pro- : antipopullor, proamerikan.
Jo shum prodhimtare sht edhe parashtesa - (sh-, zh-),: i rregullt, i shkujdesur, i
zhdrejt,etj.
b. Formimi prapashtesor sht nga tipat m prodhimtar pr formimin e mbiemrave.
Prapashtesat m prodhimtare jan: -()s, -ar, -tar, -or, -tor, -ak, -ik, -iv, etj:
Me prapashtesn -()s formohen mbiemra q tregojn tiparin e vepruesit: kanal kullues, pamje
trheqse.
Prapashtesat -ar, -tar, -or, -tor, formojn mbiemra q shprehin marrdhnie prkatsore:
bregdetar, familjar, legjendar, prparimtar, kombtar, bujqsor, arsimor, bimor. Prapashtesat
-or e -tor shprehin edhe tipar cilsor: burrror, baritor, leshtor. Variant i zgjeruar i
prapashtess -or sht -()sor dhe -()ror: jetsor, paqsor, atror, shpirtror etj. Prapashtesa
-or sht shum prodhimtare, sidomos n terminologjin tekniko- shkencore, si dftore,
hundore, buxhetore, psikologji moshore etj. Kjo prapashtes po diferencohet duke u prdorur
m tepr pr formimin e mbiemrave, kurse -ar; -tar pr formimin e emrave.
Prapashtesa t tjera q formojn mbiemrat jan: -ak, -ian, -osh etj.: vezak, vocrrak,
shekspirian, migjenian, bukurosh, bardhosh etj.
2. Mbiemra t formuar me prbrje (kompozim)
69

N klasn e mbiemrave kjo mnyr fjalformimi sht mjaft prodhimtare.


a. Mbiemra t prbr me lidhje bashkrenditse
Si tema fjalformuese jan dy mbiemra t barasvlefshm, q deri diku plotsojn njri - tjetrin:
agraro-industrial, demokratiko-borgjez, materialo-teknik, ekonomiko-shoqror, etj. Zanorja o
pr ann fonetike prbn nj element lidhs, kurse n shkrim kt e kryen viza, e cila shpreh
nj mvetsi relative t pjesve prbrse. Ka raste q kto elemente jan shkrir n nj t
vetm dhe shkruhen njsh: nacionallirimtar; ideoartistik; ideopolitik, etj.
b. Mbiemra t prbr me lidhje nnrenditse
Kjo mnyr sht mjaft prodhimtare pr formimin e mbiemrave. N kto kompozita njri
element prcakton tjetrin: mund t prcaktoj i pari t dytin ose i dyti t parin.
Kta mbiemra mund t formohen:
- nga dy tema emrore, ku elementi i dyt prcakton t parin, si: gushpllumb; gojflori;
bishtgrshr etj. ose elementi i par prcakton t dytin, si: liridashs, jetdhns,
naftmbajts etj.
- nga dy tema mbiemrore, ku element prcaktues sht i dyti, si: elektromekanik,
gjermanolindor; koreanojugor etj.
- nga nj tem emrore dhe nj tem mbiemrore, ku element prcaktues sht i dyti, si:
belholl, flokverdh, fjalmbl, fatbardh etj.
- nga nj tem ndajfoljore dhe nj tem mbiemrore, si: jashtkohor, i jashtligjshm, e
lartprmendur, i shumpritur etj.
- nga nj tem ndajfoljore dhe nj emr ose anasjelltas. sht tipi m pak prodhimtar.
Prcaktues sht elementi i par: keqdashs, largpams, mirbrs, kryejasht, hundprpjet
etj.
- nga nj numror (a premr i pacaktuar), nj emr dhe prapashtesa -sh. Ky sht tip jo
shum prodhimtar. Prcaktues sht elementi i par, si: dykatsh, tringjyrsh, disaballsh etj.
- nga premri vet dhe nj emr vepruesi a nj mbiemr. Si tip po bhet prodhimtar:
vetdashs, vetshrbyes, vetvrass, etj.
3. Mbiemra t formuar me nyjzim
Nyja e prparme e mbiemrave shpesh luan edhe rol fjalformues. Me an t nyjs s prparme
formohen mbiemra nga pjes t ndryshme t ligjrats, por numri m i madh i mbiemrave t
ktij tipi sht formuar nga tema foljore si: i hapur, i besuar, i prdorur, i zn,
4. Mbiemra t formuar me konversion.
Sipas ksaj mnyre, formohen mbiemra pa ndihmn e ndonj ndajshtese, duke kaluar fjal nga
pjest e tjera t ligjrats n mbiemra. Kto fjal fitojn paradigma mbiemrore dhe t gjitha
kategorit gramatikore t mbiemrave.
Formohen mbiemra nga klasa e emrave: kukull (qeveri); ky (problem); plak (burr); shqiptar,
bullgar (populli) etj., ose t formuar me prapashtesa t ndryshme, si: dibran, pasanik, fshatar,
gnjeshtar, etj.
6. Mbiemra t formuar me mnyra t prziera
a. Me nyjzim dhe prapashtesim
N formimin e ktyre mbiemrave marrin pjes, prve nyjs edhe prapashtesa njkohsisht.
Jan gjithsej katr prapashtesa, por numri i mbiemrave t formuar me to sht i madh: - shm
(i gatshm, i dmshm, i ligjshm); -()t(), si: i afrt, i kristalt, i ult; -()m(), si i nesrm, i
prtejm, i mposhtm; - si: i drejt, i lart, i njzet, etj.
b. Me nyjzim, parashtesim e prapashtesim.
Si mnyr nuk sht prodhimtare. Formohen mbiemra kryesisht me parashtesn pr- dhe
prapashtesat -t() dhe shm, bashk me nyjn, si: i prcipt, i prpikt, i prbashkt, i
prbotshm, i prkohshm, i prjavshm.
c. Me nyjzim dhe prngjitje
70

Formohen kshtu mbiemra duke u prngjitur togu parafjalor dhe duke marr njkohsisht edhe
nyjn si: i pabes, i pacip, i pashpirt, i pashtpi, etj.
TERMAT KRYESOR: mbiemr (cilsor, marrdhnior, i nyjshm, i panyjshm); lakim;
ras; shkall (pohore, krahasore, siprore); shkall krahasore e barazis; e pabarazis); shkall
krahasore (e sipris relative, absolute, e ultsis)
SHTJE PR DISKUTIM N SEMINAR
1. Flisni pr kuptimin kategorial t mbiemrave. far e dallon at nga emri ?
2. Si klasifikohen mbiemrat ? Sqaroni m hollsisht me shembuj secilin kriter.
3. Trajtoni kategorin gramatikore t gjinis dhe t numrit t mbiemrave.
4. Cilat jan veorit e lakimit t mbiemrave n gjuhn shqipe ?
5. Flisni pr konceptin e kategoris gramatikore t shkalls. Bni dallimin ndrmjet shkalls
krahasore t sipris realtive dhe t sipris absolute.
6. Bni krahasimin e koncepteve pr mbiemrat n gjuhn shqipe me gjuhn e huaj q studioni.
far ndryshimesh vini re? Diskutoni pr to n auditor.
PRSIATNI RRETH KTYRE SHTJEVE
1. Pse thuhet q, me prjashtim t shkalls, mbiemri i ka t kushtzuara kategorit gramatikore? Argumentoje.
2. Kategorin gramatikore t shkalls nuk e kan t gjith mbiemrat. Pse?
3. N gjuhn shqipe, ndryshe nga gjuh t tjera indoevropiane, mbiemri qndron zakonisht pas
emrit q prcakton. Ather, shpjegoni prdorimin e ktyre rasteve dhe gjeni nga leximet tuaja
edhe t tjer shembuj t till:
Ajo m e zbrazura letr, ajo fjal m e vogl, na sjell, kur vjen nga Shqipria, nj gaz
t parrfyeshm, na sjell nj cop t atdheut...Ah, malli i Shqipris, malli i atdheut t
dashur, i shenjt mall e dashuri e shenjt. (Faik Konica).
Dhe ky sht i fundit, i fundit shtrngim n trupin tnd/ e fundit shkreptim lotsh mbi
faqet e tua/ dhe kjo e fundit puthje. (A. Saliaj, Dielli).
4. Shkalla siprore ndrtohet edhe me emrat akull, dyll, bor etj., p.sh.: akull i ftoh, dyll i
verdh, bor e bardh etj. Plotsojini kta me shembuj t tjer dhe pastaj sillni argumente se si
shpjegohet kjo dukuri.
SI BHET ANALIZA E MBIEMRIT?
Nj analiz e trsishme e mbiemrit do t prfshinte t gjitha veorit leksikore, gramatikore
dhe fjalformuese t tij.
Skema n form t nj udhzuesi sipas t cilit do t bhej analiza e do mbiemri do t dukej
kshtu:
1. Sipas kuptimit
2. Sipas forms
3. Sipas kategorive gramatikore
4. Sipas formimit
1. N pjesn e par t analizs pr nj mbiemr t caktuar, t dhn n nj kontekst t caktuar,
d.m.th. n fjali do t prcaktohej nse mbiemri sht: cilsor ose marrdhnior
2. N pjesn e dyt t analizs prcaktohet nse mbiemri sht: i nyjshm ose i panyjshm
71

3. N pjesn e tret t analizs prcaktohet gjinia, numri, rasa dhe shkalla e mbiemrit t
dhn.13
4. N pjesn e katrt s pari prcaktohet nse mbiemri i dhn sht i parm ose jo i parm.
Nse mbiemri sht i parm me kaq mbaron analiza fjalformuese e tij. Kur mbiemri sht jo i
parm, ather analiza vazhdon duke prcaktuar mnyrn e formimit t tij. Gjithashtu duhet
cekur brenda kllapave edhe tema(ose temat) fjalformuese.
Edhe pr analizn fjalformuese duhet nisur nga trajta prfaqsuese e mbiemrit (gjinia
mashkullore, rasa emrore, numri njjs, shkalla pohore)
Po japim shembuj t analizs s mbiemrave.
Fjalit:
1. Ai vlersoi se UP-ja dot prgatis njerz, t cilt jan shum t domosdoshm pr vendin
ton .
2. Valltart dhe kngtart shqiptar jan si era dhe nn kmbt e tyre dridhet toka.
3. Rrjeti i krimit t organizuar n Kosov do t jet i pafuqishm prball forcs m goditse
t KFOR-it.
shum t domosdoshm
1.
2.
3.
4.

Mbiemr cilsor
I nyjshm
Gjinia mashkullore, numri shums, rasa emrore, shkalla siprore
Mbiemr jo i parm, i formuar me nyjzim dhe prapashtesim; i+domosdo+shm=i
domosdoshm( N-M)

shqiptar
1.
2.
3.
4.

Mbiemr marrdhnior
I panyjshm
Gjinia mashkullore, numri shums(ska ras, ska shkall)
Mbiemr jo i parm, i formuar me konversion (E-M)

t organizuar
1.
2.
3.
4.

Mbiemr cilsor
I nyjshm
Gjinia mashkullore, numri njjs, rasa gjinore, shkalla pohore
Mbiemr jo i parm, i formuar me nyjzim; i +organizuar=i organizuar (F-M)

i pafuqishm
1. Mbiemr cilsor
2. I nyjshm
3. Gjinia mashkullore, numri njjs, rasa emrore, shkalla pohore
13

Mbiemrat e panyjshm nuk lakohen d.m.th. nuk e kan kategorin e rass dhe mbiemrat
marrdhnior (me pak prjashtime) nuk e kan kategorin e shkalls.
72

4. Mbiemr jo i parm, i formuar me prejardhje parashtesore:


i pa+fuqishm=i pafuqishm (M-M)
m goditse
1.
2.
3.
4.

Mbiemr cilsor
I panyjshm
Gjinia femrore, numri njjs, ras ska, shkalla krahasore e sipris absolute
Mbiemr jo i parm, i formuar me prejardhje prapashtesore: godit+s=godits (F-M)

PROVONI NJOHURIT TUAJA LIDHUR ME MBIEMRIN


1. Rrethoni alternativn ku mbiemri sht i panyjshm:
a. i nxeht
b. i kuq
c. zmadhues
d. i dukshm
2. N radhn e ktyre mbiemrave, cili sht futur gabim:
a. trim
b. syshqiponj
c. i brendashkruar
d. liridashs
3. N ras sht prdorur mbiemri n fjalin e dhn:
Ai mori nga rafti bukn e bardh.
a. emrore
b. kallzore
c. dhanore
d. gjinore
4. Cili prej mbiemrave t dhn nuk e ka kategorin gramatikore t shkalls:
a. i sotm
b.i vjetr
c.i gurt
d.i mir
5. N ciln fjali mbiemri sht n shkalln siprore:
a. Ajo ishte nj vajz e mbl
b. Buka i dukej mjalt e mbl
c. Ky reel nuk sht aq i mbl
d. Pjepri ishte m i mbl.
6. Sipas kuptimit leksikor, mbiemrat: i rrufeshm, i gurt, i sotm, jan:
a. marrdhnior
b. cilsor
c. her cilsor, her marrdhnior, sipas kontekstit
d. t nyjshm
7. Kur mbiemrat e panyjshm vendosen pas emrave, nuk kan kategorin e:
a. gjinis
b. numrit
c. rass
d. asnj prej tyre
8. Cili prej mbiemrave n fjalit e mposhtme sht n shkalln krahasore t sipris
73

absolute:
a. Ato ishin pr t ditt m t vshtira t jets.
b. Dukej jashtzakonisht i zbeht, prandaj nuk e ngacmoi m me pyetje.
c. Rruga m'u duk aq e gjat, saq u habita kur i erdhi fundi.
d. U b flak e kuqe dhe nuk nxori dot z.
9. Mbiemri i bukur n fjalin: "Sa m shum kalonte koha, aq m e bukur i dukej ngjarja q
kish ndodhur tri dit m par", sht n shkalln:
a. pohore
b. krahasore t barazis
c. krahasore t sipris relative
d. siprore
10. Rrethoni alternativn ku fjala e prbr nuk sht mbiemr:
a.naftmbajts
b. letrnjoftim
c. vetushqyes
d. mbarvajts
USHTRIME
Ushtrimi 1
Gjeni mbiemrat. Thoni veorit e tyre gramatikore. Cilt jan mbiemra cilsor dhe cilt
mbiemra marrdhnior.
Dbora, q s'i ishte ndar gjat gjith rrugs, pushoi sapo hyn n qytetin e vogl. Nn ur
shungullonin ujrat bojndryshku t prroit, ngjyer npr brigjet me dhera t kuqrreme t
rrpirs. Mugtira e hershme rndonte si nj pikllim i vjetr q ringjallet, kur natyrn e
sundon zymtia e motit t squllur, ndaj t cilit njeriu ndihet i vogl e i pafuqishm.
Ret po griseshin lart. Aty-ktu u shfaqn arje t vogla, si brimat e nj tende t strmadhe,
grisur nga tendosja e skajeve. Copza mjegulle lpiheshin pas shkmbinjve dhe treteshin sikur
i thithnin zgavra t padukshme. Zuri t ndihej fshikullimi i ers dhe kjo ishte shenja se koha do
t hapej. (Teodor Lao, Nj vit i hidhur).
Ushtrimi 2
'jan fjalt me shkronja t pjerrta? Thoni veorit e tyre gramatikore.
Buzqeshje t dlira,
Buzqeshje t shtira,
Buzqeshje miqsore,
Buzqeshje djallzore,
Buzqeshje t qeta,
Buzqeshje t shkreta,
Buzqeshje gzimi,
Buzqeshje prmimi,
Buzqeshje prqeshjeje,
Zhele, jo veshje,
Buzqeshje t vrerta,
t pasinqerta. (Gjergj Titani, Metaforat e dhembjeve).

74

Ushtrimi 3
Dalloni mbiemrat n tekstin e mposhtm duke nnvizuar me nj vij mbiemrat e nyjshm
dhe me dy vija mbiemrat e panyjshm.
Reja e dendur e shiut, q sa vinte e po afrohej qerreve q anin n mes t fushs s
shkret, kishte mbuluar si n nj shparg me thek t thinjt gjith la pas karvani at
mngjes.
Si nj smundje ngjitse, heshtja q kish prpir dhomn e miqve, kaloi dhe n
dhomn e grave n kull.
Kishte hedhur nj mendim largpams mes asaj turme t etur pr shtegun e zgjidhjes.
Ngadal dielli prkdheli majat e maleve, t zbardhura tashm nga dbora e par.
Ushtrimi 4
Lidhni emrat me mbiemrat e dhn dhe formoni fjali me grupet emrore q formuat.
hns
rrug
pamjeve
lajmin
ort
(prej) letrs
zrat

e vona
e largt
mallngjyese
s zbeht
t vshtira
e hidhur
mahnitse

Ushtrimi 5
N vend t pikave vendosni mbiemrat n kllapa duke prcaktuar nse jan mbiemra cilsor
apo marrdhnior(t vogl, antik, i kaltr, e gjat, tjetrsuese, e gurta, i sotm)
Muret ........................gjarpronin rreth qytetit ................., kapur pas faqes s malit.
Lajmi .................. kishte prekur t gjitha zemrat e njerzve t qytetit.
Rruga iu duk ........................., por mendimi q n fund t saj e priste nna, ia
prgjysmonte lodhjen djalit ...........................
T jep dhe ty t njjtn ndjesi deti..................................?
Kurr nuk e kishte menduar se kjo dit .......................do ti trokiste n der.
Ushtrimi 6
Emrat e mposhtm shoqrojini me nj mbiemr cilsor dhe me nj mbiemr marrdhnior.
I prdorni grupet emrore t formuara n fjali.
z
qytet

a........................................
b.......................................
a..................................
b..................................

mur

a...................................
b...................................

Ushtrimi 7
Grupet e mposhtme i ktheni n numrin shums. Prcaktoni si formohet shumsi i
mbiemrave.
mall i zjarrt.......................................
vij e drejt........................................
puntor serioz.....................................
75

burr krenar........................................
ushtar sympreht.................................
kalli i verdh......................................
Ushtrimi 9
Lako grupin emror ndrr e prer n trajtn e pashquar (njjs, shums) dhe n trajtn e
shquar (njjs, shums).
njjs
shums
E.....................................................................................................................................................
Gj...................................................................................................................................................
Dh..................................................................................................................................................
K.....................................................................................................................................................
Rr...................................................................................................................................................
Ushtrimi 10
N tekstin e mposhtm gjeni mbiemrat dhe tregoni cilat jan kategorit e tyre gramatikore.

Ishte nj ecje si npr mndafsh, kjo i kujtohej edhe m von, por Kadri Krasniqi at
ast nuk e pat nj ide t qart se far duhej t bnte tani, dhe ajo heshtje q trhiqej
zvarr nn hije pemsh dhe ndan megjave t errta, e bri t ndihej sikur t qe futur
n nj bot jermi, nga e cila nuk do t dilte m, sepse heshtja kishte vn ca mure t
padeprtueshme nga t katr ant dhe bota ishte mbyllur brenda saj. Atje n strehn t
marrve, kur zihej ngusht nga enigma t pazbrthyeshme, ulej diku nn nj hije
mshtekne ose plepi dhe gjrat i mendonte nj pr nj, sipas radhs derisa ndiente se
diku, n nj cep t trurit, i shkreptinte nj mendim, dika si heshtja sht thellsia e
panjohur e asgjs, dhe po at ast bhej njeri i qet, q nuk kishte m asnj breng.
Kurse tani, tani gjith gjrat ishin vn n nj lvije marramendse, ca njerz erdhn
n drejtim t tij, att mbanin ndr duar dy fener q nuk bnin m shum se nj
pllmb drit, heshtas lviznin npr siprfaqen e nats dhe njri fener i thoshte
tjetrit, Kumrija nuk i ka ra ksaj ane, jo, un vet e pash kur doli n rrug dhe ia
mbajti kndej, pse nuk e ndale, i thirra q t ndalej, por ajo m tha, shko przieji fenat
me gruan tande, mu hiq qafe, dhe njri nga fenert iu afruan megjs, prapa s cils
rrinte fshehur Kadri Krasniqi, kurse ai, me t par se feneri i dyt iu bashkua t parit
dhe ikn tej duke u luhatur npr nat. (M. Kraja, Edhe t mendurit fluturojn).
Ushtrimi 11
Gjeni mbiemrat n pjesn e dhn. I vendosni ata n shkalln krahasore dhe siprore. Cilt
prej tyre nuk e kan kategorin gramatikore t shkalls dhe pse ?
Me bij e bija t ikur npr dete e n kurbete. Me prindr q qajn e flasin me vete. Me ara t
pandara, t pambjella, t palruara, t thara. Me dele e lop t rrmbyera, me stalla t shqyera,
t thyera, m ndrrat m t vyera t fyera.
Me tela telefonash t kputur. Me fmij t uritur, t frikur, t tutur. Me pisha e plepa t prer.
Me dyqane bosh, ku s'gjen gj pr t bler. Me depo t djegura, t vjedhura, t shkatrruara.
Me shkolla t mbetura pa xhama. Me net t errta, ku dgjohen pushk, piskama e gjama. Me
djem duarkryq n trotuare. Me burra e gra pa pun fare. Me nna, plaka q po u lot fiqiri. Me
nuse e nna t reja, q po u thahet gjiri.
Kjo sht Shqipria, q sot, si zogu Feniks, por ohet nga hiri ! (P. Kolevica, Feniksi po ohet
nga hiri).
76

Ushtrimi 12
N shembujt e mposhtm gjeni mbiemrat, thoni n shkall jan dhe si e kan formuar
at.
Nna e shikonte me zemr t dredhur kur ai lahej me uj akull t ftoht n mes t
cingrims.
Kur t kthehesh, mbaj mend se guva jon ndodhet nn kmbt e m t larts maj t
Moravs.
Horizonti ngjyhet me nj mori bojrash:her duket manushaqe, her ngjyr smeraldi,
her i kuq gjak.
Nuk e vuri re q ishte br dyll i verdh.
Kto net dimri jan t gjata litar.
Do t t tregoj nj histori fort t vjetr.
Kjo qetsi e bnte m madhshtor, m t pafund, m plak e m t ri.
Ushtrimi 13
Formoni fjali megrupet e mposhtm, duke i vendosur n numrin shums. Si formohet
shumsi i mbiemrave q bjn pjes n kto grupe ?
burr i shkurtr; rrug e gjat; lum i gjer; libr trheqs; trup i bshm; qytet i madh; laps i
kuq; lepur i egr; qiell i kaltr.
Ushtrimi 14.
Ndrtoni 10 fjali ku mbiemrat e dhn t prdoren nj her si t paemrzuar dhe nj her t
emrzuar. 'ndryshime psojn ata kur emrzohen?
i ri, i vogl, puntor, i msuar, i verdh.
Ushtrimi 15.
N shembujt e dhn gjeni mbiemrat e emrzuar dhe thoni kategorit e tyre gramatikore,
duke i krahasuar me prdorimin e tyre si t paemrzuar.
Lumta qndroi pran nj gardhi dhe zuri faqet me pllmb, si pr t fshehur t kuqt
q i kishte ndezur gjith trupin.
E mira e ka mundur gjithmon t lign n bot, edhe kur ka pasur humbje.
Kur i harruat gjith ato t mira q ju ka br ai?
E fejuara jote kishte dal e para n gar.
Pilo Shpiragu u mat ti tregonte kosovarit t ngjarat e tij
Un kujtoja se buzt i dridheshin nga t tundurat e makins.
T mugtit ishte ngritur dhe qielli i kaltr shklqente si nj pasqyr e akullt.
Karvani dyqerresh i t zbuarve posa kishte ln kodrn e fshatit.
Rend kudo, duke brtitur, npr shekuj faqendritur, se i vogli shtrin viganin dhe i
shtypuri tiranin
Kishin pr t ngjitur e pr t zbritur kushedi sa t prpjeta e tatpjeta akoma.
Ushtrimi 16.
Gjeni mbiemrat dhe thoni si jan formuar ata.
akshiri u ul gjith triumf dhe e mbshtolli xhyben e kadifenjt rreth supeve me nj shenj
nervoze.
Disa zra t jerr qeshn e u zgrdhin, por Nezimi e priste kt. Ai buzqeshte si zakonisht,
n mnyr tallse dhe prbuzse. Vrtiste syt e vegjl e t zgjuar npr fytyrat e tyre
77

armiqsore. Sollomoni, poeti ifut, qeshte dhe barku i rrumbullakt i krcente prpjet. Atij i
bhej zemra mal, se akshiri ia kishte thyer keq samarin Nezimit rebel. (Vath Koreshi, Haxhiu
i Frakulls).
Ushtrimi 17
Analizoni se si jan formuar mbiemrat e dhn.
mosprfills; kundrajror; ngrns; mbinjerzor; vazhdues; bregdetar; burrror; madhshtor;
arsimor; shkencor; shkollor; shkakor; vjetor; pronor; sylesh; ditgjat; ky (problem);
frytdhns; plak; trim; i paaft; i zn ; i parafundit; i strlasht; i zhdrejt; i afruar; i
shkujdesur; i brendshm; i njzet; i fort; i rrufeshm.
Ushtrimi 18
N pjesn e dhn gjeni mbiemrat dhe i analizoni sipas ktyre kritereve: a) cilsor ose
marrdhnior, b)t nyjshm ose t panyjshm ; c) gjinia, numri, rasa shkalla; ) mnyra e
formimit.
GJUHA SHQYPE
Porsi kanga e zogut tvers,
qi vallzon nblerim t prillit;
porsi i ambli flladi i ers,
qi lmon gjit e drandofillit1;
porsi vala e bregut tdetit,
porsi gjama e rrfs zhgjetare,
porsi ushtima e nji trmetit,
ngjashtu a gjuha e jon shqyptare.
Ah! Po;a e ambl fjala e saj,
porsi gjumi mnji krthi2,
porsi drita plot uzdaj3,
porsi gazi i pamashtri;
edhe ndihet tue kumbue;
porsi fleta e Kerubimit,
kai bien qiellvet tue fluturue
ntzjarrtat valle tamshimit4.
Pra,mallkue njai bir Shqyptari,
qi kt gjuh t Perndis,
trashigim, q na la i Pari,
trashigim sia len ai fmis5;
edhe atij iu thaft, po, goja,
qi e prbuz kt gjuh hyjnore;
qi ngjuh thuej, kur sasht nevoja,
flet e tveten e len mbas dore.
N gjuh shqype nanat tona
shi prej djepit na kan thanun,
1

)trndafilit
)fmij,foshnj
3
)shpres
4
)prjetsi
5
)fmijs
2

78

se asht nj Zot, qi do ta dona;


njat, qi jetn na ka dhanun;
edhe shqyp na than se Zoti
pr shqyptar Shqypnin e fali,
se sa tenden stina e moti,
do ta gzojn kta djal mbas djali.
Shqyp na vete, po pik ma para,
nagim tjets kur kemi shkue,
tue ndjek flutra npr ara,
shqyp ma spari kemi kndue;
kemi kndue, po armt besnike,
qi flakue kan ndor tshqyptarvet,
kah kan dek me bes jetike,
kah kan dek kta pr dhe ttParvet.
N kt gjuhj edhe njai Leka,
qii rruzllim mbretnin si a ,xuni,
n kt gjuh edhe Kastriota
u pat fol njatyne ushtrive,
qi sa tdris e diellit rrota,
kan me ken ndera e trimnive.
Pra, shqyptar do fes qi tjini,
geg e tosk,malci e qyteta,
gjuhn tuej kurr mos ta lini,
mos ta lini sa tjet jeta,
por pr t gjithmon punoni;
pse, sa tmbani gjuhn tuej,
fisi juej, vendi e zakoni
kan me u mbajt larg kambs shuej,
Npr gjuh shqype bota mbar
ka me ju njoht se fis ju kini,
ka me ju njoht ju pr shqyptar;
trimi nza, sikurse jini.
Prandaj, pra, ne doni fisin,
mali, bregu edhe Malcija
prej njaj goje sod tbrohrisin:
Me gjuh tvetn rrnoft Shqypnia! (Gjergj Fishta, Mrrizi i zanave).

79

NUMRORI
shtjet kryesore
Njohuri t prgjithshme
Numrort themelor
Veorit strukturore e morfologjike t numrorve themelor
Thyesat
Njohuri t prgjithshme
Numrori sht ajo pjes e ligjrats q tregon numra abstrakt ose sasi t caktuar sendesh a
qeniesh t nj fare. N klasn e numrorve prfshihen fjalt q shnojn numra. Numrort,
n prgjithsi, nuk jan fjal emrtuese. Ata japin koncepte t veanta q nuk lidhen me sende
reale, por me numrat matematik.
Kan vetm nj tipar qensor: t dallojn nj numr nga numrat e tjer. Si kuptim i tyre
kategorial sht shnimi i sasis s caktuar. Pikrisht, pr hir t kuptimit t tij t veant, t
veorive t tij strukturore dhe t faktit se ai formon nj sistem t mbyllur fjalsh, numrori
dallohet nga shum fjal t tjera, t cilat shnojn gjithashtu sasi, ose lidhen me numrin.
Tradicionalisht si numror jan trajtuar edhe ato fjal q shprehin marrdhnien e nj sendi
me nj numr, japin rendin e tij ndaj sendeve t tjera, pra t ashtuquajturit numror
rreshtor. Sot kto fjal trajtohen n klasn e mbiemrave, sepse si nga kuptimi, edhe nga
kategorit gramatikore jan t njjt me mbiemrat marrdhnior.
Pra, n klasn e numrorve nuk hyn do fjal q lidhet me sasin dhe numrin, por vetm ato
fjal q shnojn numra si prbrs t sistemit t numrimit si dhe thyesat. Si prfundim, jasht
ksaj pjese t ligjrats mbeten: fjalt q tregojn radhn e sendeve e q kan kategorit
gramatikore t mbiemrit (i par, i dyt, etj.); fjalt q emrtojn sasi t prcaktuar me saktsi
dhe q kan kategorit gramatikore t emrit: shumic, pakic, gjysm; fjalt q shnojn sasi t
paprcaktuar sendesh e qeniesh t nj fare, si premrat e pacaktuar: aq, ca, disa, mjaft, pak ,
shum, q afrojn me numrort si n planin kuptimor, ashtu edhe n planin gramatikor.
Numrori mund t tregoj nj sasi t caktuar sendesh ose pjes t sendeve a t nj grupi
sendesh, prandaj dallohen numrort dhe thyesat.
Numrort themelor
N grupin e numrorve q shprehin njsi t plota hyjn ato fjal q jan prbrs t sistemit t
numrimit: nj, dy, tre, katr etj. Kta quhen edhe numror themelor.
Mund t prdoren n sistemin e numrimit, n veprimet matematike ose si prcaktues t sasis
s realieve t nj fare.
Kur prdoren si elemente t sistemit t numrimit ose n veprimet matematike, kta numror
shprehin nj numr abstrakt, nuk shoqrohen me ndonj emr sendi, p.sh.: 5+3+2=10;
6x7=42 etj., duke shnuar vetm nj prfytyrim abstrakt e t prgjithshm t sasis s dhn.
Shpesh numrort shoqrojn emra q tregojn realie t nj fare, sasia e t cilave sht e
numrueshme, pra, prdoren si prcaktues t sasis s ktyre realieve: tri karrige; dy dollap;
pes fmij etj.
Numrori prdoret i emrzuar pr t mos prsritur t njjtin emr q nnkuptohet nga
konteksti, p.sh.: 't bnte ai vetm nj kundr treve ?
Numrori prdoret pr t treguar edhe datn, vitin: m 6.10.2011; nj periudh t caktuar kohe,
p.sh.: gjat periudhs 1999-2009; n vitet 90 ; orn: ora sht gjasht e njzet, etj.

80

Numrort themelor mund t prdoren edhe me vlern e mbiemrit pr t dhn rendin e


sendeve a qenieve n form emrtimi t ktyre sendeve (dhomat e klasave, auditorve,
hoteleve, pikat e nj plani, list emrore etj.), pr shembull: auditori 411, figura 8, salla100...
Numrort mund t shprehin sasi realiesh t nj fare t shnuar me prafrsi. Pr kt prdoren
mjete t ndryshme, si:
a. Jepen njri pas tjetrit dy numra njsish t thjeshta, ose dhjetshesh, qindshesh etj. Numrat
mund t lidhen mes tyre ose me viz lidhse, ose m nj lidhz bashkrenditse veuese, m
shpesh me a: ktu mblidhen tre-katr shok bashk; erdhn njzet a tridhjet veta; dy-treqind
kok dhen, etj.
b. Numri shoqrohet me pjeszat: afro, gati, gati-gati, ndo, nja, rreth, pothuaj, pr t treguar
se numri i sendeve a qenieve sht realisht m i vogl se numri i dhn, por shum afr tij:
vjersha ka gati tridhjet strofa; u hodhe rreth dyzet metra; kishte afro nj mij student etj.
c. Prdoren n shums fjalt dhjet, dhjetra, qind, qindra, mij, mijra etj., pr t shprehur n
mnyr t paprcaktuar sasi t mdha: kishte qindra e mijra libra n bibliotekn e tij.
Pr t treguar nj sasi m t madhe sesa ajo q shnohet nga numrori i dhn, ky shoqrohet
nga fjalt: m se, m shum se, m tepr se, mbi ose ndiqet nga premri i pacaktuar ca me
nj lidhz bashkrenditse shtuese: kaluan m se tri vjet; hyn mbi tridhjet njerz; ka njzet e
ca vjet.
Pr t treguar nj sasi m t vogl, prdoret lokucioni m pak se: U krye m pak se 30 prqind
e puns s parapar.
Megjithse numrori shpesh shoqron emrat, dallohet qart nga mbiemri, si nga kuptimi i tij
abstrakt sasior, ashtu dhe nga veorit e tij gramatikore. Zakonisht numrori nuk prshtatet me
emrin. Edhe n ato raste kur ai prshtatet, kjo nuk bhet n t gjitha kategorit.
Veorit strukturore e morfologjike t numrorve themelor
Numrort jan fjal t parme, t prngjitura, t prbra dhe lokucione.
1. Fjal t parme jan numrort 014-10: nj, dy, tre etj....dhjet.
2. Fjal t prngjitura jan numrort 11-19: njmbdhjet, dymbdhjet. ... nntmbdhjet.
3. Fjal t prbra jan: tridhjet, pesdhjet, gjashtdhjet..... njqind, dyqind etj.15
4. Lokucione jan numrort: 21-29; 31-39 etj. , 101-109; 201 - 299; 1001-1999 etj: tridhjet
e nj, dyqind e nntdhjet e nnt, nj mij, dy mij, nj milion etj.
Ka edhe fjal t tjera, q, n bashkvajtje me numra t ndryshm, japin numra t mdhenj t
prdorur n fizik, astronomi, biologji etj.: bilion, biliard, trilion, triliard16 etj.
Fjalt e prngjitura ndryshojn nga lokucionet, si nga rendi i gjymtyrve prbrse, ashtu dhe
nga mjeti lidhs: numrort e prngjitur njmbdhjet gjer n nntmbdhjet formohen nga
numrort nj gjer n nnt t vendosur para dhe nga numrori dhjet i vendosur prapa. Si mjet
lidhs sht parafjala mb: nj mb (:mbi) dhjet. Kurse numrort njzet e nj deri n njzet e
nnt, 31-39 etj., formohen nga numrort 20, 30 etj. t vendosur para dhe nga numrort 1-9
t vendosur prapa. Si mjet lidhs sht lidhza e.
N bashkvajtje me emrat, numrort n prgjithsi nuk kan asnj kategori gramatikore.
Kategorin e gjinis e ka vetm numrori tre ( pr mashkulloren), tri ( pr femroren): tre
14

Numrori zero shpesh nuk prmendet n gramatikat e ndryshme dhe npr fjalor shnohet si emr,
por n t vrtet sht numror, madje dhe i emrzuar n mnyra t qndrueshme: zero minuta e nnt
sekonda; temperatura sht zero grad Celsius.
15
Numrort njzet, dyzet jan formuar nga numrort nj dhe dy, si dhe nga numrori i lasht zet, i cili
nuk ndihet m si i till n gjuh, as si fjal.
16
Fjalt qind, mij, milion, miliard, bilion etj., nuk mund t prdoren vetm. Kur prdoren me
prapashtesn - ra, kan kuptimin e nj premri t pacaktuar: qindra e mijra vjet m par.
81

djem, tri vajza. Ka nj prirje pr t'u prgjithsuar forma tre edhe pr femroren, por kjo sht
n kundrshtim me normn.
Numrori nuk e ka as kategorin e numrit. Numrori nj shoqron emra n numrin njjs,
kurse nga dy e lart shoqrojn emra n shums.
Numrort, n bashkvajtje me emra, nuk e kan as kategorin e rass. Ata nuk psojn asnj
ndryshim gjat lakimit t emrit: pes nxns, pes nxnsve etj.
Numrort nga dy e lart, kur prihen nga nyja e prparme t, e japin sasin e sendeve a qenieve
si trsi t prcaktuar, si nj t tr t njohur e t shteruar. N kt prdorim quhen numror
me kuptim prmbledhs. Kur shoqron emrin, numrori me kuptim prmbledhs, n
prgjithsi, nuk ka asnj kategori gramatikore ( gjini, ras, numr): t gjasht shokt, t gjasht
shokve, t gjasht vajzat, etj.
Numrori tre me kuptim prmbedhs e ruan gjithmon kategorin e gjinis: t tri motrat, u
drgoi t tria motrave...
Numrori dy me kuptim prmbledhs her mbetet i pandryshuar, her merr tregues gjinie, p.sh:
I mbulonte syt me t dy duart. Tani t dyja shoqet duheshin m shum.
Kur prdoren jo si shoqrues t emrave, por si tregues t tyre, numrort marrin edhe
kategorin e rass e, kur prdoren si prmbledhs, edhe t gjinis, p.sh T treve u erdhn letra.
Do t bhet nj nga t dyja.
Numrort nga dy e lart lakohen njlloj si emrat n shums: dy, i, e dyve, dyve, dy, dyve; Kur
prdoren me kuptim prmbedhs, n gjinin mashkullore lakohen njlloj si t part, por kan
edhe nyjn t: t dy, i,e t dyve etj.; n gjinin femrore: t dyja, i,e t dyjave,t dyjave, t dyja,
t dyjave.
Numrort prdoren t emrzuar si numra abstrakt, duke i emrtuar numrat e dhn n
veprime matematike, p.sh: Gjashta hyn pes her te tridhjeta. Po t zbresim nga njzeta
dhjet, mbeten dhjet.
Numrat nj, dy, tre emrzohen me an t prapashtess -sh: njsh-i, dysh-i, tresh-i, prandaj
lakohen sikur emrat e lakimit I. Gjith numrort e tjer t emrzuar si numra abstrakt, ose si
tregues t vitit, lakohen sikur emrat femror.(katra, pesa, etj)
Thyesat
Thyesat jan nj grup i veant mes numrorve, q shnojn numra jo me njsi t plota, por
me pjes t nj a disa njsive.
Thyesat nuk hyjn n sistemin e numrimit; ato prdoren edhe si numra abstrakt, edhe t
emrzuar n nj kontekst t caktuar.
Thyesat jan q t gjitha lokucione q prbhen nga nj numr i plot abstrakt dhe nga nj
mbiemr prejnumror i emrzuar i gjinis femrore: nj e dyta, tre t katrtat etj. Meq kan si
element t dyt nj mbiemr prejnumror t emrzuar, thyesat kan kategorin e gjinis dhe t
rass. Thyesat q kan si element t par numrorin nj, prdoren vetm n njjs, kurse gjith
t tjerat vetm n shums.
T gjitha thyesat kan nj gjini, gjinin femrore: nj e treta, dy t pestat, pes t tetat etj. Ky
tipar i afron me emrat.
Thyesat q kan si prbrs t par numrorin nj, prdoren e lakohen vetm n numrin njjs,
p.sh:
E.
nj e katrta
Gj. i... nj t katrts
Dh. Rr. nj t katrts
K.
nj t katrtn

82

Ato q kan si prbrs t par nj numror nga dy e lart, prdoren e lakohen vetm n
shums:
Em.K. dy t katrtat
Gj. i... dy t katrtave
Dh. Rr. dy t katrtave.
N veprimet matematike thyesat prdoren:
a. Si numra abstrakt

6 + 2 + 5 etj.
9+3+6
b. Si shoqrues t emrave: Nj nxns harxhoi 3/4 or pr msimin e matematiks, 1/2 or pr
msimin e historis...etj.
TERMAT KRYESOR:
numror (themelor, thyesor), numra abstrakt, numror rreshtor, emrzimi i numrorit.
SHTJE PR DISKUTIM N SEMINAR
1. Cilat jan veorit e prgjithshme t numrorve?
2. far i karakterizon numrort themelor?
3. Veorit e thyesave dhe prdorimi i tyre.
SI BHET ANALIZA E NUMRORIT?
1. Lloji i numrorit
2. Kategorit gramatikore
3. Sipas strukturs dhe formimit
1. N pjesn e par t analizs prcaktoret nse numrori sht themelor ose thyes.
2. N pjesn e dyt t analizs prcaktohet gjinia, numri dhe rasa. Kjo vlen vetm pr
thyesat, sepse numrort themelor nuk i kan kto kategori gramatikore, prve numrorit
tre-tri q ka kategorin e gjinis.
3. N pjesn e tret t analizs prcaktohet nse numrori sht i parm ose jo i parm (i
prbr, i prngjitur ose lokucion).
Fjalia:
N grupin ton jan nntmbdhjet vajza dhe tridhjet djem. Dy t tretat vijojn msimet
me rregull.
nntmbdhjet
1. Numror themelor
2. Ska
3. Numror jo i parm-i prngjitur
tridhjet
1. Numror themelor
83

2. Ska
3. Numror jo i parm, i formuar me prbrje
dy t tretat
1. Numror-thyes
2. Gjinia femrore, numri shums, rasa emrore
3. Numror jo i parm-lokucion
USHTRIME
Ushtrimi 1
Shkruani me fjal numrort e mposhtm. Klasifikojini ata sipas ndrtimit t tyre (t
parm, t prngjitur, t prbr, lokucion).
201.....................................
34.......................................
57.......................................
80 ......................................
20 ......................................

1057..................................................................
23500.................................................................
3/7 ....................................................................
2/10 ...................................................................

Ushtrimi 2
Shkruani n tri mnyra t mundshme ditlindjen tuaj (dit, muaj, vit).
a.......................................................................
b......................................................................
c......................................................................
Ushtrimi 3
Shkruani numrorin 3 me fjal.
3 librat e rinj i lexova brenda muajit. ..........................................................................
3 motrat po shkonin pr vizit tek t afrmit. .............................................................
Ushtrimi 4
Ndrtoni fjali ku numrort 2, 3 ti prdorni t emrzuar.
a.............................................................................................................
b..........................................................................................................
Ushtrimi 5
N shembujt e dhn dalloni numrort; thoni tregojn; gjeni kategorit e tyre
gramatikore, si dhe numrort e emrzuar.

84

Ata ishin katr veta: plaku, nj grua rreth t tridhjetave dhe dy fmij. Djali m i vogl
nuk qe m shum se tre vje.
Karvani q m par numronte dymbdhjet kafsh, tani kish vetm katr.
Shtpirat strukeshin mbi nj gryk t ngusht t rrethuar nga t tria ant me maja
malesh.
T ardhurat ishin rritur 40-45 pr qind.
T tre burrat flisnin me sy t piklluar, por q t treve u vlonte truri.
Drithasi ather numronte nja gjashtdhjet familje me nja tetqind banor.
N pendt e tyre jan przier gati t gjitha ngjyrat e ylberit, me mijra dhe miliona
xhixha t vogla.
Tani Tori ishte br goxha djal, kishte shkelur t gjashtmbdhjetat.
Ushtrimi 6.
'fjal jan numrort e dhn ? I shkruani ata me fjal.
1, 7, 11, 19, 20, 60, 94, 100, 274, 875, 1953, 2000, 3001, 1987307;
Ushtrimi 7
Gjeni numrort dhe thoni nse jan fjal t thjeshta, t prngjitura a shprehje. I shkruani
ata me fjal.
Sipas nj reviste me kuriozitete, nj njeri, gjat 50 vjetve t jets s tij, kalon n gjum rreth
6000 dit, punon rreth 6500 dit, ecn rreth 800 dit, ha rreth 1500 dit, pushon rreth 4000 dit
dhe smuret rreth 500 dit. Gjat ksaj kohe njeriu ha mbi 8700 kg buk, rreth 3500 kg mish,
mbi 200 kg vaj, vez, peshk dhe pi afrsisht 3000 litra uj, qumsht, kafe etj.
Ushtrimi 8
Fjalve t dhna u shtoni numrort nj, dy, tre, katr, tridhjet, dyqind. Cili prej tyre e ka
ndryshuar gjinin dhe pse?
fletore, libr, vajz, djal, grua, burr, mal, fush.
Pastaj, n grupet e krijuara, numrort themelor i ktheni n mbiemra. 'ndryshime
psojn?
Ushtrimi 9
Duke u nisur nga fjalit e dhna m posht, prcaktoni kur fjala nj sht numror, kur
nyje joshquese, kur premr i pacaktuar, si dhe rastet kur prdoret me kuptimin e mbiemrit,
t premrit, t ndajfoljes dhe t pjeszs.

Nj dhe nj bjn dy.


Ndenji vetm nj dit.
Pa thn nj nuk thon dy.
Jan n nj kurs.
Ligji sht nj pr t gjith.
Kto rrug n nj qaf dalin.
Dy fshatra u bn nj.
Burr e grua jan nj.
Nj nga m t diturit.
85

I v nj mbi nj.
Na ishte nj plak e nj plak.
Ishte nj dit e bukur.
Vepr e nj t panjohuri.
Punon me nj metod t re pr msimin e gjuhs angleze.
Nj njeri q punon, ska koh pr fjal.
A e njeh nj Shptim Bardhi nga Prmeti.
Ka ardhur nj nga fshati.
Ishte me nj q se njihja.
T vij nj tjetr.
Mu b nj si lmsh n gryk.
sht nj q se ka shokun.
Kishte nj kal t shpejt.
U bn nj me tokn.
Lumi kishte ardhur nj me urn.
E pandeh veten nj me t;

Ushtrimi 10
Dalloni n cilat raste numrort prdoren n lokucione t ngurosura a n fjal t
prngjitura. Nnvizojini me nj viz kur shrbejn si ndajfolje.
Krkoi me mend shprehjen e fytyrs prej mermeri q i kishte rrfyer Kozmai, por
prap se kapi dot. U mundua nj her, dy, tre, por e pa se sa m shum rrihte t
afrohej, aq m shum largohej.
T gjitha i numronte me kujdes: nj her, dy her, tri her, gjersa knaqej.
Tani filluan ti binin ndr mend nj nga nj t gjitha ngjarjet.
Ky sta bnte as nj as dy.
Vetm nj her u dgjua nj thirrje e prbashkt.
Puna u nis ik nj pal dhe eja nj pal tjetr.
Kanatat e mdha t ports u palosn m dysh.

