Anda di halaman 1dari 2091

AKADEMIA E SHKENCAVE E RPS T SHQIPRIS

INSTITUTI I GJUHSIS DHE I LETRSIS

FJALOR
I GJUHS S SOTME SHQIPE
(me rreth 41.000 fjal)

TIRAN 1980

HARTUAR NN DREJTIMIN E PROF. ANDROKLI KOSTALLARIT


(KRYEREDAKTOR).
REDAKTOR: BASHK. VJ. SHK. JANI THOMAJ, BASHKPUNTOR
SHKENCOR XHEVAT LLOSHI, MIO SAMARA.

HARTUES: PROF. ANDROKLI KOSTALLARI, BASHK. VJ. SHK. JANI THOMAJ,


BASHKPUNTOR SHKENCOR XHEVAT LLOSHI, MIO SAMARA, JOSIF KOLE,
PALOK DAKA, PAVLI HAXHILLAZI, HAJRI SHEHU, FERDINAND LEKA, EMIL LAFE,
KORNELJA SIMA, THANAS FEKA, BEATRICE KETA, AGIM HIDI

PARATHNIE......................................................................................................................................4
A.........................................................................................................................................................19
B.........................................................................................................................................................78
C.........................................................................................................................................................78
.........................................................................................................................................................78
D.........................................................................................................................................................78
DH......................................................................................................................................................78
..........................................................................................................................................................78
F..........................................................................................................................................................78
G.........................................................................................................................................................78
GJ........................................................................................................................................................78
H.........................................................................................................................................................78
I...........................................................................................................................................................78
J..........................................................................................................................................................78
K.........................................................................................................................................................78
L..........................................................................................................................................................78
LL.......................................................................................................................................................78
M........................................................................................................................................................78
N.........................................................................................................................................................78
NJ........................................................................................................................................................78
O.........................................................................................................................................................78
P..........................................................................................................................................................78
Q.........................................................................................................................................................78
R.........................................................................................................................................................78
RR.......................................................................................................................................................78
S..........................................................................................................................................................78
SH.......................................................................................................................................................78
T..........................................................................................................................................................78
TH.......................................................................................................................................................78
U.........................................................................................................................................................78
V.........................................................................................................................................................78
X.........................................................................................................................................................78
XH......................................................................................................................................................78
Y.........................................................................................................................................................78
Z..........................................................................................................................................................78
ZH.......................................................................................................................................................78

PARATHNIE
Leksikografia sht dega m e hershme e gjuhsis son, e cila e ka filluar jetn e vet me
Fjalorin latinisht-shqip t Frang Bardhit (1635). Po, pr arsyet historike q dihen, hapi i par pr t
hartuar nj fjalor t gjuhs shqipe u b vetm n gjysmn e dyt t shekullit XIX, n kohn e
Rilindjes Kombtare, nga gjuhtari e atdhetari i shquar Konstandin Kristoforidhi. Fjalori i tij, i cili u
botua me 1904 dhe mori nj jet t re me prpunimin q iu be nga prof. dr. Aleksandr Xhuvani,
ishte nj vepr shum e rndsishme n prpjekjet e rilindsve pr t hedhur themelet e nj gjuhe
letrare kombtare. Por ky nuk ishte ende nj fjalor shpjegues n kuptimin e plot t fjals. Hartimi i
nj fjalori t till u be i mundshm vetm pas lirimit t Shqipris. Me 1954 u botua nga Institute i
Shkencave Fjalori i gjuhs shqipe i pari fjalor shpjegues i mirfillt, q prgjithsoi n mnyr
kritike arritjet e fjalorve t mparshm, i zgjeroi e i thelloi kto me fjal e shprehje t tjera t
gjuhs s folur e t shkruar dhe el nj etap t re n rrugn e leksikografis son. Ai ndihmoi
shum pr njohjen e gjuhs amtare dhe pr njsimin e norms gjuhsore. Por zhvillimi i jets son
socialiste n t gjitha fushat, n mnyr t veant prparimi i arsimit, i kulturs e i shkencs dhe
vet zhvillimi i gjuhs letrare i shtruan gjuhsis son detyrn pr t ecur m tej, pr t hartuar nj
fjalor t ri shpjegues, sa me normativ, me nj fjals m t gjer e me sistemor, me frazeologji m
t pasur dhe me krkesa ideo-shkencore m t larta.
Nj fjalor i till nuk mund t mbshtetej m vetm te fjalort e mparshm. Pr t duhej
krijuar nj mbshtetje e re lndore dhe duheshin zgjidhur nga pozitat e gjuhsis marksiste nj
varg problemesh themelore teorike, t prgjithshme e t veanta; duke pasur parasysh veorit e
gjuhs shqipe dhe fazn e sotme t zhvillimit t gjuhs son letrare kombtare.
Nj erek shekulli m par visari i fjalve e i frazeologjis s gjuhs son amtare nuk ishte
paraqitur n nj fjals pak a shum normativ me gjer sesa u dshmua n Fjalorin e 1954-s. Nga
e kaluara ne nuk trashguam asnj kartotek shkencore t leksikut t shqipes. Kartoteka t tilla
jan t domosdoshme qoft pr hartimin e fjalorve mbi baza t drejta, sistemore e objektive,
qoft pr studimin e thelluar t leksikut e t gjuhs n prgjithsi. Prandaj q nga viti 1955
punonjsit e Sektorit t Leksikologjis e t Leksikografis t Institutit t Historis e t Gjuhsis
filluan hulumtime t organizuara e t pandrprera pr t mbledhur fjaln e shprehjen shqipe nga
goja e popullit sipas kritereve shkencore t prcaktuara mire. pr kt dhan ndihmn e tyre edhe
mjaft bashkpuntor t jashtm, sidomos arsimtar. Krahas ksaj, u voln mijra fjal e shprehje
nga krijimtaria gojore popullore, nga veprat kryesore q nga Rilindja e ktej dhe n mnyr t
veant nga letrsia e botuar pas lirimit. Me kt lnd, pas nj pune shumvjeare u krijua pr
here t par te ne Kartoteka e Leksikut t Shqipes (KLSh), e cila prfshin sot mbi 150 mij fjal nga
gjuha e folur dhe e,shkruar (t dshmuara e t zbrthyera n rreth tre milion skeda). Kshtu,
njohja e leksikut t shqipes u zgjerua shum dhe u be m e thell e sistemore. Ajo po bhet do
dit m e plot nga hulumtimet e vjeljet e reja, t cilat vijojn pa ndrprerje, sepse gjuha e popullit
mbetet kurdoher nj burim i pashtershm dhe visari i fjalve e i shprehjeve t gjuhs son letrare
sht vazhdimisht n lvizje, zhvillohet e pasurohet me ritme gjithnj m t shpejta. Pikrisht te kjo
baz e re lndore mbshtetet Fjalori i gjuhs s sotme shqipe q po botojm. Krahas Kartoteks
s Leksikut pr kt fjalor jan shfrytzuar edhe Kartoteka e Gramatiks e Kartoteka Dialektologjike
e Institutit t Gjuhsis e t Letrsis. Gjat hartimit t Fjalorit jan pasur parasysh, gjithashtu,
fjalort e mparshm t shqipes. Kta fjalor jan shfrytzuar kurdoher me sy kritik n dritn e
parimeve e t krkesave t reja shkencore, t lnds s KLSh dhe t studimeve gjuhsore t
derisotme.
Parimet teorike t Fjalorit t gjuhs s sotme shqipe, t prpunuara gjat shum vjetve, u
shqyrtuan n mbledhje t gjra t gjuhtarve tan, u botuan n vitin 1968 dhe u plotsuan me
von pas Kongresit t Drejtshkrimit. Duke u mbshtetur n konceptin materialist e historik pr
gjuhn si dukuri shoqrore dhe duke e par fjaln si njsi themelore t saj, ky fjalor niset e
prshkohet nga nj vlersim i ri teorik i norms gjuhsore, i fjalsit, i frazeologjis e i thnieve, si
edhe i prmbajtjes kuptimore t fjals. N t gjen nj shprehje t vetdijshme e vrteta historike se
sot populli shqiptar ka nj gjuh letrare kombtare t vetme, t njsuar e t prbashkt, me tipare
mjaft t prcaktuara dhe me prirje t qarta zhvillimi. Kjo gjuh, q u kristalizua n epokn e
lavdishme t socializmit, sht forma m e prpunuar, m e lart e gjuhs s kombit shqiptar dhe
prdoret sot n t gjitha sferat e veprimtaris shoqrore. Kodifikimi i norms s saj drejtshkrimore,
q nnkupton, n thelb, edhe ngulitjen e prgjithshme t strukturs fonetike, gramatikore e
leksikore t gjuhs letrare, gjeti miratimin e gjer t kombit tone n Kongresin e Drejtshkrimit dhe
sht mishruar n veprat Drejtshkrimi i gjuhs shqipe dhe Fjalori drejtshkrimor. Norma

gramatikore sht kodifikuar n veprn shkencore Fonetika dhe gramatika e gjuhs s sotme
letrare shqipe e n nj varg tekstesh msimore t kohs son. Kto vepra kan ndihmuar e po
ndihmojn edhe pr ngulitjen e drejtshqiptimit. N Fjalorin e gjuhs s sotme shqipe gjen
shprehjen e vet m t gjer kodifikimi i norms leksikore dhe plotsohet zbatimi i norms
morfologjike, drejtshkrimore e drejtshqiptimore, pr t cilin veprat e lartprmendura kan qen nj
mbshtetje e shndosh.
N kt fjalor lexuesi gjen prgjigje t drejtprdrejta pr disa krkesa njkohsisht: dhe sht
prbrja e leksikut t shqipes s sotme dhe trajta letrare e do fjale, cilat jan trajtat kryesore
gramatikore t fjals dhe si duhen shkruar e shqiptuar drejt kto, 'kuptim a 'kuptime ka fjala si
njsi leksiko-gramatikore, 'ngarkesa stilistikore e shprehse-emocionale e dallojn at dhe si
prdoret n togjet e lira e t qndrueshme n sferat e n ligjrimet e ndryshme.
Pas lirimit, kur masat e gjera punonjse q ndrtojn shoqrin socialiste nn udhheqjen e
Partis, kan zhvilluar e zhvillojn nj veprimtari shum t dendur politiko-shoqrore, ekonomike e
kulturore, edhe veprimtaria e tyre krijuese gjuhsore sht rritur si kurr ndonjher. Kjo
pasqyrohet si n gjuhn e folur t popullit, ashtu edhe n gjuhn e botimeve t t gjitha llojeve. N
kto kushte historike t pakrahasueshme gjuha jon letrare ka marr nj zhvillim t pashoq.
Leksiku i saj, n radh t par ai q ka prdorim t gjer, sht pasuruar e ndryshuar shum: me
njrn an, jane njohur me thell e jan vn n prdorim m t gjer vlerat e burimit t gjall
popullor e t trashgimit nga gjuha e shkrimit dhe, me ann tjetr, jan krijuar mijra fjal e
shprehje t reja me mjetet e vet shqipes. Shum fjal jan zgjeruar me kuptime a me ngjyrime t
reja kuptimore. Fjal e shprehje t ndryshme kan dal nga prdorimi ose e kan humbur gjallrin
e mparshme. Zhvendosje t rndsishme jan br n shtresat stilistikore t leksikut dhe kufijt e
tyre jan prvijuar me mir. Kto procese kan sjell edhe ndryshime t jashtme, rritjen e
vrullshme sasiore t fjalve e t shprehjeve t shqipes, edhe ndryshime t brendshme, lvizjen,
pasurimin e diferencimin e vlerave kuptimore e funksionale t njsive leksikore e frazeologjike. T
gjitha kto ndryshime, n fund t fundit, kan nj vler cilsore historike. Ato e kan ngritur
gjuhn letrare t kombit tone n nj shkall m t lart, i kan sjell e i sjellin gjak t ri, c kan
prtrir e kndellur dhe e kan br shum m t pasur e m t zhdrvjellt se prpara lirimit.
N kt rrug zhvillimi pas lirimit sht br nj rindrtim i brendshm i vet leksikut t gjuhs
letrare, si edhe nj ristrukturim i tij shoqror, thelbi i t cilit shtprocesi dialektik e i njkohshm i
rritjes s vlerave kulturore t vet gjuhs letrare kombtare dhe i demokratizimit t saj, i jorcimit
t karakterit t saj popullor e t lidhjevet saj me gjuhn e folur t popullit n vijn e ngritjes s
kulturs s masave punonjse e t kulturs s tyre gjuhsore veanrisht. Kjo do t thot se pas
lirimit sht rritur shum vlera e rndsia kulturore e shoqrore e leksikut t gjuhs letrare shqipe
n prgjithsi. Nj zhvillim i till sht pasqyruar me kujdes t veant n Fjalorin e gjuhs s
sotme shqipe: pr t zgjedhur e pr t shpjeguar fjalt, pr t prcaktuar ndrtimin e tyre e trajtat
prfaqsuese dhe pr t'i vlersuar ato nga pikpamja e norms gjuhsore kombtare n t gjitha
rrafshet ky fjalor sht mbshtetur kryesisht n lndn gjuhsore t ktyre katr dhjetvjearve t
fundit, n prirjet e zhvillimit t gjuhs letrare shqipe t kohs son. Por termi gjuha e sotme
shqipe nuk prfshin vetm kt periudh. Ai ka caqe kohore m t gjera. Themelet e gjuhs s
sotme letrare kombtare, n tr sistemin e saj, u hodhn q gjat Rilindjes. Lnda kryesore pr
kto themele ishte gjuha e gjall e popullit, por n to u derdhn edhe vlerat m t mira t tradits
shkrimore t shekujve t kaluar e t krijimeve t Rilindjes Kombtare. Prandaj caqet historike t
leksikut t gjuhs s sotme shqipe dhe t Fjalorit q po botojm prjshijn periudhn q nga
Rilindja e ktej, duke pasur parasysh se letrsia artistike e Rilindjes, publidstika e.saj prparimtare,
mendimi shkencor i prparuar i asaj periudh hyjn si nj trashgim i shquar i s kaluars n
kuliurn tone kombtare t sotme.
Fjalori i gjuhs s sotme shqipe sht nj fjalor i tipit t mesm q synon t zgjidh
njkohsisht dy detyra: a) t jape shpjegimet dhe normat e prdorimit t fjalve e t shprehjeve q
kan zn tashm nj vend t qndrueshm n gjuhn e sotme letrare shqipe; b) t hedh n
prdorim fjal e shprehje pak t njqhura ose t panjohura, sidomos t gurrs popullore, q deri me
sot nuk jan pasqyruar n fjalor e nbotime t tjera, por q i kan t gjitha vlerat e mundsit pr
t qen pjes e pandar fondit leksikor e frazeologjik t gjuhs son letrare kombtane. T dyja
kto detyra jan ndrthurur e shkrir n Fjalor n mnyr organike. Boshti udhheqs i ksaj
ndrthurjeje aktive sht synimi i Fjalorit pr t'i ruajtur me kujdes t veant gjuhs amtare visarin
e saj origjinal e t pasur, pr t'i hedhur n qarkullim sa m t gjer fjalt e shprehjet shqipe,
krijimet e popullit dhe krijimet e autorve t veant, t mjeshtrve t gjuhs.
Vendin kryesor n kt fjalor e zn fjalt e gjuhs shqipe t kohs son q kan nj
prdorim t prgjithshm, si edhe njsit frazeologjike, thniet e togjet me tipike q tregojn jetn
e gjall t fjals n gjuhn e shkruar e t folur. Me to afrohen edhe termat e fushave t ndryshme.

e n radh t par termat e fushs politiko-shoqrore e ideologjike, q jan br prone e masave


t gjera t qytetit e t fshatit. Krahas ksaj pjese themelore e shum aktive t leksikut t shqipes,
Fjalori prfshin edhe disa shtresa e kategori fjalsh e shprehjesh meprdorim m t kufizuar. T
tilla jan, p.sh., fjalt q lidhen me historin e me jetn e kaluar t popullit tone, me fusha t
caktuara t prodhimit bujqsor, blegtoral, zejtar etj., me banesn popullore e me mnyrn e
jetess n njrn a n tjetrn krahin, me botn bimore e shtazore, me mjeksin popullore, me
historin e me kulturn e popujve t ijer, me fete e ndryshme, me mitologjin etj. Nga fjalt
ndrkombtare jan prfshir vetm ato q kan nj prdorim t gjer n leksikun e prgjithshm
ose n tefminologjin m t prhapur t kohs son. Duke pasur si qllim t veant t ndihmoj
drejtprdrejt pr pastrimin e gjuhs son letrare nga fjalt e huaja t panevojshme e pr pasurimin
e saj t mtejshm me fjal e shprehje shqipe, Fjalori i jep fjalt e huaja n mnyr mjaft t
kufizuar dhe vetm ather kur jan t domosdoshme pr t kuptuar letrsin politike, artistike e
shkencore t prgjithshme q nga Rilindja e ktej ose kur prdoren gjallrisht n gjuhn e sotme
shqipe me ngjyrime t caktuara stilistikore e emocionale. Krahas ksaj, n mjaft raste, n Fjalor i
tregohet lexuesit se me 'fjal shqipe mund t zvendsohen fjalt e huazuara nga gjuht e tjera.
Si sht prmendur me lart, prve fjalve, Fjalori jep n mnyr t gjer e sistemore edhe
frazeologjin e gjuhs s sotme shqipe, sidomos frazeologjin popullore. Njsit frazeologjike, t
cilat jan krijuar e latuar gjat shekujve dhe jan trashguar brez pas brezi, jepen jo vetm pr t
treguar jetn e fjalve. Duke qen n shumicn e rasteve barasvlers t fjalve, ato prbjn edhe
nj pasuri t mvetsishme e t pazvendsueshme t gjuhs shqipe, jan nj lnd themelore
ndrtuese e saj, e plotsojn dhe e zgjerojn fjalorin e saj, i sjellin atij ngjyrime kuptimore,
stilistikore e shprehse-emocionale t veanta, japin mundsi q mendimi t shprehet n mnyr
sa m t thukt dhe e bjn gjuhn tone amtare m t larmishme, m t shkatht e m t
fuqishme.
T gjitha fjalt dhe njsit frazeologjike t gjuhs shqipe Fjalori i ka vlersuar si pasuri t
prbashkt kulturore t popullit shqiptar. Vlersimi i do fjale e i do shprehjeje sht br jo duke
u nisur nga burimi i saj krahinor a letrar, por sipas vlers objektive q ka ajo n strukturn leksikore
t gjuhs s sotme letrare kombtare: sht pasur parasysh nse fjala i sjell apo jo ndonj pasurim
leksikut t sotm letrar, nse ndihmon pr thellimin e pastrtis s gjuhs letrare shqipe, nse e
zgjeron larmin e mjeteve t saj stilistikore e shprehse etj. dhe nse lidhet me shtresat leksikore q
rriten e zhvillohen apo me ato q rrgjohen e shuhen. Ky sht parimi themelor q ka udhhequr
zgjedhjen e fjalve e t frazeologjis. Zbatimi i tij ka synuar q prbrja e fjalsit dhe e frazeologjis
t'u prgjigjet gjendjes s vrtet t gjuhs s sotme letrare shqipe dhe prirjeve t zhvillimit t saj t
mtejshm. Me nj synim t till sht br n Fjalor edhe zbrthimi kuptimor i fjalve e
shpjegimi i tyre, si edhe prcaktimi i sferave t prdorimit e i ngarkesave stilistikore. Vmendje e
posame u sht kushtuar fjalve mestruktur t gjer kuptimore, tek t cilat mbshteten edhe
shum fjal t tjera, t prejardhura e t prbra. N prgjithsi sht pasur parasysh q Fjalori i
gjuhs s sotme shqipe~ sht fjalor filologjik, gjuhsor dhe jo enciklopedik: si rregull, n t
shpjegohen fjalt e njsit frazeologjike dhe nuk cilsohen e nuk zbrthehen sendet e dukurit e
ndryshvie q shnohen prej tyre. Grupi hartues ka synuar q shpjegimi t jet sa me i qart e i
thjesht, pa ulur krkesat themelore shkencore. Shpjegimet e vlersimet e fjalve e t shprehjeve
mbshteten n ideologjin proletare, marksiste-leniriiste, n pozitat e shoqris son socialiste.
N historin e leksikografis son nj prpunim shkencor kaq i gjer e i shumanshm i
leksikut dhe i frazeologjis s gjuhs shqipe po bhet pr here t pare. Ai ka krkuar t kaprcehen
mjaft vshtirsi, duke u mbshtetur n arritjet e n prvojn e de.gve t ndryshme t gjuhsis
son, si edhe n gjuhsin m t prparuar botrore. Grupi hartues sht i vetdijshm se,
sidomos n kt botim t pare, ky fjalor ka edhe t meta e zbrazti, t cilat duhen kaprcyer n
botimet e mvonshme. S'ka dyshim se n t ardhmen njohja e visarit shum t pasur t gjuhs
son dhe prpunimi leksikografik i tij do t zgjerohen e do t thellohen m tej, ashtu si do t
shtohen e do t thellohen edhe njohurit shkencore pr gjuhn shqipe e pr historin e saj. Jemi t
bindur se pr kt do t ndihmojn shum edhe lexuesit e ktij fjalori, t diet i ftojm t'i drgojn
Institutit t Gjuhsis e t Letrsis vrejtjet e sugjerimet e tyre, si edhe fjal e shprehje q nuk
prfshihen n kt vepr.
Fjalori i gjuhs s sotme shqipe sht vepr kolektive e punonjsve t Sektorit t
Leksikologjis e t Leksikografis dhe t Sektorit t Kulturs s Gjuhs e t Terminologjis t
Institutit t Gjuhsis e t Letrsis. Parimet e tij teorike jan hartuar nga prof. Androkli Kostallari, i
cili ka br edhe prpunimin trsor e redaktimin prfundimtar t gjith Fjalorit. Prpunimi e
redaktimi i pjesve prkatse sht br nga bashk. vj. shk. Jani Thomaj dhe nga bashkpuntort

shkencore Xhevat Lloshi e Mio Samara. Nga hartuesit jan punuar fjalt e shkronjave t veanta
ose t disa shkronjave. pr ndrtimin e Kartoteks s Leksikut t Shqipes dhe pr nj varg detyrash
q i paraprin hartimit t ktij fjalori kan punuar edhe ish-punonjsit e Sektorit t Leksikologjis e
t Leksikografis bashk. vj. shk. Anton Krajni, bashk. vj. shk. Pashko Geci, bashkpuntort
shkencore Vask Milkani, Myrteza Kazadej e Sofokli Gjermeni. Detyra t veanta teknike jan kryer
nga bashk. shk. Palok Ddka e Nikoleta Cikuli.
Pr Fjalorin kan ndihmuar edhe punonjsit e sektorve t tjer gjuhsor t Institutit, ndr
t diet nj ndihm t muar ka dhn prof. Eqrem abej me nj varg sqarimesh etimologjike; pr
terma t gramatiks e t fonetiks kan ndihmuar prof. Mahir Domi, bashk. vj.shk. Spiro Floqi,
doc. Anastas Dodi dhe bashkpuntort shkencor Menella Totoni, Enver Hysa, Seit Mansaku.
Gjat hartimit t Fjalorit u bn kshillime pr termat e fushave t ndryshme me institucionet
shkencor t Akademis s Shkencave, me fakultetet e Universitetit t Tirans, me Institutin e
Studimeve Marksiste-leniniste pran KQ t PPSh, me disa katedra t Shkolls s Lart t Partis V.
I. Lenin, me Akademin Ushtarake me Institutin e Studimeve Pedagogjike, me Shtpin Botuese t
Librit Shkollor, si edhe me specialist t veant. Nj ndihm t cilsuar pr shpjegimin e mjaft
termave t shkencs e t tekniks kan dhn sidomos prof. Kol Paparisto, prof. Luan Omari,
prof. Zija Xholi, prof. Arben Puto, prof. Hekuran Mara, prof. Deko Rusi, prof. Bujar Hoxha, prof.
Hasan Banjo,, prof. Menella Karajani, prof. Muharrem Frashri, bashk. vj. shk. Ndoc Rakaj, doc.
Aleko Minga, doc. Mina Naqo, prof. Sotir Kuneshka, doc. Sknder Koja, prof. Pandi Geo, doc.
Mevlan Kabo, doc. Temo Mandili, prof. Islam Zeko, bashk. vj. shk. Koo Bihiku, bashk. shk. Jorgo
Bulo, prof. Zihni Sako, prof. Alfred Ui, bashk. vj. shk. Qemal Haxhihasani, Sotir Temo, Ismet
Hizmo. pr nj varg huazimesh hartuesit jane mbshtetur edhe te dorshkrimi i fjalorit t Tahir
Dizdarit Orientalizmat n gjuhn shqipe. Fjalori u shqyrtua disa here n grupe t gjera
gjuhtarsh e n Kshillin Shkencor t Institutit; kto shqyrtime ndihmuan pr t br nj varg
prmirsimesh n dorshkrimin e pare. Nj ndihm t veant dhan me vrejtjet e me sugjerimet
e tyre recensentt prof. Mahir Domi dhe bashk. vj. shk. Jorgji Gjinari. Vrejtje e sugjerime t
dobishme u bn edhe nga Seksioni i Shkencave Shoqrore e nga Kshilli i Botimeve i Akademis
s Shkencave, i kryesuar nga prof. Aleks Buda. Grupi hartues i ka mirpritur t gjitha kto vrejtje e
kshillime dhe sht prpjekur edhe n fazn e fundit t puns ta prmirsoj Fjalorin nga disa
an.
Ne shpresojm se kjo vepr e re prgjithsuese, e cila u be e mundshme nga kujdesi i veant
i Partis dhe i pushtetit popullor pr gjuhn e kombit tone dhe pr shkencn gjuhsore shqiptare,
nga arritjet e gjuhsis son e t shkencave t tjera albanologjike pas lirimit, nga dashuria dhe
nderimi q ka do shqiptar pr gjuhn amtare, do t jet nj mjet i ri me rreze t gjer veprimi q
do t ndihmoj pr rritjen e mtejshme t kulturs gjuhsore t masave, pr t prmirsuar gjuhn
e stilin e t gjitha botimeve, pr t thelluar punn me gjuhn n shkolln tone e, n prgjithsi, pr
t'ua zgjeruar brezave t rinj njohurit pr gjuhn amtare, pr ta forcuar te do shqiptar dashurin
e krenarin pr fjaln shqipe, dashurin pr tokn mm.

SHPJEGIME PR NDRTIMIN E FJALORIT


Pr t ndihmuar ata q prdorin kt fjalor po japim shpjegimet m t nevojshme pr gjith lndn q
prfshihet n t, pr ndrtimin e prgjithshm t tij dhe t artikullit pr do fjal, pr zbrthimin e shpjegimin e
kuptimeve, pr cilsimin gramatikor e stilistikor t fjalve, si edhe pr drejtshkrimin e pr theksin.
I. NDRTIMI I FJALORIT
1. Fjalt n Fjalor jepen n krye t rreshtit sipas rendit alfabetik. Renditja e fjalve q kan prbrje t njjt
fonetike n trajtat prfaqsuese bhet sipas rendit t pjesve t ligjrats, q zbatohet sot n gramatikat e gjuhs
shqipe (me par vihet emri, pastaj mbiemri ose ndajfolja etj.); p.sh.
SHQIPTAR,~I m. sh. ~, ~T. SHQIPTAR,~E mb.
FITIMTAR,~I m. sh. ~, ~T. FITIMTAR,~E mb.
BARDH,~A . sh. ~A, ~AT. Dhi a dele e bardh,
BARDH,~A (e) . sh. ~A, ~AT (t)... [E bardh e ndritshme].
BARDH,~T (t) as.... [T bardht e syrit}.
BARDH (i,e) mb....
BARDH ndajf.... [U be bardh n fytyr].
SHTRUAR (i,e) mb. SHTRUAR ndajf.
2. N krye t rreshtit, ve fjalve t mvetsishme, vihen edhe disa njsi t tjera e trajta fjalsh:
a) Foljet psore, t cilat shpjegohen me ant foljeve veprore prkatse; p.sh.
CAKTOHEM. Ps. e CAKTOJ. RRMlHET. Ps. e RRMIH.
' Kur nj folje sht vetvetore e psore njkohsisht kuptimi psor jepet n fund t kuptimeve t foljes vetvetore
dhe shpjegohet me an t foljes veprore, prkatse; p.sh.
BINDEM vefv. 1....
2....
3....
4. Ps. e BIND.
FSHfHEM i vetv. 1....
2....
3....
4. Ps. e FSHEH.
Prdorimet pavetore t foljeve, q nuk lidhen me folje vetvetore, jepen te foljet veprore prkatse n nj kuptim
me vete, n fund t kuptimeve t tjera; p.sh.
HYJ jokal., ~RA, ~R. 1....
16. pavet. HYHET. [Nuk hyhet atje]. ECI jokal., ~A, ~UR. 1....
15. Pavet. f 1, 5, 7, 8, 10. Nuk ecej m tej. DAL jokal., DOLA, DALE. 1....
35. Pavet. sipas kuptimeve 1, 2, 4, 5, 13, 15, 23-26. Ktej nuk dilet.
N disa raste trajta pavetore (si ECET etj.) nuk vihet, sepse kjo formohet rregullisht dhe del me shembujt e dhn.
b) Trajtat e emrave, t premrave, t foljeve etj. me tem krejt t ndryshme nga ajo e trajts prfaqsuese, si edhe
trajtat e tyre t parregullta (me ndryshime t thella fonetike); p.sh.
QE,~T. Sh. i KA,~U.
AT. Kallz. e prem. vetor e dft. AI, AJO. NGRN. Pjes. e HA.
Trajtat e foljeve me tem krejt t ndryshme nga ajo e trajts prfaqsuese jepen rregullisht n vetn e par t
numrit njjs dhe ohen tek trajta prfaqsuese; po kur nga nj trajt e till sht formuar nj pjestjetr e
ligjrats ose kur ka lokucione gramatikore q lidhen me nj vet tjetr t nj trajte t till, ather k;jo vihet n
at vet; p.sh.
QESH. Kr. thj. e JAM. QOFT. I. Dsh. e JAM.
II. lidh....
III. pj....
^ N qoft se... a) prdoret...
c) Disa variante fonetike t fjalve, q jan prdorur ose prdoren gjersisht; p.sh.
BARK,~A . sh. ~A, ~AT.
VARK,~A . sh. ~A, ~AT.
DHEMBJE,~A . sh. ~E, ~ET. DHIMBJE,~A . sh. ~E, ~ET.
MLLENJ,~A . sh. ~A, ~AT.
MULLENJ,~A . sh. ~A, ~AT.
) Emrtimet e pathjeshta, q prdoren si terma (sidomos emrtimet nga bota bimore e shtazore); p.sh.
BAR BLETE bot. Bim barishtore njvjeare... LULE SHQIPONJE bot. Luleshqiponj. YLL DET1 zool. Kafsh
deti...

Kto emrtime jepen pas fjals kryesore, me shkronja t mdha t pjerrta dhe shpjegohen ktu, kurse te gjymtyra
tjetr jepen n fund t paragrafit t frazeologjis, me shkronja t zeza t rralluara dhe me referim te gjymtyra
kryesore.
d) Disa parashtesa q n gjuhn e sotme shqipe jan shum prodhuese (p.sh. -sh-, jo-, mos-, pa-, per-, ri-, stretj.), si edhe disa morfema fjalformuese shqipe e ndrkombtare, q shrbejn si pjes e par ose si pjes e dyt e
fjalve t prbra, kur kto dalin dendur n gjuhn shqipe (p.sh. bashk-, bio-,' filo-, krye-, vet- etj. ose -fish, -fob
etj.).
dh) Shkurtime t zakonshme t tipit SMT, MAPO etj., q prdoren si fjal.
e) Shkronjat e alfabetit t gjuhs shqipe (A, B, C etj.).
3. Fjalt n krye jepen n trajtn prfaqsuese; ve trajts prfaqsuese jepen edhe trajtat kryesore plotsuese.
Pas tyre vihen shnimet gramatikore e stilistike dhe shnimet pr fushn e prdorimit. Nyjat e prparme t
mbiemrave dhe t disa emrave e premrave me nyj jepen pas trajts prfaqsuese ose pas trajtave plotsuese; ato
nuk merren parasysh pr renditjen alfabetike; p.sh.
BUKUR (i,e) mb.
KMDSHM (0, ~ME (e) mb. HN,~A (e) . sh. ~A, ~AT (t). FOLUR,~IT <t) as.
MBL,~LA (e) . sh. ~LA, ~LAT (t).
TlLL (i,e) mb. dft.
CIL1 (i), ~A (e) lidhor. sh. ~T (t), ~AT (t).
4. Homonimet e mirfillta jepen si fjal me vete dh( dallohen me shifra romake; p.sh.
AH,~U i m. sh. ~E, ~ET bot. Dru gjethor... AH,~U H m. sh. ~E, ~ET. Britma q del... AH,~U HI m. shih HAK,~U.
VER,~A i . sh. ~A, ~AT. 1. Stina e dyt dhe me c ngroht e vitit...
VER,~A u f. 1. Pije alkoolike...
IllE i jokal., RASH, RN. 1. Rrzohem...
IE n kal, PRURA, PRUR. 1. Mbart dika...
Homoformat (si BREDH,~I m. dhe BREDH. jokal. AJ,~I m. dhe AJ kal., Z,~RI m. dhe Z kal. etji) jepen
gjithashtu si fjal me vete, po nuk dallohen me shifra romake.
Pjest e pandryshueshme t ligjrats q kan trajt fonetike t njjt dhe lidhje t drejtprdrejt fjalformuese,
jepen nn t njjtn fjal titull, por ndahen n paragraf t veant ms shifra romake; p.sh.
AFR. I. ndajf. 1.... ) I. parafj. 1.___
)U. pj....
1IRENDA. L ndajf....
X. parafj....
RRETH. I. ndajf....
II. parafj.... ill. pj....
5. Variantet fonetike-morfologjike t s njjts fjal, q kan nj prdorim pak a shum t njllojt, jepen s
bashku, duke vn n fillim variantin q sot sht disi me i prhapur; p.sh.
FARISHT,~A. sh. ~A, ~AT dhe FARISHTE,
~JjA . sh. ~E, ~ET.
PORTOKALL,~LLI m. sh. ~J, ~JT dhe PORTOKALLE,~,IA . sh. ~E, ~ET.
Variantet fonetike-morfologjike t foljeve, q prdoren krahas trajts kryesore, jepen pas ksaj trajte, n kllapa,
me shkronja t tjera; p.sh.
UJIT (UJIS) kal., ~A, ~UR.
Variantet fonetike-gramatikore, q kan fituar mvetsi si fjal me kuptime t dalluara mir, jepen vcan, secili nc
krye t rreshtit; p.sh.
KSHILL,~I m. sh. ~A, ~AT. KSHILL,~A . sh. ~A, ~AT.
RREGULL,~I m.
RREGULL,~A . sh. ~A, ~AT.
6. Ve trajtave plotsuese dhe shnimeve gramatikore e stilistike, disa fjalve u shtohen, sipas rastit, edhe
shnime plotsuese pr shqiptimin a prdorimin. Shnime t tilla vihen pr t njjtat arsye edhe te kuptime t
veanta t fjalve, si dhe te disa njsi frazeologjike (p.sh. fjalt dikujt, dike, dika, dikaje, q tregojn drejtimin
gramatikor etj.); p.sh.
SMT [lexo: smt], ~JA . MESHOLL [lexo: mesholl] mb.
PLQJEJ kal., ~EVA, ~YER (edhe me nj trajt t shkurtr t premrit vetor n r. dhanore). 1....
k Iu zbut gjaku dikujt iu ul zemrimi dikujt,...
7. Nuk vihen si fjal t veanta, po prfshihen n rendin e kuptimeve disa prdorime emrore, mbiemrore e
ndajfoljore:
a) Emrzimet, q nuk lidhen me nj send a kategori me vete dhe dalin n t dyja gjinit, jepen te fjala e emrzuar
(n nj kuptim t veant) si prdorim emror; p.sh.
FAQEKUQ,~E mb. 1....
4. Prd. em. sipas kuptimeve t mbiemrit. SHNDOSH (i,e) mb. 1....

11. Prd. em. sipas kuptimeve 1, 2 t mbiemrit (pr njerzit).


Kjo do t thot q mbiemri faqekuq,~e mund t emrzohet si mashkullor (faqekuq,~i) dhe si femror
(faqekuqe,~ja). N t gjitha kto raste trajtat plotsuese pr prdorimet emrore t gjinis mashkullore e femrore
nuk shnohen n fjalor e mund t nxirren vet sipas morfologjis s gjuhs shqipe.
Emrzimet q lidhen me nj send a kategori t caktuar dhe dalin vetm n nj gjini, jepen te fjala e emrzuar (n
nj kuptim t veant) si emr dhe me trajtat plotsuese; p.sh.
QETSUES,~E mb. I....
4. si em. ~, ~I m. sh. ~, ~IT. Bar q shrben pr t lehtsuar...
FILLOR,~E mb. 1....
2. si sm. ~E, ~JA . bised. Shkoll fillore.
SHKOQUR (i,e) mb. 1....
. si em. ~A, ~AT (t) . vet. sh. Para t shkoqura, para t vogla, t holla.
Emrzimet q kan fituar prdorim t gjer, t mvetsishm e t qndrueshm dhe kan krijuar lidhje t shumta
n togfjalsha e n frazeologji (si i mendur,~i, i huaj,~i, i pasur,~i, i plagosur,i, i ri,~u, i smur,,~i, i varfr,~i,
i vdekur,~i etj), vihen si fjal me vete.
b) pr emrat q prdoren n gjinin mashkullore dhe asnjanse jepet si trajt prfaqsuese ajo e gjinis
mashkullore: por, kur asnjansi prdoret dendur n gjuhn e sotme, vihet edhe ky pas trajts prfaqsuese ose n
nj kuptim t veant; p.sh.
DHJAM ,~I m. sh. ~RA. ~RAT dhe DHJA-M,~T as. 1....
2. kryes. as. vet. nj. Zorr...
Kur emrat asnjans jan t prejardhur nga mbiemrat prejfoljor (si t menduar,~it, t folur, ~it etj.) vihen si fjal
me vete.
Disa ndrtime t tipit m t ashpr, m t egr etj. vihen te mbiemri prkats si prdorime emrore t tij.
c) Prdorimet mbiemrore t emrave, q nuk kan marr trajtn e mbiemrit, vihen tek emrat prkats n nj
kuptim t veant; p.sh.
BRISK,~KU m. sh. ~QE, ~QET. 1....
3. prd. mb. Shum i mpreht. SHARR,~A . sh. ~A, ~AT. 1....
8. prd. mb. Q sht dhmb-dhmb...
9. prd. mb. Q sht br dhmb-dhmb, q nuk pret...
Prdorimet e emrave, q e kan marr trajtn e mbiemrit, vihen gjithashtu tek emrat prkats n nj kuptim t
veant, por me shnimin si mb.; p.sh.
CAMRDHOK,~U m. sh. ~, ~T. 1....
2. si mb. ~, ~E. I vogl, vocrrak.
RRNJS,~I m. sh. ~, ~IT. 1....
2. si mb. ~, ~E. Q sht prej s lashti n at vend...
) Njsoj si pr emrat e pr mbiemrat veprohet edhe pr t pasqyruar n Fja!or prdorimet e pjesve t
ndryshme t ligjrats si ndajfolje, si pjesza etj.; p.sh.
CLRRIL,~I m. sh. ~A, ~AT. 1....
3. prd. ndajf. Duke rrjedhur urg...
4. prd. ndajf. Fill, drejt (n...).
AFRMENDSH ndajf. 1.... 2. pj. Po, sigurisht...
8. N t gjith Fjalorin jan zbatuar rregullat e drejtshkrimit t njsuar, q u hartuan sipas vendimeve t
Kongresit t Drejtshkrimit t Gjuhs Shqipe. pr fjal t veanta e pr disa erdhe fjalsh jan br ploisime e
saktsime n frymn e parimeve t prgjithshme e t rregullave themelore t Drejtshkrimit t gjuhs shqipe. 9.
Theksi shnohet vetm n trajtn prfaqsuese tek t gjitha fjalt q kan me shum se nj rrokje, tek trajtat me
tem tjetr dhe tek trajtat plotsuese q psojn ndryshime t zanores s tems ose lvizje t theksit; p.sh.
ERRSOJ kal., ~OVA, ~UAR. SHPRBLEJ kal., ~EVA, ~YER. BlE i jokal., RASH, RN. RRETH,~I m. sh.
RRATH, RRATHT. SHKMB,~If m. sh. ~INJ, ~INJT.
N fjalt e prbra, q sipas drejtshkrimit shkruhen me viz n mes dhe kan gjymtyr me dy a me shum
rrokje (si marksizm-leninizm, moralo-politik, vajtje-ardhje etj.), n fjalt e prbra me prsritje t se njjts
tem (si cop-cop, ika-ika, pik-pik etj.), si edhe n fjal t tipit kilovat-or, kal-fuqi, qytet-muze etj. vihen
dy theksa (nj theks pr do gjymtyr):
MARKSIST-LENINIST,~I m. sh. ~, ~T. EKONOMIKO-SHOQROR,~E mb. FIJE-FlJE
ORGANIZAT-BAZ,~A-BAZ . sh. ~A-BAZ, ~AT-BAZ.
II. NDRTIMI I ARTIKULLIT pr CDO FJAL
10. do fjal n Fjalor trajtohet si njsi e pandar leksiko-semantike e fonetike-gramatikore dhe formon nj
artikull t veant me kuptimet e prdorimet e saj.
Pjesa e par e do artikulli prfshin fjaln n trajtn prfaqsuese e trajtat e saj plotsuese, shpjegimet e kuptimeve
t fjals dhe thniet pr do kuptim. Pjesa e dyt prfshin frazeologjin gjuhsore e t ashtuquajturn frazeologji

letrare, bashklidhjet e qndrueshme gramatikore, emrtimet e pathjeshta dhe togje t tjera, q nuk kan lidhje t
drejtprdrejta e t qarta n kohn e sot me me asnj nga kuptimet e shpjeguara n pjesn e pare.
do ndryshim n trajtn prfaqsuese ose n trajtat plotsuese t fjalve pasqyrohet q n krye t artikullit pr do
fjal ose te kuptimet e veanta.
Pjesa e ndryshueshme e trajts prfaqsuese t fjals ndahet nga pjesa e pandryshueshme me nj viz t pjerrt
dhe i shtohet drejtprdrejt ksaj pjese, e cila n trajtat e tjera prfaqsohet nga nj vij e lakuar (~); p.sh.
EMR,~RI m. sh. ~RA, ~RAT (lexo: emr, emri m. sh. emra, emrat).
KUPTUESHM (i), ~ME (e) mb. (lexo: i kuptueshm, e kuptueshme mb.).
LIROJ kal., ~OVA, ~UAR (lexo: liroj kal., lirova, liruar).
Kur trajtat plotsuese t fjals jan krejt t parregullta ose t ndryshme, ather ato jepen t plota; p.sh.
KA,~U m. sh. QE, QET. PLAK,~U m. sh. PLEQ, PLEQT. ZI (i), ZEZ (e) mb. MARR kal, MORA, MARR.
KAM kal., PATA, PASUR.
JAP kal,, DHASH, DHN.
Trajta plotsuese vihen edhe tek emrzimet q jepen! te mbiemrat prkarts n kuptime t veanta; p.sh.
DHJETVJEAR,~E mb. 1....
4. si em. ~, ~I m. sh. ~, ~T. E(IR (i,e) mb. 1.........
11. si em. ~, ~IT (t) as.
Te disa emrzime, q kan ndryshime fonetike gjat forrrjimit t trajts s shquar ose t numrit shums, trajta
prfaqsuese vihet e plot; p.sh.
BUZAR mb. 1....
II em. BUZAR,~I m. sh. ~, ~T. DHIRT (i,e) mb. 1....
3. si em. DHIRT,~A (e) . sh. A, ~AT (t).
11. Njsit frazeologjike jepen zakonisht te dy gjymtyrt kryesore, por ato shpjegohen vetm nj here te
gjymtyra q ka ngarkesn kuptimore e idiomatike kryesore. Te gjymtyrt e tjera njsia frazeologjike nuk
shpjegohet, por ohet te gjymtyra ku sht shpjeguar; p.sh. si veshka n mes t dhjamit shpjegohet te dhjam,~i;
s'ngope: ariu me miza fj. u. shpjegohet tek ari,~u; e ha barutin me grushte shpjegohej te grusht,~i etj.; kto njsi
frazeologjike jepen prkatsisht edhe te veshk,~a, miz,~a, barut,~i, por referohen te gjymtyrt ku jan
shpjeguar.
Njsit frazeologjike jepen n at trajt dhe n ato lidhje t ngushta fjalsh, n t cilat prdoren zakonisht n
ligjrim; p.sh. e hodhi lumin (hendekun, vaun); i bri varrin (gropn); hiq (trhiq) e mos e kput; t merr gjak n
vetull; mbeti si peshku pa uj (n zall); e k:koi (e psoi, vajti) si breshka te nallbani etj. Sinonimet e gjymtyrve
t njsis frazeologjike, si dhe fjalt e afrta q mund t zvendsojn njra-tjetrn n t njjtn struktur, jepen n
kllapa; p.sh. i ha (i kruhet) kurrizi (shpina) dikujt; i priste palla (shpata, kordha, spata, jatagani) nga t dyja ant
(djathtas e majtas); e ka mizn nn shapk (nn ksul,nn feste); me zuri goja (gjuha) lesh; i zuri (i ndeshi, i liasi,
i ra) sharra n gozhd etj.
Renditja e njsive frazeologjike dhe e togjeve t tjera bhet sipas numrit t gjymtyrve dhe, brenda grupeve, sipas
alfabetit. Kjo renditje, nuk mbahet, kur dy njsi lidhen nga ndrtimi ose nga kuptimi dhe prandaj vihen pran
njra-tjetrs.
S 12. Emrtimet e pathjeshta (si Kashta e Kumtrit, grykt e bardha, gryka e keqe, gryka e lig, krimb mndafshi.
els papagall) q prfshihen n pjesn
e dyt t artikullit, vihen pas njsive frazeologjike me shkronja t zeza t rralluara. Ato shpjegohen zakonisht te
gjymtyra kryesore, kurse te gjymtyra tjetr tregohet ku sht dhn shpjegimi.
13. Kuptimet e fjalve dshmohen me thnie, q plotsojn a sqarojn me mir shpjegimet e fjalve, tregojn
lidhjet e mnyrn e prdorimit t tyre etj. Ato renditen sipas kuptimit e ndrtimit; p.sh. tek emrat m par vihen
thniet q shnojn llojet e sendit a t dukuris dhe q jan zakonisht emr + mbiemr (si bota bimore, orape t
leshta, bar i njom, pjat e nder, fill i dredhur etj.), thniet emr-emr (si qumsht lope, flet nderi, mish vii, vaj
ulliri, fole milingonash, gore rakie, krip gjelle, sapun rrobash etj.) dhe thniet emr(parafjal + emr (si gjalp
pa krip, kpuc me qa)a, rrobaqepsi pr gra etj.). Pastaj vijn
thniet pr pjest e sendit ose pr veprimet q lidhen m t dhe q zakonisht prbhen nga emr+fjala e shpjeguar
(si dorza e parmends, halat e grurit, gryka e pusit etj.), thniet me marrdhnie kundrinore q prbhen nga
folje+emr (si preu dru, ndez zjarrin etj.).
Si thnie jan vn edhe disa njsi frazeologjike ose fjal t urta q lidhen drejtprdrejt me kuptimin prkats. N
raste t tilla shpjegimi i kuptimit plotsohet zakonisht me shnimin (edhe n nj varg njsish frazeologjike))). Me
rrall jan vn si thnie fjali t plota, vargje t shkputura ose pjes nga dialog, q jepen n mes dy katrorsh;
p.sh. Kriza sht bashkudhtare e pashmangshme e kapitalizmit (te bashkudhtare,~ja). Ky i bekuar shi i prishi t
lashtat (te bekuar (i,e). - Nesr do t shkosh? - E, nesr. Japim gjithka pr mbrojtjen e vendit tone socialist.
Dhe jetn. Q
Gjymtyrt e nj tipi, m t cilat mund t lidhet nj fjal pr t formuar thnie t ndryshme, vihen n kllapa, pa
prsritur fjaln kryesore; p.sh. Ana e mbar (e prapme, e pasme). Ajka e qumshtit (e gjells, e kafes). Raki
(ver) e ashpr. Moll (dardh) e mbl. Era e malit (e fushs) etj. Nuk bashkohen n kt mnyr gjymtyrt q

kan prmbajtje e ngjyrim krejt t kundrt, si: Njeri i mir (i ndershm, i drejt). Njeri i keq (i lig, i poshtr,
gnjeshtar...). Klasa puntore (fshatare). Klas sunduese (shfrytzuese) etj. ose q formojn emrtime t
pathjeshta (Brumbulli i murrm. Brumbulli i gjelbr. Brumbulli i miellit etj.).
III. SHNIMET GRAMATIKORE
14. pr do fjal jepen vetm ato shnime gramatikore, q jan t domosdoshme pr t kuptuar prmbajtjen e
prdorimin e saj sipas norms s sotme gramatikore t gjuhs son letrare kombtare. Ve shnimeve t
zakonshme, si jan shnimet pr pjesn e ligjrats s cils i prket fjala, pr gjinin, numrin, diatezn etj., jan
prdorur edhe disa shnime t tjera q tregojn llojin e kuptimit (si prmb. pr kuptimet prmbledhse, Jig. pr
kuptimet e figurshme, prd. em. pr prdorimet emrore etj.) ose q kufizojn disa nga shnimet e mparshme (si
vet. nj. pr emrat q dalin vetm n numrin njjs, kryes. ah. pr emra e folje q prdoren kryesisht n numrin
shums etj.). pr mjetet fjalformuese sht prdorur shnimi fjalform., kurse pr disa trajta me tem t ndryshme
nga trajtat prfaqsuese (kryesisht foljore) nuk vihen shnime gramatikore t veanta, pasi kto prfshihen n vet
shpjegimin.
15. pr emrat, ve trajts s pashquar t njjsit, vihen si trajta plotsuese trajta e shquar dhe trajtat e numrit
shums.
Emrat, q n gjuhii e sotme letrare dalin me dy gjini, jepen n t dyja gjinit, duke vn m par trajtn
mbizotruese; p.sh.
CINGL,~LI in. dhe CINGL,~LA . sh. ~LA, ~LAT.
BUN G,~GU m. sh. ~GJE, ~GJET dhe BUNG,
~A i . sh. ~A, ~AT bot.
Edhe pr emrat, q n numrin shums dalin n dy trajta letrare, kto jepen t dyja; p.sh.
BUBURREC,~I m. sh. ~A, ~AT dhe-, ~T. DJEP,~I m. sh. ~A, ~AT dhe ~E, ~ET. SHAKA,~JA . sh. ~, ~T dhe
~RA, ~RAT.
Tek emrat e formuar me shkurtim ose me prngjitje t emrtimeve t shkronjave shnimet gramatikore jepen n
pajtim me vet trajtn q ka marr fjala; p.sh.
MAPO,~JA . sh. ~, ~T. ABC,~JA . sh. ~, ~T.
16. pr mbiemrat, ve trajts prfaqsuese, vihet edhe trajta e gjinis femrore. Te mbiemrat, q prdoren vetm
n nj gjini, ve shnimit pr pjesn e ligjrats, jan vn, sipas rastit, edhe shnimet vet. in. (vetm n gjinin
mashkullore) ose vet. f. (vetm n gjinin femrore); p.sh.
BARRSE mb. vet. f.
17. pr foljet, ve trajts prfaqsuese, vihen edhe trajtat e s kryers s thjesht dhe t pjesores.
Trajtat plotsuese jepen te foljet veprore dhe vetm tek ato folje vetvetore q nuk bashklidhen me folje veprore
prgjegjse; p.sh.
LAJ kal., ~VA, ~R (te folja vetvetore-psore LAHEM nuk vihen trajtat prfaqsuese).
NDRTOJ kal., ~OVA, ~UAR (te folja psore 19. Shpjegimet e kuptimeve t fjalve e t njsive frazeologjike
n Fjalor kan karakter gjuhsor (filologjik) dhe jo enciklopedik. Ato synojn t jen t plota e t prpikta dhe
sa m t thjeshta e t qarta.
|20. Kuptimet rendIten sipas lidhjeve dhe varsis q kan ndrmjet tyre. Zakonisht n fillim vihet kuptimi me i
prgjithshm e me i njohur. Nuancat brenda nj kuptimi ndahen me pikpresje.
21. Sinonimet n Fjalor jan prdorur si mjete t drejtprdrejta dhe si mjete plotsuese t shpjegimit.
Si mjete t drejtprdrejta jepen kur shpjegohet nj variant fjalformues ose nj fjal e huaj q ende nuk ka dale
nga prdorimi, po q mund t zvendsohet me fjal shqipe, kur fjala ka ngjyrim t qart stilistik, sht e vjetruar
a krahinore n krahasim me nj tjetr ose kur nj variant leksikor fardo prdoret me pak se nj tjetr me i
prhapur etj.; p.sh.
DHASKAL,~I in. sh. DHASKENJ, DHASKENJ-T. 1. vjet. Msues.
BARKAR,~l m. sh. ~, ~T. Barktar.
GACULLIN,~A . sh. ~A, ~AT zool., krahin. Xixllonj.
BAR ZEMRE bot. Sanz, agnushe.
K jo do t thot se edhe fjala e par jeton n gjuh n nji: fush a stil t caktuar, por kshillohet t prdoret me
shuttle fjala q jepet si sinonim i saj dhe q sht shpjeguar n vendin e vet.
Si mjete plotsuese sinonimet prdoren brenda shpjegimev; ose n fund t tyre dhe ndahen, sipas rastit, me presje
a me pikpresje. Si rregull vihen sinonimet m t njohura te fjal me pak t njohura, me prjashtim t rasteve kur
sinonimi me pak i njohur vihet te nj me i njohur me qllim q t kshillohet zvendsimi i tij.
22. Si mjete plotsuese t shpjegimit prdoren edhe antonimet e mirfillta, q jepen n fund t shpjegimeve me
shkurtimin kund.
23. N disa raste shpjegimet e prkufizimet, pr t'u br sa m t qarta e t kapshme, plotsohen edhe me
elemente t tjera, si simboli pr elementet kimike,
NDRTOHET nuk vihen trajtat prfaqsuese). KOLLEM vetv., ~A (u), ~UR.
Foljet njvetore a pavetore jepen q n krye n vetn e tret t numrit njjs; p.sh.
BUBULLON jokal., ~OI, ~CAR. 1. pavet...

N kto raste nuk vihet ndonj shnim i posam pr vetn.