86

PREMRI
shtjet kryesore:
Njohuri t prgjithshme
Klasifikimi i premrave
Njohuri t prgjithshme pr premrat vetor
Lakimi i premrave vetor
Bashkimi i trajtave t shkurtra
Vendi dhe prdorimi i trajtave t shkurtra
Premri vetvetor
Premrat dftor
Premrat pronor
Premrat pyets
Premrat lidhor
Premrat e pacaktuar
Rreth prdorimit t premrave n ligjrim
Njohuri t prgjithshme
Premri sht pjes e ligjrats q tregon n nj mnyr mjaft t prgjithshme frymor dhe
sende, tipare ose sasi t pacaktuara t frymorve dhe sendeve.
Premrat nuk emrtojn, por tregojn. Pikrisht funksioni tregues prbn edhe karakteristikn
e tyre. Ata jan nj kategori me tipare mjaft t ndryshme nga njri-tjetri, si nga ana
morfologjike, ashtu edhe nga ana sintaksore, por i bashkon n nj pjes m vete t ligjrats
kuptimi i prgjithshm kategorial i t treguarit.
Premrat mund t prfaqsojn nj emr, nj mbiemr, nj numror ose nj fjali t tr
(ose njsi me brtham kallzuesore), p.sh.: Pastaj lindi dielli. Ai ishte i rrethuar me ca re t
holla. T jepte prshtypjen e njeriut gazmor dhe vrtet i till ishte. As un s'di sa t kan
krkuar. Ai e dinte se sa t shkathta ishin duart e saj.
Prgjithsisht, premrat kan kategorit gramatikore t gjinis, t numrit dhe t rass. Disa
premra nuk i kan t gjitha kategorit, disa jan t pandryshueshm. Premrat vetor dhe
pronor kan edhe kategorin e vets.
Numri shums te premrat zakonisht nuk formohet me an prapashtesash. Te premrat vetor
numri bhet me an formash supletive: un- ne, ti- ju, ai - ata. Disa t tjer prdoren vetm n
formn e njjsit ose vetm me at t shumsit: kush, kushdo, secili, disa, shum.
Edhe kategorin e rass nuk e kan t gjith premrat. Premri lidhor q, premrat pyets ,
far, t pacaktuarit do, nj, gj etj. nuk ndryshojn sipas rasave.
Kategorit gramatikore t premrave jan t kushtzuara nga kategorit e fjalve q
prcaktojn a prfaqsojn, prandaj prshtaten n gjini, numr e ras me ato fjal, p.sh.: ky
nxns, kjo nxnse, kta nxns, kto nxnse.
Premrat zakonisht nuk prcaktohen nga fjal t tjera, por n disa raste po, p.sh. : asgj e re,
dika e bukur, ne t tjert etj.
Premri prdoret n t gjitha funksionet sintaksore n t cilat prdoret edhe emri, si: kryefjal,
kallzues emror, kundrinor, prcaktor, rrethanor, etj.
Premrat q prcaktojn emra, mund t vendosen para ktyre (premrat dftor, pyets, t
pacaktuar), por edhe pas (pronort, disa dftor) : ky qytet, cila shkolle? asnj nxns, djali i
tij, nj vepr e till.
87

Nga ana e fjalformimit prgjithsisht premrat jan fjal t thjeshta. Jan t prngjitur nj
pjes premrash t pacaktuar (askush, dikush, cilido etj.). Pr nga burimi jan fjal t parme,
por disa kan dale nga emrat (gj, njeri), q prdoren edhe si emra, edhe si premra t
pacaktuar. Por ka edhe raste kalimi nga premrat n emra, si ndodh me emrzimin e
premrave pronor: M vizituan t mit.
Klasifikimi i premrave
Sipas kuptimit q kan dhe funksionit q kryejn, premrat ndahen n shtat grupe: premrat
vetor, premri vetvetor, premrat dftor, premrat pronor, premrat pyets,
premrat lidhor, premrat e pacaktuar.
Prcaktimi i llojit t premrave nuk mbshtetet n nj kriter: disa mbshteten n ann
kuptimore (vetort, dftort, pronort), disa tek ana funksionale (lidhort, pyetsit etj.). Mes
tyre ka afrime dhe t veanta. Pr shembull, fjalt ai, ajo, ata, ato shrbejn edhe si dftor
edhe si vetor etj.
Duke u nisur nga veorit gramatikore, prdorimi dhe ana kuptimore, premrat ndahen n tri
grupe:
1. Premra-emra, q n fjali prdoren si fjal m vete. Ktu prfshihen premrat vetor: un,
ti, ai, ajo, ne, ju, ata, ato; premrat e pacaktuar: askush, asgj, kurrkush, dika, gjkafsh,
gjsendi, ndonjri, tjetrkush etj.; lidhort: q, i cili; si dhe premrat dftor: ky, kjo, kta,
kto; premrat pyets: kush, cili, far, kur nuk shoqrohen me emra.
2. Premra-mbiemra, q nga karakteri i lidhjeve gramatikore u ngjajn mbiemrave, prdoren
zakonisht n bashkvajtje me emrat, prshtaten me ta n gjini, n numr dhe n ras, si:
pronort im, yt, i tij, i saj, yn, premrat dftor i till, i ktill, i atill, etj.
3. Premrat numror, q nga karakteri i lidhjeve gramatikore afrojn me numrort, por q
ndryshe nga kto, tregojn sasi t pacaktuara sendesh a frymorsh, si premrat e pacaktuar:
shum, pak, ca, disa, gjith, tr, aq, kaq, sa etj.
1. Premrat vetor
Premrat vetor tregojn vetat q veprojn. Kuptimi i vets te kta premra prkon me
kuptimin e tyre leksikor. Premrat vetor kan tri veta.
Premrat e vets s par un, ne tregojn vetn q flet. N grupin e shumsit ne bn pjes edhe
folsi. Premrat e vets s dyt ti, ju tregojn vetn me t ciln flasim, pra, bashkbiseduesin
ose bashkbiseduesit.
Si premra vetor t vets s tret prdoren premrat dftor ai, ajo (njjs) dhe ata, ato
(shums). Kta tregojn frymort ose sendet pr t cilt bhet fjal.
Vetort e dy vetave t para prdoren kryesisht pr njerz, kurse ato t vets s tret prdoren
edhe pr frymor t tjer, edhe pr sende. Vetort e dy vetave t para prdoren pr sende, kur
kto personifikohen: O malet e Shqipris e ju o lisat.... ju bregore bukuroshe...
Vetort e dy vetave t para, nuk e zvendsojn ndonj emr, kurse ata t vets s tret
prdoren pr t mos prsritur nj emr t thn m par, p.sh.: Msuesi u la fmijve
lamtumirn dhe ata u mallngjyen.
Vetort e dy vetave t para, n njjs dhe shums nuk e kan kategorin e gjinis. Pr numrin
shums ata kan fjal t veanta. Kshtu ne nuk sht shumsi i premrit un, por prfshin
folsin dhe disa t tjer17. Po kshtu arsyetohet edhe trajta e shumsit ju. Premrat e vets s
tret e kan edhe kategorin e gjinis, edhe t numrit: ai, ajo - ata, ato.

17

Shpesh premri NE prdoret nga njjsi pr modesti; ndrsa JU prdoret pr TI n shenj nderimi e
mirsjelljeje.
88

Lakimi i premrave vetor


Kategorin e rass e kan t gjith premrat vetor. N rasat dhanore e kallzore, prve
trajtave t plota, kan dhe trajta t shkurtra. Kto jan fjal t patheksuara, q vendosen
zakonisht para foljeve (por edhe pas tyre).
Veta I

E.
Gj.
Dh.
K.
Rr.

Veta II

njjs

shums

un
mua, m
mua, m
meje

ne
neve, na
ne, na
nesh

njjs

shums

ti
ty, t
ty, t
teje

ju
juve, ju
ju, ju
jush

Veta III
njjs
mashk.
E.
Gj. i...
Dh.
K.
Rr.

ai
atij
atij, i
at (t), e
atij (tij)

i...

shums
fem.

mashk.

ajo
asaj
asaj, i
at (t), e
asaj (saj)

ata
atyre
atyre, u
ata (ta), i
atyre (tyre)

i....

fem.
ato
i.... atyre
atyre, u
ato(to), i
atyre (tyre)

Vetort e vets s par e t dyt nuk prdoren n rasn gjinore (ose prdoren n gjuhn e folur
n ndrtime t tilla, si: Si do t vej halli i mua(i ty) t gjorit, i neve (i juve) t shkretve.
Trajtat e shkurtra, si gjymtyr fjalie, jan kundrinor t drejt ose t zhdrejt. Disa trajta t
shkurtra jan t njjta nga forma, ato dallohen nga konteksti.
N rasn rrjedhore vetort prdoren rregullisht vetm me parafjal, p.sh.: Pas meje ( teje,
nesh) ecte...
Premrat e vets s tret n kallzore e rrjedhore prdoren zakonisht pa a-n nistore. N kto
raste shoqrohen gjithnj me parafjal, p.sh.: foli me t (ta,to). U nis drejt tij (saj, tyre).
Bashkimi i trajtave t shkurtra
Shpesh prdoren pran njra-tjetrs dy trajta t shkurtra. N kt bashkim, e para sht e rass
dhanore, njjs a shums e do vete, kurse e dyta sht e rass kallzore, njjs e shums, e
vets s tret.
veta dhanore +kallzore (njjs) dhanore +kallzore(shums)
I
II
III
I
II
III

m + e = ma
t + e = ta
i + e = ia
na + e = na e
ju +e = jua
u + e = ua

m + i = m'i
t + i = t'i
i + i = ia
na + i = na i
ju + i = jua
u + i = ua

89

Trajtat m'i, t'i shkruhen me apostrof, trajtat na e, na i shkruhen ndaras. Trajtat ma, ta
shkruhen pa apostrof, sepse a-ja del nga shkrirja e + e: t e dhash ( ta...). Te trajtat ia (
i+e), jua ( ju+e), ua (u+e) a-ja sht n anologji me ma, ta. Po kshtu edhe n shums: i+i =
ia.
Kur trajtat e shkurtra dhe t bashkuarat ndodhen para pjeszave t t lidhores, do t t s
ardhmes ose disa formave t pashtjelluara, zanorja bie dhe prdoret apostrofi: (do) t'i
shkruaj, do t'ju shkruaj, pr t'i dhn, pr t'u dhn etj.
Trajtat e bashkuara i+e dhe i+i shkruhen ia: Ia mora librat. Trajtat i+u dhe u+u (u-ja sht
pjesz e kohs s kryer t thjesht) shkruhen iu: djalit iu kujtua; djemve iu kujtua. Kur
bashkimet ia, iu jan pas foljes n mnyrn urdhrore, shkruhen me ja, ju: jepja, jepju.
Vendi dhe prdorimi i trajtave t shkurtra
Zakonisht trajtat e shkurtra vendosen para foljeve n do koh e n do mnyr: e lexova, i
mora, t pash etj. N mnyrn urdhrore vendosen edhe pas foljes ose n trup t saj: merre,
hape, hapeni, drgomni.
Kur folja sht n mnyrn urdhrore n formn mohore (mos e merr), n lidhore ( t m
japsh), n t ardhmen (do t'i msoj) ose n format e pashtjelluara, trajtat e shkurtra vendosen
gjithnj midis pjeszs dhe foljes (pr t'ia msuar).
Me mnyrn urdhrore prdoren vetm trajtat e shkurtra t vets s par e t tret, kurse ato t
vets s dyt jo.
Trajtat e shkurtra ose shprehin drejtprdrejt kundrinorin e zhdrejt a t drejt, ose e prsritin
at: M (t) ka sjell nj libr. Dgjom mua. Atyre u duhen drguar disa libra. E pash, e
njohim at. I morm librat.
2. Premri vetvetor
Premri vetvetor sht ai lloj premri q tregon personin, i cili, n nj fjali t caktuar,
prfaqson njkohsisht at q e kryen dhe at q e pson nj veprim, p.sh.: Ather e
prmblodha veten. I dhimbset vetja. S'i besonte as vetes. Ajo mendonte vetm pr veten.
Premrat vetvetor t shqipes jan vete, vetja dhe vetvete, vetvetja. Premri vetvetor ka
kuptim premror dhe struktur emrore. Ai prdoret pa dhe me parafjal. Fliste me vete.
Premri vetvetor prdoret pr t treguar persona e rrall edhe sende: Ai z sillte me vete
jehonn e fmijnis.
Vetvetori nuk ka forma t veanta pr t dalluar gjinin dhe numrin shums. Megjithat, mund
t prdoret edhe pr realie n shums pr t tria vetat: Duhet t respektojm veten. Duhet ta
ruani veten. Ata e ndiejn veten si n shtpin e tyre.
Lakohet si emrat femror n trajtn e shquar njjs:
E.
Gj. i...
Dh.
K.
Rr.

vetja (vetvetja)
vetes (vetvetes)
vetes (vetvetes)
veten (vetveten)
vetes
(vetvetes)

Kur ndiqet nga ndonj prcaktor, premri vetvetor prdoret n trajtn e shquar dhe me
parafjal. Ndiente n veten e tij nj forc t madhe. Mos fol shum pr veten tnde.
Vetvetori prdoret pothuajse n t gjitha funksionet n t cilat prdoret dhe emri.

90

3. Premrat dftor
Premrat dftor jan ai lloj i premrave q tregojn realie ose tipare t ktyre realieve, q
ndodhen pran ose larg folsit.
Premrat dftor jan: ky, kjo, pr sende a frymor afr folsit; ai ajo pr realie larg folsit; si
dhe i atill, i ktill, i till, bashk me format e tyre t femrores n njjs dhe shums.
Premrat ai, ajo, ata, ato shrbejn edhe si premra vetor, edhe si dftor.
Kta premra jan vetor:
a. Kur zvendsojn nj emr t prmendur pak m par, p.sh. : Heronjt nuk vdesin, ata
prjetsohen n kng. N dhom hyri babai. Ai dukej i lodhur.
b. Kur prdoren edhe pa a-n nistore: Bisedonte me t. Rreth tyre u mblodhn plot njerz.
Jan dftor:
a. Kur mund t zvendsohen me premrat ky, kjo, kta, kto, n qoft se realiet e treguara
prej tyre vihen afr folsit: -'jan ata ? - pyeti djaloshi. Merre at.
b. Kur mund t prcaktohen nga ndjafolja atje ose nga ndonj rrethanor tjetr. Ai atje sht m
i mir.;
c. kur prcaktojn nj emr: Ky sht ai kngtari pr t cilin t kam folur. Mos i beso atij
njeriu.;
. Kur ndiqen nga nj pjes e nnrenditur prcaktore: Ai q punon, gzon. Ajo q ngjau, nuk
ishte e rastit.
Dftort kan kategorin gramatikore t gjinis, t numrit dhe t rass. Kan forma t veanta
vetm pr gjinin mashkullore e femrore, kurse pr gjinin asnjanse jo. Premrat ky, kjo, ai,
ajo kan forma t veanta supletive pr numrin njjs dhe pr shumsin: ky - kta, kjo - kto,
ai - ata etj.
Kur prdoren si prcaktues t emrave, dftort ky, kjo, ai, ajo, vendosen prpara emrave,
kurse dftort i ktill, i atill, i till vendosen zakonisht pas emrave.
Dftort ky, ai ( gjinia, numri, lakimi).
Kta lakohen n njjs e n shums n t dyja gjinit.
Ja si lakohet premri ky:
Njjs
Mashk.
E.
Gj. i...
Dh.
K.
Rr.

Shums
Fem.

ky
kjo
ktij i... ksaj
ktij
ksaj
kt
kt
ktij
ksaj

Mashk.
kta
i... ktyre
ktyre
kta
ktyre

Fem.

i...

kto
ktyre
ktyre
kto
ktyre

N togjet e tipit ky djal, kjo vajz, ajo vajz etj., lakohen t dy prbrsit: ky djal, i ktij djali,
ktij djali, kt djal... ; ajo vajz, i asaj vajze, asaj vajze etj.
Dftort i ktill, i atill, i till. Kta jan t gjinis mashkullore. N femrore nyja i kthehet
n e : e ktill, e atill, e till. N shums: t ktill, t atill, t till (gjinia mashkullore); t
ktilla, t atilla, t tilla (gjinia femrore).
Zakonisht kta premra prdoren bashk me emrat. Lakohen si mbiemrat e nyjshm, d.m.th. u
ndryshon vetm nyja e prparme: nj vepr e till, i nj vepre t till etj.

91

4. Premrat pronor
Premrat pronor jan ai lloj i premrave q tregojn se sendi i dhn i prket nj vete t
caktuar; libri im, motra jote, mendimi yt etj. Ktu prfshihet edhe pronori vetvetor i,e, t vet.
Premrat pronor nuk tregojn vetn, por prkatsin ndaj nj vete t caktuar.
do pronor ka dy pal trajta: im - ime, e imi - e mia, yt - jote etj.
Pronort prdoren n bashkvajtje me emra ose t emrzuar.
Vendosen kryesisht pas emrave q prcaktojn. Kur shoqrojn emra farefisnie, si: at, bir,
bij, gjysh, nip etj. vendosen edhe prpara tyre: im bir, yt vlla etj.
Nuk mund t vendosen prpara premrat e vets s tret. N vend t tyre, me emrat e
farefisnis mund t prdoret nyja me vler pronori, e cila kryen funksionin e nj premri
pronor pr vetn e tret: e motra, i biri, s gjyshes, t vllan etj.
Kategorit gramatikore t premrave pronor
Premrat pronor kan kategorin e vets, t gjinis, t numrit e t rass.
Gjithashtu mund t emrzohen.
Kategoria e vets
Te pronort kjo kategori sht plotsisht paralele me at t premrave vetor. Pronort kan tri
veta. Veta e par: im - ime, e mi - e mia, yn jon, tregon se sendi i prket vets s par. Kjo
sht shkolla jon. Veta e dyt: yt - jote, e tu - e tua, juaj - juaj, tuaj - tuaja, tregon se sendi i
prket vets s dyt: Klasa juaj ka prparim t mir. Veta e tret: i tij, e tij / e tij, i saj - e saj/
e saj, i tyre - e tyre/ e tyre, i vet - e vet/ e vet - e veta, tregon se sendi i prket vets s tret:
Poema e tij sht shum e bukur.
Pronori vetvetor i, e t vet ka vetm nj vet, vetn e tret. Ky duhet t prdoret vetm kur
tregon se sendi i prket kryefjals: Agroni uditej me guximin e vet (Po t prdorej e tij, mund
t keqkuptohej, t merrej pr guximin e dikujt tjetr, gjithashtu t vets s tret). Premrat i tij,
e saj, i tyre prdoren edhe kur sendi i prket nj gjymtyre tjetr t fjalis, p.sh. : Ai s'kishte
dgjuar t flitej pr djalin e tij ( t dikujt tjetr, jo t kryefjals).
Kategoria e gjinis
Pronort kan forma gjinie pr t tria vetat. Gjinia e tyre sht n varsi t plot nga gjinia e
emrave q prcaktojn. N t dy vetat e para, n varsi nga gjinia "e prons" kemi trajtat im,
ime, yt, jote, e tu, e tua etj., t cilat prdoren edhe nga "pronar" t gjinis mashkullore edhe
nga "pronar" t gjinis femrore. Por, ktu ndikon numri "i pronarit", prandaj do gjini e vets
s par dhe t dyt del me t dy trajta: im - yn, ime jon, etj.
N vetn e tret njjs premri pronor ka dy trajta pr seciln gjini (kur "pronari" sht n
numrin njjs), n varsi nga gjinia "e pronarit" dhe "e prons" : i tij - i saj, e tij - e saj.
Pronort e vets s tret jan t nyjshm. Nyja e prparme shkon gjithmon sipas gjinis s
"prons", kurse trupi i pronorit sipas gjinis s "pronarit": libri i tij - fletorja e tij.
Kur "pronari" sht shums, kemi prsri vetm nga nj trajt n varsi nga gjinia e "prons":
qyteti i tyre - shtpia e tyre.
Gjinia femrore e pronorve formohet nga gjinia mashkullore n kto mnyra:
a. Duke ruajtur formn e mashkullores: djali juaj - vajza juaj;
b. Duke ndryshuar vetm nyjn e prparme, ashtu si mbiemrat: i tij - e tij, i saj- e saj, i tyre e tyre;
c. Duke i shtuar forms s gjinis mashkullore mbaresat femrorizuese e dhe a: im - ime, e mi
- e mia, e tu - e tua, tuaj - tuaja, e vet - e veta;
. Me an trajtash t ndryshme: yn - jon, tan - ton, yt - jote.
Kategoria e numrit. Edhe pr numrin pronort shihen nga dy an, nga "prona" dhe
"pronari".
Pronort prshtaten n numr me emrat q prcaktojn. Duke i par nga raporti dyfish
"pron/pronar", pr secilin numr kan m shum se nj trajt, p.sh.: libri im, premri im
92

sht n numrin njjs ("prona" dhe "pronari" jan n numrin njjs); libri yn, pronori yn
sht prsri n njjs (ktu "prona" sht n njjs, kurse "pronari" n shums). Pra, del se
premrat pronor pr vetn e par dhe t dyt kan nga dy pal trajta pr do numr, kurse pr
vetn e tret kan katr pal trajta n njjs dhe n shums.
Veta I
njjs
M.

Veta II
shums
F.

im ime
yn jon

njjs
F

e mi e mia
tan tona

shums
F

yt jote
juaj juaj

e tu
tuaj

e tua
tuaja

Veta III
njjs
M
i tij
i saj / i vet
i tyre

shums
F
e tij
e saj / e vet
e tyre

M
e tij
e saj
e tyre
e vet

F
t tij
t saj
t tyre
t veta

Kategoria e rass
Pronort kan edhe kategorin e rass. Mund t prdoren n bashkvajtje me emra ose si t
emrzuar n nj kontekst. N t dy rastet lakohen rregullisht, kurse premrat tan/tona, tuaja tuaja lakohen vetm t emrzuar.
Lakimi i pronorve
a. n bashkvajtje me emra t shquar
Veta I
Mashkullore
E.
shoku
Gj. i... shokut
Dh. Rr. shokut
K.
shokun
E.
Gj.
Dh. Rr.
K.

i...

im
tim
tim
tim

shoku
yn
shokut ton
shokut ton
shokun ton

Femrore
shoqja ime
i... shoqes sime
shoqes sime
shoqen time
shoqja jon
i... shoqes son
shoqes son
shoqen ton

Pronort e vets s par shums e mi, e mia lakohen njlloj si mbiemrat e nyjshm, kurse ata t
vets s par shums tan, tona nuk lakohen.
Veta II
E.
Gj.
Dh. Rr.
K.

Njjs
shoku
shokut
shokut
shokun

yt
tnd
tnd
tnd

shoqja jote
i shoqes sate
shoqes sate
shoqen tnde
93

E.
Gj.
Dh. Rr.
K.

shoku
i shokut
shokut
shokun

juaj
tuaj
tuaj
tuaj

shoqja juaj
shoqes suaj
shoqes suaj
shoqen tuaj

Edhe pronort e vets s dyt shums e tu, e tua lakohen njlloj si mbiemrat e nyjshm, kurse,
tuaj, tuaja nuk lakohen.
Pronort e vets s tret i(e) tij, i (e) saj, i(e) tyre, i(e) vet, e veta lakohen njlloj si mbiemrat e
nyjshm.
b. N bashkvajtje me emra farefisnie
Veta I
njjs
E.
Gj. i...
Dh.Rr.
K

M
im vlla
tim vllai
tim vllai
tim vlla

F
ime motr
i... sime motre
sime motre
time motr

Veta II
njjs
M
yt vlla
i... tyt vllai
tyt vllai
tt vlla

i ...

jot
sat
sat
tt

F
motr
motre
motre
motr

Prdorimi i pronorve n form t emrzuar


Premrat pronor mund t emrzohen vetm kontekstualisht, d.m.th. ata e kan gjithmon t
nnkuptuar emrin. Edhe kur emrzohen, pronort nuk e emrtojn sendin e dhn, por vetm e
tregojn at.
Format e pronorve t emrzuar jan:
Veta I - imi - t mit, yni - tant, imja- t miat, jona-tonat
Veta II - yti - t tut, juaji - tuajt, jotja - t tuat, juaja - tuajat
Veta III- i tiji - t tijt, i tyre - t tyret, e tija- t tijat, e tyrja - t tyret; i saji - t sajt, i
tyre - t tyret; e saja - t sajat, e tyrja - t tyret; i veti - t vett, e veta - t vetat; p.sh. : Ky
sht mendimi juaj dhe yni. Do t kesh nj pun m t bukur se jona. Miku im dhe juaji ju
drgon t fala.
5. Premrat pyets
Premrat pyets jan ai lloj i premrave q shrben pr t pyetur pr realie, pr sasin, radhn,
prkatsin a tiparet e tyre.
Premrat pyets jan: kush, cili, , ', far, ka, sa, i sati, se.
Premri pyets kush ka kuptim shum t pacaktuar dhe prdoret vetm pr njerz: Kush foli?
Kush po troket? Ky premr ndiqet vetm nga folje t numrit njjs. Ka vetm kategorin e
rass dhe lakohet kshtu:
E. kush; Gj. i, e kujt; Dh. Rr. kujt; K. k
Mund t shoqrohet me parafjal t ndryshme: Me k erdhe ? Pr k do t flassh ? Nuk duhet
t prdoret n bashkvajtje me emra p.sh. : *Kush nxns foli?
Premri cili prdoret pr frymor dhe pr sende; ka kuptim m pak t pacaktuar se premri
kush. Prdoret pr t pyetur pr frymor a sende t nj grupi t caktuar: Cili qe ai q kndoi?
Cili prej jush nuk e kupton rndsin e ksaj?
Ka kategorin e gjinis: cili, cila; t numrit: cilt, cilat dhe t rass:
94

mashkullore
njjs
E.
cili
Gj. i... cilit
Dh.Rr. cilit
K.
cilin

femrore

shums
cilt
i... cilve
cilve
cilt

njjs

i...

cila
cils
cils
ciln

shums

i...

cilat
cilave
cilave
cilat

Premri prdoret pr t pyetur pr realie, si dhe pr tiparet e tyre, si p.sh.: 'deshi t thoshte
Sknderi me ato fjal? 'krkoni? 'njeri sht ai ? S'ka asnj kategori gramatikore. Rrall
shoqrohet me parafjal: Me 'ta ndez zjarrin? Ky premr shkruhet gjithnj me apostrof.
Premri far nga funksioni sht i njjt me premrin . Ndryshon nga ky vetm se mund t
shoqrohet me parafjal edhe kur s'sht n bashkvajtje me emra, p.sh: U tregonte shokve se
pr far kishin biseduar. Prdoret i ngurosur. Emri q shoqron premrin far prdoret n
rasn rrjedhore t pashquar: far lajmi sjell?
Premri ka ka funksion t njjt me premrat dhe far. Gjithashtu prdoret ngurosur.
Ndryshe nga premri far, ka nuk mund t prdoret n bashkvajtje me emr. P.sh.: ka
deshi t thoshte Skenderi? ka krkoni? ka kishin biseduar? Pr ka kishin biseduar? etj.
Premri sa prdoret pr t pyetur pr sasin e realieve: Sa erdhn ? Sa libra ke?
Ka vetm kategorin e rass dhe lakohet kshtu:
E. sa; Gj. i (e) save; Dh. Rr. save; K. sa
Ky premr prdoret kryesisht n rasn emrore dhe kallzore. Mund t prdoret edhe me
parafjal: Prej sa vetave ke marr letra ?
Premri i sati prdoret pr t pyetur pr radhn e realieve: I sati dole ? Ky premr sht
formuar nga premri sa me prapashtesn -t dhe nyjn e prparme i. Prdoret gjithnj n
trajtn e shquar.
Premri se prdoret pr t pyetur pr sende, pr lndn nga e cila prbhet nj send , pr mjetin
a shkakun: Me se do t nisemi ? Nga se vuan?
Premri pyets se prdoret vetm me parafjal.
6. Premrat lidhor
Premrat lidhor shrbejn pr t lidhur nj pjes t nnrenditur prcaktore me nj gjymtyr t
nj pjese tjetr ose me nj fjali.
Premrat lidhor ndryshojn nga lidhzat, sepse, prve funksionit lidhs q kryejn, jan edhe
gjymtyr fjalie. Ata ndahen n t caktuar dhe n t pacaktuar.
a. Premri lidhor sht i caktuar kur i referohet nj gjymtyre emrore ose premrore t pjess
drejtuese, nga e cila kushtzohet edhe kuptimi i tij, p.sh: Romani q analizuam, sht i njohur.
Premrat lidhor t caktuar jan q dhe i cili.
Lidhori q lidh nj pjes t varur prcaktore me nj gjymtyr t caktuar t nj pjese tjetr:
Bardhyli, q e kishte mendjen te knga, s'e dgjoi fare t vllan.
Premri q prdoret zakonisht n funksionin e kryefjals dhe t kundrinorit t drejt, p.sh.: Foli
edhe Drita, q erdhi pak me vones. I mori vesh ato q i tha i ati.
Premri lidhor i cili i prket kryesisht ligjrimit libror. Ai ka kategorin e gjinis, t numrit ( i
cili, e cila, t cilt, t cilat ) dhe t rass:
95

Mashkullore
Njjs
E.
Gj. i...
Dh.Rr.
K.

i cili
t cilit
t cilit
t cilin

Femrore
Njjs

Shums

i...

t cilt
t cilve
t cilve
t cilt

e cila
i... s cils
s cils
t ciln

Shums

i...

t cilat
t cilave
t cilave
t cilat

b. Premri lidhor sht i pacaktuar kur nuk i referohet ndonj gjymtyre t pjess drejtuese dhe
sht kuptimisht i zbrthyeshm n dy premra, nga t cilt i dyti sht patjetr lidhor, kurse i
pari sht dftor ose i pacaktuar, p.sh.: Kush (ai q) punon, gzon. Morn 'gjetn ( at q
)gjetn.
Premri lidhor i pacaktuar kush shpreh kuptimin e dy premrave q tregojn vetm frymor:
Le t vij kush t doj. Merre prej kujt t duash.
Premri lidhor i pacaktuar cili shpreh kuptimin e dy premrave q tregojn frymor ose sende:
T vij cili t doj. Puno me cilin t duash.
Premri lidhor i pacaktuar ' (ka)shpreh kuptimin e dy premrave q tregojn sende,
ndonjher edhe frymor: Ne, '(ka)kemi (at q kemi), ktu e themi. '(ata q)ishin djem,
filluan t kndonin.
Premri lidhor i pacaktuar sa ka gjithashtu kuptimin e dy premrave; prdoret pr frymor, por
edhe pr sende: Sa (ata q) erdhn, u knaqn t gjith. Sa (ato q) tham, ktu t mbeten.
7. Premrat e pacaktuar
Premrat e pacaktuar tregojn realie n mnyr t pacaktuar ose sasi t pacaktuar frymorsh a
sendesh. Veoria e premrave t pacaktuar sht pacaktuesia dhe ky tipar ruhet n t gjitha
rastet.
Premrat e pacaktuar jan: kush, dikush, nj, njri, ndonj, njfar, askush, kurrkush,
asgj, gj, gjkafsh, dika, se, do, secili, tjetr, njri- tjetrin, pak, ca, disa, shum,
gjith, gjithfar etj.
Disa premra tregojn frymor: kush, dikush etj. , disa tregojn sende: gjkafsh, dika, disa
t tjer mohojn nj frymor a send (askush, asgj), por t gjith i bashkon kuptimi i tyre i
pacaktuar. Shum premra t pacaktuar prdoren edhe n bashkvajtje me emra, t tjer
prdoren vetm n bashkvajtje me emra, kurse disa nuk mund t shoqrojn emra.
Nga pikpamja e ndrtimit nj pjes jan t thjesht: gjith, tr, mbar, kush etj. , por
shumica jan fjal t prngjitura: kushdo, secili, fardo, gjithka etj.
Nga pikpamja morfologjike premrat e pacaktuar ndahen n t ndryshueshm: kush,
dikush, ndonjri dhe t pandryshueshm: ndonj, do, gj etj.
Premrat e pacaktuar kryejn n fjali funksionin e kryefjals, kundrinorit, rrethanorit,
prcaktorit.
Klasifikimi i premrave t pacaktuar
Nga kuptimi premrat e pacaktuar ndahen n : a. Premra q tregojn frymor ose sende t
pacaktuara;
b. Premra q tregojn sasi t pacaktuar frymorsh a sendesh.
a. Premrat q tregojn nj frymor ose send n mnyr t pacaktuar
Premra t till jan: kush, dikush, njri, asnjri, dika, gj, gjkafsh, gjsend, asgj,
higj, kurrgj, nj, njeri, ndonj, njfar, secili, do, gjithsecili, kushdo, cilido, tjetr,
tjetrkush, etj.
96

Premri kush, si i pacaktuar, ndryshon nga premri pyets kush, sepse prdoret n kuptimin e
premrave ndonj, dikush, qndron zakonisht n fund t fjalis dhe nuk shoqrohet me
parafjal: Erdhi kush? Ka vetm kategorin e rass, por kryesisht prdoret n emrore e
dhanore: Mos i thuaj kujt.
Premrat dikush, ndokush prdoren m shpesh dhe n do ras.
Premri njeri, me prejardhje emrore, ka t njjtin kuptim me premrat ndokush, ndonj: S'u
prgjigj njeri ( ndokush, ndonj).
Premrat dika, gj, asgj, kurrgj etj., tregojn nj send t pacaktuar: Ju duhet t dini dika.
Premrat asnj, higj, kurrgj, asgjsend etj., e mohojn sendin e treguar n mnyr t
paprcaktuar: Ata s'bn kurrgj. Nuk erdhi asnj.
Premrat nj, njri, ndonj, ndonjri, njfar tregojn frymor dhe sende t paprcaktuara.
Premri nj, me prejardhje nga numrori, zakonisht ndiqet nga nj emr me parafjalt nga ose
prej apo nga nj pjes e nnrenditur prcaktore: Takova nj nga Durrsi. Biseduam me nj
prej Durrsi. U prshndeta me nj q s'e kisha par prej kohsh.
Premrat nj dhe ndonj prdoren edhe n trajt t shquar: njri, ndonjri. Kan kategorin e
gjinis dhe t rass: njri - njra, ndonjra, ndonjrit, ndonjrin etj.
Premrat secili, do, gjithsecili, gjithsekush, kushdo, cilido, tregojn elemente t nj grupi t
marr ve e ve: Secili do t vlersohet pr punn.
Premrat secili, gjithsecili, cilido kan kategorin e gjinis: secili - secila, cilido - cilado dhe
t rass, kurse kushdo e gjithkush kan vetm t rass. Gjat lakimit u ndryshon vetm
elementi kush dhe cili.
Premrat tjetr, tjetrkush tregojn nj frymor a send n prgjithsi, t ndryshm nga frymori
a sendi i prmendur. Premri tjetr ka kategorin e numrit: tjetr - t tjer, kurse n shums
ka edhe t gjinis: t tjer - t tjera. Prdoret edhe i emrzuar: Djali i madh qeshi, tjetri s'foli.
Ka edhe kategorin e rass: tjetri, i tjetrit, tjetrit, tjetrin.
Premrat njri-tjetrin, shoku-shokun shprehin marrdhnie t ndrsjellta, p.sh.: I shkruajn
njri - tjetrit. I pari ka kategorin e gjinis: njra - tjetra dhe t rass, por prdoret kryesisht n
rasat e zhdrejta. Premri shoku - shokun ka vetm kategorin e rass, por vihet vetm n
dhanore, rrjedhore e kallzore: shoku - shokut, shoku -shokun.
b. Premrat e pacaktuar q tregojn sasi t pacaktuar frymorsh a sendesh
Premra t till jan: ca, pak, disa, shum, mjaft, kaq, aq, gjith, tr, mbar etj., p.sh.: disa
erdhn, gjith fmijt; shum student, etj.
Vetm premri disa ka kategorin e rass, kur nuk sht n bashkvajtje me nj emr, kurse
premrat shum, mjaft, plot prdoren n form t ngurosur. Kta premra s'duhen ngatrruar
me ndajfoljet e sasis.(Shum student kishin ardhur. Studentt msonin shum)
Premrat gjith, tr, mbar tregojn trsi t pacaktuar frymorsh a sendesh. Gjith e tr
kryesisht shoqrohen me emra dhe nuk ndryshojn. Kta premra mund t marrin edhe nyj t
prparme dhe n kt rast dallohen n gjini: i gjith - e gjith, i tr - e tr; n numr: i
gjith - t gjith, e gjith - t gjitha dhe n ras(t gjithve, t gjithave...).
Kur shoqrohen me emra, rasa n numrin njjs shprehet me ndryshimin e nyjs s prparme.
Premrat gjithfar, gjithfarlloj, lloj-lloj, fardo tregojn realie t do lloji, p.sh.: Tregonin
gjithfar ngjarjesh.
Premri fardo ndiqet nga nj emr n rasn rrjedhore t pashquar njjs: Kryen fardo
pune.
Rreth prdorimit t premrave gjat ligjrimit
N ligjrimin e folur dhe t shkruar vihen re prdorime t gabuara t trajtave rasore t
premrave vetor. M t shpeshta jan rastet e prdorimit t trajtave *neve, *juve pr ne dhe
ju, pra prdoret gabimisht trajta e rass dhanore n vend t trajtave t rass kallzore dhe
97

emrore. Pr shembull: *Neve e ndrprem punn pr Ne e ndrprem punn; Me mjetet q


kemi *neve pr Me mjetet q kemi ne. E njjta dukuri ndodh edhe kur kto prdoren me
parafjal: Nga *neve pritet m shum pr Nga ne pritet m shum etj. N kt rast duhet
mbajtur parasysh se trajtat neve, juve nuk prdoren asnjher me parafjal.
Po kshtu, vihet re q pas parafjalve nga e te(k), prdoren format e rass dhanore: Eja tek
*mua pr Eja tek un; Nga *mua st vjen gj e keqe pr Nga un st vjen gj e keqe.
Gabime hasen edhe gjat prdorimit t trajtave t shkurtra. Kshtu, prdoret: *I tha atyre pr U
tha atyre; *Ia dha atyre pr Ua dha atyre; *Na i dha fjaln pr Na e dha fjaln. N kto raste
kemi mosprshtatje n numr. Gabime bhen edhe pr mosprshtatjen n vetn e duhur: *U
dhash juve pr Ju dhash juve; *Juve u kujtohet pr Juve ju kujtohet; *Ua dhash juve pr
Jua dhash juve; *Ju thash atyre pr U thash atyre; *Jua dhash atyre pr Ua dhash
atyre..., etj.
N ligjrim ka edhe prdorime t gabuara t premrave pronor. Kshtu, dihet q premri
pronor vihet n rasn e emrit q prcakton, por ndodh q prdoret trajta e rass kallzore n
vend t trajts s dhanores ose rrjedhores: Iu prgjigj pyetjes *time pr Iu prgjigj pyetjes
sime; prej dritares *time pr prej dritares sime; motrs *time pr motrs sime; shkolls *ton
pr shkolls son; kopshti i gjyshes *tnde pr kopshti i gjyshes sate; po i afrohesha ports
*tuaj pr po i afrohesha ports suaj etj. Mosprshtatja n ras ndodh edhe kur prdoret trajta e
rass kallzore n vend t emrores: nga qyteti *ton pr nga qyteti yn; festa *tnde ose *yte
pr festa jote; atdheu *tuaj pr atdheu juaj, etj.
Te premrat pronor vihet re edhe mosprshtatja n gjini. Prdoret diskutimi *jon pr
diskutimi yn; rrethi *jon pr rrethi yn; qytetart *ton pr qytetart tan; emrat *ton pr
emrat tan; mendimi *jot pr mendimi yt; shoku *jot pr shoku yt, etj.
Duhet pasur parasysh se premrat pronor im, ime, yt, jote, yn, jon juaj nuk marrin
asnjher nyja t prparme, prandaj jan prdorime t gabuara shembujt e mposhtm: adra
* e ime; shkolla *e jon; shtpia * e juaj, etj.
Edhe premri pyets kush shpesh prdoret gabim kur shoqrohet me emra: *Kush student
foli? pr Cili student foli?; kur prdoret pr t pyetur pr jofrymor: *Kush libr t plqen? pr
Cili libr t plqen?; kur prdoret pr t pyetur pr frymor n numrin shums: *Kush erdhn?
pr Cilt erdhn? etj.
TERMAT KRYESOR:
premr (vetor, vetvetor, dftor, pronor, pyets, lidhor, i pacaktuar); premr lidhor (i caktuar,
i pacaktuar); gjini; numr; ras; lakim; trajt e shkurtr (e bashkuar); premr i pacaktuar (q
tregon realie t pacaktuar, q tregon sasi t pacaktuar realiesh)
SHTJE PR DISKUTIM N SEMINAR
1. Argumentoni me sa m shum shembuj pohimin se premrat nuk emrtojn, por tregojn.
2. Pse themi q premrat jan mjaft t ndryshm nga pikpamja e kategorive gramatikore ?
3. Flisni pr veorit e premrave vetor.
4. Trajtoni natyrn dhe prdorimin e trajtave t shkurtra.
5. Flisni pr premrat e llojeve t ndryshme.
6. Cilat jan rastet m t shpeshta t prdorimit t gabuar t premrave gjat ligjrimit?
7. Bni nj prqasje t termave pr premrat n shqip dhe n gjuhn e huaj q studioni.
ndryshime vini re? Diskutoni pr to n auditor.
PRSIATNI RRETH KTYRE SHTJEVE

98

1. Argumentoni me shembuj kur fjalt ai, ajo, ata, ato prdoren si premra vetor dhe si
premra dftor. Pse ndodh kjo dukuri?
2. Ndryshe nga disa gjuh t tjera, q e kan t domosdoshm prdorimin e premrave vetor
n vetn I (njjs dhe shums), n gjuhn shqipe ata mund t mos prdoren. Pr shembull:
far bn? Un po msoj. Ose Po msoj. Si shpjegohet kjo dukuri n gjuhn shqipe?
3. Fjala kush prdoret n disa funksione, si: premr pyets, premr lidhor, premr i
pacaktuar etj. Sillni shembuj t tjer t ksaj natyre dhe i prdorni n fjali pr t dalluar
funksionet e tyre.
SI BHET ANALIZA E PREMRAVE?
Ecuria e analizs s premrit sht kjo:
1. Lloji i premrit
2. Kategorit gramatikore
Fjalit:
1. At e zgjodhn mbretin e tyre.
2. Ai ishte i vendosur q t mos ia kthente shpinn Kosovs.
3. I krkojm t drejtat, t cilat na takojn.
4. Kjo vizit u quajt historike.
5. Na ndihmoni n mnyr q t gjith t jetojm m mir n vendlindjen ton.
at
1. Premr vetor
2. Veta III, gjinia mashkullore, numri njjs, rasa kallzore
e
1. Premr vetor-trajt e shkurtr
2. Veta III, gjinia mashkullore, numri njjs, rasa kallzore
e tyre
1. Premr pronor
2. Veta III gjinia mashkullore, numri shums, rasa kallzore
Ai
1. Premr vetor
2. Veta III, gjinia mashkullore, numri njjs, rasa emrore
Ia
1. Premr vetor-trajt e shkurtr e bashkuar i +e
2.1. i : veta III, gjinia femrore, numri njjs, rasa dhanore
2.2. e : veta III, gjinia femrore, numri njjs, rasa kallzore
i
1. Premr vetor-trajt e shkurtr
2. Veta III, gjinia femrore, numri shums, rasa kallzore
t cilat
1. Premr lidhor
2. Gjinia femrore, numri shums, rasa emrore

99

na
1. Premr vetor-trajt e shkurtr
2. Veta I, numri shums, rasa dhanore
kjo
1. Premr dftor
2. Gjinia femrore, numri njjs, rasa emrore
na
1. Premr vetor-trajt e shkurtr
2. Veta I, numri shums, rasa kallzore
t gjith
1.
2.

Premr i pacaktuar
Gjinia mashkullore, numri shums, rasa emrore

ton
1.
2.

Premr pronor
Veta I, gjinia mashkullore, numri shums, rasa kallezore

PROVONI NJOHURIT TUAJA LIDHUR ME PREMRAT


1. lloj premri sht fjal ky n fjalin:
Ky djal sht shum i zgjuar.
a. lidhor
b. dftor
c. vetor
d. i pacaktuar
2. Gjeni n ciln ras sht prdorur premri vetor n kt fjali:
Gjyshja po i brtiste asaj me t madhe.
a. dhanore
b. gjinore
c. emrore
d. rrjedhore
3. Rrethoni alternativn ku kemi trajt t shkurtr t bashkuar:
a. m than
b. ju than
c. ta than
d. t than
4. N rast nuk ka trajt t shkurtr t bashkuar:
a. tu thuash nj fjal
b. ua thash shqip
c. na e tha hapur
d. ta tha tro
5. Fjala kush ka disa funksione. Rrethoni alternativn ku ai prdoret si premr lidhor.
a. Nuk e di kush erdhi.
b. Kush punon,ha.
100

c. Kush e bri kt?


d. Erdhi kush sot?
6. N ciln ras sht prdorur trajta e shkurtr n fjalin e mposhtme ?
Atyre u faln gjithka.
a. dhanore njjs
b. kallzore njjs
c. dhanore shums
d. kallzore shums
7. N shembujt e dhn rrethoni alternativn ku premri sht i pacaktuar:
a. Asgj nuk dukej n horizont
b. Atij i than t afrohej
c. Libri im ishte grisur vende-vende
d. Ajo vajz kishte pamje t gzuar.
8. Rrethoni alternativn ku premri pronor sht prdorur gabim:
a. I thash shoqes tnde
b. Shoqja jote doli e para
c. Me shoqen tnde kam miqsi
d. Libri i shoqes sate
9. N ciln prej fjalive t mposhtme sht prdorur premri dftor?
a. Ishte e veant ajo dit.
b. N saj t tij kishin prfituar t gjith.
c. Atyre u dukej sikur edhe nett s'kishin t sosur.
d. Askush nuk foli pr ne.
10. Rrethoni variantin ku nuk ka trajt t shkurtr t premrit vetor.
a. I porositi t kishin kujdes.
b. sht e vshtir t'u lexosh do dit t njjtn gj.
c. Pas pak kohsh t gjith u larguam nga ai qytet.
d. Hapeni dritaren, se bn vap ktu!
11. Premri ai (prkatsisht ajo, ata, ato) prdoret:
a. vetm si vetor
b. vetm si dftor
c. si vetor dhe si dftor
d. si vetor, si dftor dhe si i pacaktuar
12. Premri i till sht:
a. premr pronor
b. premr lidhor
c. premr dftor
d. premr i pacaktuar
13. Premri pronor jote i gjinis femrore formohet nga gjinia mashkullore:
a. duke ndryshuar nyjn
b. duke ruajtur trajtn e gjinis mashkullore
c. me supletivizm
d. me mbares femrorizuese
14. Rrethoni variantin, ku fjala kush sht prdorur si premr i pacaktuar:
a. T flas kush t doj.
b. Trokiti kush?
c. Nuk e di kush erdhi.
d. Nuk e mora vesh se me k udhtove.
15. N fjalin "Nga 'dgjoi, kuptoi se gjithka po shkonte mir", fjala ' sht:
101

a. premr lidhor
b. lidhz
c. premr i pacaktuar
d. premr pyets
16. Fjala kur prdoret si:
a. lidhz
b. premr dhe lidhz
c. premr dhe pjesz
d. premr, lidhz dhe pjesz
17. Premri pyets sa:
a. ka kategorin gramatikore t numrit
b. ka kategorin gramatikore t rass
c. ka kategorin gramatikore t numrit dhe t rass
d. nuk ka kategori gramatikore
18. Fjala nj prdoret:
a. vetm si nyj
b. vetm si numror
c. si nyj dhe si numror
d. si nyj, si numror dhe si premr i pacaktuar
USHTRIME
Ushtrimi 1
Nnvizoni premrat. Prcaktoni llojin e tyre.
Urani u zemrua me t bijt dhe i mbylli n errsir, mes shenjtores s Toks, n
barkun e saj dhe nuk i linte t dilnin n drit.
T lozsh shah me veten tnde mund t duket dika pa vend. Kjo loj ka lezet, kur
strategjia e saj zhvillohet n dy mendje t ndryshme.
Ata jan vigan. Po, n ke frik, largohu se ktejmi dhe shko e iu fal perndis, kurse
un shkoj e hyj n betej t egr e inegale me ta.
Dika fshihte n zemr t tij, dika q e mundonte, por ende e pazbuluar.
Kujt do ti kishte shkuar mendja se gjithka do t prmbysej n momentin q ai do t
kthehej.
T satt dolt n garn e zhvilluar?
Ushtrimi 2
Prdoreni n fjali premrin ajo njher si premr vetor dhe njher si premr dftor.
a.________________________________________________________
b.________________________________________________________
Ushtrimi 3
Gjeni premrat vetor dhe n fjalit e dhna dhe analizoni vetn, numrin dhe rasn e tyre.
I kishin dhn dhjet mundsi t tjera atij, por ai mbetej n t njjtin rezultat.
At e pritn deri von, por nuk erdhi.
Ty t kishin zgjedhur pr t qen soliste?
102

Ushtrimi 4
Gjeni prdorimet e gabuara t premrave vetor. Argumentoni pse jan t gabuara.
Rishkruajini si duhet fjalit.

Ju interpretuat me zemr n dram.


Juve ju thirrn n drejtori?
Ne na dhuruan dy buqeta me lule margarite.
Shkuam t gjith neve pr t mbshtetur Sandrin n konkurs.
Ne u renditm n vendin e katrt.

Ushtrimi 5
Dalloni trajtat e shkurtra t bashkuara. Zbrthejini ato n trajta t shkurtra.

Mi verbuan syt dritat e makinave q po vinin prball.....................


Atyre ua dha lajmin t parve, sepse donte t gzonte zemrn e prindrve....................
Ua planifikoi detyrat q t dyve dhe ua la mbi tavolin.....................
Nxori me shpejtsi kutin dhe i grisi t gjitha fotot e vjetra......................
Na i preku zemrat me melodin e bukur t violins.....................
Ta mori mendja se do t ktheheshim kaq shpejt?.....................

Ushtrimi 6
Dalloni prdorimet e sakta t trajts s shkurtr t premrit vetor apo t trajtave t shkurtra
t bashkuara nga ato t gabuarat.

Ia tregove prindrve notn q ke marr?


Ua tregove prindrve notn q ke marr?
U tregova tyre se premtimi duhet mbajtur.
I tregova tyre se premtimi duhet mbajtur.
Jua msove fmijve kngn e re?
Ua msove fmijve kngn e re?
Do tjua tregoj un atyre datat e festave q vijojn.
Do tua tregoj un atyre datat e festave q vijojn.

Ushtrimi 7
N vend t pikave vini trajtn e shkurtr apo trajtn e shkurtr t bashkuar.
Asnjher nuk ...... kishte par n kt kndvshtrim problemin.
Kishte vendosuar t .......shpaloste t vrtetn e vjetr atyre, tani q koha kishte shruar
plagt.
Ne, dikush .......... kishte trazuar vendin ku mbanim letrkmbimin.
Do t....... shpie gjyshes tani shportn me lulet e saj q i plqejn shum.
Nuk ishte shum i sigurt nse ..........kishte drguar m par kt letr juve.
...... tha se nuk do t priste at derisa t mbaronte programin.
Ushtrimi 8
Dalloni n fjalit e dhna premra dftor q prdoren pr afr dhe premra dftor q
prdoren pr larg.
Ky djal ka pr t ecur n jet!- ngriti zrin gjyshi.
103

T atill libr nuk kisha lexuar m par.


I kam rregulluar t tra me kto duar un.
Ata atje, jan miqt e shtpis son, ndaj nderoji!
Ai q miq nuk ka n jet, sht njeriu m i vetmuar.
Premra dftor pr afr
Premra dftor pr larg
................................................................
......................................................................
Ushtrimi 9
Vendos n rasn q krkohet grupin emror dhe ndrto fjali me to.
a. Ajo dit- rasa kallzore
____________________________________________________________
b. T atilla kshilla-rasa rrjedhore
____________________________________________________________
c. Ky moment- rasa gjinore
____________________________________________________________
Ushtrimi 10
N grupet emrore t mposhtme nnvizoni me nj vij fjaln q tregon pronn dhe me dy
vija, fjaln q tregon se cilit i prket prona (pronarin). Cils vet i prket premri pronor?
Tregimet tona
Yt at .......................
Shokt e saj..............
Im vlla...................
Udhtimi yn..............
Mendimi juaj................
Ushtrimi 11
Qarko formn e drejt t premrit pronor. Ndrtoni fjali me variantet e drejta.
Vendi yn/jon
E motrs tnde/sate
Fshatrat tan/tona
Miku juaj/tuaj
Prej time/sime mje
Yt/yt vlla
Mendimi yt/jot
Ushtrimi 12
Jepni format e premrit pronor q emrzohet n vetn II, III.
v. I im-imi, e mi-t mit, yn-yni, tan-tant, ime-imja, e mia-t miat,
jon-jona, tona-tonat
v.II ..............................................................................................
v.III .........................................................................................
Ushtrimi 13
Ndrtoni fjali me format e emrzuara t premrit pronor.
104

P.sh.: Juaja-Makina jon sht e kuqe, juaja (makina juaj) sht e verdh.
I tiji _____________________________________________________
T sajat __________________________________________________
Tonat____________________________________________________
Ushtrimi 14
Vendos n vend t pikave premrin pyets q mungon (k, kujt, se, cili, far, t satn, ).
Praktoni rasn e premrave q ndryshojn ras.

............tu desh q fole para kohe?


.................. i krkove ndihm pr t t ndihmuar pr skenarin e shfaqjes?
..................kng do t kndosh n festival?
A do t thuash se ................... libr tu duk m interesanti?
.............. ke menduar t veshsh n mbrmjen q po afron?
Nga .............. je lumturuar kaq shum, sa nuk t mban vendi?
Me .........u takove q u vonove kaq shum?

Ushtrimi 15
Qarko premrin pyets t prdorur drejt n rastet e mposhtme.
Kush/ cilt trokitn n der?
K/ciln poezi zgjodhe t recitosh?
far/far the se nuk t dgjova?
do/ do ti ktu?
Ushtrimi 16
Ndrtoni fjali me premrin pyets:
a. Kush - n rasn rrjedhore:
__________________________________________________________________
b. I sati - n rasn emrore, gjinia femrore:
___________________________________________________________________
c. Cili - n rasn dhanore, gjinia femrore, numri shums:
____________________________________________________________________
Ushtrimi 17
Premrat kush, far, mund t prdoren dhe si premra lidhor kur zbrthehen n ai q.
Provoni t prcaktoni llojin e premrave t mposhtm.

Kush do t vij tani me mua?


Do t fitoj garn kush do t dal i pari.
Bre far t thash?
far t thot mendja, more bir?
Kush punon, fiton.

Ushtrimi 18
Lidhni fjalit e mposhtme duke prdorur premrat lidhor q, i cili.
E mbajti fjaln. At ia kish dhn t atit.
105

___________________________________________________________
Sot takova Enteln. Asaj i krkova ndihm pr projektin e nisur.
____________________________________________________________
N emisionin e sotm kishin ftuar profesorin tim. Prej tij kam msuar s teprmi.
____________________________________________________________
Librat jan interesant. Ata jan mbi tavolin.
_____________________________________________________________
Ushtrimi 19
Ndrtoni fjali me premrin:
a. i cili - n rasn kallzore, numri shums
____________________________________________________________
b. e cila - rasa rrjedhore, numri njjs
____________________________________________________________
Ushtrimi 20
Dalloni premrat lidhor. Prcaktoni rasn, gjinin dhe numrin e tyre.
Kthjelltsia q e bnte t kuptonte torturn e vet, e bnte at n t njjtn koh fitimtar,
i jepte kurorn e lavdis.
Pash nj burr, i cili ecte me hap t sigurt drejt banakut t zbukuruar e t mbushur
plot me zemra t kuqe, me kaq e kaq kukulla dhe kartolina e etiketa me mbishkrimin
Dashuri.
Kisha msuar t jetoja jetn, prej s cils kisha kuptuar aq pak.
Fjalt, t cilat i flasim, por nuk i mendojm, vrasin zemrat e atyre q na rrethojn.
Ushtrimi 21.
Dalloni premrat e pacaktuar. Prcaktoni gjinin, numrin dhe rasn pr ata premra q i
kan kto veori gramatikore.
Secili prej tyre kishte sjell dika me vler.
do dit e m shum kuptoj se jeta i jep gjithsecilit mundsi t pafundme pr t
realizuar ndrrat.
Ishim t gjith, por vetm njri mungonte.
Dika e uditshme ia kishte mbushur zemrn, dika e bukur.
Kurrkush prej nesh nuk e kishte hapur at tem prej vitesh.
E pa gjithkush se si ajo gj e panjohur mori nj kthes t fuqishme n qiell.
Ushtrimi 22
Disa premra t pacaktuar jan t ndryshueshm (kush, dikush, secili etj.)dhe disa t tjer,
t pandryshueshm (gj, do, njfar etj). Argumentoni kt duke i prdorur premrat e
dhn n kllapa n fjali.
Ushtrimi 23. Ndrtoni fjali ku t pdorni fjaln nj:
a. si premr t pacaktuar
_____________________________________________________________
b. si numror
_____________________________________________________________
106

Ushtrimi 24
Gjeni premrat vetor dhe thoni vetn, numrin dhe rasn e tyre. Cilat jan trajtat e shkurtra
dhe trajtat e shkurtra t bashkuara t premrave vetor. I analizoni ato.
Ti s'm lshove nga kraht, po m shtrngove edhe m fort e m the:- Mbaj veten, murg i
mjer, dhe dgjo! Ku e shpura un tim bir? E shpura t sjell t motrn n shtpin ton. 'qe
ajo dit pr ne? Gjm e gjmave. Pse, t kishte vdekur dhe ai me njqind trimat e mi n luft
me turkun, 'do t bhej? Kush mbeti pa vrar? 'u b Milloshi i mir? 'u b Zara? 'u b
kapedani?... Un jam ushtar, o Nikodim, dhe ti je murg, un e kam zemrn t fort, ti t but.
Po 'bri ai? Ti nuk i di t gjitha ato q ka br. Po ja, po i marr un mbi shpin gjith mkatet
e tij, ja ktu, prpara teje dhe prpara Tomorit q na sheh, dhe prpara atij atje lart! E prse
nuk vdiq n qeli, mor Nikodim, po kaptoi lumin e erdhi me turkun? Mkat i thua ti ktij? Fal
robi mkate t tilla? Fal Zoti mkate t tilla?
Dhe buite, o i prmallshmi vlla Gjorg, dhe m lshove nga duart. Dhe un, q nuk t shihja
dot me sy, shihja Marn, dhe asaj i lutesha n sy, kur ty t thosha pr t sprasmen her:
- Prapseprap, ndieje, o vlla!
Ti di pshprite q s'e dgjova, dhe Mara t zgjati plloskn. Dhe s'pash un a e vure dot a jo
n buz, po pash krahun tnd q u kput dhe plloskn q u a m dysh mbi gur, vern q u
derdh dhe skuqi vendin, sikur t kishte qen gjaku yt. Dhe ula kokn e putha dorn tnde...
Po mjaft, po mjaft m, moj dora ime! (Dh. Shuteriqi, Ditt e sprasme t Gjorg Golemit).
Ushtrimi 25
Gjeni trajtat e shkurtra t premrave vetor. Tregoni vendin e tyre n lidhje me foljen; thoni
vetn, numrin dhe rasn, si dhe funksionet e tyre sintaksore.
Ti kurr
t mendoj
s'm le
t lir.
Un e di,
m thoshe,
kush sht
i keq,
kush sht
i mir...
' m mbetej, pra,
t dija vet?
Botn ma jepje
si nj recet.
Perndive, thoshe u kan hije marrzit, Jezu Krisht.
'ishe vall ti, bir zoti a i pari diktator monist?
Po mbi drrasn e mjer
t kryqit t that,
plaga jote kullonte
pik-pik gjak...
Mbi kok t vija nj dafin,
me uj t bekuar t'i lagia syt.
107

Fale mkatarin Jezu Krisht!


Ata...q zot deshn t bhen,
ata... q zot duan t bhen
t marr jan marrzisht... (Bardhyl Londo, Duke iu rrfyer Jezu Krishtit).
Ushtrimi 26
Prcaktoni kur fjalza t n ndrtimet e mposhtme sht: a. trajt e shkurtr e premrave
vetor b. nyj e prparme; c. pjesz trajtformuese.

Shum nxnsve t shkolls son u dhan stimuj pr rezultate t larta.


Folm pr t gjat gjith kohs.
Njerz t till duhen nderuar.
I foli me t but, por nuk u bind.
do dit e shihja me t kur dilte nga shtpia.
- M mir t vete vet, - tha ai.
Kt vepr ua la trashgim t bijve.
T paskesha qen edhe un atje.
Ai kishte marr t dhna t prpikta.
Vajta ta marr, po erdha pa t.
Do t t pyes edhe ty pr kt gj.
T nipin e kishte gjithnj pran, sa her kishte nevoj.

Ushtrimi 27
Prcaktoni kur fjalza u n ndrtimet e dhna sht: a. trajt e shkurtr e premrave vetor;
b. pjesz; c. pasthirrm.

U nis pa thn gj.


U, sa m gzove!
Duke u prpjekur, ia arrin qllimit.
Kjo shtje kishte mbetur pr t'u shqyrtuar e fundit.
Atyre u thash t vinin shpejt n klas.
'm'u desh mua kjo pun?!
U, prit, se do t t jap dika.
'ka ktu pr t'u uditur?!
Me t'u knduar kjo kng, filluan duartrokitjet.
- U bfsh njqind vjet, more djal!

Ushtrimi 28
'jan fjalt me shkronja t pjerrta? Thoni kategorit e tyre gramatikore.
Festim eua e dinte kt nism. N dikasterin ku punonte i kishin thn edhe atij nse kishte
dshir pr t shkuar n Veri, po ai nuk kishte pranuar. Sipas fjalve t tij, t shoqen e kishte t
smur dhe njeri tjetr, ve saj, nuk kishte n shtpi. Ai nuk mund ta linte shtpin n kt
gjendje t vshtir dhe t jetonte larg saj n Tropoj apo Kuks, qoft edhe n Burrel, q ishte
qyteti m i afrt. N dikaster kishte shkuar edhe vet e shoqja, por e kishin qetsuar duke i
thn se n Veri shkojn ata q nuk kan vshtirsi familjare. Ve ksaj, Festim eon e kemi
kuadr t till, q nuk zvendsohet leht. Meq edhe ai vet nuk ka dshir t shkoj, aq m
mir pr ne dhe pr t. Kshtu i kishin thn...(Sipas D. Agollit. Njerz t krisur).
108

Ushtrimi 29
Gjeni dhe analizoni premrat dftor.

Ky ila e ky kushtrim, m bn djal e m bn trim.


Kjo ndodh ather kur sht fjala pr ata q i dashuron me gjith shpirt.
Ecte ashtu, si i mahnitur dhe si i dehur nga bukuria e atij mngjesi.
Nuk di sa koh qndrova n nj gjendje t till.
At koh ndjeu kokn ti zhuit si zgjua bletsh.
Me vete thoshte tr gaz: Ah ky msuesi, ky msuesi!

Ushtrimi 30
Me premrat dftor ky, kjo, kta, kto, t ktill, t atill, formoni fjali, duke i prdorur m
vete dhe t shoqruar me nj emr.
Ushtrimi 31
N ndrtimet e mposhtme dalloni kur fjalt ai, ajo, ata, ato, prdoren si vetor dhe kur si
dftor.

Atij i takon kjo pun dhe pik!


Nga ai kndvshtrim duhen par gjrat.
I doli prpara atij dhe i tha nj mij e nj fjal.
Ai q s'ka kok, ka kmb.
Ishte mbledhur gjith ai popull.
Ia tregoi asaj t gjitha 'kishte dgjuar pr t.
sht po ajo q thash un.
Prgjegjsia bie gjithnj mbi ta.
Ata muaj nuk i eci mbar n kurbet.
Ishte nj nga pleqt atdhetar q s'iu tremb syri asnjher.
Ato vet nuk kishin dashur t merrnin pjes n festival.
Pas tyre ikn t gjitha.
Me to mund t shkosh ku t duash dhe s'ke frik.
Ato q dinte i tha t gjitha.
Ndonse t gjith fshatart i dhan t drejt Kozit, asnj nuk qndroi me t.
N familjen e tyre nuk ua prmendnin emrin hasmve, por thoshin ata ose ai dhe
me kaq kuptohej pr k ishte fjala.
Ai, e shoqja, e bija, Lenka, u mbylln n shtpi, sikur do t mbanin zi.
At mngjes hert, Meleti ngriti kopen e dhenve dhe i lshoi prpjet Qafs s
Thllzs.
Ushtrimi 32
Gjeni premrat pronor dhe thoni kategorit e tyre gramatikore.

Im at gjyshen time e thrriste me emr.


Ai kishte frik mos mbetej n shtpin ton edhe pr Vitin e Ri.
Djali nuk e hiqte dorn nga ajo e babait t tij.
Un iu afrova, po ai nuk e lshonte dorn e t atit.
Dora e tij ishte njlloj si imja.
-Vendi juaj sht edhe imi, sepse ne jemi tant brez pas brezi, - po i thoshte kapedani.
109

Ai kishte punn e vet dhe nuk donte t dinte se 'bnin t tjert me familjet e tyre.
Letrat e mia i kishte marr t gjitha, megjithse shtpit tona ishin shum larg nga
njra-tjetra.
At nat m kalonin t gjitha si prpara syve: fshati im i largt, shkolla jon e vogl,
shokt e mi t vegjlis, lumi yn i vetm q ndante fshatin mes pr mes, msuesit
tan q na donin aq shum, t gjitha, t gjitha ...
Vajzs iu b sikur syt e sms ran mbi t sajt me qortim.
-Po ti pse nuk dgjon t shkosh aty ku t drgon yt at?
Ne e treguam ngjarjen ton dhe ata t tyren.
Besimi ecte ngadal duke dgjuar krcitjen e kpucve t veta.
Ushtrimi 33
Premrat pronor im, yt, i tij, i saj, i vet, i tyre, jon, yn i prdorni n fjali si t emrzuar.
Ushtrimi 34
Emrat motr, vlla, gjyshe, nn, at, gjysh, i prdorni n fjali, duke i shoqruar me nyjat e
prparme q kan vler pronori.
Ushtrimi 35
Gjeni premrat pyets dhe thoni veorit e tyre leksiko-gramatikore.
'dim pr planetin ton, Tokn dhe pr vendin q z ajo n gjithsin e pafund? far ka n
thellsin e saj t padeprtueshme? Cila sht e kaluara e saj dhe 'ndryshime do t psoj n
t ardhmen? Kush e mban "kt lmsh" t strmadh, q t mos largohet nga "padroni"
jetdhns, Dielli, apo nga shoqruesja e tij e bindur, Hna? Sa uj dhe sa lnd t tjera
prmban planeti yn? Prej se prbhet thellsia e Toks? T satin shekull e ka jeta mbi t?
Kto dhe sa e sa pyetje t tjera e kan shqetsuar njerzimin prej kohsh...
Ushtrimi 36
N shembujt e mposhtm gjeni premrat pyets n bashkvajtje ose jo me emra, thoni nse
jan prdorur n fjali pyetse t drejta apo t zhdrejta dhe analizoni kategorit e tyre
gramatikore.
Kush hahet dot me krenarin e t vegjlve, kur ata arrijn ti dalin prpara ndonj pune
t vshtir?
-Po ne, mor ditzi, t kujt jemi?
A e di kush ishte ai q erdhi?
Smerret vesh se kush hyn dhe kush del.
Kaq ishte mjaft pr Stefanin pr t rn n er se me cilin kish t bj.
Vriste mendjen pr t gjetur se cilin njihte prej tyre dhe kush ishte me ata.
Nuk m kujtohet mir se me cilin karvan e bm udhn.
i ke kta lot q t ven urg? E paske marr vesh fjal kishim br dhe erdhe t na
vsh n gjum.
-E, moj bij, je e re ti, nuk e di do shtpia q t ngrihet nga e para.
M vinte keq pr t, po ti bja?
Ai e humbiste fare arsyen kur skishte me se t ngopte fmijt.
Me se rrojn foshnjat, i rrit ilimit, dashuri e nns dhe prkrdhelit.
Kush e di sa her kishte pir uj n at burim.
-A ka shum kaak andej nga ju? -Sa t duash. -Po sa, sa?
110

Ushtrimi 37
Ndrtoni fjali ku fjala kush t prdoret n t gjitha rasat.
Ushtrimi 38
Ndrtoni fjali me premra pyets t prdorur n fjali pyetse t drejta dhe t zhdrejta.
Pr shembull: Cili do t vij n teatr? Nuk e di cili do t vij n teatr.
Ushtrimi 39
Redaktoni tekstin duke br ndreqjet e nevojshme. Kini kujdes prdorimin e drejt t
premrave pronor dhe t premrave pyets.
Ishin ato dit t bujshme kur do qytet prciell djemt e vajzat e tija npr dyert e
universiteteve, kur do kush provon ca ndjenja tepr delikate. Rrugt glojn nga prindr e t
rinj q marrin me vehte mallin e vendlindjes, bashk me qindra pyetje e kshilla.
- N k qytet do t studioj djali tuaj?
- 'far dege i plqen vajzs tnde?...
- Laura, mos m vono letrat...
- Blerina, nga mua nj kshill ke; "Mos i ndaj librat".
- Ilir, t'i bsh t fala gjith shokve tnd.
T rinjt jan t emocionuar si rrall kush. Sidomos ata q shkojn pr her t par... Nj vajz
bjonde dika i thot, me lot n sy, nns t saj. sht ndarja e par nga prindrit, nga qyteti
ton, q i rriti dhe i dha krah t fluturojn ktyre t rinjve. I dha ndrrat m t bukura, i mkoi
me dashurin pr vendin, pr njerzit, me dshirn e pakufishme pr dijen. Kto jan aste
mallngjyese edhe pr neve m t moshuarit, sepse na kujtojn ato aste t jets ton kur
merrnim fluturimet e para, kur prqafonim shoku shokun pr t'u nisur n drejtime t ndryshme.
- Kush autobus niset pr n Tiran? - pyeste me z t lart nj grua mes turms.
- Kjo sht makina tuaj? Me kt do t nisemi? - pyeste nj tjetr.
I sheh kta qindra t rinj dhe pyes veten: "Nse qndron kjo forc q i hedh kta t rinj n
rrug t reja, t panjohura? Vall, n thirrjen e t ardhmes? Vall n thirrjen e ksaj toke q
sht e vogl, por me zemr t madhe t pafund, ashtu si jan pafund ndrrat e t rinjve
ton?"
Ushtrimi 40
N fjalit e dhna gjeni premrat lidhor t caktuar dhe t pacaktuar. Thoni veorit e tyre
leksiko-gramatikore dhe funksionet sintaksore.
Ai q erdhi, ishte shoku im i gjimnazit.
Librin q m dhe dje, e lexova me nj frym.
Ishte von dhe nga kafeneja kishin ikur t gjith, me prjashtim t nj plaku q rrinte
ulur aty ku gjethet e pems bnin hije.
Pas pak ndjeu t atin q shoi llambn dhe u fut n dhomn e vet.
Pash prreth q t gjeja ndonj vend ku t futesha nga shiu i madh q zuri menjher.
Qndrova diku maj nj bregu dhe kundrova fushn, e cila kishte marr ngjyrn e
grurit.
-Le t vij kush t doj n ekskursion! - tha prer ai.
'bie ora, s'e bie moti.
Merr sa t kesh mundsi.
Pyete cilin t gjesh n rrug pr t marr vesh ku shkoi ai.
111

Kaluan n nj ur t gurt q mbahej si monument kulture.


Ushtrimi 41
Lexoni me kujdes ndrtimet e dhna dhe prcaktoni prdorimet e fjalve kush, cili, ' , sa.

-E pe kush erdhi?
-Ta tha kush e drgoi?
-Nuk e mora vesh kush ishte.
-E kush nuk e di kt!
Ai i gjeti t gjith n klas: kush lexonte e kush shkruante.
Kush t rroj, do t shikoj.
Kush e kush m par ta prqafonte, t nxirrte mallin.
E cili e plqen at?
Cili prej t dyve doli m mir?
Nuk e di cili m pyeti pr ty.
-Ja cili paska ardhur!
- Pyete cilin t duash pr kt pun.
Nuk e mora vesh mir se 'kishte ngjar aty.
Ai 'ka, ta thot hapur.
'u tha, u b.
'na bri pr t qeshur.
't ta them kot.
'u ngrit i gjith fshati pr ta ndihmuar.
'je ti ktu?
Sa mban deri atje?
E pyeti sa kilometra rrug kishte br.
Me sa duket, nesr do t jet koh e mir.
A i pat sa ishin?
Gjith sa qen aty, qeshn.
Kush e thot kt? -Kush do, e thot.
Lexonte shum, lexonte pa zgjedhur, ti binte n dor.
Hern e par pati nj fatkeqsi t rnd: iu dogj dyqani me pat brenda.
K prqafonin? K gjenin prpara.
Sa pjell nata, themi ne plakat, nuk i pjell moti.

Ushtrimi 42
N kt tekst gjeni premrat e pacaktuar dhe thoni veorit e tyre leksiko - gramatikore.
Bariu plak krrabn n dor, edhe urdhron t rinjt,
E ata gjith punojn, ngritur n brez pqinjt;
Ca bjn vathn e shtrungn, ca ngrehin tendn e stan,
Kush sjell gjethe, karthija e shkarpa, secilido ndih mnjan,
Kush prvjel, kush qeth shelegun, kush mjel dhit, kush mjel dhent,
Njri merr ushqen klyshin, tjetri prgzon qent...
Nj grua vete n krua, jatra z t tund,
Nj sheh pulat, miskat, rosat dhe tjetra bn 't mund......
Qysh rroit bleta e uruar, dhe ven' e vijn' e lijn,
Ca hollin ndrtojn, ca npr lule shndijn...
Dhe puntort e mir n'at mnyr punojn,
112

Edhe gjith njerzia me mundim t'atyre shkojn,


Njri mih, tjetri lron, njri mbjell, tjetri prashit,
Kush than, kush korr, kush mbledh duaj, kush shin, kush sharton, kush krasit
Nj bn pluar' e spatn, nj parmendn, nj shtpin,
Nj pret e qep, nj merr e jep, nj mbath, nj shikon mullin,
do njeri njfar pune bn n mes t shoqris
Kjo sht' udh' e Perndis...(N. Frashri, Bagti e Bujqsi).
Ushtrimi 43
Gjeni premrat e pacaktuar dhe analizoni veorit e tyre leksiko-gramatikore.
Megjithse zhurma ishte shtuar ngaq t gjith ishin m kmb: kush shikonte detin e
ankohej nga vaport q sdukeshin, kush krkonte uj, kush ankohej se tjetri pran tij
kishte zn m shum vend, kush krkonte t ndreqte ndonj tend, se dielli ngrihej i
nxeht
Kdo q t thrrasin, m lajmro m par.
Iu duk se i ra dikush me top n kok.
Ajo sishte takuar me krknd.
-Mos i ka thn atij gjkafsh Petriti?
Ti m njeh m mir se kushdo tjetr.
-Mos ia ke dhn ndokujt kt?
Fshatart e dgjonin Gjikn kokulur. Dikush kruante kokn dhe mblidhte supet, t
tjer kafshonin buzt, disa t druajtur vshtronin djathtas e majtas. T gjithve ehrja e
fytyrs sikur u kishte marr nj ngjyr tjetr. Ve disa t rinj pshpritnin.
Ai ishte nj nga t part q iu prvesh ndrtimit t fshatit.
Koshadhet po hiqeshin zvarr pas ledheve dhe gurve, nj aty, nj atje tej.
Puna sht t ndihmojm njri-tjetrin.
T tjer shkruanin me pseudonim nga frika e censurs.
Ushtrimi 44
Duke u nisur nga ndrtimet e dhna prcaktoni se 'jan fjalt shum, pak, aq.

Shum fjal ishin thn pr t.


Trimi i mir me shok shum.
M mir pak e sakt, se shum e pr lum.
Shum prej t rinjve e plqyen festivalin.
Ka rrjedhur shum uj.
Ku m pak e ku m shum.
Duhen shum ata t dy.
Flitet shum pr kt ngjarje.
E kam m shum se ty at.
E hapi shum gojn.
Pak koh m par kishte ndodhur kjo.
Mish pak e pupla shum.
Mbetet edhe pak pr t br.
Ka ndenjur pak n diell.
Ishte pak i shkuar n mosh.
Vrapuan pak m shpejt.
Ishte edhe nj her aq m i madh se ky.
113

Aq m mir pr t.
Kishte par aq e aq gjra t reja.
Aq gj e di, tha ai.
Buzqeshi dhe aq.

Ushtrimi 45
N pjest e dhna gjeni premrat dhe thoni kategorit e tyre gramatikore.
Dhe ta matsh
Kur hijen tnde s'mund ta kaprcesh m
Qenit ruaju se t kafshon ajo kafsh shtpiake
Besnik i madh i Njeriut
Nga kafshimi i gjarprit mund t shptosh
Macen nxirre nga fjalori yt gjithsesi
Ajo s'sht simbol i kohs sate as i artit tnd(Un gjthmon ia kam frikn edhe Lules
edhe Femrs)
Kur t flassh fol t dgjohesh n bjeshk
t dgjohesh n shkrettir
Pr t dytn her mbetesh pa kok ose kush
nuk t beson:
Sa m pak shikoje veten n pasqyr
Dhe kurr mos mendo: I pari
Ai q ka ekzistuar para teje jam UN
Ai q do t kujdeset pr ditt e mia t mbrama
Pr ndrrat e mia e qetsin je Ti
Me pleh kurr mos u pajto: Nxirre n gjysm
t nats
n pik t vaps
Asgj mos rrit asgj mos krijo me dhun
Rast i humbur nuk je edhe pse pylli
dendsohet
Mund ta kalosh natn n Kulln time t vetmuar
n bot
Dhe si t duash Ti Lumi
Kryesorja: jetn ta jetosh pa e vrar
Dhe pa t mbetur n kmb ndonj therr
e saj e zez
Bashkudhtari im
Ta provojm vetveten derisa kemi frym. (Ali Podrimja, Ti dhe uji).
Gjenerali nuk i hiqte syt nga dyshemeja dhe vesht i buisnin nga zhurma, t
thirrurat, lemeria. As ai vet nuk e kuptoi pse u b papritur nj qetsi e thell, ose
ndoshta nuk u b fare qetsi, por ashtu iu duk atij. N kmbt e tij dhe n kmbt e
gjith dasmorve nxinte dhe heshtte ai thes i vjetr, i arnuar me copa, t cilat, pr udi,
ai i vuri re. Dikush duhet t merret me t, mendoi truri i tij i mpir. Ather, n mes t
heshtjes, ai u prkul ngadal dhe, me duart q i dridheshin, e kapi nga gryka dhe e
ngriti thesin e ndotur me balt. Pastaj veshi kapotn, e hodhi ngadal thesin n krah
dhe doli nga dera prjashta n shi, i krrusur e i mpir, sikur t mbante mbi supe trupin
dhe peshn e gjith bots. (Ismail Kadare, Gjenerali i ushtris s vdekur)
114

FOLJA
shtjet kryesore:
Njohuri t prgjithshme pr foljen
Klasifikimi i foljeve sipas kuptimit dhe funksionit
Foljet ndihmse
Foljet gjysmndihmse
Foljet kalimtare dhe jokalimtare
Kategoria gramatikore e vets
Kategoria gramatikore e numrit
Kategoria gramatikore e diatezs
Kategoria gramatikore e mnyrs
Kategoria gramatikore e kohs
Zgjedhimi i foljeve (ndarja n zgjedhime)
Foljet e parregullta
Format e pashtjelluara
Zgjedhimi vepror
Zgjedhimi jovepror
Formimi i foljeve
Njohuri t prgjithshme pr foljen
Folje quhet ajo pjes e ligjrats q emrton nj veprim si proces dhe q ka kategorit
gramatikore t vets, numrit, mnyrs, kohs dhe diatezs. Folja prbn brthamn kryesore
t fjalis.
Pjesa m e madhe e foljeve emrtojn veprime q i kryen a i pson kryefjala si: msoj, lyej,
ngjitem, regjistrohem, etj., disa t tjera emrtojn veprime (gjendje) t kryefjals, si: jam,
gjendem, fle, mrzitem, etj., t tjera folje emrtojn ndryshimin n gjendjen e kryefjals, si :
rritem, plakem, skuqem, smurem, gzohem, etj.
Folja dallohet prej pjesve t tjera t ligjrats sidomos nga kategorit e saj gramatikore.
Kategorin e mnyrs, t kohs e t diatezs e ka vetm folja, kurse kategoria e vets dhe
numrit te folja ndryshojn nga veta dhe numri i premrave vetor dhe pronor, sepse te folja
ato jan t kushtzuara nga veta dhe numri i kryefjals (pra, kan karakter sintaksor), kurse te
premrat ato jan t pakushtzuara.
Ka raste q veprimi shprehet me an t nj togfjalshi t qndrueshm, si : i bj ball, bj z,
bie fli, marr pjes, z bes, etj. Secili nga kta, kuptimisht sht i barasvlershm me nj fjal
dhe shpesh mund t zvendsohet me nj fjal t vetme (i bj ball = prballoj, z bes =
besoj, etj. ). Ndrtimet e tilla quhen edhe lokucione foljore.
Folja prbn brthamn e fjalis, sepse zakonisht pa folje s'ka fjali. Megjithat, shqipja ka dhe
fjali pa folje, t tilla si fjalit emrore, fjalit e pazbrthyeshme, etj., p.sh.: Nat. Shi. Erdhi
vllai?- Jo.
Klasifikimi i foljeve sipas kuptimit dhe funksionit
Shumica e foljeve prdoren gjat ligjrimit me kuptim leksikor t plot, por disa folje e kan
humbur kuptimin leksikor dhe prdoren si mjete gramatikore (foljet ndihmse), disa t tjera
prdoren me nj kuptim leksikor t zbehur (foljet gjysmndihmse). Foljet q nuk kan
kuptim t plot leksikor (foljet ndihmse dhe gjysmndihmse) nuk mund t kryejn
funksionin e kallzuesit n fjali.
115

Foljet ndihmse
Folje ndihmse quhen ato q shrbejn si mjet gramatikor pr t ndrtuar forma analitike t
foljes. T tilla n gjuhn shqipe jan foljet kam dhe jam, kur i paravihen pjesores s foljes
themelore dhe ndrtojn koht e prbra (e kryera, m se e kryera, e kryera e tejshkuar
etj., si: kam (jam ) lar, kisha (isha) lar, pata(qesh) lar etj.
Folja jam shrben si ndihmse edhe kur vihet para prcjellores s foljes themelore pr t
ndrtuar format analitike t tipit jam duke lar (=po laj ), isha duke lar (=po laja ),
prkatsisht e tashmja dhe e pakryera e caktuar e dftores.
Si folje ndihmse, kam dhe jam e humbin kuptimin leksikor dhe kthehen n fjal shrbyese
pr t shprehur kuptimet gramatikore t vets, numrit, kohs dhe diatezs (kam punuar, patt
punuar,etj. ).
Foljet kam dhe jam prdoren dhe si folje me kuptim leksikor t plot, pra, jo si ndihmse,
p.sh. : Kam nj bibliotek t pasur ( = zotroj ). Kam uri (= ndiej). 'ka kjo kuti ? ( '
prmban ). Jam n shtpi ( = ndodhem, gjendem ). Jan disa njerz q s'tremben kurr ( =
ekzistojn ). Pra, kam dhe jam do t merren si folje m vete kur prdoren me kuptimet:
zotroj, ekziston, ndiej, prmban, ndodhem, gjendem.
Foljet gjysmndihmse
Disa folje n disa tipa ndrtimesh prdoren me kuptim leksikor t zbehur, duke e humbur
mvetsin si folje t zakonshme. Po t merren t shkputura nga togfjalshi ku bjn pjes,
ato nuk mund t kryejn funksionin e kallzuesit. Kto folje quhen gjysmndihmse. Nuancat
e tyre kuptimore, shkalla e zbehjes s kuptimit leksikor dhe shrbimet q kryejn jan t
ndryshme, ndaj ndahen n: a. folje kpujore; b. folje me vler modale; c. folje q tregojn
fazat e kryerjes s veprimit.
T gjitha kto kan si tipar t prbashkt prdorimin si pjes prbrse e kallzuesit, ku ato
nuk luajn rolin kryesor nga pikpamja kuptimore, si dhe nga pikpamja e funksionit sintaksor,
prandaj edhe nuk mund t merren t shkputura nga folja themelore, e cila ka kuptim t plot
leksikor.
1. Foljet kpujore
Folje kpujore quhen ato q shrbejn pr t vn n lidhje pjesn emrore t kallzuesit
emror (emr, mbiemr, premr etj. ) me kryefjaln ose me kundrinorin e drejt. Folja
kryesore kpujore sht folja jam p.sh. : Puna sht nder. Nesr do t jesh m i fort. Vajza
sht e till.
Si folje kpujore trajtohen edhe disa folje t tjera q nuk mund t qndrojn vet dhe prandaj
nuk mund t kryejn funksionin e kallzuesit t fjalis pa u shoqruar me nj emr, mbiemr,
premr, etj. T tilla jan foljet: kam, quaj (quhem), emrohem (emroj), bhem, shpallem
(shpall), etj. P.sh. : At e kam shok. Ajo quhet Vesa. At e quajn Vesa. Ai u emrua
drejtor. At e emruan drejtor. Sa her q sheh parregullsi, ai bhet nervoz. At e bn t
paaft rrethanat. Fjalit si : *At e kam . *Ajo quhet. *At e quajn. *Ai u emrua. *At e
emruan. *Ajo bhet. *At e bn.; nuk jan t plota sepse foljet e tyre nuk e kryejn
funksionin e kallzuesit, prandaj kan nevoj t ndiqen nga fjalt si shok, Vesa, drejtor,
nervoz, t paaft.
2. Foljet me vler modale
Folje modale quhen ato q shrbejn pr t shprehur modalitet, d.m.th. qndrimin e folsit
ndaj asaj q kumton.
Foljet modale e humbin mvetsin e tyre dhe, t shkputura nga togfjalshi ku bjn pjes,
nuk mund t kryejn funksionin e kallzuesit. Ato ndiqen nga nj folje me kuptim leksikor t
116

plot n mnyrn lidhore ose nga disa forma t pashtjelluara. Foljet modale e paraqesin
veprimin e foljes ndjekse si t mundshm ose t lejueshm, t detyrueshm ose t
domosdoshm. Foljet modale jan: mund, duhet, do, kam, jam.
Folja mund shpreh kuptimin modal t mundsis ose t lejimit dhe ndiqet nga nj folje e
mnyrs lidhore. Ndeshet n form t ngurosur pr t gjitha vetat, kur prdoret n kuptimin e
kohs s tashme, t s pakryers ose t s ardhmes, p.sh.: Vetm nj poet mund ta prshkruaj
kt bukuri. Asnj vshtirsi nuk mund ta ndalte at njeri.
Por, kur sht n t kryern e thjesht ose n koht e prbra t s shkuars, folja mund
prdoret me forma t ndryshme vetore, p.sh. Dy prej tyre mundn t shptonin. Ai s'ka mundur
t vij. At nuk kishin mundur ta takonin.
Folja mund prdoret me kuptim leksikor t plot, jo si gjysmndihmse, n qoft se nuk ndiqet
nga nj folje tjetr n mnyrn lidhore, p.sh.: N Torvioll turqit u mundn. "Vllaznia" e mundi
"Tomorin".
Folja duhet, shpreh kuptimin modal t detyrimit ose domosdoshmris. Ndiqet nga nj folje n
lidhore ose nga pjesorja. Kryesisht prdoret n kohn e tashme ose n t pakryern, pothuajse
vetm n vetn e tret njjs. Kur ndiqet nga pjesorja, mund t jet edhe n vetn e tret
shums, p.sh.: Miqsia duhet t mbetet e sinqert. Dikush duhej t nisej. Jan t rinj e duhen
ndihmuar. Duhet punuar m tepr.
Folja duhet prdoret me kuptim leksikor t plot, jo si folje modale, kur nuk ndiqet nga nj
folje n lidhore a pjesore, por nga nj emr a premr q shrben si kryefjal e saj. Si e till
mund t prdoret n t gjitha vetat: Ata t dy duhen shum. Atdheu duhet me zemr. Ata q
duhen, edhe falin.
Folja do shpreh kuptimin modal t detyrimit dhe prdoret vetm n kt form t ngurosur.
Ndiqet nga pjesorja e foljes themelore. sht m fort e gjuhs s folur, por haset edhe n
gjuhn e shkruar: Kjo pun do par me kujdes. Vrulli i t rinjve do drejtuar.
Foljet jam dhe kam prdoren me vler modale kur ndiqen nga forma e pashtjelluar e tipit pr
t lar. Shprehin kuptimin modal t detyrimit, por m t zbutur se foljet duhet dhe do, p.sh.:
N kto ngjarje sht pr t vn re se... Ai pshertiu sikur t kishte nj pun pr t br.
3. Foljet q shprehin fazat e kryerjes s veprimit
Disa folje e humbin mvetsin e tyre si gjymtyr fjalie dhe bashk me foljen ndjekse
formojn nj kallzues t prbr, q shpreh fazat e ndryshme t kryerjes s veprimit.
a. Foljet q tregojn fillimin e nj veprimi jan filloj, nis, por dhe foljet z, bj, marr,
vihem, etj., kur kto t fundit prdoren me kuptimin filloj, nis. Foljet e msiprme ndiqen nga
lidhorja e foljes themelore. Folja z mund t ndiqet edhe nga nj folje n mnyrn dftore: Kur
filloi t merrte librat, zuri t m tregonte pr.... At ast bri t dilte nga dera. Fmija i gzuar
u mat t nisej. At ast zun njerzit e m vshtronin si me habi.
b. Foljet q tregojn vazhdimin e veprimit jan vazhdoj e vijoj, t ndjekura nga nj folje n
mnyrn lidhore: Kali i trembur vazhdonte t vraponte. Msuesja vijonte t fliste plot frymzim
pr Naimin.
c. Folja q tregon rritje progresive t veprimit sht vij (veta e tret njjs ose shums), e
ndjekur nga nj folje n prcjellore. Kur paraprihet nga lidhza sa, mund t ndiqet edhe nga
nj folje e bashkrenditur me t: Temperatura vinte duke rn. Kto veprimtari do t vijn
duke u prsosur. Buima sa vinte e forcohej. Tryeza erdhi e u mbush plot.
. Foljet q tregojn mbarimin e veprimit jan mbaroj dhe pushoj. Ndiqen nga forma e
ngurosur e tipit s punuari (rrjedhore e pashquar njjs e nj emri prejfoljor asnjans). Kjo e
fundit luan rolin kryesor n togfjalsh: Mezi mbaroi s punuari. Fmija pushoi s qari (s
ankuari ).
117

Foljet kalimtare dhe jokalimtare


Sipas mundsis ose pamundsis pr t marr nj kundrinor t drejt n fjali, foljet ndahen n
dy grupe: a. folje kalimtare dhe b. folje jokalimtare.
a. Folje kalimtare jan ato folje q emrtojn veprime, t cilat nuk mbeten tek ai q i kryen,
por shkojn e bien mbi nj person a send tjetr, q si gjymtyr n fjali sht kundrinor i drejt
(emr, premr a do fjal e emrzuar n rasn kallzore pa parafjal), p.sh.: Dje pam nj
shfaqje t bukur. N ato aste ai krkonte ndihm. Nxnsit lexojn shum libra.
b.Foljet jokalimtare jan ato folje q emrtojn veprime q mbeten tek ai q i kryen. Ato
tregojn gjendje, lvizje, dukuri atmosferike, etj.: rri, dremit, fle, dal, shkoj, eci, bubullin,
veson etj.: Makina shkonte ecte ) me shpejtsi. At dit gjmonte e vettinte pa pushim.
Fmijt flinin t qet.
Nj vend t ndrmjetm zn ato folje q emrtojn veprime, t cilat nuk mbeten tek ai q i
kryen, por bien mbi nj person a send tjetr, q, si gjymtyr n fjali, sht kundrinor i zhdrejt
(emr, premr a do fjal tjetr e emrzuar n rasn dhanore ), si: ( i ) flas, ( i ) bie, ( i )
brtas, (i ) besoj, etj.
Kto quhen folje kalimtare t zhdrejta, p.sh.: Djaloshi i hipi prsri kalit. Ai u beson
sinqerisht shokve. Sa bukur i kndon nna fmijs mbi djep.
Ka folje q, n varsi nga konteksti, mund t jen kalimtare ose jokalimtare. T tilla jan:
shkoj, filloj, qaj, thrras, humb, etj., p.sh., si jokalimtare: Autobusi shkoi me shpejtsi; M
merret fryma, thrras, por m kot; I biri humbi n kurbet dhe e ma qante pa pushim; si
kalimtare: Mbi fytyrn e djersitur shkoi pllmbn e ashpr. Me z t lart thrriste t bijn.
Librin e humbi pa kuptuar. T birin e qante pa gjetur ngushllim.
Kur nj folje prdoret me nj kuptim q e lejon t marr kundrinor t drejt, ajo do t merret
kalimtare, edhe n qoft se kundrinori mund t mos shprehet n at kontekst, p.sh.: Pa ngrn
e pa pir / s'mbetemi moj Mir. " Shih e shkruaj ",- m thoshte komandanti.
1. Kategoria gramatikore e mnyrs
Kjo kategori gramatikore shpreh lidhjen midis veprimit t emrtuar nga folja dhe realitetit
objektiv. Folsi pra, shpreh qndrimin e tij t emrtuar nga folja, duke e paraqitur at si t
vrtet, t mundshm, t dshirueshm, etj.
Kategorin e mnyrs e kan vetm format e shtjelluara t foljes, d.m.th. q ndryshojn sipas
vets dhe numrit. Format e pashtjelluara (pjesorja, prcjellorja, paskajorja, mohorja ) nuk e
kan kt kategori.
Sipas kuptimeve modale dhe formave gramatikore prkatse, n gjuhn shqipe ka 6 mnyra t
foljes : dftore, habitore, lidhore, kushtore, dshirore, urdhrore.
Sipas kuptimeve modale themelore, t gjitha kto mnyra ndahen n tri grupe.
N grupin e par hyjn mnyra dftore dhe habitore, q shprehin kryesisht modalitetin e
vrtetsis. Habitorja shpreh dhe ndjenjn e habis.
N grupin e dyt hyjn mnyra lidhore dhe kushtore, q shprehin kryesisht modalitetin e
mundsis.
N grupin e tret bjn pjes mnyra dshirore dhe urdhrore, q shprehin modalitetin e
dshirs n form urimi ose mallkimi (dshirorja) dhe n form urdhri a krkese
(urdhrorja ).
Mnyrat e grupit t dyt dhe t tret shprehin veprime jo t sigurta, por vetm t mundshme.
Prandaj, dftorja dhe habitorja, q shprehin modalitetin e vrtetsis, u kundrvihen katr
mnyrave t tjera.
2. Kategoria gramatikore e kohs
Nprmjet kategoris gramatikore t kohs shprehet lidhja midis kohs kur kryhet veprimi i
emrtuar nga folja dhe nj asti t caktuar q merret si baz pr marrdhniet kohore. Ky ast
118

baz pr gjuhn e folur merret asti i ligjrimit, kurse n gjuhn e shkruar merret asti kur
shkruajm, p.sh.: Msuesi po shpjegon msimin, (veprimi kryhet n astin e ligjrimit );
Msuesi na shpjegoi nj msim t ri. (veprimi ka prfunduar para astit t ligjrimit); Nesr
msuesi do t na shpjegoj msimin e ri. (veprimi pritet t kryhet pas astit t ligjrimit).
Kategorin e kohs e kan kryesisht mnyrat e shtjelluara t foljes, kurse te format e
pashtjelluara kuptimi kohor sht i kushtzuar nga kuptimi kohor i foljes q ato plotsojn.
Disa nga kto forma t pashtjelluara kan edhe forma, q n mnyr konvencionale quhen
koh t kryera, p.sh. duke ditur, duke pas ditur.
Gjuha shqipe sht e pasur me forma gramatikore foljore. Mnyra dftore i ka t tria koht
themelore me 10 forma gjithsej. Mnyra lidhore, habitore, kushtore, dshirore kan nga dy
koh themelore secila: t tashmen dhe t shkuarn (nga katr forma dy t parat dhe me nga dy
forma t fundit). Mnyra urdhrore ka vetm kohn e tashme.
3. Kategoria gramatikore e vets
Veta shpreh lidhjen ndrmjet folsit dhe kryefjals s fjalis. Kryefjala mund t jet e shprehur
ose e nnkuptuar. Folja ka tri veta. Folja sht n vetn e par (njjs a shums) kur kryefjala e
fjalis prfaqson vet folsin ose nj grup personash ku bn pjes edhe folsi, p.sh.: Un lexoj
(ne lexojm) do dit. Folja sht n vetn e dyt (njjs a shums) kur kryefjala e fjalis
prfaqson bashk-biseduesin ose nj grup personash ku bn pjes edhe bashkbiseduesi,
p.sh.: Ti punon (ju punoni) me ndrgjegje. Folja sht n vetn e tret (njjs a shums) kur
kryefjala e fjalis prfaqson nj ose disa frymor q nuk marrin pjes n bisedim, p.sh.:
Dituria sht stoli e njeriut. Veta te foljet ka karakter sintaksor, sepse ajo kushtzohet nga veta
e kryefjals. Kuptimi leksikor i foljes mbetet i njjt, pavarsisht nga ndryshimi i vets.
Kategoria e vets shprehet me an t mbaresave vetore, por ndonjher edhe me mbares
zero, p.sh.: lexo-j, lexo-n, lexo-jm; kap, kap, kap, v, v, v, etj.
Shumica e foljeve prdoren n t tria vetat, por ka dhe mjaft folje q prdoren vetm n nj
vet, kryesisht n vetn e tret njjs. Ktu dallohen dy grupe: a. folje q mund t ken nj
kryefjal t shprehur ose t nnkuptueshme; kto quhen folje njvetore; b. folje q nuk kan
kryefjal t shprehur as t nnkuptueshme; kto quhen folje pavetore.
a. Foljet njvetore jan :
- foljet q emrtojn veprime karakteristike pr kafsht: hingllin (kali), mjaullit (macja),
kakarit (pula), etj. Kto prdoren edhe n vetn e tret shums;
- foljet q tregojn dukuri atmosferike ose natyrore, si: bie ( shi, bor ), fryn ( er, tufan ),
bleron ( ara, livadhi ), ushton ( gryka ), etj.;
- foljet e tipit ( s'm ) besohet, duket, ( s'm ) kujtohet, ndodh, qllon, rastis, (s'm) plqen
etj., kur ndiqen nga nj pjes e varur kryefjalore, p.sh.: Nganjher ndodh q njerzit
miqsohen aty pr aty.;
- disa folje kalimtare, si: di, lejoj, ndaloj, them etj., t prdorura n form joveprore (dihet,
lejohet, ndalohet, thuhet etj.). Nuk lejohet q t fyhet njeriu. ;
- foljet jam, vij, shkoj, dal, etj. n shprehje t tilla si : ( s' ) sht mir, ( s' ) sht keq, (s')
sht e arsyeshme, m vjen mir ( keq ), m vjen mbar, ( s' ) m shkoi ndr mend, m
doli nga mendja etj., p.sh. : Atyre s'u shkonte ndr mend se djali do t rritej aq shpejt.
b. Folje pavetore jan:
- disa folje ose shprehje foljore q emrtojn dukuri atmosferike, si: vettin, bubullin, veson,
bn ftoht, bn freskt, bn ngroht, etj.
- foljet me vler modale duhet, do.
- folja kam n vetn e tret njjs, kur prdoret me kuptimin ndodhet, ekziston (a ekzistojn
) p.sh.: N kt zon ka fshatra t bukura. Pa gjuh s'ka ( s'do t kishte ) shkenc.
119

- disa folje jokalimtare n formn joveprore t shoqruara ose jo me pjeszn e mohimit, si:
s'shkohet, s'rrihet, s'hyhet, s'rrohet, s'flihet, etj., p. sh.: Ktej s'kalohet. Edhe pa kmb
jetohet. sht vap e s'flihet dot ktu.
4. Kategoria gramatikore e numrit
Numri i foljes gjithashtu ka karakter sintaksor, sepse kushtzohet nga numri i kryefjals.
Ndryshimi n numr nuk sjell ndryshim n kuptimin leksikor t foljes. Nj folje e prdorur n
numrin shums nuk emrton shum veprime, por nj veprim q kryehet nga shum njerz.
N numrin njjs folja emrton nj veprim q kryhet nga nj person (a send), kurse n
numrin shums emrton po at veprim, por q kryhet nga disa persona (a sende), p.sh.: Pylli
shprndante nj freski t kndshme. Pyjet shprndanin nj freski t kndshme.
Kur kryefjala sht nj emr prmbledhs, folja mund t prdoret edhe n vetn e tret shums,
edhe n vetn e tret njjs: bota thon; bota thot etj.
Kategoria e numrit shprehet me po ato mbaresa me t cilat shprehet edhe veta e foljes.
5. Kategoria gramatikore e diatezs
Diateza sht kategori gramatikore q shpreh lidhjen ndrmjet veprimit t emrtuar nga folja
dhe kryefjals s fjalis (e shprehur ose e nnkuptuar).
Lidhja ndrmjet veprimit dhe kryefjals s fjalis morfologjikisht shprehet me dy pal forma,
q jan: forma veprore dhe forma joveprore. Duke u mbshtetur n llojet e lidhjeve ndrmjet
veprimit dhe kryefjals dhe n format gramatikore prkatse, n gjuhn shqipe dallohen katr
diateza: diateza veprore, diateza mesore, diateza psore, diateza vetvetore.
a. Diateza veprore
Folja sht n kt diatez kur ka form veprore dhe emrton nj veprim q e kryen vet
kryefjala. Kjo diatez prfshin si folje kalimtare edhe folje jokalimtare, p.sh.: Ushtari shihte
fshatin i prmalluar (kalimtare). Shqiptari n do rast e ka nderuar mikun (kalimtare). Atleti
yn arriti i pari n cak (jokalimtare ). At dit kemi qndruar dy or n kmb (jokalimtare).
b. Diateza mesore
Folja sht n diatezn mesore kur ka form joveprore dhe emrton nj veprim q e kryen vet
kryefjala. Nga kuptimi kto folje jan t afrta me foljet e diatezs veprore jokalimtare. N
diatezn mesore prfshihen:
- folje q emrtojn lvizje, si: hidhem, kthehem, mbshtetem, ngrihem, nisem, prpiqem,
rrotullohem, sulem, vrtitem, etj., p.sh.: Alpinistt u ngjitn n maj. Plaku u mbshtet n
shkop pastaj u nis pr rrug.;
- folje q emrtojn veprime psikike-fiziologjike, si: gzohem, dshprohem, mendohem,
kollem, krenohem, mrzitem, pendohem, etj.: U gzua aq shum, sa u prlot. Fmija u
pendua pr gabimin q bri. ;
- folje q emrtojn ndryshime n gjendjen e kryefjals, si: nxihem, plakem, prtrihem,
rritem, skuqem, etj., p.sh.: N fillim thrriste, por pastaj qetsohej e zbutej. Nga t ftohtit u
tkurr, u mblodh kruspull.
Foljet e diatezs mesore prdoren vetm n formn joveprore, si: kollitem, pendohem,
dergjem, dukem, sulem, si dhe foljet e siprprmendura.
c. Diateza psore
Folja sht n kt diatez kur ka form joveprore dhe emrton nj veprim q e pson kryefjala
e fjalis. Veprimin, pra, e kryen dikush tjetr dhe ky veprues mund t jet i shprehur gjuhsisht
ose jo. Prandaj n kt diatez do t prfshihen t gjitha ato raste kur folja n formn joveprore
emrton nj veprim q nuk e kryen kryefjala e fjalis. Diatez psore kan vetm foljet
veprore kalimtare. P.sh.: Armiqt u thyen nga kalorsa e Sknderbeut. adrat e tyre u dogjn
ose u shkatrruan. Dituria fitohet me kmbngulje. Oborri s'njihej m.
120

. Diateza vetvetore
N kt diatez folja ka form joveprore dhe emrton nj veprim q kryefjala e fjalis e kryen
dhe e pson njkohsisht. Diatez vetvetore kan vetm foljet kalimtare.
Diateza vetvetore sht dy llojesh: e mirfillt dhe reciproke (e ndrsjellt).
Folja sht n diatezn vetvetore t mirfillt, kur kryefjala e fjalis prfaqson nj person
(disa persona), q vepron (a veprojn) mbi veten e vet, si: lahem, krihem, vishem,
pastrohem, mburrem, etj. p.sh.: Fmija u msua t lahet e t krihet, t vishet dhe t pastrohet
vet do mngjes.
Folja sht e diatezs vetvetore reciproke, kur kryefjala prfaqson dy a m shum persona
q veprojn reciprokisht mbi njri-tjetrin, si fejohem, martohem, prqafohem, zihem a kapem
(me dik), prshndetem, takohem, rrihem (me dik) etj. p.sh.: Nn e bir u prqafuan me
mall. Ata ishin grindur pa shkak.
Zgjedhimi i foljeve (ndarja n zgjedhime)
Zgjedhim quhet trsia e formave t shtjelluara q merr folja sipas vets, numrit, mnyrs,
kohs dhe diatezs si dhe trsia e formave t pashtjelluara.
Duke u nisur nga format, zgjedhimi sht dy llojesh: vepror dhe jovepror. N prgjithsi,
foljet i njohin t dy format e zgjedhimit, por ka folje q zgjedhohen vetm n formn joveprore
(p.sh.: kollitem, krenohem etj.)
Pr t'u zgjedhuar, folja ka nj tem baz nga e cila ndrtohen t gjitha format gramatikore,
p.sh.: hap-a, hap-e, hap-n, hap-i etj.
Shumica e foljeve kan vetm nj tem t till. Por ka mjaft folje q kan dy, tri a m shum
tema p.sh.: me dy tema: mba-j, mbajt-a, me tri tema: mbjell, mbjell-im, mbill-ja,mbill-ni,
mboll-a, mboll-t etj; me katr tema: 1. dal, dal-im; 2. del, dil-ja, 3. dil-ni, 4. dol-a, dol-n etj.
Gjat prdorimit n fjali, folje t ndryshme nuk marrin t njjtat mbaresa, pra, zgjedhohen n
mnyra t ndryshme. Kjo bn q ato t klasifikohen n grupe a n zgjedhime t ndryshme.
Brenda t njjtit grup (a zgjedhim) foljet zgjedhohen njlloj. Pr klasifikimin e foljeve n
zgjedhime do t merren parasysh kto kritere:
- do t merret si baz shqipja standarde (plani sinkronik), pavarsisht nga ndryshimet q
mund t ken psuar foljet historikisht;
- foljet e parregullta nuk do t klasifikohen n zgjedhime; ato do t shihen si nj grup m
vete;
- do t mbshtetemi n tingullin fundor (a tingujt fundor) t tems, si dhe n mbaresat
vetore t kohs s tashme t mnyrs dftore, n formn veprore. Pra, pr t gjetur temn, folja
duhet vn n vetn e par t kohs s tashme t dftores, n formn veprore;
- pr ndarjen e mtejshme t zgjedhimeve n klasa do mbshtetur edhe n temn e s kryers
s thjesht e n disa raste edhe n at t pjesores. N baz t kritereve t msiprme, foljet e
rregullta t shqipes standarde ndahen n tri zgjedhime.
Zgjedhimi i par prfshin foljet me tem n zanore a tog zanor, q n vetn e par njjs n
t tashmen e dftores marrin mbaresn -j: puno-j, rrfe-j, shkrua-j, lye-j...
Zgjedhimi i par ndahet n tri klasa.
Klasa e par prfshin foljet q n vetn e par e t dyt t s kryers s thjesht marrin
mbarresat -va, -ve: puno-j, puno-va, puno-ve; kthe-j, kthe-va, kthe-ve, etj.
Klasa e dyt prfshin foljet q n t kryern e thjesht dhe n pjesore e zgjerojn temn me
prapashtesat -t ose -jt: gje-j, gjet-a, gjet-ur; mba-j, mbajt-a, mbajt-ur, etj.
Klasa e tret prfshin pak folje, si bj, hyj etj. q n t kryern e thjesht njjs e zgjerojn
temn me -r; b-j, br-a, br-e; hy-j, hyr-a, hyr-e, etj.
Zgjedhimi i dyt prfshin foljet me tem n bashktingllore; n t tri vetat e njjsit kto
dalin me mbares zero: kap, mat, mbyll, rrit, shes, flas.
121

Zgjedhimi i dyt ndahet n dy klasa.