Te kuptime t veanta t foljeye, q nS krye jan dhn n vt t pare, vihet shnimi vet. veta III kur kto
prdoren vetm n kt vet.
RRESHK kal., ~A, ~UR. 1....
2. vet. veta III. Than pak nga pak dika,...
QEPEM vetv. 1....
2. vet. veta III fig. Puthitet fort, bashkohet e shtrngohet...
Kur pas trajts prfaqsuese kryesorc t foljes sht dhn n kllapa edhe nj variant fonetiko-morfologjik q
prdoret sot n gjuhn Ietrare kombtare, elementet e trajtave plotsuese lidhen me variantin kryesor jasht
kllapave; p.sh.
MAT (MAS) kal., ~A, ~UR (do t thot q ~At ~UR lidhen me MAT, pra: mata, matur).
UJlT (UJIS) kal., ~A, ~UR (do t thot q ~A, ~UR lidhen me UJIT, pra: ujita, ujitur).
Te foljet q kan dy diateza ose q jan kalimtare e jokalimtare njkohsisht, n krye vihet diateza ose drejtimi
gramatikor kryesor, kurse shkurtimet prdiatezn a drejtimin tjetr gramatikor jepen te kuptimet prkatse; p.sh.
BRHEM vetv. I. Grindem, me dike,... 2. Pis. e BREJ,,j,4.
SHTlT (SHTIS) jokal, ~A, ~UR. 1. Dal e
eci me kmb...
2. kal. Nxjerr dike pr shtitje...
SHTIE kal., SHHVA, SHTN. 1. Hedh n nj en...
hi jokal. vet. veta III. Bie diku, godet...
18. Disa shnime gramatikore t shkurtuara jepen si pjes e shpjegimit dhe jo si shnime t veanta n kto
raste:
a) Te foljet psore qe shpjegohen n lidhje me foljet veprore prkatse; p.sh.
SHQIPROHET. Ps. e SHQIPROJ.
b) Te prdorimet emrore, mbiemrore, ndajfoljore etj. t pjesve t tjera t ligjrats; p.sh.
SIIEGAN,~E mb. 1....
3. Prd. em. sipas kuptimeve t mbiemrit. SHQIPONJ,~A sh. ~A, ~AT. 1....
4. fig. Prd. mb. sipas kuptimit 2 t emrit.
c) Tek trajtat me tem krejt t ndryshme q ohcn tek trajta prfaqsuese; p.sh.
DHASH. Kr. thj. e JAP.
M DA. Dhan. dhe kallz. e prem. vetor UN.
TV SHPJEGIMI 1 KUPTIMEVE T FJALVE E T NJSIV FRAZEOLOGJIKE shkurtimi pr njsit e
masave, shembujt pr disa mjete fjalformuese ose pr disa tipa fjalsh, pr disa figura t stilistiks letrare etj.;
p.sh.
FOSFOR,~I m. kim. Element i thjesht kimik... (simboli P);...
AMPER,~I m. sh. ~, ~T fiz. Njsi pr t matur fuqin e rryms elektrike (shkurt. A).
RI- fjalform. Parashtes, m t ciln...; p.sh. riaftsoj, ribashkoj, ribj, riblej...
DSHIROR,~E mb. gjuh. 1.... 2. Fjali dshirore: lloj fjalie q shpreh a kumton nj dshir pr dika (p.sh. U
kthefshi faqebardbI!).
24. Me referim (me shnimin shih ose shih te) jepen ato fjal, kuptime, njsi frazeologjike e emrtime t
pathjeshta q nuk prdoren sot realisht ose q nuk kshillohet t prdoren, q jan variante fo net ike a
fjalformuese t ngushta, fjal t huaja, t vjetruara etj. ose q i prgjigjen vetm nj kuptimi a nj numri t
kufizuar kuptimesh t njsis kit referohen; p.sh.
ANGAZHlM,~I m. sh. ~E, ET. 1. Veprimi... 2. shih ZOTIM,~I.
ARITMETIKOR,~E mb. shih ARITMETIK,~E. BORGULL,~I m. shih BOLLGUR,~L AMT (i,e) mb. 1. shih
AMSHT (l,e)i.
Kjo zakonisht do t thot q kshillohet t prdoret rregullisht fjala a shprehja, tek e cila Whet referimi.
Kur fjala baz e nj erdheje sht dhn me referim te nj fjal tjetr, edhe fjalt e prejardhura prej saj a q lidhen
m t nga pikpamja fjalformuese jepen me referim drejtprdrejt te fjalt prkatse t erdhes tjetr; p.sh.
FERMENT,~I m. sh. ~E, ~ET. shih THARM,~I.
FERMENTIM,~I m. sh. ~E, ~ET. shih THARMTIM,~I.
FERMENTOHET vetv. shih THARMTOHET.
FERMENTOJ kal., ~OVA, ~C'AR. shih THARMTOJ.
FERMENTUAR (i,e) mb. shih THARMTUAR <i,e).
25. pr disa klas e grupe fjalsh me lidhje fjalformuese, n vend t shpjegimit jan prdorur shprehje t
prgjithsuara (edhe me shkurtime), q i lidhin ato me fjalt e tjera t shpjeguara plotsisht. Mnyra t tilla
prdoren:
a) pr emrat prejfoljor me kuptimin e veprimit, t gjendjes a t rrjedhimit t veprimit sipas kuptimeve t foljeve
prkatse, t cilt shpjegohen, sipas rastit, me shprehjet:
Veprimi sipas kuptimit (sipas kuptimeve) t foljes (t foljeve)...;

Gjendja sipas kuptimit (sipas kuptimeve) t foljes (t foljeve)...;


Veprimi dhe gjendja sipas kuptimit (sipas kuptimeve) t foljes (t foljeve)...;
Veprimi dhe rrjedhimi i tij sipas kuptimit (sipas kuptimeve) t foljes (t foljeve)...; p.sh.
lKJE,~A sh. ~E, ~ET. Veprimi sipas kuptimeve t foljes IKI.
ELIKOSJE,~A . Veprimi sipas kuptimeve t foljeve ELIKOS, ELIKOSEM
LIRlM,~I m. 1. Veprimi dhe gjendja sipas kuptimeve t foljeve UROJ, LIROHEM.
BALLAFAQIM,~I m. sh. ~E, ~ET. Veprimi dhe rrjedhimi i tij sipas kuptimeve t foljeve BALLAFAQOJ,
BALLAFAQOHEM.
b) pr emrat e gjinis femrore, t prejardhur nga emrat e gjinis mashkullore t njerzve sipas mjeshtris, sipas
tipareve fizike e morale, sipas vendit t banimit etj., t cilt shpjegohen me shprehjen e shkurtuar Fem. e...;
p.sh.
MJEKE,~JA. sh. ~E, ~ET. Fem. e MJEK,~U.
FSHATARE,~JA. sh. ~E, ~ET. Fem. e FSHATAR,~I.
c) pr emrat e prejardhur me kuptim zvoglues, q shpjegohen me shprehjen e shkurtuar Zvog. e...; p.sh.
FARZ,~A. sh. ~A, ~AT. Zvog. e FAR,~Ai,4.
) pr prdorimet emrore, mbiemrore, ndajfoljore etj., q shpjegohen me shprehjet Prd. em. sipas kuptimit
(sipas kuptimeve) t...; Prd. mb. sipas kuptimit (sipas kuptimeve) t... etj. (shih edhe $ 7).
d) pr trajtat me tem tjetr nga ajo e trajtave prfaqsuese t emrave, t foljeve e t premrave, q shpjegohen,
sipas rastit, me shprehjet e shkurtuara A>. thj. e...; Dhan. e...; Sh. i... etj. (shih edhe | 2, b); p.sh.
RASH. Kr. thj. e BIE i. QE,~T. Sh. i KA,~U. ASKND. Kallz. e prem. pakuf. ASKUSH.
dh) pr fol jet n diatezn psore, q shpjegohen me shprehjen e shkurtuar Ps. e...; p.sh.
FAQOSET. Pis. e FAQOS.
e) pr foljet pavetore (a kuptimet pavetore), q dalin nga foljet jokalimtare dhe q shpjegohen me shprehjet e
shkurtuara Pavel. e...; v,Prd. paver. sipas kuptimit (sipas kuptimeve) t...; p.sh.
FTLLOHET vetv. 1. Pavet. e FILLOJ.
26. Kur nj fjal prdoret vetm e lidhur me nj fjal tjetr, ather shpjegohet gjith togfjalshi; p.sh.
CAKTHI ndajf. Luaj cakthi: luaj doe.
ELBJE mb. 1....
2. Dardh elbje: lloj dardhe... 27. Te parafjalt me shum kuptime, pr ta thjeshtuar shpjegimin, pjesa e
prbashkt e prkufizimit l kuptimeve jepet q n krye; p.sh.
NGA. I. ndajf....
II. parafj. Prdoret me nj emr n rasn emrore, pr t treguar: 1. Vendin prej t cilit nis lvizjen dikush a
dika...
2. Vendin drejt t cilit lviz dikush a dika...
28. Shpjegimi i njsive frazeologjike dhe i njsive t tjera q vihen pas yllit () bhet sipas parimeve t
shpjegimit t fjalve, n prputhje me klasn e tyre leksij:o-gramatikore. Kur ato kan me shum se nj kuptim,
ndarja e kuptimeve shnohet me shkronja: a)...; b)... etj.
Shpjegime plotsuese jepen edhe te disa thnie, kuptimi i t cilave nuk del plotsisht i qart nga shpjegimi i fjals
m t ciln lidhen.
V. SHKURTIMET DHE SHENJAT
29. N Fjalor pr fjalt, pr kuptimet, pr togjet e fjalve, pr frazeologjin dhe pr disa thnie jepen edhe
shkurtime t ndryshme:
a) pr pjest e ligjrats dhe pr kategorit e kuptimt gramatikore (p.sh. m., ., sh., kal., jokal., vetv., ndajf., pj.
etj.);
b) pr llojet dhe kufizimet e kuptimeve (p.sh. pr mb., fig., vet. nj. etj.);
c) pr veorit stilistike sipas ligjrimeve dhe pr sferat e prdorimit (p.sh. bised., libr., thjeshtligj., vjet., lark,
poet., bot., zool., kim., det., fet. etj.);
) pr ngjyrimet emocionale e shprehse (p.sh. prk., tall., prb., keq. etj.).
T gjitha shkurtimet zbrthehen n nj list t veant, ndrsa kuptimet e tyre shpjegohen n Fjalor n vendin e
vet.
Kur fjala, kuptimi a togu i fjalve prdoret n dytri fusha t ndryshme ose ka dy-tri vlera stilistike e t prdorimit
njkohsisht, shoqrohet m t gjitha shkurtimet prkatse t ndara me presje; p.sh.
ARASHK,~A . sh. ~A, ~AT bot., krahin. Panxhar....
EALLUKECJAP,~E mb. shak., tall.
Kur fjala, kuptimi ose togu i fjalve me karakter terminologjik prdoret n dy a me shum fusha t
shkencs e t tekniks, zakonisht shoqrohet me shkurtimin spec.; p.sh.
BAKTERMBYTS,~E mb. spec. 1....
Pi' fjalt e urta sht prdorur shkurtimi fj. u. n k lptimin m t gjer q shpjegohet n Fjalor.
30. Nuk vihet shnimi bised. te njsit frazeologjike pasi dihet q shumica e tyre i prkasin ligjrimit
bisedpr.

Edhe te fjalt e te njsit frazeologjike me burim krahinor, q jane formime t bukura popullore dhe i shrbejn
pasurimit t gjuhs letrare, nuk vihet shnimi \krahin. Ky shnim vihet te fjalt, te kuptimet a te njsit
frazeologjike q nuk i kan kaprcyer kufijt e nj t folmeje. Shkurtimi curb, vihet ather kur fjala prdoret
vetm n t folmet arbreshe dhe ky burim dihet me siguri.
31. N Fjalor jan prdorur edhe disa shenja, si vijn e lakuar horizontale (~), q prfaqson pjesn e
paidryshueshme t fjalve, katrori (D), q vihet n t dy ant e nj shembulli n trajt dialogu, ylli (), q vi let n
krye t pjess s dyt t artikullit pr do fjal etj. Pasqyra e plot e shenjave dhe shpjegimi i tyre jepet menjher
pas lists s shkurtimeve.

anat. term n anatomi.


antrop. term n antropologji.
arb. fjal a shprehje e arbreshve
t Italis ose t Greqis. arkeoi. term n arkeologji. ark
it. term n arkitektur.
art. term i arteve.
as. emr i gjinis asnjanse; n
gjinin asnjanse. astr. term n astronomi.
astronaut, term n astronautik. av. term n aviacion.
bakt term n bakteriologji.
bashkrend. lidhz bashkrenditse. betim. fjal a
shprehje, q prdoret si
betim.
biol. term n biologji.
biokim. term n biokimi. iwerf. fjal a shprehje e
ligjrimit
bisedor.
blet. term i bletaris.
bot. term i botaniks; emrtim per
bim.
bujq. term n bujqsi.
det. term n detari.
deft. premr dftor.
dipt. term n diplomaci.
drejt. term n drejtsi.
dhan. rasa dhanore.
ifc. term n ekonomi.
elektr. term n elektroteknik.
em. emr.
etnogr. term n etnografi. f. eufemizm.
. emr i gjinis femrore; n
gjinin femrore.
farm. term n farmaceutik.
fet. fjal ose shprehje fetare.
fm. fjal ose shprehje e t folurit t
fmijve.
fig. kuptim i figurshm.
filoi. term n filozofi.
fin. term n finance.
fiz. term n fizik.
fiziol. term n fiziologji. fjalform. element
fjalformues. fj. ndrm. fjal e ndrmjetme.
fj. u. fjal e urt.
folk. term n folkloristik.
fol. folje.
foto. term n fotografi.
gjah. term i gjuetis.
gjell. term n gjelltari.
gjeod. term n gjeodezi.
gjeofiz. term n gjeofizik.
gjeogr. term n gjeografi.
gjeol. term n gjeologji.
gjeom. term n gjeometri.
gjz. gjegjz.
gjin. rasa gjinore.
gjith. gjithashtu.
gjuh. term i gjuhsis.
)<?. term n hekurudha.
hidrol. term n hidrologji.
hidrotek. term n hidroteknik.
hist. term n histori; historizm.
iron. me ironi, pr shpoti.jokal. folje jokalimtare.
kal. folje kalimtare.

kallz. rasa kallzore.


kallzues. si kallzues.
keg. me kuptim keqsues.
kim. term n kimi.
kinem. term n kinematografi.
Mrar. term n kirurgji.
kish. term kishtar.
kopsht. term i kopshtaris.
krah. krahasues.
krahin. fjal ose shprehje krahinore; krahinorizm.
fcr. pop. fjal ose shprehje e krijimtaris gojore
popullore.
kr. thj. koha e kryer e thjesht. kryes. kryesisht.
kund. fjal me kuptim t kundrt,
antonim; e kundrta.
kundrsht. lidhz kundrshtore.
lart. fjal a shprehje e stilit t lart.
lej. lidhz lejore.
let. term n letrsi.
libr. fjal ose shprehje e ligjrimit
libror.
lidh. lidhz.
lidhor. premr lidhor.
logj. term n logjik.
in. emr i gjinis mashkullore;
n gjinin mashkullore.
mallk. mallkim.
mat. term n matematik.
nib. mbiemr.
meteor. term n meteorologji.
min. term n mineralogji dhe n
miniera.
mit. fjal a shprehje nga mitologjia.
mjek. term n mjeksi.
nwh. pjesz mohuese; mohues.
mosprf. fjal ose shprehje me ngjyrim mosprfills.
muz. term n muzik.
ndajf. ndajfolje.
ndrt. term n ndrtim.
num. prmb. numror permbledhs. num. rresht.
numror rreshtor. num. them, numror themelor. nxit.
pjesz nxitse.
nj. numri njjs.
opt. term n optik.
pakr. koha e pakryer.
pakuf. premr i pakufishm.
palak. fjal e palakueshme.
paleont. term n paleontologji.
pandr. fjal e pandryshueshme.
parafj. parafjal.
pasth. pasthirrm.
pavet. folje pavetore.
peshk. term i peshkataris.
prb. fjal ose shprehje me ngjyrim
prbuzs. prm. fjal ose shprehje me ngjyrim
prmues.
prd. prdoret si...
prem. premr.
prf. me prdorim perforates.
pirk. fjal a shprehje prkdhelse.
prmb. permbledhs.
pis. folje e diatezs psore; me
kuptim psor.

pj. pjesz.
pjes. pjesore.
poet. fjal a shprehje poetike.
poh. pjesz pohuese; pohues.
pr. premr pronor.
prov. proverb.
psikol. term n psikologji.
pyet. premr pyets.
pyllt. term n pylltari.
r. rase.
radio. term i radiotekniks.
rrall. fjal a shprehje e prdorur
rrall. rrjedh. rasa rrjedhore.
spec. term special ose term q pr
doret n dtsa fusha. sport. term i sportit e i fizkuJturs.
sh. numri shums.shah. term n lojn e shahut.
shak. fjal a shprehje q prdoret
me shaka.
shar. fjal a shprehje sharse.
shkurt. shkurtim.
shtypshkr. term n shtypshkronj.
tall. fjal a shprehje Ullse.

teatr. term i teatrit.


tek. term n teknik.
tekst. term n industrin tekstile.
ir. trajt.
treg. term n tregti.
thjeshttigj. fjal ose shprehje e thjesht-ligjrimit.
ur. urim.
i<r<#t. mnyra urdhrore.
IUA. term n ushtri.
vet. vetm.
veter. term n veteriaari.
vetor. premr vetor.
vetv. folje e diatezs vetvetore; me
kuptim vetvetor.
vjet. fjal ose shprehje e vjetruar.
zakon. zakonisht.
zool. term i zoologjis; erartim per
kafsh.
zvog. me kuptim zvog6lues.
zyrt. fjal ose shprehje e punve
zyrtare.

SHENJAT
theksi i fjales.
shenja q ndan pjesn e ndryshueshtne nga pjesa e
pandryshueshme e fjales.
~ shenja q prfaqson pjesn e pandryshueshme t fjales.
^ shenja pas s dies jepet frazeologjia.
D D shenja q mbyllin nj thnie me dy a me shum pjes.
shenja q vihet pas a prpara nj teme fjalformuese ose pas nj parashtese.A I. 1. Nj nga zanoret e gjuhs
shqipe dhe shkronja e par e alfabetit t saj, e cila shnon kt zanore. Zanorja a. Tingulli a. Shkronja a.
2. si em. f. Zanorja dhe shkronja a. A-ja e vogl (e madhe). A-ja e dors (e shtypit). A-ja nistore.
3. si em. f. fig. Fillimi i. nj pune, piknisja pr dika; njohurit fillestare e m t thjeshta pr dika, abcja. A-ja e
shtjes (e puns). Filloj nga a-ja. E bj nga a-ja.
4. Simboli i nj lloji vitaminash. Vitamina A.
Nga a-Ja deri te zh-ja nga fillimi deri n fund, fund e krye, trsisht.
A n Hdh. 1. Prdoret pr t lidhur dy gjymtyr t nj fjalie ose dy fjali, q prjashtojn ose q zvendsojn njratjetrn; ose, o. Sot a nesr. Shpejt (hert) a von. I vogli a i madhi. ift a tek ? At a kt? Bn a s'bn? Vjen a s'vjen? E
di a s'e di?
2. Prdoret e prsritur pr t lidhur dy gjymtyr t nj fjalie ose dy fjali q veohen njra nga tjetra, q i kundrvihen
njra-tjetrs nga kuptimi ose q plotsojn njra-tjetrn; ose. A un a ti. A sot a kurr. A s'e ka ditur, a e ka harruar.
3. Prdoret pr t lidhur dy gjymtyrt e nj togfjalshi foljor, ku folja prsritet me mohim pr ta shprehur veprimin n
shkall t lart; apo. Kndonte a s'kndonte. Qante a s'qante. Binte a s'binte shi.
Pak a shum shih te PAK.
A in pj. 1. Prdoret n fillim t nj fjalie pyetse pr t theksuar me shum pyetjen; prdoret n nj fjali pyetse retorike
pr t prforcuar shprehjen e pohimit, t mohimit a t dyshimit q nnkupton ajo. A do t vish? A me kupton? A e mban
mend? A je mir? A ka? A mos e di? A thua? A ka gj m t rnd? A nuk e di ti? A do t vij ajo dit? A je, si je? pyetje,
q prdoret n vend t prshndetjes, kur takohen dy veta.
2. Prdoret n krye t njrs prej dy fjalive pyetse t zhdrejta, kur e dyta lidhet me lidhzn Veuese apo, pr t
theksuar kundrvnien e veprimeve. Pyete, a do t bhet tani mbledhja, apo u shty. Shih a erdhn, apo s'duken ende.
3. Prdoret zakonisht n fund t nj fjalie pyetse, q shpreh habi, ironi, qesndi, zemrim, miratim et j.; . Nuk e paske,
a? Po lahet, a? S'e dashka, a?
4. Prdoret zakonisht n fillim t fjalis pr t theksuar prmimin, qesndin ose ironin; ama. A, pr uj q qenka! A,
pr burr q qenka!
A thua se... sikur.
A iv pasth. 1. Prdoret pr t shprehur habi kur ndodhemi papandehur prpara nj t papriture; ah. A, kush qenka]!
2. Prdoret pr t theksuar shprehjen e gzimit t knaqsis, t miratimit etj.; ah. A, sa e bukur qenka!
3. Prdoret kur shprehim zemrim, urrejtje, qortira, dhembje, keqardhje etj.; ah. A, sa me dhembi! A, n t zna!
4. Prdoret pr t shprehur mosprfillje, ironi. qesndi ose kundrshtim, paknaqsi pr dike a dika q nuk e
miratojm. A, mos e pyetl A, jo, nuk jam n nj mendje me ty. A, kt dashke ti!
5. Prdoret kur i drejtohemi nj njeriu zakonisht t afrt a t njohur, me fjal a me shpreh je q kan ngjyrime
emocionale. Mir, a derbardh! u bre, a i vrar! Mir, a t keqen nna!
6. Prdoret kur kujtohemi papritur pr dika gjat biseds me dike; aha. A, po, m'u kujtua.
ABA,~JA . vjet. Shajak i holl e i rrahur mir zakonisht i bardh a i murrm. Tirq (cibune) prej abaje. Punonin aban.
ABACI,~A . sh. ~, ~T fet. I. Manastir ose kuvend i pasur katolik, q drejtohet nga nj abat; ndrtesat e ktij manastiri
(n vendet ku vepron kisha katolike; n t kaluarn edhe n Shqipri).
2. TreVa ku shtrihet pushteti fetar i abatit.
ABAK,~U m. sh. ~, ~T. 1. arkit. Pllak katrore n pjesn e siprme t kreut t nj shtylle.
2. Cope e vogl drrase a kartoni, q prdoret si mjet i thjesht pr msimin e numrimit; mjet njehsimi me gogla t
ngjyrosura, t shkuara n disa radh telash. Abak i ndar n shtylla. Bj nj abak.
ABANOZ,~I m. bot. Bim e vendeve t nxehta, me dru t mueshm, t rnd e t forte, zakonisht me ngjyr t zez, i
cili prdoret pr orendi, pr vegla muzikore e pr punime artistike. Abanoi i zi (i kuq). Dru abanozi. Orendi prej
abanozi. Vegl muzikore prej abanozi.
k U be abanoz rroi shum koh, jetoi gjat.
ABAT,~I m. sh. ~, ~T fet. I pari i murgjve n nj abaci; titull kishtar i afrt me at t ipeshkvit; prift katolik (n
vendet ku vepron kisha katolike; n t kaluarn edhe n Shqipri).

A
ABAZHUR,~I m. sh. ~, ~T. Mbules prej qelqi, prej
metali ose prej nj lnde tjetr, q shrben pr ta
mbledhur dritn e llambs elektrike n nj drejtim, pr t
mbrojtur syt nga drita e forte ose pr zbjilcurim;
mbshtetsja pr llambn bashk me kt mbules.
Abazhur tryeze (muri). Abazhur pjat. Llamb me
abazhur. Ndez abazhurin.
ABC [lexo: abc], ~JA . shih ABC,~JA. Abc-ja e
shqipes. Abc-ja e edukats. Msoj abc-n.
ABD [lexo: abd], ~JA . usht. Shkurtim pr: Artileria
bregdetare.
ABDIKIM,~I m. sh. ~E, ~ET libr. Veprimi sipas kuptimit
t foljes ABDIKOJ. Abdikim i detyruar. Akti i abdikimit.
Bri abdikimin.
ABDIKOJ jokal., ~OVA, ~UAR libr. Heq dor zyrtarisht
nga pushteti mbretror. Abdikoi nga froni.
ABE,~JA. sh. ~, ~T krahin. 1. Hije, fantazm. Sillet si
abe. lu duk si abe. 2. Hijeshi. Flet me abe. ABECE,~JA .
sh. ~, ~T. shih ABC,~JA.
ABETAR/E,~JA . sh. ~E, ~ET. Libr fillestar pr t
msuar shkrim c kndim. Abetare e gjuhs shqipe.
Abelare pr t rritur. Festa e abetares.
ABC,~JA . sh. ~, ~T. 1. Alfabeti i gjuhs shqipe, i
emrtuar sipas tri shkronjave t para t tij; alfabet.
Abcja e shqipes. Msoj abcn.
2. vet. nj. fig. Fillimet e nj pune, hapat e para; njohurit e
para m t thjeshta e me t domosdoshme pr dika, bazat
e dikaje. Abcja e marksizmit. Abcja e artit (e
shkencs). Abcja e jets.
ABIS,~I m. sh. ~E, ~ET libr. Humner, hon. N buz t
abisit. Gjmon abisi.
ABISIN,~I m. sh. ~, ~T. shih ABISINAS,~I.
ABISINAS,~I m. sh. ~, ~IT. Banor vends i Abisinis ose
ai q e ka prejardhjen nga Abisinia; etiopas.
ABISINAS,~E mb. Q lidhet me Abisinin ose me
abisinasit, q sht karakteristik pr Abisinin ose pr
abisinasit, i Abisinis ose i abisinas ve; q Ishte krijuar
nga abisinasit; etiopas. Populli abisinas. Kufiri abisinas.
Kng (voile) abisinase.
ABORDAZH,~I m. sh. ~E, ~ET det. Mnyr e vjetr
luftimi n det, kur anijet puqeshin e kapeshin me engela
q luftuesit t prlesheshin trup me trup; ndeshje e
papritur e dy anijeve. Anije abordazhi. Luftim abordazhi.
Bn abordazh.
ABORT,~I m. sh. ~E, ~ET mjek. shih DSHTIM, ~Ii.
Abort i vetvetishm (i plot). Bri abort.
ABORTAR,~I m. sh. ~, ~T mjek. Ndarje e veant n
shtpin e lindjes pr parandalimin dhe mjekimin e
dshtimeve; dshtimore. U shtrua n abortar.
ABRASH,~E mb. bised. 1. Q ka flok, vetulla e qerpik
t verdh m t bardh ose q ka preka n fytyr (pr
njerzit); q ka njolla t bardha ose qime t zbardhta n
trup e n turi (pr kuajt); i larm, laraman. Njeri abrash.
Kal abrash. Vez abrashe.
2. fig. Q sht pak i prap, i vrazhd e jo i shkueshm;
q besohet se sjell prapsi, kmbters. Djal abrash. Kal
abrash.
3. Prd. em. sipas kuptimeve t mbiemrit.

ABRASH/E,~JA . kryes. sh. ~E, ~ET bised. Pikl e


murrme a e zez n fytyr, prek. ka faqet me abrashe.
ABRESH,~E mb. Q e ka lkurn t zez a t murrme
(pr disa fruta). Fik abresh.
ABSID/,~A . sh. ~A, ~AT arkit. Pjes e dale n murin e
prapm t nj kishe, q ka trajtn e nj gjysmrrethi ose
t nj shumkndshi; kung, kungore.
ABSOLUT,~E mb. 1. Q nuk varet dhe nuk kushtzohet
nga dika tjetr; q merret a q vshtrohet n vetvete, pa
u lidhur e pa u krahasuar me dika tjetr; kund. relativ.
Shifr absolute. Vler absolute. Rritja absolute. Prodhimi
absolut. ek. E vrteta absolute. filoz. Varfrimi absolut.
ek. Mosha absolute, gjeol. Shkalla siprore absolute,
gjuh. Shpejtsi absolute, fiz. Lartsi absolute, gjeod.
Pesh (lagshti) absolute. Ide absolute, filoz. shih tek
IDE,~JA.
2. Q sht i plot e trsor, q nuk ka asnj perjashtim a
kufizim; q sht n skajin m t tejm t shfaqjes s vet,
q nuk ka tjetr prtej tij; i prsosur. Eprsi absolute.
Qetsi absolute. Liri (drejtsi) absolute. Besim
(nnshtrim) absolut. Munges (pamundsi) absolute.
Kampion absolut. sport, sportist q ka fituar mbi
kundrshtart e tjer n ndeshjet e nj lloji t caktuar
sporti. Zero absolute, fiz. shih te ZERO, ~JA.
Temperature absolute, fiz. shih tek TEMPERATUR, ~A.
3. Q sht i prer e i padiskutueshm, q nuk bn asnj
lshim; i domosdoshm. Gjykim (ton) absolut. Nevoj
absolute. N mnyr absolute.
4. Q nuk njeh asnj ligj dhe asnj kufizim n ushtrimin e
pushtetit vetjak, q e mban n dor gjith pushtetin;
tiranik, despotik. Monarki absolute. Shtet (regjim,
sundim) absolut. Mbret (sundimtar) absolut.
k S h u m i c absolute shumic q e kalon gjysmn e
trsis s numruar, shumic drrmuese.
ABSOLUTSI,~A . libr. T qent absolut, karakteri
absolut i dikaje; t qent i prer, i padiskutueshm.
Absolutsia e kohs dhe e hapsirs. Absolutsia. e nj
gjykimi (e nj mendimi).
ABSOLUTISHT ndajf. N mnyr absolute, pa asnj
prjashtim, plotsisht, krejt. Absolutisht i drejti (i
domosdoshm, i nevojshm). Absolutisht i gabuar (i
papranueshm).
ABSOLUTIZM,~MI m. libr. Sistem sundimi, n t cilin
pushtetin m t lart e ka n dor trsisht vetm nj njeri
(mbreti a perandori), monarki e pakufizuar, sundim
absolut. Epoka e absolutizmit. Prmbysja e absolutizmit.
ABSOLUTIZIM,~I m. libr. Veprimi sipas kuptimeve t
foljeve ABSOLUTIZOJ, ABSOLUTIZOHET.
Absolutizimi i nj ideje (i nj dallimi). Ruhem nga
absolutizimi.
ABSOLUTIZOHET libr. Ps. e ABSOLUTIZOJ.
Absolutizohet nj rregull (nj mendim).
ABSOLUTIZOJ kal., ~OVA, ~UAR libr. E quaj si nj gj
t prer dhe t pakundrshtueshme, e kthej n dika
absolute; e v prmbi t gjitha, e vlersoj jasht do
mase. Absolutizon veorit (doll imet). Absolutizn n vetm
njrn one (njrn rrug).ABSTENIM,~I m. sh. ~E, ~ET.

I. Veprimi sipas kuptimit t foljes ABSTENOJ. Abslenimi


i disa antarve. E drejta e abstenimit.
2. Qndrim as po as jo gjat votimit pr nj shtje,
vote q nuk jepet pr asnjrn zgjidhje. Abstenimt s'ka.
ABSTENOJ kal., ~OVA, ~UAR. Nuk marr pjes n
votim, nuk shprehem as po as jo pr nj vendim q
merret me Votim; nuk marr pjes n nj pun, shmangem.
Abstenoi gjati votimit.
ABSTENUES,~I m. sh. ~, ~IT. Ai q nuk shprehet as
po as jo n nj votim. Abstenues nuk kishte.
ABSTRAKSION,~I m. sh. ~E, ~ET. 1. logj.
Largimi me an t t menduarit nga vetit, tiparet e
lidhjet e ndryshme t sendeve e t dukurive konkrete dhe
dallimi, veimi e prgjithsimi i tipareve t tyre me
thelbsore; abstraktim. Abstraksion shkencor (logjik,
mendor). Forca e abstraksionit. Bj abstraksion. 2. Ide
abstrakte, nocion abstrakt, prgjithsim teorik. Vepron me
abstraksione.
ABSTRAKSIONtST,~I m. sh. ~, ~T art. Ai q krijon
sipas parimeve t abstraksionizmit, pasues e zbatues i
abstraksionizmit.
ABSTRAKSIONIST,~E mb. art. Q ka t bj me
abstraksionizmin; q ndjek e zbaton abstraksionizmin; q
bhet sipas krkesave t abstraksionizmit. Arti
abstraksionist. Vepr (piktur) abstraksioniste. Piktor
(skulptor) abstraksionist.
ABSTRAKSIONIZM,~MI m. art. Rrym krejt
formaliste e subjektiviste n artin e sotm dekadent
borgjez e revizionist, q nuk i paraqit me vrtetsi qeniet
e Sendet e bots objektive, por q prpiqet t ngjall gjoja
vetm iden pr to nprmjet vijash, njollash e trajtash t
ngatrruara q shkatrrojn do forme reale. Arti i
abstraksionizmit. Pasuesit e abstraksionizmit.
ABSTRAKT,~E mb. 1. Q nuk kapet me an t shqisave,
por q del me an t prgjithsimit mendor; q del me an
t abstraksionit dhe q mbshtetet tek ai; kund. konkret.
Ide abstrakte. Nocion abstrakt. Puna abstrakte. tek.
2. Q sht i shkputur nga realiteti, q nuk sht i lidhur
me jetn e gjall; tepr teorik e i paprcaktuar; i vshtir
pr t'u kapur e pr t'u kuptuar. Teori abstrakte. Diskutim
abstrakt. N mnyr abstrakte.
3. gjuh. Q emrton nj cilsi a tipar ose nj veprim
shkputurazi nga sendi q e ka cilsin a tiparin ose nga
vepruesi; kund. konkret. Emr abstrakt. Kuptim abstrakt.
4. mat. Q nuk shoqrohet me emrin e njsis s matjes
ose t sendeve t numruara. Numr abstrakt. Madhsi
(shifr) abstrakte.
5. si em. ~E, ~JA . Dika q sht nxjerr me an t
prgjithsimit mendor dhe q vshtrohet e shkputur nga
sendet, dukurit dhe vetit e marrdhniet e tyre
konkrete; kund. konkrete. Nga konkretja tek abstraktja.
ABSTRAKTSl,~A . libr. T qent abstrakt, karakteri
abstrakt i dikaje. Abstraktsia e arsyetimeve.
ABSTRAKTlM,~I m. sh. ~E, ~ET libr. Veprimi sipas
kuptimeve
t
foljeve
ABSTRAKTOJ,
ABSTRAKTOHEM. Abstraktim gramatikor. Abstraktimi
nga e veanta. Bj abstraktim.
ABSTRAKTOHEM vetv. libr. 1. Largohem me an t t
menduarit nga tiparet konkrete t sendeve e t dukurive
dhe i prfytyroj ato n mnyr abstrakte. Abstraktohem
nga e veanta.
2. Ps. e ABSTRAKTOJ.

ABSTRAKTOJ kal., ~OVA, ~CAR libr. Veoj me an t


t menduarit dhe prgjithsoj tiparet e lidhjet e veanta t
sendeve e t dukurive, bj abstraksion. Abstraktoj
veorit (ant...).
ABSDRD,~E mb. libr. Q sht n kundrshtim me
arsyen e shndosh e me logjikn, q sht pa kuptim,
jasht mendjes. Mendim (gjykim) absurd. Pikpamje (ide)
absurde. sht krejt absurde.
ABSURDITET,~I m. sh. ~E, ~ET libr. 1. vet. nj. T qent
absurd, karakteri absurd i dikaje. Absurditeti i nj
arsyetimi (i nj mendimi, i nj teorie).
2. Dika fare pa kuptim e jasht mendjes, ide absurde,
marrzi. Absurditetet e fes. Thot absurditete. E on (e
shpie) deri n absurditet dika. Bie n absurditet.
ABSHIS,~A . sh. ~A, ~AT mat. Njra nga koordinatat,
q shrbejn pr t prcaktuar vendin e nj pike n nj
plan (tjetra quhet ordinat). Boshtl i abshisave.
ABUZ,~I m. sh. ~E, ~ET krahin. Vend grope me shkurre
e me driza t dendura, ku mezi deprton edhe drita e
diellit, kullusm; vend i prshtatshm pr t'u fshehur a pr
t zn pusi. U fsheh (u fut) n nj abuz. Rrinin abuzeve
(npr abuze).
ABUZIM,~I m. sh. ~E, ~ET. 1. shih SHPRDORIM,~I.
Zbuloj (dnoj) abuzimet. Benin abuzime. 2. Prdorimi
jasht mase i pijeve a i barnave, teprim n t ngrn etj.
Bn abuzim.
ABUZOHET. 1. ps. shih SHPRDOROHET.
2. pavet. Kalohet masa, teprohet, prdoret pa Vend e pa
qen nevoja.
ABUZOJ kal., ~OVA, ~UAR. 1. shih SHPRDOROJ 2.
Abuzoj besimin. Abuzon detyrn (t drejtn).
2. jokal. E kaloj masn, e teproj (n t pir, n t ngrn
etj.).
ABUZUES,~I m. sh. ~, ~IT. shih SHPRDORUES,~I.
ACAR,~I m. 1. T ftoht i madh, i that e me ngric;
fraq, cingrim, thllim. Acar i ashpr. Acari i dimrit.
Bn (ka) acar.
2. kryes. sh. ~E, ~ET. T ftohtat e dimrit, ngricat. Duron
(kalon) acaret.
3. fig. Ashprsi, vrazhdsi; zemrim. I ffet me acar. E
merr me acar.
4. fig. Frik q t ngrin zemrn. hyri acari n shpirt.
Rrinte me acar n zemr.
5. prd. mb. Shum i pastr e i ngrir (pr veshjen). ka
petkat acar.
ACAR,~E mb. 1. I acart. Mot (dimr) acar. Er acare.
2. Shum i pastr e i kulluar, shum i kthjellt. Uj acar.
3. Shum i pastr e i rregullt n veshje, q mbahet akull;
q mban pastrti c rregull. Djal acar. Grua acare.4. fig. I
mpreht, i shkatht. Fmij acar. ACAR ndajf. 1. pastr e
bukur, akull. veshur acar.
2. Ashpr, m t egr, vrazhd. Foli acar. U soil acar.
3. fig. Pisk, ngusht. E ka punn acar. ACARE,~JA . sh.
~E, ~ET. Zile shum e vogl.
ACARl,~A . 1. Acar, t ftoht i madh. Acaria e. dimrit.
2. Pastrti e madhe, kujdes i veant n t veshur. Acari
n veshje.
3. fig. Ashprsi, vrazhdsi; zemrim. Acari fjalsh. Acari
zemre. U soil me acari.
4. fig. Shtrnges e madhe, rreptsi. Acaria e ligjeve (e
rregullave).
ACARIM,~I m. sh. ~E, ~ET. 1. Veprimi sipas kuptimeve
t foljeve ACAROJ, ACAROHEM. Acarimi i mo tit.

Acarimi i marrdhnieve (i gjendjes, i kontradiktave...).


Acarimi i plages (i smundjes).
2. Shtrnges e madhe, detyrim i ashpr. la vun me
acarim t madh.
3. Zemrim me kokfortsi. E bn me acarim.
ACARIM,~A . shih ACARl,~A. Acarim e madhe.
ACAROHEM vetv. 1. vet. veta HI. Ftohet shum (pr
motin). Acarohet koha (moti).
2. vet. veta HI fig. Bhet i nder, ashprsohet, keqsohet.
Acarohet gjendja (atmosfera). Acarohen marrdhniet
(kontradiktat, punt). Acarohet lufta.
3. fig. Prishera keq me dike, i keqsoj, i bj t ndera
marrdhniet me dike; prekem nga dika dhe egrsohem.
Jane acaruar me njri-tjetrin. U acaruan me fjal.
4. vet. veta HI. Pezmatohet, mahiset (p5r plagt);
keqsohet, bhet m e rnd (pr smundjet). M'u acarua
plaga. Iu acarua smundja.
5. vet. veta HI. Ashprsohet, plasaritet. Iu acarua lkura.
Me jan acaruar duart.
6. fig. I krcnohem, i grmushem dikujt. Iu acarua t
birit. Mos m'u acaro ashtu! I acarohet si gjel.
7. Ps. e ACAROJ 1.3.
ACAROJ kal, ^VA, ~UAR. 1. E bj t
nder, tendos, ashprsoj, keqsoj. Acaron marrdhniet
(gjendjen, kontradiktat). I acaruan fjalt. I acaroi nervat.
E acaroi deri n kulm.
2. vet. veta III. E pezmaton (pr plagt); e bn m t
rnd, e keqson (pr smundjet). E acaron plagn. I
acaroi smundjen (kollnj.
3. Tendos, ngreh. Acaroj telat e iftelis.
4. jokal. Heq keq, vuaj pr nj gj; sharroj, plcas. Acaroi
pr nj.
ACART (i,e) mb. 1. Shum i ftoht, i akullt; me ngric
(pr motin). Mot (dimr) i acart. Koh e acart. Nate
(dit) e acart. Er e acart.
2. fig. I ashpr, i vrazhd, i egr. Fjal t acarta. Sjellje e
acart.
ACARUAR (i,e) mb. 1. I tendosur e i ashprsuar aq sa
mund t oj n ndeshje ose n shprthim shum i nder.
Marrdhnie t acaruara. Gjendje e acaruar. Me nerm t
acaruara.
2. Q sht br i ashpr, i vrazhd e i zemruar. Z (ton)
i acaruar.
3. Q sht pezmatuar, q sht malcuar (pr plagt); q
sht keqsuar e rnduar me shum (pr smundjet).
ACETIK,~E mb. kim. Q ka t bj me acidin e uthulls
ose me prodhimin e tij, uthullor. Acid acetik acidi i
uthulls.
ACETILEN,~I m. kim. Gaz pa ngjyr i prbr nga
karboni e hidrogjeni, q digjet me nj drit t bardh t
forte e q prdoret pr ngjitje, pr ndriim etj. Llamb me
acetilen. Ngjitje me acetilen.
ACETON,~l m. kim. Lng i pangjyr e i avullueshm, me
er t forte si t eterit, q prdoret pr prodhimin e
lndve shprthyese, t mndafshit artificial etj. dhe si
trets pr ngjitjet. Ngjit (tret) me aceton. Pastroj me
aceton.
AClD,~I m. sh. ~E, ~ET kim. Bashkim kimik, zakonisht i
lngshm, me shije t thart e me veti grryese, q
prmban hidrogjen dhe q me metalet jep kripra; thartor.
Acid sulfurik (borik, acetik...). Acid yndyror (organik...).
Acid i forte (i holluar). Acid akumulatorsh.

AClD,~E mb. kim. Q prmban acid; q ka vetit e acidit;


thartor. Kripra acide. Toka acide. Shkmb acid.
ACIDEDASHS,~E mb. biol. Q rritet mir n nj
mjedis acid, q ka nevoj pr nj mjedis acid pr t'u
zhvilluar mir. Bim acidedashse.
ACIDEDURUES,~E mb. spec. Q u qndron acideve, q
nuk grryhet nga acidet. Lnd (materiale) acideduruese.
ACIDIM,~I nt. kim. Veprimi sipas kuptimeve t foljeve
ACIDOJ, ACEDOHET. Acidimi i tokave. Ruajtja me
acidim.
ACIDOHET vetv. kim. 1. Kthehet n acid. 2. Ps. e
ACIDOJ.
ACIDOJ kal., ~OVA, ~UAR kim. Kthej n acid; thartoj;
prpunoj me acid. Acidoj plhurat.
K ndajf. krahin. Pa futur gj n goj, me barkun bosh,
esll. Jam a.
AlK,~E mb. bised. 1.1 hapt, i elt (pr ngjyrat). Boj
aike. Basm aike.
2. keq. Q vepron sheshit n mnyr jo t hijshme e pa
prfillur mendimin e njerzve prreth, i pacip, i
pafytyr, Grua aike. Sjellje aike.
AIK ndajf. bised. Hapur, sheshit; qart. Flas aik. la
them aik. E tregon aik. Del (mbron) aik. E shoh
(duket) aik.
ADALET ndajf. thjeshtligj. 1. Shum, tej mase; shum
mir, pr bukuri. Dgjoj (shikoj) adalet. Punon adalet. U
be adalet.
2. prd. mb. Shum i madh, goxha. Nj adalet tepsi.
ADAPTlM,~I m.
sh.
~E, ~ET libr. shih
PRSHTATJE,~A. Adaptim i goditur. Adaptimi i nj
vepre. Adaptimi i organizmit.
ADAPTOHEM vetv. libr. shih PRSHTATEM.
U adaptohem kushteve (rrethanave).
ADAPTOJ kal, ~OVA, ~UAR libr. shih PRSHTAT.
Adaptoj nj ndrtes. Adaptoj nj vepr. ADASH,~I m.
sh. ~, ~T. Ai q ka t ajjtin emir me nj tjetr,
njemrsh, emnak. Jemi adash.
ADAxraO ndajf. muz. 1. Ngadal, n mnyr l
ngadalshme e t zgjatur (pr mnyrn e ekzekutimit t nj
pjese). E luaj adaxhio.
2. si em. ~, ~JA . sh. ~, ~T. Vepr muzikore ose nj pjesC
e saj me koh t ngadalshme e t zgjatur.
ADEKUAT,~E mb. libr. Q prputhet plotsisht me dika
tjetr, q i prshtatet a q i prgjigjet plotsisht dikaje
tjetr. Mjete (masa) adekuate. Nocione (shprehje)
adekuate. Pasqyrim adekuat I realitetit. N kushte
adekuate. N mnyr adekuate.
ADERlM,~I m. sh. ~E, ~ET libr. Veprimi sipas kuptimit
t foljes ADEROJ. Aderimi n nj traktat (organizat).
Krkesa pr aderim.
, ADEROJ jokat., ~OVA, ~CAR libr. Bashkohem me nj
pikpamje, me nj rrym t mendimit ose me nj lvizje
politike, shkencore etj.; bhem antar i nj organizat, i
nj shoqate etj. Aderoj n nj marrveshje (traktat, pakt).
Aderoi n nj parti (organizat). Aderoi n nj lvizje.
ADET,~I m. sh. ~E, ~ET Bised. Zakon. Adet I vjetr (t
keq, i ri). Bj adetet. E kemi (pr) adet. Si sht adeti. E
do adeti. Sa pr adet. Ruaj (shkel) adetet.
k Si adeti shum i mir, shum i bukur.
ADR,~RA . kryes. sh. ~RA, ~RAT krahin. Gjepura,
profka; shaka, hoka. Thot (thyen) adra.
ADRTAR,~I m. sh. ~, ~T krahin. Ai q thot
gjepura, profkatar; hokatar, shakaxhi.

ADJUTANT,~I m. sh. ~, ~T usht. Oficer i caktuar


pran nj komandanti ose pran nj shtabi pr t kryer
detyra ndihmse, oficer ndihms. Adjutanti i
komandantit.
ADJUTANTUR,~A . usht. Detyra, puna e adjutantit;
zyra e adjutantve.
.ADMIN1STRAT, ~A . sh. ~A, ~AT. 1. Forme e
veprimtaris shtetrore, krahas asaj ligjvnse e
gjyqsore, pr t ushtruar pushtetin shtetror nprmjet
organizimit t drejtprdrejt t funksioneve t shtetit e t
veprimtaris ekzekutive-urdhrdhnse; sistemi i
organeve
shtetrore
ose
organet
ekzekutiveurdhrdhnse, q ushtrojn pushtetin shtetror n
formn e ksaj veprimtarie. Administrata shtetrore.
Administrata e re (e vjetr). Administrata gendrore.
Organet e administrats s shtetit.
2. Njsi organizative e nj sektori t ekonomis ose t
kulturs; organi drejtues i nj njsie t till, s bashku me
aparatin prkats; zyrat e nj ndrmarrjeje, kooperative,
institucioni ose t nj shrbimi shtetror; ndrtesa e ktij
organi ose e ktyre zyrave. Administrata e ndrmarrjes (e
kooperativs, e shkolls...). Prgjegjsi i administrats.
Punonjsit e administrats. Zyrat e administrats. Kaloj
nga administrata n prodhim.
3. prmb. Trsia e npunsve, q veprojn n aparatin
shtetror ose n nj njsi organizative shtetrore.
Administrata e fabriks (e institutit). Shkurtoj
administratn.
4. Grupi q ushtron pushtetin politik dhe ekzekutiv n nj
vend borgjez; npunsit e aparatit shtetror ose t nj
siprmarrjeje kapitaliste n nj vend
borgjez. Administrate e kalbur. Administrata e
siprmarrjes.
S. Organet q ushtrojn pushtetin n nj krahin ose n
nj vend t pushtuar dhe veprimtaria e tyre. Administrata
ushtarake (koloniale). Administrata e pushtimit.
ADMINISTRATIV,~E mb. 1. Q ushtron pushtetin
shtetror n formn e veprimtaris urdhrdhnse e
ekzekutive, q ka t bj me organizimin e zhvillimin e
ksaj veprimtarie. Pushtet administrate. E drejta
administrative.
2. Q ka t bj me njsit organizative, t cilat ushtrojn
veprimtarin urdhrdhnse dhe ekzekutive n emr t
shtetit. Njsi (gender) administrative. Ndarja (harta)
administrative. Kufijt administrative.
3. Q ka t bj me punn e administrats; q i prket
administrats; q bhet nga administrata; i administrats.
Aparat (kshill) administrate. Vendim (urdhr, komrott)
administrativ. Masa (metoda) administrative. Me rrug
administrative. Zvends pr ann administrative.
ADMINISTRATIVISHT
ndajf.
1.
Nga
ana
administrative; nga pikpamja e lidhjeve administrative.
Administrativisht
i
pavarur.
Lidhet
(varet)
administrativisht. Bn pjes administrativisht.
2. Me rrug administrative, nprmjet administrats, me
an t urdhrave e t vendimeve t administrats. Zgjidh
administrativisht nj shtje. E dnuan administrativisht.
ADMINISTRATIVO-TOKSOR,~E mb. drejt. Q ka t
bj me administrimin e vendit sipas ndarjes n krahina si
njsi organizative, t cilat ushtrojn veprimtarin
urdhrdhnse dhe ekzekutive. Ndarje administrativotoksore. Njsi administrativo-toksore.

ADMINISTRATOR,~I m. sh. ~, ~T. 1. Npuns i


ngarkuar pr t ndjekur detyrat e administrats n nj
ndrmarrje, n nj institution etj.; punonjs me
prgjegjsi i administrats. Administratori i ndrmarrjes
(i institutit...). Zyra e administratorit.
2. Npuns me prgjegjsi n yendet ku sundon prona
private, i ngarkuar t adrninistroj nj siprmarrje a nj
pasuri dhe t kujdeset pr t, q t'i siguroj fitimet
pronarit. Administrator i pronave (i pasurive).
Administrator i nj banke (i nj shoqrie, i minierave...).
ADMINISTRlM,~I m. Veprimi sipas kuptimeve t
foljeve ADMINISTROJ, ADMINISTROHET.
Administrimi I t ardhurave (i banesave, i prons...).
Administrimi i lekut t popullit. Parimet socialiste t
administrimit t ekonomis.
ADMINISTROHET.
Ps.
e
ADMINISTROJ.
Administrohet nga ndrmarrja (kooperativa).
ADMINISTROJ kal., ~OVA, ~UAR. 1. Drejtoj dhe
organizoj punn n nj fush a n nj deg t ekonomis
ose t kulturs sipas rregullave dhe ligjeve t shtetit.
Administron ekonomin. Administron mir.
2. Kujdesem pr nj pasuri ose pr nj vler, q t
prdoret mir sipas rregullave ose sipas nevojave;
qeveris, mbarshtoj; prdor. Administroj vlerat (t
ardhurat, fondet). Administron pasurin e prbashkt
(pronn socialiste). Administron token (banesat... ).
ADMINISTRUES,~I m. sh. ~, ~IT. Ai q merret me
administrimin e nj pasurie, t nj6 ndrmarrjeje etj.
ADMIRAL,~I m. sh. ~, ~T usht. Grade e lart n
flotn detare ushtarake t nj shteti, e cila i prgjigjet
grads s gjeneralit t armats n forcat toksore;
ushtaraku q mban kt grade (n ushtrit q kan grada).
ADMIRIM,~I m. 1. Veprimi sipas kuptimeve t foljeve
ADMIROJ, ADMIROHET.
2. Ndjenja e kndshme q kemi kur admirojm dika;
vlersirai i lart e mirdashs i puns e i veprave t
dikujt. Kam admirim. Ngjall admirim. Shoh (las) me
admirim. Fitoi admirimin e t gjithve.
ADMIROHET. Ps. e ADMIROJ.
ADMIROJ kal., ~OVA, ~UAR. Vshtroj mendje t
madhe e me habi dika t bukur e trheqse; vlersoj lart
dhe me knaqsi veprat, qndrimet e vetit e mira t
dikujt. Admiroj bukurin (guximin, qndrimin) e dikujt.
Admiroj punn (veprn) e dikujt. Admiroj natyrn.
ADMIRUES,~I m. sh. ~, ~IT. Ai q ka admirim pr dika
ose pr dike. Admirues i natyrs (i letrsis, i muziks...).
Rrethi i admiruesve.
ADMIRUESHM (i), ~ME (e) mb. Q ngjall admirim,
q sht pr t'u admiruar. Vepr (pun, sjellje...) e
admirueshme. Qndrim i admirueshm. Prparim i
admirueshm.
ADOPTIM,~I m. sh. ~E, ~ET libr. Veprimi sipas
kuptimeve t foljeve ADOPTO J, ADOPTOHEM.
Adoptimi i nj fmije. Adoptimi i nj vendimi (i nj ligjiy i
nj thirrjeje). Bj adoptimin e nj fmije.
ADOPTOHEM libr. Ps. e ADOPTOJ.
ADOPTOJ kal., ~OVA, ~UAR. 1. drejt. Marr n familje
nj t mitur dhe e rrit si fmijn tim, e bj zyrtarisht bir a
bij n shpirt nj fmije t tjetrkujt. Adoptoj nj djal
(nj vajz).
2. libr. Pranoj me an t votimit nj vendim, nj thirrje
etj., marr; pranoj t ndjek a t zbatoj nj Vij, nj parim,

nj metod pune etj. Adoptuan nj rezolut. Adoptoi nj


metod (nj politik, nj doktrin).
ADOPTUAR (i,e) mb. drejt. 1. Q sht br nga dikush
bir a bij n shpirt me ligj, q sht marr zyrtarisht si
fmije n nj familje. Fmije (djal) i adoptuar. Vajz e
adoptuar. 2. Prd. em. sipas kuptimit t mbiemrit.
ADOPTUES,~I m. sh. ~, ~IT drejt. Ai q ka br bir a
bij n shpirt nj fmije t tjetrkujt.
ADRES,~A . sh. ~A, ~AT. 1. Shnim mbi nj zarf ose
mbi nj drges postare, q tregon emrin e marrsit dhe
vendbanimin e plot t tij; shnimi i p)ot i vendit ku
banon zakonisht ose ku ndodhet prkohsisht nj njeri, ku
gjendet nj ndrmarrje, nj institucion etj., drejtim.
Adres e prpikt (e plot). Adresa e re (e vjetr). Adresa
e drguesit. Zyra e adresave. Libri i adresave. Jap (l)
adresn. I marr (i krkoj) adresn. Gaboj adresn. gjith.
fig. N adresn e shtpis (e zyrs).
2. Drejtim. We adres t dikujt n drejtim t dikujt, pr
dike; n lidhje me dike. Pa adres pa. drejtim t caktuar.
Kritik pa adres. Top pa adres. sport.
Na harroi adresn shak. shih te HARROJ. ADHURIM,~I
m. Veprimi sipas kuptimeve t
foljeve ADHUROJ, ADHUROHEM. Ndjenj adhurimi.
N shenj adhurimi. Flas me adhurim. Ngjall adhurim.
Kam adhurim pr dika (pr dike).
ADHUROHEM. Ps. e ADHUROJ. sht pr t'u
adhuruar.
ADHUROJ kal., ~OVA, ~UAR. 1. Kam da
shuri t zjarrt dhe nderim t madh pr dike ose pr
dika. Adhuroj Urine. Adhuroj poezin (artin... ). Adhuroj
bukurit e natyrs.
2. fet. Sipas paragjykimeve fetare: e quaj dhe e nderoj
dike a dika si perndi, i prulem e i falem duke e njohur
si hyjni me fuqi t mbinatyrshme.
ADHURUES,~I m. sh. ~, ~IT. Ai q adhuron dike ose
dika. Adhurues i artit (i letrsis, i natyrs...).
ADHURUESHM (i), ~ME (e) mb. Q sht pr t'u
adhuruar, q t bn ta duash e ta nderosh shum.
AERO- fjalform. Pjes e par e fjalve t prbra, e cila
u prgjigjet nga kuptimi fjalve: ajror, i ajrit. nga ajri, me
an t ajrit; i aviacionit; p.sh. aerodinamik, aerografi,
aeromekanik, aeroterapi etj.
AERODINAMIK,~E mb. fiz. Q ka t bj me
aerodinamikn, i aerodinamiks; q ka trajt t
prshtatshme pr t ar leht ajrin kur lviz me shpejtsi.
Force aerodinamike. Gyp aerodinamik. Trajt (forme)
aerodinamike.
AERODINAMIK,~A . fiz. Pjes e fiziks, q studion
ligjet e lvizjes s ajrit e t gazeve t tjera, si edhe
veprimin e tyre mbi trupat e ngurt q lvizin npr to.
Ligjet aerodinamiks.
AERODROM,~I m. sh. ~E, ~ET. Fush me piste e me
pajisje t nevojshme pr ngritjen, uljen dhe qndrimin e
aeroplanve e t mjeteve t tjera fluturuese; fush
aeroplansh. Aerodrom ushtarak. Pista (kulla) e
aerodromit. Viet n aerodrom.
AERONAUT,~I m. sh. ~, ~T. Ai q drejton nj
aerostat ose q fluturon me t.
AERONAUTIK,~A . av. Dija mbi lundrimin n ajr me
mjete fluturuese m t lehta ose m t rnda se ajri;
mjeshtria e lundrimit n ajr. Qendra e aeronautiks.
AEROPLAN,~I m. sh. ~, ~T. Mjet fluturues me i
rnd se ajri, zakonisht me krah, q punon me motor dhe

q prdoret pr udhtime, pr qllime ushtarake etj.;


avion. Aeroplan reaktiv. Aeroplan dymotorsh
(katrmotorsh).
Aeroplan
ushtarak
(gjuajts,
bombardues...). Aeroplan udhtarsh (transporti). Fush
aeroplansh. Bilet aeroplani. Hipi n aeroplan. Zbres
nga aeroplani. Udhtoj me aeroplan. Aeroplani ngrihet
(ulet, zbret, rrzohet).
AEROPLANMBAJTS,~E mb. usht. Q sht ndrtuar
dhe sht pajisur pr mbajtjen, ngritjen dhe uljen e
aeroplanve n t (pr anijet). Anije aeroplanmbajtse.
AEROPLANMBAJTSE,~JA . sh. ~E, ~ET
usht. Anije e madhe ushtarake, q ka piste pr ngritjen e
uljen e aeroplanve dhe hangar pr qndrimin e tyre.
AEROPORT,~I m. sh. ~E, ~ET. Aerodrom i ndrtuar n
vija t caktuara t udhtimeve ajrore dhe i pajisur pr
nisjen e pritjen e udhtarve e t mallrave dhe pr
drejtimin e fluturimeve t aeroplanve. Aeroport civil
(ushtarak). Aeroporti i Tirans. 5. Afrsisht. Aty afr aty
rrotull.
6. fig. Drejtprsdrejti; duke i qndruar pran. me kujdes
e vmendje t veant; kund. larg. Shoh nga afr. Drejton
nga afr. Ndiej nga afr. Kam(mbaj) afr dike. I rri (i
qndroj) afr. I gjendet afr.
II. parafj. 1. Prdoret me nj emr n rasn rrjedhore, q
shnon vendin, sendin ose njeriun pran t cilit gjendet
dikush a dika, kryhet nj veprim ose drejt t cilit shkon a
lviz dikush a dika. Afr nesh. Afr shtpis (lumit).
2. Prdoret me nj emr n rasn rrjedhore, q tregon
kohn pak caste para s cils kryhet nj veprim, ndaj.
Afr mbrmjes (mngjesit). Afr dimrit. Afr t
pesdhjetave.
III. pj. Pak a shum, rreth, afrsisht. Afr njzet dit.
Peshon afr dy kuintal. Merr afr dyqind veto.
sht afr mendsh (mendjes) kuptohet vetvetiu; sht
fare e qart. sht me afr mendsh (mendjes) ka me
shum t ngjar, sht m e mundshme. sht me afr
dera se qilari fj.u. shih te DER,~A.
AFRlNA,~T . vet. sh. shih AFRSI,~A 2. N afrinat e
qytetit.
AFRISHT ndajf. shih AFRSISHT.
AFRM (i), ~E (e) mb. 1. Q ka lidhje gjaku ose lidhje
familjare t ngushta me dike. Njerzit e afrm. Kushrinj
t afrm.
2. shih AFRT (i,e) l,2,4. N ditt e afrme. N
mbledhjen e afrme. Bashkpuntort m t afrm.
AFRM, ~l(i) m. kryes. sh. ~, ~IT (t). 1. Njeri q ka
lidhje gjaku ose lidhje t tjera familjare t ngushta me nj
tjetr, farefis. Prindrit dhe t afrmit e tjer. Ndahem
nga t afrmit. Ngushlloj t afrmit.
2. Njeri q bn pjes n rrethin e ngusht t aty re, q
bashkpunojn me dike n veprimtarin shtetrore a
shoqrore.
AFRME,~JA (e) . Dika q ndodhet pran ose rreth
nesh; dika q shihet, q dgjohet a preket drejtprdret,
ajo q kuptohet a kapet me leht; kund. e largt. Nga e
afrmja tek e largta.
AFRMENDSI,~A . libr. T qent afr m t vrtetn.
AFRMENDSH ndajf. 1. si fj. ndrm. Kuptohet vetvetiu,
sht e qart vetvetiu, s'ka dyshim. Do t vonohej,
afrmendsh, po t nisej me kmb.
2. si pj. Po, sigurisht, ashtu vrtet.