Klasa e par prfshin foljet q gjat zgjedhimit nuk e ndryshojn zanoren e tems: hap-hapahapur; mat-mata-matur; vendos-vendosa-vendosur, etj.
Klasa e dyt prfshin foljet q gjat zgjedhimit e ndryshojn zanoren e tems: heq-hoqahequr; marr- mora-marr-; vjel- vola- vjel.
Zgjedhimi i tret prfshin foljet me tem n zanore a tog zanor q, n tri vetat e njjsit t
s tashmes dftore, dalin me mbares zero: v, z, di, pi, fle, shtie, shpie, etj.
Foljet e parregullta
Quhen t parregullta nj grup foljesh, tema e t cilave n kohn e kryer t thjesht e n
pjesore sht krejt e ndryshme nga tema e s tashmes. Nj pjes tjetr psojn ndryshime
fonetike t veanta, ndaj s'mund t bashkohen me asnjrin nga tri zgjedhimet. Ato t grupit t
par quhen folje supletive, kurse ato t grupit tjetr jan folje josupletive.
Foljet e parregullta supletive:
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.

jam
kam
bie
bie
ha
jap
rri
shoh
vij

qesh
pata
prura
rash
hngra
dhash
ndenja
pash
erdha

qen
pasur
prur
rn
ngrn
dhn
ndenjur
par
ardhur

Foljet e parregullta josupletive:


1.
2.
3.
4.
5.

them
dua
l
vdes
vete

thash
desha
lash
vdiqa
vajta

thn
dashur
ln
vdekur
vajtur

Format e pashtjelluara t foljes


Nga tipi i ndrtimit, format e pashtjelluara ndahen n dy grupe.
N grupin e par hyn pjesorja dhe format e pashtjelluara q ndrtohen mbi bazn e pjesores:
1. prcjellorja (duke punuar) dhe 2. mohorja (pa punuar).
N grupin e dyt hyjn format e pashtjelluara t tipit pr t punuar, me t punuar.
Pjesorja
Tema foljore, nga e cila formohet pjesorja, mund t prkoj me at t s kryers s thjesht, t
kohs s tashme ose mund t jet e ndryshme nga temat e ktyre dy kohve, p.sh.:
-me tem q prkon me t kryern e thjesht (sh): punua-m- punua-r; rrfye-m-rrfyer, la-vala-r;
-me tem q prkon me at t s tashmes: vjel-vjel-, pjek-pjek-ur, dal-dal-;
-me tem q sht e ndryshme nga ajo e s kryers s thjesht dhe e s tashmes: bie (rash)r-n, ha (hngra)- ngr-n, jap (dhash)-dh-n etj.
Prapashtesat me t cilat formohet pjesorja jan: -r/-r, -ur, -, -n.
122

Me prapashtesn r/-r e formojn pjesoren foljet e klass s par t zgjedhimit t par: la-r,
fshi-r, punua-r, lye-r; disa folje t zgjedhimit t dyt: vra-r, pre-r, shka-r; folja e
zgjedhimit t tret: pi-r, folja e parregullt: shoh - pa-r.
Me prapashtesn -ur e formojn pjesoren disa folje t zgjedhimit t par: gjet-ur, mbajt-ur,
mbrojt-ur, etj.; shumica e foljeve t zgjedhimit t dyt: kap-ur, mat-ur, mbyll-ur etj. (me
prjashtim t foljeve me tem n l, ll, rr q psojn ndrrim e /-je : o ose a : o n t kryern e
thjesht); foljet e zgjedhimit t tret: di- dit-ur, fle- fjet-ur, ngre- ngrit-ur; foljet e parregullta:
kam- pasur, dua-dashur, rri-ndenjur, vdes-vdekur, vete-vajtur etj.
Me prapashtesn - e formojn pjesoren foljet e klass s dyt t zgjedhimit t dyt me tem n
l, ll, rr q n t kryern e thjesht psojn ndrrimin e/je:o ose a:o, si: mjel-, dal-, mbjell-,
sjell-, tjerr-, marr-, etj.
Me prapashtesn -n e formojn pjesoren foljet e zgjedhimit t tret: v, z, prz, nx, shtie
etj., si: v-n, prz-n, shtie-shtn); foljet e parregullta: jam, bie, ha, jap, l, them, (qe-n, rn, ngr-n, dh-n,l-n, th-n).
Format e pashtjelluara t ndrtuara mbi bazn e pjesores
a. Forma e pashtjelluar mohore
Kjo form ndrtohet duke i paravendosur pjesores s foljes pjeszn pa (pa punuar, pa lar).
Rrall ndeshet forma e mbiprbr pa pas punuar. Kjo do t quhet koh e kryer e forms
mohore, kurse forma pa lar mund t quhet konvencionalisht koh e tashme.
b. Prcjellorja
Ndrtohet duke i paravendosur pjesores s foljes pjeszn duke, si: duke punuar, duke lar,
duke pasur. Rrall ndeshet edhe forma e mbiprbr e tipit duke pas punuar. Kjo do t quhet
koh e kryer e prcjellores, kurse forma duke punuar do t quhet konvencionalisht koh e
tashme.
Format e pashtjelluara t ndrtuara mbi bazn e emrit prejfoljor asnjans
Format e pashtjelluara t tipit pr t punuar dhe me t punuar (paskajore), jan ndrtuar
duke i paravendosur emrit prejfoljor asnjans prkatsisht pjeszat pr dhe me. Por, n
shqipen e sotme, ato mund t interpretohen m fort si ndrtime mbi bazn e pjesores me an t
pjeszs pr t, prkatsisht me t.

Zgjedhimi vepror
Mnyra dftore ka tri koht kryesore (e tashme, e shkuar e ardhme) me nnndarjet e tyre
(gjithsej 10 koh).
1. Koha e tashme
Foljet e zgjedhimit t par n kohn e tashme marrin kto mbaresa vetore: -j, -n, -n, -jm, -ni,
-jn, (puno-j, puno-n, puno-jm, puno-ni, puno-jn). Foljet e zgjedhimit t dyt, klasa e dyt
psojn ndryshime fonetike n tem: dal- del (a:e), njoh- njeh (o:e), prkas- prket (a:e, s:t),
nxjerr- nxirrni (je:i) etj. T gjitha foljet e zgjedhimit t dyt marrin kto mbaresa: mbares
zero (n tri vetat e njjsit) dhe -im, -ni, -in (n t tri vetat e shumsit).
T gjitha foljet e zgjedhimit t tret n njjs dalin me mbares zero (pi, pi, pi), kurse n
shums marrin mbaresat -m, (-m), -ni, n, (-n) : di-m, shpie-m, di-ni, shpi-ni, di-n, shpien.
Forma e kohs s tashme pa pjeszn po mund t quhet e tashme e pacaktuar
Koha e tashme ka edhe dy forma t tjera: a. po punoj (koh e tashme e caktuar) dhe b. jam
duke punuar (koh e tashme e vazhdueshme), tek e cila zgjedhohet vetm folja ndihmse:
jam( je, sht, jemi, jeni, jan) duke punuar.

123

Zgjedhimi I
mso-j
mso-n
mso-n
mso-jm
mso-ni
mso-jn

Zgjedhimi II
shpreh
shpreh
shpreh
shpreh-im
shpreh-ni
shpreh-in

Zgjedhimi III
z
z
z
z-m
zi-ni
z-n

Koha e shkuar
1. Koha e pakryer
Te gjitha foljet, duke prfshir dhe t parregulltat, me prjashtim t foljeve jam dhe kam,
marrin kto mbaresa: -ja, -je,-te (-nte), -nim, -nit, -nin (shkrua-ja, shkrua-je, shkrua-nte,
shkrua-nim, shkrua-nit, shkruanin).
Foljet jam dhe kam marrin kto mbaresa: ish-a, ish-e, ish-te, ish-im, ish -it, ish-in; ki-sha, kishe, kish-te, kish-im, ki-shit, ki-shin.
Koha e pakryer ka, sikur e tashmja, edhe dy forma t tjera: po shkruaja (e pakryer e caktuar)
dhe isha duke shkruar(e pakryer e vazhdueshme).
Zgjedhimi I
mso-ja
mso-je
mso-nte
mso-nim
mso-nit
mso-nin

Zgjedhimi II
shpreh-ja
shpreh-je
shpreh-te
shpreh-nim
shpreh-nit
shpreh-nin

Zgjedhimi III
zi-ja
zi-je
zi-nte
zi-nim
zi-nit
zi-nin

2. Koha e kryer e thjesht


Shumica e foljeve, duke prfshir edhe mjaft t parregullta, n njjs marrin mbaresat -a, -e, -i,
ose -u (foljet me tem n bashktinglloret k, g, h: prek-u, lag-u, njoh-u ose n zanore t
theksuar ( la-u, ble-u, fshi-u).
Foljet me tem n zanore n vetn e par e t dyt njjs marrin para mbaress vetore edhe nj
-v- kundr hiatit: mso-v-a, mso-v-e. N shums foljet me tem n zanore marrin mbaresat m, (-m), -t, (-t), -n,(-n) (la-m, la-t, la-n; msua-m, msua-t, msua-n). Foljet me tem
n bashktingllore n shums marrin mbaresat -m, -t, n (lidh-m, lidh-t, lidh-n).
Foljet e parregullta jam, shoh, l, them n vetn e par njjs marrin mbaresn -sh: qe-sh,
pa-sh, la-sh, tha-sh. Kto folje n vetn e dyt dhe t tret njjs nuk marrin mbaresa. Disa
prej tyre n vetn e dyt psojn edhe ndrrimin a:e (rash-re, pash-pe).
N shums kto folje marrin mbaresat: -m, -t, -n : pa-m, pa-t, pa-n.
Zgjedhimi I
mso-v-a
mso-v-e
mso-i
msua-m
msua-t
msua-n

Zgjedhimi II
shpreh-a
shpreh-e
shpreh-u
shpreh-m
shpreh-t
shpreh-n

Zgjedhimi III
zu-ra
zu-re
zu-ri
zu-m
zu-t
zu-n

124

3. Koha e kryer
Ndrtohet duke i paravendosur pjesores s foljes, format vetore t foljes ndihmse kam n
kohn e tashme: kam (ke, ka, kemi, kan) msuar, shprehur, zn.
Zgjedhimi I
kam msuar
ke msuar
ka msuar
kemi msuar
keni msuar
kan msuar

Zgjedhimi II
kam shprehur
ke shprehur
ka shprehur
kemi shprehur
keni shprehur
kan shprehur

Zgjedhimi III
kam zn
ke zn
ka zn
kemi zn
keni zn
kan zn

4. Koha m se e kryer
Ndrtohet duke i paravendosur pjesores s foljes format vetore t foljes ndihmse kam n
kohn e pakryer: kisha ( kishe, kishte, kishim, kishit, kishin) msuar, shprehur, zn.
Zgjedhimi I
kisha msuar
kishe msuar
kishte msuar
kishim msuar
kishit msuar
kishin msuar

Zgjedhimi II
kisha shprehur
kishe shprehur
kishte shprehur
kishim shprehur
kishit shprehur
kishin shprehur

Zgjedhimi III
kisha zn
kishe zn
kishte zn
kishim zn
kishit zn
kishin zn

5. Koha e kryer e tejshkuar


Ndrtohet duke i paravendosur pjesores s foljes, format vetore t foljes ndihmse kam n
kohn e kryer t thjesht: pata (pate, pati, patm, patt, patn) msuar, shprehur, zn.
Zgjedhimi I
pata msuar
pate msuar
pati msuar
patm msuar
patt msuar
patn msuar

Zgjedhimi II
pata shprehur
pate shprehur
pati shprehur
patmshprehur
patt shprehur
patn shprehur

Zgjedhimi III
pata zn
pate zn
pati zn
patm zn
patt zn
patn zn

Koha e ardhme
1. Koha e ardhme
Koha e ardhme ka katr koh. Prdoren dy tipa t s ardhmes. Tipi i par, mbizotrues,
ndrtohet duke u paravendosur pjeszn do formave vetore t foljes n kohn e tashme t
lidhores: do t punoj, do t lexoj, do t kemi etj. Tipi i dyt prdoret m pak. Ndrtohet duke i
paravendosur forms s pashtjelluar t tipit pr t punuar, format vetore t foljes kam n
kohn e tashme: kam pr t punuar, ke pr t punuar etj.

125

Zgjedhimi I
do t mso-j
do t mso-sh
do t mso-j
do t mso-jm
do t mso-ni
do t mso-jn

Zgjedhimi II
do t shpreh
dotshpreh-sh
do t shpreh-
do tshpreh-im
do t shpreh-ni
do t shpreh-in

Zgjedhimi III
do t z
do t z-sh
do t z -r
do t z-m
do t zi- ni
dot z-n

2. Koha e ardhme e prparme. Ndrtohet duke i paravendosur pjesores s foljes, format


vetore t foljes ndihmse kam n kohn e ardhme: do t kem msuar, do t kesh msuar etj.
Zgjedhimi I
Do t kem msuar
Do t kesh msuar
Do t ket msuar
Do t kemi msuar
Do t keni msuar
Do t ken msuar

Zgjedhimi II
Do t kem shprehur
Do t kesh shprehur
Do t ket shprehur
Do t kemi shprehur
Do t keni shprehur
Do t ken shprehur

Zgjedhimi III
Do t kem zn
do t kesh zn
do t ket zn
do t kemi zn
do t keni zn
do t ken zn

3. Koha e ardhme e s shkuars. Ndrtohet duke u paravendosur pjeszn do formave vetore


t foljes n kohn e pakryer t mnyrs lidhore: do t msoja, do t msoje, do t msonte
etj. Pr kt koh kemi edhe nj form tjetr t tipit kisha pr t punuar, kishe pr t
punuar,etj.
Zgjedhimi I
do t mso-ja
do t mso-je
do t mso-nte
do t mso-nim
do t mso-nit
do t mso-nin

zgjedhimi II
do t shpreh-ja
do t shpreh-je
do t shpreh-te
do t shpreh-nim
do t shpreh-nit
do t shpreh-nin

Zgjedhimi III
do t zi-ja
do t zi-je
do t zi-nte
do t zi-nim
do t zi-nit
do t zi-nin

4. Koha e ardhme e prparme e s shkuars. Koha e ardhme e prparme e s shkuars


ndrtohet duke i paravendosur pjesores s foljes, format vetore t s ardhmes t s shkuars
t foljes ndihmse kam: do t kisha punuar, do t kishe punuar etj.
Zgjedhimi I
Do t kisha msuar
Do t kishe msuar
Do t kishte msuar
Do t kishim msuar
Do t kishit msuar
Do t kishin msuar

Zgjedhimi II
Do t kisha shprehur
Do t kishe shprehur
Do t kishte shprehur
Do t kishim shprehur
Do t kishit shprehur
Do t kishin shprehur
126

Zgjedhimi III
Do t kisha zn
Do t kishe zn
Do t kishte zn
Do t kishim zn
Do t kishit zn
Do t kishin zn

Mnyra habitore
1. Koha e tashme
Ndrtohet duke i prapangjitur pjesores s shkurtuar (pa prapashtesn trajtformuese) t
foljes, format vetore t kohs s tashme t ndihmses kam: pas-kam, qen-kam, la-kam, la-ke,
la-kemi, etj. Kjo sht nj form sintetike e prftuar nga prngjitja e dy elementeve t kohs s
kryer me rend t prmbysur: la-kam ( kam-la ), punuakam, dhnkam.

Zgjedhimi I
msuakam
msuake
msuaka
msuakemi
msuakeni
msuakan

Zgjedhimi II
shprehkam
shprehke
shprehka
shprehkemi
shprehkeni
shprehkan

Zgjedhimi III
znkam
znke
znka
znkemi
znkeni
znkan

2. Koha e pakryer
Edhe kjo koh del me form sintetike. Ndrtohet duke i prapangjitur pjesores s shkurtuar t
foljes, format vetore t s pakryers s ndihmses kam: la-ksha, punua-ksha, qen-ksha, etj.
Zgjedhimi I
msuaksha
msuakshe
msuaksh
msuakshim
msuakshi
msuakshin

Zgjedhimi II
shprehksha
shprehkshe
shprehksh
shprehkshim
shprehkshi
shprehkshin

Zgjedhimi III
znksha
znkshe
znksh
znkshim
znkshi
znkshin

3. Koha e kryer
Ndrtohet duke i paravendosur pjesores s foljes, format vetore t s tashmes habitore t
ndihmses kam: paskam lar, paske lar, paskan lar...

Zgjedhimi I
paskam msuar
paske msuar
paska msuar
paskemi msuar
paskeni msuar
paskan msuar

Zgjedhimi II
paskam shprehur
paske shprehur
paska shprehur
paskemi shprehur
paskeni shprehur
paskan shprehur

Zgjedhimi III
paskam zn
paske zn
paska zn
paskemi zn
paskeni zn
paskan zn

127

4. Koha m se e kryer
Ndrtohet duke i paravendosur pjesores s foljes, format vetore t s pakryers habitore t
ndihmses kam: pasksha lar, paskshe lar, pasksh lar, paskshim lar, etj.
Zgjedhimi I
pasksha msuar
paskshe msuar
pasksh msuar
paskshim msuar

Zgjedhimi II
pasksha shprehur
paskshe shprehur
pasksh shprehur
paskshim shprehur

Zgjedhimi III
pasksha zn
paskshe zn
pasksh zn
paskshim zn

paskshi msuar
paskshin msuar

paskshi shprehur
paskshin shprehur

paskshi zn
paskshin zn

Mnyra lidhore
Edhe mnyra lidhore ka katr forma kohore. Karakteristike pr t sht prania e pjeszs t
para secils form.
1. Koha e tashme
Mbaresat e s tashmes s lidhores pr t gjitha foljet ndryshojn nga ato t s tashmes dftore
vetm n vetn e dyt e t tret njjs. N vetn e dyt ato jan: -()sh dhe - (trajta me -sh
pr foljet me tem n bashktingllore, trajta me - pr foljet me tem n zanore): t hap-sh,
t mbjell-sh, t puno-sh, t lye-sh, etj. N vetn e tret njjs foljet me tem n zanore, marrin
mbaresn -j: t la-j, t mba-j, t lye-j, ndrsa ato q mabarojn me bashktingllore
mbaresn -: t hap, t marr, t flas,etj.
Foljet jam, kam, them n vetn e dyt njjs marrin mbaresn -sh, kurse n vetn e tret
njjs mbaresn -t: t je-m, t je-sh, t je-t, t je-mi, t je-ni, t je-n, t them, etj. N shums
foljet marrin t njjtat mbaresa si ato t kohs s tashme dftore: t puno-jm, t hap-im, t dim.
Zgjedhimi I
t mso-j
t mso-sh
t mso-j
t mso-jm
t mso-ni
t mso-jn

Zgjedhimi II
t shpreh
tshpreh-sh
t shpreh-
t shpreh-im
t shpreh-ni
t shpreh-in

Zgjedhimi III
t z
t z-sh
t z -r
t z-m
t zi- ni
t z-n

2. Koha e pakryer
T gjitha foljet dalin me t njjtat mbaresa si n t pakryern e dftores. Dallohen vetm nga
prania e pjeszs t: t msoja, t dija, t hapja.
Zgjedhimi I
t mso-ja
t mso-je
t mso-nte
t mso-nim
t mso-nit
t mso-nin

Zgjedhimi II
t shpreh-ja
t shpreh-je
t shpreh-te
t shpreh-nim
t shpreh-nit
t shpreh-nin

Zgjedhimi III
t zi-ja
t zi-je
t zi-nte
t zi-nim
t zi-nit
t zi-nin
128

3. Koha e kryer
Ndrtohet duke i paravendosur pjesores s foljes, format vetore t kohs s tashme
lidhore t ndihmses kam: t kem msuar, t kesh msuar, t ket msuar, t keni msuar, etj.
Zgjedhimi I
t kem msuar
t kesh msuar
t ket msuar
t kemi msuar
t keni msuar
t ken msuar

Zgjedhimi II
t kem shprehur
t kesh shprehur
t ket shprehur
t kemi shprehur
t keni shprehur
t ken shprehur

Zgjedhimi III
t kem zn
t kesh zn
t ket zn
t kemi zn
t keni zn
t ken zn

4. Koha m se e kryer
Ndrtohet duke i paravendosur pjesores s foljes, format vetore t s pakryers lidhore t
ndihmses kam: t kisha punuar, t kishe punuar, t kishte punuar, etj.
Zgjedhimi I
t kisha msuar
t kishe msuar
t kishte msuar
t kishim msuar
t kishit msuar
t kishin msuar

Zgjedhimi II
t kisha shprehur
t kishe shprehur
t kishte shprehur
t kishim shprehur
t kishit shprehur
t kishin shprehur

Zgjedhimi III
t kisha zn
t kishe zn
t kishte zn
t kishim zn
t kishit zn
t kishin zn

Mnyra kushtore
Kjo mnyr ka dy forma kohore: t tashmen dhe t kryern. Format e ksaj mnyre jan
homonime me ato t s ardhmes t s shkuars dftore: do t punoja (e tashme) dhe me ato
t s ardhmes s prparme t s shkuars: do t kisha punuar (e kryer).
1. Koha e tashme
Zgjedhimi I
do t mso-ja
do t mso-je
do t mso-nte
do t mso-nim
do t mso-nit
so t mso-nin

zgjedhimi II
do t shpreh-ja
do t shpreh-je
do t shpreh-te
do t shpreh-nim
do t shpreh-nit
do t shpreh-nin

2. Koha e kryer
Zgjedhimi I
do t kisha msuar
do t kishe msuar
do t kishte msuar
do t kishim msuar
do t kishit msuar
do t kishin msuar

Zgjedhimi III
do t zi-ja
do t zi-je
do t zi-nte
do t zi-nim
do t zi-nit
do t zi-nin

Zgjedhimi II
do t kisha shprehur
do t kishe shprehur
dot kishte shprehur
do t kishim shprehur
do t kishit shprehur
do t kishin shprehur
129

Zgjedhimi III
do t kisha zn
do t kishe zn
do t kishte zn
do t kishim zn
do t kishit zn
do t kishin zn

Mnyra dshirore
1. Koha e tashme
Ndrtohet duke i shtuar tems s posame t dshirores mbaresat: -a, -, -t, (njjs) dhe -im,
-i, -in (shums). Tema e posame e dshirores ndrtohet me an t prapashtess trajtformuese
-fsh, -sh. Kur tema e foljes mbaron me zanore, i prapavihet varianti -fsh, ndryshe prdoret
trajta -sh : puno-fsh-a, gzo-fsh-a, lidh-sh-a, kap-sh-a.
Pas temave me bashktinglloret n dhe sh prapashtesa e dshirores -sh ndrrohet n - : zn-a, ln-a, qesh--a, dash--a.

Zgjedhimi I
msofsh-a
msofsh
msof-t
msofsh-im
msofsh-i
msofsh-in

Zgjedhimi II
shprehsh-a
shprehsh
shpreh-t
shprehsh-im
shprehsh-i
shprehsh-in

Zgjedhimi III
zn-a
zn
zn-t
zn-im
zn-i
zn-in

2. Koha e kryer
Ndrtohet duke i paravendosur pjesores s foljes format vetore t s tashmes s dshirores t
foljes ndihmse kam: paa ( pa, past, paim, pai, pain ) msuar, shprehur, zn.
Zgjedhimi I
paa msuar
pa msuar
past msuar
paim msuar
pai msuar
pain msuar

Zgjedhimi II
paa shprehur
pa shprehur
past shprehur
paim shprehur
pai shprehur
pain shprehur

Zgjedhimi III
paa zn
pa zn
past zn
paim zn
pai zn
pain zn

Mnyra urdhrore
Mnyra urdhrore ka forma gramatikore vetm pr vetn e dyt njjs dhe shums. Ka vetm
kohn e tashme. N vetn e dyt shums, t gjitha foljet dalin me t njjtn form si n vetn
e dyt shums t s tashmes dftore. Kto dy forma homonime dallohen vetm nga
intonacioni: krahaso: (ju) punoni-punoni.
N numrin njjs, vetm nj pjes e vogl foljesh dalin me t njjtn form si n vetn e dyt
njjs t s tashmes dftore, p.sh., folje t zgjedhimit t dyt: (ti) lidh- lidh; t zgjedhimit t
tret: (ti) pi-pi; folje t parregullta: (ti) ha- ha; rri, jep etj. Foljet e zgjedhimit t par me tem
n o,e,i, n vetn e dyt njjs urdhrore, nuk marrin mbares (me prjashtime): puno, mso,
shko, rrfe, shprble, etj. Foljet e tjera t zgjedhimit t par (me disa prjashtime) n vetn e
dyt njjs marrin mbaresn -j: mba-j, la-j,
shkrua-j, lye-j, przie-j, b-j, etj.
Foljet e klass s dyt t zgjedhimit t dyt (me disa prjashtime), n vetn e dyt njjs,
zanoren e ose togun je, i ndrrojn n i: (ti) del- dil, djeg- digj, vjel- vil, etj.
130

Ktu po japim formn e urdhrores s disa foljeve n vetn e dyt njjs: fle- fli, ngre- ngri,
jam -ji, kam- ki, shoh- shih, v- vr, z- zr, prz- przr, shpie- shpjer, shtie- shtjer, hyj- hyr,
bie- bjer, l- lr etj.

Zgjedhimi I
mso
mso-ni

Zgjedhimi II
shpreh
shpreh-ni

Zgjedhimi III
zr
zini

Format e pashtjelluara
zgjedhimi I
msuar
duke msuar
pr t msuar
me t msuar
pa msuar

pjesorja
prcjellorja
paskajorja
mohorja

zgjedhimi II
shprehur
duke shprehur
pr t shprehur
me t shprehur
pa shprehur

Zgjedhimi III
zn
duke zn
pr t zn
me t zn
pa zn

Pasqyr e foljeve t parregullta supletive n koht e mnyrs dftore (veta I njjs)


koha
e tashme
e pakryer
e kryer e
thjesht
e kryer
m se e
kryer
e kryer e
tejshkuar
e ardhme
e ardhme
e
prparme
e ardh. e
s shkuar
e ardh. e
prp. e s
shkuars

kam
kisha
pata

jam
isha
qesh

bie
bija
prura

bie
bija
rash

rri
rrija
Ndenja

ha
haja
hngra

shoh
shihja
pash

vij
vija
erdha

jap
jepja
dhash

kam
pasur
kisha
pasur
pata
pasur
do t
kem
do t
kem
pasur
do t
kisha
do t
kisha
pasur

kam
qen
kisha
qen
pata
qen
do t
jem
do t
kem
qen
do t
isha
do t
kisha
qen

kam
prur
kisha
prur
pata
prur
do t
bie
do t
kem
prur
do t
bija
do t
kisha
prur

kam
rn
kisha
rn
pata
rn
do t
bie
do t
kem
rn
do t
bija
do t
kisha
rn

kam
ndenjur
kisha
ndenjur
pata
ndenjur
do t rri

kam
ngrn
kisha
ngrn
pata
ngrn
do t
ha
do t
kem
ngrn
do t
haja
do t
kisha
ngrn

kam
par
kisha
par
pata
par
do t
shoh
do t
kem
par
do t
shihja
do t
kisha
par

kam
ardhur
kisha
ardhur
pata
ardhur
do t vij

kam
dhn
kisha
dhn
pata
dhn
do t
jap
do t
kem
dhn
do t
jepja
do t
kisha
dhn

do
t
kem
ndenjur
do
t
rrija
do
t
kisha
ndenjur

131

do
t
kem
ardhur
do
t
vija
do
t
kisha
ardhur

Pasqyr e foljeve t parregullta josupletive n koht e mnyrs dftore(veta I njjs)


koha
e tashme

them

dua

vdes

vete

e pakryer

thosha

doja

vdisja

veja

lija

e kryer e
thjesht
e kryer
m se e kryer
e kryer e
tejshkuar
e ardhme

thash

desha

vdiqa

vajta

lash

kam thn
kisha thn
pata thn

kam dashur
kisha dashur
pata dashur

kam vdekur
kisha vdekur
pata vdekur

kam vajtur
kisha vajtur
pata vajtur

kam ln
kisha ln
pata ln

do t them

do t dua

do t vdes

do t vete

do t l

e ardhme e
prparme
e ardh. e s
shkuar
e ardh. e prp.
e s shkuars

do t kem do t kem do t kem do t kem do t kem


thn
dashur
vdekur
vajtur
ln
do t thosha
do t doja
do t vdisja
do t veja
do t lija
do t kisha do t kisha do t kisha do t kisha do t kisha
thn
dashur
vdekur
vajtur
ln

Zgjedhimi jovepror
Format foljore t zgjedhimit jovepror ndrtohen me tri mjete gjuhsore t ndryshme: me an
mbaresash, me an t pjeszs u dhe me an t foljes ndihmse jam.
1. Me an mbaresash ndrtohen format e kohs s tashme dftore dhe lidhore: (t) mrzitem,
(t) mrzit-esh..., (t) la-hem, (t) la-hesh, etj. Mbaresat e s tashmes jan: -(h)em, - (h)esh, (h)et, -(h) emi, -(h)eni,-(h)en; mbaresat me t cilat ndrtohen format e s pakryers dftore e
lidhore (vini re mbaresat); (t) la-h-esha, (t) la-h-eshe, (t) la-h-ej, (t) la-h-eshim, (t) la-heshit, (t) la-h-eshin.
Po kshtu ndrtohet edhe e ardhmja: do t mrzitem etj. T njjtat mbaresa si t s pakryers
marrin foljet edhe n t ardhmen e s shkuars ose n t tashmen e mnyrs kushtore: do t
kap-esha, do t kap-eshe etj.
2. Me pjeszn u ndrtohet e kryera e thjesht dftore ( u lava), e tashmja dhe e pakryera e
mnyrs habitore (u lakam, u laksha), e tashmja e mnyrs dshirore (u gzofsha), urdhrorja
(lah-u), format e pashtjelluara: mohorja (pa u lar), prcjellorja (duke u lar), paskajorja (pr
t'u lar), forma e tipit me t'u lar, si dhe format e tipit t s ardhmes: kam pr t'u lar dhe kisha
pr t'u lar.
3. Me an t foljes ndihmse jam ndrtohen t gjitha format foljore t prbra t s shkuars:
e kryera (jam lar), m se e kryera (isha lar), e kryera e tejshkuar (qesh lar), e ardhmja e
prparme dhe e ardhmja e prparme e s shkuars (do t jem lar, do t isha lar).
Me foljen jam formohen edhe e kryera dhe m se e kryera e habitores (qenkam lar, qenksha
lar), e kryera e m se e kryera e lidhores (t jem lar, t isha lar), e kryera e dshirores
(qofsha lar) dhe e kryera e formave t pashtjelluara mohore dhe prcjellore (pa qen lar,
duke qen lar).
132

Pasqyr e zgjedhimit jovepror (veta I njjs)


Mnyra dftore
zgjedhimi I
mso-h-em
mso-h-esha
u mso-v-a
jam msuar
isha msuar
qesh msuar
do t mso-h-em
do t jem msuar
do t msohesha
do t isha msuar

zgjedhimi II
shpreh-em
shpreh-esha
u shpreh-a
jam shprehur
isha shprehur
qesh shprehur
do t shpreh-em
do t jem shprehur
do t shprehesha
do t isha shprehur

zgjedhimi III
zi-h-em
zi-h-esha
u zur-a
jam zn
isha zn
qesh zn
do t zi-h-em
do t jem zn
do t zihesha
do t isha zn

k. e tashme

zgjedhimi I
u msuakam

zgjedhimi II
u shprehkam

zgjedhimi III
u znkam

k. e pakryer

u msuaksha

u shprehksha

u znksha

k. e kryer

qenkam msuar

qenkam shprehur

qenkam zn

k. m se e kryer

qenksha msuar

qenksha shprehur

qenksha zn

e tashme

zgjedhimi I
t mso-h-em

zgjedhimi II
t shpreh-em

zgjedhimi III
t zi-h-em

e pakryer

t mso-h-esha

t shpreh-esha

t zi-h-esha

e kryer

t jem msuar

t jem shprehur

t jem zn

m se e kryer

t isha msuar

t isha shprehur

t isha zn

k. e tashme

zgjedhimi I
do t mso-h-esha

zgjedhimi II
do t shpreh-esha

Zgjedhimi III
do t zi-h-esha

k. e kryer

do t isha msuar

do t isha shprehur

do t isha zn

k. e tashme
k. e pakryer
k. e kryer e thjesht
k. e kryer
k. m se e kryer
k. e kryer e tejshkuar
k. e ardhme
k. e ardh. e prparme
k.e ardh. e s shkuars
k. e ardh. e prp. e s
shkuars
Mnyra habitore

Mnyra lidhore

Mnyra kushtore

Mnyra dshirore
k. e tashme

zgjedhimi I
u msofsha

k. e kryer

qofsha msuar

zgjedhimi II
u shprehsha
qofsha shprehur
133

zgjedhimi III
u zna
qofsha zn

Mnyra urdhrore
zgjedhimi I
msohu
(mos u mso)
msohuni
(mos u msoni)

zgjedhimi II
shprehu
(mos u shpreh)
shprehuni
(mos u shprehni)

zgjedhimi III
zihu (mos u z)
zihuni
(mos u zini)

pjesorja

zgjedhimi I
msuar

zgjedhimi II
shprehur

zgjedhimi III
zn

Prcjellorja

duke u msuar

duke u shprehur

duke u zn

paskajorja

pr tu msuar
me tu msuar
pa u msuar

pr tu shprehur
me tu shprehur
pa u shprehur

pr tu zn
me tu zn
pa u zn

koha e tashme

Format e pashtjelluara

mohorja

Formimi i foljeve
Prve foljeve t parme, n gjuhn shqipe shumica e foljeve jan jo t parme. T parme jan
foljet q nuk jan formuar nga fjal t tjera, pra jan t pamotivueshme, si p.sh.: lexoj, msoj,
flas, marr, di, z, rri, bie, them, etj. Foljet jo t parme formohen kryesisht me prejardhje
dhe me prbrje, nga temat emrore, mbiemrore, foljore dhe ndajfoljore.
1. Foljet e prejardhura
a. Formimi prapashtesor sht tipi m prodhimtar. Prapashtesat me t cilat formohen folje t
prejardhura jan: -o, -ro, -so, -to, -zo, -llo. Foljet e formuara me kto prapashtesa i takojn t
gjitha zgjedhimit t par. Prapashtesa o sht m prodhimtarja. Foljet e formuara me kt
prapashtes motivohen nga tema emrore si: besoj, fluturoj, punoj, dimroj, sharroj, etj.; nga
tema mbiemrore si: aloj, shkurtoj, thelloj, shtrembroj, etj.; nga tema ndajfoljore si: afroj,
largoj, barazoj, prparoj, etj. Me prapashtesn ro formohen folje kryesisht nga tema
emrore. Kur tema fjalformuese mbaron me bashktingllore, para prapashtess shtohet
zanorja pr lehtsi shqiptimi si: lajmroj, mretroj, mishroj, vjershroj. Me prapashtesn
zo, q sht mjaft prodhimtare, formohen folje kryesisht nga temat emrore, por edhe nga
tema t tjera, sidomos mbiemrore si: bulzoj, frymzoj, gjunjzoj; aktivizoj, industrializoj,
konkretizoj; shumzoj, dyzoj, etj. Prapashtesa -so nuk sht shum prodhimtare. Me t
formohen folje nga temat emrore, mbiemrore dhe ndajfoljore si: friksoj, vlersoj, mblsoj,
lartsoj, lehtsoj, qetsoj; ngadalsoj, paksoj, plotsoj etj. Me prapashtesn to kryesisht
formohen folje nga temat emrrore si: arsyetoj, arktoj, coptoj, dmtoj. Me prapashtesn llo
formohen folje nga onomatopet, por edhe nga emra dhe folje si: frfllon, gurgullon,
turfullon, tinglloj, piklloj, zbardhllon, shkundulloj, etj. Me prapashtesat: -os, -s/is, -atis, atos, -it. Me prapashtesn -os formohen folje t zgjedhimit t dyt, kryesisht nga tema emrore
si: ajros, brengos, gjakos, tymos, njollos, vulos, etj. Me prapashtesat -s/-is formohen nj numr
foljesh nga tema emrore. Temat fjalformuese q mbarojn me i t theksuar marrin
prapashtesn -s, t tjerat marrin prapashtesn -is si: bezdis, ujdis, rastis, tiganis, etj.
134

Prapashtesat atis/-atos jan zgjerim i prapashtesave is/-os me at si: armatos, helmatis,


bashatis, etj. Prapashtesa it nuk sht shum prodhimtare. Ajo u shtohet temave emrore, si:
kosit, shoshit, radhit, por edhe temave onomatopeike si ukit, murmurit, nanurit, etj.
b. Formimi parashtesor
Prapashtesat m prodhimtare pr formimin e foljeve t prejardhura jan: pr- dhe sh-/zh-/-.
Parashtesat e tjera jan: ri-, s-/z-, mbi-, nn-, str-, shpr- etj.
Me parashtesn pr- formohen folje kryesisht nga temat foljore dhe emrore. Kur bashkohet
me tema foljore parashtesa pr- u jep atyre kuptim intensiv si: prcaktoj, prdredh, prforcoj,
prgatit, prgjysmoj, etj., ose kuptim intensiv t shoqruar me nuanca t reja kuptimore si:
prbluaj, prfitoj, prhap, prkufizoj, prmbledh, prkujtoj etj. Kur bashkohet me tema
emrore, kjo parashtes u jep foljeve t prejardhura kuptim tjetr(t ri), si: prball, prshtat,
prbuz, prdor, prkrah, prshtat (nga emra t pjesve t trupit); prbalt, prgjak, prfill,
prshndet etj.
Alomorfi sh- bashkohet me folje tema e t cilave fillon me bashktingllore t pazshme, si:
shpalos, shthur, shkurorzoj, etj.; alomorfi zh- bashkohet me tema foljore q nisin me
bashktingllore t zshme si: zhvesh, zhduk, zhbllokoj, etj.; alomorfi - bashkohet me tema
q nisin me zanore ose me bashktingllore sonante: m, n, l, ll, r, rr, si: armatos, orientoj,
montoj, regjistroj, rregulloj, etj. Kjo parashtes u jep foljeve kuptim t kundrt me at t
tems fjalformuese (zhvidhos, organizoj, shpalos), ose u jep kuptim intensiv t shoqruar me
ndonj nuanc t re kuptimore (shkput, shndrroj, liroj,etj).
Parashtesa ri- po bhet gjithnj e m prodhimtare. Folja e formuar me kt parashtes emrton
nj veprim, q kryhet srish si: ribotoj, rivendos, riorganizoj, etj. Parashtesa s-/z- nuk sht
shum prodhimtare. Ajo u jep foljeve kuptim intensiv: skuq, spastroj, spraps, zbardh, etj.
Prashtesat mbi-(mbimoj, mbingarkoj, etj.), nn-(nnshtroj, nnvlersoj,etj.); ndr- (ndrlidh,
ndrhyj, etj.); str- (strngarkoj, strmundoj, etj.) jan m pak prodhimtare.
c. Formimi parashteso-prapashtesor
Nj numr foljesh formohen me parashtes dhe prapashtes njkohsisht, t cilat i shtohen
njkohsisht tems fjalformuese. Parashtesat q marrin pjes n kt tip fjalformimi jan:
pr- dhe sh-/zh-/, z-, kurse prapashtesat jan: -o, -so, -zo ( prfundoj, prjetsoj, shfrytzoj,
shkripzoj, zhdoganoj, zbukuroj, etj.)
. Formimi pa ndajshtes
Pa ndajshtes formohen pak folje , t prejardhura kryesisht nga temat emrore dhe
mbiemrore. Foljet e formuara nga temat emrore mund t jen n formn veprore: sit, krip,
shosh dhe n formn joveprore: mykem, kujdesem, etj. Edhe foljet nga tema mbiemrore mund
t dalin n t dy format: smur-smurem, verdh-verdhem, kuq-kuqem etj.
2. Foljet e prbra
Foljet e formuara me prbrje jan t pakta Vendin kryesor e zn formimet e tipit
ndajfolje+emr (bashkbisedoj, bashkjetoj, bashkpunoj, paracaktoj, parandaloj,
paraplqej, mirpres, mirmbaj, keqkuptoj, tejkaloj, etj.) dhe m pak t tipit emr+folje (
buzqsh, duartrokas, udhheq, etj.).
TERMAT KRYESOR:
Folje, folje ndihmse, gjysmndihmse: kpujore, modale, fazore), folje kalimtare,
jokalimtare, kalimtare e zhdrejt, veta (e par, e dyt, e tret), folje njvetore, pavetore, numr
njjs, shums, diateza (veprore, mesore, psore, vetvetore: e mirfillt, reciproke), mnyr
(dftore, habitore, lidhore, kushtore, dshirore, urdhrore), modalitet, koh kryesore (e tashme,
e shkuar, e ardhme), koh (e tashme, e pakryer, e kryer e thjesht, e kryer, m se e kryer, e
kryer e tejshkuar, e ardhme, e ardhme e prparme, e ardhme e s shkuars, e ardhme e
135

prparme e s shkuars, zgjedhim (vepror, jovepror), zgjedhim (i par, i dyt, i tret), folje t
parregullta (supletive, josupletive), forma t pashtjelluara (pjesore, prcjellore, mohore, e tipit
pr t punuar, me t ardhur).
SHTJE PR DISKUTIM N SEMINAR
1. Sqaroni m hollsisht far emrton folja dhe cilat jan kategorit gramatikore t saj.
Krahasojini kto edhe me kategorit e pjesve t tjera t ligjrats.
2. Sqaroni konceptin e prgjithshm t foljeve ndihmse e gjysmndihmse. Pr kto t fundit
tregoni far shprehin.
3. Flisni pr kategorin e vets s foljeve; bni dallimin ndrmjet foljeve q kan vet dhe
foljeve njvetore e pavetore.
4. Si e kuptoni kategorin gramatikore t diatezs? Diskutoni me an shembujsh pr tiparet
karakteristike t do diateze.
5. Trajtoni kategorin e zgjedhimit. Cilt jan treguesit baz t klasifikimit t foljeve n
zgjedhime?
6. Thoni si ndrtohen koht e foljeve dhe jepni paradigmn e zgjedhimit vepror n seciln
koh t t gjitha mnyrave.
7. Trajtoni m gjrsisht konceptin e formave t pashtjelluara dhe grupimin e tyre.
8.Cilat quhen folje t parregullta dhe si klasifikohen ato
9. Si realizohet zgjedhimi jovepror?
10. Format e pashtjelluara t foljes n prqasje me format e shtjelluara.Cilat jan format e
pashtjelluara dhe si ndrtohen ato?
11. Argumentoni mnyrat m prodhuese pr formimin e foljeve.
12. Bni prqasjen midis kategorive t foljes n shqipe dhe t gjuhs s huaj q studioni.
PRSIATNI RRETH KTYRE SHTJEVE
1. Argumentoni me shembuj modalitetin e foljeve n gjuhn shqipe.
2. Gjeni lidhjet q ka midis konceptit folje kalimtare-jokalimtare dhe diatezave t foljes.
3. ndryshime ka mes termave koh (p.sh. hapsira dhe koha) dhe koh gramatikore. Pse
foljet ndahen n tri koh kryesore? Argumentoje.
4. A mund t prdoren format kohore n vend t njra-tjetrs? Cilat jan rastet dhe pse?
5. Lexoni shembujt e mposhtm:
a. Nesr nisemi pr n Durrs; b. Nesr do t nisemi pr n Durrs. ndryshime dhe t
prbashkta ka mes tyre? Cilat jan mjetet leksikore pr t shprehur kuptimet gramatikore n
gjuhn shqipe.
SI BHET ANALIZA E FOLJES?
Nj analiz e trsishme e foljes do t prfshinte t gjitha veorit leksikore, gramatikore dhe
fjalformuese t saj.
Skema n form t nj udhzuesi sipas t cilit do t bhej analiza e do foljeje me kuptim t
plot leksikor do t dukej kshtu:
1.
2.
3.
4.

Sipas kalueshmris
Sipas kategorive gramatikore
Sipas klasifikimit n zgjedhime
Sipas formimit
136

1. N pjesn e par t analizs pr nj folje t caktuar, t dhn n nj kontekst t caktuar,


d.m.th. n fjali, do t prcaktohej nse ajo sht kalimtare18 ose jokalimtare. Kur folja e ka t
shprehur n fjali kundrinorin e drejt, ose t zhdrejt, madje edhe t prsritur prmes trajtave
t shkurtra, ather duhet t shkruhet brenda kllapave kundrinori (kundrinort) e shprehur.
2. N pjesn e dyt t analizs prcaktohet mnyra, koha, veta, numri dhe diateza e foljes s
dhn19.
3. N pjesn e tret t analizs prcaktohet nse folja e dhn i takon zgjedhimit I, II, III, ose
nuk i takon asnj zgjedhimi. N kt rast folja sht e parregullt (supletive ose josupletive).
Pr t prcaktuar zgjedhimin si kriter merret mbaresa q merr folja n mnyrn dftore, n
kohn e tashme, n vetn I, n numrin njjs dhe n diatezn veprore.
4. N pjesn e katrt t analizs s pari prcaktohet nse folja e dhn sht e parme ose jo e
parme. Nse folja sht e parme me kaq mbaron analiza fjalformuese e saj. Kur folja sht jo
e parme, ather analiza vazhdon duke prcaktuar mnyrn e formimit t saj. Gjithashtu duhet
cekur brenda kllapave edhe tema (ose temat) fjalformuese.
Gjat analizs fjalformuese duhet nisur gjithashtu nga trajta prfaqsuese e foljes.
Shembuj t analizs s foljeve
Fjalit:
1. T gjitha fletvotimet do t vulosen para se qytetart ti ken marr ato.
2. N fillim zura ta qetsoja veten duke u arsyetuar se paskam lidhur miqsi t rrejshme me
t.
3. Ai nuk mund t rehatohet po nuk e prqeshi dik.
4. Me zgjedhjet e fundit kemi dshmuar q jemi t aft pr ta qeverisur veten.
do t vulosen
1.
2.
3.
4.