AFRMENDSHM (i), ~ME (e) mb. Q kuptohet


vetvetiu, q sht i qart vetvetiu; q sht me afr s
vrtets.
AFRMI (s) ndajf. I. Nga afr, q pran, drejtprdrejt.
Shoh s afr mi. Ndjek s afr mi. Njoh s afrmi.
2. Pas pak kohe, s shpejti; para pak kohe, tani afr. Tani
s afrmi. Shfaqet (jepet) s afrmi.
AFRNDENJS,~E mb. libr. Q ndodhet prbri, i ngjitur
me nj tjetr; fqinj. Knde afrndenjse. gjeom. knde
q kan nj brinj t prbashkt. Brinjt afrndenjse.
gjeom.
AFRSI,~A . 1. T qent afr, t ndodhurit n nj vend
pran; kund. largsi. Afr si gjeografike. N afrsi afr,
pran.
2. vet. sh. ~, ~T. Tokat a vendet q shtrihen
AEROSTAT,~I m. sh. ~E, ~ET av. Mjet fluturimi, si
rruzull i madh, i mbushur me gaz m t leht se ajri, q
ngrihet e qndron pr nj koh t gjat lart n hapsir.
Aerostat vrojtimi. Koshi i aerostatit. Fluturoi me aerostat.
AF,~I m. sh. ~E, ~ET. Shklqimi ngjyra-ngjyra j nj stofi,
i kadifes etj., q ndryshon sipas kndit t vshtrimit. Af i
ndritshm (i errt). Kadife me af.
"> AFARlST,~I m. sh. ~, ~T. Siprmarrs i madh
privat n vendet kapitaliste, q prpiqet t nxjerr sa me
shum fitime me fardo mjeti. Afaristt financiar.
Shpirt afaristi.
AFARlST,~E mb. Q ka t bj me afaristt, i afaristve;
q sht karakteristik pr afaristin, prej afaristi. Qarqet
afariste. Ve primtari afariste.
AFAT,~I m. sh. ~E, ~ET. 1. Nj pjes e caktuar kohe, q
sht e nevojshme pr t br dika. Afat i mjaftueshm.
Me afat t gjat (t shkurtr). Afati i shkolls (i shrbimit,
i shfrytzimit). I l (i jap) afat. Shkurtoj (zgjat, plotsoj)
afatin. I kaloi afati.
2. Caku kohor (viti, muaji, dita) q sht vendosur pr
fillimin ose pr mbarimin e nj pune. Afati i par (i
funait). Afati i pagess (i dorzimit, i shlyerjes, i
paraqitjes). Para afatit. N afatin e caktuar. Pa afat t
caktuar. Dorzoj (kryej) n afatin e duhur.
k S'i jap afat dikujt e ngut tepr, e shtrngoj, s'e l t
marr frym.
AFATGJAT mb. Q zgjat a q vepron pr shum koh;
q krkon shum koh pr t'u kryer; q mund t shlyhet
pas nj kohe t gjat. Program afatgjat. Hua afatgjat.
AFATSHKURTR mb. Q zgjat a q vepron pr pak
koh; q krkon pak koh pr t'u kryer; q duhet shlyer
pas pak kohe. Marrveshje afatshkurtr. Hua
afatshkurtr.
AFC,~A . sh. ~A, ~AT zool. Beng.
AFENDIKO,~I m. sh. ~NJ, ~NJT bised. 1. vjet.
Zotri; pasanik (prdorej si titull zakonisht pr t pasurit
ortodoks).
2. keq. Njeri q mbahet rnd si zotri, fodull.
AFERIM pasth. thjeshtligj. T lumt. Aferim t qoft!
AFETAR,~E mb. 1. Q nuk beson n zotin, q nuk
pranon asnj fe, i pafe. Ndjenja afetare. 2. Prd. em, sipas
kuptimit t mbiemrit.
AFETARI,~A . T qent afetar, mospranimi i asnj feje.
AFETARlZM,~MI m. shih AFETARI,~A.
AFR. I. ndajf. 1. N largsi t vogl nga dika tjetr,
pran; kund. larg. Afr e afr shum pran, ngjitur. Aty
afr. E kam afr. Rri afr. Bie me afr.

2. Pas pak kohe, pa kaluar shum koh, s shpejti; jo


shum koh prpara; kund. larg. Tashti afr. sht afr
dita kur...
3. Me lidhje gjaku ose me lidhje familjare t ngushta;
kund. larg. sht afr me t. Bien afr.
4. Pa ndonj dallim t madh nga dikush a nga dika tjetr,
me tipare t ngjashme me t; kund. larg. Jan afr njritjetrit. Qndrojn afr.rreth e rrotull nj qyteti, nj fshati
etj., vendet aty rrotull, rrethinat. N afrsit e qytetit (e
fshatit, e kshtjells). N afrsit e frontit.
3. shih AFRI,~A 1,2. Afrsi gjinore. Ka afrsi.
4. fig. Lidhje e afrt shpirtrore; qndrim i przemrt e i
ngroht. Afrsi shpirtrore.
5. shih PRAFRSI,~A. Njehsim me afrsi. Gjej me
afrsi.
AFRSIPRFAQSOR,~E mb. spec. Q ndodhet afr
siprfaqes, q sht drejtprdrejt nn siprfaqe, q
shtrihet jo Ifrell. Shtress afrsiprfaqsore.
AFRSIRA,~T vet. sh. shih AFRSI,~A 2,
AFRSISHM (), ~ME (e) mb, shih PRAFRT (i,e).
N mnyr t afrsishme.
AFRSISHT. I. ndajf. N ranyr t prafrt, me afrsi,
prafrsisht. Prcaktoj (gjej, llogarit) afrsisht.
II. pj. Pak a shum, rreth, nja, afr. Afrsisht njzet dit.
Peshon afrsisht dyzet kuintal.
AFRT (i,e) mb. 1. Q ndodhet n largsi t vogl nga
dika tjetr, q sht pran, afr dikaje; fqinj;,kund. i
largt. Fshatra t afrta. Shtpi (rrug) t afrta.
2. Q e ndan pak koh nga nj cast i caktuar; q do t vij
pas pak kohe, q do t ndodh s shpejti ose q ka qen
para pak kohe; kuttd. i iargt. E ardhmja (e kaluara) e
afrt. Detyrat e afrta. Qllimi i afrt. Mbledhja e afrt.
N ditt e afrta.
3. shih AFRM (i), ~E (e) 1. Njerzit e afrt.
4. Q ka marrdhnie t ngrohta e t iltra me dike, i
dashur e i przemrt; q bn pjes n rrethin e ngusht t
dikujt, q ka fituar besimin e dikujt, i lidhur ngusht me
dike. Shok (mik) i afrt. Bashkpuntor i afrt. Tregohem
i afrt me dike.
5. Q ka prmbajtje ose tipare t ngjashme me nj tjetr.
Mendime (pikpamje) t afrta. Qllime t afrta. Deg
(shkenca) t afrta. Fjal me kuptime t afrta.
6. gjuh. Q ka prejardhje t prbashkt me nj tjetr.
Gjuh t afrta.
7. Q afrohet nga madhsia ose nga vlera me nj tjetr.
Shuma t afrta. Dy numra t afrt. Prfundime t afrta.
AFGAN,~I m. sh. ~, ~T. Banor vends i Afganistanit
ose ai q e ka prejardhjen nga Afganistani.
AFGAN,E mb. Q lidhet me Afganistanin ose me
afgant, q sht karakteristik pr Afganistanin ose pr
afgant, i Afganistanit ose i afganve; q sht krijuar nga
afgant. Populli afgan. Ekonomia afgane. Muzik afgane.
Valle afgane.
AFION,~I m. 1. bot. shih HASHASH,~I 1.
2. shih OPIUM,~I 1. Piu afion. U helmua me afion.
3. prd. mb. Shum i verdh, shum i zbeht. U be afion
u zverdh shum.
AFISHE,~JA . sh. ~E, ~ET. Flet ku shkruhet njoftimi
pr nj shfaqje, pr nj film, pr nj ndeshje sportive etj.,
e cila ngjitet n nj vend t dukshm. Afishet e filmave.
Afishet e teatrit. Ngjit (vj nj afishe.
AFISHIM,~I m. sh. ~E, ~ET. Veprimi sipas

kuptimeve t foljeve AFISHOJ, AFISHOHET. Vend


(knd) afishimi. Vend i lejueshm pr afishim.
AFISHOHET. Ps. e AFISHOJ. U afishuan shifrat e
planit.
AFISHOJ kal, ~OVA, ~UAR. V nj afishe, ngjit n vend
t dukshm nj lajmrim, nj shpallje etj.; bj t njohur
pr t gjith me nj shpallje. Afishoi nj lajmrim. Afishoi
pikat e garave.
AFORIZM,~MI m. sh. ~MA, ~MAT. Thnie a fjali e
shkurtr, e goditur e me fuqi shprehse, q prmban nj
rnendim t prgjithsuar a nj msim ts nxjerr nga jeta.
Flet me aforizma.
AFRAS ndajf. Nga afr; afr, pran. v afras. Iu
ndodhn afras.
iVFRAT,~A . I. Lng i bardh si qumsht e shum i
hidhur, q bhet kryesisht me zhiv e q prdorej
zakonisht nga grate pr t zbardhur fytyrn. Lyenin
fytyrn me afrat.
2. prd. mb. Shum i hidhur (edhe fig.). Ilai ishte afrat.
E ka gojn afrat.
AFRAZI ndajf. Afras.
AFRESK,~U m. sh. ~E, ~ET art. Piktur q bhet me
bojra uji mbi suva t njom; mnyra e punimit t ktyre
pikturave. Afreske mesjetare. Mur me afreske. Ngjyrat e
afreskut.
AFRI,~A . I. Lidhje gjaku ose lidhje tjetr e ngusht
familjare, farefisni. Lidhje ajrie. Ka afri me dike.
2. Ngjashmri e madhe ose prputhje n tiparet kryesore.
Afri klasore (ideologjike). Afria e mendimeve (e
qndrimeVe). Ka afri me nj tjetr.
3. gjuh. Lidhje e afrt, ngjashmri q buron nga
prejardhja e prbashkt. Afri gjuhsh. Lidhje afrie.
4. prmb. bised. T afrmit, farefisi. U mblodh afria.
AFRIKAN,~I m. sh. ~, ~T. Banor vends i Afriks ose
ai q e ka prejardhjen nga Afrika.
AFRIKAN,~E mb. Q lidhet me Afrikn ose me
afrikant, q sht karakteristik pr Afrikn ose pr
afrikant, i Afriks ose i afrikanve; q sht krijuar nga
afrikant. Kontinenti afrikan. Vendet afrikane. Popujt
afrikane. Gjuht afrikane. Valle (kng) afrikane.
AFRIKATE,~JA . sh. ~E, ~ET gjuh. Bashktingllore q
nis t shqiptohet si bashktingllore shprthyese dhe
mbaron si bashktingllore frkimore (p.sh. c, , x, xh).
AFRlM,~I m. sh. ~E, ~ET. Veprimi dhe gjendja sipas
kuptimeve t foljeve AFROJ, AFROHEM.
Afrim i shpejt (i dukshm). Afrimi i pranvers (i fests).
Afrimi i kongresit (i prvjetorit). Afrimi me shokt. Afrimi
me bazn. Afrimi i msuesit me nxnsit. Afrimi i shkolls
me jetn. Shartim me afrim. bujq.
AFRlSHM (i), ~ME (e) mb. 1. Q ka afri me dike a me
dika. Gjuh t afrishme.
2. mat. Qe i ruajn drejtzat a siprfaqet paralele si t tilla
gjat shndrrimeve. Shndrrime t afrishme. Gjeometria
e afrishme dija q merret me vetit e figurave
gjeometrike, t cilat ruhen gjat shndrrimeve.
AFRO pj. Afr, afrsisht. Afro dy muaj (gjysm
shekulli).AFROAZIATIK,~E mb. Q ka t bj me
kontinentin e Afriks dhe me kontinentin e Azis t marr
s bashku; q ka t bj me vendet dhe popujt e Afriks e
t Azis, i Afriks dhe i Azis s bashku. Vendet
afroaziafike. Popujt afroaziatik.

AFROHEM vetv. 1. Shkoj afr dikujt a dikaje, vete me


pran; kund. largohem. afrohem shtpis, I afrohem
fshatit (qytetit). Anija iu afrua bregut.
Afrohem te zjarri. Afrohu! ushr., sport, komand pr t
zvogluar Sargsin midis rreshtave, pr t'i br rreshtat
m t shtrnguar.
2. vet. veta HI. Bhet me i afrt, vjen me afr n koh,
mbefet pak koh derisa te vij a t prfundoj dika;
kitnd. IssrgoheI. Arohet dimri (pranvera). Afrohet
mngjesi (tnbrmja...). Afrohet Nj Maji (Viti i Ri). U
afruan pushimet (provimet). Po afrohet dasma (dita e
nisjes). Iu afrua pleqria (fundi).
3. fig. Arrij afr nj caku; ndodhem para prfundimit t
dikaje; sht n t mbaruar e sipr. afrohem fundit
(zgjidhjes).
4. fig. Bhem i afrt e i dashur me dike, miqsohem,
lidhern ngusht me dike; i rri pran dikujt, prpiqem ta t?
j pr vete dike pr nj qllim; kund. largohem. Afrohet
me masat. Afrohem me njerzit (me shokt).
5. Jam i ngjashm, prngjaj; bhem pak a shum i njjt,
pothuaj barazohem me dike a me dika tjetr; kund.
largohem. Afrohem n mendime. Afrohen nga pikpamjet
(nga shijet). Afrohen nga ngjyra.
6. Ps. e AFROJ i.
Nuk i afrohet (nuk i vjen) as te gishti (te thoi) i kmbs
shih te GISHT,~I.
AFROJ kal., ~OVA, ~UAR. 1. E shpie afr dikujt ose
dikaje tjetr, e oj me afr; sjell pran njri-tjetrit; kund.
largoj. Afroj tryezat. Afro] karrigen (shtratin) te muri.
Afroj duart. I afroj kokn.
2. Shkurtoj kohn, sjell me afr nj ngjarje; e oj nj pun
gati n t mbaruar, e shpie afr prfundimit; kund. largoj.
Afroi ditn e dasms. la afroi fundin.
3. fig. I lidh ngusht njrin me tjetrin, i bj t afrt;
paksoj ndryshimet, zvogloj dallimet q e ndajn njrin
prej tjetrit. Afrojm fshatin me qytetin. Afrojm shkolln
me jetn (shkench me prodhimin).
4. fig. E trheq dike pr t'u miqsuar, e bj pr vete;
miqsoj; e bj dike m t afrt pr nj qllim t caktuar, e
fut n rrethin e ngusht; kund. largoj. Afroj me fjal t
mira. Ushtria i afroi me shum.
5. vet. veta III. E bn dika t duket me afr, zmadhon
(pr thjerrzat); kund. largon. Syze (dylbi) q afrojn.
6. jokal. shih AFROHEM 2,5. Afroi nata (dimri). Afroi
shiu. Afroi dita e nisjes. Afroi dielli n t pernduar.
Afrojn nga ngjyra.
AFRUAR (i,e) mb. 1. Q sht vn pran me nj tjetr,
q rri a qndron afr, i afrt; kund. i )arguar. Lule t
afruara. Me duar t afruara.
2. shih AFRUESHM (i), ME (e). Njeri i afruar.
Tregohet i afruar.
3. shih PRAFRT (i,e). Shifra t afruara.
AFRtJES,~I m. sh. ~, ~IT. Puntor i caktuar, q merret
me afrimin e lnds s par a t prodhimit pran vendit t
puns ose t prpunimit. Afruesi i qymyrit (i trupave).
AFRt)ES,~E mb. I. Q shkon drejt prputhjes s tipareve,
q afrohet nga tiparet;. kund. largues. Zhvillim afrues. N
rrug afruese.
1. Q prpiqet t jet me i afrt e i dashur me dike; q
prpiqet ta afroj a ta bj pr vete dike; kund. largues.
Qndrim afrues.

AFRCESHM (i), ~ME (e) mb. 1. Q tregohet i afrt dhe


i przemrt m t tjert, i shoqrueshm. Fmij (djai) i
afrueshm. i ajrueshm m t gjith.
2. bised. Q sht i kndshm n t pir, i dashur (pr
pijet). Ver (raki) e afrueshme.
AFRUESHMRI,~A . \ibr. Vetia e atij q sht i
afrueshm, t qent i afrueshm. Tregon afrueshmii.
AFSH,-I m. sh. ~E, ~ET, l. Vale e nxeht ajri q vjen
nga zjarri ose nga dika tjetr e ngroht; vale ajri q vjen
nga dika e ftoht. Afsh i ngroht (i nxehl). Afsh i ftoht.
Afshi i zjarrit (i flakes, ifurrs). Afshi i dbors. Afshi i
etheve. Afshi i toks, Lshon (nxjerr) afsh. Marr nj afsh
te zjarri.
2. Fry m e ngroht q del nga goja; avull. Afshi i gojs.
3. Kundrmim i forte, er e forte q vjen nga disa lnd
ose sende, duhm. Afsh i mir (i keq). Afshi i gjells (i
hudhrs). Afshi i rakis (i duhanit). Me bie afshi n
hund.
4. fig. Vrull shpirtror, zjarr i brendshm; dshir e forte.
Afsh djaloshar. Afshi i zemrs (i shpirtit). Afshi i liris (i
lufts). Flet (tregon) me afsh. Ha (pi) me afsh t tnadh.
5. Gjendja e ndezur e kafshs n kohn e ndrzimit, kur
sht gati pr t'u ethur; gjendja e toks kur sht e
prshtatshme t mbillet. Vjen (sht) n afsh. I kalon
afshi.
AFSHT (i,e) mb. Q lshon afsh; me afsh. Er e afsht.
AFSHI,~A . shih AFSH,~I 1,2.
AFSHOHET Vtffv. Nxehet, ndizet aq sa lshon afsh. U
ndez e u afshua zjarri.
AFSHON jokal, ~OI, ~UAR. Nxjerr afsh, lshon afsh;
del si afsh. Afshon toka. Afshon avulli.
AFT (i,e) mb. 1. Q sht n gjendje t bj dika, q ka
mundsi e forca pr t kryer nj pun. aft pr pun (pr
shrbimin ushtarak). sht i aft. Mendrisht i aft.
2. Q ka prirje pr dika, q shquhet pr zotsi n fushn
ku punon a meson, q e bn mir e shpejt punn e vet, i
zoti. Nxns (student) i aft. Puntor (punonjs) i aft.
Mjek (aktor, studiues) i aft. Kuadro t aft.
3. Prd. em. sipas kuptimeve t mbiemrit. T aftt e t
paaftt.
AFT,~A. kryes. sh. ~A, ~AT. 1. mjek. Fshikz me lng
t bardh a plage e vogl, q del n cipn e gojs ose n
gjuh nga disa smundje. bhen (i dalin) afta.
2. veter. shih SHAP,~111. Ethet e afts. U bie afta.
AFTR,~RA . sh. ~RA, ~RAT vjet. Copz kartoni me nj
fitil t vogl n mes, q vihej mbi vajin e mir t
kandilave.
AFTSI,~A . sh. ~, ~T. 1. Mundsia pr t br dika,
t qent i aft; shkalla e prgatitjes dhegatishmria pr t
kryer nj veprimtari, mundsia pr t prballuar dika.
Aftsi t mdha (t kufizuara, t pakta). Aftsi mbrojtse
{luftarake). Aftsi mendore (fizike). Aftsia blerse.
Aftsia pr pun. Fitof aftsi. V (shkrij) tgjitha aftsit.
Ka aftsi tretse (thithse). Humbas aftsin.
2. Prirje dhe mjeshtri q ka dikush pr t kryer mir e
shpejt dika n fushn ku punon a meson, zotsi. Aftsi t
veanta. Aftsi krijuese (drejtuese, pedagogjike). Aftsi
pr muzik (pr matematik). Ka aftsi.
3. Mundsia q ka dika pr t nxn, pr t prpunuar
ose pr t prodhuar; kufiri me i lart i ksaj mundsie.
Aftsi prodhuese. Aftsi ujitse (lundruese). Aftsia e
kanalit. Zgjeron aftsit.

AFTSIM,~I m. Veprimi sipas kuptimeve t foljeve


AFTSOJ,
AFTSOHEM.
Aftsimi
profesional
(shkencor, ushtarak). Aftsimi i puntorve (i grave, i
kuadrove). Kurs aftsimi. Shkalla e aftsimit.
AFTSISHT ndajf. Me aftsi, me zotsi. Punon (lufton)
aftsisht.
AFTSOHEM vetv. Bhem i aft; fitoj aftsi m t
mdha. Aftsohem pr pun (pr mbrojtje).
AFTSOJ kal, ~OVA, ~UAR. E bj t aft;
e; bj m t aft. Aftson kuadrot (nxnsit).
AFTZIM,~I m. veter. Prhapja artificiale e afts n
kafsht e shndosha t tufs s prekur, pr t shkurtuar
kohn e epidemis. Bj aftzimin.
AG,~U m. 1. Drita ende e dobt para se t dale dielli,
fillimi i agimit. Agu i pare. Agu i drits (i mn,gjesit).
Shkrepi (zbardhi, shnoi) agu.
2. GjysmerrsIr, mjegulli. Npr ag t mjegulls. E shah
si npr ag nuk e shquaj mir.
3. fig. poet, shih AGIM,~I 3.
iAgu i syrit bebja e syrit; pike e bardh, q del n sy. I
kan vn ag syt a) i kan vn perde syt, i vishen syt;
b) fig. nuk i sheh qart punt, nuk i kupton drejt gjrat;
sht verbuar.
AGA,~I m. sh. ~LLAR, ~LLART. 1. Pronar tokash
me i vogl se beu, n sistemin ekonomik ifligar n
Shqipri deri para lirimit. Agai i fshatit. Kamxhiku i
agait. Prmbysja e bejlerve dhe e agallarve.
2. Alii. Titull pr oficer n ushtrin e vjetr turke; ai q
mbante kt titull. Agai i jenierve.
3. vjet. Pasanik; titull nderimi q i jepej n Shqipri para
lirimit nj pronari ose nj njeriu t pasur; prdorej edhe
pas emrit t nj njeriu n shenj nderimi pr t. Djal
agai.
4. etnogr., vjet. Kryetari i nj ete.
5. iron., keq. Ai q mbahet rnd e q sillet me vrazhdsi;
ai q krkon vetm t jape urdhra dhe t rroj me mundin
e t tjerve. Rri (sillet) si aga.
AGALLAR,~I m. sh. ~, ~T bot. Bim barishtore
shumvjeare, me krcell t gjat, me flet gjatoshe e me
push, q rritet n livadhe e n gurishta dhe q lulzon n
qershorgusht.
AGALLARI,~A prmb. vjet. Trsia e agallarve,
agallart.
AGALLESH,~A . sh. ~A, ~AT vjet. shih AGESH,~A.
AGALLK,~U m. 1. vjet. T qent aga; t jetuarit si aga.
Rronte me agallk. Bnte agallk.
2. keq. Sjellje prej agai, qndrim prej agai; t jetuarit n
kurriz t t tjerve si aga. E la agallkun.
AGAR,~I dhe AGAR-AGAR,~I m. spec. Lnd e qullt
q nxirret nga disa leshterik dhe q prdoret pr
mblsira, si mjedis ushqyes pr mikrobet n laboratore,
n industri etj.
A,GAVE,~JA . sh. ~'E, ~ET bot. Biro e vendeve t
ngrohta, me gjethe shum t gjata, t trasha, me tul, t
dhmbzuara e me gjemba, nga t cilat nxirren fije pr
industri n tekstile, pr litart etj. Fije agaveje. Lulet e
agaves. Rritja e agaves.
AGESH,~A . sh. ~A, ~AT. 1. vjet. E shoqja e agait.
2. iron.,, ice4. Ajo q sillet e vepron si grua agai.
AG,~A m. sh. ~ALLAR, ~ALLART. 1. krahin. shih
AGA,~I.
2. sh. ~, ~T kr. pop. Trim, bashklufttar i nj
kreshniku (n epikn legjendare). Agt e Jutbins.

AGRSHAK,~U m. sh. ~, ~T krahin. Rrotull q vihet


n maj t boshtit pr ta dredhur me leht, kur tjerrim fill
me dor; tesh. I've agrshakun.
AGIM,~I m. sh. ~E, ~ET. 1. Veprimi sipas kuptimit 1 t
foljes AGON. Agimi i dits.
2. Koha kur nis t zbardh dita; drita e par e mngjesit
para se t dale dielli. Agim i ftoht. Agim i kuqrremt.
Drita e agimit. N agim. Para agimit. Zbardhi (shkrepi)
agimi. Bie agimi.
3. fig. lart. Fillimi i dikaje, lindja dhe hapat e para t nj
ngjarjeje, dukurie etj. Agimi i liris (i bots s re). Agimi i
revolucionit. N agimin e jets (e shekullit). N agimet e
qytetrimit.
Agimi polar shih te POLAR,~E. AGIMOR,~E mb. poet.
Q i prket agimit, i
agimit; q ndodh n agim. Drita agimore.
AGIMPRURS,~E mb. poet. Q sjell agimin. Drita
agimprurse.
AGIMTAR,~E mb. poet. Agimor.
AGLOMERAT,~I m. sh. ~E, ~ET spec. 1. Cope a mas
q del nga ngjeshja e kokrrizave t nj minerali. Furra e
aglomeratit. Prodhimi i aglomeratit. 2. Shkmb i shkrift,
i prbr prej copash minerali t ngjeshura njra me
tjetrn. Aglomerat Vullkanik.
AGLOMERIM,~I m. spec. Veprimi sipas kuptimit t
foljes AGLOMERQJ. Aglomerimi i mineralit t bakrit.
Furra (fabrika) e aglomerimit. Makina e aglomerimit.
AGLOMEROJ kal., ~OVA, ~UAR spec. Ngjesh me
nxehtsi kokrrizat ose pluhurin e nj lnde dhe e bj nj
cope a nj mas t yetme; kokrrzoj. Aglomeron
qymyrgurin pluhur.
AGMI,~A . 1. Zbardhllima e par e vagt e dits,
kuqrrimi i agut; koha para agut. Agmia e malsis.
2. Zbardhllim, drit e but q prhapet nga sendet e
bardha. Agmi dbore.
3. T skuqurit e leht t fytyrs nga nj ndjenj.
Agmi njeri njeri me shpirt t kulluar, njeri zemrbardh
e i dashur.AGNOSTICIST,~I m. sh. ~, ~T filoz. Pasues
dhe mbrojts j pikpamjeve t agnosticizmit.
AGNOSTICIST,~E mb. filoz. Q ka t bj me
agnosticizmin; q ndjek e mbron parimet agnosticizmit.
Teori (rrym, pikpamje) agnosticiste. Qndrim
agnosticist.
AGNOSTICIZM,~MI m. filoz. Rrym filozofike
idealiste, q mohon mundsin e njohjes s bots
objektive dhe t Iigjeve t zhvillimit t saj.
AGNCSHE,~JA . sh. ~E, ~ET bot. Bar zemre, sanz.
AGON jokal., ~OI, ~UAR. 1. Nis t zbardh dita, bie
drita e par e mngjesit, afron lindja e diellit, gdhin..,
Agon dita. Pa aguar mir.
2. fig. lart. Fillon t shfaqet dika e gzuar, nis nj ngjarje
e dshiruar, q sjell t mira e lumturi. Agoi dita e liris.
Aguan dit t bardha.
AGONI,~A . 1. Gjendje e rnd e njeriut n astet e
fundit t jets, q shoqrohet zakonisht me humbjen e
vetdijes dhe me grahtha; t dhnt shpirt, hek. Agoni e
rnd. N astet e agonise. N gjendje agonie. shl n
agoni.
2. fig. Gjendje e rnd dhe e pashpres e dikaje, q sht
n mbarim, n shuarje; astet e fundit t nj sistemi
shoqror, t nj sundimi, dukurie etj. Sistem (regjim,
klas) n agoni. Prplitet n agoni.

0 AGOR,~I m. Trajtat q merr fytyra ose trupi sipas


qndrimit; vijat kryesore t nj fytyre.
AGOSH,~I m. sh. ~E, ~ET krahin. Vij uji, rrke.
AGRAR,~E mb. 1. shih BUJQSOR,~E. Vend agrar.
Krahin agrare. Bank agrare. Sistemim agrar.
2. Q ka t bj me pronsin mbi token, me zotrimin
dhe me prdorimin e saj. Reform agrare. shtja
agrare. ReVolucioni agrar. Marrdhniet agrare. Ligj
agrar.
AGRARE,~JA . thjeshtligj. Reforma agrare.
AGRARO-INDUSTRIAL,~E mb. shih BUJQSORINDUSTRIAL,~E. Vend agraro-industrtal.
AGREGAT,~I m. sh. ~E, ~ET. 1. tek. Grup makinash t
ndryshme, t lidhura n nj sistem pr t kryer nj pun t
prbashkt; grup veglash t nj makine, q kryejn s
bashku nj proces pune. Agregat bujqsor. Agregat
petzimi (imenlimi). Agregatt e kombajns. Puntori i
agregatit.
2. min. Bashkim i mineraleve t ndryshme n nj shkmb
t vetm.
3. bujq. Lmsh i vogl a kokrriz dheu, q krijohet nga
bashkimi i grimcave t veanta dhe q nuk prisht n uj6.
AGREMENT,~I m. sh. ~E, ~ET dipt. Plqimi q jep
qeveria e nj shteti pr t pranuar prfaqsuesin
diplomatik t nj shteti tjetr. Krkoi agrementin.
1 dhan (mori) agrementin.
<. AGRESION,~I m. sh. ~E, ~ET. Sulm i armatosur i nj
shteti kundr nj shteti tjetr pr t'i pushtuar tokat e pr ta
nnshtruar, pr t shtypur lvizjet demokratilce,
revolucionare ose nacionallirimtare dhe pr t vendosur
regjime reaksionare; luft e ashpr q bn nj shtet pr t
deprtuar me mnyra t ndryshme n nj shtet tjetr e pr
ta dmtuar nga ana
ekonomike, politike, ideologjike e kulturore. Agresion i
armatosur. Agresion i hapur. Agresion imperialist.
Agresion ekonomik (ideologjik). Vatr agresioni. Akt
agresioni. Burim luftrash e agresioni. Kryejn (bjn,
ndrmarrin) agresione.
AGRESlV,~E mb. 1. Q ka t bj me agresionin, q i
shrben agresionit; q ka si qllim agresionin, q ka
tiparet e agresionit. Bllok (traktat) agresiv. Shtet agresiv.
Luft (politike) agresive. Plane (qllime, veprime)
agresive. Trupa agresive.
2. Sulmues, godits, armiqsor. Qndrim (ton) agresiv.
Tip agresiv.
3. spec. Q ka veprim t forte grryes. Lnd agresive.
Mjedis (uj) agresiv.
AGRESOR,~I m. sh. ~, ~T. Ai q kryen nj agresion,
pjesmarrs n nj agresion; shteti q nis nj luft
agresive. Agresort fashist (imperialist).
AGRESOR,~E mb. Q kryen agresion; q i shrben
agresionit, agresiv. Ushtri (fuqi) agresore. Shtet agresor.
AGRO- fjalform. libr. Pjes e par e fjalve t prbra, e
cila u prgjigjet nga kuptimi fjalve: agrar, agronomik;
p.sh.
agrobiologji,
agrobotanik,
agrokimi,
agrorregullore, agroteknik etj.
AGROBIOLOGJI, ~A . Shkenca q merret me ligjet e
prgjithshme biologjike, t cilat veprojn n rritjen e
bimve e t kafshve t dobishme dhe q shrbejn si
mbshtetje pr bujqsin e pr blegtorin. Parimet e
agrobiologjis. Kabineti i agrobiologjis.
AGROFOND,~I m. sh. ~E, ~ET bujq. Trsia e masave
agroteknik, q zbatohen n nj tok bujqsore dhe q

prcaktojn gjendjen e aftsit prodhuese t saj. Agrofond


i lart (i pasur, i mir). Rrit agrofondin. Zbatoj (prdor)
nj agrofond t ri.
AGROKIMI,~A . Shkenca q studion prbrjen kimike t
tokave, ushqimin e bimve, prdorimin e plehrave dhe
shfrytzimin e lndve kimike pr rritjen dhe pr
mbrojtjen e bimve. Laboratori i agrokimis.
AGROKIMlK,~E mb. Q ka t bj me agrokimin, q i
prket agrokimis, i agrokimis. Masa agrokimike. Hart
agrokimike. Laboratori agrokimik. Njohuri agrokimike.
AGROKOMPLEKS,~I m. bujq. Trsia e punimeve dhe
e shrbimeve, q u bhen bimve bujqsore pr t'u
zhvilluar mir e pr t dhn prodhime t larta. Zbatimi
(hartimi) i agrokompleksit.
AGROMEKANlK,~A . Dituria mbi makinat bujqsore;
mekanika bujqsore.
AGRONOM,~I m. sh. ~, ~T. Specialist n fushn e
agronomis; organizues i prodhimit bujqsor mbi baza
shkencore. Agronom i lart (i mesm). Agronomi i
kooperativs.
AGRONOME,~JA . sh. ~E, ~ET. Fem. e AGRONOM,~I.
, AGRONOMI,~A . Shkenca q studion ligjet e punimit
t toks dhe t prodhimit bujqsor; bazat shkencore t
prodhimit bujqsor. Agronomi e pirparuar. Fakulteti i
agronomis. Dega e agronomis. Studioj pr agronomi.
Zbatoj agronomin.
AGRONOMlK,~E mb. Q ka t bj me agronomin, q
i prket agronomis, i agronomis. Shkencat agronomike.
Njohuri agronomike. Krkime (studimt\) agronomike.
AGROR,~I m. sh. ~, ~T. Grshrz e atis
AGRORREGULLORE,~JA . sh. ~E, ~El
bujq: Trsia e rregullave agroteknike pr rritjeji e nj
bime bujqsore; rregullore agroteknike. Agrorregullorja e
grurit (e palates, e pambukut). Njoh (zbatoj)
agrorregulloren.
AGROTEKNIK,~E mb. Q ka t bj me agroteknikn,
q i prket agrotekniks, i agrotekniks. Masa (shrbime)
agroteknike. Njohuri (metoda) agroteknike. Kodi
agroteknik. Kushte (afate) agroteknike. Kabineti
agroteknik.
AGROTEKNlK,~A Sistemi i njohurive shkencdre dhe i
rregullave, q duhen zbatuar pr rritjen e bimve
bujqsore. Agroteknike e lart (e prparuar). Agroteknika
e grurit (e misrit, e drithrave). Prmirsimi i
agrotekniks. Studioj pr agroteknike.
AGROZOOTEKNI,~A . Trsia e njohurive shkencore
dhe e rregullave, q duhen zbatuar pr rritjen e bimve
bujqsore dhe t kafshve t dobishme. Fakulteti (kursi,
rrethi) i agrozooteknis. Studioj pr agrozootekni.
AGRUME, ~T . vet. sh. bot. Emr prmbledhs pr
portokallet, limont, mandarinat, nernxat dhe pr drur
t tjer frutor t ktij lloji, q rriten n vende t ngrohta
dhe q jan gjithnj t blert; kokrratj frutat e ktyre
drurve. Mbjellja (rritja) e agrumeve. Plantacione
agrumesh. Vjelja e agrumeve. Lngje agrumesh.
AGRUMERRITS,~I m. sh. ~, ~IT. Punonjs i bujqsis,
q merret me rritjen e agrumeve, rrits agrumesh.
AGRUMERRITSE,~JA . sh. ~E, ~ET. Fem. e
AGRUMERRITS,~I.
AGRUMlSHTE,~JA
.
sh.
~E,
~ET
dhe
AGRUMlSHT,~A . sh. ~A, ~AT. Tok e gjer e mbjell
me agrume; ngastr me agrume n nj ndrmarrje ose n

nj kooperativ bujqsore. Agrumishte e re. Agrumishte


n prodhim.
AGRUMOR,~E mb. Q sht i prshtatshm pr rritjen e
agrumeve, i mbjell me agrume. Zone agrumore.
AGRUMORE,~JA.
sh.
~E,
~ET.
shih
AGRUMISHTE,~JA.
AGSHOL,~I m. Fillimi i agimit, agu. N agshol t drits.
A;GULIE,~JA . sh. ~E, ~ET bot. Bim barishtore
shumvjeare, me krcell t holl, me gjethe vezake, me
lule t verdha, q rritet n livadhe dhe q el n fillim t
pranvers; lule pranvere. elin (dalin) aguliet. Mbledh
agulie.
AGULIORE,~T . vet. sh. bot. Emr i prbashkt pr
aguliet dhe pr bimt e tjera barishtore, q hyjn n6 nj
grup me to.
AGULL,~I m. shih AG,~U 1,2. Ngrihet me qgull. Me
bjn syt agull me vishen, me mjegullohen syt.
AGULLA,~E mb. krahin. 1. I papjekur, i pabr (pr
frutat). File agulla.
2. si em. ~, ~I m. sh. ~, ~ET. Frut e papjekur.
AGULLIM,~I m. sh. ~E, ~ET. shih AGIM,~I 2. Drita e
agullimit. Shkrepi agullimi.
> AGULLIM,~A . Drita e mugt e agimit. Agu
llim e zbeht.
AGULLOHET vetv. Vagllohet, mjegullohet, vishet (pr
syt). Me jan agulluar syt.
AGULLON jokal., ~OI, ~UAR. shih AGON 1.
Agulloi dita.
AGULLOR,~E mb. poet. Agimor. Drit agullore.
AGURlDH,~E mb. 1. I papjekur, i pabr, i paarrir
(pr frutat). Rrush (fik) aguridh. Kumbull (dardh)
aguridhe.
2. fig. I papjekur, pa prvoj n jet. Djal aguridh. Vajz
aguridhe.
3. if em. ~E, ~JA . zakon. sh. ~E, ~ET. Frut e papjekur;
rrush i papjekur, gres. Aguridhet t mbledhin gojn.
Kishte ngrn ca aguridhe. Dalngadal aguridhja bhet
mjalt. fj. u.
lAGZOT,~I m. I. vjet. Barut i imt, q vihej n bubzn e
armve t vjetra me strall. Dyfek (kobure) me agzot. I v
(i jap) zjarr agzotit.
2. edhe prd. mb. fig. Shkndij, vettim, zjarr. Trim
agzot. Fjal e agzot. E ka syrin agzot.
N flake t agzotit aty pr aty, n mnyr t rrufeshme.
Mbaj agzotin t that mbaj barutin t that.
: AGJENCI,~A . sh. ~, ~T. 1. Deg e nj institucioni
qendror ose e nj ndrmarrjeje kryesore, q kryen nj
shrbim t caktuar; deg pr veprime ndrmjetsimi si
prfaqsuese e nj institucioni, shoqate etj. n nj vend
tjetr; zyrat e ksaj dege. Agjenci tregtare (bankare,
ajrore). Agjencia e udhtarve (e mallraVe). Agjencia e
autobusve (e taksive). Agjenci e grumbullimit (e shitjes,
e peshkimit).
2. Institucion i pajisur me mjetet e nevojshme, q merr
dhe prhap lajme; zyrat e ktij institucioni. Agjencia
Telegrafike Shqiptare (ATSH). Agjencit e lajmeve.
AGJENT,~I 1 m. sh. ~, ~T. 1. Prgjegjs i nj
agjencie; prfaqsues i nj institucioni a i nj
ndrmarrjeje, i ngarkuar me nj detyr t caktuar n degt
q varen prej tyre. Agjent i transportit (i grumbullimit).
Agjent tregtar (financiar, diplomatik). Agjent bujqsor.
vjet. teknik bujqsor i mesm.

2. keq. Bashkpuntor i fsheht i organeve t zbulimit t


nj shteti t huaj ose i organeve policore t brendshme t
nj regjimi antipopullor; spiun. Agjent i fsheht (i vjetr, i
regjur). Agjent i zbulimit amerikan. Bhet agjent. Kapn
nj agjent.
3. keq. Ai q vihet n shrbim t synimeve e t
veprimtaris ideologjike, politike, ekonomike, ushtarake
etj. t dikujt. Agjent I fashizmit (i imperializmit, i
borgjezis).
AGJENT,~I n m. sh. ~, ~T spec. Shkaku i nj dukurie
a i nj ndryshimi n natyr ose n organizmat e gjalla,
elementi a faktori veprues; shkaktari i nj smundjeje.
Agjent fizik (kimik, atmosferik). Agjent 1 jashtm (i
brendshm).
AGJENTR,~A . sh. ~A, ~AT. 1. keq. Qendr e
organizuar zbulimi a spiunazhi, q mbledh t dhna t
fshshta dhe q zhvillon veprirntari arfniqsore kundr nj
vendi tjetr; grup ose organizat, q u shrben synimeve
dhe interesave ideologjike, politike, ekonomike,
ushtarake etj. t nj shteti, t nj klase etj. Agjentur e
rrezikshme. Agjentur e borgjezis (e imperializmit).
2. prmb. Trsia e agjentve t organeve t zbulimit t
nj shteti t huaj. Agjentur e fsheht. Zbuloj (leap,
asgjsoj) agjenturn.
AGJENTUROR,~E mb. Q ka t bj me nj agjentur;
q vepron si agjentur. Grup (rrjet) agjenturor. Pun
(Veprimtari) agjenturore.
AGJRES,~A . sh. ~A, ~AT fet., \)jet. shih
AGJRlM.~I.
AGJRIM,~I I. sh. ~E, ~ET fet., vjet. Veprimi dhe
gjendja sipas kuptimeve t foljes AGJROJ. Dit
agjrimi. Nuk mbajm agjrim. Prish agjrimin. Me
agjrim n goj pa vn gj n goj.
AGJROJ jokal., ~OVA, ~UAR. 1. fet., vjet. Nuk ha dhe
nuk pi gjat gjith dits pr nj koh t caktuar; nuk ha
disa lloje ushqimesh n dit t caktuara (sipas
paragjykimeve fetare).
2. bised. Nuk ha asgj, nuk v gj n goj. Kam agjruar
gjith ditn.
k Agjron ditn e vjedh natn keq. paraqitet i mir, por
n t vrtet sht i keq.
AGJRONJ,~A . sh. ~A, ~AT zool., krahin. Gate,
afk.
AGJITACION,~I m. 1. Veprimtari me goj ose me
shkrim. q ka pr qllim prhapjen e ngulitjen e ideve e t
parullave politike n masat e gjera t popullit, pr t
ndikuar tek ato e pr t'i vn n lvizje. Agjitacion
politik. Agjitacion figurativ. Qendr agjitacioni. Kndi i
agjitacionit. Brigade agjitacioni, Bj agjitacion.
2. bised. Prpjekje pr t'i mbushur mendjen dikujt me
fjal, pr ta bindur pr dika. Agjitacion i zbrazt. I bn
agjitacion.
AGJITATIV,~E mb. 1. Q ka tbj me agjitacionin, q
shrben pr t prhapur e pr t ngulitur idet e partillat
politike n masat e gjera. Pun (veprimtari) agjitative.
Material agjitativ.
1. keq. Q sht i zbrazt e pa prmbajtje, q synon t'i
mbush mendjen dikujt me fjal t zbrazta. Frazeologji
agjitative.
6 AGJITATOR,~I 77i. sh. ~, ~T. Ai q merret me
agjitacion pr t prhapur e pr t ngulitur ide e parulla
politike n masat e gjera, ai q sht ngarkuar t bj
pun agjitative. Agjitator politik. Agjitator i flakt pr

vijn e Partis. Kolektivi i agjitatorve. Brigade


agjitatorsh.
t AGJITPROP,~I m. Shkurtim i prdorur gjat Lufts
Nacionallirimtare dhe n vitet e para pas lirimit per:
agjitacion dhe propagand; organi a seksioni q merrej
me punn e agjitacionit e t propagands n komitetet e
partis, n organizatat e masave etj. Agjitpropi i brigades.
Drejtoria e agjitpropit. Punonjsit e agjitpropit.
AH,~U i m. sh. ~E, ~ET bot. Dru gjethor i pyjeve malore,
me trung t trash, me lvore t lmuar t bardheme ose
ngjyr mishi, lnda e t cilit prdoret pr orendi, n
ndrtim etj. Ah i bardh (i kuq). Pyll ahu. Dm ahu.
Drras ahu. Tryez (dollap) ahu.
AH,~U n 77i. sh. ~E, ~ET. 1. Britma q del me shpirt pr
t shprehur nj ndjenj dhembjeje, hidhrimi, keqardhjeje
etj. ose nj ndjenj habie, gzimi etj. E shkonin jetn me
ahe e me ohe. N ah t vdekjes n grahmn e fundit.
2. fig. Nm, mallkim. E zuri (e gjeti) ahu.
k Me ah e me bah me rnkime t mdha, duke u ankuar
pr do gj. L n ahe l n mjerim, n vuajtje.
AH,~U in m. shih HAK,~U i. Mori ahun.
AH jokal., ~A, ~UR. Bj ah! pr t shprehur dhembje,
hidhrim, keqardhje etj. ose habi, gzim etj.
AH pasth. 1. Prdoret kur shprehim dhembje, pikllim,
dshprim etj. Ah, sa me dhemb! Ah, 'm gjeti!
2. Prdoret pr t prforcuar shprehjen e knaqsis, t
gzimit, t adnlirimit etj.; a. Ah, sa mir I Ah, sa bukur!
Ah, sa i lumtur jam!
3. Prdoret kur shprehim zemrim, krcnim etj. ose
frik, habi; a. Ah, sa me trembe! Ah, ti qenke! Ah, n t
zna!
4. Prdoret pr t theksuar shprehjen e kundrshtimit, t
mospranimit. Ah, jo! Ah, gjer ktu!
5. Prdoret kur shprehim nj mendim q na vjen papritur
ose dika q na kujtohet aty pr aty n bised e sipr; a.
Ah, pr pak harrova! Ah, po, rriu kujtua.
AHA pasth. 1. Prdoret kur kujtohemi papritur pr dika
ose kur duam t tregojm menjher se e kuptuam pr se
bhet fjal (gjat biseds me dike). Aha, me erdhi ndr
mend! Aha, tani e kuptova!
2. Prdoret pr t shprehur mosprfillje, dyshitn a
mosbesim; h. Aha, s'na doli gj!
3. iron. Prdoret kur duam t theksojm se sht e
pamundur t kryhet dika, se sht e kot t shpresosh
pr t arritur dika. Aha, nuk e arriti dot!
f AHENG,~GU 77i. sh. ~GJE, ~GJET. 1. bised. Argtim
me saze dhe me kng e valle popullore, zakonisht n
raste gzimi n familje; prmb. sazet popullore. Kng
ahengu. Bj (hap, ngre) aheng. Shkoi pr aheng. Mori
aheng pr dasm.
2. keq. Dfrim i shthurur m t pira t tepruara e me
rrmuj.
3. 77iHz. Trsia e kagve dhe e melodive popullore, q
kndoheshin e luheshin he raste dfrimesh dhe q nuk
prfshinin kngt rituale e gojdhanore. Ahengu
shkodran. Kng ahengu.
k Dasm pa aheng pun s cils i mungon gjja kryesore,
gjell pa krip.
AHENGXHI,~U m. sh. ~NJ, ~NJT thjeshtligj. Ai q u
bie sazeve dhe kndon npi ahengje; ai q merr pjes n
nj aheng.
AHERE ndajf. bised. Ather.

AHISHT,~A . sh. ~A, ~AT. Pyll ahu. Ahishti shekullore.


Hyri n ahisht.
AHISHTOR,~I 77i. sh. ~, ~T. Ahisht e vogl.
AHMARRS,~I 77i. sh. ~, ~IT. shih HAKMARRS,~I.
AHMARRJE,~A . shih HAKMARRJE,~A.
AHMERREM retv., ~MORA (u), ~MARR. shih
HAKMERREM
AHM,~A . sh. ~A, ~AT. shih AH,~U n.
AHOJ jokal, ~OVA, ~UAR. Shpreh dhembjen me ahe,
rnkoj; vuaj.
AHORE,~T . vet. sh. bot. Emr i prbashkt pr drur si
ahu, dushku, gshtenja e t tjer, q hyjn n nj familje
me ta. Familja e ahoreve.
AHT,~I. i m sh. ~E, ~ET. 1. Pshertim, rnkim i thell;
nm q del nga dhembja shpirtrore, ahu.
2. Grahma e fundit para vdekjes.
AHT,~I ii m. arb. JAIA AFSH,~11-4. Ahti i detit.
AHT (i,e) mb. Q sht br prej ahu; q del nga ahu.
Dru t ahta. Lug t ahta.
AHUR,~I m. sh. ~E, ~ET. 1. Pjesa prdhese e shtpis, ku
mbahen kafsht dhe ushqimi i tyre; kasolle pr gjn e
gjall. Ahuri i lopve (i kuajve, i bagtive). Nxjerr nga
ahuri.
2. Pjes prdhese e shtpis, ku mbahen bulmeti, ~drut,
veglat etj., qilar. Ahuri i shtpis (i kulls). Fus drut n
ahur.
Si kali n ahur shih te KAL,~I. L n ahur
dike e trajtoj keq nj njeri, nuk tregoj asnj kujdes pr
dike. sht br shtpia ahur sht flliqur shtpia e sht
br rrmuj. Ka plak (zot) ahuri ka kush i del zot nj
pune, ka kush e mbron nj gj. Pastroj ahuret e Augjiasit
libr. v rregull aty ku ka rrmuj t madhe, prmirsoj me
masa rrnjsore e t shpejta nj gjendje m t meta t
shumta t grumbulluara prej kohsh.
Al (ATlJ, tr. e shkurt. I; AT, pas parafj. T, ir. e shkurt.
E; ATIJ, pas parafj. TIJ) prem. 1. vetor. Tregon nj
frymor a nj send (t shnuar nga nj emr i gjinis
mashkullore), pr t cilin bhet fjal, por q nuk sht i
pranishm; zvendson nj emr t gjinis mashkullore
(n numrin njjs), q sht prmendur pak m par ose
q do t prmendet me pas. Ai dhe ajo. Ai vet pikrisht
ai. Atiji takon. Dola me t. I dola prpara.
2. prd. em. libr. Prdoret n vend t emrit t prvecm t
nj njeriu t shquar (shkruhet zakonisht me shkronj t
madhe) ose t emrit t t dashurit n veprat letrare.
3. dft. Tregon nj frymor a nj send (t shnuar nga nj
emr i gjinis mashkullore), q ndodhet me larg folsit se
nj frymor a nj send tjetr i njjt; zvendson nj emr
t gjinis mashkullore n numrin njjs, q sht
prmendur m par se nj tjetr; kund. ky. Ai atje. Ja ai.
Po (gjith) ai i njjti njeri. Ai djal (libr). Jo ky ktu, po
ai atje.
4. dft. Tregon njrm prej dy frymorve ose sendeve (t
shnuar nga emra t gjinis mashkullore), q krahasohen,
prqasen a kundrvihen; kund. ky. N kt ose n at
lm. Nga ky ose nga ai kind vshtrimi.
5. dft. Prdoret me nj emr pr t prcaktuar me mir
kohn, q shnohet nga emri ose q sht prmendur me
pare. At vit (mot). At dimr. At mngjes. N at cast.
6. dft. Prdoret para nj fjalie t varur, e cila prcakton
frymorin a sendin q tregon premri (t shnuar nga nj
emr i gjinis mashkullore), ose para nj fjalie
kryefjalore, e cila prcakton frymorin a sendin, q

zvendson premri (me kuptimin kushdo, kush). Ai


q bie pr atdheun mbetet i paharruar. Ai q s'ka kok, ka
kmb. fj. u.
1. dft. Bised. Prdoret para nj emri t gjinis
mashkullore n numrin njjs pr t prforcuar nj tipar a
nj vlersim ose pr t shprehur mosprfillje a prmim.
Ai fare djali. Gjith ai popull. At pak miell.
8. dft. libr. Prdoret n vend t nj emri t gjinis
mashkullore n numrin njjs pr t mos u prsritur
emri.
N at mes shih te MES,~I. Q 'ke m t shih te KAM.
Java shtat ai tet shih te JAV,~A. I kam hipur atij kali
shih te HIPI.
AJ,~I m. sh. ~E, ~ET. 1. Kafshim. Aj i qenit. Z aj (me
aj) kafshoj.
2. Kafshat. Nj aj buk.
AJAR,~I m. sh. ~, ~T vjet. 1. Kosh i madh, q prdorej
pr t matur drithin; mas drithrash. Benin ajar drithin
matnin me ajar; hist, ndanin me mas prodhimin n pjes
pr shtetin, pr beun e pr kishn si taks n natyr.
2. Sasia e pjesve t nj metali t muar, q gjendet te nj
mij pjes t nj przierjeje me metale t tjera, karat.
3. bised. Barazi n pesh, baraspesh, drejtpeshim;
prpjestim i barabart, prputhje e plot n mas e n
koh. V (bj) ajar barren ndaj barren n pjes t
barabarta n t dy ant e samarit. Bj ajar kandarin
rregulloj kandarin t peshoj drejt n t dy ant. Bj ajar
sahatin rregulloj sahatin q t ec me prpikri. Bj ajar
ujt prziej n prpjestim t pr shtatshm uj t ngroht
e t ftoht.
Bj ajar peshoj, mat (edhe^.); rregulloj; ndreq
AJAZM,~A i . fet., vjet. Uj i bekuar (sipas
paragjykimeve e dogms s ritit fetar ortodoks);
ceremonia e prgatitjes s ujit t bekuar n kish ose e
sprkatjes me uj t bekuar shtpi me shtpi.
AJAZM,~A II . sh. ~A, ~AT bot. shih MENDR,~RA.
Ajazm e egr (e but).
AJDS,~I m. sh. ~A, ~AT bot. Dru gjetherns i pyjeve
malore, me lule t verdha n vile, lnda e t cilit sht e
forte dhe prdoret pr orendi, pr sende zbukurimi etj.;
karth. Dru ajdsi.
AJR,~RI m. 1. Gaz i tejdukshm, q mbshtjell Token
dhe q prbhet kryesisht nga azoti dhe oksigjeni. Ajr i
pastr. Ajr i that (i nxeht). Ajr i rnd (i keq, i
prishur). Ajr deti (mali).Rrym ajri. Fllusk ajri. Banj
ajri. Lvizje ajri. Lagshtira e ajrit. Ndrroj (pastroj)
ajrin. Marr ajr. Nxjerr n ajr.
2. Hapsira e lire q shtrihet mbi tok. Ngrihet n ajr.
Qndron n ajr. Shtie n ajr. Ajri! thirrje ushtarake, q
paralajmron nj sulm nga qielli. Raket ajr-ajr. usht.
3. fig. Mjedis; klim. Ndrroj ajr. N ajr t lire, i(
Qndron (mbetet) n ajr sht pa mbshtetje,
mbetet pezull. Ngre (ndrton, bn) kshtjella n ajr (n
er) keq. shih te KSHTJELL,~A.
AJRFTOHS,~E mb. tek. 1. Q shrben pr t ftohur
ajrin (pr aparate, mjete). Aparat (mjet) ajr-ftohs.
2. si em. ~, ~I m. sh. ~, ~IT. Aparat i posam pr ftohjen
e ajrit.
AJRMATS,~E mb. tek. 1. Q shrben pr t matur
ajrin (pr aparate, mjete). Aparat ajrmats.2. JI em. ~, ~I
m. sh. ~, ~IT. Vegl e posame, q shrben pr matjen e
dendsis s ajrit ose t trupave t tjer t gazt.

AJRNGROHS,~E mb. tek. 1. Q shrben pr t


ngrohur ajrin (pr aparate, mjete). Aparat ajr-ngrohs.
2. si em. ~, ~I m. sh. ~, ~IT. Aparat i posam pr
ngrohjen e ajrit.
AJRNXJERRS,~E mb. tek. 1. Q shrben pr t
nxjerr ajrin (pr aparate, en). En ajrnxjerrse.
2. si em. ~, ~I m. sh. ~,~IT. Aparat i posam pr
nxjerrjen e ajrit n sistemet e ngrohjes.
AJRSHPRNDARSE,~JA . sh. ~E, ~ET bujq. Pajisje
n trajt kafazi prej drrasash t holla, mbi t ciln hidhet
bari i njom pr t'u thar me rrym ajri.
AJRT (i,e) mb. 1. Q sht si ajri, q ka natyrn e ajrit.
Gjendje e ajrt.
2. fig. libr. Q sht i leht e i pakapshm a i tejdukshm
si ajri. Figure e ajrt.
AJRTRANSPORTUESHM (i), ~ME (e)mb. usht. Q
mund t mbartet me rrug ajrore (pr trupat). Divizion i
ajrtransportueshm.
AJZ,~I m. shih AJTH,~I. gjej ajzin.
AJGTOJ kal., ~OVA, ~TJAR. Shoh, shquaj pr s largu;
vzhgoj, prgjoj nga larg. Ajgtoj nj shkmb nga larg.
AJK,~'A . 1. Shtres e yndyrshme q z prsipr
qumshti pasi e ziejm dhe e lm n nj en; shtres e
trash q z prsipr nj gjell ose nj lng kur e ziejm.
Ajk e trash. Ajka e qumshtit (e gjells, e kafes). Kos
me ajk. Gjell (kafe) me ajk. Z (v) ajk. I marr (i heq)
ajkn.
2. fig. Pjesa m e mir, pjesa m e zgjedhur; balli, lulja.
Ajka e djemve (e burrave). Ajka e Ushtarve (e
sportistve). Ajka e popullit (e vendit).
3. Lyra e leshit t palar; djers e yndyrshme n lkurn e
bagtive dhe n flokt e njeriut. Ajka e leshit. Ajka e
flokve.
4. prd. mb. Gjysm i lngshm e si i yndyrshm, i but
(pr salcn, baltn etj.).
E ka gojn ajk sht gojmbl, flet but. I rritur me
ajk qumshti i rritur me gjith t mirat, n mes t t
mirave. E shet shkumn pr ajk shih te SHKUM,~A.
AJKMATS,~I m. sh. ~, ~IT tek. Vegl e posame pr
t matur sasin ose dendsin e ajks n qumsht.
AJKSIN,~A . sh. ~A, ~AT. Tok e but q mban uj;
tok mbujake.
AJldT (I,e) mb. I trash e i dendur si ajk (pr lngjet).
AJKTOHET vetv. Bhet me i trash e me i dendur,
trashet (nj lng). U ajktua qumshti.
AJKTOJ kal, ~OVA, ~UAR. E bj m t trash e m t
dendur, trash (nj lng).
AJKTON jokal, ~OI, ~CAR. 1. Lshon djers
e lyre (pr leshin, flokt, lkurn). ajktojn flokt.
2. Pikon me pika t trasha. Ajktojn trart e tavanit.
AJKTOR,~I m. sh. ~, ~T gett. Gates me miell, me
ajk qumshti a me gjalp, e pjekur n tepsi.
AJKTORE,~JA i f.sh. ~E, ~ET. 1. Vegl e
posame, q prdoret pr t'i marr ajkn qumshtit.
2. Kadisht ku mbledhin ajkn e qumshtit pr ta
prpunuar me von. Mbushin ajktoret.
AJKTORE,~JA ii f.sh. ~E, ~ET vjet. Dyqan ku shitej
kryesisht ajk qumshti.
AJKTYR,~A . sh. ~A, ~AT. Ajksin.
AJKOHEM vetv. I. Me lshojn flokt tyre; i bhet leshi
me ajk (pr bagtin). 2. Ndyhem me ajkn e leshit a t
lkurve.

AJKOJ kal., ~OVA, ~UAR. Bj me ajk leshi a lkursh;


ndyj, flliq. Ajkoi duart me lkurt.
AJKORE,~JA . sh. ~E, ~ET. shih AJKTOR,~I.
AJKOSET vetv., ~(u), ~UR. 1. Mbushet me lng t trash
e t mbl, fryhet e zbutet kur piqet (zakonisht pr fiqt).
2. Bhet e qullt, e but dhe si e yndyrshme (pr baltn);
bhet si ajk (pr salcn).
AJKOSUR (i,e) mb. 1. Q sht mbushur me lng t
trash e t mbl, q sht pjekur e sht br i but (pr
fiqt). Fik i ajkosur.
2. Q sht br e qullt, e but dhe si e yndyrshme (pr
baltn); q sht br si ajk (pr salcn).
AJNlK,~U m. krahin. Er e leht, q fryn nga deti.
AJO (ASAJ, tr. e shkurt.\\ AT^, pas parafj. T, tr. e
shkurt. E; ASAJ, pas parafj. SAJ) prem. 1. vetor. Tregon
nj frymor a nj send (t shnuar nga nj emr i gjinis
femrore), pr t cilin bhet fjal, por q nuk sht i
pranishm; zvendson nj emr t gjinis femrore (n
numrin njjs), q sht prmendur pak m par ose q
do t prmendet me pa. Ai dhe ajo. Ajo vet pikrisht
ajo. Ajo punon. 1 tregoj asaj. E marr me mend. Rri me t.
Jo kjo ktu, por ajo atje.
1. prd. em. libr. Prdoret n vend t emrit t prvem t
nj heroine ose t emrit t s dashurs n nj vepr
letrare.
3. dft. Tregon nj frymor a nj send (t shnuar nga nj
emr i gjinis femrore), q ndodhet me larg folsit se nj
frymor a nj send tjetr i njjt; zvendson nj emr t
gjinis femrore (n numrin njjs), q sht prmendur
m par se nj tjetr; kund. kjo. Ajo atje. Ja ajo. Po
(gjith) ajo e njjta. Ajo vajz (rrug). N at mnyr.
4. dft. Tregon njrin prej dy frymorve ose sendeve (t
shnuar nga emra t gjinis femrore), q krahasohen,
prqasen a kundrvihen; kund. kjo. N kt ose n at
fush. Nga kjo ose nga ajo an. N kt ose n at
mnyr.
5. dft. Prdoret me nj emr pr t prcaktuar me mir
kohn, q shnohet nga emri ose q sht prmendur me
pare; kund. kjo. At dit (nat). At vjesht (pranver).
At here. N at minute.
6. dft. Prdoret para nj fjalie t varur, e cila prcakton
frymorin a sendin q tregon premri (t shnuar nga nj
emr i gjinis femrore) ose para nj fjalie kryefjalore, e
cila prcakton frymorin a sendin,q zvendson premri.
Ishte Partia ajo, q i udhhoqi masat n luft.
1. deft, bised, Prdoret para nj emri t gjinis femrore
n numrin njjs pr t prforeuar nj tipar a nj vlersim
ose pr t shprehur mosprfillje a prmim. Ajo fare
grua. Gjith ajo bukuri. Deri n at shkall.
8. dft. Prdoret pr t treguar n mnyr t prgjithsuar
nj mendim, nj gjendje a rrethanat q prmenden m
par ose q plotsohen me pas. Ajo q ndodhi. At q s'ta
pret mendja. At q sht dhn. Sa pr at lidhur me
dika, prsa i prket dikaje. Prve asaj prve ksaj,
gjithashtu.
9. dft. libr. Prdoret n vend t nj emri t gjinis
femrore n numrin njjs pr t mos u prsritur emri.
10. dft. euf. Prdoret pr t zvendsuar nj emr
(smundjeje etj.), q nuk dshirojm e q nuk e quajm t
udhs ta zm n goj pr shkak paragjykimesh a pr
arsye t tjera. Ajo pun smundja e toks. Ajo e fmijve
(e toks) smundja e toks. Ato t grave zakonet, rregullat
e grave. Ajo e gjells krip gjelle.

k Ajo bot (jet) bota tjetr sipas paragjykimeve fetare e


idealiste. I ra n t (n fije, n fill) shih te FIJE,~A. S'ka
gj n t shih te KAM.
i AJODHIM,~A . sh. ~A, ~AT fet., vjet. Pjes ekishs
ortodokse, n forme gjysmrrethi e me kube, ku prifti
kryente shrbesat fetare dhe ku jepej kungimi, nafora etj.
AJOHET vetv. 1. Fryhen e shtrngohen mir drrasat e
nj voze ose t nj ene tjetr prej druri, pasi jan lagur,
mbufatet. Ajohet voza (bucela, korita).
2. Ps. e AJOJ.
AJOJ kal., ~OVA, ~UAR. Lag ose mbush me uj nj
voz a nj en tjetr prej druri, q t fryhen e t
shtrngohen mir drrasat e t mos rrjedh, mbufat. Ajoj
vozn (bucelat).
AJRI,~A . poet, shih AJR,~RI 1,2. Ngrihet (ohet) n
ajri. Fluturon npr ajri.
AJRIM,~I m. Veprimi sipas kuptimeve t foljeve AJROJ,
AJROHET. Ajrimi i dhoms (i klass). Ajrimi i teshave (i
drithit). Ajrimi i toks. Ajrimi i hardhis. Ajrimi i titullit.
shtypshkr. Dritare ajrimi. Bj ajrimin.
AJROHET vetv. 1. Mbushet me ajr t paster, i ndrrohet
ajri. U ajrua dhoma. 2. Ps. e AJROJ.
AJROJ kal., ~OVA, ~UAR. 1. Ndrroj ajrin n nj dhom
a n nj vend tjetr t mbyllur, fut ajr t paster. Ajroj
dhomn (klasn). Ajroj miniern.
2. Nxjerr dika n ajr t paster; hedh n er (drithin etj.)
pr ta pastruar ose q t mos prishet. Ajroj teshat. Ajroj
misrin (grurin).
3. bujq. Shkrifroj token q t marr ajr. Ajroj token.
4', bujq. Krasit a rr.alloj degt e nj peme, q t marr
ajr me mir. Ajroj pjergulln.
5: shtypshkr. Rralloj shkronjat ose rreshtat e nj teksti t
radhitur, q t lexohet me leht. Ajroj titullin.
AJROLUNDRUES,~I m. sh. ~, ~IT vjet. Aeronaut.
AJROR,~I m. sh. ~, ~T libr. Aeroplan.
AJROR,~E mb. I. Q ka t bj me ajrin, i ajrit; q sht i
prbr nga ajri, q ka ajr. Hapsira ajrore. Rrym
(mas) ajrore. Shtypje ajrore. Grope ajrore. av. shih te
GROP,~A.
2. Q ndodhet n ajr, q nuk sht i futur n tok. Pjesa
ajrore e bims. Rrnj ajrore. bot.
3. Q ka t bj me lundrimin n ajr; q lidhet me mjetet
pr fluturimin n ajr ose q u shrben atyre; q bhet
nga ajri. Lundrimi ajror. Fluturime ajrore. Transporti
ajror. Flota ajrore. Agjenci ajrore. Posta ajrore. Forcat
ushtarake ajrore. Vrojtim (zbulim) ajror. Sulm
(bombardim) ajror. Alarm ajror.
OqeanI ajror libr. atfflosfera. AJROS kal, ~A, ~UR. shih
AJROJ. AJROSET vetv. shih AJROHET. AJROSJE,~A .
shih AJRIM,~I. AJROSUR (i,e) mb. shih AJRUAR (i,e).
AJRUAR (i,e) mb. Q sht ajruar; q ka shum ajr, q
ka ajr t paster. Dhom e ajruar. Tok e
ajruar.
AJRUES,~E mb. 1. Q shrben pr ajrim; q sjell ajr t
paster. Gypi ajrues. Oxhak (pus) ajrues. 2. si em. ~, ~I m.
sh. ~, ~IT. Ventilator.
AJTH,~I m. 1. Palca, zemra e grurit, e misrit etj.; maja e
miellit, q del nga sita e dendur. Ajthi i grurit. 2. fig.
Thelbi, zemra, pika m e ndjeshme a m e prekshme;
burimi i nj pune. gjej ajthin i gjej rrnjt, thelbin.
AKACIE,~A . sh. ~E, ~ET bot. Dru bishtajor i vendeve t
ngrohta, me lvore t plasaritur, me gjemba, me gjethe
vezake t renditura n t dy ant e nj bishti t gjat dhe

q bn lule zakonisht t bardha, t grumbulluara n vile e


me ere t mir; driz e but. Akacie e bardh (e verdh).
Pyll akaciesh. Lule akacieje.
(AKADEMl,~A . sh. ~, ~T. 1. Institucion i lart
shkencor shtetror ose shoqat e prhershme dijetarsh e
njerzish t kulturs, q merret me organizimin e
drejtimin e puns shkencore dhe me krkime e me
studime pr zhvillimin e shkencave e t arteve; ndrtesa e
ktij institucioni ose e ksaj shoqate. Akademia e
Shkencave e RPSSh. Akademia e arteve. Asambleja e
akademis. Antar i akademis. Tnstitutet e akademis.
2. Shkoll e lart pr disa deg t veanta; ndrtesa e
ksaj shkolle. Akademia ushtarake.
AKADEMIK,~U m. sh. ~, ~T. 1. Antar i
drejtprdrejt i nj akademie t shkencave.
2. Titull q i jepet nj dijetari, nj shkrimtari, nj artisti
etj. nga nj akademi.
AKADEMIK,~E mb. 1. Q ka t bj me akademin, i
akademis; q sht i nj niveli t lart teorik,;hkencor e
artistik, q u prgjigjet krkesave m t Drpunuara e t
rrepta t nj fushe. Titull akademik. 3otim akademik.
Piktur akademike piktura q ndjek; ?arimet e
akademizmit.
2. fig. Q sht tepr teorik e i strholluar, q sht
palidhur me jetn e me praktikn; i ftoht, pa ndjenja.
Gjuh akademike. Stil akademik. Me frym akademike.
Diskutim akademik. N mnyr akademike.3. Q ka t
bj me jetn e me veprimtarin e shkollave t larta,
msimor (pr shkollat e larta). Vit akademik. Ore
akademike. Jeta akademike.
Mbrmje akademike mbrmje me karakter solemn, q i
kushtohet prkujtimit t nj ngjarjeje t rndsishme.
AKADEMIST,~I m. sh. ~, ~T. 1. Ai q ndjek studimet
n nj akademi; ai q ka mbaruar nj akademi.
2. Prkrahs i trajtimit t shtjeve n mnyr akademike;
prkrahs i stilit akademik.
AKADEMIZM,~MI m. 1. Trajtim thjesht teorik i
shtjeve shkencore e msimore, i shkputur nga jeta e
gjall e praktika; zbatim i ngurt i krkesave t nj fushe
t shkencs, t artit etj. Akademizm i that (iftoht).
Rrymae akademizmit. Vuan nga akademizmi.
'2. art. Rrym n artet figurative, q ndjek rregulla e
modele t ngurta klasike dhe q i kundrvihet drejtimit
realist.
AKAPARIM,~I m. sh. ~E, ~ET keq. Veprimi sipas
kuptimeve t foljeve AKAPAROJ, AKAPAROHET.
Akaparimi i mallrave (i tregut). Akaparimi i votave.
AKAPAROHET keq. Ps. e AKAPAROJ..
AKAPAROJ ka!., ~OVA, ~UAR keq. Shtie n dor e
grumbulloj n sasi t mdha nj mall a dika tjetr pr t
siguruar fitime me pas me rrug t padrejta; monopolizoj.
Akaparon drithin (tokat). Akaparojn votat.
AKAPARUES,~I m. sh. ~, ~IT keq. Ai q akaparon, ai q
merret me akaparime. Akaparues drithi (lndsh t para).
AKESH,~A . sh. ~A, ~AT Bised., vjet. Gjellbrse.
AKl,~U m. sh. ~NJ, ~NJT bised:,.vjet. Gjellbrs.
. AKIASH,~I m. gjell. mblsir me oriz, fasule, arra
dhe fiq t that.
, AKIHANE,~IA . sh. ~E, ~ET bised., vjet. Gjelltore;
kuzhin.
AK- fjalform. Pjesa e par e disa premrave t
pakufishm dhe e disa ndajfoljeve, q u jep kuptim t
paprcaktuar; p.sh. akcili, akkush, akku, akqysh.

AKCILI,~A pakuf. sh. ~T, ~AT. Prdoret pr t treguar


n mnyr t paprcaktuar e t prgjithsuar nj njeri a
nj send, kur sht i panjohur a kur nuk sht nevoja t'i
zihet emri n goj; aksh. Akcili njeri. N akcilin fshat.
AKKU ndajf. N nj vend t paprcaktuar, n aksh
vend. Vajti akku.
AKKUSH pakuf. Aksh njeri, akcili (vetm pr njerz).
Akkush ka ardhur.
AKL,~LA . sh. ~LA, ~LAT. Kamare e vogl n faqen e
brendshme t murit t dritareve. E v n akl.
AKQYSH ndajf. N nj mnyr t paprcaktuar, n nj
fare mnyr, si t mundet.
AKR,~RA : sh. ~RA, ~RAT. Mas pr siprfaqen e
toks, q prdoret n Angli dhe n vendet
e sunduara dikur prej saj, e barabart me 4047 rnetra
katror.
AKSECILI,~A pakuf. sh. ~T, ~AT. Ky ose
ai, njri ose tjetri; akcili. Aksecilt nxns.
AKSEKU ndajf. shih AKKU. T shkojn akseku.
AKSEKUSH pakuf. shih AKKUSH. biri i aksekujt.
AKT (i,e) mb. I trash (pr lngjet). Shurup i akt.
AKINXHI,~U m. sh. ~NJ, ~NJT hist. Kalors ose
kmbsor i trupave sulmuese e ndshkimore n
Perandorin Osmane, q mbaheshin n kufi me vendet e
tjera dhe q sulmonin t part pr t vrar, pr t djegur e
pr t plakitur. Ushtria e akinxhinjve. Komandanti i
akinxhinjve.
AKOMA ndajf. 1. Deri n kohn kur flasim, ende. Punon
(rron) akoma. Akoma s'sht gati (nuk ka ardhur). sht
akoma fmij. sht akoma dimr. Akoma s'sht gdhir.
2. Edhe me, edhe ca, me tepr. Ha (merr) akoma. Ka
akoma. Do akoma?
3. Edhe me shum, me tepr (me shkalln krahasore t
mbiemrave e t ndajfoljeve). Akoma me shum (me tepr,
me pak). Akoma me i madh (me i mir, me iftoht).
4. bised., iron. Prdoret me nj mohim pr t treguar se
nuk shqetsohemi pr t keqen q mund t ndodh ose
pr t dshiruar nj t keqe. Akoma s'sht thyer! Akoma
s'ka thyer qafn!
-k Akoma ti?! a) prdoret pr t treguar se puna pr t
ciln na pyesin ka mbaruar prej kohsh; b) prdoret pr t
treguar se krcnimi q na bhet nuk na tremb. sht
akoma (ende, hala) tek ura iron, shih tek UR,~A i.
6. AKORD,~I i m. sh. ~E, ~ET muz. Bashkim i
harmonishm i tre ose me shum tingujve t njkohshm
me lartsi t ndryshme. Akord tonik. V n akord. Marr
(jap, luaj) disa akorde. N akord n prputhje me
tingullin e dhn.
i AKORD,~I ii m.sh. ~E, ~ET vjet. 1. ek. Marrveshje q
bhej me dike pr t kryer nj pun, duke e paguar sipas
sasis s prodhimit a t puns s kryer. Pun me akord.
Jap (marr) me akord.
2. libr. shih MARRVESHJE,~A 1,2. Jane (bien) n
akord.
AKORDIM,~I m. 1. Veprirni sipas kuptimeve t foljeve
AKORDOJ, AKORDOHET. Akordimi i zrave (i veglave
muzikore). Akordimi i radios. Akordimi i interesave (i
pikpamjeve).
2. gjuh. shih PRSHTATJE,~ A. Akordimi i mbiemrit me
emrin. Akordimi i kohve t foljeve.
AKORDOHET vetv. 1. Hyn n akord, vihet n akord;
kund. akordohet. Akordohen zrat. 2. muz., radio. Ps. e
AKORDOJ.

AKORDOJ kal., ~OVA, ~UAR. 1. muz. V n akord telat


e nj vegle muzikore; sjell n t njjtin ton zrat ose
veglat muzikore; kund. akordoj. Akordoj violinn
(mandolinn, pianon). Akordoj veglat. Akordoj zrat.
2. radio. V radion n nj vale t caktuar pr t'u lidhur me
nj dhns. Akordoj marrsin me dhnsin.3. libr.
Prshtat, pajtoj, prputh. Akordoi interesat (pikpamjet).
k I akordoi telat me dike keq. sht marr vesh, ka rn
n ujdi me dike.
AKORDUES,~I m. sh. ~, ~IT. Ai q merret me akordimin
e veglave muzikore.
AKRABA,~JA . thjeshtligj., vjet. 1. prmb. Farefisi,
rrethi familjar, gjaku e gjinia. E ka akraba. Ka shum
akraba. Mbledh akraban.
2. sh. ~, ~T keq. Mik. Pun me akraba. Prkrah
akrabat. ^
AKRABALLK,~KU m. sh. ~QE, ~QET keq. Prkrahje
q u jepet miqve e farefisit n dm t interesave t
prgjithshme; miqsi e smur.
AKREDITIM,~I m. dipl. Veprimi sipas kuptimeve t
foljeve AKREDITOJ, AKREDITOHEM.
AKREDITIV,~I m. sh. ~A, ~AT,II. Dokument i lshuar
nga nj bank ose ark kursimi, drejtuar nj banke ose
arke tjetr, pr t'i paguai "dikujt nj shum t hollash
brenda nj afati t caktuar. Afati i akreditivit. Pages me
akreditiv. Lshoj (paguaj) nj akreditiv.
AKREDITOHEM dipl. Ps. e AKREDITOJ.
,AKREDITOJ kal., ~OVA, ~pAR dipl. Caktoj dike si
prfaqsues diplomatik n nj shtet tjetr.
AKREP,~I i m. sh. ~A, ~AT. I. zool. Kafsh vogl
helmuese me ngjyr t zez, me kmb nyja-nyja, me dy
g thap prpara dhe me nj thumb t prkulshm nga
pas; sfurkth, prollak. Akrep i zi. Helmi i akrepit. Vaj
akrepi bar q prgatitet me vaj e me helmin e akrepit dhe
q prdoret n mjeksin popullore. Pole akrepash. E
hngri (e pickoi) akrepi.
2. keq. Njeri dorshtrnguar.
3. keq. Njeri shpirtkeq, i pabes e tinzar.
+ M'u be akrep m'u be ferr, s'e shoh dot me sy.
AKREP UJI zool. Insekt dmtues, q rron npr orizoret
dhe q bren rrnjt e orizit.
AKREP,~I n m. sh. ~A, ~AT. Secila nga shigjetzat, q
rrotullohen n fushn e sahatit pr t treguar orn,
minutat ose sekondat; shigjetz treguese n aparatet
matse, t ngjashme me orn, gjilpr. Akrepat e sahatit.
Akrepi i madh (i minutave). Akrepi i vogl (i orve).
Akrepi i holl (i sekondave). N drejtim t akrepave t
sahatit. Lviz akrepat.
AKREPTAR,~I m. sh. ~, ~T hist. Ushtar q luftonte
me nj arm prej metali n forme grepi, n kohn e lasht
e n mesjet.
AKRILIK,~E mb. 1. kim. Add akrilik: acidi i pangopur
me i thjesht, i lngshm, pa ngjyr dhe me cr t forte si
t uthulls.
2. kim., tekst. Q prmban acid akrilik; q prodhohet ose
q prpunohet me acid akrilik. Rrshirat akrilike. Lesh
akrilik. Fije akrilike.
3. si em. ~, ~U m. Lesh akrilik., Triko me akrilik.
AKROBACl,~A . sh. ~, ~T. 1. Ushtrim gjimnastikor i
vshtir, i nd,rlikuar dhe me figura, q krkon shkathtsi
t veant, force e guxim. Akrobaci n litar (n vegla).
Akrobaci me aeroplan. Bf akrobaci. 2. vet. nj. Lloj i

gjimnastiks ose i artit t cirkut, q prfshin ushtrime


trupore shkathtsie, kryesisht
me vegla; arti i akrobatit, mjeshtria pr t br kto
ushtrime. Ushtrime akrobacie. Merrem me akrobaci. 3.
sh. edhe ~RA, ~RAT fig. keq. Veprirri i shkatht e
drdharak, q synon t mashtroj dike, duke e mbuluar a
kaprcyer thelbin e shtjes; pehlivanllk. Akrobaci
politike (filozofike).
AKROBAT,~I m. sh. ~, ~T. 1. Gjimnast i aft, q
kryen ushtrime t vshtira e t ndrlikuara, t cilat
krkojn shkathtsi t veant, force e guxim. Akrobatt
e cirkut. Rrethi i akrobatve. Trup akro-bati.
2. fig. keq. Ai q i kaprcen vshtirsit me dredhi e me
shkathtsi, pa iu prmbajtur nj parimi t qn-drueshm e
duke iu larguar thelbit t shtjes (za-konisht n
veprimtarin politike); peblivan. Akrobatt e politiks.
Politikan akrobat.
AKROBATE,~JA. sh. ~E, ~ET. Fem. e AKROBAT,~I.
Akrobate cirku.
AKROBATIK,~E mb. 1. Q ka t bj me akro-bacin
ose me akrobatin, i akrobacis ose i akrobatit; q sht
veti e akrobatit, i shkatht, i zhdrvjellt. Ushtrime
(figura) akrobatike. Numra akrobatik. Shkathtsi
(shpejtsi) akrobatike. Grup (ansambl) akrobatik. Trup
akrobatik.
2. fig. keq. Drdharak, q synon t kaprcej nj gjendje
t vshtir me mashtrim e me shkathtsi. Ndrhyrje
(vprime) akrobatike. Me mnyra akrobatike.
AKSESOR,~I m. kryes. sh. ~, ~T. 1. libr. Pjes
plotsuese ose e dors s dyt, q i shtohet krye-sores;
shtojc. Aksesort e shtpis (e ndrtess). Aksesort e.
makinaye bujqsore. Uzina (fabrika) dhe aksesort e saj.
Muskuli kryesor dhe aksesort. anat. 2. art. Hollsi
plotsuese n nj vepr arti; sendet e vogla, q plotsojn
mjedisin e ngjarjes n nj shfa-qje teatrale. Aksesort dhe
kostumet e teatrit.
AKSESOR,~E mb. libr. 1. Q i shtohet dikaje, plotsues,
ndihms; shtojc. Ndrtes aksesore. Vegla aksesore.
Padi (ndrhyrje) aksesore. drejt. Kontrat aksesore. drejt.
2. anat. Dytsor, plotsues. Gjndra (qeliza) aksesore.
Muskul aksesor.
AKSIDENT,~I m. sh. ~E, ~ET. 1. Fatkeqsi e papritur
dhe e rastit, q muhd t'i sjell njeriut dm-time n trup
ose vdekjen. Aksident i rnd. Aksident automobilistik.
Aksidente n pun. Psoi nj aksident. Ndodhi nj
aksident.
2. libr. Ngjarje e rastit, c papritur dhe shpesh e
padshiruar.
AKSIDENTAL,~E mb. 1. Q shkaktohet nga nj
aksident. Humbje (vdekje, plagosje) aksident ale.
2. libr. I rastit dhe i papritur; i paparashikuar. Shkak
aksidental.
AKSIDENTALISHT ndajf. 1. Si pasoj e nj aksidenti,
pr shkak t nj fatkeqsie t papritur. U plagos (vdiq)
aksidentalisht.
2. libr. Rastsisht. U gjet aksidentalisht.
AKSIOMATlK,~E mb. libr. Q merret si aksiom; q ka
karakterin e nj aksiome, q nuk ka nevoj pr vrtetim,
q pranohet si gj e ditur. Porim aksio-matik. E vrtet
aksiomatike. N minyr aksiomatike.AKSIOM,~A sh.
~A, ~AT. 1. Parim ose prgjithsim i nxjerr nga prvoja,
q nuk ka nevo-j pr vrtetim, q merret si gj e ditur
dhe si piknis-je n nj arsyetim ose n nj shkenc pr

ndrtimin dhe argumentimin e parimeve t tjera. Aksiom


matematike. Aksiomat e gjeometris. E marr (e pranoj) si
aksiom.
2. Nj e vrtet e qart, e padiskutueshme, e pra-nuar prej
t gjithve. Kjo sht nj aksiom.
AKSION,~I i m. sh. ~E, ~ET. 1. libr. Veprim i
prqendruar pr synime t caktuara; veprimi n nj vepr
dramatike. Aksione t prbashkta. Aksione diplomatike.
Aksioni i veprs (i pjess). Hidhem n aksion. Zhvillohet
aksioni.
2. usht. Veprim luftarak pr t'i dhn armikut nj goditje
t shpejt dhe t papritur. Aksion i guximshm. Aksionet e
etave partizane (e gueriljeve). Vendi i aksionit. Bj
(kryej, prgatit) nj aksion.
3. Veprimtari e gjall, me pjesmarrjen e masave
punonjse, pr t kryer n mnyr luftarake e me frym
revolucionare, brenda nj kohe t shkurtr, nj detyr t
rndsishme politike, shoqrore ose ekonomike; vepr e
ndrtimit socialist, q kryhet me pjesmarrjen vullnetare
t masave t gjera punonjse. Aksion politik (ideologjik,
artistik, sporliv...). Aksion kombtar (popullor). Aksionet
e rinis. Aksion me goditje t prqendruar. Aksion pr
hapjen e tokave t reja. Metoda e aksionit. Fryma e
aksionit. Flamuri i aksionit. E shpall (e marr) si aksion.
Shkuan n aksion.
4. sport. Veprim i shpejt dhe i organizuar, q kryen gjat
ndeshjes nj skuadr ose nj lojtar i saj. Bj (ndrmarr,
thur) nj aksion. I prish aksionin.
> AKSION,~I ii m. sh. ~E, ~ET fin. Letr me vler, q
prfaqson nj nga pjest, n t cilat sht ndar kapitali i
nj shoqrie ose i nj siprmarrjeje kapitaliste dhe q i jep
t drejt zotruesit t saj t marr pjes n veprimtarin
dhe n fitimet e siprmarrjes. Aksionet e nafts. Kursi i
aksioneve. Bursa e aksioneve. Paketa e aksioneve. Tuf
aksionesh. Blen (shet) aksione. Bien (ulen, ngrihen)
aksionet.
o AKSIONAR,~I m. sh. ~, ~T. Zotrues i nj pjese t
aksioneve t nj shoqrie kapitaliste me aksione.
Aksionar i madh kapitalist.
AKSIONAR,~E mb. fin. Q sht themeluar me aksione,
i ngritur mbi bazn e aksioneve; q ka t bj me
aksionet. Shoqri (ndrmarrje) aksionare. Kapitali
aksionar.
AKSIONIST,~I m. sh. ~, ~T. Pjesmarrs vullnetar n
aksionet e rinis ose t organizatave t tjera shoqrore,
vullnetar n aksion. Aksionistt e fshatit. Qyteza e
aksionistve.
AKSIONIST,~E mb. Q merr pjes n nj aksion t rinis
ose t organizatave t tjera shoqrore; q ka t bj me
aksionin ose me aksionistt, i aksionit ose i aksionistve.
Brigade aksioniste. Frym aksioniste.
AKSIONISTE,~JA . sh. ~E, ~ET. Fem. e
AKSIONIST,~I.
AKSH,~I m. sh. ~E, ~ET bot. Trik, bar ethesh.
AKSH pakuf. Prdoret pr t treguar nj njeri a nj send
n mnyr fare t paprcaktuar; filan. Aksh njeri. Aksh
pun. N aksh vend. N aksh dit.
AKSHAM,~I m. vjet. 1. shih MBRMJE,~A i. U be
aksham. Hyri (ra) akshami. N aksham m t ngrysur.
Pas (para) akshamit.
2. fet. Lutja e mbrmjes, q bhej nga myslimant sipas
dogms fetare. Falnin (thrritnin) akshamin.
L u I e akshami bot. shih te LULE,~JA.

AKT,~I n. sh. ~E, ~ET. 1. libr. Veprim i njhershm i


njeriut, q bhet pr nj qllim t caktuar; vepr, pun.
Akt heroik (i guximshm). Akt i kundrligjshm fkriminal,
barbar, i shmtuar). Akt miqsor (armiqsor). Akt
agresioni (sulmi). Akti i t folurit. Kryen (bn) nj akt.
2. zyrt. Vendim nnligjor me vler shtetrore ose
shoqrore; shkres zyrtare, dokument q pasqyron nj
vendim t organeve t drejtsis, t gjendjes civile etj.
dhe q vrteton se nj veprim i caktuar sht kryer
zyrtarisht. Akt zyrtar. Akti i lindjes (i martess, i vdekjes).
Akt kontrolli. Akt marrveshjeje. Akt kapitullimi.
Mbajtse aktesh. Prpiloj (nnshkruaj) nj akt.
3. teatr. Pjes e nj vepre dramatike ose e nj shfaqjeje
teatrale, q prbhet nga disa skena dhe q prfshin nj
veprim t plot. Akti i par (ifundit). Pjes me nj akt (me
shum akte).
0 AKTAKUZ,~A . sh. ~A, ~AT. 1. drejt. Dokument q
prmban t dhnat e akuzs s prokuroris kundr nj t
pandehuri n gjyq. Aktakuza e prokurorit. Lexohet
aktakuza. Pranon (kundrshton) aktakuzn.
2. fig. Vepr e shkruar a veprim, q nxjerr n pah ant e
dobta e t errta t nj rendi shoqror, t nj organizate
etj. dhe q i godet kto ashpr. Aktakuz e rnd (e
fuqishme, e pamshirshme). Ibn nj aktakuz
imperializmit.
AKTBESIM,~I m. sh.~E, ~ET libr. Parashtrim
1 bindjeve dhe i pikpamjeve themelore politike,
ideologjike etj., q bn dikush botrisht pr nj qllim.
AKTDALJE,~A . sh. ~E, ~ET zyrt. Dokument q
dshmon daljen e nj malli, t nj materiali etj. nga
magazina.
AKTDELEGIM,~I m. sh. ~E, ~ET drejt. Shkres m t
ciln pajiset nj njeri, q drgohet zyrtarisht pr t
zgjidhur nj shtje n nj ndrmarrje ose n nj
institucion tjetr, akt delegimi. Pajis me aktdelegim.
AKTDETYRfM,~I m. sh. ~E, ~ET drejt. Dokument
zyrtar, q prmban detyrimet e dikujt, n rast se ai nuk
kryen nj pun t marr prsipr, akt detyrimi.
AKTDNIM,~I m. sh. ~E, ~ET drejt. Dokument zyrtar,
q prmban nj dnim t dhn nga gjyqi, akt dnimi.
AKTDSHMI,~A . sh. ~, ~T drejt. Shkres zyrtare, q
prmban nj dshmi.
AKTDORZANI,~A . sh. ~, ~T drejt., vjet. Shkres
zyrtare, q vrtetonte se dikush bhej dorzan pr nj
njeri a nj shtje.
AKTGJYKIM,~I m. sh. ~E, ~ET drejt. Dokument zyrtar,
q prmban vendimin e dhn nga gjyqi, akt gjykimi.
AKTHETIM,~I [lexo: akthetim] m. sh. ~E, ~ET drejt.
Dokument, q prmban t dhnat e hetimit gjyqsor, akt
hetimi.AKTIV,~I i m. sh. ~E, ~ET. 1. Pjesa m e gjall,
m e prparuar dhe m e dalluar e njerzve n
veprimtarin e nj organizate ose t nj kolektivi. Aktivi i
partis (i rinis, i bashkimeve profesionale). Aktivi i
prindrve. Mbledhja e aktivit. Zgjeroj aktivin.
2. Mbledhje e pjess me aktive t nj organizate, e |
aktivistve t lidhur drejtprdrejt me nj veprimtari;
forme organizative pr shqyrtimin dhe zgjidhjen e:
problemeve kryesore t nj dege ose t nj veprimtarie.
Aktiv kombtar. Aktiv i zgjeruar. Akiiv i kulturs (i
tregtis...). U thirr aktivi.
AKTIV,~I o m. sh. ~E, ~ET fin. Pjes e bilancit ekonomik
t nj ndrmarrjeje, q prfsbin t gjitha

vierat e. saj materiale, shumn e parave n ark, t


ardhurat dhe dstyrsrnet q i kan nurraarrjet e tjera;
kund. pasiv. vUct;vi dhe pasv;i.
AKTIV,~E i mb. 1. Q vepron me gjallri, q rfterr pjes
vet e me zell n nj pun, veprues; q bhet a q
zhvillohet n mnyr t gjall e vepruese; kund. pasiv.
Antar (lufttar) aktiv. Pjesmarrje aktive. Mbrojtje
aktive. Jet aktive. Pushim aktiv. Popullsia aktive
popullsia n gjendje pune. Luan rol aktiv. Tregohet aktiv.
2. spec. Q merr pjes dhe vepron n nj proces; q
vazhdon t veproj, q nuk sht shuar; q rrezaton ose
jep nj energji t caktuar. Qymyr aktiv. Lnd aktive. Pus
aktiv. Vullkan aktiv. Smundje aktive. Shtresa aktive e
toks.
3. Q zotrohet mir e vihet n prdorim t gjall.
Prvetsim (zotrim) aktiv. Fjalori aktiv. Zotroj n
mnyr aktive nj gjuh.
4. usht. Q sht n shrbimin e rregullt e t vijueshm.
Oficer aktiv. Shrbimi ushtarak aktiv.
AKTIV,~E mb. fin. Q ka me shum t ardhura se
shpenzime, q del m t ardhura m t mdha se
shpenzimet; q ka t bj me aktivin e bilancit. Llogari
aktive. Bilanc aktiv bilanc ku t ardhurat jan m t
mdha se shpenzimet.
k Bilanc aktiv libr. gjendje kur jan arritur shum suksese
n pun.
AKTIVIM, ~I m. spec. Veprimi sipas kuptimeve t
foljeve AKTIVOJ, AKTIVOHET.
AKTIVIST,~I m. sh. ~, ~T. Pjesmarrs i gjall n
veprimtarin e nj organizate shoqrore a t nj kolektivi;
antar i nj aktivi. Aktivist shoqror. Aktivist i dalluar.
Aktivistt e lagjes.
AKTIVlSTE,~JA. sh. ~E, ~ET. Fem. e AKTIVIST,~I.
Aktiviste e dalluar. Aktiviste e gruas.
AKTIVISHT ndajf. N mnyr t gjall e vepruese, n
mnyr aktive, me gjallri, gjallrisht. Punon (lufton)
aktivisht. Prkrah aktivisht. Merr pjes aktivisht.
AKTIVITET,~I m. sh. ~E, ~ET. 1. vet. nj. Veprimtari;
pjesmarrje e gjall n nj veprimtari. Aktivitei politik
(shtetror). Aklivitet letrar (shoqror, patriotik). Aktivitet
mendor. Aktiviteti i masave. Fush aktiviteti. Hidhem n
aktivitet.
2. Forme masive e veprimtaris n nj fush. Aktivitet
kulturor (artistik, sportiv). Aktivitete jashtshkollore.
Organizoj aktivitete. Marr pjes n aktivitetet.
3. Deg q kryen nj lloj t caktuar veprimtarie
ekonomike. Aktivitete ndihmse.
4. spec. Veprim i nj force t natyrs etj.; veprimtari,
pun e nj organi t trupit etj. Aktivitet kimik I
(radioaktiv). Aktiviteti i dielit. Aktiviteti i trurit.
AKTIVIZlM,~I m. Veprimi sipas kuptimeve t I foljeve
AKTIVIZOJ, AKT1VIZOHEM. Aktivizimi I i masave.
Aktivizimi i nxnsve.
AKT1VIZOHEM vetv. 1. Marr pjes gjallrisht n nj
veprimtari; bhem aktiv. Aktivizohem n lagje (n sport).
2. Ps. e AKTIVIZOJ.
AKTIVIZOJ kal, ~OVA, ~CAR. I. E bj q t veproj
gjallrisht, e bj aktiv. Aktivizon masat punonjse.
Aktivizoi klasn (nxnsit). 2. V:n nj pun. s prfshij
n nj veprimtari, e. ngarkoj t kryej nj detyr.
Aktivizoj n kshill (n kryesij, Aktivizoj n ncieshje.
sport.
AKTIVOHET spec. Ps. e AKTIVOJ.

AKTIVOJ kal., ~OVA, ~UAR spec. E prpunoj I q t


jet aktiv, e bj q t marr pjes e t veproj I n nj
proces. Aktivoj qymyrin. I
AKTJETRSIM,~I m. sh. ~E, ~ET drejt., I vjet. Shkres
zyrtare, q vrtetonte kalimih e nj prone n duart e nj
tjetri, akt jetrsimi.
AKTKONTROLL,~I m. sh. ~E, ~ET zyrt. Dokument q
prmban prfundimet e nj kontrolli; procesverbal q
hartohet pas nj kontroili, akti i kontrollit. Bj
(nnshkruaj) aktkontrollin.
AKTLINI)JE,~A . sh. ~E, ~ET zyrt. Dokument q
lshobet nga zyra e gjendjes civile pr t
vrtetuar nj lindje, akti i lindjes. Regjistri i aktlindjeve.
Lshoj nj aktlindje.
AKTLIRlM,~I TO. sh. ~E, ~ET hist. Dokument q
vrtetonte Iirimin e nj skllavi ose t nj bujkrobi, akt
lirimi.
AKTMARTES,~A.. sh. ~A, ~AT zyrt. Dokument q
bhet nga zyra e gjendjes civile pr t dshmuar lidhjen e
nj martese, akti i martess. Regjistri i aktmartesave.
Lshoj nj aktmartes.
AKTMARRVESHJE,~A . sh. ~E, ~ET zyrt. Dokument
zyrtar q dshmon nj marrveshje ndrmjet dy palsh.
Nnshkruaj aktmarrveshjen.
AKTNDARJE, ~ A . sh. ~E, ~ET zyrt. 1. Dokument
zyrtar, q dshmon ndarjen me vete t dy a me shum
pjestarve t nj familjeje.
2. vjet. Dokument zyrtar, q dshmonte nj shkurorzim,
akti i shkurorzimit.
AKTNJOFTlM,~I m. sh. ~E, ~ET zyrt. Shkres q
vrteton njohjen e nj njeriu, t nj pronsie, t nj
veprimi zyrtar, ose q prdoret si dshmi pr t
zvendsuar nj dokument tjetr; akt njohjeje. Aktnjoftim
lindjeje. Lshoj nj aktnjoftim.
AKTOR,~I m. sh. ~, ~T. 1. Ai q luan nj rol n
shfaqjet teatrale ose n filma kinematografik. Aktor
tragjik (komik). Aktor teatri (filmi). Aktort e estrads.
Trupa e aktorve. Shkolla e lart pr aktor.
2. fig. Ai q luan nj rol me rndsi n nj ngjarje.
AKTORE,~JA . sh. ~E, ~ET. Fem. e AKTOR, ~I. Aktore
e teatrit.
AXTPADI,~A . sh. ~, ~T. 1. drejt. Krkes me shkrim
q hartohet nga pala e interesuar dhe q prmban padin e
ngritur kundr dikujt.2. fig. shih AKTAKUZ,~A.
Aktpadi e rnd (e ashpr).
AKTPAJTlM,~I m. sh. ~E, ~ET drejt. Shkres zyrtare q
vrteton pajtimin e palve q gjykohen, akt pajtimi.
AKTPESHlM,~I m. sh. ~E, ~ET zyrt. Dokument, pasqyr
ku shnohet pr do rfluaj pesha e viave, e derrkucave
etj. n nj ndrmarrje bujqsore ose n nj kooperativ.
AKTPRFAQSIM,~I m. sh. ~E, ~ET drejt. Shkres m
t ciln ngarkohei dikush pr t prfaqsuar nj pale n
kryerjen e veprimeve t drsjtsis pr zgjidhjeu e rj
shtjeje.
AKTPRONSI,~A . sh., ~T zyn., vjet. DokuoSent
zyrtar <je vii cei;jitic t drejtn a pronsis: tapi.
AKTPUNIM,~I m. sh. ~E, ~ET zyrt. Dokument zyrtar q
vrteton kryerjen e nj punimi. Aktpunim ditor. Plotsoj
aktpunimin.
AKTSHTOJC,~A . A. ~A, ~AT zyrt. Shkres q i
bashkangjitet si shtojc nj dokumenti zyrtar, akt
plotsues.

AKTSHITJE,~A . sh. ~E, ~ET zyrt. Dokument zyrtar q


vrteton shitjen e nj malli a t nj prone. Ej aktshitjen.
AKTUAL,~E mb. 1. I ditva tona, i kohs son, i sotrn, i
tanishm. Gjendja aktuale. Ngjarjet aktuale. Rrethanat
(kushtet) aktuale. Detyra (probleme) aktuale.
2. Q ka rndsi t veant pr kohn e sotrne, q u
prgjigjet krkesave m t ngutshme t ditve tona; q del
si dika e mpreht dhe e drejtprdrejt n astin e
tanishm. shtje aktuale. Tema aktuale. Problemi me
aktual. Rrezik aktual.
AKTUALITET,~I m. 1. Rrethanat dhe ngjarjet e kohs s
sotme, e sotrrija. Aktualiteti shqiptar. Tema t aktualitetit.
Pasqyroj aktualitetin. E lidh me aktualitetin.
2. Vlera dhe rndsia pr t sotmen, prputhja me
krkesat e ngutshme t ditve tona; t qent aktual,
karakteri aktual. Aktualiteti i prmbajtjes (i Veprs). Ruan
(humbet) aktualitetin.
AKTUALIZOHET libr. Ps. e AKTUALIZOJ.
AKTUALIZOJ kal., ~OVA, ~UAR libr. E bj aktual, e
lidh m t sotmen, ua prshtat krkesave t ditve tona; e
bj q t ket vler pr t sotmen. Aktualizoj tematikn
(prmbajtjen). Aktualizoj msimin.
AKTVDEKJE,~A . sh. ~E, ~ET zyrt. Dokument i
gjendjes civile q vrteton vdekjen e dikujt.
AKTVRTETlM,~I m. sh. ~E, ~ET zyrt. Dokument q
vrteton nj veprim zyrtar.
AKTZOTRIM,~I m. sh. ~E, ~ET zyrt. Dokument zyrtar
q vrteton zotrimin e nj prone nga dikush. Lshoj nj
aktzotrim.
AKTH,~I m. sh. ~E, ~ET bot., krahin. shih MAKTH, ~Ii.
AKUAREL,~I m. sh. ~E, ~ET art. 1. Boj uji pr t
pikturuar; mnyra e pikturimit me kt boj. Vizatoj me
akuarel.
2. PiJttur e br n letr t posame me bojra I tretura
n uj; prmb. trsia e pikturave t tilla
n nj galeri artesh, n nj ekspozit etj. Akuarelet e nj
piktori.
AKUARELIST,~I m. sh. ~, ~T art. Ai q pikturon rrie
bojra uji, piktor akuareli.
AKUARIUM,~I m. sh. ~E, ~ET. 1. En qelqi, ku mbahen
kafsh dhe bim uji pr studim ose pr zbukurim.
Akuarium me peshq. I ndrroj ujin akuariumit.
2. Ndrtes e posanle me drit.ire t mdha xharai, ku
mbahen kafsh dhe bim uji pr t'i studiuar dhe pr t'i
par vizitort. Akuariiwii: qytetit.
AKi; LL, ~LLI m. sh. ~J, ~JT. 1. Uj i ngrir.
A'- t!1, " ush (i hiyllS). Ak':;i!.' prjetshm.
Shtres'''.71.-:..'1.ni-..'iIL. ih:H (airi),d'i;':i, Cipe (kallp)
akul'i, F.:^~:\\: ~.-ii;h'hte) akidti. Uj";.A'd!, Baiei n
akuH. ZS uku;L Snkriu (ngriu) akulii. V n akull.
Rrshqas n akull.
2. prd. mb. Shum i ftoht. M'u bn duart akull. U bra
akull ngriva fare.
3. prd. mb. Shum i paster; i ngrir. E bri shtpin
akull. I rrin (i mban) rrobat akull.
4. prd. ndajf. Shum, fare (me mbiemrat); shum bukur,
shum mir, shum pastr (me foljet). Akull i ftoht. 1
pastr akull. Akull i ri. Ishte veshur akull.
5. prd- nib. fig. I ftoht, pa ndjenja (pr njeriun); i ngrir.
sht akull me mua. Me qndron akull. E ka;emrn ak'jll
E ka gjakun akull.
k Me akull t mendjes libr. me gjykim t ftoht, me arsye
t ftoht. Jam (kani mbetur) akull jam (kam mbetur) pa

asgj, jam pa nj lek n xhep. Shkriu akulii nisi nj


ndryshim pr t mir, zun t prmirsohen kushtet e t
kaprcehet nj gjendje e vshtir. E shkruaj n akull e
quaj t humbur dika. Thyej (aj) akullin libr. bj hapin e
par e m t vshtir, hap i pari shtegun pr t tjert n
nj pun q ka ngecur n vend. M'u be zerara akull me
ngriu zemra nga frika, nga dshprimi, nga nj fatkeqsi.
E ka mendjen akull e ka gjykimin t kthjellt, e ka
mendjen t ftoht. Ngul kmbt n akull jam pa
mbshtetje, nuk kam ku t mbahem. Akull i that spec,
gaz karbonik i ngurtsuar. X h a m akulii shih te XHAM,
~I 3. L u 1 e akulii bot. shih te LULE, ~JA.
AKULLA,~I m. sh. ~, ~T. Rras akulii, cope e
madhe dhe e rrafsht akulii.
AKUIXARS,~I m. sh. ~, ~IT. Kazm ose spat e
posame, q e prdorin alpinistt, gjeologt etj. pr t
br kllapa e shkallza n akull gjat ngjitjes npr male.
AKULLEM (i,e) mb. 1. Mjaft i ftoht. Mot i akullem.
Uj i akullem.
2. fig. Q i ka dale uji, jo shum i mpreht (pr spatn,
thikn etj.). Teh i akullem.
AKULLIM,~I m. 1. Veprimi sipas kuptimeve t foljeve
AKULLOJ, AKULLOHEM. Epoka (periudha) e
akullimit. gjeol.
2. sh. ~E, ~ET. shih AKULLIM,~A.
AKULUM,~A . sh. ~A, ~AT. T ftoht i madh, ngric,
acar.
AKULLIR,~A . sh. ~A, ~AT. shih AKULLIM,~A.
Dal npr akullir.
AKULLISHT,~A sh. ~A, ~AT. I. Vend i mbuluar me
akull; akullnaj.2. Cope akulli; akullac; hell akulli.
Akullishta mbi uj. Varen akullishta.
AKULLMBAJTSE,~JA. sh. ~E, ~ET. En
e posarae q mbushet me akull pr t mbajtur n t
ftoht sende t ndryshme, ark akulli. Ruaj (mbaj) n
akullmbajtse.
AKULLNAJ,~A . sh. ~A, ~AT. Mas e madhe akulli t
prhershm, q mbulon majat e maleve dhe krahinat
polare. Akullnajat polare. Akullnaj malore (luginore).
Veprimi i akullnajave. Periudha e akullnajave. gjeol.
periudh e historis s Toks, kur siprfaqja e saj ishte e
mbuluar me akuj.
AKULXNAJOR,~E mb. Q ka t bj me akullnajat, q
lidhet me akullnajat, i akullnajave. Liqen akullncjor.
AKULLOHEM vetv. 1. Ngrij, bhem akull; ftohem
shum, bhem shum i ftoht. Akullohet uji (deti). Me
akullohet trupi (dora). Akullohet i Vdekuri.
2. vet: veta III av. Vishet me nj cip t holl akulli, z
akull n siprfaqe (pr aeroplant).
3. vet. veta III fig. Me ngrin nga hidhrimi, nga frika etj.
(pr zemrn, gjakun).
AKULLOJ kal., ~OVA, ~UAR. 1. E ngrij, e bj akull; e
ftoh shum. Era e akulloi dborn (ujin). M'i akulloi
duart.
2. fig. E bj t shtanget, t ngrij (pr zemrn, gjakun).
3. vet. veta III jokal. Ngrin, bhet akull. Akulloi uji.
AKULLOR,~E mb. libr. I akullt, shum i ftoht. Thllim
akullore.
AKULLORE,~JA . sh. ~E, ~ET. mblsir e ngrir, q
bhet me qumsht, lng frutash etj. dhe me sheqer.
Akullore me qumsht (me reel). Kup (kaush) akulloreje.
Makina e akullores.

AKULLORESHITS,~l m. sh. ~, ~IT. Shits akulloresh,


zakonisht shtits.
AKULLSI,~A . libr. T qent shum i ftoht, si akull;
ftohtsi e madhe. Akulhia e zemrs.
AKULLT (i,e) mb. 1.1 ngrir, i br akull; i mbuluar me
akull; q sht prej akulli. Dbor e akullt. Cope e akullt.
2. Shum i ftoht, akull i ftoht. Burim (uj) i akullt. Er
e akullt. Shi i akullt. Nate (dit) e akullt.
3. fig. libr. I ftoht, i ngrir; pa jet, pa ndjenj. Sy t
akullt. Vshtrim i akullt. Ton i akullt. Fjal t akullta.
AKUIXTHYES,~E mb. Q sht i pajisur dhe i
prshtatur pr t ar akujt e deteve (pr anijet). Anije
akullthyese.
AKUIXTHYESE,~JA . sh. ~E, ~ET. Anije e posame, e
pajisur dhe e prshtatur pr t ar rrugen midis akujve
gjat lundrimit n ujra t ngrira. Akullthyese atomike.
AKULLUAR (i,e) mb. 1. Q ka ngrir nga t ftohtt; i
br si akull. Uj i akulluar. Me duar t akulluara.
2. fig. Q ka ngrir nga hidhrimi, nga frika etj. (pr
zemrn, gjakun). Me zemr t akulluar.
AKULLXJES,~E mb. Q t ngrin, q t bn akull.
AKULLZlM,~I m. sh. ~E, ~ET. shih AKULLIM,~I i.
Akullzimi i fundit. gjeol. Akullzim i sotm (i lasht).
AKUMULATOR,~I m. sh. ~, ~T fiz. Aparat i posam
me pllakza plumbi t zhytura n nj lng me acid
sulfurik, q shrben pr grumbullimjn dhe pr ruajtjen e
energjis elektrike. Akumulator elektrik. Akumulator
makinash. Bateri akumulatorsh. Acid akumulatorsh.
Ngarkoj akumulatorin.
AKUMULlM,~I m. sh. ~E, ~ET. 1. tor. Veprimi sipas
kuptimeve t.foljeve AKUMULOJ, AKU^ MULOHET.
Akumulimi socialist. Akumulimi i energjis. Akumulimi i
njohurive. Fondi i akumulimit. Burim akumulimi.
2. kryes. sh. fin. Mjete financiare t grumbulluara pjespjes; a jo q sht mbledhur pak nga pak. Akumulimet
shtetrore. Prdor (rrit) akumulimet.
Akumulimi fillestar i kapitalit ek. proces historik, gjat
t ciHt prodhuesve t vegjl, sidomos fshatarve, iu
morn me force mjetet e prodhimit dhe u krijua prona e
madhe kapitaliste.
AKUMULOHET vetv. libr. 1. Grumbullohet pjes-pjes,
shtohet pak e nga pak. 2. Ps. e AKUMULOJ.
AKUMULOJ kal, ~OVA, ~UAR. 1. libr. Grumbulloj
pjes-pjes n nj sasi, shtoj pak e nga pak n nj vend;
mbledh e v mnjan dika, pr ta prdorur me von.
Akumulon energji elektrike. tek.
2. fin. Grumbulloj pjes-pjes mjete financiare pr
zhvillimin ose zgjerimin e mvonshm t prodhimit.
Akumuloj mjete financiare. Akumuloj fonde.
AKUPUNKTUR,~A . mjek. Mnyr mjekimi, q
zbatohet duke shpuar me gjilpra t posame t smurin
n pjes t ndryshme t trupit, shpim me gjilpr.
. AKUSTlK,~E mb. 1. spec. Q ka t bj me dgjimin e
tingujve, dgjimor; q ka t bj me akustiken, zanor.
Aparat akustik.
2. Q sht i prshtatshm pr t dgjuar mir tingujt; i
kumbueshm. Sall akustike.
AKUSTlK,~A. 1. fiz. Pjes e fiziks, q studion
tingujt.
2. Veti e nj salle a e nj hapsire pr t'i br tingujt m t
dgjueshm. Akustika e salls. Ka akustike t mir.
AKUT,~E mb. mjek. Q shfaqet dhe zhvillohet

n mnyr t men jhershme e t rnd (pr smundjet); i


acaruar. Smundje akute. Ethe akute. Apendicit akut.
AKUZ,~A . sh.. ~A, ~AT. 1. drejt. Veprimtari e
organeve ose e njerzve t caktuar me ligjj, Q ka pr
qllim t vrtetoj para gjyqit fajsin e dikujt pr fa jet
q i ngarkohen; akti q prmban kto faje dhe q lexohet
n gjyq. Ngre nj akuz. Hedh posht (pranoj) akuzn.
2. drejt. Pala q ngre padin n nj proces gjyqsor.
Dshmitar i akuzs.
3. Faj q i ngarkohet dikujt. Akuz e padrejt (e rnd).
Bn akuza.
AKUZOHEM. Ps. e AKUZOJ. Akuzohet me (pa) t
drejt.ALBANOLOGJI,~A . Fush e shkencs q merret
me studimin e historis s shqiptarve, t gjuhs shqipc
dhe t letrsis e t kulturs shqiptare; trsia e studimeve q bhen n kt fush. Sektori i albanologjis.
Fondi i albanologjis. N fushn (n lmin) e
albanologjis.
ALBANOLOGJIK,~E nib. Q lidhet me albanologjin,
q i prket albanologjis, i albanologjis. Shkencat
albanologjike. Krkimet (botimet) albano-logjike.
Konferenca e studimeve albanologjike.
ALBR,~RA . sh. ~RA, ~RAT. 1. Ashkl e holl, cifl e
holl druri. Abra t thata. Albra spate.
2. Lapr, cope lkure e shqitur. Iu ngrit nj albr n dor.
3. Cipa e holl q mbshtjell pjelln, ani.
Trembet nga nj albr trembet nga nj pun a nga nj
vshtirsi fare e vogl.
ALBRISHT, ~A f.sh. ~A, ~AT. Vendi ku zakonisht
ahen drut me spat dhe ku bien e mblidhen
vazhdimisht albra; grumbull albrash n nj shesh a n
oborr. E kaluan dimrin me albrishtn.
ALBUM, ~I m. ah. ~E, ~ET. 1. Fletore e posa-me me
flet t trasha, e lidhur bukur, q shrben pr t mbajtur
fotografi, pulla poste etj. ose pr shnime t veanta, pr
kujtime etj. Album fotografish (pullash). Album \izatimi.
2. Libr i posam me fotografi t shtypura, mi vizatime,
skica etj. t prmbledhura sipas nj tema-tike t caktuar.
Album etnografik (arkeologjik). Al-bumi i Rilindjes
Kombtare. Albumi i prvjetorit t lirimit.
3. art. Nj varg melodish, vjershash etj. t krijuara nga
nj autor ose nga autor t ndryshm rreth t-mave t
afrta. Album melodish (vjershash).
ALBUMIN,~A sh. ~A, ~AT. Lnd orga-nike e
prbr, q gjendet me shumic n t bardhn e vezs, n
serumin e gjakut etj. dhe q sht pjesa m e
rndsishme, baza e ndrtimit dhe e funksionimit t
qenieve t gjalla. Albumin shtazore (bimore).
Prmbajtja e albumins n gjak.
- ALEANC,~A . sh. ~A, ~AT. 1. Lidhje miqsore q
bjn ndrmjet tyre dy a me shum shtete pr qllime e
veprime t prbashkta politike dhe ushtarake; beslidhje.
Aleanc politike (ushtarake). Aleanc mbrojtse. Aleanc
dypalshe (tripalshe). Bn (lidh) aleanc, Hyn n
aleanc.
2. Lidhje e ngusht politike ndrmjet klasash ose grupesh
shoqrore mbi bazn e interesave dhe t qc-llimeve t
prbashkta. Aleanc luftarake (revolu-cionare). Aleanca
midis klass puntore dhe fshatarsis. Forcon (elikos)
aleancn.
ALEAT,~I m. sh. ~, ~T. 1. Antar i nj aleanc;
beslidhs. Aleat i madh (i sigurt).

2. Ai q lidhet e bashkrendon veprimet me nj tjetr pr


qllime t njjta; prkrahs aktiv i dikujt. Aleat besnik (i
ngusht). Aleat i prkohshm. Bhem aleat me dike. Gjej
(bj) aleate.
ALEAT,~E mb. 1. Q bn pjes n nj aleanc, q sht
antar i nj aleanc; q u prket aleatve. Vende (shtete,
fuqi) aleate. Ushtrit aleate.
2. Q lidhet e bashkrendon veprimet me nj tjeir pr
qllime t njjta, q bashkpunon ngusht me nj tjetr
dhe e prkrah at. Klasa aleate.
AKUZOJ kal., ~OVA, ~UAR. 1. drejt. I ngarkoj fajet nj
t pandehuri n gjyq, ngre akuza kundr dikujt, e padit. E
akuzuan pr shprdorime.
2. I hedh fajin dikujt, e quaj fajtor pr dika, fa-jsoj.
Akuzojm imperialistt.
AKUZUAR,~I (i) m. sh. ~, IT (t) drejt. Ai t cilit i
sht br nj akuz, ai t cilit i jan ngarkuar faje t
dnueshme; i pandehur, i paditur. Pyet t akuzuarit.
N bankn e t akuzuarve shih te BANK,~A i.
AKUZUES,~I m. sh. ~, ~IT. 1. drejt. Ai q bn akuzn
kundr dikujt para organeve gjyqsore, padits. Kthehet
nga i akuzuar n akuzues.
2. Ai q fajson dike, q ngre akuza kundr nj tjetri.
AKUZUE3,~E mb. 1. drejt. Q ngre akuzn kundr dikujt
para organeve gjyqsore, padits. Pala akuzuese.
2. Q prmban a q shpreh nj akuz; padits, fajsues.
Vsh trim akuzues. Ton akuzues.
ALABASTR,~RI m. Lloj i veant gjipsi shum i
bardh ose shkmb glqeror i verdhem e me pak
shklqim, q prdoret pr t br sende t gdhendura ose
pr ndrtim. Shtyll (vazo) alabastri.
ALAMET,~I m. sh. ~E, ~ET thjeshtligj. 1. Oj-m, e
keqe e madhe q i bhet dikujt. Me gjm e alamete. N
dit t alametit.
2. Fjal e rnd, e pahijshme. Thot alamete.
3. prd. mb. Prdoret para nj emri me kuptimin: shum i
madh (i gjat, i mir, i bukur etj.). Alamet djali (vajze).
Alamet shtpie. Alamet dasme.
ALARM,~I m. sh. ~E, ~ET. 1. usht. Sinjal ose urdhr q
jepet pr t'u br gati menjhere pr t prballuar nj
rrezik t papritur; gjendje gatishmrie n rast rreziku ose
gjat strvitjes ushtarake. Alarm luftarak (ajror, kimik).
Sinjali i alarmit. Sirena e alarmit. Gjendje alar mi. N
rast alarmi. Jap alarmin. U be alarm. Bie alarmi.
2. fig, Shqetsim i madh prpara nj rreziku t papritur.
Shkaktoi (ngjalli) alarm.
+ E bj alarm e bj dika problem shqetsues pr t
gjith, shpesh pa nevoj. Jap (v) alarmin bj zhur-m pr
nj shtje, e ngre m t madhe.
ALARMlST,~I 7ii. sh. ~, ~T keq. Ai q pr-hap fjal e
lajme shqetsuese, ai q ngjall panik dhe e fryn rrezikun.
ALARMOHEM vetv. 1. Shqetsohem shum pr dika t
keqe q mund t me ndodh, me prishet gjaku.
Alarmohem pr gjendjen (pr shndetin). Alarmohet kot.
2. Ps. e ALARMOJ.
ALARMOJ kal., ~OVA, ~UAR. 1. E shqetsoj shum
dike, i prish gjakun me lajme t kqija. Alarmoi gjith
familjen.
2. E bj problem shqetsues edhe pr t tjert, e
bj.alarm. E alarmoi punn.
ALBAN,~T m. vet. sh. hist. Nj nga fiset kryesore ilire,
q banonte n Shqiprin e Mesme. Fisi i albanve.