Kalimtare20
Mnyra dftore, koha e ardhme, veta III, numri shums, diateza joveprore-psore
Zgjedhimi II
Folje jo e parme, e formuar me prejardhje prapashtesore; vul()+os=vulos(E-F)

t ken marr
1.
2.
3.
4.

18

Kalimtare e drejt ( ato, i)


Mnyra lidhore, koha e kryer, veta III, numri shums, diateza veprore
Zgjedhimi II
Folje e parme

Nj folje do t merret si kalimtare edhe nse nuk e ka t shprehur kundrinorin n fjali, por q n nj
kontekst tjetr ka mundsi ta marr kt.
19
Pr format e pashtjelluara vetm diateza
20
Folja n formn joveprore nuk mund t marr kundrinor t drejt. Kjo folje n nj kontekst tjetr
mund t marr kundrinor, p.sh. vulos nj dokument.
137

Zura: Folje gjysmndihmse q tregon fillimin e veprimit-pjes e KPF


t qetsoja
1.
2.
1.
2.

Kalimtare (veten, e)
Mnyra lidhore, koha e pakryer, veta I, numri njjs, diateza veprore
Zgjedhimi I
Folje jo e parme, e formuar me prejardhje prapashtesore: (i) qet+so=qetsoj (M-F)

paskam lidhur
1. Kalimtare e drejt (miqsi t rrejshme)
2. Mnyra habitore, koha e kryer, veta I, numri njjs, diateza veprore
3. Zgjedhimi II
4. Folje e parme
mund: Folje gjysmndihmse modale-pjes e kallzuesit t prbr foljor
t rehatohet
1. Kalimtare
2. Mnyra lidhore, koha e tashme, veta III, numri njjs, diateza vetvetore
3. Zgjedhimi I
4. Folje jo e parme, e formuar me prejardhje prapashtesore: rehat+o=rehatoj (N-F)
prqeshi
1. Kalimtare (dik, e)
2. Mnyra dftore, koha e kryer e thjesht, veta III, numri njjs, diateza veprore
3. Zgjedhimi II
4. Folje jo e parme, e formuar me prejardhje parashtesore: pr +qesh=prqesh (F-F)
kemi dshmuar
1. Kalimtare
2. Mnyra dftore, koha e kryer, veta I, numri shums, diateza veprore
3. Zgjedhimi I
4. Folje jo e parme, e formuar me prejardhje prapashtesore: dshm(i)+o=dshmoj (E-F)
Jemi: Folje gjysmndihmse kpujore- pjes e kallzuesit emror
pr t qeverisur
1. Kalimtare (veten, e)
2. Diateza veprore
3. Zgjedhimi II
4. Folje jo e parme, e formuar me prejardhje prapashtesore: qever(i)+is=qeveris (E-F)

138

PROVONI NJOHURIT TUAJA PR FOLJEN


1. Me funksion sht prdorur folja JAM n shembullin e dhn:
Jam pr tu pyetur n msim.
a. folje ndihmse
b. me kuptim t plot leksikor
c. kpuj
d. folje modale e detyrimit
2. N zgjedhim sht folja HAP
a. zgjedhimi i par
b. zgjedhimi i dyt
c. zgjedhimi i tret
d. asnjri prej tyre
3. N fjalit e mposhtme gjeni cila folje sht jokalimtare:
a. Ai mori librin nga rafti
b. Qndronte si i ngrir
c. Pastrohej do dit si m par
d. U ul menjher n tok.
4. Rrethoni alternativn ku folja sht n form joveprore:
a. do t msoj
b. msoja
c. msohesha
d. msoj
5. Cila nga foljet e mposhtme sht pavetore:
a. bn vap
b. kali hingllin
c. bie shi
d. bari gjelbron
6. N rast folja KAM sht prdorur si ndihmse:
a. kam punuar
b. kam pun
c. kisha frik
d. kam disa libra
7. Rrethoni foljen q sht prdorur n mnyrn habitore:
a. msofsha
b. mso
c. t msoja
d. msuaksha
8. N ciln mnyr dhe koh sht prdorur folja e nnvizuar n fjalin e dhn:
N qoft se do t vije ti,do t punonim m shum.
a. e tashme e kushtores
b. e ardhme e s shkuars
c. e ardhme e prparme e s shkuars
d. e kryer e kushtores
9. N form t pashtjelluar sht rasti i nnvizuar n fjalin e dhn:
Ai ecte pa br fjal.
a. prcjellore
b. pjesore
c. form e pashtjelluar mohore
139

d. asnjra prej tyre


10. Gjeni kohn n t ciln sht prdorur folja n fjalin e mposhtme:
Drita ka ndriuar gjith vendin.
a. e pakryer
b. e kryer
c. e kryer e thjesht
d. e kryer e tejshkuar
11. N fjalin "Vllai i saj ishte mjek n at qytez", folja jam sht:
a. me vler t plot leksikore
b. gjysmndihmse
c. ndihmse
d. gjysmndihmse dhe me vler t plot leksikore
12. Cila prej foljeve t mposhtme sht kalimtare:
a. Nuk lvizi asgj nga vendi.
b. Nga larg dallohej nj tym i zi.
c. Punonte pareshtur gjith ditn e dits.
d. Nga vinte kjo zhurm e uditshme?
13. Rrethoni variantin n t cilin folja sht n diatezn mesore:
a. Vezullimet e dritave ishin prhapur n t katr ant.
b. U thash t mos vonoheshin.
c. U kap keq me t.
d. Kto lule vyshken shpejt.
14. Nuk sht folje e zgjedhimit t tret:
a. di
b. rri
c. v
d. fle
15. Forma foljore qesh msuar sht n kohn:
a. e kryer t thjesht t dftores
b. e kryer t tejshkuar t dftores
c. e kryer t kushtores
d. m se t kryer t dftores
16. Rrethoni variantin e sakt t s tashmes s habitores t foljes msoj:
a. msuakam
b. msokam
c. msokrkam
d. msoksha
17. E kryera e thjesht e zgjedhimit jovepror t foljeve ndrtohet:
a. me foljen ndihmse jam
b. me pjeszn u
c. me mbaresa karakteristike
d. me foljen ndihmse jam, me pjeszn u dhe me mbaresa karakteristike
18. Forma foljore me t dal sht form e pashtjelluar:
a. pohore
b. mohore
c. paskajore
d. prcjellore
19. E tashmja e lidhores ndryshon nga e tashmja e dftores:
a. nga pjesza t
140

b. nga tema e njsuar pr t gjith tipat e zgjedhimit


c. nga pjesza t dhe nga mbaresat e vets s dyt e t tret njjs
d. nga pjesza t, nga tema e njsuar pr t gjith tipat e zgjedhimit dhe nga mbaresat e vets
s dyt e t tret njjs
20. Pjesorja e foljes:
a. i ka t gjitha kategorit gramatikore t foljes
b. nuk ka asnj kategori gramatikore
c. ka vetm kategorin gramatikore t vets
d. ka kategorin gramatikore t mnyrs, kohs, vets dhe numrit
USHTRIME
Ushtrimi 1
Nnvizoni foljet n tekstin e mposhtm.

As ajri nuk lvizte; nuk ndjehej pik fryme, Por mendonte, ajri nuk do t lviz dhe
pik fryme nuk do t ket vetm pr disa aste, sepse n largsi dgjoheshin
murmurimat dhe her-her, si rreze t shkurtra, shiheshin vettimat duke shkrepur.
Kurse kt e onte rruga shi andej ku dgjoheshin murmurimat e shiheshin ato
vettima, thot prralla, rruga e vshtir, npr t ciln kurr deri m ather nuk e
kishte br asnj hap dhe npr t ciln, duke u prshkruar npr at errsir t
mallkuar, nganjher edhe zinte n thua, si tash kur, pas nj prpjekjeje t madhe, mezi
mbeti disi n kmb pa u rrzuar. I kishim gufuar djerst dhe, duke i fshir me mngn
e setrs, kishte ndjer edhe rrokullisjen e gjat, shum t gjat t nj guri, q kishte pas
ln pas vetes nj far zhurme q jehonte thekshm e, nga pak, edhe mnershm n at
qetsin e asaj nats s zez si pendla e korbit. Ishte ndal. Kishte menduar pak pr
gjatsin e rrokullisjes s gurit, ku kishte zn n thua, pr gjatsin e zhurms s atij
guri, q ishte shkaktuar nga prplasja e tij prej nj rrase a shkmbi n ndonj rras a
shkmb tjetr. N fund, mbarimin e asaj far zhurme e kishte pas shoqruar edhe
pingrima e njfar zogu nate, kush e di far zogu nate, q ktij nuk i kishte plqyer,
sepse ajo pingrim iu kishte dukur shum ndjellakeqe, pingrim q tr at errsir dhe
at qetsi rreth tij ai kishte br edhe m t rnd. (Anton Pashku, Kjasina).
Ushtrimi 2
Tregoni si dalin sipas kuptimit foljet jam dhe kam (ndihmse, gjysmndihmse, me kuptim
t plot leksikor).
N arat e Kol Shprvjelit e t Kiu Gremit vazhdonte kosa e barit. I pari e kishte aq t
pastr grurin, sa mund ta korrte me symbyllur, ndrsa t dytit i ishte mbytur n
mordull, sa mund ta korrte si bar. .....................................................................................
Hna sapo kishte dal, nj hn si faqja e korrur e toks dhe gjith drit t art, sikur t
qe mbjell me grur dhe gruri qe br pr drapr.............................................................
M thuaj 'ka n kt sirtar...............................................................................................
Tani Gjergji mund t ishte, me forcat e tjera, n malet mbi Kruj....................................
Vita ishte duke ecur drejt grunjrave me hapa t vendosur..............................................
Ushtrimi 3. Gjeni foljet gjysmndihmse; prcaktoni foljen kpuj dhe pjesn emrore t
saj, si dhe kuptimin e foljeve modale.
141

Kjo vajz sht kngtare e talentuar. sht e re dhe prandaj do ndihmuar. Artistt e
rinj jan ata q do t'i ojn prpara traditat tona krijuese.
Skuadra e tyre duhet ta kishte fituar ndeshjen, sa t rinjt vinin me vrap e s'mund t
flisnin asnj fjal.
Dy burrat s'mundn t flisnin asnj fjal. shtja duhej pleqruar mir. Ishte nj
shtje q nuk krkonte nxitim. "Mund t gjejm nj zgjidhje" - tha m i riu. "Po, - tha
tjetri, - por do menduar mir".
S'duhet ta mbyllim gojn edhe kur s'sht pr t mbyllur.
Fshatari kishte pr t kositur, ndaj s'e zgjati shum fjaln.
Ushtrimi 4
Gjeni foljet gjysmndihmse q tregojn fazat e kryerjes s veprimit; thoni far shprehin
dhe si jan ndrtuar.
Sa filloi t ecte makina e mbushur plot, shoferi zuri t frshllente leht. Pastaj nisi t kndonte
me nj z baritoni edhe shoku q ishte pran tij. Dafina bri t fliste dika, por heshti sepse
knga sa vinte e forcohej. Anash drurt vazhdonin t shkisnin me nj shpejtsi q vinte duke u
rritur. Vajzn e udiste kjo harmoni midis kngs, ktu brenda dhe natyrs n zgjim, jasht.
Nj plak bri t'i thoshte dika shoferit, por s'foli. Udhtart e tjer vazhdonin t rrinin t
heshtur. Mbase kishin zn e ndrronin, sikush n punn e vet. Kur djali mbaroi s knduari,
njerzit sikur u shkundn. Zun t pshprisnin dika mes tyre. Dafina uditej me forcn e
kngs, t jets. " Po pushoi s knduari shpirti, - mendoi, - mbaron edhe njeriu".
Ushtrimi 5
a) Ndrtoni nga dy fjali pr do rast me foljen jam:
- si kpuj me pjesn emrore emr...............................................................................................
........................................................................................................................................................
- si kpuj me pjesn emrore premr..........................................................................................
........................................................................................................................................................
- si ndihmse (edhe e pasuar nga prcjellorja)...............................................................................
........................................................................................................................................................
- si folje modale e detyrimit............................................................................................................
........................................................................................................................................................
b) Ndrtoni nga dy fjali pr do rast me foljen kam:
- si folje ndihmse..........................................................................................................................
........................................................................................................................................................
- si folje modale e detyrimit............................................................................................................
........................................................................................................................................................
- me kuptim leksikor t plot..........................................................................................................
........................................................................................................................................................
Ushtrimi 6
Gjeni foljet kalimtare dhe jokalimtare. Analizoni gjymtyrn mbi t ciln bie veprimi.
Si kishte ndodhur? As n at ast dhe as m pas nuk u mor vesh se si gruaja u fut n kulln ku
nuk shkelte kmb e jashtme. M sakt, dika u vu re, q ajo u largua, u end aty rrotull, por
askush s'e pati vmendjen t kthjellt t ndiqte endjen e saj. Madje, as ajo vet nuk do t
142

shpjegonte dot asgj.... N t vrtet, si e rikujtonin tani, ajo qe larguar prej njerzve dhe i qe
afruar kulls me ca lvizje t lehta si prej fluture, q i afrohet llambs q djeg. Valvitej n er,
shtyhej n at drejtim dhe si nj gjethe q e shtyn era, hyri ose, m mir, shkeli pragun e saj.
(Ismail Kadare, Prilli i thyer).
Ushtrimi 7
Krijoni 6 ifte fjalish, n t cilat e njjta folje nj her t prdoret si kalimtare dhe nj her si
jokalimtare.
Ushtrimi 8
Prcaktoni cilat jan folje njvetore e cilat pavetore. Shpjegoni arsyen.

Gjith natn ra shi i imt e fryu er.


S'sht mir t jesh indiferent ndaj shqetsimit t tjetrit.
N kt zon ka kullota t pasura. Thon q ka pasur qmoti edhe nj liqen t vogl.
Kur bn shum nxeht, s'rrihet brenda e sidomos s'flihet dot n kt dhom t ngusht.
Nuk lejohet t fyesh e t prmosh tjetrin.
S'm besohet q ai Niku i vogl e i drojtur t bhej specialist kaq i zoti.
Njeriu do dit duhet t punoj, duhet t krijoj.
Megjithse vettinte e bubullinte si asnjher tjetr, fmijt nuk friksoheshin.
Kur zjarri s'prmbahej dot, kuajt hingllinin dhe pulat kakarisnin si t mendura.
Rastis q edhe nj i panjohur t hedh krahun e t ndihmon m tepr se nj shok.
Petritit i plqente gjithmon kur shihte liqenin e kaltr nga maja e Pllos.
S'm besohet t mos e njohsh xha Gurin. Rastiste q na mblidhte gjith kalamajt pr
t na gostisur me dika.

Ushtrimi 9
Gjeni diatezn e foljeve n pjesn e dhn dhe argumentojeni.

Loj sdo t kishte disa dit dhe Dyl Mehmeti pati koh ti binte fund e krye jets s
vet duke e prshkruar t trn pr fill t kujtimit. Jet si dukej pse ndryshe e kishte
menduar jetn, por nj fragment i saj i shprishur e i copzuar pa fund e pa krye, ai
vazhdimisht kishte pritur rasn ta formonte ndryshe. Ta formonte ashtu si kishte
dashur ky dhe skishte dashur ajo. Ajo q kishte kaluar sishte jeta, ishte nj shteg, nj
kmbsore ca m e gjat dhe m e vshtir npr t ciln disa her po nisej e po
pengohej. E vrteta, po provonte t nisej dhe spo arrinte askund. Tani po shihte pse po
ndodhnin ato pengime, po maste nga i kishte rn e sduhej, nga kishte dashur e nuk
mundi. Ai ishte prshkruar kot mes t pangjarash e t pamundurash. Nuk dinte as nga
ishte prshkruar, krejtsisht i rass e i pahirt kishte qn udhtimi. N krye t asaj
udhe ai sishte m shum se nj pik e vockl. Nj pik me emr. (Azem Shkreli,
Karvani i bardh).
Ushtrimi 10.
Ktheni fjalit me folje n diatezn veprore n folje n diatezn psore. Gjeni n t dy rastet
kryefjaln dhe kundrinorin e drejt. Thoni far vini re.
Shum kng thurn kta njerz trima t bjeshkve.
Fmijt hapn antat e vogla. Nxorn prej andej ca shirita t larm, letra, grshrt
dhe zun t'i prisnin n ca forma t uditshme.
Puntort vun kunjat dhe filluan t grmonin kanalin ku do t shtrihej kablli elektrik.
143

Nn Tixhja e rriti djalin e t vllait t vdekur me gjith kujdeset, e prgatiti dhe e


drgoi n shkoll dhe, s fundi, pas vitesh, e martoi me nj up q e lavdronin t
gjith si nikoqire e t sjellshme.
Ushtrimi 11
Gjeni foljet dhe thoni mnyrn, kohn, vetn, numrin dhe diatezn e tyre.
Pranvera kishte shprthyer me tr forcn e saj, q shpesh, t gjallroka pa e kuptuar. Qershit
do t'i kishin mbajtur lulet, po t mos kishte fryr ajo er e fort para ca ditsh. Ca thllnza
fushe u trembn e i fluturuan djalit mbi kok. Ky shikonte pemt e thoshte me vete: " U
shtofshi e u bfshi det!"
- Paske ardhur, or bir? - dgjoi nj z t'i vinte nga kopshti pran. - Qndro t t prqafoj, se m
paska marr malli shum. Jam plak e s'duroj dot...
Ushtrimi 12
Cilit zgjedhim i prkasin foljet e mposhtme.
kishte shprthyer; paskam shpn; kan marr; kemi arritur; do t luajm; do t hynim; kishin
hequr; kam shpalosur; kemi fjetur; dinte; kam przn, mbronim,ka tendosur, kam pir,
shtinte.
Ushtrimi 13
Gjeni foljet e parregullta. Vreni seciln n kohn e tashme, n t kryern e thjesht dhe n
pjesore.
...Ishte nj grua q kishte dhjet djem. I donte t gjith njlloj, por edhe ata vdisnin pr t.Kur
ra n shtratin e vdekjes, ata i ndenjn mbi kok dit e nat, i dhan barna, i prun plot gjra t
mira, erdhn me radh te koka e saj pr t'i thn secili nj fjal t mir. Nuk e lan vetm asnj
ast dhe, t merakosur, e shihnin n drit t syrit. Kur erdhi asti i fundit, ajo u tha: "Po vete
larg, bijt e mi, po vdes. Po ju mos e lshoni veten. Duajeni njri - tjetrin me shpirt. Qofshi t
bekuar!"
Ushtrimi 14
Thoni n 'koh jan foljet e mnyrs dftore dhe si jan ndrtuar; tregoni mbaresat vetore.
Rrezet e fundit t diellit ndrionin malet e larta q kishin marr nj ngjyr roz. Doriu i bardh
q pati ecur me revan, hyri n dern e hapur. Kalorsi tha se m pas do t vinin edhe t tjert.
"Do t kishin ardhur me mua, por i kan penguar dasmort n t hyr t fshatit. S shpejti
arrijn. Do t vijn grumbull, si e do puna. Ja, tani do t ken arritur n gjysm t rrugs".
Sazet buitn, ca djem t rinj lojtn nj valle me shpata. Dasmort thrrisnin: "T trashgohen!
Me jet t gjat!"
Ushtrimi 15
Foljet e dhna zgjedhojini me shkrim n mnyrn dftore, n kohn e tashme, n t
pakryern dhe n t kryern e thjesht. Dalloni mbaresat vetore.
Lyej.................................................................................................................................................
Prshkruaj......................................................................................................................................
144

Dal..................................................................................................................................................
Flas.................................................................................................................................................
Di...................................................................................................................................................
Shtie................................................................................................................................................
Kam..............................................................................................................................................
Jam................................................................................................................................................
Ushtrimi 16
Zgjedhoni foljet e mposhtme n mnyrn habitore. Vini n dukje mbaresat vetore t dy
kohve t thjeshta t ksaj mnyre.
Kam................................................................................................................................................
Jam.................................................................................................................................................
Vizatoj...........................................................................................................................................
Vij...................................................................................................................................................
Shtis..............................................................................................................................................
Di...................................................................................................................................................
Fle..................................................................................................................................................
Ushtrimi 17
Thoni n 'mnyr, koh, vet, numr e diatez jan foljet n kto fjali.
Aty, prapa maleve, dielli filloi t lshonte rrezet e tij t zjarrta. Vesa nisi t tretej sikur
ta prpinte dheu... Sa pun kishte dashur ai panxhar q t rritej aq mir. Do t rritej
edhe m tepr, po t'ia bnin t gjitha shrbimet.
Gjyshi shihte t rinjt e uronte me zemr: "Punofshi e gzofshi tr jetn, o bij. N m
past ardhur ora e fundit, le t vij, po ju lna t gzuar, me pun e dashuri!"
Ushtrimi 18
Bni analizn morfemore t foljeve t dhna. Duke u nisur nga kjo, thoni n 'mnyr e n
'koh jan dhe si ndrtohen.
punuakam; marrksha; dalkshim; vizituaka; lexofshim; hapsha, mbjellshin, regjistroft,
znim, dasht, dasha.
Ushtrimi 19
Gjeni foljet n mnyrn habitore, thoni n 'koh jan e si ndrtohen kto forma.
Qyteti im! Ky qenka qyteti im?! Vitet dhe koha e kan ndryshuar. Dikur ka qen m i
vogl, m i dashur. Paska qen si nj foshnj e njom! Tani qenka rritur edhe ai si
un. sht thinjur. Nuk paska asnj bukuri! Ku jan njerzit e par? Ku jan
ndrruesit e tij? I njihja t gjith. Ishim pak. Tani jemi shum. Asnj nuk m njeh m.
Nuk paska m njerz t njohur? Edhe ata q njiheshin, nuk njihen m. Ndoshta i
kujtohemi njri-tjetrit, por nuk i flasim shoqi-shoqit. Ndryshuakan edhe qytetet si
njerzit. Por edhe qyteti nuk mbetka po ai! (A. orati, N krkim t vetvetes).
145

Aq sa e leht qenka n t shqiptuar, aq sa e shkurtr qenka n t shkruar, fjala "jet"


paska nj kuptim shum t madh. Aty hykan edhe lindjet, edhe vdekjet, edhe kngt,
edhe vajet, edhe luftrat, edhe paqet, edhe lavdet, edhe turpet. T gjitha kto u ngritkan
si dallg t vrullshme e u prplaskan t tra mbi at q u quajtka "njeri". E qndroka
mes ktyre dallgve njeriu. Jo vetm q i prballoka me guxim, por u prpjekrka t'ua
gjej edhe elsin e t'i drejtoj sipas dshirs s tij...(Dritro Agolli).
\

Ushtrimi 20
N fjalit e mposhtme dalloni kur foljet jan n mnyrn kushtore e kur n dftore n
kohn e ardhme t s shkuars.

Besimi mendonte se do t nisej n qytet pa zbardhur dita.


Po t kalonim matan urs, do t dgjonim gjmimin e daulles.
E ma besonte se djali do t kishte arritur n shtpi.
N m besofsh, do t ta shprbleja si duhet.
T m kishte dgjuar, tani s'do t pendohej.
Pastaj tha se do t shkonte n spital pr t par t nipin.

Ushtrimi 21
Gjeni foljet n mnyrn urdhrore dhe thoni far shprehin.
Dasma ziente. "Merrjani nj knge t anve tona, djema, - thrriste Myrtoja. - Dil, o krushk,
t'ia themi nj her". I zoti i shtpis u tha nuseve: "Sillni at rakin e vjetr. Mbushni gotat,
miq. Sonte kam gzim. Mos m kurseni. Pini, kndoni e lozni si t'jua doj zemra... Ngrehu,
biro, merr nusen e hyr n valle".
Ushtrimi 22.
Formoni mnyrn urdhrore t foljeve:
a. thaj........................... lyej......................
bj...............................; bluaj...............;
b. lexoj................; blej................; ha...............................; fle.........................; flas....................;
c. vjel...................; mbjell...............; pjek......................; djeg...........................; z.....................;
'ndryshime vini re ndrmjet grupeve t foljeve?
Ushtrimi 23
Gjeni pjesoret e foljeve t dhna dhe vini n dukje prapashtesat me t cilat formohen.
punoj, laj, fshij, lyej, shkas, kap, mbyll, di, fle, vij, mbjell, mjel, v, shpie, jam, them.
Ushtrimi 24
Formoni format e pashtjellura mohore, prcjellore, dhe paskajore t foljeve t msiprme.
Ushtrimi 25
Gjeni format e pashtjelluara dhe i analizoni ato.
-Pr t na hipur n lundr ke ardhur q nga Fieri?
Ai hapte dritaren dhe sngopej me frym duke par natyrn e rilindur nga ciknat e
dimrit.
Sknderbeu, duke mos ditur cilin t besonte, shkoi vet pr t par ushtart.
Rrugn e bri m shum duke fluturuar, se duke ecur.
Me syt hapur, mbrthyer n errsirn e nats, ai dgjonte shpjegimet e tij.
146

akrdisur, batrdisur, prplitur e zalisur, ndrroj pa fund pa shpres, ans Elbs,


ans Spres.
-Mos fol pa u matur, i tha ai.
Ushtrimi 26
Gjeni foljet e zgjedhimit jovepror dhe thoni si formohen trajtat e tyre.
N spital koha dukej sikur mbetej n vend. Errsira nuk largohej kurr nga qoshet e dhomave.
T plagosurit ishin vendosur njri pas tjetrit, si gjethet e duhanit n varg. Kur kishte diell, nj
pjes dilnin n lm, po kur binte shi, grumbulloheshin npr dhomat q ishin mbushur plot.
Selmani u vendos pran nj dritareje nga dukej maja e Tomorrics. "Afrohu nj ik, - i tha
doktorit. - A do t m shrohet plaga shpejt?"
Pas mjekimit Selmani ra n gjum t thell dhe u zgjua t nesrmen pasdite. U ndje m leht,
sa ishte gati t ngrihej. Pas ca kohe, u ua, u kap pr t'u mbajtur te krevati, ku qe varur nj
fotografi e vogl dhe, duke u mbshtetur te muri, u drejtua pr n dhomn tjetr. "U mbajtkam
mir", - mendoi. Kur pa partizanen e plagosur, q ishte kthyer me fytyr nga muri, tha me vete:
"U shrofsh sa m shpejt. U shrofshim t gjith, q t ngjitemi prsri maleve!" (Sipas F.
Gjats Tregime t zgjedhura).
Ushtrimi 27
Bni analiz t plot t foljeve n tekstin e mposhtm (thoni mnyrn, kohn, vetn,
numrin, diatezn, zgjedhimin. Paraprakisht prshtateni tekstin duke e kthyer n shqipen
standarde).

"A t duket e bukur kjo bark?"


"Kur asht plot, duket fort e bukur. Duket, si me t than, duket nga bregu i ujit duket,
si me than, duket si iftelia. Luen mbi val. Prkundet si zonj... Luen mbi valt q
sulen kah ajo, por ajo s'ua ven veshin. Luen. Dhe valt trenohen kur e shohin tue luejt.
Sulen kah ajo, por s'i bajn gja. Ajo vazhdon me luejt, barka -ifteli vazhdon me
luejt dhe prej saj prhapen tingujt, t cilt prpiqet me i glltit zhumhuri i valve.
Shum tinguj mbyten n zhumhurin e valve, aty pran bark-ifteli. Disa t tjer
krcejn prej vals n val dhe mbrrijn deri n breg t ujit. Aty prap nisin t
shumohen. Bahen aq shum, sa nuk mund t'i njeh askush. Shkrihen n njani-tjetrin.
Dalin prej njani-tjetrit. Kang. Po, tash e dgjoj nji kang, q an mjegulln para syve
t mi. ahet mjegulla. Shoh nji rrisk qiell dhe nji vetull mali. Qielli asht i murrm, ajo
vetull mali asht gjithashtu e murrm. Dridhet ajo vetull mali, ulet ajo vetull mali. Tash
e shoh tue u rrokullls qerrja e diellit. Qerrja e diellit rrokulliset me zhurm e poter.
Zhurma e potera e qerres s diellit, q n rrokullisje e sipr thyhet e bahet cop-cop,
mbyt do za: nuk ndihet shushurima e malit, zogjt gurzohen, hutini shikon lakuriqt
e nats q fluturojn n pik t dits, shikon dhe copat e qerres s diellit. Mug. N
mug shoh dy hije. Ecin ngadal, drejt njani-tjetrit. Afrohen. Nuk flasin; kuptohen n
heshtje. Shikojn qerren e diellit, copat e saj para kambve t tyne. Afrohet edhe nji
hije. Edhe ky shikon copat e qerres s diellit. Q t tre marrin nga nji cop t qerres s
diellit dhe e puthin. Mandej kthejn kryet kah hutini q shikojn lakuriqt e nats, t
cilt fluturojn n pik t dits. Kurse skaj tyne, filloj t shoh hije t tjera, q nuk
ndalen, por vazhdojn prpara; kalojn pran copave t qerres s diellit (Anton Pashku,
Oh!).
147

NDAJFOLJA
shtjet kryesore
Njohuri t prgjithshme pr ndajfoljet
Klasifikimi i ndajfoljeve
Shkallt e ndajfoljeve
Formimi i ndajfoljeve
Njohuri t prgjithshme pr ndajfoljet
Ndajfolja sh pjes e pandryshueshme e ligjrats, q emrton nj tipar t veprimit a t
gjendjes, rrethanat n t cilat kryhet ky veprim ose tregon shkalln e nj cilsie, t nj rrethane
ose intensitetin e veprimit.
Ndajfoljet rregullisht plotsojn kuptimin e nj foljeje, t nj mbiemri prejfoljor dhe t nj
ndajfoljeje tjetr. M rrall plotsojn nj emr, kryesisht prejfoljor, por edhe joprejfoljor,
p.sh.: Sokoli kndonte bukur. Brumi ishte i ardhur mir. Ai flet shum rrall. T ngriturit
shpejt sht i kshillueshm. Dhoma sipr sht e madhe.
Ndajfolja nuk ka asnj kategori gramatikore, prve kategoris s shkalls, e cila shprehet me
forma analitike. Si fjal emrtuese, ndajfoljet kan kuptim t mvetsishm leksikor dhe n
fjali prdoren si gjymtyr t veanta. Nga ana e kuptimit, brenda ndajfoljeve duhet dalluar
grupi i ndajfoljeve premrore. Kto quhen kshtu, sepse afrohen n mjaft pika me premrat.
Ndajfoljet premrore, ashtu si premrat, nuk jan fjal emrtuese, por treguese. Ato kan
kuptim mjaft t prgjithshm e abstrakt. T tilla jan: ndajfoljet premrore pyetse: ku, kur,
nga, si, qysh, pse, prse, por edhe ndajfolje t tjera, si: ashtu, kshtu, andej, ktej, aty, etj.
Ndajfoljet premrore pyetse dhe premrat pyets kan t prbashkt funksionin pyets, p.sh.:
Kur do t niset djali? S'dinte si ta shpjegonte kt e ku t krkonte gabimin. Ndajfoljet pyetse
t vendit (ku, nga) dhe t kohs (kur) mund t shrbejn edhe si mjete lidhse t pjesve n
fjalin e prbr. Pr kt shkak quhen edhe ndajfolje lidhore, p.sh.: S'dihet koha kur (=n t
ciln) sht botuar libri. Shtpin ku (=n t ciln) kishte banuar poeti, e vizitonin shum
njerz. Ndajfoljet premrore n fjali dalin vetm me funksion t rrethanorve.
Nga pikpamja e formimit, ndajfoljet ndahen n ndajfolje t parme (mir, keq, drejt, bukur
etj.), jo t parme t formuara me: konversion (natn, vjet, cop), prejardhje (trimrisht,
dorazi, fluturimthi), prngjitje (kudo, kurdo, gjithnj) dhe lokucione (sot pr sot, dit pr dit,
me t mir, pr s afrmi, dy nga dy, me ngut etj.).
Klasifikimi i ndajfoljeve
Sipas kuptimit q kan ndajfoljet ndahen n: 1. Ndajfolje prcaktore dhe 2. Ndajfolje
rrethanore.
Ndajfoljet prcaktore emrtojn tiparin e veprimit t shprehur nga folja, si dhe shkalln e
intensitetit t ktij veprimi ose t nj tipari. Ndajfoljet prcaktore jan dy llojesh: a. ndajfolje
mnyre; b. Ndajfolje sasie. Ndajfoljet rrethanore emrtojn rrethanat n t cilat kryhet
veprimi i shprehur nga folja. Kto jan tri llojesh: a. ndajfolje kohe; b. ndajfolje vendi; c.
ndajfolje shkaku.
Ndajfoljet prcaktore
a. Ndajfoljet e mnyrs tregojn tiparin e veprimit. Ktu prfshihen ndajfolje q nga ana
kuptimore jan t ndryshme, konkretisht:
- ndajfoljet e tipit: mir, keq, bukur, qart, holl, mbar, qet etj. P.sh.: Ai fliste qart dhe
bukur. - ndajfolje mnyre q prcaktojn gjendjen shpirtrore a fizike t atij q kryen
148

veprimin: gzueshm, hareshm, natyrshm, fuqishm, mendueshm, rrjedhshm etj., pr


shembull: Ato aste drejtori ecte mendueshm. Shiu godiste fuqishm.;
- disa ndajfolje q tregojn prmasa: cekt, gjer, gjat, thell, ult etj., p.sh.: Po u hodh fara
thell ose cekt, e mori lumi..;
- disa ndajfolje q prcaktojn ecurin e procesit t veprimit. Nga kuptimi ato afrojn shpesh
me ndajfoljet e sasis e t kohs: menjher, pak nga pak, papritur, shpesh, vazhdimisht
etj.: Pak nga pak fytyra e vajzs filloi t ndris nga gzimi. Shiu nisi papritur e papandehur.;
- ndajfoljet e formuara me prapashtesn -(i)sht q kan kuptime t veanta: artistikisht (n
mnyr artistike), besnikrisht (me besnikri), teorikisht (nga pikpamja teorike), bujarisht,
egrsisht, fizikisht, gjallrisht etj.: Shqiptari e pret mikun bujarisht.
- si ndajfolje mnyre merren edhe fjalt q tregojn se n 'gjuh flasin popujt: shqip,
frngjisht, italisht, anglisht etj.;
- si ndajfolje mnyre merren edhe ndajfoljet pyetse si e qysh kur prdoren n fjali pyetse t
drejta a t zhdrejta: Si e zgjidhe detyrn? Nuk e di si e qysh do ta zgjidhsh kt pun.
b. Ndajfoljet e sasis prcaktojn kryesisht foljet duke treguar intensitetin apo shkalln e
veprimit. Mund t prcaktojn edhe emra prejfoljor, mbiemra e ndajfolje. Kshtu, ndajfoljet e
sasis prdoren n dy funksione kryesore: si prcaktuese t veprimit q tregon folja dhe si
shprehse t shkalls s mbiemrave dhe t ndajfoljeve: Mihali e donte shum tokn. Knga
fituese ishte mjaft (shum) e bukur. Librin i ri e lexova shum shpejt.
Intensitetin a shkalln e realizimit t veprimit e shprehin ndajfolje e lokucione ndajfoljore, si:
fort, fort e m fort, tepr, s teprmi, shum etj.
Fjalt aq, kaq, mjaft, shum prdoren edhe si ndajfolje sasie, edhe si premra t pacaktuar
(kur qndrojn para emrash a premrash). Krahasoni: U lodh shum (pak, mjaft, tepr). Erdhn
shum (mjaft, pak) njerz. (premra t pacaktuar) .
Ndajfoljet rrethanore
a. Ndajfoljet e kohs emrtojn nj rrethan kohore, d.m.th. kohn kur kryhet apo zgjat
veprimi a gjendja e treguar nga folja apo nga nj emr prejfoljor i nyjzuar. Mund t
prcaktojn jo vetm folje e emra prejfoljor, por edhe mbiemra prejfoljor e pjesore, p.sh.:
Ndihmesa e rinis pr demokraci s'do t harrohet kurr. T zgjuarit hert t mban t freskt.
Traga e thelluar vit pr vit nga rrotat e qerres, sot ishte br lum i vrtet.
Ndajfoljet e kohs mund t tregojn:
- kohn e sakt t kryerjes s nj veprimi lidhur me astin e ligjrimit: dje , nesr, pardje,
pasdreke, sonte, sot, tani etj.;
- disa ndajfolje a lokucione kan kuptime kohore t paprcaktuara: dikur, njher, nj dit,
nj her e nj koh, s lashti, s shpejti etj.;
- disa ndajfolje e lokucione tregojn zgjatjen e nj veprimi a t nj gjendjeje ose dendurin e
tyre, ose tregojn prsritjen e rregullt t nj veprimi pas nj periudhe t caktuar kohe: gjat,
gjithmon, kurdoher, prdit, dendur, dit pr dit, jav pr jav, her pas here, etj.
- disa ndajfolje lokucione ndajfoljore tregojn se veprimi q shpreh folja sht i astit: aty pr
aty, menjher, tani pr tani, etj.
- si ndajfolje kohe merret edhe ndajfolja pyetse kur, e prdorur n fjali pyetse t drejta e t
zhdrejta p.sh.: Kur lindi Sknderbeu? S'dihet mir kur ka ndodhur kjo ngjarje.
b. Ndajfoljet e vendit tregojn vend, pra vendin ku kryhet nj veprim ose vendin pr ku
drejtohet veprimi q tregon folja, vendin npr t cilin kalohet a nga i cili largohemi. Ato
mund tregojn edhe prejardhje. Ndajfoljet e vendit qndrojn pran nj foljeje, pran nj emri
prejfoljor t nyjzuar, pran nj mbiemri prejfoljor a nj pjesoreje. Rrall qndrojn edhe pran
nj emri joprejfoljor ose nj premri p.sh.: Aty punonin dy vajza t reja. T bredhurit lart e
posht sht humbje e kot kohe. Ushtima e ardhur nga larg u prhap npr pyje. Ky lajm u
prhap n gjith fshatrat rrotull.
149

- ndajfoljet e vendit mund t tregojn vendin ku kryhet nj veprim a ndodh nj ngjarje, duke
pasur nj pik orientuese. T tilla jan: afr, aty,atje, djathtas, ktu, larg, matan, prtej,etj.
- ndajfolje a lokucione t tjera e tregojn vendin n mnyr jo shum t prcaktuar, si: diku,
gjkund, gjetk, vende-vende, anemban, gjithkund, kudo, an e knd, etj.
- si ndajfolje vendi merren edhe ndajfoljet pyetse ku, nga, kur prdoren n fjali pyetse t
drejta e t zhdrejta, p.sh.: Ku do t shkosh? Nga ikn shokt? Nuk e dinte nga i vinte gjith ky
gzim.
c. Ndajfoljet e shkakut shrbejn pr t pyetur pr shkakun ose qllimin e kryerjes s
veprimit. Ato jan pse e prse, p.sh.: Pse pushoi muzika? Prse do t nisesh kaq papritur? Ja
prse shkolla duhet t bhet nj vatr e madhe msimi dhe edukimi.
- N ndonj rast ideja e shkakut grshetohet me at t qllimit, p.sh.: Nxnsi e studenti pse
msojn, pse prpiqen e prgatiten me aq ngulm?
Shkallt e ndajfoljeve
Ashtu si mbiemrat, edhe ndajfoljet mund t prdoren n shkall t ndryshme. Megjithat, jo t
gjitha ndajfoljet e kan kt aftsi. Ka ndajfolje q prdoren edhe n shkalln krahasore, edhe
n shkalln siprore, por ka ndajfolje q prdoren vetm n njrn nga kto. N shkall t
ndryshme prdoren:
Ndajfoljet e mnyrs:
- Ndajfoljet q prputhen me trupin e mbiemrit prgjegjs dhe ato q formohen me
prapashtesn -shm, prdoren si n shkalln krahasore, edhe n shkalln siprore, t tilla si:
bukur, qart, mir, rrall, shpejt, urt, ashpr, natyrshm, mendueshm, fuqishm etj.:
M qart e m natyrshm s'kishte folur kurr. Secili duhet ta kryej shum mir detyrn e vet.;
- Disa ndajfolje me prapashtesn -isht, prdoren edhe n shkalln krahasore, edhe n
siproren: hollsisht, konkretisht, lirisht, ngushtsisht etj. P.sh.: Do t flasim m hollsisht
pr kt tem (do t flasim shum hollsisht).;
- Ndajfoljet q vijn nga pjesoret e foljeve zakonisht mund t prdoren si n shkalln
krahasore, edhe n siproren: hapur, shtruar, shkoqur, rrmbyer, prer etj. P.sh.: Merrej
vesh fare shkoqur q ishte mik i sinqert. At dit foli m hapur (fare hapur). Punn mos e
merr shum rrmbyer.
- Lokucionet e tipit: pr s afrmi, pr s largu, (pr) s mbari, s thelli etj. prdoren n
shkalln krahasore, p.sh.: Ato dit u njohm m pr s afrmi me njri-tjetrin.
Ndajfoljet e sasis, shumica e t cilave prdoren vetm n shkalln krahasore: shum, pak,
tepr, fort etj. p.sh.: Ato aste mendonte m shum pr ngjarjen e djeshme. Ndajfolja pak
prdoret edhe n shkalln siprore: Foli shum pak.
Ndajfoljet e vendit. Disa prej tyre prdoren n t dy shkallt, disa vetm n krahasoren:
andej, anash, afr, brenda, djathtas, ktej, lart, larg, thell, sipr, prpara, prapa, posht,
tej etj. P.sh: T nesrmen shkoi shum larg. M tej s'mund t shkonte.
Ndajfoljet e kohs: hert, para, von, shpesh etj., prdoren n t dy shkallt. P.sh.: M
von s'u pan m. N mngjes agronomi ngrihej shum hert.
Shkalla pohore sht shkalla baz. Mbi t mbshteten shkallt e tjera.
Shkalla krahasore ndrtohet gjithmon mbi bazn e nj krahasimi. Ndahet n shkall krahasore t barazis dhe n shkall krahasore t pabarazis. Shkalla krahasore e pabarazis
ndahet n shkall krahasore t sipris dhe n shkall krahasore t ultsis.
Ndajfojla n shkalln krahasore t barazis tregon se gjymtyra e par e krahasimit sht n t
njjt shkall me gjymtyrn e dyt, p.sh.: At dit recitoi aq bukur sa hert e tjera.
Shkalla krahasore e pabarazis
a. Shkalla krahasore e sipris. Ndajfolja n kt shkall tregon se gjymtyra e par e
krahasimit sht n nj shkall m t lart se gjymtyra e dyt. Gjymtyra e dyt ndrtohet me
150

lidhzat se ose nga, por mund t jet edhe pjes e nnrenditur krahasore, p.sh.: Pagjumsia e
vriste ndoshta m keq se uria. Dimri erdhi m von, po m rrept nga 'pritej. Ndajfolja n
kt shkall mund t paraprihet nga ndajfoljet shum, edhe, pak pr t treguar se gjymtyra e
par e krahasimit sht m lart se e dyta n masa t ndryshme, p.sh.: Besimi n aftsit e t
birit iu rrit edhe m tepr. Pr t treguar rritje prpjestimore t shkalls n t dyja gjymtyrt e
krahasuara, ndajfolja n shkalln krahasore t sipris shoqrohet me lidhzn sa, e cila lidhet
me gjymtyrn e dyt me ndajfoljet aq, kaq, p.sh.: Sa m afr vinte, aq m qart i dukej e qeshura e mbl n buz.
b. Shkalla krahasore e ultsis. N kt shkall ndajfolja tregon se gjymtyra e par e
krahasimit qndron n nj shkall m t ult se gjymtyra e dyt. Gjuha standarde m shpesh e
jep iden e shkalls krahasore t ultsis me mohimin e shkalls krahasore t barazis prmes
shprehjeve jo aq...sa ose nuk (s')+ folje + aq + ndajfolje, p.sh. : Tani lexonte jo aq shum sa
dikur. I biri nuk i merrte m punt aq rrmbyer.
Shkalla siprore. N kt shkall ndajfolja tregon se cilsia a intensiteti i veprimit sht n
nj shkall shum t lart, vshtruar jasht do krahasimi. Ndrtohet n mnyr analitike me
an t ndajfoljeve shum, mjaft, fare, tepr, krejt, fort, jashtzakonisht, p.sh.: Tani nxnsit
prgatiten shum (jashtzakonisht ) mir. Fantazia i shkonte tepr larg.
Formimi i ndajfoljeve
Ndajfoljet mund t jen fjal t parme dhe jo t parme (t formuara me konversion, me
prejardhje, me prngjitje dhe lokucione).
Ndajfolje t parme
Jan t parme ato ndajfolje q nuk vijn prej ndonj pjese tjetr t ligjrats. T tilla jan: afr,
larg, keq, mir, pas, posht, prapa. Ktu futen dhe ndajfolje, si: andej, ashtu, atje, aty,
kndej, kshtu, ktej, ktu, lart, sonte, sot, etj., t cilat nuk jan t tilla historikisht.
Ndajfolje jo t parme
1. Me konversion nga pjes t tjera t ligjrats
a. Ndajfolje nga emra.
Kemi ndajfoljzim t nj emri kur ai kalon n klasn e ndajfoljeve. Zakonisht jan
ndajfoljzuar emrat n rasn kallzore dhe rrjedhore. Jan ndajfoljzuar fjal t tipit: sheshit,
rrafsh, rresht, rreth, rrotull, vjet, fare, hert, krejt, anash, ditn, natn, etj. sht
ndajfoljzuar rrjedhorja e mbiemrave t emrzuar asnjans t tipit: s afrmi, s andejmi, s
bashku, s brendshmi, s gjalli, etj. Grup m vete prbjn emrat q vetm n kontekste t
caktuara prdoren si ndajfolje. Ata jan kryesisht emra n rasn emrore e m rrall n
kallzore. Marrin vler ndajfoljore n shprehje ku emri prdoret me kuptim t figurshm. T
till jan: cop, faqe, fluturim, grumbull, lmsh, pal, prshesh, tap, varg, etj. P.sh.:
Zemra i ishte br cop. U shkput nga tufa fluturim.E dinte msimin uj.
b. Ndajfolje nga folje.
Jan ndajfoljzuar pjesorja dhe forma e pashtjelluar mohore e foljeve. Foljet i humbin veorit
leksiko-gramatikore t klass s tyre dhe fitojn tiparet e klass s ndajfoljeve. Pjesoret e
foljeve prdoren n funksionin e rrethanorit t mnyrs. Pra, merren si ndajfolje: dendur,
fshehur, hapur, kaluar, prer, rrmbyer, shkoqur, shtruar, p.sh.: Ai e thoshte hapur e
prer 'kishte n mend. Pas nj jave i biri erdhi papritur e pakujtuar.
2. T prejardhura me prapashtesa
Formimi i ndajfoljeve me an t prapashtesave sht nj tip mjaft prodhimtar. Prapashtesat q
prdoren m shum jan: -(i)sht, -as/-azi dhe -thi. Me prapashtesa formohen kryesisht
ndajfoljet e mnyrs nga tema emrore, mbiemrore dhe nga tema ndajfoljore.
151

Prapashtesa -(i)sht sht prapashtesa m prodhimtare. Ajo lidhet me tema emrore q kan
prapashtesat -i, -()ri, -()si: egrsisht, hollsisht, burrrisht, bujarisht, dhelprisht, etj.,
ose me tema emrore me prapashtesn -im: gabimisht, qllimisht, detyrimisht; ndonjher
lidhet me tema emrash t parm: natyrisht, rregullisht, zakonisht, etj. Nj numr ndajfoljesh
formohen nga tema mbiemrore: artistikisht, barbarisht etj.
Prapashtesa -as/-azi formon ndajfolje nga tema emrore t parme: fytas-fytazi, barkas-barkazi,
radhas-radhazi, etj. ; nga tema emrore jo t parme: kmbadoras (-azi), prishaqejfas (-azi),
etj.; nga tema mbiemrore: fshehtas (-azi), anasjelltas (-azi) etj.; nga tema ndajfoljore: keqas,
largas, shkurtas (-azi), si dhe nga tema foljore: falas, ndaras (azi), etj.
Prapashtesa -thi bashkohet me tema emrore t parme: arithi, topthi, cinglthi, etj., me tema
emrore jo t parme: fluturimthi, kalimthi, nxitimthi, etj., si dhe me tema mbiemrore:
alamanthi, qorthi, etj.
3. T prngjitura
Pjesn m t madhe e prbjn ndajfoljet e formuara nga prngjitja e nj togfjalshi, ku njra
nga pjest prbrse sht nj premr ose ndajfolje premrore si: gjithandej, gjithashtu,
gjithnj, kudo, ngado, sido, sado, etj. Te disa ndajfolje si element i dyt sht ndajfolja ku n
formn kund e kundi ose emri her: ather, asnjher, kurdoher, menjher, askund,
askundi, etj.
Ndajfolje t prngjitura formohen edhe nga nj parafjal e nj emr: prball, prbri,
prqark, etj; me pjes t ndryshme t ligjrats: ndrkaq, dosido, njlloj, ksisoj, etj; nga dy
emra t lidhur ose jo me zanore lidhse: fytafyt, motmot, shpeshher, etj; ose nga nj
numror dhe emri fije (fill ) n rrjedhore t pashquar shums: dyfish, trefish, etj.
4. Lokucione ndajfoljore jan grupe fjalsh me lidhje t qndrueshme dhe q, si kuptimisht
dhe gramatikisht, jan t barasvlefshme, por jo t njjta me nj ndajfolje. Ato mund t jen:
a. Lokucione ndajfoljore t formuara nga prsritja e nj emri n numrin shums: copa-copa,
dallg-dallg, fije-fije, flok-flok, pal-pal, etj.
b. Lokucione t formuara nga prsritja e t njjtit emr t lidhur me lidhzn e: ans e ans,
rreth e rreth, varg e varg, pal e pal ose me emra t ndryshm: dit e nat, fund e krye,
hund e buz, etj.
c. Lokucione t formuara nga prsritja e emrit n trajta t ndryshme (emrore+dhanore): ditadits, dora-dors, hera-hers, kmba-kmbs, etj.
. Lokucione ku bashkohen ndajfolje me kuptim antonimik, t lidhura ose jo me lidhzn e:
aty-ktu, posht e lart, andej-ktej, etj., ose lokucione ku prsritet e njjta ndajfolje: shpejt
e shpejt, pran e pran, holl-holl, rnd-rnd, etj.
d. Lokucione t formuara nga prsritja e t njjtit emr me ndrmjetsimin e parafjalve t
ndryshme: dit pr dit, jav pr jav, nat pr nat, vit pr vit, vesh m vesh, brez pas
brezi, dor pas dore, etj.
dh. Ka dhe lokucione t tjera, si: nga dita n dit, nga viti n vit, me t but, me t qeshur,
pr s largu, pr s gjeri, pr dy, pr tre, dy nga dy, aty pr aty, tani pr tani, vetm pr
vetm, sot pr sot, etj.
TERMAT KRYESOR
ndajfolje (prcaktore, rrethanore); ndajfolje (mnyre, sasie, kohe, vendi, shkaku); shkall e
ndajfoljes (pohore, krahasore, siprore); shkall krahasore e pabarazis (e sipris, e ultsis).
SHTJE PR DISKUTIM N SEMINAR
1. Sqaroni me shembuj pran cilave pjes t ligjrats qndron ndajfolja.
152