ALBANOLOG,~U m. sh. ~, ~T. Studiues n fushn e


albanologjis.
ALEBARD ,~A . sh. ~A, ~AT hist. Arm e vjetr, shtiz
e gjat me maj si hesht dhe me nj s-pat t vogl n
krye. Ush:ar me aleburda.
ALEGORI,~A . sh. ~, ~T. I. let. Shprehje e ideve dhe e
metidimeve n ej vepr artistike trtho-razi, nprmjet
figurave t gjalla e konkrete; meta-for e gjat; vepr
artistike e ndrtuar me figura t ti-lla. Priior alegorin.
2. Fjal ose shprehje, prapa t cilave fshihet nj
domethnie tjetr. Me gjuhn s alegoris. Flet me
alegori.
'-> ALEGORIK,~E mb. Q prmban nj alegori, q sht
ndrtuar si alegori; q ka nj kuptirn tjetr it fshehur
prapa. Figure (vepr) alegorike. Shprehje,(gjuh)
alegorike. Kuptim alegorik. Personazh ale-gorik.
ALEGRO ndajf. muz. I. N mnyr t shpejt e t gjall
(pr mnyrn e ekzekutimit. t nj. pjese). E luaj alegro.
2. si em. ~, ~JA . sh. ~, ~T. Vepr muzikore ose nj pjes
e saj me koh I shpejt e t gjall.
ALEM,~I m. vjet. Bota, rruZulii i Toks; gjith njerzit,
njerzia.
Alemi e polemi mbar bota, t gjith njerzit.
ALERGJI,~A . sh. ~, ~T mjek. Smundje q Jshfaqet
me rritjen ose me uljen e theksuar t ndjesh-mris s
organizmit, kur h'yjn n t lnd t huaja. Me sjell (me
shkakton) alergji. Vuan nga alergjia.
ALET,~I m. sh. ~E, ~ET bisect., vjet.':t. Vegl; mjet i
thjesht pune. Alstet e puns. Aletet e rrojs. Aletet e
farktarit. Bj gats aletet.
2. Pajisje pr luft ose pr gjah, arm.
k Me alete n Iwez i prgaticur pr do rrethan,. i
gatshm pr do rast.
''ALFA . palak. 1. spec. Emri i shfcronjs s par |t
alfabetit grek; prdoret si simbol (a) n matematikj jn
astronomi e n fizik pr t shnuar t parin knd, !t
parin yll a t parn pike, r.j lloj rrezesh e grim-icash etj.
n vargun s emrtimit t tyre. Rrezet alfa. \fiz. Thrrmija
(grimcc.) clfa. fiz. Kndi alfa. mat.
2. si em. f. ALF,~A fig. lib:-. Fillirni i dikaje, Igjja e
par q duhet br. pika ngaduhet nisur; a-ja, jahcja.
-tk Alfa dhe omega fillimi dhe:undi i dikaje; gjja
kryesore, therAelore. Nga alfa tek omega nga fillirni de-ri
n fund, nga a-ja te zh- ja.
ALFABET,~I m..sh. ~E, ST. Trsia e shkro-;njave t
nj gjuhe, t radhitura sipas nj rendi t cak-tuar. Alfabeti
i gjuhs' shqh^. Alfabeii latin (grek), Shkronjat e
alfabetit. Rend't yip-is alfabetit.
: ' -k Alfabeti telegrafik (Mors) sistemi i shenjave me
pika e vija, q prdoren n felegrafi pr t dhn
shkronjat.
ALFABETfK,~E mb. I renditur sipas radhs s
shkronjave t alfabetit; q ka t bj me alfabetin.
Renditje altabetike. Tregues (skedar) alfabetik. Sipas
rendit (n rend) alfabetik.
i ALFABETIKISHT ndajf. Sipas rendit alfabetik, n read
alfabetik. Rendit alfabetikisht.
ALFABETOR,~E mb. Q k& t bj me alfabetin, q i
prket alfabstit, i alfabetit. shtja alfabetore.
ALG,~A i . sh. ~A, ~AT bot. Bim e thjesht, zakonisht
e gjelbr e me ibrmatndrys.hme, q, auk' ka ndarje n
krcell, gjethe e rriij dhe q rritet n vende me uj.
Algest e gjelbra (t kuqe). Algat e diit.

ALG,~A H I sh. ~, ~T. Lvozhga e fars s pishs s


but...
ALGJEBR,~RA . 1. Pjes e matematiks, q studion
veprimet me numrat, dhe i zvendson kta n forme
prgjithsuese me an t shkronjave. Algjebra e lart.
Vsktrime algjebre.
2. Lnda q jep njohurit kryesore t. ksaj pjese t
matematiks n shkoll; bised. teksti q prmban kto
njohuri. Libri i algjebrs. Msuesi i algjebrs. Ort e
aigjebrs. Bleu algjebrn.
ALGJEBRlK,~E rub. mat. Q ka i bj me algjebrn, i
algjebrs; q sht sipas rregullave t algjebrs. Numr
algjebnh. Forimtl. (shprehje) algjebrike. Veprime
algjebrike, Barazim aSgjebrik.
ALGJERIAN,~I m. sh. ~, ~T. Banor vends i Algjeris
ose ai q e ka prejardhjen nga Algjeria.
ALGJERIAN,~E. mb. Q iidhet me Algjerin ose me
algjenant, q sht karakteristik pr Algjerin ose pr
algjeriant, i Algjeris ose i aigjeriauve; q sht krijuar
nga algjerian (Populli algjerkm. Qytetet algjeriane..
Kuitura algjeriane.
ALIAZH,~I m. i. ~,. ~ET tek. Przierje q del nga
shkrirja s bashku e dy ose e disa metaleve; lidhje. Aliazh
i forte (special). 4liazhet c hekt:rit (p.bakrit).
ALIBI.~A . sh. '-, r~l'k, drejt. Ndodhja e nj personi n
nj vend tjetr n astin kur sht fcryer nj krisa. e cila
vlen si. dshmj se ai nuk ka marr pjes n at krim. Alibi
e plot. Krkoj (gjej, krijoj) nj alibi. Provoi aiibin.
ALIIXU.IA pasfh. fet., vjet. J.Pasthirrm lavdruese..q
shqipioliej pas disw. kngve e lutjeve sipas dcgms a
shrbesat e krishtera.
2. ii em. f. sh. -", ~T. Thirrja q shqiptohej dhe knga
lavdruese, q fcndohej si prgjigje pr disa lutjeve
ShP?.5 dogms Is shrbesat e krishtera.
I Jcr,aon f;lUSiii:i d ik uj t keq. i thur l-vdata t
tepruara riikujt; i bn iajka; i shkon pas avazst.
ALIMURG,-~'U m. Lngu i brsive i uliinjve. kaqS.
ALISiV,~A . Finj. Shtie rrobat n aliiiv.
ALITER.'iC:ON,~I m. sh. ~E, ~ET let. Pysc~ ritja pran
e pran c bashktinglloreve oss e rrokjeve t njjta
n',.r5je pr ta rritur fi:qin shprehse t:S tingellira.it t
tyre. Varg me aiileracion.
ALIVAN,~'I m. T fikt. ra alivan.
ALIVANOSEM vstv., ~A Ia), ~UE. Me bis t fikt.
ALIVANOSUR (i,) mb. Q i ka rn t fikt. Ra i
alivanosur.
ALIVR,~I m. anat. ?jsss e d;yt e stomakuI t kafshve
riprtypse, q e ka faqen e brendshme hoje-hoje; nanuq.
ALKAL,~'I m. sr'i, '-^'S, '-'T kim. Lnd e tret-shme n
uj, me veti t ngjashme me ato t sods a t potasit, q
de! nga bashkimi 1 kripss me acid dhe q gjendet edhe n
Iiirin a bimva t iijegufi\. Alksl i lire. Aikal mineral
potas. Alkal i zi. ALKIMI,~A. Shkenc e rreme e
mesjets, q sy-nonte t zbulonte t ashtuquajturin gur
filozofik udibrs, me ann e t cilit kujtont se do t'i
shnd-rronte metalet e tjera n ar e argjend, se do t shronte smundjet, do t riprtrinte e do t zgjaste j-3tn
etj.; periudha parashkencore e kimis.
ALKlMIv~E mh. Q licihet,ne alkimin, i alki-mis; q
nuk ka t bj me kimin e vrtet shken-core. Teori
alkimike. Shenja ulkimiice.
ALKIMIST,~I m. sh. ~, ~T. Ai q merrej me alkimi.

ALKOOL,-'l m. sh. ~-E. -~ET. I. Lng pa ngjyr, q


avijlloliet e ndizei: shpejt dhe qc nxirret nga disti-limi i
vers, i lngjeve l friuave t ndryshme, nga drithrat etj.
e prdorc;. ne nijeksi, rt industri etj. Alkooi i pastr (i
.-iatyruar. Alkooi nushi (misri...). Fabvikc (punisht)
aikooli. L.ambe me alkool. Frkoj (pastvoj) me alkooi.
1. k'.'yes. sh. kim. Bashkiiv;O organike, q dalin nga
hidrokarburet duke zvendsuar nj a disa aicme c
hidtogjenit me grupin prej nj atomi oksigjeni e -\i
hidrogjeni. Alkool parsor (dytsor). Alkool dr:;r-.
3. bised. Pije e forte dehse. Dmet e alkovii'. Pi alkool.
ALKOOLIK,-~E mh. Q ka aikoot, q b3het me alkool;
q lidhet me alkoolin; 1 alkoo'it. Pije alkoolike pije e
forte dehse. Fermennm alkooiik.
ALKOqiIST,~-I ?i sh. ~-i, -'T. Ai q pi.shu-m pije t
fofta dehse, pijanec. Riedukimi i alkoo-listve.
ALKOOfJZM,~MI m ?rdorimi r tepruar i oijeve
alkooHke, vesi i njerzvc; dhn pas alkooiit. Dmet e
alkoolizjn.it. Ileq uore nga alkoolizmi.
ALKOOUZiM,~l m. \'eprim' dtie gjeadja sipas kiiptimevc
t
foljeve
ALKOOUZOJ,
ALKOO^U-2OHEM.
Alkflolizimi i vers.
ALKOOL1ZO0EM v^fv. 1. Pi vazhdirnisht e m.e '.epri
raki ose' pije t tjera alkoolike saq arrij nje gjcncije t
smuv.
2. vet, veta III. Shndcrrohet n alkooi. j. ?s. e
ALKOOLIZO,!.
ALKOOLIZOJ ka:.. ~~OVA, ~UAR. E;iirziej njc lng me
alkooi, i shioj alkool nj ingu. Afk^oii:^j
vern.
ALKOOLMATS,I m. sh. ~, ~IT. Mji i po-sam q
fhrben pr t matiir sasin e alk^oiit n aj lng.
A'LMANAK.~-U a., sh. ~, ~T. 1. P6nan;i-\..jc
krijimcsh letr?.re ose punimesh shkencore q'>r.-nrie:
2akoaiS.iit si vjctar. Almanak letrar (shke'nccr,-. Altiiannk i rrmhit ierrar. Nxjerr nj almanak.
2, v,'V?. K;iie;;dar q prmbante shi?.ime pr ditt e
vitit. rirr Iosti.v. pr kohrt, kshilia pL punf e sii-n^s
etj.
A.I.MIt:fE,~JA . kryns. sh. ^-E, -El. i. K?jet: tisjesht
pune; vegl bujqsore -In^sei c bujkut. Ahniset e puns
(e. shipis). ^timisrt c l,-its. vjet. jr;jelc t thjeshta prej
druri. qc p?rd;neshin gjat S;Irait kundr kshtjellrve.
AVe. [he: almise.
2. i-'jes e nj regie, e nj:njeti punc a e nj me-katiizirii.
Almiset e vegjs [e pa>.ii^'wtes -jedhs). Almiset e
mullirit. Almise aeh.
ALO pas'.h. Fjal q shqiptojm kur thrresim dike ose
lcur na flet dikush-n telefon, pr t treguar
ss po dgjojm.
ALPE,T . vet. sh. gjeogr. Varg ose grumbuli inalesh:;
lar:a dhe t ashpra; bjeshk. Alpet e Shqi-pris se
i-'eriut. N rrz t alpeve. Lule alpesh.
ALPJX.~E mb. 1. Q ka t bj me alpet, i alpeve; q
siir i mbuiuat' me male t larta. Krahin alpine. Brezi
a'.pin.
1. Q rrivct ose q gjendet n alpe; q sht katak-te:':;tik
pr alpet. Bimsi (lule) alpine. Kullota alpine. Xiirni'
alpine.
3. Q;shf prshtatur pr kushtet e alpeve; q vepron ose
q kryhet n kushtet e alpeve. Kpuc alpine. ar.t
alpine. Kazm alpine.

ALPINIST,~I m. sh. ~, ~T sport. Ai qc in;rret.me


alpiiiizm. Grup alpinistsh.
Al,PlNI2.'M,.''Ml m. sport. Sporti i ngjitjes a n;ai(:
t larta. Karnp alpinizrni. Rrethi i alpiniimit. 'ierr.:;r: me
alpinizm.
v. ALi'AR,~I m. sh. '^,~T. 1. vjet. Rras mbi t:iln n
koht e la,shta u bneshin flijime perndive sipas
paragjykimev'e; therore.
1. fct. Tryez e gjer n nj t ndar n pjesn jndore:
kishs, ku bhen shrbesat rn t rndsish-r.ie e ku
mbahen sender k;yesore q prdor prifti (n viTdet ku
vepron- kisha e krishtr).
J. jig. Simbol i sakrifscs dhe i flijimit. Altari i st-iheu:.
Sc altarin e liris.
-% Ai.TEUNATIV,~A f. sh. A, ~AT libr. 1. Gjendje
'<ur duhet t zgjedhim medoemos njrD nga dy r,uij-i a
ri:ug zgjidhjeje, q prjashtojn njra-:.jci.rcn. 'V' 'para
nj alternative-, Gjendem {jam) para:tj T-':err.u;ive.
Zgjidh ahernativn.
Z. Se-:iki aga dy mundsit a rrugr, pcej t cilavt d-iaer
gjedhur vetm njra.
ALTO,-'JA. sh. --, ~T muz. 1. Zri i ult e i thel' i
grave ose i fmijve n t knduar, tri mi.frr-: ;;::sr:ori e
me i ult se sopr;;ioja; ajo ose ai q fe'loii -v,e kt z..
2. "->:l niuzikote me tela, pi:k ni e madhe se vio-li.ia.
osi vegl muzikore me fry m e regjistrit t uict.
,,iI.TOI'ARLANT,~I m. sh. - , ~T. 1. Aparat.Iaknn::'.ht
n trajt rtinke, q shrbsn pr t prfor-:;,iar tin.gujt e
pr t'i prhapur lar. Altoparlanti i ri-;:;;:;;';' televizorit).
Altoparlantt e rrugve. Flas m-~-. c.--:;a'iVj'i:'. Dgjoj
nga altoparlanti.
Z. fig. kr. Ai q prhap m t;nadhe idet e men-diiae; e
nj tjetri. Aitoparlantt r borgjezis. 3het ai;op.ifhi'U i
dikuji.
AI,TiUJIST,~j.!,:;A. - E, ~T libr. Ai qc vc-rv-Ti:ne
altruizm.
AI.XKUiSr,'-4i nib. libr. Q v-epron me altraizm; q
prs>.;;oAet nga altruizmi. Njeri altruist. Ndjenj
oltruut'j. ijcmirim altruist.
ALTRU'.Z:EM,'Ml >n. lib:-. Gatishmria pr t
flijuat ti n;iru veijako pr i mirn e t tjervej dsiiiraS>P.;:YI; psr '.'i br mire tietrit. Ndjenja c attruizn:t. '
epron ir.i: altruizm.
ALUiMiN^.--i -r.. l<:m. Met;a i bardh si argjendi, i lcbte i but, n uroorei n indust-ri, psr tela, pr er\pr
ndrtimin e aeroplanve efj. (simboli Al). En (luge)
alumini. Tel (flet) aliunini. Uzin alurnini.
ALUMINE,~IA . sh. ~E, ~ET bised. Pjat ose en tjetr
prej alumini.
ALUMINT (i,e) mb. Q sht i br prej alumini. Luge
(tepsi) e alumint.
f ALUVION,~I m. sh. ~E, ~ET gjeol. Balta, zalli, rra etj.
q sjellin lumenjt e prrenjt dhe e ln gjat rrjedhs s
tyre; lyshtr, lymrisht. Mbushet me aluvion.
i ALUZION,~I m. sh. ~E, ~ET libr. Fjal ose shprehje me
kuptim t mbuluar, e thn trthorazi )arg e larg pr
dike a pr dika. Aluzion i hapur. Bn aluzion pr dike
(pr dika). Flet me aluzione.
\ ALVEOL, ~A kryes. sh. ~A, ~AT anal. I. Oropza n
kockat e nofullave, ku ngulen rrnjt e dhmbve; hojez.
Alveola! e dhmbve.
I 2. Flluska shum t vogla n mushkri, ku mbaroj-ri
skajet e rrugve t frymmarrjes dhe t enve t gjakut.

ALL,~E mb. Q sht i kuq i ndezur. Ngj'yr alle. E kuqe


alle.
+ L u 1 e a 11 e bot. shii te LULE,~JA.
ALLA- fjalform. thjesluligj. Pjes e par e fja-lye t
prejardhura, me kuptjmin: si, ashtu si...; sipas...; p.sh.
allafrnga, allaturka etj.
ALLAFRNGA ndajf. thjeshtligj. 1. Sipas mnyrs s
Evrops Perndimore; kund. allaturka. N orn tet
allafrnga. 1 pret flokt allafrnga. Vishet allafrnga.
2. prd. mb. I br sipas modes s Evrops Perndimore.
Rroba allafrnga. Kpuc allafrnga.
r ALLAH,~U m. Jet., vjet. 1. Zoti (sipas paragjy-kimeve
t besimit mysliman).
2. prd. pasth. Prdorej pr t shprehur habi, udi ose
frik, tmerr.
ALLAJBE,~U m. sh. ~JLER, ~JLERT hist.
Ko'mandant i spahinjve t.nj krahine; komandant i
xhandarmris n nj vilajet (n kohn e fundit t
sundimit osman n Shqipri).
ALLASHQIPTARE ndajf. thjeshtligj. Sipas mnyrs s
shqiptarve, si bjn shqiptart.
ALLAT,~I m. sh. ~, ~T. Kale me qime t kuqrremt
n t verdh.
ALLATE,~JA . sh. ~E, ~ET. Pel me qime t kuqrremt
n t verdh.
ALLATURKA ndajf. thjeshtligj. 1. Sipas mnyrs turkeorientale; kund. allafrnga. N orn gjasht allaturka.
Vishet allaturka.
2. prd. mb. Q sht br sipas mnyrs turke-orientale.
Kafe allaturka. Gjell allaturka.
ALLAXHA,~JA . sh. ~, ~T. 1. Plhur e ndritshme
pambuku a mndafshi, me vija e me lule ngjyrash t
ndryshme; veshje e br me kt lloj pl-hure; itjane
allaxhaje. Vishet me allaxha.
2.,bujq. Smundje q i bie duhanit dhe ia bn gje-thet
pika-pika. bie allaxhaja.
3. Miser me kokrra t prziera t bardha e t verdha,
miser larush.
ALLC,~I m. sh. ~E, ~ET spec. Cope sholle q i shrohet
kallpit t kpucve pr t formuar n kpuc vendin e
prshtatshm pr trinn e kmbs.
ALL,~I m. sh. ~, ~T. Kale me qime t kuqe t
ndezur, kuqal.
ALLAK,~U m. sh. ~, ~T thjeshtligj. 1. Njeri
gjysmak nga mendja, torollak.
2. si mb. ~, ~E. Torollak, gjysmak nga mendja. Djal
allak. Grua allake.
ALLE,~JA. sh. ~E, ~ET. Pel me qime t kuqe t
ndezur, kuqalashe.
ALLI,A. Pluhur i bardh prej gjipsi t pjekur, q
ngurtsohet pasi njomet n uj dhe q prdoret n
ndrtim, pr skulptura, n mjeksi etj. Gur allie. Statuj
allie. Hart prej allie. V n alli. Heq all-in nga
kmba (nga dora). Z me alli.
ALLE,~JA . sh. ~E, ~ET. 1. vet. nj. Ngjyra c kuqe e
ndezur.
2. Dhi me qime t kuqe t ndezur.
ALLISHVERISH,~I m. JA.~E, ~ET bised. 1. vjet. Tregti
midis dy palve, shitblerje. Bnte allish-verish. Kishte
allishverish me dike.
2. keq. Marrveshje e veprirne t mbuluara me q-llime t
pandershme; tregti jo e paster, dallavere. Bnte
allishverishe. Merrej me allishverishe.

ALLME,~JA . sh. ~E, ~ET bot. Bim me kr-cell e me


gjethe si t Iulediellit q i ka rrnjt si pa-tate e q hahen.
ALLTN,~I m. sh. ~, ~T vjet. Ar, flori. Shpa-t
alltni. E peshoi me alltn.
ALLTI,~A . sh. ~, ~T vjet. Gjashtare. Qlloi me allti.
AMA bised. I. lidh. Por, porse; vese. Ersthi, ama me
vones. I foli, ama m t drejt.
II. pj. Prdoret pr t theksuar habin, prmimin, ironin
dhe, zakonisht me nj lidhz, pr t prfor-cuar
kundrshtimin. Ama pun! Ama, 'e ditke! Ama dhe ti!
AMALGAM,~A. sh. ~A, ~AT. 1. kim. Lidhje e zhivs
me nj metal tjetr; przierje e disa metalevc t shkrira n
zhiv. Amalgam plumbi (argjendi, ka-llaji).
2. fig. libr. Przierje gjrash t ndryshme. Amalgam
dialektesh. Amalgam ndjenjash.
AMAN pasth. thjeshtligj. 1. Prdoret pr t shprehur nj
lutje ose pr t krkuar falje a mshir; t lutem. Aman,
mos ma kujto! Aman, mos e qorto kt radh! Aman, mos
e godit!
2. Prdoret pr t prforcuar shprehjen e pakna-qsis
pr dika ose pr qesndi. Aman, sa i keq q sht! E
shau, po aman se 'e mori pastaj!
v AMANET,~I m. sh. ~E, ~ET bised. 1. Nj gj q ia
lm dikujt pr ta ruajtur e pr t'u kujdesur pr t; porosi
q i japim dikujt pr t na br patjetr nj pun. L
amanet. E kam amanet. Jap nj amanet. 2. Dshira ose
porosit q l njeriu me fjalt e fundit para vdekjes.
Amaneti i babait. Amaneti i dsh-morve. oj n vend
amanetin.AMARET,~A. sh. ~A, ~AT. Biskot e gatuar
me arra ose me bajame t shtypura. Amareta me mjalt.
AMATOR,~I m. sh. ~, ~T. 1. Ai q sht i dhn pas
dikaje me ndje e me dashuri. Amator lu-lesh. Amatort
e radios (e kinemas). Amator i muziks popullore.
2. Ai q merret me nj deg t sportit ose t artit pa e
pasur kt si profesion, por duke pasur prirje pr t; ai q
merret me nj pun, pa,.pasur ndonj prgatitje t veant
pr t. Amatort e grupeve artis-tike. Rrethi (grupi) i
amatorve. Lvizja e amatorve.
AMATOR,~E mb. Q merret me art, me sport a me nj
pun tjetr pa e pasur profesion; q ka t bj me
amatort, q bhet prej amatorve, i amatorve. Lvizja
artistike amatore. Piktor (solist) amator. Teatri amator.
Grupet amatore.
AMAZON,~A . sh. ~A, ~AT libr. 1. Grua lufttare q
nuk martohej (n mitologjin e lasht greke); grua
kalorse. Legjendat pr amazonat.
2. fig. Grua lufttare, trimresh. Amazonat shqip-tare.
AMBALAZH,~I m. sh. ~E, ~ET. 1. Letr, kar-ton,
plhur, ark etj. q prdoret pr t mbshtjell e pr t
mbajtur mallra t ndryshme q t mos dm-tohen. Letr
ambalazhi. Arka (shishe, kuti) ambalazhi. Shitje pa
ambalazh. Hap (heq) ambalazhin.
2. fig. keq. Dika q prdoret pr t mbuluar q-Uimet e
vrteta dhe pr t'i paraqitur ndryshe nga 'jan; veshja e
jashtme pr ta zbukuruar dika. E paraqiti rin nj
ambalazh. Shrben si ambalazh.
AMBALAZHIM,~I m. 1. Veprimi sipas kuptimeve t
foljeve AMBALAZHOJ, AMBALAZHOHET.
Ambalazhimi i mallrave (i duhanit). Ambalazhimi n arka
(n shishe). Puntoret e ambalazhimit. Bj ambalazhimin.
2. ~shih AMBALAZH,~I.

AMBALAZHOHET. Pis. e AMBALAZHOJ. Ambalazhohen mire.


AMBALAZHOJ kal, ~OVA, ~UAR. Mbshtjell me letr,
me karton, me plhur etj. ose fut n arka, n shishe etj.
mallra t ndryshme q t mos dmtohen kur ruhen ose
kur ohen nga nj vend n tjetrin dhe q t lehtsohet
shitja e tyre. Ambalazhoj perimet (birrn, librat).
Ambalazhoj me letr. Ambalazhoj n arka,
AMBASAD,~A . 'sh. ~A, ~AT. Prfaqsia diplomatike
m e lart q ka nj shtet prane nj shteti tjetr, e cila
drejtohet nga nj ambasador; ndrtesa (selia) e ksaj
prfaqsie. Ambasada e RPSSH. Sekretar (kshilltar) i
ambasads. Pritje n ambasad. Zyrat e ambasads.
AMBASADOR,~I m. sh. ~, ~T. Prfaqsuesi
diplomatik i shkalls m t lart q ka nj shtet pran nj
shteti tjetr, drejtuesi i ambasads. Ambasador i
jashtzakonshm e fuqiplot. E emruan ambasador.
AMBICIE,~A. sh. ~E, ~ET. 1. Dshir e forte dhe synim
kmbnguls pr t br dika me vler, q t ngre n
syt e t tjerve dhe t shtyn prpara. Ambicie
revolucionare.
2. keq. Dshir e forte pr lavdi personate, pr po-zit ose
pr pushtet; synim pr t dale me do mnyr mbi t
tjert n prpjekjet pr t arritur nj qllim. Ambicie e
smur. Ngjall (prkdhel) ambicien. Knaq ambiciet e
dik u j t.
AMBICIOZ,~E mb. 1. Q ka ambicie t madhe, q
ushqen ambicie t smur; q shtyhet a q niset nga nj
ambicie. Njeri ambicioz. Plane (qllime, d-shiraj
ambicioze. Me shpirt ambicioz.
2. si em. ~, ~I m. sk. ~, ~T. Njeri q ka ambicie, ai q
ushqen ambicie. Ambicioz i madh.
, AMBIENT,~I m. sh. ~E, ~ET. 1. Trsia e kush-teve
natyror, n t cilat jeton e zhvillohet njeriu ose nj qenie
tjetr; gjithka q rrethon nj send a nj organizm dhe q
ndikon mbi t; mjedis. Ambienti gjeografik (natyror).
Ambienti i jashtm (rrethues). Ambient i kulturuar (i
paster). N ambient t hapur jasht. prshtatet ambientit.
2. Kushtet shoqrore, n t cilat rron e veprort njeriu;
grup njerzish me nj profesion a me kushte jetsore t
prbashkta, n gji t t cilit rron e punon njeriu; mjedis.
Ambienti shoqror. Ambient puntor (fshatar). Ambienti
familjar. Ambient mikroborgjez. Nn ndikimin e
ambientit.
3. Dhom a pjes e nj ndrtese ose hapsira rreth saj, q
shrben pr nj pun a veprimtari. Ambientet ndihmse
(msimore, shkollore). Ambiente sportive.
4. fig. Kushtet, rrethanat q ndikojn pr nj gjen-dje
shpirtrore t njeriut. Ambient i ngroht (i ftoht).
Ambient i gzuar (i zymt, i rnd). Ambient luftarak.
5. spec. Lnd q mbush nj hapsir dhe q me vetit e
saj ndikon mbi nj trup; mjedis. Ambient toksor (ajror).
Ambient ushqyes. Zhyt n nj ambient.
AMBIENTOHEM vetv. Msohem me nj mjedis; u
prshtatem kushteve t jetess a t puns n nj vend t
caktuar. Ambientohem me punn (me vendin).
Ambientohet n kushtet e reja. Ambientohet shpejt
(me vshtirsi).
AMBIENTOJ kal., ~OVA, ~UAR. E bj t msohet me nj mjedis; e bj t'u prshtatet kushteve t
jetess a t puns n nj vend t caktuar. E ambientoj me
klimn. E ambientoj me jetn e fshatit.

AMBULANC,~A . sh. ~A, ~AT. 1. Qendr pr vizita


mjeksore dhe pr mjekime t shpejta t t smurve.
Ambulanca qendrore. Ambulanca e lagjes (e fshatit).
Mjeku i ambulances. oj n ambulance. Vizitohem n
ambulance.
2. bised. Makina e ndihms s shpejt, autoambu-lanc.
Thrres ambulancn. Marr me ambulance.
AMBULATOR,~E mb. mjek. Q bhet nga ambulanca
ose n kushtet e ambulances. Mjekim ambulator. Vizita
ambulatore. Shrbimi ambulator. Ndihm mjeksore
ambulatore.
AM E,~JA. sh. ~E, ~ET zool. shih LOJB,~A. Gjuaj
ame.
AMEB ,~A f. sh. ~A, ~AT zool. Kafsha m e thjesht
njqelizore, q rron n uj dhe q ndryshon trajtn gjat
lvizjes.
AMEL,~I m. bised. 1. Bar p:r t dale jasht. Pi amel.
2. T hequrit bark, t dalt jasht shum. Kam amel. Me
shkon amel. E zuri nj amel.
3. fig. Prirje, damar; gjendje shpirtrore. Me amel t mir
(t keq). I prish amelin.
I, AMENDAMENT,~I m. sh. ~E, ~ET drejt. Shtojc q
prmban nj ndryshim t nj ligji ose projektligji, t nj
vendimi etj., me qllim q t plotsohet a t prmirsohet; parashtrim ndryshimesh. Amendamcntet -e li-gjit
(e programit). Paraqit nj amendament. Pranoj
(kundrshtoj ) amendamentet,
AMERIKAN,~I m. sh. ~, ~T. !. Banor ven-d|s i
kontinentit t Ameriks ose ai q e ka prejar-dhjen nga
Amerilca.
2. Shtetas i Shteteve t Bashkuara t Ameriks.
3. bised. Ai q zbatort politikn s synim,et e imperIalizmit amerikan, prfaqsues i qarqeve qeveritare ose
pjestar i forcave pushtuess t SHBA. Krimet edmerikanve n Vietnam.
'AMERIKAN,~E mb. 1. Q lidhet me kontinentin e
Amerikss ose me amerikant, q sht karakteristik pr
Amerikn ose pr amerikant, i Ameriks ose i
amerikanve; q sht krijuar nga amerikant. Kontinsnti amerikan. Vetidet ar.?erikane. Gjuht amerikane.
Bregdeti amerikan.
2. Q lidhet me Shtetet e 3ashkuara t Ameriks ose me
banort e tyre, q sht karakteristik pr 5>HBA ose pr
banort e tyre, i SHBA ose i amerikanve; q sht
krijuar nga banort e SHBA. Po-p,ulli amerikan.
Iirtperializmi amerikan. Zezakt amerikane. Trupat
pushtuese amerikane. Flota agresive amerikane. Dollari
amerikan: Letrsia amerikane.
AMERIKANAT,~A . sh. ~A, ~AT keq. 1. Yeprim q
shkel rreguliat: zakonshme t sjelljes n shoqri, sjellje e
shthurur; a venture pr t br buj. Amerikanat e
mendur. '2. Muzik e shthurur.
AMERIKANIZIM,~J m. Veprimi sipas kuptimeve t
foljeve AMERIKANIZOJ, AMERXKANIZOHEM.
Arnerikanizimi i jets (i luf;ss).
AMERIKANIZOHEM vetv. i. Marr tiparet e
ame-:rikanit; kcq. bhem si amer:kax;.
2. 'J prshtatem kushteve: Ameriks, msohem me.
kushtet e natyrs e t kiirns s Ameriks.
AMERIKANIZOJ kal, ~OYA, ~'UAR. 1. I jap tipare' e
amerikanit; keq. e bj si amerikaa, i fut m-nyrii
amerikane t jetess.

2. E v ncn vartsin ekonomike, politike e ushta-rake t


imperializmit an^erika^.
AMETIST,~I m. sh. ~S ~T. Gur i maax
jBiIJyrvjollc dhe i tejdukshm. Uiaz ra; amelist. Xuti
cmetisti. Ngjyr ame.';s::.
:'AM,~A. i , sh. ~A, ~AT. 1. Yendi ku ills j 1'ijsdh
uji, burirn; shtrati i rjc rrjedho uji. Arna e ujii (\e vijs).
Ama e lumii. Del nga crtia.
2. fig. 3urim, gurr.
3. Bime ose kafsh m5;r,. Ama e bleie'z mbrct-risina a
bletve, matka. Pui' (pat) ante pul (pat) q bn vez
e q shtrohet pi t elur zogj. Bim a?n,
4. anat., bot. shin VEZOSE,~'JA. Ama a graas, Ama e
lules.
5. Dru i shkurtr, q shrben pr t mbajtur a pr t
shtriiguar. Ama e atis cungali, baballku. Ama e
vegjs shuli i vegjs.
j. ?jesa e kreut n nj bllok biletash, eqesh, ia-turash etj.,
q ruhet si dshmi pr pjesn e kpuiur. Am e bij.
7. spec. Kopje negative prej it?,etali Q bhet pr nj
gdheadje me reliev dhe q shrben pr t nxjcrr prsj saj
kopje t tjera.
-k Doli r.ga ama i kaloi kufijt, e shVceli rregullin e
zakonshm e t lejueshm. E shtie n am e sjell prsri
brenda kufijve, e v n udh.
AM,~A ii . sh. ~A, ~AT. shih AMZ,~A. Am mire (e
keqe). Ama e luleve. Ama e djathit, Ka (merr) am. I jep
am.
k S'merr am nga d k a nufc e njeh dika,. nuk merr er
nga nj pun etj.
AMNOR,~E mb. libr. 1. Q i prket nns, i nns,
Organizmi amnor.
2. Q sht vets e nns, q sht tipar dallues i nns.
Dashuri (ndjenj) amnore. Kujdes amnor.
3. gjeol. Q sht n vendin e ngjizjes s vet fi-llestare;
rrnjsor. Sh.kmb (formation) amnor. Shtre-s amnore.
AMSl,~A . 1. drejt. T qent nn; njohja si nn e
dikujt; e drejta e nas. Njohja e amsis. Prcaktimi i
amsis.
2. zyrt. Emri i nns n dokumentet zyrtare t nj njeriu.
Shtylla e amsis.
3. Gjendja e gruas si nn; ndjenja e nns. Ndje-nja e
amsis. Detyrat e amsis.
AMSIM,~I m. sh. ~E, ~ST poet. Er e kndshme.
AMSOR,~E mb. 1. shih AMNOR,~E.
2. bujq. Q sht ln pr fare ose pr shumzim me
filiza. Dru amsor. Pyil a;nsor.
AMSHT (i,e) mb. 1. Q ka shije t paprcaktuar,
as i mbl as i kripur, i pashij. Gjell e amsht. Vjen si e
amsht.
2. fig. Q nuk t trheq me pamjen e tij, i pakrip (pr
njeriun). Burr i amsht.
AMSHTI,~A . T qent i amsht.
AMSHTIQ,~E mb. Q sht si i amsht nga shija; q ka
nj fare amze, Gjell amshtiqe.
AMT (i,y) ?nb- 1. shih AMSHT (i,e) i. Uj i amt.
2. Q ka lagshtir, i lagsht. Rrcba t. amta.
3. shih AMULLT (i,e).
AMTOHET vefv., ~TJA (u), ~CAR. Merr amz; z nj
er tjet,r t leht. Amtohet uji (gjell).

AMZ,~A . 1. Er tjetr e leht q men- nj ush~ qim


dhe q ndihet kur e h.am; kundermim. Amz e mir (e
keqe). Ka (merr) amz.
2. Afshi i toks s lruar, q shoqrohei me nj
kandrmim t veant; era q vjen bashk me afshin e
zjarrit. Amza e toks (e dheut). Amza c zjarrit.
$ AMFlB,~E mb. 1. biol. Q mund t jeI.oj n tok dhe
n uj. Kafsh amfibe. Bim amfibe.
2. usht. Q sht i pajisur dhe i prshtatur pr t ecur n
tok dhe n uj ose pr t'u ulur n tok dhe 3is uj. Mjete
amfibe. Makina amfibe. Tank (aero-plan) amfib.
3. usht. Q sht i pajisur me mjete t prshtatura pr t
ecur n tok dhe n uj ose q bb,et me mjete t tilia.
Kompani amfibe. Suim amfib.
4. si em. m. kryes. sh. ~, -~T biol. Kafsh ose bim q
mund t jetojn n tok dae n uj.
AMFITEATR,~RI m. sh. ~RO, ~ROT. I.
Ngrehin e hapt pr shfaqjet publu:e n kohn e3asht, e
ndsrtuar shkall-shkall si rreth me nj shesh n mes.
Amfiteatri i Durrsit. Siiksllt e amfiteatrit. 2, Pjes e nj
teat-i i soicrn at e nj salle, q i ka vendet t reuditura
shkall-;,hkaii n trajt gjysm-irsthi.
f- AMIANT,~I m. niin. Mineral i prbr prej fijesh t
holla, q nuk digjet e nuk c prcjell rrymn elek-:rike dhe
q prdoret pr t br plhiira e sende t tjera t
yadjegshme, pr pilaka izolimi ctj. Fije (plla-k) awianti.
Veshje amianti.
> AMIDON,~I m. kim. Lnd n trajt kokrrizash, q
grumbullohet n farat c drirhrave e t bishtajoreve, is
patatet etj. dhe nxi:ret prej tyre si niseshte.
AMIN pj. fet., vjet. Prdorcj n mbafim t lutjeve ose t
shrbesave fetare me kuptimin: ashtu qoft!.
if Aniiii, o laoxh thjesh:ligj. prdoret pr nj njeri q
pajtohet vend s pa -.end me do mendim e veprim tO nj
tjctri. Bn (lisot) amin pi anon do gj, q thot nj
tjetr; ia i;shqea fjaln, i vete pas avazit.
AMNSZf,~A . mjek. Humbje e plot e kujtess ose
dobsim i saj pr shkak smuadjesh. Vuan nga amnezia.
i AMNISTI,~A . sh. ~, -T drejt. Faije a ulje e dnimeve
t dhna nga gjyqi, q shpallet nga push-teti ligjvns.
Amnisti e pioic,'e prgj;thshme). Shpall amrtisIin.
Prfiton nga amiiistia.
AMN1STOHEM then. Pi's. > AMNISTOJ.
AMNISTQJ kal., -OVA, ~UAR drejt. Ia fal ose ia ul
dikujt dnimin e dlin nga gjyqi; ndrpres ndjekjet
penaie pr njerz q kan br faje..
AMNISTUAR,~I (i) ?:;. sh. ~, ~IT (t) drejt. Ai q ka
prfltuar ngs nj amnisti.
AMON,~I m. kim. Grr.p i prbr nga ?.zoti dhe
hidsogjeni, q nv.k gjendet i lire, por hyn n prbrjen a
sluim kriprave, t cilat prdoren gjersisht n ieksik e
n Dujqsi. Nitrat amoni. Sirffat amoni.
AMON^IAK,~U m. kim. Gaz pa ngjyr, me er i keqe
e is forte, I ci;i del nga bashkimi i azotit me "lidrogjeiiin;
tretsira e ktij gazi n nj. Tretsir::irioninku. Era p.
ainon:okut. Thilh anwniak.
AMONIAKOK,~E mb. kit::. Q prmb?.n amo-niak; q
prodhohet me anr; c amoniakut. Uj '^dzj (imor:kikor.
Plehra amoniakorz.
AMORAL,.-~E mb. libr. \. Q i mohon normat e mora??I,
qc i miKi;;OjV, parimet morale. Teori (pike-patnja}
amoni ie;

%. I p.';rnor;ils;'IIrn. Njeri amoral. Sjellje amorale.


Shfaqjc ai:ioruh,
AMOSAL3K.fiM (t), ^-PvlE (e) mb: libr. I pamorrJshm. SjeHjc s araoralshme.
<AfiIOE:?,-E mb. iibr. 1. Q nuk ka trajt t pr-caktimr
e t qari; q nuk ka organizim ose ndrtim :s rri;IJ.ii't;
I patrajt. Mas ctmorfe. Orgar.izat amorfe. ?., spec. Q
nuk ka ndrtim kristalor; q e ka indn a;2 ndrtini jo t
prcaktviar. Lnd amorfe. Trup (i!i;:ierai) amorf.
ATSIORTIZATOR,~I m. sh. -, -T tek. Pa-jisje ose
pjcs e posame, q shrben pr t zbutur forcn c
trncUtjsve ose t ikundjeve n makinat, apa-ratet, annt
etj. Amortizatort e mukins (e topit). Amortizator me
v-:lj. Susta c, cmortiialorit,
AMORTIZIM,~I m. sh. ~E, ~ET. 1. ek. Ulja pak nga pak
e vlers s fondeve themelore (t ma-kinave, t
ndrtesave etj.) pr shkak t konsumimit t tyre;
zvendsimi pak nga pak i ksaj vlere me nj pjes nga t
ardhurat prej prodhimeve t nxjerra. Aiv.ortizim fizik
(moral). Amortizimi i mjeteve krvesore t prodhimir.
Fondi i amortizimit.
2. lek. Veprimi sipas kuptimeve t foljeve AMOR-T'ZOJ,
AMGRTIZOHET. Amortizimi i goditjeve.
AMORT1ZOHET vetv. 1. ek. Ulet pak nga pak vlera e
fondeve themelore (t makinave, t ndrtesave etj.) pr
shkak t prdorimit t tyre dhe zvendsohet me nj pjes
nga t ardhurat prej prodhimeve t nxje-:ra.
2. tek. Zbutet oss dobsohet (nj goditje, nj zhurm etj.).
3. Ps. e AMORTIZOJ.
AMORTIZ OJ kal., ~OVA, ~UAR. 1. ek. L'l
pale nga pak vlern e fondeve t;iemeiore (t makinave, t
ndrtesave etj.) gjat prdorimit t tyre dhe e z-vendsoj
me nj pjes nga t ardhurat prej prodhimeve t nxjerra.
2. rek. 2but ose d-obsoj forcn e goditjeve, t lkundjeve, i zhurms etj. n makinat e aparatet e
ndryshme me an t pajisjeve t veanta. Amortizon go
ditjet.
ANIORTIZUES,~E mb. I, ek. Q ka t bj me
amcrtizimin e vierave t fondeve themelore (t makinave,
t ndrtesave etj.). Fondet amortizuese.
2. tek. Q shrben pr t zbutur a pr t dobsuar forcer, e
goditjeve, t iki:ndjeve, t zhurms etj. n makinat e
aparatet e ndryshme.
AMPER,~I m. sh. ~, ~T fiz. Njsi pr t matur fuqin e
rryms elektrike (shkurt. A).
AMPERMETR,~RI ,. sh. ~~RA, -RAT ;.-. Aparat i
posarn q shrben pr t matur fuqin e rryms
elektrike.
AMPUL ,~A.-ji. ~A, ~AT farm. Gyp i ngush-'. e i
shkurtr prej qelqi, me nj zgjatim me maj dhe i
mbyliur, q mban brenda bar t lngshm pr injektim.
A,npul me uj t distiluar. Thyej ampuln.
AM3HIM,~I m. 1. T qent jasht kohs dhe i
pavarur prej saj; jeta e pafundme, prjetsi (sipas
parrigjykimevc fetare dhe botkuptimit idealist).
2. libr. Zgjatja pa mbarim n koh, prjetsi.
AMSHOMEM vetv. libr. Bhem i pavdekshm,
prjetsohersi.
AMSHOJ kal., ~OVA,' ~UAR libr. E bj t pavdekshm,
c prjetsoj.
A?vISHUAR (i,e) mb. 1. Q sht jasht kohs dhe i
pavarur prej saj, q nuk ka fillim e mbarim n koh, i

prjetshm (sipas paragjykimeve fetare dhe bot-kuptimit


idealist). Jeta e amshuar.
1. libr. Qs ^sjat pa kufi n koh, i prjetshm, i
prhershm. Lwnturi e amshuar.
AMSHUESHM (i), ME (c) mb. libr. shih
AMSHUAR (;,e).
AMSKUESHMRI,~A. libr. T qent i amshuar.
prjetsi.
AMTAR,~S mb. i. I vendit ku kan lindur prin-drit, ku
kan, jetuart part e dikujt; q i prketatdheut ose
popullit t dikujt. Gjuha amtare. Toka amare.
2. shih AMNOR,~E1)2. E drejta amtare. Da-shuri
amtare.
AMTI,~A . 1. Fundrri q mbetet nga nj lng lie fund t
ens; Hum. Amti vere (vaji). Mbetet amti.
2. fig. Gjendje plogshtie, munges gjallrie e
veprimtarie, amulli.
| AMTON jokal., ~OI, ~UAR. 1. L fundrri; bie posht,
kullon n fund. Amton vaji. 2. Bie pak nga pak, qmton.
Amton dbor.
AMULL, ~LLI m. sh. ~J, ~JT. Pellg i mbushur me uj t
ndenjur, q vjen nga nj burim. Mbush uj n amull.
T dalt amulli! mallk. mbetsh n vend pa l-yizur, u
myksh.
AMULL ndajf. 1. Pa rrjedhur, pa lvizur, duke qndruar
n vend si i fjetur (pr ujin). Rri amull. 2. prd. mb. I
amullt. Uj amull.
\- AMULLI,~A Munges gjallrie, zhvillimi e prparimi, mbetje n vend (pr ekonomin, punn, jetn
mendore etj.); gjendje e fjetur. Amulli ekonomike. Amulli
e prgjithshme. Amulli mendimi. Amulli n prodhim. N
gjendje amullie. Bie n amulli. Dal nga amullia.
AMULLIM,~I m. shih AMULLI,~A.
AMULLOHET vetv., ~UA (u), ~UAR. Bie n amulli,
mbetet n vend.
AMULLOR,~E mb. libr. shih AMULLT (i,e).
AMULLT (i,e) mb. 1. Q rri n nj vend, q nuk rrjedh, i
fjetur, i ndenjur (zakonisht pr ujin). Uj i amullt.
2. fig. Q ka mbetur n vend, q nuk shkon prpara, q
nuk ka zhvillim. Jet e amullt. Gjendje e amullt.
AMVIS kal, ~A, ~UR. Bj punt e shtpis (ga-tuaj,
pastroj etj.), rregulloj, qeveris shtpin.
AMVIS,~A . sh. ~A, ~AT. Gruaja q mba-rshton
shtpin e vet, zonja e shtpis; grua q di t mbaj
rregull n shtpi, t bj ekonomi e ta qe-Veris mir
shtpin. Amvis emir. Amvisa e shtpis.
AMVISRl,~A . Puna e am vises; aftsia pr t mbajtur
rregull n punt e shtpis, pr t br ekonomi dhe pr t
qeverisur mir shtpin.
AMVISJE,~A . Veprimi sipas kuptimit t foljes AMVIS.
Merret me amvisjen e shtpis.
AMZ,~A. sh. ~A, ~AT. 1. Regjistri themeltar i shkolls,
n t cilin shnohen gjith nxnsit, q e ndjekin at;
regjistr zyrtar, ku shnohen dokumentet ose emrat e
njerzve t nj kategorie. Amza e shkolls. Libri i amzs.
Numri i amzs. Hedh (shnoj) n amz.
2. shih AM, ~A 11,3,6.
A-J,~I i m. anat. Organ i gruas dhe i femrs s gjitarve,
ku zihet e zhvillohet pjella, shtrati, kmisha q mbshtjell
pjelln. Ani i fmijs. I bie (i shket) ani. Ngre anin.
AN,~I ii m. Vendi ku lidhen eshtrat, ky. Ani i dors.
ANA,~E mb. keq. Q prpiqet t'i shmanget puns,

q i bn bisht puns, hileqar. Njeri ana. Kafsh anae.


ANADETAS,~I m. sh. ~, ~IT. shih BREGDETAS,
y
ANADOLLAK,~U m. ii.~, ~T. 1. hist. Banor turk i
Azis s Vogl n periudhn e feudalizmit ushtarak
osman; ushtar ose prfaqsues i pushtuesve
osman.
2. keq. Njeri i prapambetur, q mendon e vepron sipas
zakoneve t vjetruara e prapanike; njeri i pa-gdhendur, i
vrazhd.
ANADOLLAK,~E mb. 1. hist. Q ka t bj me Azin e
Vogl n periudhn e feudalizmit ushtarak osman; osman,
turk. Pushtuesit anadollak.
2. keq. Q u prmbahet zakoneve t vjetruara e prapanike,
i prapambetur; q ka mendime e sjellje t trasha, i
pagdhendur, i vrazhd; q sht njkoh-sisht shtyps e
prapanik. Zakone anadollak. Sjellje anadollak. Regjim
anadollak. Sundimtar anadollak.
ANADOLLIZM,~MI m. keq. Mnyr e pra-prambetur,
anadollak e t jetuarit, e t menduarit, dhe e t vepruarit.
ANAK,~U m. sh. ~, ~T. shih ANCAK,~U. Anaku i
oxhakut.
ANAKRONlK,~E mb. 1. Q i vendos ngjarjet e dukurit
e nj kohe n nj koh tjetr, q i ngatrron periu,dhat
historike t kohs. Trajtim (pasqyrim) anakronik.
2. Q nuk u prshtatet krkesave e kushteve t kohs s
sotme, q i ka kaluar koha, i vjetruar. Men-dime
anakronike. Vepr anakronike. Njeri anakronik.
ANAKRONIZM,~MI m. sh. ~MA, ~MAT.
1. Vendosja e gabuar e ngjarjeve a e dukurive t nj kohe
n nj koh tjetr, ngatrrim i periudhave historike t
kohs. Bie n anakronizm.
2. Dika q nuk u prshtatet krkesave e kushteve t
kohs s sotme, dukuri q i ka kaluar koha.
3. vet. nj. T qent anakronik, vetia e dikaje q nuk u
prshtatet kushteve dhe krkesave t kohs s sotme.
ANALE,~T. vet. sh. 1. hist. Vepr ku shnoheshin vit
pr vit ngjarjet m t rndsishme t kohs. Shkru-ante
analet.
2. fig. Prmbledhje e ngjarjeve kryesore, t ra-dhitura
sipas kohs; historiku i nj fushe t veprim-taiis, i nj
organizate etj. Analet letrare. N analet e historis.
ANALFABET,~E mb. 1. Q nuk di t shkruaj e t
Iexoj. Popullsia analfabete.
2. Prd. em. sipas kuptimit t mbiemrit. Prqindja e
analfabetve.
ANALFABETIZM,~MI m. T qent analfabet, gjendja
e atij q nuk di shkrim e lexim. Zhdukja e analfabetizmit.
Lufta kundr analfabetizmit. Kurs kundr analfabetizntit.
ANALITIK,~E mb. 1. Q prdor metodn e ana-lizs,
q mbshtetet n analizn; kund. sintetik. Me-toda
analitike. Gjeometria analitike. Me rrug analitike. 2. Q
sht i zbrthyer, i shkoqitur me hollsi; kund. sintetik.
Plan (program) analitik. Bibliografi analitike.3. spec. Q
shrben pr analiza; q bn analiza. Peshore analitike.
Laboratori analitik.
4. gjuh. Q i shpreh marrdhniet ndrmjet fjalve n
fjali jo me mbaresa, por me mjete t tjera t ve-anta; q
prbhet nga njsi t veuara gjuhsore (pr trajtat e
prbra); kund. sintetik. Gjuh analitike. Trajt analitike.
Ndrtime analitike.

-. ANALIZ,~A . sh. ~A, ~AT. 1. Metod stu-aimi m t


ciln e tra zbrthehet n pjest e veta prbrse, me
qllim q t zbulohet ndrtimi i s trs dhe lidhjet
ndrmjet pjesve; kund. 'i;tez. Analiz shkencore.
Analiz klasore (marksistn. Analiza dhe sinteza. Prdor
analizn.
2. Shqyrtimi i nj shtjeje, i nj pusie, i nj vepre etj.
duke e zbrthyer dhe duke e vshtruar nga t gji-tha ant
e me imtsi. Analiza vjetore. Analiza e puns. Analiza e
shkaqeve (e t metave). I bn,inalizn. Man n analiz.
3. spec. Zbrthimi i nj lnde n ekinentet prbrse pr
t prcaktuar prbrjen e saj dhe vetit e elementeve;
zbrthimi i nj figure, i nj vale, i nj rrezatimi etj. n
elemente t veanta. Analiz kimike. Analiz spektrale
(elektrike...). Analiza e gjakut (e ujit...). Laborator
analizash. Prfundimet e ana-lizave. Sen analizn. oj
pr analiz.
4. gjuh. Zbrthimi i fjalve ose i fjalive n pjest
prbrse pr t prcaktuar vlerat e tyre gramatikore,
leksikore etj. ve e ve. Analiz fonetike (sintaksore).
Analiza gramatikore.
k N analiz t fundit libr. pasi sht shqyrtuar nga t
gjitha ant, n fund t fundit.
ANALIZIM,~I m. Veprimi sipas kuptimeve t foljeve
ANALIZOJ, ANALIZOHET. Analizimi i shtjes.
ANALIZOHET. Ps. e ANALIZOJ. Analizohen veorit.
ANALIZOJ kai, ~OVA, ~UAR. 1. E zbrthej dika n
pjest prbrse pr ta studiuar, i bj analizn. Analizoj
gjakun (ujin...). Analizoj nj vepr. Analizoj nj fjali (nj
fjal).
1. Shqyrtoj nj shtje, nj pun etj. duke e zbrthyer e
duke e par nga t gjitha ant; marr n analiz. Analizoi
punn (gjendjen). Analizoj prfundimet. Ana-lizon me sy
kritik.
~ ANALOG,~E nib. Q ka analogji me nj tjetr,
ingjashm. Kushte analoge. N nj rast analog.
r ANALOGJf,~A . sh. ~, ~T. 1. Ngjashmria q kan
sendet ose dukurit e ndryshme n trsi ose n disa
tipare a an t tyre. Analogji eplot (epjesshme). Analogji
e jashtme (e brendshme). Analogji gjuhsore. Ka (gjen)
analogji.
2. logj. Mnyr arsyetimi, q mbshtetet n disa tipare a
an t ngjashme t sendeve ose t dukurive t ndryshme
pr t nxjerr prfundime edhe pr ngjashmrin e tyre n
an e n tipare t tjera. Meto-da e analogjis. pr
analogji.
ANALOGJlK,~E mb. Q mbshtetet n analogji, q
bhet mbi bazn e analogjis; i ngjashm.
ANALUMAS,~I m. sh. ~, ~IT. shih BREGA-LUMAS,~l.
ANAMALAS,~I m. sh. ~, ~IT. Ai q banon n rrz ose
n faqe t nj mali.
ANAMEND ndajf. Anamendas.
ANAMENDAS ndajf. Pa e pasur mendjen n vend, si i
hutuar. Ecn anamendas. Flet (vshtron) anamendas.
ANAMES ndajf. krahin. 1. Midis, n mes. Rri anames. I
bj nj vij anames.
2. prd. parafj. Midis. Anames tyre.
ANANAS, ~I m. sh. ~E, ~ET bot. Bim e viseve
tropikale t Ameriks, q i ka gjethet t gjata e me
gjemba dhe q bn kokrra t mdha vezake me nj tuf t
vogl gjethesh n maj, me tul t mbl, me lng e me er
t mir; fryti i ksaj bime. Lng ananasi.

ANANGAS kal., ~A, ~UR krahin. Ngacmoj, trazoj.


Anangas qenin. Anangas zjarrin. E anangasi me fjal.
ANAPRAPTAS ndajf. Praptas, me kurriz. Eci (trhiqem)
anapraptas.
ANAPRAPT (i,e) mb. Q e ka drejtimin prapa; q
kthehet nga pas. Lvizje e anaprapt. Shikim i anaprapt.
ANARKI,~A. 1. Gjendje q krijohet n shoqri, kur
mungon pushteti shtetror i organizuar dhe kur nuk
veprojn ligjet e rregullat e detyrueshme pr an-tart e
shoqris; mohim i shtetit dhe i fardo pushteti politik t
organizuar. Anarkia feudale. Mbretron anarkia.
2. rregullim q krijohet nga mungesa e drejtimit, e
organizimit dhe e planifikimit; rregullim i madh,
pshtjellim n nj fush. Anarkia n prodhim. Bie n
anarki. SjeI (mbjell) anarki. Del nga anarkia.
ANARKIK,~E mb. Q sht karakteristik pr anarkin;
q shpie n anarki; i rregullt, i paorgani-zuar. Zhvillim
anarkik. Veprime anarkike. N mnyr anarkike.
ANARKIST,~I m. sh. ~, ~T. 1. Pasues i anar-kizmit.
Crup anarkistsh.
2. Ai q sht kundr rregullit, disiplins dhe organizimit,
ai q shkel me mosprfillje ligjet dhe rregullat shoqiore.
ANARKlST,~E mb. Q ka t bj me anarkizmin ose me
anarkistt, q udhhiqet nga idet e anarkiz-mit; q sht
karakteristik pr anarkizmin ose pr anarkistt.
Organizat (rrym) anarkiste. Pikpamje (shfaqje, prirje)
anarkiste. Gazet anarkiste.
ANARKIZM,~MI m. 1. Rrym politike e shoqro-re
oportuniste mikroborgjeze, q nuk pranon asnj lloj
autoriteti, organizimi e disipline, q krkon zhdukjen e
menjhershme t do pushteti shtetror, mohon diktaturn
e proletariate dhe rolin udhheqs t par-tis s tij, pranon
vetTn zhvillimin e vetvetishm t lvizjes revolucionare
dhe i kundrvihet kshtu so-cializmit shkencor e i
shrben borgjezis.
2. Prirje pr anarki.
ANARKOSINDIKALlST,~I m. sh. ~, ~T. Pasues i
anarkosindikalizmit.
ANARKOSINDIKALIST,~E mb. Q mbshtetet n
pikpamjet e anarkosindikalizmit, q udhhiqet nga idet
e
anarkosindikalizmit;
q
ka
t
bj
me
anarkosindikalistt. Teori (pikpamje) anarkodndikaliste. Organizat (rrym) anarkosindikaliste. Grup
anarkosindikalist.ANARKQSINDIK ALIZM,~MI m.
Rryrn raikro-borgjeze, oportuniste e reaksionare n
lvizjen sin-dikaiiste, q synon t zbatoi metodat dhe
vijn po-iItike e ideologjike t anarkizmi? n kt lvizje.
Lufta ku.ndr anarkosindikalizmit.
ANAS,-~I m. sh. ~, ~IT. Banor i hershm i nj jkrahine a
i nj vendi, kundrejt t atdhurve me von, vends, rrnjs;
kund. ardhs.
ANAS,~E mb. Q banon prej kohve m t her-shme n
nj vend; q u prket banorve m t par it nj vendi;
vends; kund. ardhs. Fis anas.
ANAS ndajf. shih ANASH. Vshtroi anas,
ANASJELL kal, ~SOIXA, ~SJELL. E kthej dika nga
ana tjetr, e kthej nga e kundrta; v n rend t
prkundrC, i prmbys rendin. Anasjell nj fjali,
ANASJELLAS ndajf. N mnyr t anasjelit, t
prkundrt; duke e rnarr nga ana e kundert, duke u nisur
nga ana tjetr,

ANASJELL, ~A.,.h. ~A. -AT. 1. shih ANA-ISJELLJE,


~A.
2. gjah. Ndryshimi i renUit zaSconshm t fjalve lie
fjali pr t theksuar kuplimin e nj fjale ose pr it'i dhn
fjalis force shprehse.
ANASJELL (i, e) mb. 1. Q ka rend ose drejtirn t
prkundert m t parin ose m t zakonshmin, q:sht
vn n rend t pnnbysur; i prkundr(;. Rend;
anasjell. Ndrtim i anasjell.
2. mat. Q ka renditje t prmbysur t rnadhsive |ose q
ka drejtim t prkundrt t ndryshisTsit t ma-jdhsive.
Numra t anasjell nunira, t cilt po t shu-mzohen
midis tyre japin ?. Raport i anasjell raporI n t ciltn
njra madhsI rritet aq sa zvoglohei ma-dhsia tjetr.
ANASJLL,TE, ~A sh. ~E, ~ET. Veprimi jsipas kupti;nit
t foljes ANASJSLL.
ANASJELLTAS ndajf. Anasjejias.
ANASH ndajf. N an, nf" brin.i t dikaje, ans, aga
kraht, jo prmes. Shikoj.mask. Sulinoi anash. \V anash.
Ktheu kryet anash,
ir I Jcafoj auash nj s i: t j e j z (nj problem ij
prpiqein t'i shmangem, ia kapSrcej pa i dh&i rndesi.
y ANA.TOMff~A . i- Shkenca q stiEdsca ndrti-iisin e
formn e o.^gan^zma^e t gfalls,, si edhe zhvs~ 3limin e
tyre; adrtimi i organizrr it t gjall ose i or-v^aaeVe t
tij. Anatomia e njcrii.-t. Anatomia e kafsiive (e birnve).
Anatomia e zfi:;rs. Anatomia dhe jizio-logjia. Kabimti i
anatomise,
2. fig. Zbrthimi i dika,jf pr t'i br nj studim v;S imi;
ndrtirni i dikaje, i preal':iuai' me sine t 'r:iiij
sbrthimi. Anatomia e shoc'-risS- I bS:i anatomin.
ANAI'OMIK,~'E mb. Q Iidb,et xna sjv,xIomins,
ianat4^nis; q ka I bj me ndertImIn e orggjiizniave
to gjalla. Atlas anatomik. Stua'.m ar;atomik.
AN<-,.ZI ndajf. shih ANASH'. V kaloi amxi.
; ANIN,.-'A . sh. ~A, ~AT. mosprf. Aii malJ a rrz
fcodre, q ka bimsi t varfr; mp co;ce q EUS: vise &1
psr kullot, as p^r t'u n;.bjeII.
ANBAJ lidh. bised. shih PH.ANDAJ. Andc,j::.vk vjnt.
Attdcj s'e di-us.
'i ANDANTE ndajf. muz, 1, As shisMs shpejt3 as shum
ngadale, shtruar (pr mnyI'SE e ekzekuIimit t nj
pjese), 1' luaj andante,
2. si em. ~Ej '~JA sh, '-'E. ^-ST, Vepr mazi-kore ose nj
pjes s saj me koh sa shara ts shpeji, as shum, t
ngadalt.
ANDAIIT,~-'I m. sh. ', ~T kisi, 1. Pjes5aarr3 n
etat e komitve grek, q ishin c.8 shrbim is vsh~ tris
dhe t qeveris shoviniste greke. Prjeshjel me a;idartf.
2. s! mb. ~1., ~E. Q k;i t bj sue etat e komitve grek
n sharhim t shovinistve; q sfes karaJcte-ristIk pr
0. eta andarte. Veshje ondarie.
ANDEJ. I. ndajf. 1. N at aa, n,'i15ii tjetr u.ga sjo
ku ndodhemi, nga.ajo an; n at vend; a nj vend. tjetr
nga ai ku ndodhemi, aga ai vsad;'ise at drej-tim, asaj ae;
kund. Jctej. Shkoi ffndej. Vijprej a;idej. Shoh andej. Iku
q andej. Andej tutjs (matari)
I. N nj vend jo 0,fi 1, q tregohet n laoyiS pafc a
shurr; t percaktuai". Andej ago ami, Andej nga My-'
zeqeja. Andej part.
3. N nj koh t alert me nj koh ijetr t njohur, n nj
koh pak a shum t preaktuar; qe nga a jo koh. Andej

u.?a dreka (nga mngjsi). Anes] nga nfavs:i, Andej e


prapa. Me andej'me gja';, ni iepr; pastaj.
4. fig bised, Pec. at gj, psr aic siitje, pr ate pune; nga
ato gjra, nga ato pisn. S'dgjon attdej '.i. Nuk pytt {nuk
merr vesk) andej ai,
II. rarafj, ?rdoret s bashku me a jo era5i n rases
trjecihore pr t treguar vond.in n aaa e pItejms t
dikaje ku ndodhet ose pr ku di'ejtohet dikush a diku;
prtej. Andej lumit (kcmalit),
-k Andej?. ktej (sa andej ktsj) a) npr vendc t
adryshme; posht e lart, tutje-ifai; b) here nga ajs an,
here nga tua ijeii's sa djathtas rnajtss, lOhraflJs andei.
dhash ktej (andej. ktej) a) u prpoqa ms I gjitha
mnyvat, m t gjitha HijeIei; b) s rrsjha di(;-:a nga I
gjitha p,nt; u rreka me dika a me dike. a:s me andej
One tej) shih te OJi 1. AisJ I8 pa vsrn, aaie^I I shan
deren sf:ih;e PI.
ANt>EJ^!:;::\ ~E fe) mb. shih ANDEISilM (i)f ~MZ.
(?;,.
ANBEJ-KETEJ ndajf. Nepr vends t adi'3'shasc, posbt
e ii,r' iutje~ha. B?idht3 sndej-ksej. i Ka ln gj'rar
avdej-l:iej.
ANDEJMI (s:;) ndajf, Prej aadej, q nga ajo an5; psej siij
ver.d'.; kund. s kcssjiBI. U i;is von ss an-dejmi. E;'dkn
s andejmi. Si duke; su aridejmi? Nuk is kthye s
ar.dejmi.
ANDEJPARI na^if- DIfcu a ato aaS, dfeti andej afr;
kund, kti',iiri. Ka'si (iku) andajpari.
ANDEJS'HM (I), -ME (e) mb. Qe sfct andj, q
ajendet matss, i asaj aise, i p:r:BJm.; kund. s
ketejshm. Ana e'.ndajskms. Bsgu i andejsh:n. {',:'-det
g andsjshme. Njsri i andejshm.
ANDi?ALL, A j;. ~A, AT bised, Dika q sjeil
shqetsime, ts2ash, kokr.rje. -4;-:di-alla t tisdha. Jet
me (pa) cmdraUa. Kara andralla..? ai' fI iai>j cInilrtdla
dikujt. Put (shti-) ns a:draiic d i!; s. ~k MS
vj"sa:iItseS3 me ji;eri-5ri 2r;or.d;s, mi vjcsi. fcofca
vi'daII.,ANDRALLMADH,~E mb. bised. 1. Q ka
shum andralla, q sht i mbytur n andralla. 2. Prd.
em. sipas kuptinait t mbiemrit.
ANDRALLTAR,~I m. sh. ~, ~T. Ai q ka shume
kokarje, njcri i mbytur nga andrallat.
ANDRALLOS kal., ~A, ~UR bised. I sjell andralla, i hap
telashe.
ANDRALLOSEM vetv. bised. 1. Mbytem nga andrallat,
bie n telashe; me vjen mendja rrotull nga kokarjet.
2. Me merren mendt, me vjen koka vrdall, tru-llosem,
shastisem.
ANDRALLOSUR (i,e) mb. bised. 1. Q sht i mbytur
nga andrallat, q ka plot telashe; q i vjen mendja rrotull
nga kokarjet. E shikoj t andrallosw.
2. Q i merren mendt, i trullosur, i shastisur.
ANDRI,A . pnnb. Almiset pr t lruar token dhe pr
t ngar qet.
ANE,~JA . sh. ~, ~T krahin. Nn.
ANEKDOT,~A. sh. A, ~AT. Tregim i shkur-tr
zbavits pr nj ngjarje trheqse a pr t qeshur, t
vrtet a t trilluar, nga jeta e njerzve t njohur ose q v
n loj t metat e dobsit e njerzve a shpreh nj
mendim edukues. Anekdota popiillore. Anekdota
historike. Tregoj nj anekdot. Di shum anekdota.
ANEKDOTIK,~E mb. 1. Q ka natyrn e nj anekdot;
q ka t bj me anekdotn. Tregim anek-dotik.

2. Q i ngjan nj anekdot, q sht pr t qeshur; q


sht jo i zakonshm n jet, q nuk sht pr t'u besuar
shum. Ngjarje anekdotike. Rast anekdotik.
ANEKND. I. ndajf. N t gjitha ant, n do skaj.
gjithandej, anemban. Gjith vendi aneknd.
II. parafj. Prdoret me nj emr n rasn rrjedhore pr t
treguar t gjitha ant e skajet e nj vendi a t nj hapsire.
Aneknd vendit. Aneknd fushs ' qytetit). Aneknd
Shqipris.
ANEKS,~I m. sh. ~E, ~ET. 1. Pjes ndrtese ose nj
godin e vogl, q i shtohet ndrtess kryesore; pjes
plotsuese q i shtohet nj dhome. Aneksi i shkolls.
Anekset e fabriks. Kuzhin me aneks. Dollapt e aneksit.
Mbaj n aneks.
2. Shtojc q i ngjitet nj dokumenti kryesor. Aneks
analitik.
ANEKS,~E mb. Q shrben si shtojc, q shrben si
pjes plotsuese e dikaje. Ndrtese anekse. Pas-qyr
(shkres) anekse.
ANEKSIM,~I m. sh. ~E, ~ET. Veprimi sipas kuptimeve
t foljeve ANEKSOJ, ANEKSOHET. Aneksimi i tokave.
Aneksimi i nj vendi. Aneksim me force. Paqe pa
aneksime.
ANEKSOHET. Ps. e ANEKSOJ. hi aneksua fabriks.
ANEKSOJ kal., ~OVA, ~UAR. 1. Bashkoj me dhun nj
vend a nj krahin t pushtuar me nj vend tjetr.
2. la shtoj si aneks dikaje; i bashkangjit nj shtojANEKSUAR (i,e) mb. 1. Q sht pushtuar dhe bashkuar
me dhun me nj vend tjetr (pr krahina, toka etj.).
2. Q i sht shtuar dikaje si aneks, si shtojc.
ANEMBAN. I. ndajf. N t gjitha ant, n do vend,
aneknd. Prhapet (shtrihet) anemban. D-gjohet
anemban. E krkoi anemban. I bie anemban
vendit.
II. parafj. Prdoret me nj emr n rasn rrjedhore pr t
treguar t gjitha ant e nj vendi a t nj hapsire.
Anemban vendit (atdheut). Anemban qytetit.
ANEMI,~A . sh. ~, ~T. 1. mjek. Dobsim i prgjithshm
i organizmit nga paksimi i rruazave t kuqe t gjakut;
pagjaksi. Vuan nga anemia.
2. fig. Munges gjallrie, dobsi, pafuqi.
ANEMIK,~E mb. 1. mjek. Q vuan nga anemia; q sht
i dobt e i zbeht pr shkak t pagjaksis. Finij
anemik. Fytyr anemike.
2. fig. Q i mungon gjallria, i pafuqishm, i dobt, i
zbeht. Vep'r anemike. Diskutim anemik.
ANEPRQARK ndajf. Rreth e rrotull, ans e ans nj
vendi. bie aneprqark.
-AT E sjell aneprqark e sjell rrotull.
ANEQARK ndajf. Rreth e rrotull, prqark. Vshtroi
aneqark.
ANES,~A . shih ANSI,~Ai.
ANESTEZI,~A . mjek. 1. Humbje e plot ose e pjesshme
e ndjeshmris s gjith trupit a t nj organi, 1 q
shkaktohet nga smundje t sistemit nervor, pandjeshmri
e plot ose e pjesshme.
2. Zhdukja e ndjeshmris s organizmit gjat nj
operimi, sidomos e ndjeshmris ndaj dhembjes, q
arrihet duke prdorur lnd e mjete t posame, t cilat
veprojn mbi sistemin nervor. Anestezi e per-gjithshine
(lokale). Operacion pa anestezi. Bj anes-tezini'.
AN,~A i . si. ~, ~T. l.Pjesae nj sendi ose e nj vendi,
q gjendet me larg nga mesi i tij; skaj, buz, pjesa ku

mbaron sendi a vendi; pjesa e majt a e djatht e nj sendi


ose e nj vendi, krah. Ana e djatht (e majt). Ana e ars
(e lumit). Ana e plhurs (e lakrorit). Ant e nj barazimi.
mat. N ann e rrugs (e tryezs...). N (nga) t gjitha
ant. Sa nga nj cm n tjetrn. Kthehem nga ana tjetr.
Marr ant qethem anash. U morn ant u morn kraht, i
rrethuan. Nxjerr n an. An pr an buz me buz. Me
nj an mnjan.
2. Hapsira a trualli n nj krah ose afr skajeve jasht
kufijve t nj sendi a vendi; hapsira a vendi n nj
drejtim t caktuar, si edhe vet ky drejtim. N kt an t
shtpis (t fshatit... ). Nga ana e malit. Katr ant e
horizontit. Ana e shint (e mesdits) jugu. Ana e bores
veriu. Ana e diellit lindja. Ana e detit perndimi. Me ate
an matan. An e me an anemban. N t katr ant
kudo, n do vend. Nga t katr ant nga do vend, nga
t gjitha drejtimet; n t gjitha vendet ose drejtimet. An
e knd (e skaj, e cek) aneknd.
3. Faqe e nj trupi, njra nga siprfaqet kufizuese t nj
sendi. Ana e mbar (e prapme, e pasme). Ana e siprme
(e poshtme). An mali. Ana e padukshme e Hns. An
me (per) an tejprtej, tejendan.4. Krahin, vend. N
(nga) ant tona. N ato an. Banort e atyre anve. sht
nga ana jori.
5. Skaji me i largt injvendi, i nj hapsire; fun-di,
mbarimi i dikaje. N an t dheut (t bots). S'ka an.
Pa an e pa fund. Nuk i gjendet ana. N an t ans
shum larg. Nga ana e ans nga vise shum t largeta:
6. Pale, njeri a grup njerzish, q i kundrvihen nj pale
ose nj njeriu a grupi tjetr. Ant kundr-shtare. Ana
paditse. Ana e djalit (e vajzs). N ann e popuilit. Marr
ann e dikujt radhitem prkrah nj tjeiri n mendime e
veprime, bhem me dike.
1. Ansi, paj. mban ann dikujt. Mban an. Kam an
me mbajn paj, me prkrahin.
8. Pjes prbrse e dikaje, element i nj shtjeje, vepre
eij.; tipar, veori q karakterizon dika. Ant e mira(t
dobta, t erreta). Anapraktike (formale, teori-ke).
Anapolitike (pbjektiv). Ana tjetr e shtjes. Zven-ds
pr ann msimore (shkencore, administrative).
9. Pikpamje; knd vshtrimi. Nga ana e jashtme (e
brendshme). Nga ana parimore (teknike). Nga ana
sasiore. Nga do an.
10. Gjysma e barrs s kafshs s ngarkuar, njri krah i
barrs s kafshs. Ana e mushks. 1 ngre (i mbaj) ann. E
ha ana i rndon me shum njra gjysm e barrs, i varet
barra nga njra an.
k Nga ana e dikujt lidhur me njeriun q bn a q thot
dika, pr dike. Nga ana e b ur r it ( e g r u a s, e v 11 a
i t, e b a b a i t... ) n vi jn e lidhjes familjare me burrin
(gruan, vllan, baban...). Me ann e dikujt me ndihmn
e dikujt, nprmjet dikujt. Me an t dikaje (me ann e
dikaje ) me nj mjet, me nj mnyr a me nj rrug; me
ndihmn e..., me. Nga njra (nj) an... nga ana (me an)
tjetr prd. fj. ndrm. prdoret kur kundrvihen dy fakte,
dy rrethaiia, dy knde vshtrimi, dy rrug zgjidhjeje etj.
N ann tjetr t barrikadcs shih te BARRIKAD,~A.
Ana e keqe euf. djalll. Ana tjetr e medaljes shih te
MEDALJE, ~A. Dal (e nxjerr) n an (e) shptoj nga nj
e keqe, ka-prcej nj vshtirsi. S'ia di ann dikaje nuk e
di ku e ka burimin, shkakun dika. la gjej ann a) gjej
mjetin, mnyrn pr t zgjidhur dika ose pr t mbaruar
nj pun; b) gjej ra'stin pr t krkuar dika prej nj

njeriu ose pr t'i br dika. S'i gjendet ana dikaje nuk


ke ku e kap, sht br cop-cop (pr rrobat etj.). S'ia
gjej dot ann dikaje a) nuk di nga ta nis nj pun, s'ia
gjej dot fillin; b) nuk ia dal ^dot mban, nuk e kryej dot
nj pun. Me ha ana me dike shih te HA. Me heq ana m
dike a me dika prirem, anoj nga dikush a dika. E kaloi
pr anash vetm sa e prmendi, nuk e trajtoi gjer a nuk e
zbrtheu thell. Marr an a) lo-dhem pak, rri pak men
jane pr t marr frym; b) vjet. marr pjes. la ka marr
ann (krahun, dorn) nj p u n e shift te MARR. Me merr
ana a) anohem pa-dashur, prkulem anash gati pr t'u
rrzuar; b) bie nga shndeti, plakem, rrgjohem. N at
an (krah, brinj) fli! iron, shih te KRAH, ~U. Nuk ka
an e udh nuk gjen dot arsye pr ta shpjeguar, nuk prJigjet; nuk ka kuptim, nuk ta rrok mendja. S'pyes
(s'dgjoj, s'dua t'ia di) nga ajo an nuk i trembem nj
gjje, nuk aj kokn pr dika. I hyn era n t katr ant
shih tek ER, ~A i. I priste shpata (palla, kor-dha, spata)
nga t dyja ant (djathtas e majtas) shih te PRES i. Nga
nj an t puth, nga tjetra t pret keg.
shih te PUTH. T mos na pres thika vetm n njrn an
shih te THIK,~A.
AN, ~A n . tekst. Fill mndafshi a pambuku jo shum i
trash, q prdoret n endje me tepr pr pjest ansorc t
plhurave dhe pr vijat e zbukuri-meve. An e bardh (e
kuqe). An mndafshi (pambuku).
ANCAK, ~U,n. sh. ~, ~T. 1. Gur q )ihet pak jasht
murk dhe q shrben pr t vn a pr t varur dika n
t.
2. arkit. E dale n mur, ku mbshtetet ndonj pjes e
ndrtess ose ku vendoset nj zbukurim.
ANCAK, ~E mb. Q mban an, i anshm.
ANDT, ~I m. sh. ~E, ~ET. Bregu i detit, bregdet.
Andeti shqiptar. Banort e andetit.
ANDETAS, ~E mb. vjet. Bregdetar. Qytet an-detas.
ANLUM, ~I m. Bregu gjat rrjedhs s Iumit; rrug a
shtitore buz nj lumi. Mori anlumin.
ANNGRN mb. Q i ka ant t ngrna, q sht me
buz t ngrna.
ANPRAN ndajf. Anemban, n do an.
ANROJ, ~A f.sh. ~A, ~AT usht. Grup ushtarsh, q
ecn ans forcave kryesore n mar-shim pr t'i mbrojtur
nga sulmet e papritura n krah. Nxjerr anroj,
ANS. I. ndajf. 1. N an, n krah, anash, jo pr-mes;
rrotull. Ans e ans. Ans e prqark. Shkoj ans. Shikoj
ans. I bie ans.
2. fig. Rrotull; trthorazi, jo drejtprdrejt. shkoi ans. 1
bie (i vij) ones e ans. la them ans e ans. E sjell fjaln
ans e ans. Vij ans pr dika sillem, krkoj andej e
ktej.
II. parafj. Prdoret me nj emr n rasn rrjedhore pr t
treguar vendin, sendin a njeriun n an ose rro-tlull t cilit
ndodh, kryhet dika ose lviz dikush a dika; buz. Ans
Iumit (detit). Ans malit (shkmbit). Ans rrugs (ars,
shtpis).
-k I vjen ans shih te VlJ.Vjen ans (rrotull, rreth) pr shi
(pr bore) shih te RROTULL.
ANSE,~JA sh. ~E, ~ET. 1. Secila nga d-rrasat ansore
t shtratit t qerres. Anset e qerres. 2. shih ANIE,~A 5.
ANSI,~A i . sh. ~, ~T. Prkrahja q i jepet dikujt pa t
drejt e me paragjykim; kund. paansi. Ansi e hapt (e
fsheht). Pun me ansi. Mban ansi. Gjykon pa (me)
ansi. Ka ansi.

ANSI,~A ir hryes. sh. ~, ~T anat. Gjym-tyrt e trupit


t njeriut (duart ose kmbt). Ansit e siprme duart.
Ansit e posh(me kmbt.
ANSIM,~I m. sh. ~E, ~ET. shih ANIM,~I.
ANSISHT i ndajf. N mnyr ansore; trthorazi, jo
drejtprdrejt Prek ansisht.
ANSlSHT ii ndajf. Duke e prkrahur dike pa t drejt e
me paragjykim, me ansi; kund. paan-sisht. Flet (punon)
ansisht.
ANSOHEM vetv. Marr ann e nj pale, prirem nga njra
an, anoj.ANSOJ kal., ~OVA, ~UAR. shih ANOJ.
ANSOR,~I i m. sh. ~, ~T sport. Gjyqtar ose lojtar i
krahut t majt a t djatht, gjyqtar ose lojtar ansor.
ANSOR,~I II m. sh. ~, ~T. 1. Secili prej drurve t
trash t lmuar nga faqja e brendshme, q mbrthehen
n t dy ant e lugut ku rrshqasin posht trupat e prer
n pyjet malore. Ansort e lugut.
2. Secili prej drurve t latuar e paksa t lakuar, q
bashkojn pjesn e prparme t samarit t kafsh-ve m
t pasmen. Ansort e samarit.
ANSOR,~E nib. 1. Q gjendet n an t nj vendi a
sendi, q ndodhet n krah; q vjen nga ant; i ans. Faqe
ansore. Vij ansore. Rrug ansore. Der ansore.
Mure ansore. Krahin ansore. Ojethe (rrnj) ansore.
bot. Gjyqtar (lojtar) ansor. sport. Goditje ansore. Zjarr
ansor. usht.
2. gjuh. Q shqiptohet duke kaluar rryma e ajrit ans
gjuhs kur kjo puqet me dhmbt ose me qiell-zn e
forte. Bashktingllore ansore (p.sh. I).
3- fig- Q^ esht i dors s dyt, q nuk z vendin kryesor;
q nuk prek thelbin e dikaje, q e kap cekt, anash.
Problem ansor. Tem (shtje) ansore. Du-kuri
ansore. N mnyr ansore.
ANSORE,~JA . sh. ~E, ~ET. 1. Pjes e par-mends, e
cila hedh anash dheun q can plori, veshz.
2. Thurim e cila vihet anash shtratit t qerres, q t mos
bjer ndonje gj. v ansort.
3. Rrugz ans mureve t ndrtesave pak m e ngritur se
rruga a oborri. Eci n ansore.
ANSUJ,~A . sh. ~A, ~AT vjet. Ishull.
ANSHKRlM,~I m. sh. ~E, ~ET. Shnim i shkurtr q
vihet n an t faqes s nj dorshkrimi, t nj shkrese a
t nj libri. V (bj) nj anshkrim.
ANSHKRIMISHT ndajf. zyrt. N an t faqes s nj
shkrese ose dokumenti.
ANSHKRUAR (i,e) mb. mat. Q qndron n an t nj
brinje (pr kndet) ose n an t nj kndi (pr brinjt).
Knd i anshkruar, Brinj e anshkruar.
ANTAR,~I m. sh. ~, ~T. Ai q bn pjes n nj parti,
organizat, shoqat ose n nj bashksi tjetr; ai q bn
pjes n nj komision a n nj grup t caktuar pr nj
pun; njeri i zgjedhur a i caktuar n nj organ, forum etj.
Antar i prhershm. Antar par tie. Antar kooperative.
Antar nderi. Antar i kryesis (i komisionit, i klubit...).
Antar i qeveris (i presidiumit... ). Antar i shoqats (i
federates... ). Antart e organizats. Antar i Kshillit
Popullor. Antart e familjes. Jam (bhem) antar.
Pranoj si antar.
ANTARE,~JA . sh. ~E, ~ET. Fem. e AN-TAR,~I.
Antare partie. Antare e Bashkimit t Grave t
Shqipris. Antare e kryesis.
ANTARSI,~A . T qent antar i nj partie,
organizat, shoqate etj.; pjesmarrje n nj parti,

organizat, shoqat etj. Antarsia n nj organizat.


Kuota e antarsis.
ANGARI,~A sh. ~, ~T. 1. hist. Pun e de-tyruar pa
shprblim, q bnte fshatari pr beun ose pr shtetin me
krah dhe me mjetet e kafsht e veta
t puns; pun e detyruar pa shprblim. Angarit pr
shtetin. Pes dit angari. Benin angari.
2. fig. Barr, pun q bhet pa dshir a q nuk t sjell
ndonj knaqsi; pun e padobishme. Angarit e shtpis.
la ngarkoi angari dikujt.
3. prd. ndajf. N mnyr t detyruar e pa marr asnj
shprblim. Punonin angari, I merrnin angari.
4. prd. ndajf. fig. Pa dshir e shkel e shko, sa pr t
shkuar radhn. Punon angari. E bn (e merr) punn
angari.
ANGAZHIM,~I m. sh. ~E, ~ET. 1. Veprimi sipas
kuptimeve t foljeve ANGAZHOJ, ANGAZHOHEM. Angazhimi i j'orcave (i mjeteve).
2. shift ZOTIM,~I. Marr angazhim zotohem.
Mbaj (plotsoj) angazhimin.
ANGAZHOHEM vetv. 1. Prfshihem n nj pun a
veprimtari, i hyj nj pune dhe merrem me t.
2. shih ZOTOHEM,.
3. usht. Prfshihem n veprime luftarake, hyj n betej
me kundrshtarin. Angazhohen n luftime.
4. Ps. e ANGAZHOJ.
ANGAZHOJ kal., ~OVA, ~UAR. 1. Z me qira trsisht
pr vete nj mjet, nj sall etj., pajtoj pr vete. Angazhoi
nj makin (nj karroc). Angazhoi salln.
2. usht. Hedh trupat n veprime luftarake; e de-tyroj dike
t marr pjes n luftime, e ngrthej n luftime.
Angazhon n betej.
3. libr. E fut n nj pun a veprimtari, e z me nj pun;
ia ngarkoj dikujt si detyr nj pun etj.
ANGRDUF,~I m. sh. ~, ~T krahin. Njeri q fryhet e
kapardiset si gjeldeti; ai q mbahet me t
madh.
ANGRDUFEM vetv., ~A (u), ~UR krahin. 1. vet. veta
III. Fryhet, krekoset (gjeldeti, kndesi).
2. fig. Fryhem, kapardisem si gjeldeti, mbahem m t
madh.
ANGRR,~RRA . sh. ~RRA, ~RRAT. 1. Cip e holl, q
mbshtjell nj organ t trupit; lkurz. Angrra e
mushkrive (e zorrve).
2. vet. sh. T prbrendshmet, rropullit.
3. Zgavr, pjesa e brendshme e nj hapsire.
ANGSHT (i,e) mb. krahin. 1. I ngusht. Rroba t
angshta.
2. fig. Dorshtrnguar; i shtrnguar n pun e n
marrdhnie m t tjert.
3. jig. I kursyer n fjal, fjalpak.
ANGSHT ndajf. krahin. 1. Ngusht. Me rri (mS vjen)
angsht. E z angsht. 2. fig. Mekeqdashje, keq. Flet
angsht pr dik .
ANGSHTI,~A. 1. krahin. Shtrngim nga ngush-tsia.
2. Gjendje shpirtrore e nder, shtrngim i brend-shm,
ankth. Kam (ndiej) angshti. Me hipn (me pushton) nj
angshti.
3. Zagushi, ufm.
ANGSHTIM,~I m. Gjendja sipas kuptimit 2 t foljes
ANGSHTOHEM. Kam nj angshtim.

ANGSHTOHEM vetv. 1. krahin. Ngushtohem.2. fig.


Kam angs3iti, ndiej nj pesh n zemr; me pushton
angshtia. Me angshtohet zemra.
ANGSHTOJ kal., ~OVA, ~UAR krahin. Ngu-shtoj, i l
me pak vend.
ANGSHTUAR (i,e) mb. Q e ka pushtuar angshtia, q
ndien nj pesh n zemr; i ndrydhur.
ANGLEZ,~I m. sh. ~, ~T. 1. Banor vends i Angjis
ose ai q e ka prejardhjen nga Anglia.
2. bised. Ai q zbaton politikn e synimet e imperializmit anglez, prfaqsues i qarqeve qeveritare ose
pjestar i forcave pushtuese t Britanis s Madhe.
Dbimi i anglezve nga kolonit.
ANGLEZ,~E mb. Q lidhet me Anglin ose me anglezt,
q sht karakteristik pr Anglin ose pr anglezt, i
Anglis ose i anglezve; q sht krijuar nga anglezt.
Populli anglez. Ekonomia angleze. Lira anglez. Trupat
angleze. Flota angleze. Gjuha angleze. Letrsia angleze.
A-els angiez tek. els q me an t nj burme mund t
prshtatet pr bulona me madhsi t ndryshme.
ANGLIKAN,~E mb. Q ka t bj me nj nga format e
protestantizmit, e cila sht br fe mbizo-trues n
Angli; q ndjek dhe prhap dogmat e ksaj forme It
protestantizmit. Kisha (feja) anglikane. Prift anglikan.
ANGLISHT ndajf. N gjuhn angleze. Flas (di) anglisht.
Prkthej anglisht.
ANGLISHTE,~JA . Gjuh indoevropiane e grupit
gjermanik, q flitet n Angli, n Amerikn Veriore, n
Australi dhe n disa vende t tjera, gjuha angleze.
Anglishtja e Ameriks.
ANGLO-AMERIKAN,~E mb. Q ka t bj me anglezt
dhe me amerikant s bashku, anglez dhe amerikan s
bashku. Trupat anglo-amerikane. Impe-rialistt angloamerikan.
ANGLOSAKSON,~E mb. Q ka t bj me anglezt dhe
me sakst (fise meprejardhje gjermane); q ka t bj me
popullsin kryesore t Britanis s Madhe. Popujt
anglosakson. Fjal anglosaksone.
ANGOLAS,~I m. sh. ~, IT. shih ANGOLEZ,~I.
ANGOLEZ,~I m. sh. ~, ~T. Banor vends i Angols
ose ai q e ka prejardhjen nga Angola.
ANGOLEZ,~E mb. Q lidhet me Angoln ose me
angolezt, q sht karakteristik pr Angoln ose pr
angolezt, i Angols ose i angolezve; q sht krijuar
nga angolezt. Populli angolez. Bregdeti angolez.
ANGULLIM,~A . sh. ~A, ~AT. 1. Kuitja c qenit ose e
ujkut kur i bien a kur ka t keq; ulrim me z t ult dhe
t prvajshm. Angullima e qenit (e ujkut). Lshon
angullim.
2. Grvim.
ANGULLlNyoAra., ~U, ~R. 1. Kuit kur i bien ose kur
ka t keq (pr qenin, ujkun); ulrin me z t ult e t
prvajshm. Angullin qeni (ujku).
2. Grvin.
ANGULLIT;, ~I, ~UR. shih ANGULLIN.
ANGULLITJE,~A . sh. ~E, ~ET. shih AN-GULLIM,
~A.
ANGJINARE,~JA . sh. ~E, ~ET bot. Bim barishtore
shumvjeare e viseve t ngrohta, me gje-the t mdha t
prera thell, q mbillet pr lulet si kok me flet t tulta,
t cilat prdoren si ushqim dhe pr t prgatitur pije,
barna mjekimi etj.; lulja e pa-elur e ksaj bime. Kok
angjinareje. Sal late me an-gjinare.

ANGJlN,~A . sh. ~A, ~AT mjek. Smundje e cips s


gryks, q shfaqet me pezmatimin e saj dhe q zakonisht
prek edhe bajamet. Angjina e kraharorit (e gjoksit)
semundje q shfaqet me dhembje t forla n ann e majt
t kraharorit, t shoqruara me z-nien e fryms dhe me
ndjenjn e ankthit. Vuan nga angjina. Kam angjin.
ANHIDRID,~I m. sh. ~E, ~ET kim. Oksid, i cili kur
bashkohet me uj jep nj acid. Anhidrid kar-bonik
(sulfurik).
ANHIDRIT,~I m. sh. ~E, ~ET min. Shkmb i bardh, q
sht i prbr nga sulfati i pauj i kal-ciumit dhe q kur
bashkohet me uj jep gjipsin.
ANI bised. I. ndajf. 1. Pastaj, me von. T mbaroj pun,
ani t dale.
2. si fj. ndrm. Nuk ka gj, s'prish pun, paka. Ani, do t
pres. Ani se nuk erdhi.
II. pj. Prdoret zakonisht prpara disa premrave e
ndajfoljeve, pr t treguar me ironi dike a dika q nuk
besohet se mund t jet i till a e till ose q shihet me
mosprfillje; edhe, pale. Ani kushl Ani qysh! Ani si! Ani
kur!
III. pasth. Prdoret n krye t vargjeve n kngt
popullore si thirrje dhe si mjet plotsues poetik, ashtu si
edhe: hajde, hej, e po. Ani mora rrugn, nno, pr n
Puke! Ani paska qafn si gastare!
ANIE,~A . sh. ~E, ~ET. 1. Rrip i gjer plhure me ngjyra
t ndryshme, q prdoret pr t mbuluar e pr t
zbukuruar mindret, jastkt ansoi ku mbshtetemi etj.;
qilim ose rrogoz i vogl, q shtrohet n nj an t oxhakut
a t dhoms. Shtroi anien.
2. Drras me njrn faqe gjysm t rrumbullakt, q del
nga sharrimi pr s gjati i anve t trungut t prer t nj
druri. Anie pishe (bredhi, plepi).
3. Mahi e atis. V aniet.
4. Secila nga katr pjest e rrethit t rrots s qerres.
5. Rrip i ngusht toke ans nj are, i cili mbetet pa u
punuar nga plugu. Punoj aniet me bel.
ANIJAT,~A . sh. ~A, ~AT arkit. Pjes e brendshme e
nj kishe, q shtrihet n mes dy rreshtash me shtylla;
navat. Anijata kryesore.
ANIJE,~A . sh. ~E, ~ET. 1. Mjet i madh lun-drimi, q
prdoret pr t mbartur npr uj mallra e njerz, pr
peshkim, pr qllime ushtarake etj. Anije tregtare
(ushtarake). Anije akuilthyese (aeroplan-mbajtse,
vajgurmbajtse). Anije udhtarsh (tran-sporti). Anije
peshkimi. Anije me avull (me vela, me motor). Kuverta e
anijes. Kii (bashi) i anijes. Kapi-teni i anijes. Ditari i
anijes. Ngarkoj (shkarkoj) anijen. Fundoset anija. Hipi
n anije.
2. Mjet pr lundrim ajror ose pr fluturime koz-mike.
Anije kozmike (ndrplanetare). Ulja e anijes n Hn.
3. arkit. Anijat. Anija qendrore (ansore).
ANIJEDREJTUES,~I m. sh. ~, ~IT. Specialist pr
drejtimin e anijeve gjat lundrimit.ANIJENDRTUES,~I
m. sh. ~, ~IT. Specialist pr ndrtimin e anijeve; ndrtues
anijesh.
ANIJENDRTUES,~E mb. Q merret me ndr-titnin dhe
me ndreqjen e anijeve. Kantier anijendrtues.
ANIJERl,~A. vjet. Arti i lundrimit detar. Shkoll anijerie.
ANUESI,~A . prmb. vjet. Flota detare. Anijesi luftarake.
ANIJESOR,~E mb. v;t. Q ka t bj me flotn detare, i
flots detare, detar. Forcat anijesore.

ANIJETAR,~I m. sh. ~, ~T vjet. Pjestar i ekuipazhit


t nj anijeje, ai q shrben n nj anije, detar.
ANIJETAR,~E mb. vjet. Q ka t bj me anijen ose me
flotn detare; i anijes ose i flots detare. Baz anijetare.
ANIJETHYERJE,~A . libr. Shkatrrimi i nj anijeje dhe
fundosja e saj gjat nj stuhie ose nga nj prplasje.
ANILIN,~A . kim. Lng i helmet i pangjyr dhe me ere
t keqe, q nxirret nga katrani dhe q prdoret pr
prgatitjen e bojrave, t barnave etj. Boj aniline.
ANIM,~I m. sh. ~E, ~ET. Veprimi sipas kup-timeve t
foljeve ANOJ, ANOHEM. Anim i forte. Animi i krahve
(i koks). Anim nga e majta.
ANIMIST,~E mb. Q lidhet me animizmin, q niset nga
prfytyrimi mbi sendet dhe dukurit e bots sikur jan t
gjalla e me shpirt. Prfytyrime animiste.
ANIMIZM,~MI m. Forme e hershme e be-simit fetar te
popujt primitive, sipas t cilit t gjitha sendet kan
shpirtin e vet si edhe njerzit; bes:mi te shpirti sipas
dogms fetare. Shfaqje t anitnizmit.
ANION,~I m. sh. ~E, ~ET fiz. Jon me ngarkes negative;
kund. kation.
ANKAND,~I m. Shitja e nj pasurie ose e nj sendi
botrisht, duke ia dhn atij q pranon ta blej me mimin
m t lart. Shet (blen) n ankand. Nxjerr (v) n ankand.
Nxjerr (v) n ankand dika bn tregti me nj gj t
shenjt e t shtrenjt pr dike, e cila as q duhet t
mendohet se mund t shitet e t blihet.
ANKES,~A . sh. ~A, ~AT. 1. Shkres ose fjal, q i
drejtohen nj organi zyrtar pr t shprehur kundrshtimin
pr nj veprim t padrejt e t pali-gjshrn t nj njeriu a
t nj institucioni. Ankes e drejt (e padrejt). Ankes me
shkrim (me goj). Zyra e ankesave. Libri i ankesave. Bj
(paraqit) nj ankes. Zgjidh ankesat.
2. Ankim. Ankesat e t smurve.
ANKET,~A . sh. ~A, ~AT. 1. Pyetja e shum njerzve
pr t mbledhur t dhna ose mendime pr nj shtje
shoqrore, politike, ekonomike etj. An-ket muzikore
(gjuhsore, parlamentare...). Anketa e gazets.
Prfundimet (t dhnatj e ankets. Pjes-marrsit e
ankets. Bj (hap) nj anket.
1. Fletanket. Pyetjet e ankets. Mbush (plotsoj)
anketn.
ANKETIM,~I m. sh. ~E, ~ET. Veprimi sipas kuptimit t
foljes ANKETOJ. Metoda e anketimit.
ANKETOJ jokal., ~OVA, ~UAR. Bj nj anket.
ANKETUES,~I m. ih. ~, ~IT. Ai q bn nj anket, ai q
drejton plotsimin e nj anket.
ANKIM,~I m. sh. ~E, ~ET. 1. Veprimi sipas kuptimeve t
foljeve ANKOJ, ANKOHEM. E drejta e ankimit.
2. shih ANKES,~A. Kam ankime.
ANKIMOR,~E mb. drejt. Q prmban nj ankim kundrejt
dikujt a pr dika. Krkes ankintore.
ANKOHEM vetv. 1. Shpreh dhembjen me fjal e
pshertima pr nj smundje a nj t keqe. Anko-het nga
barku.
2. Shpreh paknaqsin pr dika q nuk me pl-qen ose
' e shoh t padrejt; qahem. Ankohet kot (me vend). I
ankohem shokut. S'ka prse t ankohet. Nuk di t
ankohet.
3. Paraqit nj ankes, bj nj ankes me shkrim a me
goj. U ankua me lart. Ankohet pa frik (pa t drejt).
Shkoi t ankohej.

ANK'OJ jokal., ~OVA, ~CAR bised. 1. Shpreh dhembjen


me ahe erne ohe, rnkoj; qahem pr nj dhembje a
smundje, ankohem. Ankon me z. Nga se ankon?
2. Qahem pr dika t padrejt ose pr nj t keqe a nj
hall, ankohem.
3. kal. Ia qaj hallin dikujt.
ANKOJ,~A . sh. ~A, ~AT keq. Njeri qe ankohet
vazhdimisht, ai q qahet pr do gj ore e cast, zakonisht
pa t drejt ose pr t pasur ndonj prritim vetjak. sht
nj ankoj e keqe.
-Moj dhelpr, moj ankoj, shum armiq zure n goj!
iron, shih te DHELPR, ~RA.
ANKORIM,~I m. sh. ~E, ~ET det. Veprimi sipas
kuptimeve t foljeve ANKOROJ, ANKORO-HEM.
Ankorimi i anijes. Vendi i ankorimit.
ANKOROHEM vetv. det. Lshoj hekurin e anijes n fund
t ujit pr t qndruar n nj vend, hedh spirancn;
ndalon pr t qndruar n nj vend e lidhur pas hekurit
(pr anijen). Ankorohemi n nj port. Ankorohet anija.
ANKOROJ kal., ~OVA, ~UAR det. 1. Hedh hekurin e
anijes n fund t ujit pr ta mbajtur at n nj vend t
ndalur, lshoj spirancn. Ankoroi anijen.
2. jokal. shih ANKOROHEM. Ankoroi n breg.
ANKTH,~I m. sh. ~E, ~ET. 1. ndrr e rnd, gjat s
cils na duket sikur na zihet fryma dhe tron-ditemi ose
trembemi. Ankth i rnd. Gjum me ankthe. Zgjohem nga
nj ankth.
2. fig. Ndjenj e rnd ndrydhse, shtypse; shqe-tsim i
madh pr fatin e dikujt ose pr fundin e di-kaje. Ankthi i
pritjes. Me ankth n zemr. Jam n ankth. Pres (shoh,
ndjek) me ankth. E zuri nj ankth. U lirua (shptoi) nga
ankthi.
ANKTHSHM (i), ME (e) mb. 1. Q shoq-rohet me
ankthe. ndrr e ankthshme. Gjum i ankth-shm.
2. fig. Q sht plot ankth, q shpreh ankth. Vsh-trim i
ankthshm. Pritje e ankthshme.
ANKUES,~I m. sh. ~, ~IT zyrt. Ai q paraqet nj ankes;
ai q ankohet pr dika t padrejt a t
paligjshme.ANKUES,~E mb. 1. Q shpreh nj ankim; q
ting)Ipn si qarje, vajtues. Z ankues. Vshtrim ankues. 2.
zyrt. Q paraqet nj ankes. Pala ankuese.
f
ANKUESHM ndajf. Si me ankim, duke u ankuar.
Vshtron ankueshm.
ANOD,~A . sh. ~A, ~AT fiz. Elektrod e polit pozitiv n
nj burim rryme elektrike ose e lidhur me polin pozitiv;
kund. katod. Pllaka e anodes. Ten-sioni i anodes.
ANOFELE,~JA. sh. ~E, ~ET zool. Lloj mush-konje q
mbart mikrobin e malarjes, mushkonja e malarjes. Larval
e anofeles.
ANOHEM vetv. Prkulem nga njra an, varem nga njra
an; shkoj mnjan. Anohet barka (aero-plani). Anohet
shtpia. Anohem pr t pare. Anohem nga e majta (nga e
djathta),
AWOJjoka!., ~OVA, ~UAR. 1. shih ANOHEM.
Anon barka. Anon nga e djathta (nga e majta). Anon nga
r.jri krah. Anon kali i varet njra an e barrs Icalit. Anoj
nga pesha.
2. fig. Prirem nga nj an, marr ann e dikujt; i afrohem
nj mendimi. Anon nga i ati (nga shokt). Anoj nga
shumica. Anon nga ne. Anoj nga mendimi me i drejt.
Nga me anon zemra.
3. Ngjaj me dike a me dika tjetr, afroj. Anon nga e
bardha. Nga anon me shum?

4. kal. Prkul nga njra an, zhvendos ann e nj sendi n


krahasim me vijn pingule ose horizontal, i jap drejtim t
pjerrt. Anoj trupin. Anoj degt. Anoj barken. Anoj pr
para (nga e majta).
Nga anon balanca shih te BALANC,~A2.
ANOMALI,~A . sh. ~, ~T. 1. Shmangie nga rregulli i
zakonshm, zhvillim jonormal; dika q sht jasht
rregullit t caktuar, q nuk shkon si du-het, rregullim.
Anomali trupore. Anomali n pun. Sjell anomali.
Mnjanoj anontalit.
2. spec. Shmangie nga nj madhsi a nga nj drejtim i
prcaktuar ose mesatar. Anomali op tike. Anomali
magnetike.
ANONIM,~I m. sh. ~, ~T. Autor i nj vepre ose i nj
letre, t cilit nuk i dihet emri, autor i panjo-hur. Anonimt
popullor. Anonimi i Elbasanit.
ANONlM,~E mb. 1. Q nuk e ka emrin e atij q e ka
br, q nuk i dihet autori ose ai q e ka shkruar; pa emr.
Vepr anonime. Artikull anonim. Letr ano-nims.
2. Q nuk i njihet emri; q nuk nnshkruan me emrin e
vet. Autor anonim. Mjeshtrit anonim.
Shoqri anonime shoqri aksionare n vendet kapitaliste,
q nuk mban emrin e asnjrit nga pjestart e saj.
ANORE,~JA . sh. ~E, ~ET. 1. Qilim i vogl q shtrohet
ans vatrs ose mbi minderet ans oxhakut, anie.
2. shih ANIE,~A 3.
ANORMAL,~E mb. 1. Q nuk prputhet me normal e me
rregullat e prgjithshme, q kryhet ose zhvillohet jo sipas
norms s zakonshme, jonormal; kund. normal. Gjendje
anormale. Zhvillim anormal. N kushte anormale.
2. bised. Q nuk e ka mendjen n rregull, q nuk
sht m t e q nuk mund t prgjigjet pr veprimet e
veta; q i sht prishur mendja. Njeri anormal.
3. bised. Prd. em. sipas kuptimjt 2 t mbiemrit.
ANOS kal., ~A, ~UR. 1. shih ANOJ 4.
2. Prthyej dhe qep atit e nj rrobe. Anos fundin
(pallton).
ANOSEM vetv. shih ANOHEM.
ANSAMBL,~LI m. sh. ~LE, ~LET. 1. Grup
kngtarsh, valltarsh, instrumentistsh etj., q s
bashku prgatitin dhe japin shfaqje artistike. Ansambl
artistik. Ansambli Shtetror i Kngve dhe i Valleve.
Ansambli i kooperativs (i shkolls). Ansambli i ushtris.
Pjestart e ansamblit. Festivali i ansambleve. Shfaqjet e
ansamblit.
2. Njsi, pjes a sende t bashkuara n mnyr t lidhur e
t harmonishme n nj trsi t prbr. Ansambl
arkitektural.
Ansambl
ndrtesash.
Ansambl
skulpturash.
ANSHM (i), ~ME (e) mb. 1. Ansor, i ans. Vija e
anshme. Faqja e anshme. Dera e anshme.
2. Jig. Q prkrah dike pa t drejt, q i del krah nj tjetri
pa t drejt, q mban an; kund. i pa-anshm. Qndrim i
anshm. Mendim (gjykim) i an-shm.
ANSHMRI,~A . shih ANSI,~Ai.
ANTAGONIST,~I m. sh. ~, ~T. 1. libr.
Kundrshtar i papajtueshm i dikujt.
2. vet. sh. j'iziol. Lnd ose organe t trupit (si muskujt),
q kryejn veprime e funksione krejt t kundrta me
lnd a organe t tjera.
ANTAGONlST,~E mb. 1. Q sht n kundr-shtim t
papajtueshm me dike a me dika tjetr; q ka
antagonizm. Klasa antagoniste. Forca antago-niste.

Kontradikta antagoniste. Interesa (marrdhnie)


antagoniste.
2. fiziol. Q kryen veprime e funksione krejt t kundrta
n krahasim me ato t nj lnde a organi. tjetr t trupit.
Lnd antagoniste. Muskuj antagoniste.
ANTAGONIZM,~MI m. sh. ~MA, ~MAT.
1. Kontradikt e papajtueshme, kontradikt q zgji-dhet
vetm me ndeshjen e t kundrtave, me luft ose me
revolucion. Antagonizmi klasor. Antagonizmi politik
(ekonomik, ideologjik...). Antagonizmat kom-btare
(fetare). Antagonizm interesash.
2. fiziol. Veprim ose funksion krejt i kundrt i nj lnde a
i nj organi t trupit n krahasim me nj lnd a organ
tjetr.
ANTARKTIK,~E mb. gjeog. Q ndodhet n zonn e Polit
t Jugut a q ka t bj me kt zone; q lidhet me
Antarktikun. Kontinenti antarktik. Rrethi polar antarktik.
Ekspedit antarktike.
ANTENAGJAT, ~I m. sh. ~, ~T zool. Kandrr me
trup t vogl, me brirtht t gjat e me kra-ht si me
gjemb n maj, q dmton bimt. Antenagjati i jonxhs.
Antenagjati i fikut.
ANTEN,~A . sh. ~A, ~AT. 1. elektr. Prues i lidhur me
radion, me televizorin a me nj pajisjc tjetr, i cili shrben
pr t prhapur ose pr t kapur vale elektromagnetike.
Anten marrse (dhnse). Anten e jashtme (e
brendshme). Anten radioje (tele-vizori). Radio pa
anten. V (ngre) antenn.2. kryes. sh. zool. Secila nga dy
fijet e holla n kokn e disa kandrrave, q shrbejn si
organe t ndijimit e t auhatjes; brirth. ifle antenash.
ANTERl,~A. sh. ~, ~T vjet. 1. Veshje burrash ose grash
me mng t gjata, e prer si jelek dhe e qndisur, q
mbahej mbi kmish; nj lloj mngo-reje.
2. Veshje e gjat, zakonisht pr gra, q prdorej si rrob e
siprme kur ishte prej leshi dhc si kmish nate, kur ishte
prej plhure.
ANTI- fjalform. libr. Parashtes q u shtohet mbiemrave dhe emrave pr t shprehur dika t kundrt a dika
q sht n kundrshtim, n luft me at q tre-gojn kto
fjalpa
parashtesn;
kunder-;
p.sh.
anti-fetar,
antikombtar, antimalarik, antipopullor, antiqe-veritar
etj.; antlgrimc, antitrup etj.
ANTIAJROR,~I m. sh. ~, ~T usht. shih
KUNDRAJROR,~I.
ANTIAJROR,~E mb. usht. shih KUNDRAJROR,
~E. Mbrojtja antiajrore. Top antiajror.
ANTIALKOOLIK,~E mb. Q sht kundr pr-dorimit t
pijeve alkoolikc.
ANTIAMERIKAN,~E mb. Q sht kundr po-litiks
dhe veprimeve t imperializmit amerikan. Ndje-nja
antiamerikane. Veprimtari antiamerikane.
ANTIBIOTlK,~U m. kryes. sh. ~, ~T farm. Lnd
kimike, q nxirret nga disa krpudha, e cila ka vetin t
mbyte nj varg mikrobesh e bakteresh ose t ndrpres
zhvillimin e tyre dhe prdoret si bar mjekues. Uzina e
antibiotikve. Prdor antibiotik.
ANTIBUROKRATlK,~E mb. Q sht n kundrshtim
me metodat dhe me mnyrat burokratike t puns; q
sht kundr aparatit burokratik. Stil ami-burokratik.
ANTICIKLON,~I m. sh. ~E, ~ET meteor. PIr-qendrim i
nj trysnie t lart atmosferike, q vepron kundr zonave
me trysni t ult, ku ka ciklone (htrn-gata me reshje t

shumta) dhe q zakonisht sjell mot t kthjellt. Anticiklon


i lvizshm.
ANTIDEMOKRATtK,~E mb. Q sht kundr
demokracis, kundr t drejtave dhe intercsave t popullit
punonjs. Politik antidemokralikt. Ligje (masa)
antidemokratlke. Rtgjim antidemokratik.
ANTIDIALEKTiK,~E mb. Q sht n kundrshtim me
parimet e dialektiks; q sht kundr dia-lektikes;
metafizik. Metod antidialektike.
ANTIFASHlST,~I w. sh. ~, ~T. Kundr-shtar i
fashizmit; pjesmarrs n luftn kundr fa-shizmit.
ANTIFASHfST,~E mb. Q sht kundr fashizmit, q
lufton fashizmin dhe fashistt. Lufta antifashiste. Livizja
antifashiste. Froati antifashist. Demonstrate antifashiste.
Kskitti Antifashist Nadonallirimtar. Bo-shkimi i rinis
antifashiste.
ANTJFASHlZM,~MI m. Qndrimi kundr fashizmit,
urrcjtja pr fashizmin; veprimtaria kundr fashizmit.
ANTIFETAR,~I m. sh. ~, ~T. Ai q sht kundr do
fejc dhe q lufton kundr botkuptimit fetar.
ANTIFETAR,~E mb. Q sht kundr do feje; q e hedh
posht dhe e lufton fen, kundrfetar. Pi-kpamje
antifetare. Lvizje (propagand) antifetare. Letrsi
antifetare.
ANTIFEUDAL,~I m. sh. ~, ~T. Kundr-shtar i
feudalizmit; ai q lufton kundr feudalizmit dhe
feudalve.
A^ITIFEUDAL,~E mb. Q sht kundr feudalizmit; q
lufton kundr sistemit feudal dhe feudalve. Luft
(lyjerje) antifeudale. Krkesa antifeudale. Me karakter
antifeudal.
ANTIGRIMC,~A. sh. ~A, ~AT fiz. Grimc q ka
ngarkes t kundrt ose veti magnetike t kundr-ta me
nj grimc t dhn element are; kundrgrimc.
ANTIHIGJIENfK,~E mb. shih JOHIGJIENIK,~E.
Kushte antihigjienike.
ANTIHISTORtK,~E mb. Q sht n kundrshtim me
parimet e historizmit; q mohon a shtrembron t vrtetn
historike. Metod anlihistorike. Trajtim (kuptim)
antihistorik i shtjes. Pikpamje antihis~ torike.
ANTIIMPERIALfST,~E mb. Q sht kundr
imperializmit; q lufton imperializmin dhe imperia-listL
Lvizje (luft) antiimperialiste. Revolution antiimperialist. Forcat antiimperialiste.
ANTIK,~E mb. 1. Q i prket periudhs s Greqis dhe l
Roms s Vjetr. Bo la (shoqria) antike. Kultura
(filozofia, letrsia) antike. Arti (teatri) antik. Qytet antik.
Monedha antike.
2. Q i prket nj kohe t lasht, shum i vjetr. Qytet
antik. Kshtjell (ur) antike.
3. bised. Q sht i nj stili ose i nj mode t vjetr, i
vjetruar, i uditshm. Dollap antik.
ANTIKAPITALIST,~E mb. Q sht kundr kapitalizmit; q lufton kapitalizmin dhe kapitalistt. Lvizje
antikapitaliste. Masa (veprime) antik apita-liste. Me
karakter antikapitalist.
ANTIK,~A . sh. ~A, ~AT. 1. zakon. sh. bised. Sende ose
punime artistike t rralla, q mohen pr vjetrsi. Krkon
antika.
2. thjeshtligj., iron. Njeri me zakone e me sjellje t
veanta e pak t uditshme.
ANTIKISHTAR,~E mb. Q sht kundr kishs dhe q
lufton kundr saj. Lvizje (rrym) antikishtare.

ANTIKITET,~I m. 1. Periudha e bots s vjetr


skllavopronare greke e romake; kultura dhe trash-gimi i
ksaj bote; lashtsi. Antikiteti grek (romak). Shkrimtarl
(filozoft) e antikitetit. Heronjti t onti-kitetit.
2. sh. ~E, ~ET. Monumente dhe vepra arti, q kan
mbetur nga lashtsia; sende t vjetra e t rralla.
ANTIKLERIKAL,~E mb. Q sht kundr kle-rikalizmit
ose kundr ndrhyrjes s kishs e t klerit n jetn
politiko-shoqrore; q lufton kundr kleri-kalizmit c
klerit. Lvizje antiklerikale. Qindrim ami-klerikal.
ANTIKOLONIALIST,~E mb. Q sht kundr
kolonializmit; q lufton kundr. zgjedhs koloniale.
Lvizje (luft) antikolonialisu. Forcat antikoloniatiste.
ANTIKOLONIALIZM,~MI m. Kundrshtim i i
kolonializmit,
lufta
kundr
zgjedhs
koloniale.ANTIKOMBTAR,~E mb. Q sht kundr interesave kombtare, q sht kundr liris, pavarsis dhe
prparimit t kombit. Politik (veprimtari) antikotnbtare. Qndrim antikombtar.
ANTIKUAR,~I m. sh. ~, ~T. Mbledhs e shits
sendesh q mohen pr vjetrsin a pr vlern e tyre
historike; mbledhs e shits librash t vjetr e t rrall.
ANTIKUSHTETUES,~E mb. Q sht n kundrshtim
me kushtetutn, q shkel parimet e kushtetuts. Ligj
(veprim) antikushtetues. Mas antikushtetuese.
ANTILND,~A . fiz. Lnd e prbr nga anti-grimcat,
kundrlnd.
ANTILIGJOR,~E mb. shih KUNDRLIGJSHM (i),
~ME (e). Veprime antiligjore'.
ANTILOP,~A . sh. ~A, ~AT zoot. Gjitar riprtyps i
egr i vendeve t ngrohta t Azis e t Afriks, me pamje
e madhsi t ndryshme, q ka brir t gjat e Ikur me
qime t shkurtr, dhe q vrapon shum shpejt. Kope
antilopash. Lkur antilo-pe. Krcimi i antilops.
ANTIMALARlK,~E mb. shih KUNDRMALARIK, ~E. Barra antimalarike. Masa antimalarike.
ANTIMARKSIST,~E mb. Q sht kundr mark-sizmit;
q sht n kundrshtim me parimet e mark-sizmit.
Pikpamje (teori, vij) antimarksiste. Element (gi^up)
antimarksist.
ANTIMATERIE,~A.r;r. shih KUNDRLND,
.~A.. !
ANTIMILITARIST,~I m. sh. ~, ~T. Kun-drshtar i
militanzmit, pjesmarrs n lvizjen q lufton kundr
prgatitjes s luftrave imperialiste.
ANTIMILITARIST,~E mb. Q kundrshton militarizmin; q sht kundr prgatitjes s luftrave
imperialiste. Lvizje antimilitariste. Qndrim antimilitarist.
ANTIMILITARlZM,~MI m. Kundrshtimi i militarIzmit, qndrimi kundr prgatitjes s luftrave
imperialiste.
ANTlMON,~I m. kim. Metal i brisht me ngjyr si t
argjendit, q prdoret n teknik dhe n mje-ksi,
zakonisht he lidhje me mctale t tjera (simboli Sb).
ANTINEVRALGJlK,~E mb. farm. 1. Q vepron kundr
nevralgjis, q shrben pr mjekimin e nevral-gjis. Bar
antinevralgjik. Veprim antinevralgjik.
2. if em. ~, ~U m. sh. ~, ~T. Bar q prdoret !kundr
nevralgjis.
ANTINJERZOR,~E mb. Q sht kundr nje-riut dhe
shoqris njerzore; shum i egr, njerzor. Pikpamje
(qllime) antinjerzore. Veprime (metoda) antinjerzore.