2. Flisni pr natyrn e ndajfoljeve premrore.


3. Cilat jan veorit kryesore t ndajfoljeve prcaktore e rrethanore sipas nnllojeve t tyre?
4. Si ndrtohet kategoria e shkalls te ndajfoljet, duke e krahasuar me kategorin e shkalls te
mbiemrat.
PRSIATNI RRETH KTYRE SHTJEVE
1. ndryshime ka mes premrave pyets dhe ndajfoljeve pyetse?
2. Pse ndajfoljet ndahen n prcaktore dhe rrethanore? Argumentojeni.
3. Thuhet se, ashtu si mbiemrat, jo t gjitha ndajfoljet e kan kategorin gramatikore t
shkalls. Pse?
4. Shtjelloni prdorimin e fjalve shum, pak, aq, kaq, si premra t pacaktuar dhe si ndajfolje.
Pse ndodh kjo dhe si jan formuar kto prdorime?
SI BHET ANALIZA E NDAJFOLJEVE?
1. Sipas llojit
2. Sipas shkalls
3. Sipas formimit
Shembuj t analizs s ndajfoljeve
Fjalit:
1. Ather, shum intelektual shqiptar, t formuar kombtarisht, u detyruan t arratiseshin
prtej kufijve.
2. Duhet t themi krejtsisht hapur se ka qen njeri i prkushtuar pr t mirn e Kosovs.
3. Sot pr sot ne kemi nevoj pr njerz q do t merreshin m profesionalisht me
bashkrendimin e punve.
4. N shtpin ton nuk sht folur asnjher pr ta.
ather
1. Ndajfolje e kohs
2. Ska
3. Ndajfolje jo e parme, e formuar me prngjitje (at+her=ather)
kombtarisht
1. Ndajfolje prcaktore e mnyrs
2. Ska
3. Ndajfolje jo e parme, e formuar me prejardhje prapashtesore:
kombtar +isht=kombtarisht (M-N)
krejtsisht hapur
1. Ndajfolje prcaktore e mnyrs
2. Shkalla siprore
3. Ndajfolje jo e parme, e formuar me konversion (F-N)
153

sot pr sot
1. Ndajfolje rrethanore e kohs
2. Ska
3. Shprehje (lokucion) ndajfoljore
m profesionalisht
1. Ndajfolje prcaktore e mnyrs
2. Shkalla krahasore e sipris relative
3. Ndajfolje jo e parme, e formuar me prejardhje prapashtesore:
profesional+isht=profesionalisht (M-N)
asnjher
1. Ndajfolje e kohs
2. Ska
3. Ndajfolje jo e parme, e formuar me prngjitje (as+nj+her=asnjher)
PROVONI NJOHURIT TUAJA PR NDAJFOLJEN
1. N ciln prej fjalive t mposhtme fjala larg sht prdorur si ndajfolje:
a. Nuk jetonte dot larg tyre.
b. Vinte q larg ajo zhurm e padurueshme.
c. Donte t rrinte larg asaj bote t uditshme.
d. Larg vendlindjes do gj i dukej e huaj.
2. Cila prej ndajfoljeve n fjalit e mposhtme prdoret vetm n shkalln krahasore:
a. Pasi kaloi grykn e malit, e mori m shtruar.
b. Duhej t kishe folur m pak n at takim.
c. Nuk e njohu, se nuk e kishte takuar m par.
d. U largua pa u prshendetur, por do t kthehej m von.
3. N fjalin: E krkoi rreth nj or, po nuk e gjeti, fjala rreth sht:
a. ndajfolje
b. emr
c. pjesz
d. parafjal
4. N cilin variant fjala ku sht prdorur si ndajfolje lidhore:
a. Ku mendon se do t arrish me kt q bre?
b. Fusha ku kaluam, ishte e mbushur plot me lulkuqe.
c. Po ecte kuturu dhe nuk e dinte ku po shkelte.
d. Drita e zbeht dallohej m qart atje ku dilte tymi.
USHTRIME
Ushtrimi 1
Prcaktoni llojet e ndajfoljeve t mposhtme dhe klasifikojini ato sipas ndrtimit.
tepr, majtas, bujarisht, majtazi, gjithandej, dosido, kmba-kmbs, shteg m shteg, pse,
ndonjher, papritur, mbrm, aty pr aty, prse, shum.
154

Ndajfolja
Lloji
Ndrtimi
........................................................................................................................................................
........................................................................................................................................................
........................................................................................................................................................
.............................................................................................................................................
........................................................................................................................................................
.............................................................................................................................................
.............................................................................................................................................
..............................................................................................................................................
Ushtrimi 2
Gjeni ndajfoljet dhe thoni 'pjes ligjrate sht e 'natyr kan fjalt q plotsojn ato.
Padashur m vajtn syt prsri n murin prball, te fotografia e rilindsit ton, me
mustaqe t bardha bor, q i vareshin posht. Pak m tutje qndronte portreti i tatzotit
tim, i cili, i larguar hert n Filat, pasksh dhn gjuhn shqipe pr dymbdhjet vjet.
As nnn time, mmzonjn, nuk e pyeta dot sa qe gjall pr Odisen dhe vrasjen e tij.
Asokohe nuk dija gj pr t, kurse tani dhe tatzoti, dhe mmzonja s'jan m me t
gjallt.
Xha Kioja, i gzuar s teprmi pr vizitn time, m tha qet-qet gjat biseds, se t
ngriturit hert dhe t lvizurit andej-ktej npr fshat i bnin shum mir shndetit.
Ai atje, n dhomn matan, ishte i biri.
Ushtrimi 3
Thoni 'lloj jan ndajfoljet n fjalit e mposhtme dhe 'tregojn ato.
't t them, o bir, e si t t prgjigjem? Nuk do t doja shum, por nja dhjet vjet t
isha m iri. Jo m shum. Ather do t'i thosha "pla" pleqris, - foli plaku shtruar,
pleqrishte fare.
Ret u mblodhn uditrisht shpejt nga t katr ant e horizontit. U dgjua papritur nj
gjmim mjaft i fort q mbajti gjat. Papandehur ran pikat e para, q pak nga pak u
dendsuan. Era i shtynte gjethet fort e m fort.
Piktori ecte mendueshm duke par ret q zbrisnin gjithnj e m ult.
Petriti fliste bukur e qart anglisht.
Ushtrimi 4
Fjalt shum, pak, mjaft, aq, kaq, prdorini nj her si ndajfolje sasie dhe nj her si
premra t pacaktuar.
Ushtrimi 5
N fjalit e dhna gjeni ndajfoljet dhe grupojini sipas llojit.
Rruga, e lakuar vende-vende, t onte n katund. N kundrshtim me peizazhin e
bukur, ngaafr kullotat dukeshin edhe m t zymta. Npr rrugt e ngushta kishte
njerz. Tirqit e ngusht boj qumshti, me at vij t zez q i prshkonte anash, t
ngjashme uditrisht me shenjn q tregon shkarkim elektriciteti, jepnin gjith
nervozizmin e ecjes s tyre.
Kjo kng, e knduar her pas here n rrethet e t rinjve, tani sht br shum e
njohur.
155

T ecurit posht e prpjet n rrugt me kalldrm e kishte lodhur shum.


Pllangat e dbors, q gjer dje kishin mbetur si t fshehura rrz ndonj kaubeje, tani
s'dukeshin gjkund. Juga q kishte fryr nga grykat rrotull, i kishte ngrn shpejt.
Nga erdhi ky lajm?
Plakut s'i kujtohej ku dhe kur kishte ndodhur kjo ngjarje.
- Pse qndrove? - i tha karrocierit, q zbriti posht menjher.
Nuk dihej nga do t kalonte autokolona.
Ja prse shkenca i kushton aq kujdes eksperimentimit, provs.
Ushtrimi 6
Cilat nga ndajfoljet e mposhtme prdoren n shkall t ndryshme (n 'shkall?) e cilat jo.
rrall, urt, hollsisht, shtruar, shum, aq, sot, prer, pr s largu, anash, djathtas, tutje, shpesh,
von, njditzaj, andej, bujarisht, tepr; shkoqur, jasht, fort, parmbrm, ktu, ashpr,
Ushtrimi 7
Thoni n 'shkall jan ndajfoljet n kto fjali dhe si ndrtohen. Vini n dukje cilat jan
gjymtyrt (kraht) e krahasimit.

Zri nuk i dilte m aq fort dhe dora nuk i bindej m aq leht, si m par.
At dit Blerta u prgjigj m bukur dhe m sakt se t djeshmen.
Gjyshi prsri mallohej kur kujtonte fshatin, por jo aq shpesh e aq fort sa dikur.
Mendja i shkonte tepr larg, kujtonte shum mir ditn kur fashistt i dogjn shtpin.
Tani piktori mallngjehej shum leht. Nuk dilte aq dendur pr t pikturuar, sepse dhe
syt nuk ishihnin m aq qart si m par. Megjithat, thoshte: "Ka edhe m keq.
Sidomos kur pleqria t vjen shum m shpejt nga sa e pret. Kurse mua, sa m shum
m ikin vitet, aq m tepr m shtohet dashuria e malli pr natyrn. Po 'e do, s'e kam
aq leht t dal fushave e kodrave.
Shpresa pr ta takuar at njeri aq t njohur iu shtua edhe m tepr.
Nga larg, bregu, me kodrn e pyllzuar, dukej jo aq qart.
Ai lajm erdhi krejt papandehur, por qytetart e pritn shum qet.
Mbasi vshtroi orn, mendoi se makina tani duhej t ndodhej tepr larg.

Ushtrimi 8
Me ndajfoljet e dhna m posht ndrtoni fjali. Thoni si sht formuar secila ndajfolje.
sheshit, rrafsh, rrotull, motit, s jashtmi, cop, grumbull, lidhur, shtruar, pandrprer, egrsisht,
radhazi, fshehtas, kalimthi, fshate, ngado, gjithnj, prdhe, shpeshher.
Ushtrimi 9
Gjeni lokucionet ndajfoljore dhe thoni si jan formuar.

Mbi at fytyr t rreshkur djerst i rridhnin pal-pal.


Bedriut i vinin varg e varg ato kujtime t hidhura e bhej dita-dits m i zymt.
Festivalistt endeshin posht e lart npr rrugt e qytetit t lasht.
Mjeshtri e ndiqte hap pas hapi prparimin e teknikut t ri.
Nga viti n vit ai bhej m i pjekur.

Ushtrimi 10
Ndrtoni ndajfolje me fjalt e dhna. Pastaj prdorini n fjali.
156

I thjesht .......................................................................................................................................
Fatmirsi .......................................................................................................................................
I leht ...........................................................................................................................................
Rregull .........................................................................................................................................
Kalim...........................................................................................................................................
Fshehur .......................................................................................................................................
Gabim .........................................................................................................................................

157

PARAFJALA
shtjet kryesore:
Njohuri t prgjithshme pr parafjalt
Klasifikimi i parafjalve sipas prejardhjes dhe strukturs morfologjike
Klasifikimi i parafjalve sipas kriterit sintaksor dhe kuptimet kryesore t tyre
Prdorimi i parafjalve gjat ligjrimit
Njohuri t prgjithshme pr parafjalt
Parafjala sht pjes e pandryshueshme e ligjrats, q shpreh marrdhnie sintaksore varsie
midis nj emri, nj numrori ose nj premri n nj ras t caktuar dhe nj gjymtyre tjetr n
nj togfjalsh, p.sh.: shkruaj me laps, shkoj n shkoll, dy nga shokt, ecim pr dy, qndroj
buz rrugs, nj letr pr mua, dy prej nesh etj.
Fjala nga e cila varet gjymtyra me parafjal, mund t jet folje, emr, mbiemr, numror ose
ndajfolje, por m tepr parafjalt lidhin nj emr me nj folje. M rrall parafjalt vihen edhe
para ndajfoljeve, p.sh.: u nis pr ktu, e dua pr sivjet, ra nga lart, u prpoqa pr mir, ngjitet
nga posht.
Parafjalt jan fjal shrbyese, nuk mund t prdoren m vete dhe nuk mund t jen gjymtyr
fjalie. Kuptimi i tyre sht i kushtzuar dhe konkretizohet brenda nj grupit t caktuar t
fjalve; pr kt luan rol si gjymtyra e prcaktuar, ashtu edhe gjymtyra prcaktuese, p.sh.:
- U nis nga Tirana (marrdhnie vendore).
- U zverdh nga inati (marrdhnie shkakore).
Megjithat, parafjalt nuk jan t zhveshura krejt nga kuptimi leksikor. Ky kuptim sht i qart
te parafjalt e prejardhura nga pjest emrtuese t ligjrats, p.sh., nga emrat e ndajfoljet, si:
buz, maj, ans, rreth, afr, posht etj. Por edhe parafjalt e parme, si: n, mbi, me, pr,
pa, kan nj far kuptimi t prgjithshm edhe jasht do togfjalshi. sht pikrisht ky
kuptim q prcakton lidhjet e nj parafjale me kto ose ato fjal emrtuese (s'mund t themi,
p.sh., Udhtoj pr tren).
Ka raste q parafjalt e parme n togfjalsha t caktuar jan t zhveshura nga kuptimi leksikor
dhe dalin thjesht si tregues t lidhjes sintaksore ndrmjet dy fjalve, p.sh.: mendoj pr......., flas
pr......, shndrrohet n...., shpresoj n.... etj.
Parafjalt prdoren me t gjitha rasat, me prjashtim t rass dhanore.
Klasifikimi i parafjalve sipas prejardhjes dhe strukturs morfologjike
Sipas prejardhjes, parafjalt jan t parme dhe jo t parme. Jan t parme parafjalt mbi,
me, m, ndaj, ndr, n, nn, pa, pr, prej, tek.
Parafjalt jo t parme jan ato q vijn nga pjes t tjera t ligjrats, kryesisht nga emrat dhe
ndajfoljet: buz, rrz, afr, larg etj.
Parafjalt jo t parme jan m t shumta se parafjalt e parme. Kryesisht ato formohen me
konversion.
Sipas pjesve t ligjrats nga jan formuar, parafjalt jo t parme ndahen n dy grupe:
parafjal ndajfoljore dhe parafjal emrore.
1. Parafjal nga ndajfolje
Kto parafjal vijn nga ndajfoljet: afr, larg, brenda, ans, drejt, jasht, matan, ndan,
para, pas, prball, prbri, prpara, prreth, prapa, sipr etj., p.sh.: Para fakultetit ishin
grumbulluar qindra student t rinj. U zhvilluan veprimtari brenda e jasht shkolls. Prve
fjals gjat, q sht ndajfolje kohe dhe fjalve krahas e ve, q jan ndajfolje mnyre, gjith
t tjerat jan ndajfolje vendi. Kur kalojn n parafjal, ruajn kuptimin vendor, por, n varsi
158

nga kuptimi leksikor i gjymtyrve q lidhin, ato ndonjher marrin edhe vlera t tjera, p.sh.:
Qndronte brenda makins (kuptim vendor). Do t niset brenda javs (kuptim kohor).
Prodhimi i vitit t ardhshm kundrejt vitit.....(kuptim krahasor).
T gjitha parafjalt ndajfoljore prdoren me rasn rrjedhore. Bjn prjashtim lokucionet
ndajfoljore ball pr ball me, bashk me, tok me.
2.Parafjal nga emra
Disa emra, m par jan shndrruar n ndajfolje e m von n parafjal. T tilla jan: ans,
rreth, rrotull etj.: Tr ditn sillej rrotull (ndajfolje). Sillej rrotull shtpis (parafjal).
Disa emra t tjer jan shdrruar drejprdrejt n parafjal, si: maj, rrz, faqe, ball, mes etj.
Emrat q kan kaluar n parafjal kan qen n formn e rass kallzore t pashquar, p.sh.:
Roja qndronte maj shkmbit. Buz liqenit kishte shum njerz. U ul faqe shokve.
Pjesa m e madhe e parafjalve emrore jan n form lokucionesh. Ato jan formuar n kt
mnyr:
a. Parafjal + emr: me an, me ann, me prjashtim, me rastin, n baz, n drejtim, n
mes, n saj, n vend, nga ana, nga shkaku, pr arsye, pr shkak, pr hir etj. Kto
lokucione prdoren me rasn gjinore, kurse lokucionet n baz, me an, n mes, prdoren
edhe me rasn rrjedhore: Eksperimenti u krye me ann e nj aparati t ri. Ai erdhi n vend t
shokut. Qndroi n mes t oborrit(gjinore). U kap n mes dy zjarresh (rrjedhore).
b. Parafjal+emr+parafjal: n krahasim me, n kundrshtim me, n lidhje me, n pajtim
me, n prputhje me, n bashkpunim me etj. Kto prdoren me rasn kallzore, sepse kan
n fund parafjaln me: Sesioni u organizua n bashkpunim me Fakultetin e Msuesis.
Emrat e shndrruar n parafjal kan zakonisht nj kuptim t prgjithshm abstrakt ose t
figurshm: an, drejtim, prjashtim, shkak, arsye, krahasim etj.
Lokucionet parafjalore emrore mund t shprehin marrdhnie shkakore (pr arsye, pr
shkak, nga shkaku) marrdhnie vendore (n drejtim, n mes), mjet (me an, me ndihmn),
shoqrim (n bashkpunim me) etj.
Parafjalt emrore jan karakteristike pr stilin shkencor, politiko-shoqror dhe administrativo-juridik.
Shkalla e bashkimit t elementeve prbrse n lokucione t ndryshme sht e ndryshme.
Megjithat, lokucioni parafoljor dallohet nga nj bashkim i lir q ka po at ndrtim, p.sh.,
krahasoni:
- N baz (n themel) t ligjeve tona qndron koncepti bashkkohor (emr).
- Kjo shtje do t zgjidhet n baz t ligjeve (parafjal).
Si shihet, emri q merr pjes n lokucion, e ka humbur kuptimin leksikor si fjal emrtuese
dhe merr nj kuptim abstrakt shum t prgjithshm. Si rrjedhim, kjo fjal emrtuese nuk
prbn gjymtyr m vete n fjali, por formon nj gjymtyr t vetme me fjaln ndjekse, p.sh.:
S'u mblodhn t gjith pr shkak t shiut (rrethanor shkaku).
Emri q bn pjes n lokucion, sht n trajtn e pashquar (me prjashtim t lokucioneve me
parafjaln nga: nga ana, nga shkaku etj.). N qoft se emri sht n trajtn e shquar, ather
lokucioni shndrrohet n togfjalsh t lir, krahasoni:
- I lexoi t gjitha, me prjashtim t botimit t ri (parafjal).
- Me prjashtimin e djalit nga klasa....., ( emr ).
Pra, fjala emrtuese n lokucion ka form t ngurosur. Kto tipare i bjn lokucionet q, nga
pikpamja kuptimore, t funksionojn si nj fjal, kurse nga pikpamja leksiko-gramatikore t
merren si nj pjes e ligjrats.
Nga ana e strukturs (ndrtimit) parafjalt mund t jen fjal t thjeshta, t prngjitura dhe
lokucione.
159

a. T thjeshta jan t gjitha parafjalt e parme, si: mbi, me, m, ndaj, ndr, nn, pa, pr,
prej, te(k). T tilla jan edhe parafjalt e formuara me konversion prej ndajfoljesh e emrash,
si: afr, brenda, jasht, kundr, larg, para, pas, etj.; ball, bri, buz, faqe, maj, rrz etj.
b. T prngjitura jan parafjalt e formuara nga prngjitja e dy fjalve t veanta: npr,
prmbi, prve, ndrmjet, nprmjet, prbri, si dhe ato q jan formuar me konversion prej
ndajfoljesh t prngjitura: matan, prball, prmes, prkrah etj.
c. Lokucione jan parafjalt q prbhen prej dy a m shum fjalsh t veanta: ball pr
ball, rreth e qark, rreth e rrotull, bashk me, me prjashtim, n baz etj.
Klasifikimi i parafjalve sipas kriterit sintaksor dhe kuptimet kryesore t tyre
Sipas kriterit sintaksor parafjalt klasifikohen varsisht se me ciln ras prdoren.
Si rregull, nj parafjal prdoret me nj ras t caktuar. Bjn prjashtim parafjalt ndaj, pr,
q prdoren me nga dy rasa. Megjithat, edhe n kto raste prdorimi me njrn ras sht
kryesori. Kshtu, parafjala pr prdoret zakonisht me rasn kallzore, kurse ndaj, me rasn
rrjedhore: pr punn (kallzore), e kapi pr dore (rrjedhore), qndrimi ndaj shokve
(rrjedhore), ndaj t gdhir (kallzore).
1. Parafjalt e rass emrore
Me rasn emrore prdoren parafjalt nga dhe te(k) 21.
Gjymtyra e prir nga parafjala nga mund t tregoj:
-vend, prejardhje: Nga bjeshkt e Veriut Lek Dukagjini zbriti n ndihm t vllezrve.
Rrinin ulur dhe vshtronin nga kodra. Shqipja e ka prejardhjen nga ilirishtja;
-shkak: Nga smundja, lkura i ishte zbehur e holluar;
-koh: Nga dreka zuri t binte shi;
-kufizim: E dua nnn, se sht e madhe nga zemra;
-vepruesin: Msimi i zhvilluar nga msuesja e re u vlersua nga t gjith pjesmarrsit;
-t trn nga e cila sht ndar nj pjes: Artani sht nj nga kngtart m t mir t
grupit.
Gjymyra e prir nga parafjala te(k) tregon vendin ku ndodhet a bhet dika ose vendin pr ku
drejtohet nj lvizje: Afrdita qndronte te pragu i shkolls. Mendja m shkon tek anija, te
shokt.
2. Parafjalt e rass gjinore
Me rasn gjinore prdoren vetm lokucione parafoljore, si: me an, me ann, pr shkak,
pr arsye, n vend, n drejtim, n baz, n saj, etj.
Gjymtyra e prir nga parafjalt me an, me ann, tregon mjet: Kjo u provua me ann e
eksperimenteve.
Gjymtyra e prir nga parafjala n drejtim tregon marrdhnie vendore: Djali ecte n breg, n
drejtim t rryms. N stilin politiko-shoqror prdoret me kuptim synimi e kufizimi: U bn
prpjekje n drejtim t prmirsimit t shndetit t fmijve. Ndrtimi i ktij tipi sht ndikim
nga gjuht e huaja dhe sht mir t mos prdoret.
Gjymtyra e prir nga parafjala n vend tregon zvendsim, kmbim: N vend t kasolles gjeti
nj shtpi t re. T kam n vend t vllait.
Gjymtyra e prir nga parafjalt pr arsye, pr shkak, nga shkaku tregon shkak: Kongresi i
Manastirit pati rndsi t madhe , pr arsye t kushteve n t cilat ndodhej gjuha jon.
Si lokucione parafjalore me rasn gjinore po prdoren gjithnj e m shum edhe kto: pr faj,
pr hir, pr nder, etj.

21

Te dhe tek jan dy forma t s njjts parafjal. Forma te prdoret para emrave a premrave q nisin
me bashktingllore, kurse forma tek para emrave a premrave q nisin me zanore.
160

3. Parafjalt e rass kallzore


Me rasn kallzore prdoren shum parafjal t thjeshta: n, me, m, pr, pa, mbi, ndr dhe
lokucione, si: bashk me, tok me, n bashkpunim me, n krahasim me, n kundrshtim
me, n lidhje me etj.
Gjymtyra e prir nga parafjala n mund t tregoj:
-vend (edhe n kuptimin figurativ): N pyll mbretronte nj qetsi e thell. I zhytur n
mendime nuk i dgjoi fjalt e shokut;
- koh: N gusht do t mbahet sesioni shkencor. Q n t ri ka qen trim;
-kufizim: sht i kursyer n fjal;
-nj cak sasior: Grupi i teatrit u rrit n 15 veta.
Gjymtyra e prir nga parafjal me mund t tregoj:
-shoqrim, bashkim, marrdhnie: Shkoi n kinema me motrn. Gatoi mish me patate. Sillej
mir me shokt.
-mjetin me t cilin kryhet nj pun: S'bhet vreshti me urata, por me shata e lopata;
-mnyrn se si shfaqet nj veprim: Ky lajm u prit me gzim t madh;
-koh: N koh t keqe, rrinte me dit pa ardhur n shtpi;
-kufizim: Ndonse i vjetr me mosh, punonte si nj i ri;
-lndn nga e cila ndrtohet ose mbushet nj send: Shtpia ishte ndrtuar me tulla. Shporta
u mbush me qershi;
-shkak: T gjith qeshnin me shakat e plakut;
-tipar, cilsi: Pyjet me ah jan shum t bukura;
-kusht: Kjo mund t arrihet me punn e kualifikuar t gjith msuesve.
Gjymtyra e prir nga parafjala pa tregon mungesn, prjashtimin e nj sendi a personi,
konkretisht:
-munges shoqrimi, bashkimi: Salla e vogl kishte mbetur pa njerz;
-munges mjeti: Pa shkoll, s'ka prparim;
-mnyr: Vajzat hyn pa ndrojtje n shtpin e fshatarit;
-tipar: Mos fol fjal pa vend. Ka bukurin e vet edhe nata pa yje.
Gjymtyra e prir nga parafjala pr tregon:
-qllim, synim: Lvizja pr shkolln, pr arsimin shqip ishte lvizje me karakter kombtar.
-shkak: Pr nj pe, pr nj gjilpr vajti dm nj pun e tr;
-koh: Punn e sotme mos e ler pr nesr;
-vend: U nis pr Tiran;
-kufizim: Mira shquhej pr zrin e bukur;
-objektin e t folurit: Sot folm pr krijimtarin e Naimit.
Gjymtyra e prir nga parafjala mbi mund t tregoj:
-vendin mbi t cilin ndodh nj veprim e gjendet dika: Hna shklqente mbi malin e Dajtit.
-objektin e t folurit: Ka shkruar nj artikull mbi parafjalt.
Parafjala nn ka kuptim t kundrt me parafjaln mbi. Ajo shpreh iden e t qenit nn dika:
Dbora e ngrir krciste nn kmbt tona. Prdoret edhe me vler shkakore (n stilin politikoshoqror dhe tekniko-shkencor): Turqit u trhoqn nn goditjen e ushtris s Sknderbeut.
Lokucionet n bashkpunim me, n lidhje me tregojn shoqrim, bashkim, kurse lokucioni
n krahasim me tregon krahasim.
4. Parafjalt e rass rrjedhore
Me rasn rrjedhore prdoren parafjalt e parme: prej, ndaj, pr, parafjalt me prejardhje
emrore: maj, buz, rrz, etj., parafjalt me prejardhje ndajfoljore: afr, larg, sipr, posht
etj.; parafjalt e prngjitura prve, sipas, ndrmjet etj., lokucionet: me an, n mes.
Gjymtyra e paraprir nga parafjala prej mund t tregoj:
161

-vend a prejardhje: Makina u nis von prej Tirane. T gjitha gjuht neolatine rrjedhin prej
latinishtes.
-lndn prej s cils prbhet nj send: Vizitort e shihnin me admirim kt kok prej mermeri;
-tipar a cilsi: Padashur iu prvijua n buz nj buzqeshje prej miku.
-koh: Dy shokt s'ishin par q prej dhjet vjetsh;
-sasi: Fjalt e prbra (kompozitat) formohen prej dy a m shum temash.
Parafjala ndaj prdoret pr t shprehur nj kufizim ose nj krahasim: T gjith kta t rinj
jan shum t ndjeshm ndaj s bukurs. Ti, ndaj ktij, je shum i ri.
Prdorimi i parafjalve gjat ligjrimit
Si sht theksuar m lart, parafjala mbi prdoret pran nj emri pr t treguar vendin mbi t
cilin ndodh nj veprim a gjendet nj send, por vihet re, sidomos n gjuhn e shtypit, q
parafjala mbi prdoret para nj emri t trajts s shquar pr t treguar objektin pr t cilin
flitet, diskutohet a shkruhet etj., n vend t parafjals pr. Pr shembull: do t t pyes mbi
vendin tnd; biseduam mbi shtjet tona etj. Prdorimi i parafjals mbi n kto raste sht
ndikim i gjuhve t tjera, prandaj duhet mnjanuar nga gjuha standarde, pra duhet thn e
shkruar: do t t pyes pr vendin tnd; biseduam pr shtjet tona etj.
N stilin politiko-shoqror dhe at tekniko-shkencor prdoret shpesh lokucioni parafjalor n
drejtim para nj emri n rasn gjinore , pr shembull: duhet br m shum n drejtim t
arsimit etj. Kshillohet q n ligjrim, ky lokucion dhe t tjer t ksaj natyre, t mos
prdoren. N vend t tyre mund t prdoret parafjala pr: duhet br m shum pr arsimin etj.
Parafjala midis ngatrrohet shpesh me parafjalt n mes, prmes ose ndrmjet dhe prdoret
n vend t tyre. Pr shembull, thuhet midis shtitores pr prmes ose mes shtitores; midis asaj
bardhsie pr n mes t asaj bardhsie etj. Po kshtu, thuhet lidhjet midis shkolls dhe familjes
pr lidhjet ndrmjet shkolls dhe familjes.
Prdorimi i drejt i parafjalve sht nj shtje e rndsishme e kulturs gjuhsore.
TERMAT KRYESOR:
parafjal (t parme, jo t parme); marrdhnie sintaksore; fjal shrbyese; parafjal
(ndajfoljore, emrore); lokucione parafjalore; parafjal t rass (emrore, gjinore, kallzore,
rrjedhore).
SHTJE PR DISKUTIM N SEMINAR
1. Sqaroni me shembuj pse parafjalt shprehin raporte varsie. Flisni pr kuptimin e
parafjalve.
2. Prejardhja e parafjalve: parafjalt ndajfjalore dhe parafjalt emrore. Trajtoni tiparet e
lokucioneve parafjalore.
3. Cili sht klasifikimi i parafjalve sipas strukturs morfologjike.
4. Flisni pr parafjalt e secils ras dhe kuptimet e tyre kryesore.
5. probleme dalin gjat prdorimit t parafjalve n ligjrim?
PRSIATNI RRETH KTYRE SHTJEVE
1. Parafjalt e formuara me konversion prdoren n rasn rrjedhore. Pse?
2. Argumentoni pse parafjalt nuk merren si gjymtyre fjalie?
3. Konkretizoni me shembuj prdorimin e fjalve nga, te (tek) si parafjal dhe si ndajfolje.
4. A mund t prdoret e njjta parafjal n dy rasa t ndryshme? Argumentoje prgjigjen.
5.Thuhet se ndrtimet e tipit me an t jan lokucione parafjalore q prdoren n rasn gjinore.
162

Cilt jan treguesit q e japin kt prkatsi? A mund t prdoren ndrtime t tilla edhe n rasa
t tjera?

Si bhet analiza e parafjalve ?


1. Sipas kriterit sintaksor
2. Sipas prejardhjes
3. Sipas strukturs morfologjike
Shembuj t analizs s parafjalve
Fjalit:
1. Ti je zemruar nga ngjarja e sotme dhe zemrimi nuk t l t qet.
2. Kosova po shkon me hapa t sigurt drejt demokracis.
3. U vonova pr shkak t motit t lig.
nga
1. Parafjal e rass emrore
2. E parme
3. e thjesht
me
1. Parafjal e rass kallzore
2. E parme
3. E thjesht
drejt
1. Parafjal e rass rrjedhore
2. Jo e parme, e formuar me konversion (N-P)
3. E thjesht
pr shkak
1. Parafjal e rass gjinore
2. Jo e parme
3. Shprehje (lokucion)
PROVONI NJOHURIT TUAJA PR PARAFJALT
1. N cilin variant nuk sht prdorur ndonj parafjal:
a. Ecte nxitimthi edhe rrzs s malit, q t arrinte sa m par.
b. Ajo lule buiste vetm n pranver faqe kodrs.
c. Revista dilte nga shtypi krye t do muaji.
d. Qndroi bri meje pa thn asnj fjal.
2. Cila nga rasat e mposhtme nuk prdoret me parafjal:
163

a. emrore
b. gjinore
c. dhanore
d. rrjedhore
USHTRIME
Ushtrimi 1
Dalloni parafjalt n fjalit e dhna dhe klasifikojini ato sipas rasave prkatse.
Ajo q n fillim ishte vetm si nj mjet pr t kaluar kohn, m pas u kthye n
knaqsi.
T lozsh shah me veten tnde mund t duket dika pa vend.
Sipas mediave , gjithka kishte prshpejtuar shum shpejt.
Rreth e qark pems kishte gjethe te arta, q i jepnin hijeshi oborrit t gjyshit.
N baz t vendimeve t marra, do t zhvillojm dhe nj seanc tjetr.
Na u prmbysn t gjitha planet pr shkak t motit t ftoht.
Nga veranda e shtpis s tij mund t shihje si n pllmb t dors gjith qytetin.
Ndr ta gjeje gjithmon mirkuptim dhe dshir pr t t ndihmuar.
Ushtrimi 2
Ndrtoni fjali ku t prdorni parafjalt e dhna. N ras sht emri a premri q shoqron
parafjala?
Pr -...............................................................................................................................................
Me an -........................................................................................................................................
Tek -..............................................................................................................................................
N prshtatje me -.........................................................................................................................
Npr -...........................................................................................................................................
N drejtim -....................................................................................................................................
Prej -..............................................................................................................................................
Prball -.......................................................................................................................................
Nga -..............................................................................................................................................
Ushtrimi 3
Dalloni se cils klase fjalsh i prkasin fjalt me t zeza n fjalit e mposhtme.
Prjashta gjithka ishte mbuluar tashm nga dbora e par e dimrit q kish mbrritur.
_______________
Prjashta shtpis ndihej aroma e fort e trndafilave q gjyshja i ujiste me shum
dashuri. _______________
Buz rrugs ecnin voglusht gazmor t kapur dor m dor. _______________
Shenja e vjetr e fmijris q i dallohej n buz, t kujtonte gjithmon djalin trazova
t dikurshm. _______________
Pas tij zvarriste kmbt me prtes, Drini, vllai i tij i vogl____________________
E rndsishme sht t sfidosh t ardhmen e t mos e kthesh kokn
pas._______________
164

Ushtrimi 4
Ndrtoni fjali ku fjalt t prdoren n klasat e fjalve t krkuara.
Maj (parafjal) ______________________________________________
Maj (emr) _________________________________________________
Rreth (emr) _________________________________________________
Rreth (parafjal) ______________________________________________
Ushtrimi 5
Vini n dukje 'pjes e ligjrats sht fjala prej s cils varet gjymtyra me parafjal, si dhe
fjala para s cils qndron parafjala. Thoni n 'ras sht kjo e fundit.
Pastaj u kthye nga perndimi dhe u nis pr udh, por as ajo s'e dinte se pr ku u nis.
Pemt ansrrugs, si udhtar n rresht pr nj, e friksonin. Nga larg dgjohej buima
e lumit. Zallishtja e bardh ndrinte turbull n errsir, sikur dikush kishte fshir nj
pjes t tablos s bukur t pikturuar nga natyra. Nata pa hn, me at qiell t errt
mbushur me yje, regtinte sipr bregut t lumit. Nga fushat mbjell me elb vinte
angullima e zgjatur e akejve.
At mbasdite erdhi nj lajmrim pr mua.
Tre prej tyre u afruan e u takuan me t gjith. Pastaj ikn larg nga sheshi.
N sall hynin nga katr e nga katr.
Ushtrimi 6
Gjeni parafjalt dhe i klasifikoni sipas prejardhjes (t parme, ndajfoljore, emrore) dhe
sipas strukturs morfologjike (t thjeshta, t prngjitura, lokucione).
Kishte vendosur t shkonte buz lumit.N breg dukej nj fshat i vogl, rrethuar rreth e rrotull
me gjelbrim. Vajza u ngjit maj kodrins. Jo shum larg saj pa dy varka. Nj grua e moshuar
po afrohej n drejtim t vajzs. Pas pak u ndodhn prball njra - tjetrs. - Kush je ti? -e
pyeti.N krahasim me pamjen e rnd, zri i saj ishte tepr i but. Megjithat, vajza ndjeu t
ngjethura n trup. - Je nisur t shkosh m kmb n Benares? - tha me habi gruaja duke hedhur
vshtrimin rreth e qark. -Hajde, hip n varkn ton. Do t vish tok me ne. Q at ast ndrmjet
tyre sikur u lidh nj miqsi e heshtur. (R. Tagora, Stuhi n Gang).
Ushtrimi 7
Krijoni fjali me fjalt afr, prball, rreth e rrotull, anemban, matan, sipr, ball pr
ball, prbri, prmes, nga, prtej, larg, duke i prdorur nj her si ndajfolje e nj her si
parafjal.
Ushtrimi 8
Thoni me 'rasa prdoren parafjalt e dhna m posht; ndrtoni me seciln fjali, ku
parafjala t tregoj:
nga - shkak, vepruesin; me ann - mjet; n - kufizim;
me - koh, mnyr, tipar; pa - mnyr, tipar; pr - qllim, shkak, koh; prej - lnd, tipar,
koh.

165

LIDHZA
shtjet kryesore
Njohuri t prgjithshme pr lidhzat
Klasifikimi i lidhzave sipas prejardhjes
Klasifikimi i lidhzave sipas funksionit sintaksor
Njohuri t prgjithshme pr lidhzat
Lidhza sht pjes e pandryshueshme e ligjrats, q lidh dy gjymtyr fjalie ose dy pjes t
nj fjalie t prbr dhe shpreh marrdhnie t ndryshme sintaksore ndrmjet tyre.
Lidhzat, si t gjitha fjalt shrbyese, nuk kan kuptim leksikor t pavarur, prandaj nuk mund
t jen gjymtyr fjalie.
Lidhzat kan ngjashmri me parafjalt. Q t dyja ato jan pjes t pandryshueshme t
ligjrats dhe fjal shrbyese lidhse. Ndonjher n kontekste t caktuara nj lidhz dhe nj
parafjal mund t prkojn kuptimisht dhe mund t prdoren n vend t njra-tjetrs, p.sh.:
Dritani dhe t bijt dhe Dritani me t bijt t ndrtuara njri me lidhz dhe tjetri me parafjal,
kan pothuajse t njjtin kuptim. Ndryshimi sht se n rastin e par paraqiten dy gjymtyr t
bashkrenditura, pra t barasvlershme, ndrsa n rastin e dyt midis tyre ka lidhje varsie:
Dritani sht gjymtyr kryesore, ndrsa me t bijt gjymtyr e varur. Dallimi tjetr sht se
lidhzat mund t lidhin kryesisht fjali e m pak gjymtyr fjalish, ndrkaq parafjalt lidhin
vetm gjymtyr fjalish. Gjithashtu parafjalt lidhin dy pjes t ndryshme t ligjrats, kurse
lidhzat lidhin zakonisht fjal q i takojn s njjts pjes t ligjrats(as un as ti... shkon e
vjen), ose q kryejn funksion t njjt sintaksor (un dhe Shpresa, as ktu, as n qytet, etj.).
Klasifikimi i lidhzave sipas prejardhjes
Sipas prejardhjes lidhzat ndahen n: lidhza t parme; lidhza jo t parme.
T parme jan: e, dhe, edhe , apo, as, o, ose, po, por etj. Lidhza jo t parme jan t gjitha t
tjerat. Kto ndahen n tri grupe:
1. Lidhza t formuara me konversion nga pjes t ndryshme t ligjrats, si: q, sa, se (nga
premra lidhor e pyets); kur, ku, nga, si , tek (nga ndajfolje); da, qoft (nga foljet ); a (nga
pjesza a).
2. Lidhza t formuara nga prngjitja e dy fjalve: nse, porse, meq, ngaq, ndrsa,
prvese, megjithse, megjithq, derisa, gjersa, mirpo, meqense etj.
3. Lokucione lidhzore: n qoft se, pr shkak se, n mnyr q, n vend q, n rast se,
deri ku, edhe pse, q kur, qysh se, sa her q etj.
Disa lokucione prdoren t ndara n dy pjes: ndo... ndo, qoft....qoft; jo vetm (q).....por
(edhe); jo q...por; le q.....por edhe; le q...por as etj. Kto quhen edhe lidhza dyshe.
Lokucionet jan t formuara me pjesmarrjen e nj lidhze, si: pr arsye se, n vend q, n
qoft se, po qe se, deri ku, edhe sikur etj. por edhe me pjesmarrjen e nj premri lidhor:
kurdoher q, sa koh q etj. Lidhzat dyshe jan nj lloj i veant i lokucioneve lidhzore.
Ato prbhen: prej s njjts lidhz q prsritet (ja...ja; ndo..ndo); prej dy lidhzash t
ndryshme (si....ashtu edhe); prej lidhzash e pjeszash (jo q...por edhe).
Klasifikimi i lidhzave sipas funksionit sintaksor
Sipas ktij kriteri lidhzat ndahen n dy grupe: lidhza bashkrenditse dhe lidhza
nnrenditse

166

Lidhzat bashkrenditse
Lidhzat bashkrenditse shprehin raporte barazie. Ato shrbejn pr t lidhur dy gjymtyr ose
dy pjes fjalie t nj fare. Nj pjes e lidhzave bashkrenditse mund t prsriten prpara
secils prej gjymtyrve ose pjesve q lidhin, si: edhe...edhe, as....as, ose..ose; mund t jen
lidhza dyshe: jo vetm q....por edhe; si....ashtu edhe, etj.
Sipas marrdhnieve q shprehin, lidhzat bashkrenditse ndahen n: lidhza kpujore,
veuese, kundrshtore, prmbyllse dhe t shkallzimit.
1. Lidhzat kpujore
Lidhzat kpujore shprehin nj bashkim t thjesht gjymtyrsh ose fjalish t nj fare. T tilla
jan: e, dhe, edhe, as, si....(e)dhe, si...si, si.....ashtu (e)dhe. P.sh.: Vepra e rilindsve mbetet
kurdoher e freskt dhe aktuale si n temat e trajtuara, ashtu dhe n mjetet artistike. Ushtria
turke, si nga numri, si nga artileria, nuk ishte m e vogl se ajo q rrethoi Stambollin.
Mund t prsriten edhe lidhzat as....as, dhe...dhe, edhe...edhe.
Lidhza si prdoren vetm e prsritur.
2. Lidhzat veuese
Lidhzat veuese tregojn se gjymtyrt ose pjest e fjalive t lidhura prej tyre prjashtojn
njra-tjetrn. T tilla jan: a, apo, o.....o, ose, da.....da, ja....ja, ndo...ndo, qoft....qoft,
p.sh.: S'dinte 't bnte, t ulej prap apo t ngrihej n kmb.. O do t nisen t gjith, o nuk do
t niset asnj. I biri ose e bija do t'i qndronin pran patjetr.
3. Lidhzat kundrshtore
Kto shprehin marrdhnie kundrshtore, prqasore-kundrshtore ose kundrshtore- kufizuese
midis gjymtyrve a pjesve t fjalive q lidhin. Lidhzat kundrshtore jan: po, por, mirpo,
kurse, megjithat, megjithkt, ndrsa, teksa, porse, ve, vese, vetm, vetm se etj.
P.sh.: Thon u shtri e thon u vra, por ti s'vdiqe, o Baba. Ditn punonin n ar, kurse natn
kullosnin kuajt. Nuk kemi shum q jemi njohur, megjithat jemi br miq. Ishte po ajo pamje
e mngjesit, ve dielli ndriste m shum.
4. Lidhzat prmbyllse
Kto lidhza vendosen para nj fjalie e cila tregon dika q sht si prfundim, si pasoj e asaj
q thuhet n fjalin e par.
Lidhsat prmbyllse jan: andaj, ndaj, pa, prandaj. P.sh.: M erdhi rnd ta shihja n sy,
prandaj vshtrova dallgn e rrmbyer. E pa q s'ia dilte dot me t keq, ndaj e ktheu
ndryshe.E dinte t vrar, pa u martua me nj tjetr.
5. Lidhzat e shkallzimit
Kto jan n form lokucionesh dhe prdoren me vler kpujore, m rrall me vler
kundrshtore.
Lidhzat e shkallzimit jan: jo q....po, jo q....po(r) edhe, jo ve (q)... por edhe, jo vetm
(q)...por, jo vetm q....por as, le q...por edhe etj. P.sh.: Astriti jo vetm q s'kundrshtoi,
por i pranoi t gjitha. T marrim jo vetm njohurit teorike, por edhe praktike. Le q s'erdhi,
por as q pyeti se 'u b. Jo vetm q prkthente, por lexonte sidomos poezi.
Lidhzat nnrenditse
Lidhzat nnrenditse shprehin raporte varsie. Ato shrbejn kryesisht pr t lidhur nj pjes
t nnrenditur me pjesn drejtuese t saj n fjalin e prbr. Disa lidhin edhe gjymtyr fjalie,
si: sa, se, sesa, si, porsi: Luftoi si (porsi) luan.
Lidhzat nnrenditse sipas marrdhnieve q shprehin, ndahen n: ftilluese, vendore,
kohore, shkakore qllimore, krahasore-mnyrore, kushtore, rrjedhimore, lejore,
kundrvnse (opozicionale) dhe shpjeguese a sqaruese.