ANTIPARTI mb. Q sht kundr ideve t partis dhe


parimeve t saj teorike e organizative, q del kundr vijs
S partis. Veprimtari (pane) antiparti. Qndrim
antiparti. Grup (element) antiparti.
ANTIPATI,~A . sh. ~, ~ T. Ndjenj mospl-qimi e
mbsdashjeje ndaj dikujt ose ndaj di 1 kaje, ndjenj q na
largon nga nj njeri a nga nj seiid, i cili nuk na plqen
ose nuk na trheq;
kund. simpati. Antipati e thell. Ndjenj antipatie. Me
ngjall antipati. Kam antipati. Fiton antipatin e dikujt.
Flet me antipati.
ANTIPATIK,~E mb. Q t ngjall antipati, q nuk t
plqen e nuk t trheq, i pakndshm; kund. sim-patik.
Njeri antipatik. Fytyr antipatike. Z antipatik.
ANTIPATRIOTlK,~E mb. Q sht e q vepron kundr
interesave t atdheut t vet; q sht n kundrshtim me
patriotizmin. Veprimtari
antipatriotike. Qndrim
antipatriotik.
ANTIPOPULLOR,~E mb. Q sht n kundrshtim me
interesat e popullit, q sht armik i masave t gjera
punonjse, q shkel t drejtat e popullit. Qeveri (parti)
antipopullore. Politik (frym) anti-popullore. Regjim
antipopullor.
ANTIPUNTOR,~E mb. Q sht n kundrshtim me
interesat e puntorve, q shkel t drejtat e puntorve.
Ligj antipuntor. Politik aniipuntore.
ANTIPUSHTET mb. Q drejtohet kundr pushtetit n
fuqi; q sht kundr pushtetit.. popullor. Veprim-tari
antipushtet. Pikpamje antipushtet.
ANTIQEVERITAR,~E mb. Q sht kundr qeveris, q
drejtohet kundr vendimeve e veprimeve t qeveris.
Demonstrate antiqeveritare.
ANTIREVIZIONIST,~E mb. Q sht kundr
revizionizmit, q lufton revizionizmin. Lufta antirevizianist. Forcat antirevizioniste.
ANTISEPTlK,~U m. sh. ~, ~T farm. Lnd kimike q
prdoret pr t pastruar plagt dhe pr t ndaluar
infektimin nga mikrobet. Prdor antiseptik.
ANTISEPTIK,~E mb. mjek. Q shrben pr pastrimin e
plagve dhe pr ndalimin e infektimit; q pengon
infektimin nga mikrobet e bakteret. Lnd (mjete)
antiseptik. Veti antiseptik.
ANTISIZMlK,~E mb. spec. Q u qndron l-kundjeve
nga trmetet. Ndrtime antisizmike. Brez antisizmik.
ANTISOCIALlST,~E mb. Q sht kundr parimeve t
socia,lizmit; q sht n kundrshtim me socializmin.
Veprimtari antisocialiste. Qndrime anti-socialiste.
ANTISPQRTIV,~E mb. Q sht n kundrshtirn me
sjelljen q duhet t ket nj sportist a nj dashamir i
sportit; q sht n kundrshtim me rregullat e me
qllimet e shndosha t sportit. Shfaqje antisportive.
ANTISHKENCOR,~E mb. Q bie n kundrshtim me
parimet e shkencs, q nuk prputhet me shken-cn dhe
me metodat e saj. Teori (pikpamje, metod)
antishkencore.
ANTISHOQROR,~E mb. Q sht n dm t shoqris;
q sht n kundrshtim me rregullat e jets shoqrore.
Vepr (shfaqje, sjellje) antishoqrore. Teori (pikpamje,
ide) antishoqrore.
ANTISHQIPTAR,~E mb. Q sht kundr Shqi-pris
dhe shqiptarve si komb, q sht n dm t Shqipris
dhe t shqiptarve. Politik antishqiptare. Tez (teori)
antishqiptare. Veprime antishqiptare.

ANTISHTETROR,~E mb. Q drejtohet kundr shtetit


n fuqi, q synon prmbysjen e.tij; qe dmtpn shtetin, qe
shkel rregullat dhe ligjet e tij. Politik (veprimtari)
antishtetrore. Organizat antishtetroteANTITEZ,~A .
sh. ~A, ~AT. 1. logj. Gjykim q i kundrvihet nj teze.
2. let. Vnia prball e prqasja e dy nocioneve,
mendimeve a flgurave t kundrta, q prdoret si mjet
stilistik pr t'i dhn shprehjes force e qartsi. Antitz e
fuqishme.
3. Dika e kundrt me dika tjetr ose q i kundrvihet
asaj; krejt e kundrta e dikaje a e dikujt. sht antiteza e
tij.
ANTITRUP,~I m. sh. ~A, ~AT mjek.\ shih
KUNDRTRUP, ~I.
ANTITUBERKULAR,~E mb. mjek. Q shrben pr t
luftuar tuberkulozin; q mjekon tuberkulozin. Dispanseri
antituberkular. Shrbimi antituberkular.
ANTITHRRMIJ,~A . sh. ~A, ~AT fiz. shih
KUNDRGRIMC, ~A.
ANTIZOGIST,~E mb. Awf.il. Q luftonte kundr regjimit
antipopullor t Ahmet Zogut, q drejtohej kundr regjimit
zogist. Lvizj (demonstrate) anti~ zogiste. Grup
antizogist.
1. si em. ~, ~I m. sh. ~, ~T. Kundrshtar i regjimit
antipopullor t Ahmet Zogut.
ANTOLOGJI,~A . sh. ~, ~T. Prmbledhje pjessh t
zgjedhura n proz ose n poezi nga autor t ndryshm;
prmbledhje pjessh muzikore t zgjedhura. Antologji e
letrsis shqiptare. Antologji e prozs (e poezis).
Antologji muzikore.
ANTONIM,~I m. sh. ~E, ~ET gjuh; Fjal q ka kuptim t
kundrt me at t nj fjale tjetr. Anto-nime t plota. ift
antonimesh.
ANTRACIT,~I m. mm. Qymyrguri i llojit m t mir, q
ka ngjyr t zez t ndritshme dhe q jep shum nxehtsi.
Shtres antraciti.
ANTRAKT,~I m. sh. ~E, ~ET teatn Pushim i shkurtr
ndermjet dy akteve ose ndrmjet dy pjesve t nj
shfaqjeje. Antrakti i shfaqjes.
ANTROPOID,~E mb. zool. 1. Q i ngjan njeriut nga
pamja e jashtme dhe nga ndrtimi i trupit (pr majmunt).
Majmunt antropoid.
2. si em. m. vet. sh. ~, ~T. Familje e majmu-nve, q i
ngjajn njeriut.
ANTROPOLOG,~U m. sh. ~, ~T. Specialist n fushn
e antropologjis.
ANTROPOLOGJI,~A. iShkenca q studion ve-orit
biologjike t njeriut si qenie e gjall e natyrs.
ANTROPOLOGJlK,~E mb. Q lidhet me antropologjin, i antropologjis; q ka t bj me vcorit
biologjike t njeriut si qenie e gjall e natyrs. Veori
antropologjike. Studim antropologjik. Muzeum antropologjik.
ANTROPOMORF,~E mb. Q ka formn ose pam-jen e
njeriut (zakonisht pr majmunt). Majmun an-Iropomorf.
ANTROPONlMj~I m. kryes. sh. ~E, ~ET gjuh-Emrat e
prvem t njerzve, q studiohen nga gju' hsia.
ANTROPONIMl,~A . gjuh. 1. prmb. Trsia e emrave
t prvem t njerzve n nj gjuh a te nj popull.
2. Deg e gjuhsis, q studion emrat c prvem t
njerzve. Antroponintia shqiptare.
ANUAR,~I m. sh. ~, ~T. shih VJETAR,~I. Anuar
statistikor. Anuar studimesh.

ANUAR (i,e) mb.,1 prkulur nga njra an, q ka shkuar


mnjan, i varur nga njra an; i pjerrt. ati e anuar.
Trung i anuar. Me kok t anuar.
ANULIM,~I m. sh. ~E, ~ET.' Veprimi sipas kuptimeve t
foljeve ANULOJ, ANULOHET. Anu~ limi i ligjit (i
vendimit, i zgjedhjeve). Anulimi i mble-dhjes (i ndeshjes).
ANULOHET. Ps. e ANULOJ. Anulohet vendiml
(urdhri). Anulohet shfaqja (ndeshja, mbledhja).
ANULOJ leal., ~OVA, ~UAR.;I heq fuqin nj6 ligji,
vendimi, urdhri etj., shfuqizoj; e kthej mbrapsht, e trheq,
nuk e lejoj t bhet. Anulon nj ligj (nj vendim). Anuloj
mbledhjen (ndeshjen, vizitn). Anu-hi nj marrveshje.
ANURIN,~A . zakon. sh. ~A, ~AT.! Rrip i ngusht toke
ans nj are ose cep i nj are. Korr anu-rinat.
ANURK,~A f. sh. ~A, ~AT. Lloj molle e kuqe, e mbl
dhe me lng, q piqet von dhe rron shum.
ANXHlK,~U m. sh. ~, ~T. 1. Torb e vogl prej
lkure, q zakonisht ngjishet pas brezit dhe q prdoret
nga barinjt pr t mbajtur buka etj.
2. Thes prej lkure.
ANJZ,~A. sh. ~A, ~AT krahin. ^Morr i vogl, ergjz.
AORT,~A . sh. ~A, ~AT anat. Arteria m e madhe, q
del nga barkushja e majt e zemrs dhe q ushqen me
gjak gjith trupin. Cjaku iaorts. Ngush-tim i aorts.
AP ka!., DHASH, DHN. shih JAP.
APANSZ ndajf. thjeshtligj. Papritmas, befas; pa qen i
prgatitur pr dika. Egjti apansz. Erdhi apansz.
APARAT,~I m. sh. ~E, ~ET. 1. Mjet, pajisje e prbr
prej pjessh t imta e t punuara me pr-pikri, q
prdoret pr matje, n laboratory, n mje-ksi, n
radioteknik e pr pun t tjera t ndryshme. Aparat
marrs (dhns). radio. Aparat mates (ftohs, lars).
Aparat jfotografik (kinematografik, tlefonik). Aparat
ndriimi (projektimi).
2. fiziol. Trsia e organeve, q kan lidhje ndrmjet tyre
dhe q s bashku kryejn nj funksion t caktuar t
organizmit. Aparati i tretjes (i fiymmarr-jes). Aparati i
t dgjuarit (i t parit, I t folurit).
3. Trsia e institucioneve ose e degve n Orga-nizimin
shtetror dhe politik t nj vendi, q i shr-bejn drejtimit
t veprimtaris ekonomike, politike etj.; punonjesit e
ktyre institucioneve ose degve. Aparati shtetror
(administrate). Aparati i partis (i Komitetit Qendror).
Punonjesit e aparatit. Thjesh-timi i aparatit. Thyerja e
aparatit t vjetr. Shkurtoi aparatin.
4. libr. Shnimet sqaruese e ndihmse, q plotsojn nj
vepr shkencore a letrare ose q lehtsojn pr-vetsimin
e nj teme msimore. Aparati shkencor (kritik,
bibliografik).
Aparati
pedagogjik
(metodik).APARATUR,~A sh. ~A, ~AT prmb.; Trsia e aparatve dhc e pajisjeve t ndryshme, q kryejn
nj pun s bashku ose q prdoren n nj laborator, n
nj repart prodhimi etj. Aparatur elek-Irike (kimike).
Ndreq aparaturn.
APARTAMENT,~I m. sh. ~E, ~ET. Pjes e nj ndrtese
banimi, q ka hyrje me vete dhfe q pr-bhet:nga nj ose
disa dhoma, nga kuzhina, banja etj.; hyrje. Apartamente
banimi. Apartament me tri dhoma. Banoj n apartament.
Marr (z) nj apartament.
APATI,~A . Gjendje plogshtie shpirtrore, kur njeriut
nuk i bn prshtypje asgj dhe prandaj nuk kundrvepron
ndaj ngacmimeve, pandjesi; mosko-karje e plot dhe
mosinteresim pr punrt e pr t tjerti limonti. Apati e

plot. Apati mendore (shpirtrore). Bie (zhytet) n apati.


Shkundem (dal) nga apatia.
APATIK,~E mb.iQ ka rn n apati, q nuk e shqetson
e nuk e trheq asgj, i plogt; q nuk u prgjigjet
ngacmimeve t jashtme, i mpit. Njeri apa-tik. Me
natyr apatike.
APEL,~I m. sh. ~E, ~ET. 1. Thirrje emr pr emer e
nxrtsve n shkoll, e ushtarve ose e njerzve n nj
mbledhje pr t par kush mungon. Apeli i mbrmjes. Bj
apelin. Mungon n apel. Rreshtohemi pr apel.
2. drejt., vjet. Ankimi kundr nj vendimi gjyqsor, n
baz t s drejts s t dnuarit pr t krkuar ri-shikimin
c vendimit nga nj gjykat m e lart. Gjy-kata e apel it.
Komisioni i apelit. Bj apel.
3. Thirrje q u bhet t tjerve pr t krkuar pr-krahjen
dhe ndihmn e tyre n nj shtje. U bj apel.
Nnshkruaj apelin.
APELIM,~I m. sh. ~E, ~ET drejt.I\. Veprimi sipas
kupfimeve t foljeve APELOJ, APELOHET. E dreta e
apelimit. Afati i apelimit. Shqyrtoi apelimin.
2. Dokumenti q prmban krkesn pr t rishi-kuar nj
vendim t dhn nga gjyqi.
APELOHET drejt. Ps. APELOJ. Vendimi mund t
apelohet.
APLOJ kal., ~OVA, ~UAR drejt. 1. vjet. I drejtohem nj
gjykate m t lart pr t rishikuar vendimin e dhn nga
nj gjykat m e ult. Apeloi vendimin.
2. I drejtohcm nj organi m t lart pr t rishikuar
vendimin e dhn nga nj organ me i ult.
APENDICIT,~I in. mjek.\ Mahisje e zgjatimit t vogl t
zorrs s -verbr dh e vct zorrs s verbr. Apendicit
akut (kronik). U operua nga apendiciti.
AP,~A m. sh. ~, ~T krahin. 1. Vllai i madh. 2. Emr
q prdorin fmijt pr baban.
APLLADHE,~JA sh. ~E, ~ET krahin. V,ni. e nder,
zakortisht prej bakri, q prdoret si tabaka ose pr t
nxjerr ushqimc t thata. Hedh n aplladhe. N.xjerr
(sjell) n aplladlie.
APO lidh. 1. Prdoret n fjaltt pyetse pr t kundrva dy f Jali ose dy pjes tfjalis, q ^rjashtojn a
zvendsojn njra-tjctrn nga kuptimi dhe kur duhet
zgjedhur vetm nj prcj tyre. Po apo jo ? Sot apo nesr ?
Dgjoye apo jo?
2. Prdoret n fillim t nj fjalie pyetse pr t
shprchur dyshim; ndoshta, mos. Pse nuk erdhi? Apo nuk
ka mbaruar pun?
3. Prdoret pr t lidhur dy fjali, kur moskryerja e
veprimit t fjalis s par do t sjell patjetr kryerjen e
veprimit n fjalin e dyt pyetse; ndryshe, pr-ndryshe,
n rast t kundrt. Do t vish, apo t nisemi pa ty?
4. bised. Ose, a. Mir apo keq. N ara apo uzina.
5. shih A ii 3. Kndonte apo s'kndonte.
6. prd. pj. Prdoret n fillim t nj fjalie me ka-llzues
mohues pr ta rrzuar mohimin dhe pr t prforcuar
pohimin. Apo nuk ishte trim! Apo nuk jan t mbla! Apo
nuk fliste!
7. prd. pj. Prdoret s bashku me pjeszn jo pr t
prforcuar nj pohim a nj mohim. Kndon bukur, apo
jo? Nuk vlen fare, apo jo!
APOGJE,~U m. 1. astr. Pika m e largt nga Toka n
orbitn e Hncs ose t nj sateliti artificial; kund. perigje.
2. fig. libr. Shkalla m e lart, lulzimi me i madh, kulmi.
Arrin apogjeun. sht n apogje.

APOKALIPS,~I m. fet. Fundi, mbarimi i bots sipas


paragjykimeve t fesfr s krishter. Dita e apo-kalipsit.
APOKALIPTIK,~E mb. r.]Q ka t bj me apokalipsin, q paralajmron e paraqet fundin e bots si
prfytyrohet n paragjykimet e fes s krishter; libr. q
dukct si nj apokalips. Pamje apokaliptike.
APOLITIK,~E mb.Q qndron men jan nga jeta politike
e shoqrore, q i shmanget pjesmarrjes n veprimtarin
politike; q fsheh nj ideologji a qn-drim politik t
caktuar, duke u hequr si asnjans, sikur qndron larg
politiks. Njeri apolitik. Qndrim apolitik.
APOLITIZM,~MI m.Shmangie nga jeta politike e
shoqrore; qndrimi men jan nga politika sa pr sy e
faqe, pr t fshehur pikpamjet e veprimet e veta; fshehja
e nj idcologjie a e nj qndrimi t caktuar, duke u hequr
sikur qndron jasht politiks. Apo-litizmi borgjez. Bie n
apolitizm.
APOLOGJET,~I m. sh. ~, ~T UbrjAi q i bn apologji
dikujt a dikaje, ai q mbron e Iavdron me do mnyr
dike ose dika. Apologjett e kapitaliz-mit(efes).
APOLOGJl,~A . sh. ~, ~T libr.; Mbrojtja e dikujt a c
dikaje me fjal ose me shkrim, duke e lavdruar a duke e
prligjur; prpjekja pr ta mbrojtur e prligjur dika t
gabuar e t padrejt. Apologji e hapur. I bn apologjin.
APOSTAFAT ndajf. bised. Erikas, nergut. Erdhi (unis)
apostafat pr t.
APOSTOLIK,~E mb. fet., edhe iron. i. Papnor. Delegat
apostolik.
2. Q ka t bj me apostujt, i apostujve; q ka vetit a
tiparet e nj apostulli. Fjal apostolike. Butsi apostolike.
APOSTROF,~I m. sh. ~A, ~AT gjuh. henjd si presje, e
cila vihet sipr rreshtit n vend t~nj za-horcje a t nj
rro'cjeje q ka rn dhe pas pjeszs mohuese s. V
apostrofin. Shkruhet me apostrof.
APOSTROF,~A . sh. ~A, ~AT let. Figure q ndrtohct
duke ndcrprerc papritur ligjrimin dhduke iu drejtuar me
thirrje nj njeriu ose nj sendi t personifikuar. Bri nj
apostrof.
APOSTROFIM,~I i m. sh. ~E, ~ET let. Ve-primi sipas
kuptimit ti foljes APOSTROFOJ i.
APOSTROFIM,~I n m. gjuh. Veprimi sipas kuptimit t
foljes APOSTROFOJ 11.
APOSTROFOJ i kal., ~OVA, ~UAR let. I drejtohem me
nj apostrof, i bj thirrje.
APOSTROFOJ a kal, ~OVA, ~UAR gjuh. VI apostrof,.
prdor apostrofin pr t zvendsuar nj zanore a nj
rrokje q bie.
APOSTULL,~LLI m. sh. ~J, ~JT. 1. fet. Secili nga
dymbdhjet nxnsit e Krishtit, q predikuan dogmat e
tij sipas mitologjis s krishter; libr fetar, ku tregohet
veprimtaria e tyre. Veprat e apostujve.
1. fig. libr. Mbrojts dhe prhaps i zjarrt i nj ideje, i
nj doktrine etj. Apostull i liris (i s vrtets). Apostull i
ides kombtare.
APOTEOZ,~A . sh. ~A, ~AT. 1. hist. Rit n Greqin dhe
n Romn e vjetr, m t cilin nderonin si perndi nj
hero, nj perandor etj.
2. fig. libr. Lavdrimi i nj njeriu, i nj ngjarjeje etj. n
mnyr t ngritur e madhshtore. Apoteoz poetike
(optimiste).
APROVIM,~I m. sh. ~E, ~ET. shih MIRATIM, ~I.
Aprovimi i planit (i vendimit). Krkoj aprovimin, Jap

(man, shpreh) aprovimin. Gjen aprovim. Paraqit pr


aprovim. Me aprovimin e...
APROVOHET ps. shih MIRATOHET. U aprovua nj
rezolut (nj telegram).
APROVOJ kal, ~OVA, ~UAR. shih MIRATOJ. Aprovoi
nj vendim (nj ligj). Aprovoi projektin (sta-tutin,
rregulloren...). Aprovoi raportin (tezat...). Aprovoi
njzri. Aprovoj me kok.
AQ. I. ndajf. 1. N nj shkall, mas a sasi t atilie, sa
sht prmendur m par ose prmendet n fjalin tjetr;
prdoret me kt kuptim si fjal e bashklidhur n fjalin
kryesore (n fjalin e varur i prgjigjet fjala sa). Edhe nj
here aq me i madh se ky.
2. N nj shkall t lart ose n nj mas a sasi t atill t
madhe, me shum nga 'mendonim ose prisnim, shum;
prdoret me kt kuptim si fjal e bashklidhur n fjalin
kryesore (n fjalin e varur i prgjigjet fjala sa). Aq mir
(keq). Aq afr (larg). Aq shpejt (von). Aq bukur. Aq i
thjesht. Jo dhe aq. S'sht edhe aq.
3. Prdoret me shkalln krahasore t ndajfoljevt e t
mbiemrave me kuptim prforcues; me kt kuptim
prdoret edhe si fjal e bashklidhur n fjalin kryesore
(n fjalin e varur i prgjigjet fjala sa). Aq me tepr (me
shum). Aq me mir (me keq). Aq me pak (me fort). Aq
me i leht (me i vshtir).
4. Prdoret n njrn nga fjalit e bashkrenditura
kundrshtore, zakonisht me mohim, pr t treguar se
shkalla e veprimit q mohohet sht m e ult sesa ajo e
veprimit q pohohet. Jo aq pr ty.
5. M jaft, jo shum. Aq, jo me tepr. Aq, me mjafton.
6. N nj shkall a mas t vogl, t kufizuar n krahasim
me at q duhet, jo me shum; pak. Aq di. Aq kupton. Aq
mendon. Aq ia pret. Aq dome. Aq priste. Aq kishte hall.
II. pakuf. 1. Prdoret prone nj emri me kuptimin
shum ose pr t treguar nj sasi t njohur q m par
(kur sendet q shnohen nga emri jan larg nesh n
hapsir e n koh). Aq e aq njerz. Aq ara e li-vadhe.
Me aq kujdes.
2. Prdoret pran nj emri me kuptimin pak pr t
treguar nj sasi a mas m t vogl nga ajo q duket a q
pritet. Aq shpirt ka. Aq fuqi pati. Aq z kishte. Aq gj e di.
III. pj. Prdoret n fund t fjalive pr t prmbyllur
mendimin ose pr t treguar mbarimin e dikaje, me
kuptimin jo me shum, s'ka 'krkohet me tepr, Duk
shkon me tutje. Buzqeshi dhe aq. Nj dit e aq.
Aq sa a) prdoret si tog lidhzor pr t lidhur dy fjali me
marrdhnie shkak-rrjedhim; b) pcr-doret si tog lidhzor
pr t lidhur fjalin e varur, q tregon nj sasi, mas,
shkall etj. Aq e kaq n nj sasi ose mas t caktuar, t
njohur. Aq me tepr (q, se...) prdoret si tog lidhzor me
kuptimin sidomos sepse, pr me tepr. Aq me shum
shih te SHUM. Jo yetm aq fj. ndrm. prdoret pr t
treguar se prve atyre q u prmendn ka edhe t t jera,
se ajo q u tha duhet shtuar e plotsuar. Aq m bn! nuk
aj kokn, nuk
pyes. Aq (kaq) dua! kt pres, kjo me duhej pr t
vepruar pastaj si di vet. Aq qe! ajo u desh, vetm ajo
sikur pritej. Aq (kaq) e pati! zakon. iron, mori fund. U be
edhe (nj here) aq (kaq) shih te KAQ.
AR,11 m. 1. kim. Metal i rrall e i muar, me ngjyr t
verdh, q sht i but e punohet mir dhe q prdoret pr
t br sende zbukurimi, monedha etj. ose si mas e
vlerave; flori (simboli Au). Ar i pastr (i kulluar). Shufr

ari. Monedh art. Medalje (unaz, kup... ) ari. Fill ari.


Minier ari. Ngjyr ari. I lar me ar.
2. Fill i praruar, q prdoret pr qndisje; bised. veshje e
qndisur me kt fill. Jelek ari. Qndis me ar. I veshur n
ar.
3. prd. mb. N ngjyr t verdh t ndritshme, i art.
Flok ari. Ngjyej n ar.
it Ari i bardh pambuku. Ari i gjelbr drurt c pyllit si
lnd e vlefshme pr ndrtim e pr orendi. Ari i zi nafta
ose qymyrguri. Fjal ari fjal t vrteta e me vler, fjal
me vend; fjal e urt. I ra ari n ujc u ze-mrua, i mbeti
hatri.
AR,~I ii m. sh. ~, ~T. Njsi matjeje e si-prfaqes s
toks, e barabart me 100 metra katror (shkurt. a). Nj
ar tok.
ARAB,~I m. sh. ~, ~T. Pjestar i nj grupi t madh
popullsish, q banojn n disa vende t Azis s Afrme
dhe t Afriks s Veriut, banor vends ose ai q e ka
prejardhjen nga kto vende.
ARAB,E mb. Q lidhet me vendet e banuara prej
arabve ose me arabt, q sht karakteristik pr kto
vende ose pr arabt; q sht krijuar nga arabt. Popujt
arab. Vendet arabe. Gjuha arabe. Al-fabeti arab. Valle
(kng) arabe. Kultura (letrsia) arabe. Kale arab nj
nga racat m t mira t kuajve t shales, kale trupvogl, i
bukur dhe i shpejt.
Shifrat arabe shenjat e sotme t num-rave (1, 2, 3...), t
ndryshme nga shifrat romake.
ARABA,~JA. sh. ~, ~T vjet. Karroc e hapur, zakonisht
me katr rrota, e trhequr prej kuajsh. Arabaja e druve.
Kuajt e arabas. Mbante me araba.
ARABAXHI,~U m. sh. ~NJ, ~NJT vjet. Ai q punonte
me araba, qerrexhi.ARABE ndajf. bised. 1. Arabisht, n
gjuhn arabe. Flas arabe.
1. fig. N mnyr t pakuptueshme, t ngatrruar; pr s
mbrapshti. Shkruan (flet) arabe. I bin punt arabe.
ARABfK,~E mb. Q fca t bj me Arabin, q 1 prket
Arabis, i Arabis. Gadishulli Arabik. Deti Arablk.
Gjuht arabike grup gjuhsh nga familja e gjuhve
semitike, ku bn pjes edhe arabishtja.
Gome arabike lloj rrshire q ngrin shpejt, e cila nxirret
nga disa akacie dhe prdoret si ngjits n industrin
telcstile, n shtypshkronja etj.
ARABISHT ndajf. N gjuho arabe. Shkruaj (flas)
arabisht. Prklhen arabisht.
ARABlSHTE,~JA . Gjuh semitike e grupit jugor, q
flitet n disa yende t Azis s Afrme dhe t Afriks s
Veriut, gjuha arabe. Msoi arabishten.
ARADHE,~JA . sh. ~E, ~ET. 1. hist. Repart partizan me i
madh se batalioni gjat Lufts Na-cionallirimtare; njsi e
madhe ushtarake. Aradhe partizane. Komandant i
aradhes.
2. fig. lart. Armat; radht e para, pararoj.
ARALLK,~KU m. sh. ~QE, ~QET vjet. 1. Vend i
zbrazt, hapsir e lire mid is dy sendeve, lar-gsi; plas.
Arallqet e gurve. L arallk. Ka arallk.
2. Mesore a rrugin ndrmjet dhomave n sht-pit e tipit
t vjetr. Shtroi arallkun me qilim.
3. Hajat, treme. Arallku i ports.
4. Koh e lire; nge; pushim. S'kam (s'gjej) arallk. Nuk i
l arallk. S'bn arallk nuk pushon. I jap arallk.
L arallk I shteg, l vend.

ARA-MARA ndajf. Rrmuj, shkel e shko; pa rregull e


pa lidhje. Flet ara-mara. Shkojn punt ara-mara.
ARANAT,~A. sh. ~A, ~AT. Pije freskuese e prgatitur
me Ing portokalli, sheqer dhe uj; nj shishe a nj got
me kt pije. Aranat eftoht. Shishe aranat.
Punishtja e aranatave. Pi nj aranat.
ARAP,~I m. sh. ~, ~T. 1. bised. Zezak; njeri me lkur
shum t zeshkt.
2. Figure e prrallave shqiptare e ballkanike, q
prfytyrohet si nj zezak trupmadh, i fuqishm e i
frikshm. Arap i zi. Arapi i detit.
3. Emr pr kafsh shtpiake me qime ose me lesh t zi
(kale, qen, ka, dash etj.).
4. Lloj fiku kokrrvogl me lkur t zez.
5. zool. Fulterz.
6. prd. ndajf. Prdoret pr t treguar shkalln e lart t
ngjyrs s zez. Arap i zi u be.
k II be lesh (flok) arapi shih te LESH, ~I.
ARAPASH,~I m. gjell. Qull i trash me miell misri, lloj
mmlige q n disa krahina gatuhet edhe me zorr e
mli bagtish t imta ose me lakra t egra, t grira
holl. Arapash me miell misri. Arapash me zorr qengji.
it I sht br goja pr arapash i kan rn dhmb
edhmball.
ARAPASHK,~A. sh. ~A, ~AT. Lloj mollsh
t mbla e me er t mir, q e kan cipn me cirka t
kuqe e q rrojn shum.
ARAPE,~JA . sh. ~E, ~ET bised. Fem. e ARAP,~I,,3.
ARAPESH,~A . sh. ~A, ~AT bised. Zezake; grua ose
vajz me lkur shum t zeshkt. Nxihet si arapesh.
ARAPLI,~U m. bot., krahin. Gjethe delli, dejz. Flet
arapliu.
ARAQE,~JA . sh. ~E, ~ET krahin. I. Nyj e nj filli, q
sht lidhur si lak pr t'u zgjidhur leht, vjeg.
2. prd. ndajf. Si vjeg, q t muad t zgjidhet leht. E
lidh araqe.
ARAR,~I m. sh. ~, ~T. Ai q punon arn, bujk.
ARAS ndajf. N ara, jasht n fush, npr ara, arave.
Dal aras.
ARASHK,~A . sh. ~A, ~AT bot., krahin. Panxhar;
rrep. Arashka sheqeri. Arashk e egr.
ARATIM,~I m. vjet. Veprimi sipas kuptimeve t foljeve
ARATOJ, ARATOHET. Aratimi i arleve.
ARATOHET vjet. Pis. e ARATOJ.
ARATOJ kal., ~OVA, ~CAR vjet. Lvroj; kultivoj.
Aratoi token. Aratoi bimn. Aratoi gjuhn.
ARAZI ndajf. Luaj arazi; luaj duke caktuar nj cope vend
si are t mbjell, t ciln e man njri, ndrsa t tjert
prpiqen t hyjn n t.
ARBR,~RI I m. sh. ~R, ~RIT. 1. hist. Emr
prmbledhs pr shqiptart n mesjet; arbresh, shqiptar.
Lufta e arbrit. Pushka e arbrit. Krert e arbrit.
2. krahin. Shqiptar, pr ta dalluar nga t ardhurii ose t
huajt.
3. krahin. Banor i nj pjese t Labris s Vlors.
ARBR,~RI H m. sh. ~R, ~RIT krahin. 1. Fush, rrafsh
i hapt (n krahasim me malsin). Mai e arbr malsort
dhe fusharakt, gjith populli. Bie n arbr zbres n
fush.
2. zakon. sh. Banort e fushave bregdetare t ven-dit tone
(n krahasim me banort e krahinave malore).

ARBR,~E mb.hiit., poet. Q u prket shqipta-rve t


mesjets, i arbrve; shqiptar, arbror. Fjal arbre. Toka
arbre.
ARBRESH,~I i m. sh. ~, ~T. 1. Emr q prdoret sot
pr shqiptart e Italis s Jugut, t Gre-qis dhe t
Dalmacis, t shprngulur nga Shqipria n mesjet.
Arbresht e Italis. Arbresht e Greqis.
2. vjet. Shqiptar i kohs s mesjets, arbr.
3. krahin. Banor i nj pjese t Labris s Vlors, arbr.
ARBRESH,~I ii m. zakon. sh. ~, ~T. Banort e
fushave bregdetare t vendit tone (n krahasim me
banort e krahinave malore), arbr.
ARBRESH,~E mb. 1. Q banohet nga arbresht e
shprngulur prej Shqiprie n mesjet; q ka t bj me
arbresht, q sht krijuar nga arbresht ose q sht
veti e arbreshve; i arbreshve. Krahinl arbreshe.
Fshat arbresh. Grua arbreshe. Letrsia
(poezia) arbreshe. T folmet arbreshe. Kostum arbrsh. Shkrimtar (poet) arbresh. Ngulimet arbreshe.
2. vjet. Shqiptar.
3. krahin. Q ka t bj me nj pjes t Labris s
Vlors, i arbreshve t Labris. Gra arbreshe.
ARBRISHT ndajf. 1. N t folmen e shqiptarve t
Italis s Jugut ose t Greqis, n t folmen e
arbreshve. Flet arbrisht.
2. krahin. Sipas zakonit t nj pjese t banorve t
Labris s Vlors, ashtu si jetojn e veprojn arb-resht
e Labris.
ARBRISHTE,~JA . E folmja e ngulimeve shqiptare n
Itali ose n Greqi, e folmja e arbreshve. Arbrishtja e
shqiptarve t Italis.
ARBROR,~I m. sh. ~, ~T poet. Shqiptar.
ARBROR,~E mb. poet. Shqiptar. Toka arbrore. Trualli
arbror. Gjak arbror. Besa arbrore. Shqiponja
arbrore.
ARBITR,~RI m. sh. ~RA, ~RAT. 1. Njeri i caktuar ose i
zgjedhur nga palt kundr-shtare si i paanshm, t cilir i
jepet fuqi e plot q t zgjidh nj shtje, nj
mosmarrveshje etj., duke dhn pr t mendimin
prfundimtar. N rolin e arbitrit. Caktoj nj arbiter. E v
arbiter. Spranon arbiter.
2. sport. Gjyqtar loje. Arbiter kryesor (ansor). Arbiter
futbolli.
ARBITRAR,~E mb. 1. Q caktohet rastsisht, jo sipas nj
rregulli t paravendosur; q mbshtetet n nj zgjidhje t
fardoshme sipas dshirs, pa e arsyetuar. Zgjedhje
arbitrt,re. Shenj arbitrare. Vler arbitrare. mat.
2. Q vepron e punon me kok t vet, pa prfillur ligjet e
rregullat; q bhet sipas mendjes a tekave t dikujt, pa
pyetur pr t tjert. Veprim (akt, vendim) arbitrar.
Ndrhyrje (shkelje) arbitrare. N mnyr arbitrare.
ARBITRARISHT ndajf. Me kok t vet, pa prfillur
ligjet e rregullat, pa pyetur pr t tjert; sipas dshirs s
vet, n mnyr arbitrare. Vepron (vendos) arbitrarisht.
Ndrhyn (cakton) arbitrarisht.
ARBITRARITET,~I m. sh. ~E, ~ET libr. Zgjidhje e
shtjeve pa prfillur ligjet e rregullat, pa pyetur t tjert;
veprim q kryen dikush me kok t vet; t qent arbitrar.
Arbitraritet burokratik. Arbitraritti i regjimve
antipopullore. Arbitraritti i kapitalistve.
ARBITRARIZM,~MI m. sh. ~MA, ~MAT libr. shih
ARBITRARITET,~I.

ARBITRAZH,~I m. 1. Zgjidhje e mosmarrvesh-jeve me


karakter ekonomik, financiar etj. ndrmjet palve t
ndryshme me an t njkomisioni arbitrash; arbitrim.
Komisioni i arbitrazhit. Me rrug arbitrazhi.
2. Organ i posam, i prbr nga arbitrat, q me-rret me
zgjidhjen e mosmarrveshjeve kontraktore me karakter
ekonomik, financiar etj. ndrmjet palve t ndryshme.
Arbitrazhi i lart i shtetit. Vendim i arbitrazhit. E hedh n
arbitrazh.
ARBITRIM,~I m. sh. ~E, ~ET. Veprimi sipas kuptimeve
t foljeve ARBITROJ, ARBITROHET.
Arbitrimi i ndeshjes. Kulla e arbitrimit.
ARBITROHET. Ps. e ARBITROJ. Arbitrohet ndeshja.
ARBITROJ kal., ~OVA, ~UAR. 1. libr Shqyr-toj dhe
zgjidh nj shtje a nj mosmarrveshje midis palve,
duke qen arbiter; ndrmjetsoj si arbiter. Arbitroi nj
shtje.
2. sport. Ndjek ecurin e nj loje a t nj ndesh-, jeje,
duke u kujdcsur q a jo t zhvillohet sipas rre-gullave;
gjykoj nj loj a nj ndeshje. Arbitroj ndesh jen (lojn).
ARBITROR,~E mb. drejt. Q prbhet nga ar-bitra; i
arbitrave. Komision arbitror. Gjykim (vendim) arbitror.
Me rrug arbitrore.
ARARE,~JA . sh. ~E, ~ET krahin. Grope e vogl. Bie
n arare.
ARDIAN,~I m. kryes. sh. ~, ~T hist. Pje-star i njrit
nga fiset kryesore ilire, q banonte n trojet midis Liqenit
t Shkodrs dhe Dalmacis. Shteti iardianve.
ARDIAN,~E mb. hist. Q Iidhet me ardiant, i ardianve;
q sht krijuar nga ardiant. Fis ardian. Shteti ardian.
ARDHAOIK,~U m. sh. ~, ~T. shih AR-DHS,~IL
ARDHANG kal., ~A, ~UR. E bj t fitoj njo-msi e
gjallri; e gjallroj, i jap fuqi, e kndell (pr bimt e
qeniet e gjalla). ardhangu lulet.
ARDHANGEM vetv. Fitoj njomsi e gjallri,
gjallrohem, marr fuqi, kndellem; ngjallem, mbushem,
bhem i forte e i ngjeshur. U ardhangn bimt. U
ardhang kafsha.
ARDHANGSI,~A . T qent i ardhangt.
ARDHANGT (i,e) mb. Q sht plot njomsi e gjallri;
i mbushur e i ngjeshur, i kndellt. Bredh i ardhangt.
Gjethe (kokrra) t ardhangta. Faqe t ardhangta.
ARDHANGIE,~A . 1. Njomshti; t qent i freskt,
njomsi.
2. spec. Gjendje e fryr e qelizave dhe e indeve tfi
organizmave t gjalla. N gjendje ardhangieje.
ARDHM (i), ~ME (e) mb. shih ARDHSHM(i),
~ME(e). N ditt e ardhme.
Koha e ardhme gjuh. koh e foljes, q tregon se veprimi
ose gjendja e shprehur prej saj pritet t ndodh a t vij
pas astit t Iigjrimit.
ARDHS,~I m. sh. ~, ~IT. 1. Ai q ka ardhur nga nj
vend tjetr dhe sht ngulur n nj vend t ri, banor i
ardhur (n krahasim me vendsit); kund. anas.
2. Fmij i nj gruaje t ve a t ndar, q kjo e merr me
vete kur martohet prsri.
ARDHS,~E mb. Q ka ardhur nga nj vend tjetr dhe
sht ngulur n nj vend t ri, i ardhur (n krahasim me
vendsin); kund. anas. Banor ardhs. Shlpi (familje)
ardhse.
ARDHJE,~A. sh. ~E, ~ET. 1. Veprimi sipas kuptimeve t
foljes VIJ. Ardhja e papritur (e shpejt). Ardhja e ujit (e
drits). Ardhja e miqve. Ardhja e bru-mit (e toks).

Ardhja n fuqi. Me ardhjen e tij. Vajtje e ardhje. Njoftoj


(lajmroj) ardhjen.
2. vjet. shih ARDHUR, ~A (e)i.
ARDHME,~JA (e). 1. Koha q pritet t vij, periudha pas
s tashmes, pas t sotmes, e nesrmja.N t ardhmen. N
nj l ardhnte t afrt. Detyra pr t ardhmen. E sotmja
dhe e ardhmja. Parashikon t ardhmen.
2. Kushtet, rrethanat e jets n kohn q do t vij;
ngjarjet q priten, ajo q do t ndodh. E ardhnte e
lumtur (e rtdritur, e shklqyer). E ardhme e sigurt (e
dyshimt). E ardhmja e fshatit. E ardhmja e vendit (e
popullit). Ndrtojm t ardhmen. Punoj pr t ardhmen.
Siguroj t ardhmen.
3. Gjendje m e mir, mbrothsi e prparim n pun dhe
n jet n kohn q do t \ij; dika m e mir pr kohn
q do t vij. E ardhme premtuese. Njri me (pa) t
ardhme. Ka t ardhme.
4. gjuh. Koha e ardhme. E ardhme e tashme. E ardhme e
prparshme. E ardhme e prbr (e thjesht).
ARDHMNl,~A . poet, shih ARDHME,~JA
(e) l.2.3- Ardhmni e lumtur. ndrrat e ardhmnis. End
ardhmnin. 1 kndon ardhmnis.
ARDHSHM (i), ~ME (e) mb. 1. Q vijon me-njher
pas s tashmes; q do t vij a do t ndodh pas s
tashmes, q pritet pas s sotmes. Koha e ardhsh-me.
Pesvjeari i ardhshm. Vitin e ardhshm. N javn e
ardhshm. N mbledhjen e ardhshme. N numrin e
ardhshm t gazets.
2. Q do t jet a q do t bhet i till n kohn q vjen, i
nesrm. Msues i ardhshm. Bashkshortt e ardhshm.
3. krahin. shih ARDHUR (i,e) 5,6. Njeri i ardhshm. I
ardhshm me kdo. Me trup t ardhshm.
Koha e ardhshme gjuh. shih tek ARDHM (I), ~ME(e).
ARDHSHME,~JA (e) . shih ARDHME,~JA (e). Njerzit
e s ardhshmes. N t ardhshmen.
ARDHSHMRI,~A . libr. Gjendja dhe ngjarjet e kohs s
ardhshme, e ardhmja. Ardhshmri e target.
ARDHUR. pies, e VIJ.
ARDHUR,~A (e) . sh. ~A, ~AT (t). 1. kryes. sh.fin. Para
ose vlera materiale, q marrin organet e institucionet
shtetrore,
ndrmarrjet, kooperativat, organizatat
shoqrore etj. nga veprimtaria ekonomike, nga antart e
tyre etj.; para ose vlera materiale, q niarrin njerzit e
veant nga puna e tyre ose nga burime t tjera. T
ardhurat vjetore. T ardhurat reale (mesatare). T
ardhurat kombtare. T ardhurat e fshatarsis (e
kooperativs). T ardhurat e familjs. T ardhura n t
holla (n natyr). T ardhura nga toka. Burim t
ardhurash. Ndarja ( shprndarja) e t ardhu-rave. Merr
t ardhura.
2. shih ARDHJE,~Ai.
ARDHUR,~I (i) m. ih. ~, ~IT (t). Ai q ka ardhur nga
nj vend tjetr; ardhs.
ARDHUR,~IT (t) as. Veprimi sipas kuptimeve t foljes
VIJ. N t ardhur e sipr. sht n t ardhur.
ARDHUR (i,e) mb. 1. Q ka ardhur nga nj vend tjetr,
ardhs; kund. anas, rrnjs. Popullsi e ardhur.
2. Q sht sjell nga jasht, i jashtm (pr mallrat). Mall
(stof) i ardhur.
3. top., gjeol. Q sht forrnuar a zhvilluar n nj Vend
tjetr nga ai ku gjendet me pas; q ka ardhur nga nj vend
tjetr. Bim e ardhur. Shkmb i ardhur. Shtres e ardhur.

4. Q sht ngritur e fryr nga tharmi (pr bukn); q ka


ardhur n gjendjen e duhur pr ta punuar ose pr ta
prdorur (pr token, plehun). Brume i ardhur. Buk e
ardhur. Tok e ardhur. Pleh i ardhur.
5. fig. bised. I zhvilluar mir nga trupi, me shtat t
hedhur, i bshm. Me shtat t ardhur.
6. fig. bised. Q afrohet me njerzit, i shoqrueshm e i
njerzishm; q t fiton zemrn me fjal t matura e t
mbla", i mir. Djal (burr) i ardhur. Vajz e ardhur. Me
fjal t ardhura.
AREND,~A . ek. Shfrytzimi i prkohshm i nj toke,
q i jepet me qira dikujt sipas nj marr-veshjeje; pagesa
pr kt shfrytzim, qiraja e toks (n vendet ku sundon
prona private e toks). Arnd e gjat (e shkurtr). Afati i
arends. Jep (mrr) n arend. Paguan arendn.
AREN,~A . sh. ~A, ~AT. 1. Shesh i rrumbu-llakt i
shtruar but n mes t nj cirku, stadiumi a amfiteatri, ku
zhvillohen lojna ose ndeshje, jepen shfa-qje akrobatike
etj. Arena e cirkut (e amfiteatrit). Gu-ximtart n aren.
Doln n aren.
2. fig. Fusha ku zhvillohet nj prleshje, nj luftim etj.;
lm veprimtarie ku ndeshen pale a rryma t kundrta;
sken, shesh. Arena politik (parlamentare). Arena
ndrkombtare (botrore). Aren lufte (bete-jash). N
arenn historis. Doli n arnn e...
AR,~A . sh. ~A, ~AT. Tok q lrohet e mbillet, tok
buke. Are e mbjell (e korrur). Aral e kooperativs. Are
me grur (me miser). Bimt (kul-turat) e crave. Brigadat
e arave. Miu i arave. zool. Lroj (ujit) arn. Punon n
are.
Flet n are e n vresht net n tym, kot, kuturu. I tregon
(i rrfen) babait arat iron, shih te BABA, ~I. E bn are e
hamull i prhap fj'alt n t katr ant, sht llafazan i
madh. E hante grurin q n are shih te GRUR, ~I. Kam
ujin n are shih tek UJ, ~I. Bjer shi n arn time thuhet
pr njerz q shohin vetm interesin e tyre t ngusht, q
mendojn vetm pr vete. Kur s'ke ara n mal, pse bn
dava me akejt? ;. u. mos u ngatrro n nj pun q nuk
t prket.
ARBRS,~I m.sh. ~, ~IT bised. Ai q hap toka t reja.
ARZ,~A f.sh. ~A, ~AT. 1. zool. Kandrr e vogl sa
bleta, po me trup m t holl, me ngjyr t verdh e me
vija t zeza, me thumb helmues; grerz. Fole (rdhe)
arzash. Buk arzash fole grerzash si hoje blete.
2. fig. Njeri i lig, q u bie me qafS t tjerve e u bn t
kqija.
Fole arzash (grerzash) keq. shih te GRERZ,
ARGALISEM vetv., ~A (u), ~UR bised. Qesh e Iuaj,
dfrehem i shkujdesur; ngacmohem o zba-vitem me dike.
Argaliset tr gaz. Argaliset me vajzat.
ARGAN, I m. sh. ~, ~T bot. Bim kaubore me dru
t prdredhur si t dllinjs, me gjethe hesh-tore, shum
t vogla e t shpeshta, me lule ngjyr-vjollc, q prdoret
pr t ngjyer rroba.
ARGANIST,~I m. sh. ~, ~T. Puntori i arganos.
ARGANO,~JA . sh. ~, ~T tek. Lloj ikriku, i prbr nga
nj cilindr q rrotullohet e mbledh nj
litar, i cili shrben pr ti ngritur a pr t trhequr pesha t
rnda. Argano elektrike. Argano ngritse (trheqse).
Puntori i arganos. Ngre me argano.
ARGAS kal., ~A, ~UR. shih REGJ. Argas l-kurn.
Argas domatet. Argas irupin. E argasi me dru.

ARGASEM vetv. shih REGJEM. lu argas lkura, lu


argasn duart.
ARGASJE,~A . shih REGJJE,~A. Argasja
e lkurve.
ARGASUR (i,e) mb. shih REGJUR (i,e). Lkur e
argasur. Duar l argasura. Njeri i argasur.
ARGAT,~I m. sh. ~, ~T. 1. Puntor krahu n bujqsi,
q punon me mditje te nj ifligar a pro-nar tokash (n
vendet ku sundon prona private e toks). Punonte argat.
Merrnin argat. Pasurohen me djersn e argatve.
1. vjet. Bujk q vinte t ndihmonte nj bujlc tjetr pa
shprblim. E ndihmonin argatt. U shpuri buk argatve.
3. vjet. Mas toke sa mund t punonte nj njeri brenda nj
dite, afrsisht nj e treta e dynymit. Mbolli dy argat.
ARGATRl,~A . hist. 1. prmb. Trsia e argatve,
argatt; shtresa e argatve.
2. Puna e argatit, pun me mditje n bujqsi; t qent
argat, gjendja e argatit.
ARGATl,~A . hist, shih ARGATRl,~A.
ARGLLK,~U m. etncgr., vjet. T hollat q i jepte
dhndri familjes s nuses para martess pr t prgatitur
pajn e saj. Paguan argllkun. Priste (caktonte)
argllkun.
ARGTIM,~l m. sh. ~E, ~ET. 1. Veprimi sipas
kuptimeve t foljeve ARGTOJ, ARGTOHEM.
Argtimi i fmijve. Mbrmje argtimi. Qendr arg-timi.
2. Gjithka q bhet pr t'u argtuar, ajo q na argton;
dfrim, qejf. E kalonte kohn me argtime.
ARGTOHEM vetv. E kaloj kohn n mnyr t
kndshme. merrem me dika t gzueshme e dfryese;
knaqem me dika, dfrej. Argtohen fmijt. Meson dhe
arglohet.
ARGTOJ kal., ~OVA, ~UAR. 1. E bj t kaloj kohn n mriyr t kndshme, e bj t dfrej me
dika t gzueshme, zbavit. E argtoj me muzik.
2. E ledhatoj, prkdhel. Argton fmijn.
3. jokal. shih ARGTOHEM.
ARGTUES,~E mb. Q t bn t dfresh, q t knaq e
t zbavit, dfryes. Shfaqje (loj) argtuese. Liber (film)
argtues. Ngjarje argtuese.
ARGON,~I m. kim. Element kimik, gaz i plogt, i rrall,
pa ngjyr e pa er, q gjendet n ajrin e atmosfers dhe q
prdoret zakonisht pr mbushjcn e llambave elektrike
(simboli A). Llamba me argon.
ARGOSHEM veiv., ~A (u), ~UR. Me mbushet trupi me
purra t vogla e t kuqe nga vapa osc nga ndonj
smundje.
ARGOSH,~T m. vet. sh. Purra t vogla q i dalin
njeriut n trup nga vapa ose nga ndonj smundje.
Mbushet me argosh.
ARGSH,~I m. sh. ~E, ~ET. Trine prej thuprash e
mbshtetur mbi rrshiqa t fryr, q shrben pr t kaluar
lumin. Bj nj argsh. Kaloi lumin me argsh.
ARGULL,~LLI m. sh. ~J, ~JT. Morr i vo-gl, ergjz.
ARGUMENT,~I m. sh. ~E, ~ET. I. Arsyetim q prdoret
pr t vrtetuar ose pr t kundrshtuar nj mendim;
prove q sillet pr t mbrojtur ose pr l hedhur posht
dika. Argument binds (i forte). Ar-gumente shkencore.
Krkoj (sjell) argumenle. Flas me argumente. E mbroj
(eprovoj, e vrtetoj) me argumente.
2. let. Paraqitje e prmbledhur e prmbajtjes s nj vepre
letrare.

ARGUMENTIM,~I m. sh. ~E, ~ET. 1. Veprimi sipas


kuptimeve
t
foljeve
ARGUMIiNTOJ,
ARGUMENTOHET. Argumemim i thell (shkencor).
Metoda e argumentimit.
1. Trsia e argumenteve q sillen pr t vrtetuar, pr t
mbrojtur ose pr t hedhur posht dika. Ar-gumentim i
dobt (i pamjaftueshm).
ARGUMENTOHET. Ps. e ARGUMENTOJ. sht
argumentuar mir.
ARGUMENTOJ kal., ~-OVA, ~UAR. Paraqit argumente
pr nj shtje, vrtetoj me argumente, sjell prova.
Argumentoj nj tez. Argumentoj teori-kisht. Argumentoj
me fakte. Argumentoj n mnyr bindse.
ARGUMENTUAR (i,e) mb. Q sht i bazuar ne prova,
q sht i mbshtetur n argumente. Mendim (prfundim)
i argumentuar. Tez e argumentuar. Kr-kesa t
argumentuara.
ARGJEND,~I m. 1. kim. Metal i rrall e i muar, me
ngjyr t bardh t shklqyer, q punohet leht dhe q
prdoret pr t br sende zbukurimi, monedha, en etj.
(simboli Ag). Argjend i paster. Kupc (luge) ar-gjendi.
Monedh argjendi. Medalje argjendi. Fill argjendi.
Punime argjendi. I lore me argjend. Ngjyr argjendi.
2. Fill i lar me kt metal, q prdoret pr qndisje.
Qndis me argjend.
3. zakon. sh. ~E, ~ET. shih ARGJENDURINA, ~T.
4. prd. mb. N ngjyr t bardh t shklqyer, i argjendt.
t Bar argjendi bot. kputje. Lule argjendi bot. shih te
LtlLE,~JA.
ARGJENDAR,~I m.sh. ~, ~T. Ai q punon argjendin e
arin, ai q bn punime argjendi e ari. Argjendart
shqiptar.
ARGJENDARl,~A . 1. Mjeshtria e argjendarit, punimi i
sendeve dhe i stolive prej ari e argjendi. Punime
argjendarie.
2. Punishtja ku bhen sende prej ari e argjendi; vendi i
puns s argjendarit; dyqan ku shiten stoli c sende t
punuara me ar e argjend.
3. prmb. Sende e stoli prej argjendi, argjendurina.
ARGJENDDASHS,~I m. sh. ~, ~IT vjet. Ai q lakmon
paran, arin e argjendin; dorshtrnguar.
ARGJENDlM,~I m. Veprimi sipas kuptimeve t foljeve
ARGJENDOJ, ARGJENDOHET.ARGJENDOHET vetv.
1. Merr shklqim e zbar-dhon, ndrit Si argjend; zbardhet.
argjendohen flokt. 2. Ps. e ARGJENDOJ i,2.
ARGJENDOJ kal., ~OVA, ~UAR. 1. Laj dika me
argjend, veshmenje cip atgjendi. Argjendoj lugt.
2. vet. veta III. I jep ngjyr argjendi, zbardh.
3. jokal. Shklqen si argjend.
ARGJENDOR,~E mb. poet. I argjendt; n ngjyr
argjendi. Ngjyr argjendore. Drit (bardhsi) argjendore.
Shklqim argjendor.
ARGJENDPUNUES,~I m. sh. ~. ~IT. shih
ARGJENDAR,~I.
ARGJENDT (i,e) mb. 1. Q sht br prej argjendi; i
lar me argjend. Unaz (kup) e argjendt. Sende (stoli)
t argjendta. Medalje e argjendt.
2. Q ka ngjyrn e argjendit, q shklqen si argjendi.
Drit e argjendt. Flok t argjendt.
4- Dasma e argjendt libr. njzetepesvjetori i mar-tess
s nj ifti.

ARGJENDUAR (i,e) mb. 1. I lar me argjend. 2. Q ka


marr ngjyrn e shklqimin e argjendit. Drit e
argjenduar. Flok t argjenduar.
ARGJENDURINA,~T . vet. sh. Sende e stoli prej
argjendi.
ARGJENTlNAS,~I m. sh. ~, ~IT. Banor ven-ds i
Argjentins ose ai q e ka prejardhjen nga Ar-gjentina.
ARGJENTTNAS,~E mb. Q lidhet me Argjentinn ose
ine argjentinasit, q sht karakteristik pr Argjentinn
ose pr argjentinasit, i Argjentins ose i argjentinasve; q
sht krijuar nga argjentinasit. Populli argjentinas.
Ekonomia argjentinase. Bregdeti argjentinas. Skuadra
argjentinase.
ARGJlL,~A . sh. ~A, ~AT. shih DELTIN, ~A. Argjile
e bardh (e kuqe). Vendburim argjile. Nxjerrja e argjils.
Kolos me kmb argjile mosprf. shih te KOLOSi
ARGJILOR,~E mb. shih DELTINOR,~E. Tok (shtres)
argjilore.
ARGJINATUR,~A . sh. ~A, ~AT ndrt. Ledh i madh
prej dheu t ngjeshur, q ngrihet si prit ans lumenjve
pr t ndaluar vrshimin e ujrave, pend pr mbrojtjen
nga prmbytjet. Argjinatur mbrdjtse. Ngre (ndrtoj) nj
argjinatur. Can argji-naturn.
ARGJIPESHKV,~VI m. sh. ~VlJ, ~VIJT
fet., vjet. Titull fetar n kishn katolike, grade m e Iart
se peshkopi; ai q mban kt titull, kryetar i nj
arkidioqeze (n vendet ku vepron kisha katolike; n t
kaluarn edhe n Shqipri).
ARGJIPESHKVI,~A . sh. ~, ~T fet., vjet. Selia e
argjipeshkvit; rrethi i veprimit, juridiksioni i tij.
ARl,~U m. sh. ~NJ, ~NJT. 1. zool. Kafsh e egr
gjitare, mishngrnse, me trup t madh e t rnd, t
mbuluar me qime t ashpra, me ngjyr t murrme a t
bardh. Ariu i murrm. Ariu i bardh. Ari pylli. Arinjt e
cirkut. Lkur ariu. Putr ariu. Ecii si ari ecn rnd.
Punon si ari punon fort.
2. fig. bised. Njeri i rnd e i ngatht, por i forte, njeri i
pagdhendur, q sillet n mnyr t vrazhd.
S'ngopet ariu me miza fj. u. a) nukmjafton fare, sht
shum pak pr t ngrn; b) nuk kryhet nj pun e madhe
me gjra t vogla. Nuk trembet ariu (arusha) me shosh
fj. u. shih te SHOSH, ~A.
ARIAN,~I m. kryes. sh. ~, ~T. 1. hist. Emr i
prbashkt pr popujt e lasht, q flisnin n gjuht
indoevropiane.
2. Emrtim pa asnj baz shkencore, q disa teori-cien
racist e prdorin pr nj t ashtuquajtur tip t pastr e m
t lart t races s bardh.
ARIAN,~E mb. hist. Q u prket arianve, i ari-anve.
Grupi arian. Gjuht ariane. Tipare ariane.
ARIK,~A. sh. ~A, ~AT. Pule q pjell vez q n motin
e pare. Vez arike.
ARIE,~A . sh. ~E, ~ET muz. Pjes lirike pr nj z, q
shoqrohet me nj vegl ose me orkestr (zakonisht pjes
e nj opere ose operete). Arie nga opera. Kendo} nj arie.
ARISTOKRACl,~A . 1. Shtresa m5 e lart e feu-dalve,
shtresa e flsnikve t nj vendi; pjesa m e privilegjuar e
klass sunduese n shoqrin shfryt-zuese. Aristokracia
e lart. Aristokrada feudale. Aris-tokracia fisnore.
2. Pjes e Vogl e nj klase oseenj grupi shoqror, q ka
disa privilegje dhe nj Vend t veant. Aristokracia
financiare. Aristokracia puntore pjesa e bor-gjezuar e
klass puntore.