167

1. Lidhzat ftilluese
Kto lidhza nuk shprehin marrdhnie t caktuara, vetm tregojn lidhjen e varsis
ndrmjet nj pjese t nnrenditur kryefjalore, kallzuesore, kundrinore ose prcaktore ndaj
pjess drejtuese.
Lidhzat ftilluese jan: se, q, n, nse, sikur etj., p.sh.: Dihet q Sknderbeu u mbshtet fort
n popull. Plaku thoshte gjithmon se, pr zotsi, ai djal hante buk ve. S'u mor vesh nse
(n) qante a qeshte. Lajmi se do t vinte msuesi i ri u prhap shpejt. 5. Iu duk sikur e njihte
at njeri.
2. Lidhzat vendore
Lidhzat vendore shrbejn pr t ndrtuar fjali q shprehin lloje t ndryshme marrdhniesh
vendore. Ato jan: ku, tek, nga, kudo, ngado, tekdo, deri ku, gjer ku, nga ku, q ku, kudo
q, ngado q etj. P.sh: Ku ka bashkim, ka edhe forc. Tek buron ujt e ftoht...., tek mbin lulja
me gaz shum, aty jan mendt e mia. Shkonte pa prtim kudo q e shpinte puna.
3. Lidhzat kohore
Kto lidhza shrbejn pr t ndrtuar fjali q shprehin lloje t ndryshme marrdhniesh
kohore. Lidhzat kohore jan: kur, sa, si, tek, q, gjersa, pasi, ndrsa, porsa, qkurse, sapo,
teksa, kurdo q, kurdoher q, para se, q kur, qysh se, sapo q, sa her (q), sa koh (q)
etj. P.sh.: Sa jemi ktu tok, mos u tremb. Doli nga shtpia, kur nata kishte rn kudo. Tek
ngjitej n shkmb, iu vra gjuri. Ndrsa fliste, diku u dgjua nj frshllim. Sa vite kishte q
nuk i kishte par kshtu yjet.
4. Lidhzat shkakore
Lidhzat shkakore shrbejn pr t ndrtuar fjali q shprehin marrdhnie shkakore. T tilla
jan: se, sepse, si, pasi, derisa, gjersa, kur, q, sapo, meq, meqense, ngaq, ngase, duke
qen se, nga frika se, nga shkaku q, pr arsye se, pr shkak se, posa q, sapo q etj. P.sh.:
Vendi dridhej, ai mbeti,/se s'tronditej nga trmeti. Ecte me kujdes, sepse i dukej sikur do t
pengohej n do hap.. Si s'kishte kamxhik, i ra kafshs me grusht. Meqense kishte punuar disa
vjet larg shtpis, e mbante veten pr njeri me prvoj.
5. Lidhzat qllimore
Shrbejn pr t ndrtuar fjali q shprehin marrdhnie qllimore. Lidhzat qllimore jan: q,
me qllim q, n mnyr q, p.sh.: Dy t rinjt dilnin kodrave t qytetit, q t msonin n
qetsi. Me qllim q t sqaronte situatn, pyeti edhe plot t tjer. Vraponte me ngut, n mnyr
q t mos e qortonin pr vonesn.
6. Lidhzat krahasore-mnyrore
Kto lidhza shrbejn pr t ndrtuar fjali q shprehin lloje t ndryshme marrdhniesh
krahasore ose mnyrore, si edhe pr t lidhur gjymtyr q tregojn mnyr ose krahasim.
Lidhzat krahasore-mnyrore jan: sa, se, si, sesa, po(r)si, sikurse, sikundrse, ashtu si()
etj. P.sh.: Sknderi ndiente nj far ngurimi, si ndiejm shpesh, kur takojm msuesin pas
shum kohsh. Sa m shpejt mbaron shirja, aq m pak humbje ka. S'ka gj m t bukur sesa t
merresh me edukimin e fmijve. N at betej Hamzai luftoi si luan.
7. Lidhzat kushtore
Shrbejn pr t ndrtuar fjali q shprehin lloje t ndryshme marrdhniesh kushtore. Lidhzat
kushtore jan: n, po, nse, kur, sikur, n qoft se, n sht se, n rast se, po qe se, me
kusht q etj. P.sh.: N doni t mbroni shndetin, mbani pastrti. Kur t mos marrsh pjes ti,
kush do t marr? Sikur ta shohsh nga aeroplani, fusha do t t duket si qilim i madh. Po qe
se e shihni t arsyeshme, mund t niseni edhe ju.
8. Lidhzat rrjedhimore
Lidhzat rrjedhimore shrbejn pr t ndrtuar fjali q shprehin marrdhnie rrjedhimore. Ato
jan: sa, saq, q, aq sa, kshtu q, p.sh.: Takimi me shokun e tronditi aq shum, sa iu
168

mbushn syt me lot. Burri ishte aq i lodhur, saq nuk i vuri re fare. Nuk sht aq i papjekur,
q t veproj n kt mnyr.Vende s'kishte pr t gjith, kshtu q disa u uln prdhe.
9. Lidhzat lejore
Lidhzat lejore shrbejn pr t ndrtuar fjali q shprehin marrdhnie lejore. Ato jan:
megjithse, megjith q, ndonse, sado (q), sido (q), edhe n, edhe n qoft se, edhe po,
edhe pse, edhe sikur, p.sh.: Shqipri, o mma ime, ndonse jam i mrguar, /dashurin tnde
zemra s' e ka harruar. Babai u soll si me nj burr t rritur, sado q s'isha m shum se 15
vje. Edhe pse ishte i prmalluar, e mbajti veten.
10. Lidhzat kundrvnse
Lidhzat kundrvnse tregojn kundrvnie t dy veprimeve, t dy gjendjeve. T tilla jan:
nse, n qoft se, ndrsa, n, n vend q etj. P.sh: Nse ju dshironi t ikni q ktej, ne
dshironim t mos kishit ardhur fare. N vend q t flassh kot, mos fol fare. N qoft se m
par s'ia kishte dgjuar emrin, tani e njihte shum mir.
11.Vend t veant n klasifikimin e lidhzave sipas funksionit sintaksor zn t ashtuquajturat
lidhza shpjeguese a sqaruese. Ato shrbejn pr t lidhur fjali e gjymtyr fjalie q sqarojn,
saktsojn, zbrthejn kuptimin e nj fjalie a t nj gjymtyre tjetr. Ato jan: domethn, bie
fjala, pr shembull, apo, ose, p.sh.: Ai ishte babai i vajzs, domethn vjehrri i djalit. Disa
pem, pr shembull portokajt, limonat, mandarinat, i pjekin frutat n dimr.
TERMAT KRYESOR
lidhz (semantike, josemantike); lidhz ( e parme, jo e parme); lidhz bashkrenditse
(kpujore, veuese, kundrshtore, prmbyllse, e shkallzimit); lidhz nnrenditse (ftilluese,
vendore, kohore, shkakore, qllimore, krahasore-mnyrore, kushtore, rrjedhimore, lejore,
kundrvnse); lidhz shpjeguese (sqaruese).
SHTJE PR DISKUTIM N SEMINAR
1. Diskutoni pr kuptimin e lidhzave dhe funksionin e tyre.
2. 'kan t prbashkt dhe ku dallohen lidhzat nga parafjalt?
3. Si klasifikohen lidhzat sipas prejardhjes ?
4. Flisni pr funksionin sintaksor t lidhzave. Nprmjet shembujsh n fjali trajtoni t gjitha
llojet e lidhzave bashkrenditse dhe nnrenditse.
PRSIATNI RRETH KTYRE SHTJEVE
1. Arsyetoni pse lidhzat nuk jan gjymtyr fjalie.
2. Ku qndron ndryshimi ndrmjet lidhzave bashkrenditse dhe nnrenditse? Argumentoje.
3. Konkretizoni me shembuj prdorimin e fjals kur si ndajfolje dhe si lidhz kohore.
4. Konkretizoni me shembuj prdorimin e fjals ku si ndajfolje dhe si lidhz vendore.

SI BHET ANALIZA E LIDHZAVE?


1. Sipas funksionit sintaksor
2. Sipas prejardhjes
Shembuj t analizs s lidhzave
Fjalit:
1. Sonte e qetsove ti vajzn, por kush do ta qetsoj nesr?
2. Gjendja sht e qet, sepse qytetart lvizin lirshm
169

3. Do t bjm mos me qllim q t msojm pr fatin e t pagjeturve.


4. Fshati abrjo vetm q sht djegur, por edhe mbetjet e shtpive t
shqiptarve jan mnjanuar
5. Shum bashkshort vazhdojn t jetojn s bashku, edhe pse jeta e tyre sht e
padurueshme.
por
1. Lidhz bashkrenditse kundrshtore
2. E parme
sepse
1. Lidhs nnrenditse shkakore
2. Jo e parme, e formuar me prngjitje
me qllin q
1. Lidhz nnrenditse qllimore
2. Jo e parme-lokucion lidhzor
jo vetm... por edhe
1. Lidhz bashkrenditse e shkallzimit
2. Jo e parme-lokucion lidhzor
edhe pse
1. Lidhz nnrenditse lejore
2. Jo e parme-lokucion lidhzor.
PROVONI NJOHURIT TUAJA PR LIDHZAT
1. Lidhzat n fjali:
a. nuk shprehin asnj marrdhnie
b. shprehin marrdhnie barazie dhe varsie
c. shprehin vetm marrdhnie varsie
d. shprehin vetm marrdhnie barazie
2. N fjalin: Nuk ishte ndier kurr m i lumtur se sot, lidhza se sht:
a. bashkrenditse
b. nnrenditse ftilluese
c. nnrenditse krahasore-mnyrore
d. nnrenditse shkakore
3.Cila nga grupet e mposhtme prbhet nga lidhza bashkrenditse?
a. Megjithse, ndonse.
b. N, n qoft se, n rast se.
c. Kurse, prandaj, apo.
170

d. asnjri prej tyre


USHTRIME
Ushtrimi 1
Lidhni lidhzat me llojin e tyre.
Me qllim q
Kshtu q
Sepse
Sikundr
Sa
Nse

kushtore
qllimore
sasiore
shkakore
lejore
mnyrore

Ushtrimi 2
Dalloni lidhzat dhe klasifikojini sipas llojit t tyre.
Nse do t ndjesh breng, do t zbres posi ata xhindt e ligj e do t t punoj ...
Merr frym thell e plot besim, ashtu si ke marr frym ditn kur ke ardhur n kt
bot, pa u hutuar nga asgj, prit e prit akoma.
Ishte shum i hidhruar q humbi shtijzn.
M par ishte Bashelja q prgatiste pr t ngrn.
Tani ajo mbante kpuc me taka t larta dhe orape t holla, jo vetm kur shkonte
npr vizita, por edhe kur rrinte n shtpi.
Ku binte hija e pishave, rra dukej m e errt.
Ishte e vshtir q t besoje q nn ato koraca t forta gjallonte dhe prtrihej mishi i
but i jets.
Ushtrimi 3
Prcaktoni llojin e lidhzs nnrenditse q n fjalit e mposhtme.
a. Ushtrimin q zgjidhe tani, ishte nj nga m t vshtirt.
b. T pash q ishe i mrzitur.
c. I thirra q t m ndihmoj pak.
Ushtrimi 4
Ndrtoni fjali ku lidhzn kur ta prdorni si:
a. Lidhs nnrenditse kohore
b. Lidhs nnrenditse kushtore
a. ________________________________________________________________
b. ________________________________________________________________
Ushtrimi 5
Prcaktoni se n ciln klas fjalsh futen fjalt e theksuara.

Ku do t dshiroje ti kaloje pushimet? ___________


Sot do t shkojm ku t duash ti. _________________
Mendja m shkonte shpesh tek shtpia e fmijris._____________
Tek e shihja t rritej, m mbushej mendja se t ngjante ty._____________
Nuk e prisja q t vije kaq shpejt.___________________
171

At q m the, nuk do ta harroj kurr n jet.__________________


N do t vish, shko t bhesh gati. _________________
Kishte ardhur shum hert n shtpi, ndaj vendosi t pushonte pak.____________
Ushtrimi 6
Gjeni lidhzat dhe i klasifikoni sipas prejardhjes (t parme, jo t parme; t formuara me
konversion, me prngjitje, lokucione).
N kng e sipr Adilit iu duk sikur yjet e largt u afruan, si afrohen n ver prmbi
majat emaleve t Kosovs. Po, as yjet s'kishin luajtur nga vendi, as gjethet q po
kalbzoheshin...Kur pushoi knga, rreth e rrotull sundoi prsri qetsia... Prsri, pas
nj cop her heshtjeje t plot, u dgjua iftelia dhe Adili q kndonte. Ishte knga e
vet kjo, jo e burrave kosovar, andaj druhej t ngrinte zrin lart. Vetm kur krciti nj
bluashk nn kmbt e Vits, djaloshi ngriti kokn. Vetm tani, megjithse ishte e
treta her q takonte kt vajz, ai i vuri re bukurin, nj bukuri jo nishan m nishan,
po nj drit q buronte nga t gjitha tiparet e grizarakes e mblidhej me nj hijeshi t
prgjithshme, ashtu si buron ujt nga t katr ant e dheut.
Edhe pse e ftohta t prpinte, kuajt lviznin npr rrugn e ngrir. Sa her q fshikullonte kamxhikun, hapi i tyre bhej m i shpejt.
Karroca u anua, u lkund, derisa qndroi, mirpo njeri s'po dilte prej saj.
Ylli i Mngjesit po prpiqej t qndronte edhe ndonj grim n qiell, para se t shuhej
nga rrezete para t diellit.
Ushtrimi 7
Nnvizoni lidhzat bashkrenditse, thoni llojin e tyre.
Kur treni iu afrua Durrsit dhe filluan t shpalosen fragmente kaltrsie, shikimi i tij ra
mbi detin, q, jo vetm valaviste ca dallg t lehta, por edhe nxirrte ca zra t thell.
E puthjen e par i riu as di ta jap, as di ta marr, as di ta fsheh.
Kndona, bilbil, kndona,/Ndo kndo, ndo mos kndo.
Para meje shkonin grumbuj t rinjsh q bisedonin me z t lart ose kndonin.
Ishte hera e par q fliste, megjithat t gjith u shtangn, sepse si ai, ashtu edhe vllai
i madh kishin nj forc t uditshme n fjal.
U pendova q i fola aq ashpr, prandaj u skuqa gjer n vesht e i krkova t falur.
E quajti si gj t leht, mirpo gjrat nuk dalin gjithmon ashtu si i mendon.
Ose do t nisem sot, ose s'nisem fare.
Kur msoi se Sknderbeu jo vetm q kishte thyer rrethimin e Krujs, por edhe ishte
duke rrethuar edhe qytetin e fortifikuar t Elbasanit, Mehmeti s'e mbajti veten nga
trbimi.
Ushtrimi 8
Gjeni lidhzat nnrenditse, thoni llojin e tyre.
Kur isha i vogl, gzohesha shum kur kthehej babai nga udhtimet e tij t gjata. Lufta
kishtedisa vjet q vazhdonte dhe n shtpi e dinim se 'rrezik fshihnin kto udhtime.
Kshtu, sa her q ai kthehej pas nj udhtimi t gjat, gzoheshim q e kishte kaptuar
edhe kt radh rrezikun e i kishte treguar, si thoshte gjyshja, munxt gjermanit. Un
gzohesha edhe sepse, kur vinte ai, shtpia kundrmonte er mollsh.
Ngado q kalonte, shihte grumbuj njerzish q shtisnin, ndonse tetori kishte sjell,
ve tftohtit, edhe nj tyl t holl mjegulle.
172

Po s'punove n t ri, rri e qaj n pleqri.


Ardhja e asaj letre iu duk aq e papritur, sa gati-gati nuk i besohej.
Shpesh dilte n kopshtin e heshtur, q t ishte vetm e q t mund t lexonte.
Djaloshi, n vend q t stepej nga ajo zhurm e frikshme, eci prpara ashtu si kishte
ecur deritani, ngaq ishte i bindur se asgj s'kishte pr t ndodhur.
Nse do ta arrinte, do t'i fliste hapur, q ta kuptonte edhe i biri se puna ishte aq serioze,
sa nukduhej marr me mendjelehtsi.
Tek buron ujt e ftoht, atje jan mendt e mia.
Ky seminar bhet me qllim q t forcohet puna drejtuese n shkoll.
Ushtrimi 9
Ndrtoni fjali ku fjalt e dhna t prdoren n kto funksione:
q- a. lidhz ftilluese; b. lidhz shkakore; c. lidhz qllimore;
se- a. premr pyets; b. lidhz ftilluese; c. lidhz shkakore;
ku- a. ndajfolje; b. lidhz vendore;
si- a. ndajfolje; b. lidhz kohore;
sa- a. lidhz kohore; b. lidhz krahasore;
n- a. parafjal; b. lidhz kushtore;

173

PJESZA DHE PASTHIRRMA


shtjet kryesore:
Njohuri t prgjithshme pr pjeszat
Vendi dhe theksimi i pjeszave
Klasifikimi i pjeszave sipas strukturs dhe fjalformimit
Klasifikimi i pjeszave sipas domethnies
Pasthirrmat dhe klasifikimi i tyre sipas prejardhjes e sipas domethnies
Onomatopet
Njohuri t prgjithshme pr pjeszat
Pjesza sht pjes e pandryshueshme e ligjrats, q shrben pr t shprehur nuanca
kuptimore ose emocionuese plotsuese t nj fjale, t nj togfjalshi ose t nj fjalie t tr.
P.sh: Pikrisht n at ast u dgjua nj kng e fuqishme. Festivali ka plot tri dit q po
vazhdon.. Na krkoka edhe mblsir, pa le. Se kndon bilbili / buzs-o t lumit.....
Pjeszat nuk kan kuptim leksikor t pavarur. Ai kushtzohet nga konteksti. Pra, ato nuk mund
t jen gjymtyr fjalie. Disa pjesza mund t prdoren me vlern e nj fjalie t
pagjymtyrzueshme, sidomos n dialog, p.sh:-Doni t shkoni n stadium? Jo.
Pjeszat kan disa veori q i afrojn me parafjalt dhe me lidhzat, konkretisht: mungesa e
kuptimit leksikor t pavarur dhe e treguesve gramatikor (si pjes t pandryshueshme t
ligjrats), pamundsia pr t qen gjymtyr t veanta fjalie dhe pr t'u prdorur t
mvetsishme. Por, ndryshe nga parafjalt dhe lidhzat, pjeszat nuk shprehin marrdhnie
gramatikore.
Pjeszat afrohen edhe me ndajfoljet, si fjal t pandryshueshm, por ndryshojn prej tyre nga
kuptimi, nga funksioni dhe nga mjetet e formimit. Ndajfoljet jan fjal emrtuese, kan kuptim
leksikor t pavarur, jan gjymtyr t veanta fjalie dhe mund t krijohen edhe me elemente
fjalformuese, p.sh.: me prapashtes: haptazi, heroikisht etj.
Vendi dhe theksimi i pjeszave
Sipas vendit n fjali, pjeszat jan dy llojesh: pjesza me vend t ngulitur dhe pjesza me
vend t lir. Pjeszat me vend t ngulitur mund t jen:
a. Gjithmon t paravendosura (para fjals a togfjalshit) pr t shprehur nuancat prkatse.
T tilla jan: nuk, nja, desh, sapo etj. (nuk erdhi; nja dhjet dit; sapo doli);
b. gjithmon t prapavendosura, si: de, dot,etj. (fol de, s'e mori dot).
Pjeszat me vend t lir mund t zn vende t ndryshme n fjali; t tilla jan: a, bile, jo,
ndoshta vall etj, p.sh.: Vall, a mund t harrohet ajo ngjarje? A ju kujtohet, vall, 'na
porositn? Kush t ket ardhur, vall?
Pjeszat mund t jen fjal t theksuara ose t patheksuara. T theksuara jan zakonisht
pjeszat shumrrokshe, si.: vetm, sidomos, ndoshta, vall etj., si dhe lokucionet e formuara
me pjesza t theksuara: po q po, jo q jo etj.
T patheksuara jan zakonisht pjeszat njrrokshe: a, mos, pra, nja, nuk, le, de etj.
N raste t veanta disa pjesza njrrokshe mund t jen t theksuara, p.sh.: A? I biri i
Stefanit je ti?
Klasifikimi i pjeszave sipas strukturs dhe fjalformimit
Nga ana e strukturs morfologjike pjeszat jan:
1. Fjal t thjeshta: mu, bile, ja, jo, nuk, po, s', vall, as, dot, etj.;
2. Fjal t prngjitura: posi, si, thuajse, pothuajse, kushedi, etj.;
174

3. Lokucione: as q, ja q, jo q jo, po se po, pa le, se mos, vetm se, vetm e vetm etj.
Nga ana e fjalformimit shumica e pjeszave jan fjal jo t parme, q kan ardhur nga pjes
t tjera t ligjrats me konversion.
Ato vijn:
- nga lidhzat: dhe, edhe, porsa, sa, sapo, se, sikur etj., psh: Sikur e ndien veten t lodhur.
Po kush e beson se ! Mjeku sapo hyri.
- nga ndajfoljet: gati, plot, rreth, vetm, veanrisht etj. : Ishte rreth njzet vje. At dit u
mbushn plot dy jav. Ve fmijt nuk u uditn nga kjo gj;
- nga pasthirrmat: a, e, , de etj, p.sh.: A s'na bn krenar kjo gj?
Ka edhe disa pjesza q vijn nga premrat ( ', sa) ose nga foljet ( desh, le). Kur kalojn n
klasn e pjeszave, pjest e ndryshme t ligjrats e humbin ose e dobsojn kuptimin
leksikor, humbin kategorit gramatikore q kan pasur, si dhe funksionet sintaksore.
Krahasoni: Mrzitej, po t ishte vetm ( ndajfolje). Vetm popullit ia detyrojm do gj (
pjesz).
Klasifikimi i pjeszave sipas domethnies
Sipas domethnies s tyre, pjeszat ndahen n tri grupe kryesore:1. Pjesza q shprehin
nuanca kuptimore t prgjithshme. 2. Pjesza modale; 3.Pjesza emocionuese- shprehse.
1. Pjesza q shprehin nuanca kuptimore t prgjithshme
Kto pjesza shrbejn pr t shprehur nuanca kuptimore plotsuese t nj fjale t veant, t
nj togfjalshi a t nj fjalie t tr. Ky grup prmbledh pjeszat: a. dftuese; b. prcaktuesesaktsuese; c. prforcuese dhe . prafruese.
a. Pjesza dftuese
Ktu hyn vetm pjesza ja, e cila shrben pr t treguar dik a dika, q gjendet zakonisht n
afrsi, p.sh.: Ja shkolla jon. Ja, ky sht prkthyesi pr t cilin t kam folur.
Pjesza ja prdoret edhe pr t trhequr vmendjen e bashkbiseduesit, pr t treguar afrimin a
prmbushjen e dikaje, kur z fill tregimi ose kur ndodh dika e papritur pr folsin: Ja, s'vjen
yt at, 'do t bsh ti? Ja si i tregonte vet ngjarjet e vegjlis. Ja si ndodhi puna. Sinonimike
me ja sht edhe pjesza qe: Qe, erdha. Qe dora!
b. Pjeszat prcaktuese-saktsuese
Kto prcaktojn a saktsojn m mir kuptimin e fjals, t togfjalshit a t fjalis s cils i
prkasin. T tilla jan: mu, pikrisht, tamam, bash, plot, rrumbullak etj., p.sh.: Msuesi e
puthi mu n ball. Pikrisht kjo fjal na ngazlloi. Q ather u mbushn rrumbullak katr
vjet. Disa pjesza t tjera, si: po, porsa, sa, sapo, q, qysh, deri saktsojn mir karakterin e
rrjedhs s nj veprimi.
Pjesza po vihet para foljeve n kohn e tashme dhe n t pakryern e dftores pr t treguar
veprime q jan duke u shtjelluar n astin kur flasim ose n nj ast t s shkuars: Mbi pyllin
e gshtenjave po kndon nj kor zogjsh. Kur erdhe ti, po lexoja.
Pjeszat porsa, sa, sapo u paravihen foljeve pr t treguar se veprimi ka marr fund pak koh
para astit baz: Kjo shkoll sapo sht ngritur. Motra sa erdhi.
Pjeszat q, qysh, gjer (deri) saktsojn piknisjen e nj veprimi: E mora vesh qysh n fillim.
Pjeszat gjer (deri) prcaktojn kohn a vendin e prfundimit t veprimit: Punonte gjer n t
ngrysur. Pjesza q vihet edhe para numrorve t paranyjzuar dhe premrave t pacaktuar
gjith: Erdhn q t tre (q t gjith).
c. Pjeszat prforcuese. Shrbejn pr t prforcuar a theksuar kuptimin e nj fjale, t nj
togfjalshi a fjalie. Sipas nuancave q shpehin kto ndahen n:
-Pjesza prforcuese-kufizuese: vetm, ve, vese, sidomos, veanrisht etj. Kto jo vetm
prforcojn, por edhe veojn a kufizojn kuptimin e nj fjale, togfjalshi a fjalie, p.sh:
175

Pogradeci sht qytet i bukur veanrisht n ver. Nuk kishin kaluar vese pak aste q kishte
takuar poetin. Ai vetm q sht i smur, se vullneti s'i mungon.
Ktu hyn edhe pjesza sa n ndrtime t tipit: Sa pr mua, mos u shqetso. Nuk bhet puna sa
pr t shkuar radhn.
-Pjesza prforcuese-shtuese jan: dhe, edhe, madje, bile, as. Kto, krahas prforcimit,
shprehin edhe nuanc shtuese: Edhe ktu s'i la shakat ky. Ai po pret, madje q tani. Po ti as
buk s'ke koh t hash, mor djal?
Kur as prsritet, merret si lidhz e jo si pjesz: As ti, as un nuk jemi t vetm.
Pjesza prforcuese-thirrse jan: or, o, ore, moj, more etj. Kto jan me prejardhje nga
pasthirrmat dhe shrbejn pr t prforcuar thirrjen nga emri, premri etj., n rolin e thirrorit:
Shqipri, o mma ime, ndonse jam i mrguar......
. Pjeszat prafruese
Ktu hyjn pjeszat: afro, aty-aty, nja, si nja, gati, rreth,(po) thuajse, mend etj. Kto e
paraqitin kuptimin e fjals a togfjalshit jo me saktsi, por t prafrt, p.sh.: N konkurs morn
pjes rreth dyzet veta. Kjo godin sht ndrtuar gati dy shekuj m par.
Pjeszat desh dhe mend prdoren vetm para foljeve me kuptimin gati, pr pak pr t treguar
nj veprim t pakryer, por q edhe pr pak mund t kryhej: N at rrug plot ngric, mend u
rrzua. Pr pak desh rrshqiti. Kt kuptim kan edhe ndrtimet, si: Fmija sa s'fluturonte nga
gzimi.
2. Pjeszat modale
Kto pjesza shrbejn pr t shprehur qndrimin e folsit ndaj mendimeve, ndaj vrtetsis s
nj ngjarjeje a dukurie t realitetit. Pjeszat e ktij grupi jan pes llojesh:
a. pohuese, b. mohuese, c. pyetse, . dyshuese, d. zbutse.
a. Pjeszat pohuese jan: po, posi, po q po, po se po, si urdhron etj.
Pjesza po ka prdorim t gjer dhe shpreh shum nuanca kuptimore. Ajo mund edhe t
prsritet, p.sh.: Po, ky sht mendimi im. Tjetri, ah, po, ai sht gjeolog.
Disa pjesza, si po, posi etj. prdoren edhe me vlera emocionuese pr t shprehur ironi,
mosbesim, prbuzje etj.: I mir sht, posi, t merr n qaf!
N ligjrimin bisedor si pjesza pohuese prdoren edhe, e, h etj.: -Do t vish nesr?- E,
mir, nesr! Do t vish? h.
b. Pjeszat mohuese jan: jo, nuk, s', mos, jo q jo, jo se jo, as q etj. Pjeszat jo, mos mund
t prsriten. Pjesza jo shrben pr t dhn prgjigje mohuese, pr t kundrshtuar a mos
lejuar dika. Pjeszat s', nuk jan sinonime e shrbejn pr t mohuar plotsisht veprimin,
duke i dhn gjith fjalis kuptim mohues: I ke treguar njeriu? -Jo, nuk i kam treguar. Kruja
nuk do t binte kurr n duart e turqve.
N disa ndrtime dy pjesza mohuese japin nj pohim: Mos mendoni se nuk jemi t aft pr
kt veprim. Mendim pohues mund t jap edhe pjesza nuk n fjalit pyetse: E ku nuk ka
punuar ai!
c. Pjeszat pyetse jan: a, , e, q shrbejn pr t pyetur. Kuptimi pyets mund t
shoqrohet edhe me nuanca emocionuese. Prdoren n fjali pyetse dhe n fjali pyetse
retorike: A do ta mbash premtimin q jep sot? A mund t prvetsohet dituria pa pun e
vullnet?
Pjeszat e, , por edhe a, prdoren edhe t mvetsishme, p.sh.: -E?- pyeti ai me padurim. Vajte? -?- pyeti tjetri.
. Pjeszat dyshuese jan: ndoshta, mbase, kushedi, sikur, vall etj. Kto japin nuanca
dyshimi, mosbesimi, pasigurie. Pjeszat vall, gj prdoren vetm n fjali pyetse, kurse t
tjerat edhe n fjali jopyetse: Prse m krkonin, vall? A m thirre gj? Me kto fjal
mysafiri sikur nuk u knaq. Mos jan t afrm? -Kushedi.
Si pjesz dyshuese prdoret edhe mos: Mos do t thuash se e kam br un?
176

E bashkuar me lidhzn se pjesza mos formon lokucionin se mos, q ka edhe ngarkes


emocionuese: Se mos ne ia duam t keqen!
d. Pjeszat zbutse jan: pa, as, le, para, dot etj. Kto shrbejn pr t zbutur disi kuptimin e
fjals s cils i prkasin.
Pjeszat pa, as vihen para foljeve n mnyrn udhrore pr ta paraqitur urdhrin n form
dshire, nxitjeje a lutjeje, p.sh.: Pa shih edhe nj her se mos vijn. As nisesh edhe ti me ne?
Pjesza le vihet para foljeve t mnyrs lidhore: Le t vij edhe ai. Le t ngrem nj dolli pr
iftin!
Pjesza para prdoret vetm me pjeszat nuk dhe s' pr t zbutur mohimin e shprehur prej
tyre: Kt nuk para e mbaj mend. Gjyshi s'para dgjon mir.
Pjesza dot prdoret n fjali pyetse, mohore dhe n fjali kushtore. N fjalit pyetse ose
kushtore i jep foljes nuancn e mundsis, kurse n fjalit mohuese at t pamundsis: Nuk e
takuat dot? Kjo nuk tregohet dot me dy fjal.
3. Pjeszat emocionuese-shprehse
Kto pjesza shrbejn pr t theksuar ann emocionuese e forcn shprehse t ligjrimit. N
kt grup hyjn pjeszat: ', de, pa, pra, se, se etj.
Pjeszat , se theksojn ndjenjn e knaqsis, habis, gzimit, keqardhjes etj, p.sh.: Se e
pren e se e vran,/ 'e shkretuan anemban....
Pjeszat de, pra shrbejn pr t theksuar kuptimin e fjals a fjalis pratse, p.sh: Ruaj zrin,
de, se do t ngjiresh. Fol, pra, pse hutohesh?
Pjeszat pa dhe se prdoren n fjalit pyetse pr t theksuar ann emocionuese, p.sh.: Pa m
thuaj , ke me mua? Mirpo, kush e besonte se?
Si pjesza emocionuese-shprehse prdoren edhe shprehjet: epo, ja q, le q, pa le etj., q i
japin gjallri ligjrimit, p.sh.: Epo, t na trashgohen, o krushk! I mir sht, po ja q sot s'na
bri gj. Dashke edhe fiq, pa le!
Pjeszat gramatikore
T ashtuquajturat pjesza gramatikore u, do, t, me, pr, pa, duke shrbejn pr formimin e
disa trajtave gramatikore t foljeve (u lava, do t shkoj, t shkoj, me shkue, pr t shkuar, pa
shkuar, duke shkuar). N mnyr konvencionale ato prfshihen te pjeszat.
Pasthirrmat dhe klasifikimi i tyre sipas prejardhjes e sipas domethnies
Pasthirrma sht nj pjes e pandryshueshme e ligjrats, q shrben pr t shprehur ndjenjat,
dshirat a vullnetin e folsit, por pa i emrtuar ato. P.sh.: Ua! Ti qenke?! Bobo 'na thoni
kshtu? Drejtori u tha me ngrohtsi:"Mir se erdht!"
Pasthirrmat ndryshojn shum nga pjest e tjera t ligjrats.
Pasthirrmat kan kto veori:
- Ato jan fjal q nuk emrtojn, p.sh.: "Obobo, klithi me tmerr". Pasthirrma nuk e emrton
tmerrin, kt e emrton vetm fjala "tmerr". E njjta gj vlen edhe pr pasthirrmat q vijn nga
pjes t tjera t ligjrats, p.sh nga emrat, si: qyqja, korba, o burra etj. Qyqja ! - thirri gruaja,
e tronditur(e tmerruar).
- Pasthirrmat jan pjes t pandryshueshme t ligjrats dhe prdoren n form t ngurosur.
- Nuk kan n prbrjen e tyre morfema fjalformuese (parashtesa a prapashtesa).
- Pasthirrmat nuk jan gjymtyr fjalie(prve kur prdoren t emrzuara).
- Ato jan karakteristike pr gjuhn e folur; kuptimi i tyre shpesh qartsohet nga intonacioni
me t cilin shqiptohen. N gjuhn e shkruar pasthirrmat interpretohen vetm n kontekst.
Sipas prejardhjes pasthirrmat ndahen n dy grupe: pasthirrma t parme dhe jo t parme. T
parme jan ato q nuk kan dal nga ndonj pjes tjetr e ligjrats. Ato mund t jen tinguj t
veant (kryesisht zanore) ose grupe tingujsh, si: a, e, , i, o, u, y, ah, au, eu, ba, h, sus, oi,
ama, ahu, ehu, ore, ububu etj.
177

Pasthirrmat jo t parme vijn prej pjessh t tjera t ligjrats me an t konversionit ose t


prngjitjes.
Me konversion kemi parthirrma q vijn kryesisht nga forma t ngurosura t disa emrave a
mbiemrave, si: korba, qyqja, o burra(ni), forca, e zeza, t keqen etj, p.sh.: Korba! 'e ka
gjetur t gjorn! Forca! Shtyjeni edhe pak! - thrrisnin djemt.
Me prngjitje jan formuar pasthirrmat, si: faleminderit, mirupafshim, lamtumir, tungjatjeta etj.
Lokucione ose bashkime t qndrueshme jan: djall o pun, hej dreq, m qafsh, pun e
madhe, dreqi ta haj, etj.
Jo t parme jan edhe disa pasthirrma t huazuara nga gjuh t tjera, si: alo, aman, bis, hajde,
marsh, urra, etj.
Sipas domethnies pasthirrmat ndahen n dy grupe: pasthirrma emocionuese dhe pasthirrma
urdhrore.
1. Pasthirrmat emocionuese
Kto shprehin ndjenja, si: gzim, knaqsi, paknaqsi, habi, frik, dhembje, prbuzje,
dshprim etj.
E njjta pasthirrm, e shqiptuar me emocion t ndryshm dhe n kontekste t ndryshme, mund
t shpreh ndjenja t ndryshme, p.sh: Oh, si ishte katandisur (dhembje, dshprim); Oh, sa
mir, sot fillojm msimin (gzim). Oh, e ku i mbushet mendja atij (mosbesim).
Ka pasthirrma me domethnie pak a shum t qndrueshme, q nuk kushtzohet nga konteksti,
si bobo, bubu, obobo, ububu ( frik, dshprim); u, ua, o, au (habi), etj.
Sipas ndjenjave q shprehin, pasthirrmat emocionuese ndahen n kto nngrupe:
- Pasthirrma q shprehin ndjenja t gzuara (gzim, knaqsi, admirim etj.): o, oh, t lumt,
urra etj., p.sh: Sa mir, oh sa mir q erdhe!
- Pasthirrma q shprehin habi: au, ua, eu, oj, ou, pa, uh etj., si p.sh.: Eu, si qenka djegur!
- Pasthirrma q shprehin frik, tmerr: obobo, ububu, korba, kuku, qyqja, bobo, e zeza etj.
- Pasthirrma q shprehin mosprfillje, prbuzje: ama, ahu, ehu, ohu, ptu, y etj.: Ama, vegla
paskeni! Y, shpifaman!
- Pasthirrma q shprehin paknaqsi, keqardhje, dshprim: a, ah, e, of, ai, uf, vaj etj., p.sh:
Ku e lam e ku na mbeti? Vaj vatani e mjer mileti.....
2. Pasthirrmat urdhrore
Kto pasthirrma shprehin dshirn a vullnetin e folsit. Ndahen n tri nngrupe:
- Pasthirrma q shprehin thirrje: ej, hej, o, ore, or, mor, more, moj, ori, mori, pst etj.
Ngadal o, se na shurdhove. More, mos ka rrezik?
Pasthirrmat o, ore, or, mor, more, moj kur shoqrojn thirrort, shrbejn si pjesza
prforcuese-thirrse: Moj vajz, sa koh do t vazhdosh t shkruash akoma?; Ore bir, 'i ke
kto fjal?
- Pasthirrma q shprehin urdhr, nxitje ose lutje: oburra, forca, hop, hopa, h, na, sus, sht,
t keqen etj.,p.sh.: Forca, jepi! Hop, prite matan!
Ktu futen edhe pasthirrmat q u drejtojm kafshve: it, ush, ish, pis, yja p.sh.: it, moj mace,
se m trembe.
- Pasthirrma q shprehin prshndetje t ndryshme, mirnjohje, urime etj., p.sh.:
faleminderit, lamtumir, mirmngjes, mirdita, mirupafshim, mir se erdhe, mir mbe,
ditn e mir, tungjatjeta, udha e mbar etj.
Pasthirrmat prdoren zakonisht n fillim t fjalis, por dhe n mes ose n fund t saj. Veohen
nga fjalt e tjera me presje. Kur prdoren m vete, pas tyre vihet pikuditje, p.sh.: Ou, pa shih
sa e madhe qenka. Bah! 'sht ajo fjal?

178

Pasthirrmat mund t prdoren me vlern e nj fjalie t palidhur nga ana sintaksore brenda
fjalis ose me vlern e nj fjalie t pavarur, t pazbrthyeshme, thirrmore, p.sh.: Ah! 'ia paska
punuar. Oh! Sa m sht br qefji. Lamtumir! -tha plaku.
Pasthirrmat nuk jan gjymtyr fjalie, por e luajn kt rol po t emrzohen. N kt rast nuk
shprehin m ndjenja: Lri m ahet e uhet dhe ulu aty.
Tingullimitimet
T afrta me pasthirrmat jan onomatopet, t cilat shrbejn pr t riprodhuar tingujt, zrat,
zhurmat, britmat, klithmat etj., t sendeve a t dukurive t realitetit. Tingullimitimet jan t
ngjashme me pasthirrmat n disa drejtime: afrohen nga forma (prbrja tingullore), nuk
emrtojn; prdoren n form t ngurosur, nuk kan elemente fjalformuese n prbrjen e
tyre, jan t palidhura nga ana sintaksore dhe shqiptohen me intonacion t veant.
Por, tingullimitimet ndryshojn shum nga pasthirrmat nga pikpamja kuptimore, sepse nuk
shprehin ndjenja, dshirn a vullnetin e folsit.
Tingullimitimet shrbejn pr t riprodhuar zrat, tingujt, zhurmat, britmat etj.:
a. t njerzve: Brr! Sa ftoht!-tha; b. t shpendve: Gu-gu-gu, -ia thoshte guguja; c. t
kafshve: Miau-miau, - bnte macja n oborr; . t sendeve a dukurive t natyrs: Era
ulrinte vuu-vuu. Gjylet plcisnin bum-bum.
Kur emrzohen, tingullimitimet, ashtu si pasthirrmat, shrbejn si gjymtyr fjalie, p.sh.:
Tiktaket e ors ishin monotone. S'donte t dgjonte pshpshet e njerzve. Ahet e uhet e tua
skan t ndalur.
TERMAT KRYESOR:
pjesz (e paravendosur, e prapavendosur, e theksuar, e patheksuar); pjesza q shprehin nuanca
kuptimore t prgjithshme (dftuese, prcaktsuese saktsuese, prforcuese, prforcueseshtuese, prforcuese-thirrse, prafruese); pjesza modale (pohuese, mohuese, pyetse,
dyshuese, zbutse); pjeszat emocionuese-shprehse; pjesz gramatikore; pasthirrm (e parme,
jo e parme); pasthirrm (emocionuese, urdhrore); onomatope, fjal onomatopeike.
SHTJE PR DISKUTIM N SEMINAR
1. Prse shrbejn dhe ' tipare kan pjeszat?
2. Flisni pr vendin e pjeszave n fjali.
3. Shtjelloni veorit kuptimore t pjeszave sipas klasifikimit n baz t domethnies.
4. Ilustroni me shembuj t tjer veorit e pasthirrmave. Vini n dukje dallimet ndrmjet
pasthirrmave dhe pjesve t tjera t pandryshueshme t ligjrats.
5. Trajtoni klasifikimin e pasthirrmave sipas domethnies.
6. Jepni shembuj kur pasthirrmat prdoren si t tilla dhe kur prdoren si fjali t mvetsishme
t pagjymtyrzueshme.
PRSIATNI RRETH KTYRE SHTJEVE
1. Argumentoni se ku afrohen e ku dallohen pjeszat me parafjalt, lidhzat dhe ndajfoljet.
2. Konkretizoni pes veorit e pasthirrmave n gjuhn shqipe.
PROVONI NJOHURIT TUAJA PR PJESZAT
1. N cilin variant fjala q sht prdorur si pjesz:
a. Duhet t nxitoj q t arrij para se t ngryset.
179

b. Nuk e kishte kuptuar q n fillim se gjrat do t merrnin t tatpjetn.


c. Mendoi q t nisej vetm, se vendi ishte i rrezikshm.
d. Do t shkonte edhe vllai i saj, q ai e kishte takuar disa her.
2. Pjeszat:
a. kan kuptim leksikor t pavarur
b. shprehin marrdhnie gramatikore
c. shrbejn si gjymtyr fjalie
d. shprehin ngjyrime kuptimore plotsuese
SI BHET ANALIZA E PJESZAVE ?
1. Sipas domethnies (kuptimit)
2. Sipas strukturs
3. Sipas fjalformimit
Shembuj t analizs s pjeszave
Fjalit:
1.
2.
3.
4.

Ja, i marr mbi vete t gjitha mkatet e bra .


Prse m thrrasin, vall ?
Kishte mbushur gati njzet vjet.
Nga t gjith vetm Fjolla nuk fliste.

ja
1. Pjesz q shpreh nuanca kuptimore t prgjithshme-dftuese
2. E thjesht
3. E parme
vall
1. Pjesz modale-dyshuese
2. E thjesht
3. e parme
gati
1. Pjesz q shpreh nuanca kuptimore t prgjithshme prafruese
2. E thjesht
3. Jo e parme, e formuar me konversion (N-Pj)
vetm
1. Pjesz q shpreh nuanca kuptimore t prgjithshme-prforcuese-kufizuese
2. E thjesht
3. Jo e parme, e formuar me konversion (N-Pj)
SI BHET ANALIZA E PASTHIRRMAVE?
1. Sipas domethnies (kuptimit)
2. Sipas fjalformimit
180

Shembuj t analizs s pasthirrmave


Fjalit :
1. Ju lutem, mos folni me z t lart !
2. Mir se vini n Kosovn e lir !
3. Oh, sa e bukur qenka kjo pamje !
4. E shkreta, ia vran djalin !
ju lutem
1. Pasthirrm urdhrore
2. Lokucion (shprehje)
mir se vini
1. Pasthirrm urdhrore-prshndetje
2. Lokucion
oh
1. Pasthirrm emocionuese
2. E parme
e shkreta
1. Pasthirrm emocionuese
2. Jo e parme, e formuar me konversion (E-Pas.)
USHTRIME
Ushtrimi 1
Dalloni pjeszat n fjalit e dhna. Prcaktoni llojin e tyre.

Q t gjith prqafuan idet e reja t profesorit t shkencs.


Kishte ndenjur plot dy or pr t marr nj bilet t grupit t tij t zemrs.
U kujtua pr bllokun e ln n klas, pikrisht kur po hynte n shtpi.
Ja si e rrfen historin plaku m i vjetr i fshatit.
Kur kishin ecur pa pushuar pes kilometra, dalluan s largu shtllungat e oxhaqeve t
nj fshati.
Mos m thuaj dy her se u nisa q tani t regjistrohem n kursin e vallzimit.
St plqejn poezit e mia ty?!
Pjesza dftuese:...................................................................................................................
Pjesza saktsuese:....................................................................................................................
Pjesza prforcuese:..................................................................................................................
Pjesza prafruese:....................................................................................................................
Pjesza mohuese:.......................................................................................................................
Pjesza pohuese:.........................................................................................................................
Ushtrimi 2
Dalloni klasn e fjalve me t zeza.
Shtpia e xhaxhait tim u mbush plot.
Sot im at bhet plot 70 vje.
181

Qndrova vetm q t t shihja ty tek kndoje aq bukur n sken.


Ecte rrugs vetm, pa dashur tia dinte nga dbora q i binte supeve pareshtur.
Edhe sot e ksaj dite do t bja t njjtn gj.
Un edhe ti e dim shum mir se si sht e ndrtuar kjo bot.
Ushtrimi 3
Ndrtoni fjali me fjalt e dhna.
M (trajt e shkurtr) -..................................................................................................................
M (pjesz) -.................................................................................................................................
Q (lidhz) -..................................................................................................................................
Q (pjesz) -.................................................................................................................................
Gati (ndajfolje) -...........................................................................................................................
Gati (pjesz) -...............................................................................................................................
Rreth (emr) -...............................................................................................................................
Rreth (parafjal) -.........................................................................................................................
Rreth (pjesz) -.............................................................................................................................
Ushtrimi 4
Gjeni pjeszat q shprehin nuanca kuptimore t prgjithshme; thoni nngrupin e tyre dhe
pr se shrbejn.
Pikrisht n at ast violinisti i vogl ngriti harkun. Ishte i emocionuar veanrisht nga pritja e
ngroht e njerzve. Ja, edhe tani e ndiente q e shihnin me ngrohtsi e simpati. Dhe s'ishin pak,
po rreth njqind vet, madje edhe t moshuar. Kur harku preku telat, sa s'i pushoi zemra, po
pastaj sikur u qetsua. Gjer n fund t interpretimit s'hodhi asnj vshtrim nga salla. Kur
mbaroi sa uli pak kokn, por q t gjith duartrokitn tamam si pr nj artist t madh. Artisti i
vogl sa s'fluturoi prej gzimit. Ja, kjo ishte fusha e Kors. Mu ktu, plot dyzet vjet m par,
ka qen knet, tani s'sht m. Ajo ngjarje, sidomos tani q kishin kaluar afro tre vjet, nuk
zinte vese nj vend t vogl n jetn e tij.
Ushtrimi 5
Nnvizoni pjeszat modale dhe emocionuese-shprehse. Thoni llojin dhe funksionin e tyre.
Do t vij, posi, si nuk do t vij!
Jo, asnjher nuk e kishte par kaq t gzuar.
A t kujtohet ai djaloshi vetullzi q punonte me ne n minier? Mbase tani s't bie
ndrmend. Ke t drejt, kan shkuar kushedi sa vjet q ather. Se mos mbahen mend
t gjith! Por ja q ai m mbante mend, m takoi, m prqafoi si shok t vjetr, pa le
q donte edhe t m qeraste. Un thuaj "jo", po ai s'm linte q s'm linte. " E, po, jemi
shok, thash, s'po ta prish". Gjat biseds m tha se tani ishte inxhinier, banonte
gjetk, po shokt e dikurshm s'i harronte. Shiko, pra, 'njeri! "
Ushtrimi 6
Ndrtoni fjali:
a. ku fjalt po, as, sa, sapo, posa, q, t'i prdorni edhe si lidhza, edhe si pjesza;
b. ku fjalt vetm, plot, gati, t'i prdorni edhe si ndajfolje, edhe si pjesza;
Ushtrimi 7
Prcaktoni 'jan fjalt q dhe sa duke u nisur nga ndrtimi ku jan prdorur.
182

Mbaji mend mir ato q t tha mjeku.


E di q thua t vrtetn.
U bn dy muaj q nuk kemi marr letr.
Jo vetm q erdhi, po bri dhe fjal.
Q fmij ishte i till.
Punonte q t hnn deri t shtunn.
Q kt jav do t interesohem pr kt pun.
Sikur kishte dal q nga fundi i dheut.
Erdhn q t tre.
As q mund t bhet fjal pr kt.
Un, q the ti, i kam ditur t gjitha me koh, por s'flisja.
Sa mban deri atje?
Gjith sa erdhn aty, qeshn.
Nga sa kam par, jan br ndryshime t mdha.
Sa paskan ardhur!
Sa lot ka derdhur!
Sa e do nnn ti?
Sa lart u ngjit!
Punon sa pr dy.
I vogl sa nj kokrr ulli.
Nuk i doli aq i mir, sa e pandehte.
Sa ndenji, nuk hapi goj.
Foli sa u lodh.
Sa pr mua, m mir mos kishte ardhur.
Gati sa nuk preku n tok.
U prgatit mir, jo sa pr t kaluar radhn.

Ushtrimi 8
Gjeni pasthirrmat emocionuese dhe thoni 'ndjenja shprehin.

Oh, si gjithnj, s'paske hequr dor nga kto.


Ah! Ti qenke? Kur ke ardhur? Ua, po si s't pash fare?!
Oh ! - tha nna, e piklluar. - Po do t na ngordh bagtia, more bir.
Qyqja, 'm pan syt, moj gra!
Oh, sa mir! E prisja kt fjal prej teje.
More, qenkam vrar, jo shaka!
Bobo, do t jet trembur fmija. Korba! 'pres akoma q s'iki?
Ah, kshtu, ? S'e paske harruar at dit!
Pa-pa-pa! 'njeri paska qen more!
Ubububu, si qe katandisur gjith ajo vajz! Pupu, pr at q pash sot!
U ! Po ti nga erdhe ktu?
Oj, 'na thnke?! More, more, paske qen i zgjuar ti!

Ushtrimi 9
Nnvizoni pasthirrmat urdhrore dhe thoni far shprehin.
Moj, e ke menduar mir kt pun?
O burrani djema, hidhni nja dy krcunj t pengohet uji.
Mir se erdhe, o nipe, t prisnim.
183

Na, merre.
Sus, ti atje, mos fol kur s't flasin.
More, kush ta tha kt fjal?
Mos m pengo, se s'kam koh, t keqen!
Mirupafshim, motr. Do t shihemi prsri, besoj. Mir ardhsh, Petrit!
Oha, Kazil, oha, Murrash, brazdn!
Sht, mos bj zhurm, se fle yt vlla!
Pa h, na thuaj si kalove andej nga qyteti.
Na, Balo, na, naa ! .... i thrriste fmija qenit.

Ushtrimi 10
Dalloni tingullimitimet nga pasthirrmat.

Fiuuu! - u dgjua nj fishkllim.


Ora e madhe, e varur n mur, punonte "tik-tak, tik-tak".
Pupu, 'nat e errt!
Ptu, lanet! - tha plaku i inatosur.
Brr! Kundrmoka er benzin ktu!
Kuku, moj nn, si qenka br!
Bretkocat dgjoheshin gjer larg: Kuak! Kuak!
Ham-ham! - nj qen q lehte si i trbuar, dgjohej gjer ktej.
Oho, 'e paske tr kt qen?!
"Hapu!" - teshtiu plaku dhe nxori shamin.
Papapa, s'e harroj at nat dimri, thoshte minatori me xhup.
Dy zogj, te pragu i dritares, bnin " ciu-ciu".

SHTOJCA
SHEMBUJ PR ANALIZN E TRSISHME MORFOLOGJIKE
1. Por, lexuesit dhe vizitort nuk duhet t mendojn se ksisoji po i shprfill ata. (12
fjal)
por
1. Lidhz bashkrenditse kundrshtore
2. E parme
lexuesit
1.
2.
3.
4.

Emr i prgjithshm, konkret, frymor


Gjinia mashkullore, numri shums, rasa emrore, trajta e shquar
Lakimi I
Jo e parme, e formuar me prejardhje prapashtesore (lexue+s= lexues, FE)

dhe
1. Lidhz bashkrenditse kpujore
2. E parme
184

vizitort
1.
2.
3.
4.

Emr i prgjithshm, konkret, frymor


Gjinia mashkullore, numri shums, rasa emrore, trajta e shquar
Lakimi I
Jo e parme, e formuar me prejardhje prapashtesore (vizit()+or= vizitor, EE)

nuk
1. Pjesz modale mohuese
2. E thjesht
3. E parme
duhet : Folje gjysmndihmse modale, pjes e kallzuesit t prbr foljor
t mendojn
1.
2.
3.
4.

Folje kalimtare
Mnyra lidhore, koha e tashme, veta III, numri shums, diateza veprore
Zgjedhimi I
Folje jo e parme, e formuar me prejardhje prapashtesore (mend+o= mendoj, EF)

se
1. Lidhz nnrenditse, ftilluese
2. E parme
ksisoji
1. Ndajfolje prcaktore e mnyrs
2. Nuk ka shkall
3. Jo e parme, e formuar me prngjitje
po shprfill
1.
2.
3.
4.

Folje kalimtare( i, ata)


Mnyra dftore, koha e tashme, veta I, numri njjs, diateza veprore
Zgjedhimi II
Jo e parme, me prejardhje parashtesore (sh+prfill=shprfill, EF)

i
1. Trajt e shkurtr e premrit vetor
2. Veta III, gjinia mashkullore, numri shums, rasa kallzore
ata
1. Premr vetor
2. Veta III, numri shums, gjinia mashkullore, rasa kallzore
185

2. Ai nuk ishte hakmarrs, edhe pse gjat vizits i qe rrezikuar jeta. (10 fjal)
ai
1. Premr vetor
2. Veta III , nmri njjs, gjinia mashkullore, rasa emrore
nuk
1. Pjesz modale mohuese
2. E thjesht
3. E parme
Ishte: Folje gjysmndihmse kpujore, pjes e kallzuesit emror
hakmarrs
1. Mbiemr cilsor
2. I panyjshm
3. Gjinia mashkullore, numri njjs, ras ska, shkalla pohore
4. Mbiemr jo i parm, i formuar me prbrje: hak+marrs= hakmars (E+E=M)
5.
edhe pse
1. Lidhz nnrenditse lejore
2. Jo e parme- lokucion
gjat
1. Parafjal e rass rrjedhore
2. Jo e parme, e formuar me konversion (N-Pa)
3. e thjesht
vizits
1.
2.
3.
4.

Emr i prgjithshm, abstrakt, jofrymor


Gjinia femrore, numri njjs, rasa rrjedhore, trajta e shquar
Lakimi III
I parm

i
1. Trajt e shkurtr e premrit vetor
2. Veta III, gjinia mashkullore, numri njjs, rasa dhanore
186

qe rrezikuar
1. Folje kalimtare
2. Mnyra dftore, koha e kryer e tejshkuar, veta III, numri njjs, diateza
joveprore-psore
3. Zgjedhimi I
4. Jo e parme, me prejardhje prapashtesore (rrezik+o = rrezikoj, E-F)
jeta
1.
2.
3.
4.

Emr i prgjithshm, abstrakt, jofrymor


Gjinia femrore, numri njjs, rasa emrore, trajta e shquar
Lakimi III
I parm

3. S fundi e kuptova se nuk mund ti prballoja kto dhembje t


padurueshme (11 fjal)
s fundi
1. Ndajfolje rrethanore e kohs
2. Nuk ka shkall
3. Jo e parme, e formuar me lokucion
e
1. Premr vetor-trajt e shkurtr
2. Veta III, gjinia(n fjali ssht e prcaktuar; vlen pr t dy gjinit), numri
njjs, rasa kallzore
se
1. Lidhz nnrenditse, ftilluese
2. E parme
nuk
1. Pjesz modale mohuese
2. E thjesht
3. E parme
mund: folje gjysmndihmse modale, pjes e kallzuesit t prbr foljor
t prballoja
1. Folje kalimtare (kto dhembje t padurueshme, i)
2. Mnyra lidhore, koha e pakryer, veta I, numri njjs, diateza veprore
3. Zgjedhimi I
187

4. Jo e parme, me prejardhje parashteso-prapashtesore (pr+ball()+o= prballoj;


E-F)
kto
1. Premr dftor
2. Nnumri shums, gjinia femrore, rasa kallzore
dhembje
1.
2.
3.
4.

Emr i prgjithshm, abstrakt, jofrymor


Gjinia femrore, numri shums, rasa kallzore, trajta e pashquar
Lakimi III
Jo i parm, me prejardhje prapashtesore (dhemb+je= dhembje; F-E)

t padurueshme
1.
2.
3.
4.

Mbiemr cilsor
I nyjshm
Gjinia femrore, numri shums, rasa kallzore, shkalla pohore
Mbiemr jo i parm, i formuar me prejardhje parashtesore (i durueshm-i
padurueshm; M-M)

4. Ajo asnjher s do t duhej t fliste me Lisin sepse e kishte prbuzur.(10 fjal)


ajo
1. Premr vetor
2. Veta III, nnumri njjs, gjinia femrore, rasa emrore
asnjher
1. Ndajfolje rrethanore e kohs
2. Nuk ka shkall
3. Jo e parme, e formuar me prngjitje
s
1. Pjesz modale mohuese
2. E thjesht
3. E parme
do t duhej: folje gjysmndihmse modale, pjes e kallzuesit t prbr foljor
t fliste
1. Folje kalimtare
2. Mnyra lidhore, koha e pakryer, veta III, numri njjs, diateza veprore
188

3. Zgjedhimi II
4. E parme
me
1. Parafjal e rass kallzore
2. E parme
3. e thjesht
Lisin
1.
2.
3.
4.

Emr i prvem, konkret, frymor


Gjinia mashkullore, numri njjs, rasa kallzore, trajta e shquar
Lakimi I
I parm

sepse
1. Lidhz nnrenditse shkakore
2. Jo e parme- me prngjitje
e
1. Premr vetor-trajt e shkurtr
2. Veta III, gjinia femrore, numri njjs, rasa kallzore
kishte prbuzur
1.
2.
3.
4.

Folje kalimtare (e)


Mnyra dftore, koha m se e kryer, veta III, numri njjs, diateza veprore
Zgjedhimi II
Jo e parme e formuar me prejardhje parashtesore (pr+buz()= prbuz; E-F)

Bni analiz t trsishme pr do pjes t ligjrats (paraprakisht prshtateni tekstin


duke e kthyer n shqipen standarde)
Mbas lutjes s par u kapn dora-dors dhe silleshin me hapa t matun prreth ashtu sikur
vhen n varg pr t hedh valle vendse. Silleshin varg tue u ba rreth ende i paprkryem dhe
prsritnin pajanda n ritm nj thanje, si emn apo fjali. Kryetari qndronte n mjedis dhe
drejtonte fjal e lvizje, tue u dhan ktyne krah n nj drejtim t caktuem, i tretun n ekstaz
me sy t mbyllun. "Tash mund ta ojm zanin e t flasim pa pshprit. - Mbeti e tha Baci. Tash jan t prqendruem n vete e s'i ndgjojn ma tingujt e jashtm. I vetmi q mund t'i
mbaj vesht t hapun kah zanet e jashtme asht zvendsi, Kshilltari. - Ndeji e u mejtue e
vijoi: - Sa kryetar shkuen e erdhn e ai, Kshilltari, mbeti aty ku asht, n t dytin vend, i
ngulun si cung lisi. - Zvendsi i truhej Hyjnis si me nj gjysm goje, por megjithat zani i tij
mbizotnonte fjalt e lutjeve t prbashkta. Fjala e tij hidhej si prej nj bahje prej gojs s
shthurun dhambsh nj gur i vetmuem n pusin e shterrun. - Shikoje mir e mos harro tiparin
kryene, menda e zgjuet q nuk ndrron, prore me nj shprehje n fytyr, i qet, energjik e
189

sygordh! "Zvendsi i Drenashit, i ashtuquejtun Kshilltari, s fundi u vu edhe ai n valle si


pa andie. (Martin Camaj,Rrath).
USHTRIME NDRTUESE
1. Ndrtoni fjali sipas ktyre krkesave:

T ket fjaln rrz si emr


.................................................................................................................................
T ket nj fjal t prejardhur pa ndajshtes
.................................................................................................................................
T ket fjaln si premr lidhor i pacaktuar
..................................................................................................................................
T ket nj folje t prdorur edhe si kalimtare, edhe si jokalimtare
....................................................................................................................................
T ket nj kompozit shkurtes
...................................................................................................................................
T ket nj emr me konversion
.................................................................................................................................
T ket nj emr t prvem n numrin shums
...........................................................................................................................................
T ket foljen jam si folje kpuj
...........................................................................................................................................
T ket nj numror t emrzuar
...........................................................................................................................................
T ket nj emr prmbledhs.
...........................................................................................................................................
T ket nj trajt t shkurtr t bashkuar
...........................................................................................................................................
T ket nj numror t emrzuar
...........................................................................................................................................
T ket nj folje n mnyrn kushtore
...........................................................................................................................................
T ket nj premr t emrzuar
...........................................................................................................................................
T ket nj emr q prdoret vetm n numrin njjs
...........................................................................................................................................
T ket fjaln sa si premr pyets
...........................................................................................................................................
T ket nj folje kalimtare t zhdrejt
...........................................................................................................................................
T ket foljen jam me kuptim t plot leksikor
...........................................................................................................................................
T ket foljen kam si folje modale e detyrimit
...........................................................................................................................................
T ket nj kompozit q shkruhet me viz lidhse n mes
...........................................................................................................................................
T ket emrin nat me vlern e ndajfoljes
...........................................................................................................................................
190

T ket foljen jam si folje modale e detyrimit


..........................................................................................................................................
T ket fjaln si me vlern e lidhzs shkakore
..........................................................................................................................................
T ket fjaln sa me vlern e pjeszs kufizuese-theksuese
.........................................................................................................................................
T ket nj folje kalimtare t zhdrejt
..........................................................................................................................................
T ket nj folje njvetore
.........................................................................................................................................
T ket fjalzn u t prdorur nj her si trajt t shkurtr dhe nj her si pjezs
.........................................................................................................................................
T ket nj folje n diatezn mesore
........................................................................................................................................
T ket fjaln jasht si parafjal
........................................................................................................................................
T ket fjaln nj me vlern e ndajfoljes
........................................................................................................................................
T prdoret nj folje n formn e pashtjelluar mohore
..........................................................................................................................................
T ket t prdorur nj folje t parregullt supletive
...........................................................................................................................................
T ket nj mbiemr t emrzuar
...........................................................................................................................................
T ket nj emr t prvem t prdorur n numrin shums
...........................................................................................................................................
T ket nj fjal t formuar me prejardhje pa ndajshtes
...........................................................................................................................................
T ket nj folje vetvetore t mirfillt
...........................................................................................................................................
T ket nj lokucion parafjalor
..........................................................................................................................................

2. Prdoreni fjaln do me kto funksione:


a) si emr
b) si folje me kuptim t plot leksikor
c) si folje gjysmndihmse
) si premr i pacaktuar.
3. Prdoreni fjaln nga me kto funksione:
a. si ndajfolje vendi
b. si parafjal
c. si lidhz
. si emr.
DISA DUKURI SEMANTIKE T FJALVE N GJUHN SHQIPE
(Polisemia, homonimia, sinonimia)
sht nj dukuri semantike e vn re nga studiues t ndryshm: shumica e fjalve n gjuh
kan m shum se nj kuptim, domethn, me t njjtn shenj gjuhsore shenjohen realie t
191

ndryshme q kan lidhje t ngushta me njra- tjetrn. Kshtu, Jani Thomai n librin
Prejardhja kuptimore n gjuhn shqipe, shkruan se Fjalori i gjuhs s sotme shqipe (1980)
ka rreth 41 mij fjal me prmbi 100 mij kuptime, pra numri i kuptimeve sht mbi dyfish m i
madh sesa numri i fjalve.
Fjala sht pr dukurin e polisemantizmit (shumkuptimsis). Pr shembull, nn shenjn
gjuhsore kmb, n Fjalorin e Gjuhs s Sotme Shqipe (1980) vihen 14 kuptime; nn shenjn
gjuhsore bj vihen 38 kuptime, ndrsa nn shenjn bie vihen 44 kuptime, etj.22
Por n gjuh, si dihet, ndodh q nn t njjtn shenj gjuhsore shenjohen realie q kan
kuptime krejt t ndryshme nga njra-tjetra. sht fjala pr dukurin e homonimis, pr
shembull: ver I stina m e nxeht e vitit; ver II pije q del nga tharbtimi i mushtit t
rrushit; bar I bim zakonisht njvjeare, pa krcell e me gjethe t holla; bar II ila etj.
Dukuria e homonimis n gjuh shfaqet n dy drejtime: s pari, n rrafshin leksikor, kur dy a
m shum fjal kan t njjtn prkatsi leksiko-gramatikore ose prkatsi t ndryshme, fjala
vjen, mund t jen dy emra, dy folje ose nj emr, nj folje etj. Pr shembull, emra: shapk I
kasket; shapk II pandofl; mbiemra: i paditur I q nuk di, injorant ; i paditur II i
akuzuar n gjyq; folje: pjek I takoj dik; pjek II v n zjarr..; ky I (emr: kyi i ders);
ky II (folje: ky dern); ky III (mbiemr: problem ky) etj.
Nj dukuri tjetr semantike sht edhe sinonimia. Sinonime konsiderohen fjal t ndryshme
me kuptim t njjt. Duke e ditur se sinonimia e plot haset midis fjals shqipe dhe fjals s
huaj, kemi dhn n kt shtojc nj fjalorth t fjalve t huaja q i kan gjegjset n gjuhn
shqipe pr ti vetdijsuar studentt pr dmin q mund t shkaktoj prdorimi i fjalve t
huaja gjat ligjrimit. Prdorimi i fjals vendse duhet t ket prparsi, prandaj studentt kt
kujdes mund ta bartin pastaj tek nxnsit e tyre.
FJAL ME SHUM FUNKSIONE LEKSIKO-GRAMATIKORE
N rrafshin gramatikor, ekzistojn fjal q kan prkatsi t ndryshme leksiko-gramatikore,
pra dalin me m shum se nj funksion leksiko-gramatikor. Pr shembull, fjala buz (emr:
lviz buzt) dhe buz (parafjal: buz rrugs).
Ndryshimi i prkatsis s nj fjale nga nj pjes e ligjrats n nj tjetr shpjegohet prmes
konversionit (kthimit, shndrrimit), si nj rrug e frytshme pr formimin e fjalve t reja n
gjuhn shqipe.
Nga shqyrtimi i materialit gjuhsor t shqipes del se lindja e funksioneve t reja leksikogramatikore ka ndjekur kto drejtime:
1. Nga funksionet shnuese kalohet n funksione t tjera shnuese dhe pastaj n joshnuese,
pr shembull: emr ndajfolje parafjal (ENdP); premr pyets premr lidhor
premr i pacaktuar pjesz (PpPlPpacPj) etj.
- Grupi i fjalve me shum funksione leksiko-sintaksore, kur nga fjal emra sht kaluar
n pjes t pandryshueshme t ligjrats.
An
I. Emr pjes e nj sendi ose e nj vendi, q gjendet m larg nga mesi i tij, skaj (ana e majt;
nga katr ant). Forma e rass rrjedhore ans, prmes konversionit ka marr t tjera vlera
leksiko-gramatikore:
II. Ndajfolje: n an, n krah, jo prmes (Shkoj ans; I bie ans)
III. Parafj. prdoret me nj emr n rasn rrjedhore n kuptimin: pran, buz, rrz (ans
lumit; ans rrugs; ans malit, etj.)
N t shumtn e rasteve, nga emra sht kaluar n parafjal.
Rrz
22

Kto fjal t shikohen n Fjalorin e vitit 2006. Mos dalin me m shum kuptime?
192

I. Emr: rrza e malit; e preu pemn deri n rrz;


II. Parafjal e rass rrjedhore: rrz malit; ecte rrz murit; i kaloi rrz veshit, etj.;
mes
I. Emr: mesi i fushs, mesi i rrugs, etj.);
II. Parafjal e rass rrjedhore: mes fushave; mes nesh etj. Kshtu ka ndodhur edhe me emrat:
ball; bri; faqe; maj, etj.
- Grupi i fjalve me shum funksione leksiko-gramatikore, kur nga ndajfolje sht kaluar
n pjes t pandryshueshme t ligjrats.
N Fjalorin e Gjuhs s Sotme Shqipe (1980) pjest e pandryshueshme t ligjrats q kan
trajt fonetike t njjt dhe lidhje t drejtprdrejt fjalformuese jepen nn t njjtn fjal titull,
por ndahen n paragraf t veant me shifra romake.
1. Zakonisht nga ndajfolje kalohet n parafjal e m tej n prdorime, si pjesza ose si lidhza:
afr, anemban, ans, brenda, drejt, gjat, jasht, krahas, larg, matan, nga, para,
prball, prbri, prmes, prpara, prreth, prsipr, pran, rreth, rrotull etj. Sa pr
konkretizim po marrim disa shembuj:
Afr
I. Ndajfolje: rri afr; bie m afr ky vend; jan afr me shtpi, etj.;
II. Parafjal: afr shkolls; afr meje; afr dimrit; afr t dyzetave etj.;
III. Pjesz, n kuptimin pak a shum, afrsisht, rreth: afr tridhjet dit; peshon afr 70
kilogram etj.
Nga
I. Ndajfolje (n fjali pyetse t drejta dhe t zhdrejta): Nga je? Nga shkuan? Nga ti besoj?
Nuk e di nga vijn etj.
II. Parafjal e rass emrore, pr t ciln Fjalori i Gjuhs s Sotme Shqipe (1980) jep rreth 28
prdorime: buron nga liqeni; vshtronte nga deti; u kthye nga rruga etj.
III. Lidhz vendore: Shkon nga t fryj era; Shtpia nga doli, ndodhej n rrugn kryesore etj.
Pa
I. Ndajfolje n kuptimin pastaj: Mendohu, pa fol!
II. Parafjal e rass kallzore: kafe pa sheqer; shaka pa krip;
III. Lidhz bashkrenditse kundrshtore:ti bnte atij, pa pr t tjert nuk pyeste.
IV. Pjesz: Pa na thuaj!
b. Shpesh ndodh kalimi nga ndajfolje n lidhza t llojeve t ndryshme dhe pastaj n pjesza:
ku
I. Ndajfolje e prdorur n fjali pyetse t drejta a t zhdrejta: Ku shkon? Nuk merret vesh ku je.
II. Lidhz vendore: Do t vijm ku t shkosh ti; T dal ku t dal;
III. Pjesz, prdoret zakonisht n pyetje retorike: Ku i besohet atij?
kur
I. Ndajfolje e prdorur n fjali pyetse t drejta a t zhdrejta: Kur iku?; Nuk m kujtohet kur e
lam takimin.
II. Lidhz kohore: Kur vdiq Sknderbeu, i biri ishte fare i ri.
III. Pjesz: Kur u b edhe ai!
si
I. Ndajfolje n fjali pyetse t drejta dhe t zhdrejta: Si jeni?; Nuk e di si u b kjo pun.
II. Lidhz:
a. krahasore-mnyrore: Erdhi si vinte prdit.
b. kohore: Si erdhn studentt, filloi msimi.
c. shkakore: Si nuk gjeti mbshtetje, nuk kmbnguli.
III. Pjesz: Mu duk si i mrzitur.
2. Nga ndajfolje kalohet n pjesza:
193

gati
I. Ndajfolje: Bhen gati; Rri gati;
II. Pjesz: Gati i barabart; gati sa un;
PLOT
I. ndajfolje: Dhoma ishte plot; e ka shtpin plot;
Kshtu ka ndodhur edhe me fjalt vetm, veanrisht etj.
II. pjesz: E priti plot pes vjet. Nga ajo ngjarje kishin kaluar plot njzet vjet
- Grupi i fjalve ku nga premra kalohet n pjes t pandryshueshme t ligjrats.
Q
I. Premr lidhor: Ai q erdhi ishte miku im m i ngusht.
II. Lidhz:
a. ftilluese: E di q punon do dit;
b. shkakore: I vinte keq q nuk e fitoi konkursin;
c. qllimore: Erdhi q t thot t vrtetn;
. rrjedhimore: Heshtja ishte e till, q ajo ndjeu mornica n trup;
III. ndajfolje n kuptimin prej asaj kohe; qysh: Q fmij kishte talent pr piktur;
IV. pjesz me nj emr t rass kallzore pr t treguar kohn e nisjes s nj veprimi: Q ditn
e par; q muajin e kaluar; ose me nj emr n rasn emrore; Q nga Tirana n Shkodr; ose
me numra me kuptim prmbledhs:Erdhn q t tre:
SE
I. Premr pyets: Me se erdhe? Mbi se e mbshtete kt q thua?
II. Lidhz:
a. ftilluese: E mori vesh se ku ishin;
b. shkakore:I donte, se ishin trima;
c. krahasore: M mir von se kurr;
III. Pjesz: Kush e besonte se!; Se nga u zhduk;

I. Premr:
a. pyets: po bn? N klas sht?
b. premr lidhor: Mori gjeti.
c. Pjesz: u knaqa! e pyet kot.
-Nga funksione joshnuese sht kaluar n fjal t tjera me funksione joshnuese.
-Nga parafjal n pjesza:
ME
I. Parafjal e rass kallzore: Motra me vllain; sht shok me t; Punon me kujdes.
II. Pjesz: Me t dgjuar emrin, u ngrit.
PR
I. Parafjal e rss kallzore: Dashuria pr prindrit.
II. Pjesz: E njihte pr njeri t mir.
Nga lidhza n pjesza:
DHE
I. Lidhz bshkrenditse kpujore: Msojm dhe punojn; Sipas vendit dhe kuvendi.
II. Pjesz pr t rritur fuqin shprehse t nj fjale: Dhe pranvera erdhi.
SIKUR
1. Lidhz
a. krahasore-mnyrore: Bnte sikur flinte; Hiqej sikur nuk dinte gj.
b. Ftilluese: Ndjeu sikur e kapi dikush.
II. Pjesz: Sikur nuk u knaq.; Ah, sikur t isha atje!
194

- Lvizje brenda s njjts prkatsi leksiko-gramatikore, t cilat n FGJSSH jepen si


kuptime t nj fjale:
KUSH
1. Premr pyets, i prdorur n fjali pyetse t drejta dhe t zhdrejta: Kush foli?; Nuk e di
kush erdhi)
2. Premr lidhor: Kush punon, fiton;
3. Premr i pacaktuar: At nuk e njeh kush; N m krkoft kush, tregoji ku jam.
CILI
I. Premr pyets: Cili sht?
II. Premr i pacaktuar: Ja cilt krkoi!
Nga ky parashtrim i shkurtr mund t nxjerrim kto prfundime:
S pari, fjalt me shum funksione leksiko-gramatikore jan t shumta n gjuhn shqipe dhe
n gjuh t tjera. Kjo dukuri duhet vshtruar si nj rrug pr pasurimin e leksikut t shqipes me
mjetet e veta.
S dyti, studimi i ktyre fjalve sht mjaft i rndsishm, si n rrafshin teorik, ashtu edhe n
at praktik. M s shumti, studimi i tyre i shrben praktiks shkollore pr msimdhnien e
gjuhs shqipe. Aq m shum q, n disa raste, gjat analizs morfologjike, vrehen gabime n
prcaktimin e prkatsis leksiko-gramatikore t tyre. Shembujt q sollm m sipr tregojn se
ka vshtirsi pr t gjetur nj kufi t prer mes nj funksioni dhe nj tjetri.
DETYR KURSI
Duke u nisur nga shembujt e msiprm, gjeni n fjalort e gjuhs s huaj q studioni se cilat
jan gjegjset e tyre. E argumentoni kt dukuri.
FJALA SHQIPE N VEND T FJALS S HUAJ
Mos i prdor!

Prdori!

O.K.
ao!
bravo!
dakord
n fakt
internacional-e
nacional-e
ortografi-a
ortoepi-a
kur-a
kuroj
kurohem
primar-e
pacifist-e
sekondar-e
heterogjen-e
koncentrohem
i,e koncentruar
homazh-i
konfrontoj (konfrontohem)

mir, n rregull
tung, mirupafshim!
t lumt!
pajtohem, po, e pranoj, jemi marr vesh
n t vrtet
ndrkombtar-e
kombtar-e
drejtshkrim-i
drejtshqiptim-i
mjekim-i
mjekoj
mjekohem
parsor-e
paqsor-e
dytsor-e (e dors s dyt)
i ndryshm, i przier, jo i njjt
prqendrohem
i,e prqendruar
nderim (pr t vdekurin)
ballafaqoj (ballafaqohem)
195

konfuzion-i
konfuz-e
aksident-i
i,e komplikuar
koincidenc-a
konkludoj
konkludim-i
kurioz-e
novitet-i (novacion-i)
vizavi
kontinuitet-i
inspirim-i
i,e inspiruar
inspiroj (inspirohem)
kapacitet-i
narrator-i
garderob-a
preventiv-a
masa preventive
kurajo-ja(kuraj)
eksperienc-a
influenc-a
influencoj (influencohem)
i,e influencuar
atraktiv-e
egoist-e
orvatem
orvatje-a
bilateral-e
bilingual-e
refer-i, arbitr
hezitoj
agresiv-e
balacoj
i,e balancuar
civilizoj
civilizim-i
i,e civilizuar
univers-i
universal-e
okupim-i
okupues-e
natalitet-i
mortalitet-i
origjin-a
prolongoj
intermediator-i
preferoj
prognoz-a

huti, ngatrrim, pshtjellim


i,e hutuar; i,e ngatrruar
fatkeqsi-a
i,e ndrlikuar
rastsi-a
nxjerr prfundimin, prfundoj
prfundim-i
kurreshtar-e
risi-a
prball
vazhdimsi-a
frymzim-i
i,e frymzuar
frymzoj (frymzohem)
mundsi, aftsi, fuqi
tregimtar-i
veshje (veshmbathje)
parandalim-i
masa parandaluese
guxim-i
prvoj-a
ndikim-i
ndikoj (ndikohem)
i,e ndikuar
trheqs-e
vetiak-e
prpiqem
prpjekje-ja
dypalsh-e
dygjuhsh-e
gjyqtar-i
ngurroj
i,e ashpr
barazpeshoj
i,e barazpeshuar
qytetroj
qytetrim-i
i,e qytetruar
gjithsi-a
gjithprfshirs-e
pushtim-i
pushtues-e
shtimi i popullsis, lindshmri-a
vdekshmri-a
prejardhje-ja; zanafill-a
zvarris, zgjat, shtyj pr m von
ndrmjets-i
paraplqej
parashikim-i
196

abuzoj
maltretoj
progres-i
selekcionoj
selekcionim-i
adekuat-e
divorc-i
i,e divorcuar (divorcohem)
valid-e
special-e
potencoj
neutral-e
neutralitet-i
koordinoj
komunitet
gjenerat-a
kualitet-i
kuantitet-i
gratis
linguistik-a
linguistik-e
linguist-i
dedikoj
legjitim-e
legjislativ-e
legjislativ-i
aprovoj
medicin-a
medicinal-e
konform me
dimension-i
persekutoj
i,e persekutuar
germ-a
disproporcion-i
presion-i
perfeksionoj
perfekt-e
deskripcion-i
prefekt-i
deskriptiv-e
insinuat-a
poen-i
pasagjer-i
supervajzer-i
pauz-a
prezent-e
prezenc-a
eveniment-i

keqprdor, shprdor (pr jofrymor)


keqtrajtoj (pr frymor)
prparim-i
przgjedh
przgjedhje-a
i,e prshtatshm,(-shme), gjegjs-e
shkurorzim-i
i,e shkurorzuar(shkurorzohem)
i,(e) vlefshm, (-shme)
i,e veant
theksoj, v n pah
asnjans-e
asnjansi-a
bashkrendoj
bashksi-a
brez-i
cilsi-a
sasi-a
falas
gjuhsi-a
gjuhsor-e
gjuhtar-i
kushtoj
i,(e) ligjshm, (-shme)
ligjvns-e
ligjvnie-a
miratoj
mjeksi-a
mjeksor-e
n prputhje me
prmas-a
prndjek
i,e prndjekur
shkronj-a
shprpjestim-i
trysni
prsos
i,e prsosur, i,e prkryer
prshkrim-i
kryebashkiak-u
prshkrues-e
shpifje, trillim,gnjeshtr
pik-a (shums:pikt)
udhtar-i
mbikqyrs-i
pushim-i
i,(e) pranishm, (-shme)
prani-a
ngjarje e veant, e rndsishme
197

eliminoj
inaugurim-i
inauguroj
avantazh-i
distanc-a
ambient-i
sekret-i
sekret-e
produkt-i
relevant-e
in memoriam
valorizoj
valorizim-i
multilateral-e
asamble-ja(parlament-i)
ombudspersoni
permanent-e
fushat elektorale
kontemporan-e
konfirmoj
insistoj
patriot-i
patriotizm-i
i,e sofistikuar
vikend-i
esenc-a
esencial-e
luk-u
apllauz-i
abort-i
adaptoj (adaptohem)
i, e adaptuar
adoptoj
i, e adoptuar
agrar-e
akcent-i
aks-i
alarmant-e
amorf-e
afirmoj (afirmohem)
i, e afirmuar
akt-i
aktivist-i
akumuloj
i, e akumuluar
farmaci-a
imediat
iluzor-e
impozant-e

mnjanoj
prurim-i
pruroj
eprsi-a
largsi-a
mjedis-i
fshehtsi-a
i,e fsheht
prodhim-i
i, e rndsishm,(-shme)
prkujtim-i
vlersoj
vlersim-i
shumpalsh-e
kuvend-i
avokati i popullit
i, (e) prhershm, (-shme)
fushat zgjedhore
bashkkohor-e
vrtetoj
ngulmoj, kmbngul, ngul kmb
atdhetar-i
atdhedashuri-a
i,e prkryer
fundjav-a
thelb-i
thelbsor-e
pamje-ja
duartrokitje-ja
dshtim-i
prshtat (prshtatem)
i, e prshtatur
birsoj, bijsoj
i, birsuar,e bijsuar
bujqsor-e
theks-i
bosht-i
shqetsues-e
i, e patrajt
pohoj dhe e bj dik t njohur (bhem i njohur)
i, e mirnjohur
vepr
veprimtar-i
grumbulloj
i, e grumbulluar
barnatore-ja
i,(e) menjhershm(-shme), i, (e) ngutshm(-shme)
i rrem, i gnjeshtrt
madhshtor-e
198

impresion-i
impresionues-e
dekompozoj
dekompozim-i
i, e dekompozuar
destinacion-i
i, e destinuar
detaj-i
detajoj
i, e detajuar
determinoj
determinim
i, e determinuar
devocion(devotshmri)
diferenc-a
direkt-e
indirekt-e
indirekt(ndajf.)
dislokoj
i, e dislokuar
distancohem
editorial-i
editor-i
efienc-a
efikas-e(efektiv-e)
gardian-i
alivani-a
alivanosem
albanofon-e
impuls-i
indeks-i
hemoragji-a
human-e
gri
blu
jeshil-e
analog-e
analogji-a
anglofon-e
anomali-a
aproksimativ-e
aproksimativisht
artikuloj
artikulim-i
artikull-i(gjuh.)
aspekt-i
atak-u
atakoj
atribut-i

prshtypje, mbres
mbreslns-e
shprbj
shprbrje-a
i, e shprbr
drejtim, vend i caktuar, vendmbrritje
i, e paracaktuar
hollsi-a, imtsi-a
primtoj
i, e primtuar
prcaktoj, vendos
prcaktim, vendosmri
i, e prcaktuar/vendosur
prkushtim-i
ndryshim-i
i, e drejtprdrejt
i, e trthort, n mnyr jo t drejtprdrejt
trthoras-azi
zhvendos
i, e vendosur
shpreh mospajtim
kryeartikull-i
botues-i
gatishmri-a (fuqi vepruese)
i, (e) frytshm(-shme)
roj-a
t fiktt
m bie t fikt
shqipfols-e
shtys, nxitje, hov, vrull
tregues-i
gjakrrjedhje(gjakderdhje)
i, (e) njerzishm(-shme)
i, e prhimt, ngjyr hiri
kaltr (i, e kaltr)
gjelbr (i, e gjelbr)
i, e ngjashm(-shme)
ngjashmri-a
anglishtfols-e
parregullsi-a
i, e prafrt
prafrsisht
nyjtoj
nyjtim-i
nyj-a
ana, pamja, pikpamja
sulmi, goditja
sulmoj, godas
cilsia, vetia, tipari
199

bracelet-a
barrier-a
biografi-a
bord-i
biond-e
brun-e
bulevard-i
buqet-a
certifikat-a
dekad-a
eksitoj (eksitohem)
eksitim-i
eksitues-e
i, e eksituar
eksploziv-i
eksplodues-e
eksplodon
ekstrem-e
ekuivalent-e
ekuivalenc-a
ekuivok-u
ekuivok-e
ekzagjeroj
ekzagjerohet
i, e ekzagjeruar
ekzakt-e
ekzemplarelektorat-i
elektoral-e
elaboroj
eventual-e
eventualisht
eventualitet-i
evidenc-a
evitoj
fiasko-ja
firm-a
firmos
firmosje
fokusoj
fokusohem
fokusim-i
fragment-i
fraktur-a
frankofon-e
frekuentoj
grekofon-e
indinjat-a
indinjoj

gazmore-ja
penges-a
jetshkrim-i
kshill-i
flokverdh
zeshkan-e
shtitore-ja
tuf-a
vrtetim, dshmi
dhjetvjetsh-i, dhjetvjear-i
ngacmoj, nxit, ndez (ngacmohem, nxitem)
ngacmimi, nxitja
ngacmues-e, nxits-e
i, e ngacmuar, nxitur
lnd plasse
shprthyes-e, plass-e
shprthen, plcet
i, (e) skajshm (-shme)
i, (e) barasvlefshm(-shme)
barasvler-a
mdyshja, keqkuptimi
i, (e) dykuptimshm(-shme)
zmadhoj, teproj
zmadhohet, teprohet
i,e zmadhuar, tepruar
i,e prpikt
kopje, cop
zgjedhs-it
zgjedhor-e
prpunoj, hartoj
i,(e) mundshm(-shme)
mundsisht, po qe nevoja
mundsi-a
pasqyr-a
shmag, mnjanoj
dshtim-i
nnshkrim(emr konkret)
nnshkruaj
nnshkrim(emr abstrakt)
prqendroj
prqendrohem
prqendrim-i
pjes, cop
thyerje-a
frngjishtfols-e
ndjek, shkoj rregullisht
greqishtfols-e
zemrat, zemrim
zemroj
200

i, e indinjuar
inerci-a
infektues-e
iniciativ-a
iniciator-i
inkasoj
inkasim-i
inkurajoj
inskenoj
inteligjenc-a
inteligjent-e
intervenoj
intervenim-i
injoranc-a
injorant-e
injoroj
itinerar-i
justifikoj
justifikim-i
kapitull-i
kaprio-ja
kapriioz-e
kardinal-e
kolektiv-e
kolektivisht
komponent-i
eksplorim-i
mazhoranc-a
memorje-a
megalomani-a
mentalitet-i
miop-e
miopi-a
neglizhenc-a
neglizhoj
neglizhent-e
ofendoj
ofendim-i
i, e ofenduar
orientoj
orientim-i
parantez-a
pastieri-a
princip-i
principial-e
prononcoj( prononcohem)
proporcion-i
disproporcional-e
provizor-e

i, e zemruar , i mbushur me zemrim


plogti, plogshti-a
ngjits-e
nism-a
nismtar-i
arktoj
arktim-i
prkrah, nxit, i jap zemr, trimroj
v n sken
zgjuarsi, menuri
i, e zgjuar, i, e, menur
ndrhyj
ndrhyrje-a
padituri-a
i,e paditur ,i,e pagdhendur
l mnjan, nuk i kushtoj vmendje, anashkaloj
rrugtim-i
shfajsoj, prligj, arsyetoj
shfajsim, prligjje, arsyetim
kreu
tek-a
tekanjoz-e
kryesor, thelbsor, qendror-e
i, e prbashkt
s bashku, bashkarisht
prbrs-i, pjes prbrse
hulumtim-i
shumic-a
kujtes-a
mendjemadhsi-a
mendsi-a
dritshkurtr
dritshkurtsi-a
pakujdesi-a
l pas dore, nuk kam kujdes
i,(e)pakujdesshm(-shme)
fyej
fyerje-a
i, e fyer
drejtoj
drejtim-i
kllap-a
mbltore-ja
parim-i
parimor-e
shpreh (shprehem)
prpjestim-i
shprpjestimor-e
i (e) prkohshm (-shme)
201

provizorisht
publikoj
publikim-i
puro
radikal-e
radikalisht
realizoj
(realizohet)
i, e realizuar
realizim-i
reciprok-e
refuzoj
refuzim-i
reperkusion-i
replik-a
represion-i
represiv-e
respektoj
respektim-i
i, e respektuar
restaurim-i
i, e restauruar
rezervuar-i
rigoroz-e
rigorozitet-i
sakrifikoj (sakrifikohem)
i,e sakrifikuar
sens-i
senzacion-i
senzacional-e
sensibil-e
sensibilitet-i
sinjifikant-e
situat-a
social-e
solid-e
spektator-i
spektakl-i
spektakolar-e
spiker-i, spikere-ja
spiritual-e
spontan-e
spontanisht
sporadik-e
spostoj (spostohem)
spostim-i
i, e spostuar
stabilitet-i
start-i

prkohsisht
botoj
botim-i
i,e pastr
rrnjsor-e
rrnjsisht
plotsoj, kryej, prmbush, sendrtoj
(plotsohet, kryhet, prmbushet
i,e plotsuar, i, e kryer, i,e prmbushur,
plotsim-i, kryerje-a, prmbushje-a, sendrtim-i
i, e ndrsjell, i,(e) dyanshm(-shme)
nuk pranoj
mospranim-i, kundrshtim-i
pasoj-a
kundrprgjigje-ja
shtypje-a (me dhun)
shtyps-e
nderoj, prfill
nderim-i, prfillje-a
i, e nderuar, i,e prfillur
rivendosje-a (pr regjime)
i, e rivendosur (jo pr objekte)
ujmbledhs-i
i,e rrept
rreptsi-a
flijoj, therorizoj, bj fli (flijohem, bhem fli)
i, e flijuar
ndjenj-a
buj-a
i, (e )bujshm(-shme)
i, (e )ndjeshm(-shme)
ndjeshmri-a
kuptimplot-e, domethns-e
gjendje-a
shoqror-e
i,(e)qndrueshm(shme), i, e thell, i, e shndosh
shikues-i
shfaqje madhshtore
shum e, i bukur, i,(e) mrekullueshm(-shme)
fols-i, folse-ja
shpirtror-e
i,( e) vetvetishm(shme)
vetvetiu
i,(e)rastsishm(-shme), jo i rregullt
zhvendos (zhvendosem)
zhvendosje-a
i,e zhvendosur
qndrueshmri-a
nisje-a, vija e nisjes
202

statuj-a
steril-e
sterilitet-i
stimuloj (stimulohem)
i,e stimuluar
stimulim-i
substanc-a
supersticion-i
supersticioz-e
suprem-e
supremaci-a
suprimoj
suprimim-i
telespektator-i
tempull-i
tentativ-a
tentoj
territorial-e
toksik-e
total-i
total-e
totalisht
transformoj
transformim-i
i,e transformuar
triumf-i
triumfoj
triumfues-e
turn-i
tutel-a
tutor-i
unanim-e
unanimisht
vigjilenc-a
vigjilent-e
violenc-a
violent-e
vizual-e
xhentil-e
xhentiles-a
koshienc-a
koshient-e
subkoshienc-a
subkoshient-e
leksion-i
rezistenc-a
rezistoj
rezistent-e
kompeticion-i

shtatore-ja
shterp-
shterpsi-a
nxit (nxitem)
i, e nxitur
nxitje-a
lnd-a
bestytni-a, besim i kot
bestyt-e
m e lart
eprsi-a
heq
heqje-a
teleshikues-i
faltore-ja
prpjekje-a
prpiqem
toksor-e
helmues-e
shuma e prgjithshme, gjithsej
i,e plot
trsisht
shndrroj
shndrrim-i
i,e shndrruar
ngadhnjim-i
ngadhnjej
ngadhnjyes-e
ndrres-a(ndrrim-i)
kujdestari-a
kujdestar-i
i (e)njzshm(-shme)
njzri
syeltsi-a
syelt
dhun-a
i (e) dhunshm(-shme)
pamor-e
i,(e) sjellshm(-shme)
njerzi-a
vetdije, ndrgjegje
i,(e) vetdijshm(-shme)
ndrdije-a
i,(e)ndrdijshm(-shme)
msim-i
qndrueshmri-a, qndres-a
i bj ball, duroj, qndroj
i,(e) qndrueshm(-shme)
gar-a
203

lider-i
lidershipi
mondial-i
kredibil-e
megaloman-e
monitorim-i
monitoroj
nominim-i
obstruksion-i
oficial-e
oficialisht
volum-i
suporti
i,e suportuar
suportoj
era
preferenca
aparenca
tretman-i
praktike
absorbimi
absorboj
sublim-e
inicoj
i,inicuar
inicimi
specifikoj
specifike
satisfaksion-i
egzagjeroj
i,e egzagjeruar
egzagjerimi
inovacion-i
konstruksion-i
risk-u
riskoj
ambientimi
ambientohem
devijoj
devijim-i
fenomen-i
apeli
verbal-e
diskreditim-i
diskreditoj
investigoj
investigim-i

kreu, udhheqs-i, drejtues-i


krert, udhheqsit, drejtuesit
botror-i (sport)
i, e besueshm(shme)
mendjemadh-e
mbikqyrje-ja
mbikqyr
emrim-i
pengim-i
zyrtar-e
zyrtarisht
vllim-i
mbshtetja, prkrahja
i,e mbshtetur, prkrahur
mbshtet, prkrah
epoka
paraplqimi
dukja
trajtim-i, mjekim-i
i, e prshtatshme
prthithja
prthith
madhshtor-e
nis, filloj
i,e nisur, filluar
nisja, fillimi
saktsoj
i,e veant
knaqsi-a
zmadhoj, teproj
i, e zmadhuar, tepruar
zmadhimi, teprimi
risi-a
ndrtim-i
rrezik-u
rrezikoj
prshtatja
prshtatem
shmang
shmangia
dukuri-a
thirrja
gojor-e
zhvlersim-i, mosbesim-i
zhvlersoj, nuk i z bes
hetoj, shqyrtoj
hetim-i, shqyrtimi, gjurmim-i

204

i, e investiguar
religjion-i
religjioz-e
jubile
opinion-i
deiziv-e
represioni
relevant-e
relaksohem
relaks-i
aksion-i
ofanziv-a
ofanziv-e
defenziva
defansiv-e
kalkulim-i
kalkuoj
detektoj
detektim-i
i, e detektuar
korrektoj
i, e korrektuar
korrektim-i
inkludoj
i, e inkluduar
impresionoj
impresionuese
i, e impresionuar
impresionlansoj
i, e lansuar
lansimi
spekuloj
i, e spekuluar
konstant-e
bazament-i
aproksimative
aproksimativisht
stabil-e
asocioj
i, e asociuar
asociacion-i
fluks-i
i, e devotshm(shme)
komik-e
strikt-e
ekselent-e
filtroj

i, e hetuar, shqyrtuar
fe-ja, besim-i
fetar-e,
prvjetor
mendim-i
vendimtar-e
shtypja, ndrydhja
prkats-e, i lidhur
qetsohem, lodhem
lodhj-a, pushim-i
veprim-i, vep()r-a
sulm-i
sulmues-e
mbrojtja
mbrojts-e
prllogaritje
prllogaris
zbuloj
zbulim-i
i, e zbuluar
korrigjoj
i, e korrigjuar
korrigjim-i
prfshij
i,e prfshir
l prshtypje, bj prshtypje
mbreslnse
i, e mahnitur
prshtypja, mbresa
fus, hedh
i, e futur, hedhur
hedhja
prflas
i, e pfolur
i, e qndrueshm(shme), vazhdueshm(shme)
themel-i
i, e prafrt
prafrsisht
i, e qndrueshm(shme)
shoqroj, lidh
i, e lidhur, bashkuar
shoqri-a, shoqat-a
dyndje-a
i, e prkushtuar
qesharak-e
i, e prpikt
i, e shklqyeshm(shme)
kulloj
205

BIBLIOGRAFIA
AGALLIU Fatmir, Pjesorja n gjuhn shqipe, SF, nr. 2, Tiran 1972
AGALLIU Fatmir, Sa rasa ka n gjuhn shqipe?, shtje t morfologjis s gjuhs s
sotme shqipe, Tiran, 1988
AGALLIU Fatmir, Sinkroni apo diakroni, shtje t morfologjis s gjuhs s sotme
shqipe, Tiran. 1988
AGALLIU Fatmir, Vzhgime mbi kuptimet e disa trajtave kohore, SF 1968/2
AHMETAJ Sala, Foljet kpujore dhe foljet funksionale n gjuhn shqipe, Studime
filologjike shqiptare, Akademia e Shkencave dhe e Arteve e Kosovs, Prishtin, 2007
ASHRSH, Studime mbi leksikun dhe mbi formimin e fjalve n gjuhn shqipe I,
Tiran, 1972
ASHRSH, Studime mbi leksikun dhe mbi formimin e fjalve n gjuhn shqipe II,
Tiran, 1972
ASHRSH, Studime mbi leksikun dhe mbi formimin e fjalve n gjuhn shqipe III,
Tiran, 1989
ASHRSH, Drejtshkrimi i gjuhs shqipe, IGJL Tiran, 1973
ASHRSH, Pr pastrtin e gjuhs shqipe, Fjalor, IGJL, Tiran,1998
ASHRSH, Fjalor drejtshkrimor i gjuhs shqipe, Tiran,1976
ASHRSH, Fjalor i shqipes s sotme, Tiran, 2004.
ASHRSH, Fjalor i gjuhs s sotme shqipe,Tiran,1980
ASHRSH, Fjalor i gjuhs shqipe, Tiran, 2006
BUCHHOLZ Oda, Mbi grshetimin e aspekteve morfologjike e sintaksore tek rasat n
gjuhn shqipe (shqyrtuar pr rasat gjinore, dhanore e rrjedhore), GJA (Seria e
shkencave filologjike), VII, 1977
ABEJ Eqrem, Pr pastrtin e gjuhs, shtje t norms letrare, Prishtin, 1980
abej Eqrem, Studime gjuhsore, I, Prishtin, 1968
ELIKU Mehmet, shtje t shqipes standarde, Tiran, 2001
ELIKU Mehmet, Kategorizimi i formave t pashtjelluara t foljes n gjuhn e sotme
shqipe (gerundi) dhe Trajtat e prcjellores n gjuhn e sotme letrare shqipe, Gjuha
jon, 1984, 1 dhe 2

206

ELIKU Mehmet, Mbi disa shtje problemore t morfologjis s gjuhs s sotme


shqipe, Seminari XVIII Ndrkombtar pr Gjuhn, Letrsin dhe Kulturn Shqiptare,
Tiran, 1996
ELIKU, Mehmet, Objektivat kryesor t gjuhsis shqiptare n gjysmn e par t
shek. XX, Seminarinr.23/1, Prishtin, 2004
SHTJE t fonetiks dhe gramatiks s shqipes s sotme, I, Tiran, 1972
SHTJE t gramatiks s shqipes s sotme II, Tiran, 1975
SHTJE t norms letrare, Instituti Albanologjik, Prishtin, 1980
ITAKU

Flutura,

Kritere

klasifikimit

fjalve

sipas

fjalformimit,

Seminarinr.22/1, Prishtin, 2003 dhe n Gjuha jon 1-4, Tiran, 2005


ITAKU, Flutura, Terminologjia gjuhsore n Gramatikat e gjuhs shqipe t gjysms
s par t shekullit XX (me vshtrim t posam n terminologjin e fjalformimit),
Seminarinr.23/1, Prishtin, 2004
DEMIRAJ Shaban, shtje t sistemit emror t gjuhs shqipe, Tiran 1972
DEMIRAJ Shaban, Prirjet kryesore n strukturn morfologjike t gjuhs s sotme
letrare shqipe, SF, 1984, nr.4
DEMIRAJ Shaban, Rreth kategoris s shquarsis e t pashquarsis n gjuhn
shqipe, SF 1969/4 dhe n shtje t sistemit emror t gjuhs shqipe, Tiran, 1972
DEMIRAJ Shaban, Rreth kategorive gramatikore t mnyrs dhe t kohs n gjuhn
shqipe, SF1977/3
DEMIRAJ Shaban, Rreth ndrrimit t gjinis s emrave n shums n gjuhn shqipe,
vshtruar edhe n prqasje me rumanishten, SF 1966/4 dhe n shtje t sistemit
emror t gjuhs shqipe, Tiran, 1972
DEMIRAJ Shaban, A ka ndikime t huaja n strukturn morfologjike t shqipes,
Gjuha jon, , nr.2,1981
DHRIMO Ali, Formimi i mbiemrave n gjuhn e sotme shqipe, shtje t gramatiks
s shqipes s sotme, Tiran, 1975
KELMENDI Tafil, Funksionet e kohs s pakryer t dftores n shqipen e sotme
letrare, Prishtin, 1993
LAFE Emil, Disa tipare kryesore t fjalformimit n shqipen e sotme, Seminari 22,
Prishtin, 2004

207

LAFE Emil, Lufta pr pastrtin e gjuhs n kohn ton, n Studime mbi leksikun dhe
formimin e fjalve n gjunn shqipe, III, 1989
LAFE Emil, Rreth norms s sotme n formimin e shumsitt emrave, n Probleme
aktuale t kulturs s gjuhs shqipe, Prishtin, 1983
LIKAJ Ethem, Disa shtje t kategoris gramatikore t diatezs n gjuhn shqipe, SF,
nr. 4, Tiran, 1970
MEMISHA Valter, Dukuri semantike gjat formimit t mbiemrave prejpjesor n
gjuhn shqipe, Gjirokastr, 1999
MEMUSHAJ Rami, Pr shqipen standarde, Tiran, 2012
MEMUSHAJ Rami, Morfologji e eptimit t shqipes standarde, Tiran, 2012
RAKA Fadil, Trajtimi i foljeve modale n mjetet e kodifikimit t shqipes, Seminari
nr.21, Prishtin, 2003
SAMARA Mio, Parafjalt n shqipen e sotme, Tiran, 1999
SPAHIU, Agim, A prbjn lokucionet nj mnyr t veant t fjalformimit,
Seminari...nr.22, Prishtin, 2004
XHUVANI Aleksandr, Vepra I, Tiran, 1980
XHUVANI Aleksandr-ABEJ Eqrem, Parashtesat e gjuhs shqipe, 1956, ASHRPSH
XHUVANI Aleksandr-ABEJ Eqrem, Prapashtesat e gjuhs shqipe, 1962
ASHRPSH

208

MORFOLOGJIA E ZBATUAR

(Tekst pr studentt e degve t gjuhve t huaja)

Prgatitur nga
Prof. dr. ALI JASHARI, Universiteti i Kors
Prof.Ass.Dr. FLUTURA ITAKU, Universiteti i Prishtins

Shypur n tetor 2013


N shtypshkronjn Zero Print

Katalogimi n botim (CIP)


Biblioteka Kombtare dhe Universitare e Kosovs
811.18366(075.8)
Morfologjia e zbatuar : (pr studentt e degve t gjuhve t huaja) /
prgatitur nga Ali Jashari, Flutura itaku. - Prishtin : Zero Print, 2013.
209 f. ; 24 cm.
Parathnie : f. 3-5. Bibliografia : f. 214-217
1.

Jashari, Ali

2. itaku, Flutura

ISBN 978-9951-655-06-4

209

210