3. hist. Forme qeverisjeje, n t ciln pushtetin e ka nj


grup i vogl fisniksh me tituj t trashgueshm.
ARISTOKRAT,~I m. sh. ~, ~T. 1. Pjestar i shtress s
fisnikve, ai q bn pjes n aristokracin e vendit.
Shtresa e aristokratve. Qndrim prej aris-tokrati. keq.
qndrim prbuzs ndaj masave punonjse.
2. Njeri i shtress s privilegjuar t nj klase ose t nj
grupi shoqror.
ARISTOKRAT,~E mb. shih ARISTOKRATIK,~E.
Familje aristokrate. Grua aristokrate.
ARISTOKRATIK,~E mb. 1. Q ka t bj me
aristokracin, q i prket aristokracis, i aristokracis.
Shoqri aristokratike. Qarqet aristokratike. Familje
aristokratike.
2. Q sht karakteristik pr aristokratin, i str-holluar; q
mbahet pt i zgjedhur, q hiqet si aristo-krat. Sjellje
aristokratike.
3. Q qeveriset nga aristokracia fisnore,,q lidhet me
sundimin e aristokracis fisnore. Republik aristokratike.
ARlSHT,~A . sh. ~A, ~AT. 1. Are e lnS dy-tre vjet pa u
punuar pas korrjes; are e vogl. Arisht misri.
2. Vend me ara.
ARITMETIK,~E mb. Q ka t bj me aritmetikn, i
aritmetiks; q sht sipas rregullave t aritmetiks.
Veprimet aritmetike. Shprehje ar it me tike. Mesatarja
aritmetike.
ARITMETlK,~A . 1. Pjes e matematiks, q studion
vetit e thjeshta t numrave dhe veprimet me ta.
Aritmetika racionale. Katr veprimet e aritmetiks.
Rregullat e aritmetiks. Msuesi i aritmetiks. Libri i
aritmetiks. Detyra aritmetike. Fletore aritmetike. 2.
L'nd msimore q jep njohurit e ksaj shken-ce n
shkoll; bised. teksti q prmban kto njo-huri. Libri i
aritmetiks. Msuesi i aritmetiks.
ARITMETIKISHT ndajf. Sipas rregullave t aritmetiks; n mnyr aritmetike, me numra. Zgjidh
aritmetikisht. Vrtetoj (provoj) aritmetikisht.
ARITMETIKOR,~E mb. shih ARITMETIK,~E.
Vshtrime (veprime) aritmetikore.
ARITMI,~A . 1. mjek. Shpejtimi ose ngadalcsi-mi i
rrahjeve t zemrs, rregullim i rrahjeve t zemrs. Vuan
nga aritmia.
2. muz. rregullim i ritmit n nj pjes muzikore a
koreografike.
ARITMIK,~E mb. 1. mjek. Q e ka ritmin t rre-gulluar.
q nuk punon me ritmin e zakonshm. Puls aritmik.
Rrahje aritmike.
2. muz., let. Q e ka t rregullt ritmin; q i mungon ritmi.
Muzik aritmike. Varg aritmik.
ARlTH,~I m. sh. ~, ~T bo'., krahin. Kputje, bargjan.
ARtTHE,~JA . sh. ~E, ~ET bot., krahin. Urithe.
ARlTHI ndajf. Mbi dy kmbt e prapme si ariu, duke e
mbajtur trupin drejt (zakonisht pr kafsht); prpjet.
Ngrihet (qndron) arithi.
ARIXHESHK ,~A . sh. ~A, ~AT. Fem. e ARIXHI,~U.
ARIXHl,~U m. sh. ~NJ, -~NJT. Cigan en-dacak.
adrat e arlxhinjve.
ARIXHOFK,~A . sh. ~A, ~AT. shih ARIXHESHK,~A.
ARKA,~JA. sh. ~, ~T. Pjesa metalike e sharrs q
prdoret pr t prer trupa. ndrroj arkan.
ARKAlK,~E mb. Q i prket nj kohe t lasht, q sht
shum i vjetr, i lasht; q ka dale nga pr-dorimi, i

vjetruar. Periudha arkaike. Gjuh arkaike. Fjal


(shprehje) arkaike. Fry me arkaike. Stil arkaik.
ARKAP,~A. sh. ~, ~T krahin. Der e vogl. zakonisht
n murin e kopshtit prapa shtpis, q shrben pr t'u
lidhur me fqinjt; derik. el arka-pin. Iku arkapi me
arkapi.
ARKAPUNUES,~I m. sh. ~, ~IT vjet. Zdrukth-tar q
bnte arka pr nuse.
ARKAS ndajf. N trajt t arks, si ark. v arkas.
ARKEBUZ,~I m. sh. ~A, ~AT hist. Pushk e vjetr me
fitil, q mbushej nga gryka.
ARKEOLOG,~U m. sh. ~, ~T. Specialist q merret me
grmime dhe studime arkeologjike. Arkeologt shqiptar.
Grupi i arkeologve.
ARKEOLOGE,~IA
sh. ~E, ~ET. Fem. e
ARKEOLOG,~U. Arkeologt e reja shqiptar. Grmimet e arkeologes.
ARKEOLOGJI,~A . Shkenc historike, q stu-dion
kulturn dhe jetn e popujve n koht e lashta, duke u
mbshtetur n monumentet e sendet q kan mbetur prej
tyre nn tok e q zbulohen me an t
grmimeve.
Arkeologjia
shqiptar.
Qendra
e
arkeologjis.
ARKEOLOGJlK,~E mb. Q lidhet me arkeolo-gjin, q i
prket arkeologjis, i arkeologjis; q mbsh-tetet n t
dhnat e arkeologjis. Muzeumi arkologjik. Grmime
(zbulime) arkeologjike. Krkime (studime) arkeologjike.
Gjetje arkeologjike. Monuments arkeologjike.
ARK',~A. sh. ~A, ~AT. 1. Kuti e madhe ka-trkndshe,
e br zakonisht me drrasa, q shrben pr t ruajtur e
pr t mbartur sende e mallra. Ark druri (drrase,
hekuri). Arkat e bukve. Arka birre (qumshti). Arka
municioni. Arka e ndihms s shpejt. Kapaku i arks.
elsi i arks. Hap (mbyllj arkn. Shtie (fur) n arka.
2. etnogr. Orendi katrkndshe prej drrase, me kapak
dhe me dry, zakonisht e zbukuruar, q shr-bente pr l
mbajtur rroba dhe pajn e nuses. Arka e pajes (e
rrobave). Arka e nuses. Rrobat e arks. Mban n fund t
arks.
3. Kasafort. Put (v) parat n ark. Mbyll arkn.
4. Zyr a vend i posam, ku bhen pagesat dhe veprime
t tjera m t holla. Arka e banks. Arka e mapos (e
ndrmarrjes... ). Npunsja e arks. Paguan n ark.
Derdh parat n ark.
5. fin. Fondet n t holla q ka si gjendje nj shtet, nj
ndrmarrje, kooperativ, institucion etj. Arka e shtetit.
Libri i arks. Gjendje arke. Mbaj arkn. Mbyll arkn
llogarit hyrjet e daljet n t holla pr t par gjendjen e
fondeve.
6. fin. Institucion shtetror, ku depozitohen t holla t
kursyera nga punonjsit, t cilat kta mund t'i trheqin
kur t duan. Arka e kursimit. Arka e kur~ simeve dhe e
sigurimeve shtetrore. Deg (agjenci) e arks. Derdh t
holla n arkn e kursimit.
1. bised. Arkivol. Arka e t vdekurit. T vna n ark!
mallk. vdeksh!
k Ark e dry t lidhur si mishi me thoin njri me tjetrin,
t pandar njri nga tjetri. Fundi i arks shih te FUND,~I.
sht ark e mbyllur dikush shih te MBYLLUR (i, e). E
ka gojn ark nuk nxjerr fjal nga goja, i ruan mir t
fshehtat.
ARKRKUES,~I m. sh. ~, ~IT. Ai q merret me
krkimin dhe nxjerrjen e arit pr t'u pasuruar.

ARKTAR,~I m. sh. ~, ~T. Npuns i ngar-kuar t


mbaj arkn e nj ndrmarrjeje, kooperative ose
institucioni dhe t kryej veprimet m t holla; npuns i
arks. Arktar i banks (i ndrmarrjes, i kinemas).
ARKTARE,~JA . sh. ~E, ~ET. Fem. e ARKTAR,~I.
ARKTIM,~I m. sh. ~E, ~ET fin. Veprimi sipas
kuptimeve t foljeve ARKTOJ, ARKTOHET.
Arktimi i t hollave (i t ardhurave). Dftes arktimi.
Shuma e arktimeve.
ARKTOHET fin. Ps. e ARKTOJ.
ARKTOJ kal., ~OVA, ~UARm. Marr t holla e i derdh
n ark, fut t holla n fondin e arks. Arkloj t holla I.
ARKTUES,~E mb. fin. Q kryen veprime arktimi, q
ka pr detyr t arktoj t hollat. Zyr arktuese.
Npunsi arktues.ARKZ,~A . sh. ~A, ~AT. Ark e
vogl, q pfdoret pr t mbajtut sende t muara ose
gjra t vogla. Arkza e stolive. Arkz hiri. Ruaj (mbyll)
n arkz.
ARKI- fjalform. libr. 1. Pjes e par e fjalve t prbfa, q tregojn shkalln dhe titullin m t lart se i nj
tjetr n hierarkin feudale dhe fetare, me kuptimin
krye-; p.sh. arkiduk, arkimandrit etj.
2. Parashtes e fjalve t prejardhura, q tregojn cilsi
n shkalln m t lart, me kuptimin keqsues s(r-;
p.sh. arkioportunist, arkishovinist, arkirevi-zionist etj.
ARKIDIOQEZ,~A . sh. ~A, ~AT fet. Rreth i veprimit
kishtar, juridiksion kishtar me i madh se dioqeza, q sht
nn drejtimin e nj arkipeshkopi (n vendet ku vepron
kisha katolike; n t kaluarn edhe n Shqipri).
ARKIMANDRIT,~I m. sh. ~, ~T fet. Titulli me i lart
pr murgjit dhe kryetart e manastireve; titull me i ult se
i dhespotit pr priftin q nuk martohet e q sht murg
(n vendet ku vepron kisha ortodokse; n f kaluarn
edhe n Shqipri).
ARKIPELAG,~U m. sh. ~, ~T gjeogr. Grup ishujsh q
ndodhen njri prane tjetrit n det dhe formojn nj
bashksi toksore. Ishujt e arkipe-lagut.
ARKITEKT,~I m. sh. ~, ~T. 1. Specialist n
arkitektur; inxhinier q bn projektet e ndrti-meve dhe
ndjek zbatimin e tyre. Inxhinier arkitekt. Projekti i
arkitekt it.
2. fig. Ai q bn planin, prcakton detyrat themelore dhe
tregon rrugt pr arritjen e nj qllimi. Arkitekt i
revolucionit (i socializing).
ARKITEKTE,~JA. sh. ~E, ~ET. Fem. e AR-KITEKT,~I.
ARKITEKTONIK,~E mb. 1. arkit. Q ka t bj me
arkitektonikn; q u prgjigjet krkesave t arkitek:toniks. Ndrtim arkitektonik. Krkesat arkitektonike.
Nga ana arkitektonike.
2. shih ARKITEKTURAL,~E. Ansambl arkitektonik.
Monumente arkitektonike. Arti arkitektonik. Zgjidhja
arkitektonike.
ARKITEKTONIK,~A f. 1. arkit. Mnyra e ndrtimit t
nj vepre, n t ciln pjest prbrse jan t lidhura mir
e bukur njra me tjetrn n nj t tr.
2. art. Mnyra e ndrtimit t nj vepre letrare a muzikore,
n t ciln elementet prbrse jan n pr-pjestime t
drejta dhe t lidhura mir ndrmjet tyre. Arkitektonika e
veprs (e pjess).
ARKITEKTURAL,~E mb. Q ka t bj me arkitekturn, q i prket arkitekturs, i arkitekturs; q
sht br sipas krkesave t arkitekturs. Vepr

arkitekturale. Ansambl arkitektural. Zgjidhje e mir


arkitekturale. Me vler arkitekturale.
ARKITEKTUR,~A . 1. Arti i projektimit, i vendosjes
dhe i zbukurimit t ndrtesave ose t ve-prave t tjera.
Vepr arkitektur. Dega e arkitekturs. Mrret me
arkitektur...
2. Mnyra e vendosjes, e ndrtimit dhe e zbukurimit t
ndrtesave n pjesn e jashtme. Arkitektur e thjesht.
Arkitektura e qytetit.
3. Stil i veant n vendosjen, ndrtimin dhe zbukurimin e ndrtesave e t veprave t tjera. Arkitektura
romake (greke, gotike). Arkitektura e sotme. 4. shih
ARKITEKTONIK,~A.
ARKITRA,~U m. sh. ~R, ~RT ndrt. Kryetra. Arkitra
guri (betoni). Arkitrar pr dyer e dritare.
ARKIV,~I m. sh. ~A, ~AT. 1. Institucion q merret me
grumbullimin, ruajtjen, sistemimin dhe pjesrisht edhe
me botimin e dokumenteve e t dor-shkrimeve me vler
historike; ndrtesa e ktij insti-tucioni. Arkiv historik
(qendror). Arkivi i shtetit. Punonjsit e arkivit. Fondet
(materialet) e arkivit. Nxjerr nga arkivi.
2. Zyr ku ruhen aktet dhe shkresat enjinstitu-cioni, t
nj ndrmarrjeje etj. Arkivi i ministris (i ndrmarrjes).
Fut (vj n arkiv.
3. Trsia e dokumenteve, e akteve etj., q lidhen me
veprimtarin e nj institucioni, t nj organizate ose t nj
njeriu dhe q ruhen si materiale me vler. Arkivi i nj
shkrimtari.
E l (e fut) n arkiv libr. e l n harres, nuk
merret me me t.
ARKIVAL,~E mb. shih ARKIVOR,~E. Dokumente arkivale. Fonde (materiale, burime) arkivale.
Krkime arkivale.
ARKIVIM,~I m. zyrt. Veprimi sipas kuptimeve t foljeve
ARKIVOJ, ARKIVOHET. Arkivimi i dokumenteve. pr
qllime arkivimi.
ARKIVIST,~I m. sh. ~, ~T. Punonjs q merret me
grumbullimin, ruajtjen dhe prpunimin e materialeve n
nj arkiv. Arkivisti i komitetit.
ARKIVlSTE,~JA . sh. ~E, ~ET. Fem. e ARKIVIST,~I.
ARKIVOHET zyrtJPs, e ARKIVOJ. Arkivohet nj
dokument (nj shkrse). Arkivohet nj shtje.
ARKIVOJ kal., ~OVA, ~UAR zyrt. V, fut n arkiv
(akte, dokumente etj.), e kaloj n arkiv. Arkivoj
dokumentet (shkresat). Arkivoj nj shtje.
ARKIVOL,~I m. sh. ~E, ~ET. Arka ku futin t vdekurin
pr ta varrosur; qivur. I bn arkivolin. Mbuloi arkivolin
me flamur.
ARKIVOLPUNUES,~I m. sh. ~, ~IT. Ai q
bn arkivole.
ARKIVOR,~E mb. Q ka t bj me arkivin, i arkivit; q
ruhet n arkiv. Dokumente (materiale) arkivore. Burim
arkivor. Fondi arkivor.
ARKOND,~I m. sh. ~, ~T hist. 1. Titull i lart i
magjistratve, q qeyerisnin qytetet-shtete n Greqin e
lasht.
2. Titull n hierarkin feudale, q e mbante nj pronar i
pasur nga paria e vendit. Arkondt feudale. Sillet si
arkond,sillet rnd e me Tnosprfillje ndaj t tjerve,
mbahef m t madh.
ARKONDESH,~A . sh. ~A ~AT hist. E shoqja e
arkondit.

ARKONDI,~A. sh. ~, ~T hist. Krahin q sundohej dhe


qeverisej nga.nj arkond; pronat, zo-trimet e arkondit.
ARKTIK,~E mb. gjeogr. Q ka t bj me zonn rreth
Polit t Veriut, q lidhet me Arktikun. Rrethi Polar
Arktik. Oqeani Arktik. Zona arktike.ARMA,~I m. sh.
~A, ~AT. 1. etnogr. Cope prej cohe e qndisur me
mndafsh ose me ar, q qepej para dimiteye t grave a
para benevrekve t burrave pr zbukurim.
2. vjet. Nj Uoj cohe e trash, q prdorej pr ve-shje t
siprme, pr perde etj. Perde prej armai.
ARMATES,~A . sh. ~A, ~AT min. Veshje e faqeve t
brendshme t galerive n miniera, e br me shtylla druri
ose betoni, q shrben pr t ndaluar shembjet; armature.
Armates druri (guri). Armates e prhershme (e
prkohshme). Armates me shtylla. 1 v armatesn.
ARMAT,~A i . sh. ~A, ~AT. 1. usht. Njsi e madhe
ushtarake, e prbr nga dy a me shum trup-armata dhe
e pajisur pr veprime luftarake strate-gjike. Armat
tankesh. Komandant armate.
2. fig. Mas e madhe njerzish, q punojn s ba-shku n
nj lm ose pr nj qllim t vetm; ushtri. Armat e
fuqishme. Armata e puntorve t pararojs. Armata e
arsimtarve (e mjekve).
3. fig. Sasi e madhe, grumbull i madh mjetesh tek-nike.
Armat traktorsh (buldozerlsh).
ARMAT,~A n f.sh. ~A, ~AT. Zinxhir ari q e varnin
grate n qaf si stoli, varse grash. Var armatn.
ARMATIM,~I m. sh. ~E, ~ET. 1. vet. nj. Pa-jisja me
arm, annatosje; kund. armatim. Armatimi i ushtris.
1. usht. Trsia e armve, e mjeteve dhe e pajisjcve
ushtarake, q prdoren pr t luftuar; armt. Armatim i
rnd (i leht). Depoja e armatimtve. Tekniku i armatimit. Gara e armatimeve.
3. min. Vendosja e armatess, ngritja e nj armates n
galeri. Armatimi i miniers (i galerive).
ARMATOR,~I i m. sh. ~, ~T del. Pronar ose
qiramarrs anijesh, i cili i pajis dhe i prdor ato pr tregti.
Armatori t anijs.
ARMATOR,~I n m. sh. ~, ~T min. shift
ARMATUES,~I.
ARMATOS kal., ~A, ~UR. 1. Pajis me arm, i jap arm;
kund. carmatos. Armatos nj ushtar. Ar-matos ushtrini
(etin). Armatos poputtin (ettdin).
2. mht. Mbush nj arm dhe e ngreh pr qitje; kund.
armatos. Armatos mitrahzin. Armatos shulin.
3. Pajis me mjete, me vegla etj. pr nj pun t caktuar.
Armatos nj anije. Armatos me kazma e me lopata.
4. fig. Pajis me njohuri, me dije etj. pr nj ve-primtari t
caktuar; e bj t aft pr t punuar a ve-pruar n nj fush
t caktuar. E armatos me teorin revolucionare. E
armatos meshkencn e prparuar.
5. min. Veh me armates, i v armates. Armatos
galerin.
ARMATOSEM vetv. 1. Pajisem me arm, marr armt,
ngjesh armt; kund. armatosem. Armatosem mir
(rnd). Armatoset deri n dhmb.
2. Pajisem me mjete, me vegla etj. pr nj pun t
caktuar. Armatosem me ftner (me pishtar).
3. fig. Pajisem me njohuri, me dije etj. pr nj veprimtari
t caktuar; prgatitera pr t punuar e vepruar n nj
fush t caktuar. Armatosem me dije.
Armatosem me teorin revolucionare. Armatosem pr
jetn.

4. Ps. e ARMATOS.
ARMATOSJE,~A . Veprimi sipas kuptimeve t foljeve
ARMATOS, ARMATOSEM. Armatosja
e popullsis.
ARMATOSUR (i,e) mb. 1. Q sht i pajisur me arm, q
ka arm; kund. i armatosor. Ushtar iarma-tosur. Report
(njsit) i armatosur. Populli i armatosur.
2. Q bhet me arm n dor, q shoqrohet me veprime
luftarake. Kryengritje e armatosur. Luft (t-vizje) e
armatosur. Agresion i armatosur. Ndrhyrje e armatosur.
3. fig. Q sht i pajisur me njohurit e nevojshme pr nj
veprimtari t caktuar; q sht i prgatitur pr t punuar e
vepruar n nj fush t caktuar. armatosur ideologjikisht
(politikisht).
it I armatosur gjer (deri) n dhmb shih te DHMB, ~L
Anjansl e armatosur mosndrhyrje n nj luft, qndrim
mnjan duke qen i gat-shm pr luft. Forcat e
Armatosura t Republiks Popullore Socialiste t
Shqipris shih te FORC, ~A.
ARMATt)ES,~I m. sh. ~, ~IT. Punonjs mi-niere q
merret me punimet e armatimit. Armatues mirmbajtjtje.
ARMATR,~A . sh. ~A, ~AT. 1. ndrt. Forme prej
drrasash t mbrthyera ose prej metali, q shrben pr t
derdhur shtylla, trar etj. prej betoni ose pr t mbajtur a
pr t prforcuar nj pjes t nj vepre q ndrtohet.
Armature mbajtse. Armature druri (hekuri). Armatura e
urs. Ngre armaturn. Heq (prish) armaturn.
2. Shufra ose pjes metalike t lidhura si skekt ndrmjet
tyre, q vihen si prforcim brenda shtyuave, trarve,
soletave etj. t derdhura me beton. Armatura e shtylls (
digs).
3. mim. shih ARMATES,~A. Armatura e ga-leris.
4. tek. Pajisje, vegla dhe pjes t vogla t maki-nave e t
aparateve, q shrbeja pr t punuar mir kto.
Armatura e automjetit. Armatura e anijes.
5. Rreth, skelet ose korniz (pr syza, pasqyra etj.); leuti
(pr radio etj.). Armatura e syzeve.
6. Raft ku vihen t mbshtetura me kmb armt,
armmbajtse; raft pr veglat e puns. Armatura e
pushkve. Armatura e veglave. L n armature. Man nga
armatura.
7. hist. Pajisja luftarake e nj ushtari n koht e vjetra e
n mesjet. Armature e leht (e rnd). Armatura e
lufttarit. Heq (v) armatwn.
9. muz. Trsia e diezve dhe e bemoleve, q vihen pas
elsit pr t shauar shkalln e nj pjese.
ARMBAJTS,~E mb. gjeoL Q prmban ar, q sht i
pasur me ar. Rr armbajtse. Shkmbinj ar-mbajts.
ARM,~JA sh. ~, ~T. 1. Lakr e vn tur-shi; turshi.
Lakr arme. Kadt me arme. Ling armeje.
2. krahln. Kos ose qumsht me krip, q ruhet ni kacek
pr dimr. Dy kacek me arm.
ARMEGANE,~T . eL sh. etnogr., vjet. Dhurat (zakoatsht
mblsir^, pem etj.) q t shpihej nusesbashk me rrobat
nga ana e dhndrit nj dit para martess. Dita e
armeganeve.
ARMEN,~I m. sh. ~, ~T. Banor vends i Armenis ose
ai q e ka prejardhjen nga Armenia.
ARMEN,~E mb. Q lidhet me Armenin ose me arment,
q sht karakteristik pr Armenin ose pr arment, i
Armenis ose i armenve; q sht kri-juar nga arment.
Populli armen. Kufijt armen. Gjuha armene. Kultura
armene.

ARMENISHT ndajf. N gjuhn armene. Flas armenisht.


ARMENISHTE,~JA . Gjuh indoevropiane, q flitt n
Armeni, gjuha armene.
ARM,~A . sh. ~, ~T. 1. Mjet lufre q shrben pr t
sulmuar a pr t'u mbrojtur; mjet q prdoret pr t
goditur, pr t vrar a pr t dmtuar njerz e kafsh.
Arm t rnda (t lehta). Arm e ftohl (e bardh). shih te
FTOHT (i, e). Arm auto-matike. Arm atomike
(brtharnore, kimik, bakte-riohgjike). Arm zjarri arm
q shtie me barut ose me lnde tjetr plasse (si pushka,
mitralozi, topi etj.). Arm lufte (gjahu). Arm brezi
(krahu, dore). Arm' sulmi (mbrojtjej). Arm nderi. Tyta
e arms. Rripi i arms. Vaj armsh. Depo (uzin) armsh.
Muzeu i armve. Mbaj arm. Ngjesh armt. Rrok armt.
Mbrthej (zbrthej, pastroj) armn. Mbusk (zbraz)
armn. Shkreh armn. Shtie me arm. Me arm n dor.
N sup-arml pr nder-arm! Kmbej arm me dike
zhvilloj nj prleshje t shkurtr, shtie disa here.
2. usht. Lloj trupash q jan t armatosura me mjete t
njjta Iuftarake dhe q kryjn vepfime t caktuara;
nnndarje e trupave ushtarake t nj vendi sipasllojit t
armatimit ose sipas funksionit. Arma e kmbesoris.
Arma e artileris (e aviacionit). Arma e xhenios. Arma e
sigurimit t shtetit. Arma e policis popullore.
Bashkveprimi midis armve.
3^ fig. Mjet pr t luftuar kundr dikujt; mjet q prdoret
pr t'ia arritur nj qllimi; mnyr a arsyetim pr t
mbrojtur a pr t rrzuar dika. Arm e fuqish-me (
shndosh, e sigurt). Arm politike (ideologjike). I dha
arm kundr vetes. Prdor si arm.. m
4. vet. sh. Ushtria. Armt shqiptare. Armt e bash-kuara.
Thrres nn arm e thrres pr t kryer shr-bimin
ushtarak; mobilizoj. Jam nn arm bj shr-bimin
ushtarak, ndodhem n radht e ushtris. Mbaj nn )arm
e mbaj n radht e ushtris, e mbaj t moT hilizuar.
Shok armsh bashklufttar; shok i ngusht n
prpjekjet pr t arritur nj qllim politik e ideologjik t
pibashkt. Shesh armsh vend ku prgatiten dhe prej ku
mund t fillojn veprime Iuftarake kurtdr rtj yendi
tjetr. Me arm n dor i gatshm pr luft; pa U
dorzuar, duke luftuar. Me forcn e armve me force, me
dhyn ushtarake. Bashkojm armt bash-kojrn foreat,
luftojm s bashku krah pr krah. Dorzoi (dha, hodhi, la,
lshoi, uli) armt pushoi luf-tn, nuk bri me qndres, u
dorzua. I kthej armt (armikut) shih te KTHEJ. Mat
armt me dike hyj n betej me dike, ndeshem, mat fo^cat n luft me kundrshtarin. Mpreh armt shih te
MPREH. Rrmbej (rrok) armt (pushkt) shih te
RRMBEJ.
ARMLAR mb. poet. 1. Q ka arm t lara n
ar ose n argjend; q i shklqejn armt. Trim arm-lar.
1. Q ka luftuar dhe ka fituar n beteja, q sht mbuluar
me lavdi n luft. Ushtri armlar.
ARMMBAJTS,~I m.sh. ~, _~IT. 1. hist. Ai q
shoqronte nj kators dhe q mbante armt nfi kohn e
mesjets, shqytar.
2. fig. Ai q punon n shrbim t dikujt, vegl e dikujt.
Armmbajtsit e borgjezis.
3. libr. Ai q mban arm.
ARMMBAJTSE,~JA . sh. ~E, ~ET usht.
Raft ku vihen armt t mbshtetura me kmb, armature.
Marr armn nga armmbajtsja.

ARMMBAJTJE,~A . drejt. Mbajtja e nj arme personal


e me vete. Armmbajtja me (pa) leje. E drejta e
armmbajtjes.
ARMNDREQS,~I m.sh. ~, ~IT vjet. Zejtar q ndreqte
arm. Dyqani i armndreqsit.
ARMNGRlR mb. poet. Q i ka armt t lara n ar ose
n argjend, q i shklqejn armt.
ARMNGJESHUR mb. Q ka ngjeshur armt, i
armatosur e i gatshm pr t luftuar. U nis arm-ngjeshur.
ARMPATHYER mb. poet. Q nuk sht thyer asnjher
n luft, q ka dale gjithnj fitimtar; i pa-mposhtur.
ARMPlSH mb. poet. Q e mban armn gjithnj t
ngrehur, q sht kurdohr gati pr luft.
ARMPUNUES,~I m.sh. ~, ~IT vjet. Zejtar q bnte e
ndreqte arm, armtar. Armpunuesit shqiptare. Zeja e
armpunuesit. Dyqani i armpunuesit.
ARMPUSHlM,~I m. sh. ~E, ~ET. Ndalim i prkohshm
i luftimeve ndrmjet palve kundr-shtare, q bhet me
marrveshje; ndrprerje e lufts me marrveshje pr nj
koh t caktuar. Armpushim i prkohshm. Marrveshja
e armpushimit. Kushtet e armpushimit. Bn
armpushim.
Nnshkruan
arm-pushimin.
Shkel
armpushimin.
{^ ARMRl,~A. sh. ~, ~T usht., vjet. Armtore.
ARMSHITS,~I m. sh. ~, ~IT. Tregtar q shet arm;
vjet. zejtar q bnte e shiste arm. Arm-shits i madh.
Dyqani i armshitsit.
ARMTAR,~I m, sh. ~, ~T. 1. usht. Ai q kontrollon
armt ose armatimin e nj mjeti luftarak dhe q kujdeset
pr to; specialist pr armt. Armtari i avionit.
2. vjet. Zejtar q bnte e ndreqte arm, armpu-nues.
Armtart e vjetr. Armtart shqiptare.
ARMTARI,~A. vjet. Punimi i armve; mjesht-ria e
armtarit. Dega e armtaris.
ARMTORE,~JA. sh. ~E, ~ET usht.^ Vendi ku ruhen
armt dhe municipnet. Fut armt n armtore...:-.........:;.
'.....
ARMtK,~KU m. sh. ~Q, ~QT. I. Ai q i do
t keqen nj tjetri, q e urren at dhe q prpiqet ta
dmtoj; kund. mik. Armik i hapt (i fsheht). Armik i
egr (i pabes). Armik pr vdekje. Bj armiq. Darova e
armikut o helm; o thik. fj. u. armiku kurr nuk ta do t
mirn, mos prit t mir nga armiku.Armikut dhe ers
tregoju gjoksin! fj. u. mos u prkul prpara armikut; mos
u tremb nga vshtirsit.
2. Ai q sht kundr interesave t klass, t par-tis, t
atdheut t socializmit dhe q lufton e vepron kundr
tyre. Armiqt e brendshm (e jashtm). Ar-miku i klass.
Armik i popullit. Armik i pushtetit popullor. Vegl e
armikut. Agjent i armikut. Bn punn e armikut. Dnoj
armiqt.
3. prmb. Ushtria kundr s cils bhet lufta dhe shteti, t
cilit i shrben ajo, kundrshtari. Forcat e armikut.
Ushtria e armikut. Planet e armikut. Sulmon (drrmon)
armikun.
4. Ai q urren dika dhe q lufton kundr saj, ai q nuk
pajtohet me dika, q nuk e pranon dika, kundrshtar.
Armik i prparimit (i liris). Armik i gnjeshtrave (i
thashethemeve). Armik i duhanit (i alkoolit).
5. Dika q sjell dm, q prish ose q bn keq. Armik i
shndetit.
Nn bajonetn e armikut shih te BAJONET,~A.

ARMIK,~E mb. Q i prket armikut, i armikut; q bhet a


q organizohet nga armiku. Vend (shtt) armik. Vshtri
(forca) armike. LJogoret armike. Element armik.
Operacioni armik i dimrit.
ARMlM,~I m. sh. ~E, ~ET ndrt. Veprimi sipas
kuptimeve t foljeve ARMOJ, ARMOHET. Armimi me
shufra hekuri.
ARMIQRl,~A . prmb. bised. T gjith armiqt s
bashku.
ARMIQSf,~A . sh. ~, ~T. 1. Qndrim prej armiku,
prirja e synimi pr t'i br keq dikujt, ndjenj e
keqdashjes dhe e urrejtjes pr dike; kund. miqsi.
Armiqsi e thell (e vjetr).
2. Marrdhnie t til la, kur dy pale urrejn dhe luf-toji
njra-tjetrn; hasmri. Jane n armiqsi. Fut n armiqsi.
ARMIQSlM,~I m. Veprimi sipas kuptimeve t foljeve
ARMIQSOJ, ARMIQSOHEM.
ARMIQSISHT ndajf. N mnyr armiqsore, me
armiqsi; kund. miqsisht. E priti armiqsisht.
ARMIQSOHEM vetv. Bhem armik me nj tjetr, hyj
n grindje, futem n armiqsi; kund. miqsobem.
ARMIQSOJ kal., ~OVA, ~UAR. E bj armik dike me
nj tjetr, e shtie n grindje, e fut n armiqsi; kund.
miqsoj.
ARMIQSOR,~E mb. 1. Q bhet nga nj armik me
qllime t kqija e pr t sjell dme, q shpreh synimet e
armikut e u shrben atyre, prej armiku. Pun (veprimtari)
armiqsore. Veprim (akt) armiq-sor. Politik
(propagand) armiqsore. Qndrim armi-qsor. Qllime
armiqsore.
1. Q shpreh armiqsi, q sht plot urrejtje c keq-dashje;
kund. miqsor. Pritje (sjellje) armiqsore. Shprehje
(shfaqje) armiqsore. Vshtrim armiqsor. Mjedis
armiqsor.
ARMIQSUAR (i,e) mb. Q ka hyr n armiqsi me
dike, q i ka prishur marrdhniet me dike, q sht zn
me dike. Fise t armiqsuara. Mbetn t armiqsuar.
ARMOHET ndrt. Ps. e ARMOJ. Armohen pllakal.
ARMOJ kal, ~OVA, ~tJAR ndrt. Forcoj nj material a
pajisje, duke i futur brenda shufra hekuri, eliku a
matertale t tjera. Armoj shtyllat (pllakat). Armoj betonin
(qeramikn).
ARMOR,~I m. hist. Veshje mbrojtse prej me-tali, q e
prdornin lufttart n koht e vjetra dhe n mesjet.
Armor i elikt. Mbaj (vesh) armorin.
ARMUAR (i,e) mb. ndrt. Q sht forcuar nga brenda
me shufra hekuri, eliku ose me materiale t tjera. Beton i
armuar. Tra i armuar. Qeramik e armuar.
ARNA-ARNA ndajf. 1. Gjith arna, me shum arna.
Rroba arna-arna.
2. Me njolla, pulla-pulla.
ARNAJ,~A . sh. ~A, ~AT. Vend me ara.
ARNACT,~I m. sh. ~, ~T vjet. I. Shqiptar (i quajtur
kshtu prej turqve).
2. ii mb. ~, ~E. Q lidhet me shqiptart, i shqip-tarve
(si quheshin nga turqit), shqiptar. Lufttart arnaut.
Trimria arnaute.
ARNE,~NI m. sh. ~NJ, ~NJT bot. Lloj pishe mali me
hala t holla e t shkurtra, t vendosura pes e nga pes;
pish ballkanike, molik. Arneni i zi (i bardh). Pyll
arneni. Bucel arneni.
ARNESAR,~I m. sh. ~, ~T vjet. shih AR-NUES,~I.

ARNESARE,~JA . sh. ~E, ~ET vjet. shih


ARNUESE,~JA.
ARNES,~A. sh. ~A, ~AT. I. shih ARNIM,~I. 2. Vend i
arnuar n nj petk, kpuc, en etj., arn.
ARN,~A. sh. ~A, ~AT. 1. Cope e yogl cohe, lkure,
tencqeje etj., q qepet ose q ngjitet pr t zn nj vrim,
nj t ar a nj t grisur n petka, kpuc, en etj.
Kmish (orape) me arna. Kpuc me arna. Mur me
arna. Qep nj arn. I hedh (i v) nj arn.
2. fig. Dika q prdoret pr t mbuluar nj t mct a nj
dobsi, pr t zn nj t ar n nj pun. Pun me arna.
Jet me arna. I v arna.
4- V ndesh arna me thesin gjeti tenxherja kapakun. la
kan qepur arnn dik ujti kan vnfi njnjoll; e kan
vn n shenj pr t keq.
ARNI,~A . prmb. krahin. Trsia e arave, t gjitha arat
s bashku; arnaj.
ARNIM,~I m. sh. ~E, ~ET. 1. Veprimi sipas kuptimeve t
foljeve ARNOJ, ARNOHEM. Amimi i rrobave. I bj
arnime.
2. Vend i arnuar n nj rrob, kpuc, en etj.
ARNISHT,~A if. sh. ~A, ~AT. 1. Cope e vjetr q
prdoret pr arn. 2. Gj e vjetr me arna.
ARNlSHr,~A II f.sh. ~A, ~AT. Pyll arneni.
ARNOHEM vetv. 1. U v arna rrobave t mia t grisura.
2. fig. Rregullohem n nj fare mnyre, i ndreq punt e
mia me 't kem n dor; jetoj sipas mun-dsive t pakta
q kam.
3. Ps. e ARNOJ.
E jerr ku s'arnohet shih te JERR.ARNOJ kal, ~OVA,
~UAR. 1. I v arn aj petku, kpuce, ene etj.; zE nj
vrim a nj t ar me dika. Arnoj kmishn (orapet).
Arnoj kpuct. Afnoj kazanin. Arnoj murin.
1. fig. Mbuloj t metat, dobsit etj. me 'ti kern o dor;
prpiqem t ndreq dika, t dal nga vshti-rcsit n nj
fare mnyre.
Gris (prish) gjirin, arno pqirin! fj. u. shih te GRISARNOJS,~A . sh. ~A, ~AT krahin. Gjilpr.
ARNUAR (i,e) mb. Q sht ndrequr a mbyllur me atna,
q ka araa. Kmish arnuar. orape t arnuara. Kpuc
t arnuara.
ARNUES,~I m. sh. ~, ~IT. Ai q araon rroba a kpuc,
puntor q ndreq rroba a kpuc.
ARNUESE,~JA . sh. ~E, ~ET. fem. AR-NUES,~I.
AROMATIK,~E mb. Qe ka er t mir, q sht me
arorn, i merm. Lule (bim) aromatike. Vaj aromatik.
Lrtd aromatike. Cigar aromatike.
AROM,~A . sh. ~A, ~AT. Er e kndshme, er e mir q
lshojn lulet e disa lnd, amsim. Arom e forte. Arom
e kndshme. Aroma t luleve. Veri me arom. Ka (lshon)
arom.
AROS kal., ~A, ~UR vjet. Laj n ar, praroj.
AROSUR (i,e) mb. vjet. I lar n ar, i praruar. Majat e
arosura.
ARPUNUAR mb. poet. Q sht br prej ari> q sht
punuar me ar.
ARPUNt)ES,~I m. sh. ~, ~IT. shih ARGJEN-DAR,~L
ARQIOMARKSlST,~I m. sh. ~, ~T hist. Ahtar i nj
organizate antimarksiste, t krijuar n Oreqi me 1920, q
shtrembronte marksizm-leniniz-min e luftonte levizjen
komuniste dhe q gjat Luft( s Dyt Botrore
bashkpunoi me fashistt

ARQIOMARKSIST,~E mb. hist. Q ka t bj me


arqiomarksistt, q u prket arqiomarksistve, i
arqiomarksisteve. Pikpamje argiomarksiste. Grup of
qiomarksist.
ARQtT,~A . sh. ~A, ~AT krahin. 1. bot. Shelg i but.
2. ThiipIr e holl shelgu. q prdoret pr t thurur
shporta, kanistra etj. Kosh arqite.
ARSEHEM vetv. 1. Marr arsim, fitoj dituri, msoj,
ariimohem. '
2. Edukohem, msoj t sillem n familje e n $ho-qri.
3. Pis. e ARSEJ rARSEJ i kal., ~EVA, ~YER. 1. I jap arsim, jap dituri, e
msoj; arsimoj. Arsej fmijit.
2. Qortoj. kshilloj; edukoj, e msoj dike si t fillet;
strvit. Arsej me fjal t mira. Arsej genin (ogi-in).
ARSEJ ii kal, ~EVA, ~YER krahin. 1. D4-boj. prz,
nxjerr jasht (nj kafsh shtepiake).
2. fig. E nxjerr nga duart nj pun, i jap fund nj pune,
perfundoj, kryej.
ARSENAL,~l m. sh. ~E, ~ET. 1. usht. Depo
e madhe armsh dhe pajisjesh luftarake; trsia e
armatimeve q mbahen n nj vend. Arsenal atomik.
Arsenal lufte. Arsenal armsh.
2. fig. Fond, rezerv prej nga nxirren mjete pr nj qllim
t caktuar; trsia e mjeteve dhe e njo-hurive q i
shrbejn nj veprimtarie. Arsenal ideolo-gjik (politik).
Arsenal teknik. Nxjerr nga arsenall. Prdor gjith
arsenalin. Pasuroj arsenalin.
ARSENIK,~U m. kim. 1. Element kimik i forte, me
ngjyr t prhimt e me shklqim metalik dhe me veti
helmuese, q gjendet n natyr n shum mine-rale
(simboli As).
2. Lnd shum e helmet, e prbr nga ky trup i thjesht
dhe nga oksigjeni, q prdoret n bujqsi, n industri, n
mjeksi etj.; bar minjsh. Arseniku i plumbit.
ARSlM,~I m. Trsia e njohurive dhe e shprehive q
jepen me sistem e sipas nj programi n shkolla e kurse t
ndryshme pr t msuar e pr t edukuar brezin e ri dhe
masat e gjera punonjse; sistemi i shkalizuar nprmjet
t cilit jepen kto njohuri; prtiapja e diturive n masat, si
nj nga fushat e ve-primtaris shoqrore, arsimim. Arsimi
popullor (kom-btar). Arsimi iprgjithshm (profesional,
politeknik...). Arsimi parashkolbr. Arsimi tetvjar (I
mes^m, i lart). Arsimi i dits (i mbrmjs, me
korrespondenc). Arsimi fahs. Arsimi me (pa) shkputje
nga puna. Por~ mat e arsimit politik. Ministria e Arsimit
dhe t Kul-turs. Seksioni t arsimit. Inspektori i arsimit. V
jap arsim. Marr arsim. Ka arsimin prkats.
ARSIMDASHS,~I m. sh. ~, ~IT. Ai q ka zell e dshir
pr t msuar; ai q prkrah prhapjen e arsimit dhe pun
on pr t.
ARSIMDASHS,~E mb. Q ka zeU e dshire pr t
msuar; q prkrah prhapjen e arsimit dhe punon pr t.
Popull arsimdashs. Patriott arsim-dashes.
ARSIMIM,~I m. Veprimi sipas kuptimeve t foljeve
ARSIMOJ, ARSIMOHEM. Arsimimi i gruas. Arsimimi
n gjuhn amtare.
ARSIMOHEM retv. Marr arsim, pajisem me njohuri e
dituri duke ndjekur nj shkoll a nj kurs. Arsimohet
populli.
ARSIMOJ kal., ~OVA. ~OAR. I jap arsim. c pajis me
dituri e njohuri nprmjet shkolls. Arsimon masat
(popullin).

ARSIMOR,~E mb. 1. Q lidhet me arsimin, q i prket


arsimit, i arsimit; q i shrben arsimit; q me-rret me
arsimin. Sistemi (programi) arsimor. Reforma arsimort.
Viti arsimor. Politika arsimore. Lvtzja arsimore. Ngritja
(prgatitja) arsimore. Institute! larta arsimore.
1. Q ka t bj me arsimtart, i arsimtarve; qe prbhet
nga arsimtar. Trupi (kolektivi) arsimor.
ARSIMTAR,~I m. sh. ~, ~T. Ai q punon n fushn e
arsimit, duke dhn msim n sbkoll; msues ose
pedagog. Arsimtar i dalluar. Armata (usk-tria) e
arsimtarve. Konferenca e arsimtarve.
ARSIMTARE,~JA . sh. ~E, ~ET. Fem. ARSIMTAR,~I.
Arsimtar e dalluar. Arsimtart t fshatit.
ARSIMUAR (i,e) mb. Q ka raarr arsim. q ka br
Shkoll. Njeri i arsimuor.ARSYE,~JA . sh. ~, ~T. 1. vet.
nj. Shkalla m e lart e veprimtaris njohse t njeriut,
aftsia men-dore pr t gjetur shkaqet dhe pr t zbuluar
thelbin e dukurive, pr t shpjeguar ligjet e zhvillimit t
na-tyrs e t shoqris; mendja n kundrvnie me ndjenjn. Arsyeja ftoht. Qenie me arsye. Zri i arsyes.
Jasht arsyes. Dgjoj arsyen.
2. Aftsia pr t menduar e pr t gjykuar n m-nyr t
shndosh, t menduarit n mnyr logjike. Arsye e
shndosh. Njeri me arsye. Flet (punott) me arsye. I bj
thirrje arsyes s dikujt. Humbet arsyen.
3. Shkak ose fakt, q shpjegon a perligj nj veprim;
argument q sillet pr t provuar dika. Arsye objektiv
(subjektive). Arsye bindse (e forte). pr arsye shndtsore. pr arsye purte. pr nj arsye a pr nj tjetr.
Mungon me (pa) arsye. S'ka arsye. Gjej arsye.
k pr arsye se... sepse, nga q, pr shkak se..; Nuk hante
arsye ini teHA 13. I jap arsye dikujt a) e shfajsoj, e
perligj dike pr nj veprim; b) i pr-gjigjem, i plotsoj nj
krkes dikujt. E ka arsyen n maj t shpats shih te
SHPAT,~A.
ARSYESHM (i), ~ME (e) mb. 1. Q ka r.rsye. Qenie e
arsyshme.
2. Q arsyetoft drejt, q mendon, gjykon e vepron a
mnyr logjike e t shndosh; i logjikshm, i
gjykueshm. Njeri i arsyeshm.
3. Q bazohet n arsyen; i matur e i peshuar mir, i
prmbajtur. Mndim (veprim) i arsyeshm. Sjellje e
arsyshme. Zgjidhje e arsyshme. Fjal t arsyshme.
4. Q prligjet nga nj shkak ose nga rrethanat e krijuara,
q shpjegohet me nj arsye; i prligjur. Munges e
arsyshme. E shoh (e quaj, e gjej) t arsyshme.
5. Q pranohet nga arsyeja, q sht i menduar e i
gjykuar me kujdes; jo i tepruar, jo i lart (pr mimet
etj.). mime t arsyshme. Pages e arsyshme. Me
kusht t arsyshme. N mnyr t arsyshme.
ARSYESHM ndajf. N mnyr t arsyeshme; duke i
matur e duke i peshuar mir fjalt, sjelljet e veprimet.
Flet arsyeshm.
ARSYETlM,~I m. sh. ~E, ~ET. 1. Veprimi sipas
kuptimeve t foljeve ARSYETOJ, ARSYETOHEM.
Arsyetim i drejt (logjik, i shndosh). Arsyetim i cekt.
Arsyetim deduktiv (induktiv). Arsyetimi i mun-gesav (i
veprimeve). Forca (logjika) e arsyetimit.
2. Varg mendimesh e gjykimesh t parashtruara n
mnyr logjike pr t shpjeguar dika ose pr t arritur
nj pifundim.
3. Shkak, arsye q sillet pr t prligjur dika; flet q
shrben pr t prligjur nj munges, nj veprim.

ARSYETOHEM vetv. 1. Parashtroj arsyet pr t prligjur


nj veprim timin, paraqit shkaqet q me kan shtyr n
nj veprim, shpjegohem.
2. Ps. e ARSYETOJ.
ARSYETOJ joka!., ~OVA, ~UAR. 1. Prdor arsyen, v
n lvizje arsyen pr t gjetur shkaqet dhe pr t zbuluar
thelbin e dukurive, pr t zgjidhur dika ose pr t nxjerr
nj prfundim. Qenie q ar-syeton.
2. I parashtroj mendimet n mnyr logjike e t lidhura
mir, gjykoj me arsye e n mnyr t shndosh.
Arsyeton drejt. Arsyeton si i madh.
3. kal. Parashtroj arsyet pr t prligjur veprimet e dikujt,
paraqit shkaqet pr t shpjeguar ose pr t
provuar dika; prligj. Arsyetoi mungesat (i>onesatl
Arsyetoj nj rnas.
ARSYETUAR,~IT (t) as. shih ARSYETlM,~I 1.
T arsyetuarit logjik. Mnyr t arsyetuari.
ARSYETUAR (i,e) mb. Q shoqrohet me sh-nime
sqaruese, q prmban shpjegime. Aritmetik e arsyetuar.
Bibliografi e arsyetuar. Statistik e ar-syetuar.
ARSYETUES,~I m. sh. ~, ~IT libr. Ai q shte i aft t'i
parashtroje mendimet t lidhura n mnyr logjike, n
forme arsyetimesh; ai q merret me ar-syetime ose q
priret t gjej shpjegime pr do gj. Arsyetues i holl (i
mpreht, i thell).
ARSYETUES,~E mb. libr. I. Q ka aftsi t ar-syetoj; q
prdor arsyen, q arsyeton. Qenie arsyetuese.
2. Q prmban arsyet e dikaje, q shpjegon nj vendim a
nj veprim. Pjesa arsyetuese.
ARSYETUESHM (i), ~ME (e) mb. shih ARSYESHM (i), ~ME (e) 1. Njeri i arsyetueshm.
ART,~I m. 1. Forme e pasqyrimit t bots ne-prmjet
riprodhimit t ralitetit n mnyr krijuese me an
figurash artistike; veprimtaria krijuese artis-tike. Arti
popullor (kombtar). Arti socialist (revo-lucionar). Arti
prparimtar. Vepr arti. Punonjsit (dashamirt) e artit.
Ngre n art.
2. sh. ~E, ~ET. Deg ose lloj i veprimtaris krijuese
artistike. Arti dramatik (skenik, teatral). Artet e bukura
emr i prbashkt pr muzikn, pikturn, skulpturn dhe
arkitekturn. Artet figurative emrtim i prbashkt pr
pikturn, grafikn dhe skulpturn. Artet e zbatuara (e
aplikuara) lloje t veanta arti q krijojnS sende t
prdorimit t prditshm, orendi etj.t cilat nj-kohsisht
kan edhe vlera artistike. Artet plastike. Arti
kinematografik. Arti i pikturs (i skulpturs). Instituti i
arteve. Shtat artet e lira. libr. aritmetika, gjeometria,
muzika, astronomia, gramatika, dialektika dhe rit-mika
(sipas terminologjis s romakve t vjetr).
3. Trcsia e prodhimit t nj petiudhe ose t nj vendi n
fushn e veprimtaris krijuese artistike, si pjes e nj
kulture t caktuar. Arti shqiptar. Arti egjiptian (grek,
rotnak). Arti mesjetar. Galeria e arteve.
4. Tisia e rregullave dhe e metodave q krkohen pr ta
kryer me mjeshtri e n mnyr t prsosur nj
veprimtari; njohja e holl e nj pune dhe aftsia pr ta
kryer at si duhet; mjeshtri. Arti ushtarak. Arti i t
folurit (i t shkruarit). Arti i drejlimit (i ko-mandimit).
Arti i lufts. Arti i kuzhins (i qndisjes).
A r t i pr art parimi themelor i nj teorie estetike
reaksionare, q e sheh artin si qllim n vetvete, t
shkputur nga prmbajtja, nga jeta shoqrore e politike
dhe nga detyra pr t'u shrbyer masave t gjera. Vepr arti

ndrt. objekt n vepra t mdha, si n rrugt, hekurudhat,


kanalet etj., ndr-timi i; t cilit krkon nj pun t
veant.
ARTDASHS,~I m. sh. ~, ~IT. Ai q sht i dhn pas
artit, ai q e do artin, adhurues i artit. Artdashsit
shqiptar. Artdashsit e fshatit.
ARTDASHS,~E mb. Q e do artin, q sht i dhn pas
artit. Popull artdashs. Me shpirt art-dashs.
ARTERIE,~A. sh. ~E, ~ET. 1. anat. En gjaku q del nga
zemra dhe shprndan gjakun e pastr n gjith pjest e
trupit. Artria e mushkrive.2. fig. Rrug e rndsishme,
vij kryesore pr fco-munikimin, pr shprndarjen e
energjis, t ujit etj.; dgzim i nj organizmi ekonomik,
shoqror, politik etj., me an t t cilit zhvillon
veprimtarin e vet. Arterie kryesore (e rndsishme).
Arterie elektrike (iijore). Arteriet e miniers. Arteriet e
shoqris (e ekonomis).
ARTERIOSKLEROZ,~A . mjek. Smundje kronike q
shfaqet me trashjen dhe ngurtsimin e pjess s
brendshme t arterieve; skleroz e arterieve.
Arterioskleroza e trurit.
ARTEZIAN,~E mb. Q ndodhet n shtresat e thella
ujmbajtse dhe nn trysnin natyrore; i the-llsis. Pellg
arlezian. Uj artezian. Pus artzian pus q e nxjerr ujin
vet nn trysnin natyrore.
ART (i,e) mil. 1. Q sht br prej ari ose q sht lar
me ar; q sht punuar ose qndisur me fije ari. Unaz e
art. Monedh e art. Medalje e art. Ore e\ art. Zinxhir
i art. Jelek i art. Ylli i art ylli q jepet pr titullin
Hero i Popullit ose Hero i Puns Socialist e.
2. Q ka ngjyrn e arit, i verdh e i shklqyeshm. Flok
t art. Grur I art. Rreze t arta.
3. fig. Q ka vlra t mdha, q ka veti a aftsi t
rnueshme. Zemr e art. Ka duar t arta. Fjal t arta
shprehje, porosi a kshill q prmban nj t yrtet me
vler.
eles i attS libr. mjet pr t zgjidhur do gj, shkop
magjik. E mesmja e art (mesi i art) keq. qn-drim i
mesm, as andej as ktej; qndrim ose veprim q nuk t
on n ndeshje me dy palct e kundrta dhe q lejon t
prfitosh nga t dyja ant. Mosha e art libr. koha m e
bukur n jetn e nje"ut, vitet e rinis. Shekulli i art
(koha e art) koha e lulzimit m t madh t shkencaVe e
t arteve n historin e nj vendi. Libr i art libr nderi,
n t cilin shnohen emrat e njerzve m t shquar.
Shkruaj me shkronja t arta prjetsoj dika t shnuar a
t lavdishme. Prerja e arU mat., art. ndarja e nj segmenti
n dy pjes, n mnyr q njra pjes t jet e mesmja e
prpjes-tueshme ndrmjet gjith segmentit dhe pjess
tjetr. Rregulla e arts e mekaniks fiz. parimi i ruajtjes s
puns, sipas t cilit n do makin, kur rhungojn forcat e
frkimit, puna lvizse sht e ba-rabart me punn e
qndress.
ARTl,~RI m. sh. ~NJ, ~NJT bot. Pish mali, rrobull.
Artiri i kuq (i bardh). Pyll artiri.
ARTIFICIAL,~E mb. 1. Q sht br ose sht prodhuar
me mjete t ndryshme nga njeriu, jo nga hatyra; i
prodhuar me lnd sintetike; q sht br sipas
ngjashmris me nj send natyror; kund. na-tyror. Lesh
(mndafsh) artificial. Lkur artificiale. Lule artificiale.
Dhmb artificiale dhmb t vn. Frymmarrje
artificiale. mjek. Shi artificial. Liqen artificial. Satelit
artificial. Rritje artificiale. Kushte artificiale.

2. Q sillet n mnyr jo t natyrshme; jo i iltr, i shtir,


i rrem. Sjellje artificiale. Buzqeshje artifi-iale. Lot
artificiale lot t rrem, lot krokodili.
ARTIFICIALISHT ndajf. N mnyr artificiale, jo
natyrshm. Ushqej (nit) artificialisht. Prodhoj
artificialisht. Shkaktoj (krijoj) artificialisht.
ARTIKUIX,~LLI i m. sh. ~J, ~JT. 1. Shkrim me
prmbajtje publicistike a shkencore, q trajton
nj shtje t caktuar dhe q botohet n nj gazet, n nj
revist ose n nj prmbledhje. Artikull kryesor. Artikull
kritik (shkencor, informativ). Artikull prkuj-timor.
Artikull gazete. Autori (titulli) i artikullit. Prmbledhje
artikujsh. Shkruaj (botoj) nj artikull.
2. Ndarje n nj fjalor, q prfshin fjaln titull,
shpjegimet dhe t gjitha t dhnat e tjera pr t. Artikujt
fjalorit. Artikulli pr fjaln...
3. drejt. shih NEN,~I i. Artikulli i par i ligjit.
ARTIKULL,~LLI n m. sh. ~J, ~JT. Lloj
prodhimi, malli a send), i caktuar pr t'u shitur. Ar-tikuj
industrial (ushqimor). Artikuj shkollor (kul-turor,
sportive). Artikuj t ndryshm. Artikuj ndr-timi. Artikuj
t prdorimit t gjer. Artikuj pr fmij. Lista e
artikujve. Prodhoi nj artikull t ri.
ARTIKULLSHKROES,~I m. sh. ~, ~IT. Ai
q shkruan nj artikull, autori i nj artikulli.
ARTILERI,~A . usht. 1. prthb. Trsia e arma-t;meve
luftarake, q prbhet nga arm zjarri t rnda (si topat,
obust, mortajat etj.), t cilat kan kalibr m t madh se
pushka e mitralozi; trsia e ktyre armve q ka nj
ushtri ose nj njsi. Artileria e lehti ( rnd). Artileria
kundrajror (bregdetare, kundr-tanke). Artileria
reaktive. Qitje artilerie. Zjarri i arti-leris. Prgatitje
artilerie goditje me artileri para sul-mit. Zbulim artilerie.
Qlloj (godit, rrah) me artileri.
2. Lloj trupash ushtarake t pajisura me arm zjarri t
rnda (si topa, obus, mortaja etj.). Arma e artileris.
Report artilerie. Oficer artilerie. Dita e ar-tileris.
3. Dega q studion armt e rnda t zjarrit, ndr-timin dhe
prdorimin e tyre luftarak. Teksti i artileris.
ARTILERlST,~I m. sh. ~, ~T usht. shih ARTILJER,~I.
ARTILJER,~I m. sh. ~, ~T usht. Ushtarak q shrben
n armn e artileris; ushtar artilerie. Arti-Ijeri i tankut.
Knga e artiljerve.
ARTILJERE,~JA. sh. ~E,~ET. Fem. e ARTILJER,~I.
Vajzat artiljer. Bhet artiljere.
ARTlS kal., ~A, ~UR bujq. Nxjerr nj fidan nga toka dhe
e mbjell n nj vend tjetr; ndrroj nj bim. Artis
fidant. Artis domate (lule).
ARTISET bujq. Ps. e ARTIS.
ARTISJE,~A . bujq. Veprimi sipas kuptimeve t foljeve
ARTIS, ARTISET. Artisja e fidanve.
ARTIST,~I m. sh. ~, ~T. 1. Ai q luan me mjeshtri nj
vepr arti (si aktori i teatrit, kngtari, muzikanti etj.).
Artist lirik. Artist i merituar. Artist i teatrit (i opers).
Artist filmash (kinemaje). Bhem artist.
2. Ai q krijon vepra arti n fushn e skulpturs, t
pikturs, t muziks etj., ai q merret me artet e bukura.
Artist realist (novator). Artist i fjals shkrim-tar. Studioja
e artist it. Lidhja e Shkrimtarve dhe e Artistve.
3. fig. Mjeshtr n nj pun, ai q shquhet n mje-shtrin
e vet. Artist n pun (n loj).
ARTISTE,~JA . sh. ~E, ~ET. Fem. e ARTIST, ~I. Artiste
lirike. Artiste amatore. Artiste e Popullit. Bhem

artiste.ARTISTIK,~E mb. 1. Q ka t bj me artin, i


artit; q riprodhon jetn n art, q krijohet sipas
krkesave t artit. Ltrsi artistike. Film artistik. Vepr
artistike. Krijimtaria artistike. Pasqyrim artistik. Forme
artistike. Figure artistike. Mjeshtri artistike. Niveli
artistik.
2. Q ka t bj me veprimtarin n fushn e artit; q ka
lidhje me veprat e artit dhe me ekzekutimin e tyre; q
prgatit artiste. Lvizja artistike amator. Shfaqj
artistike. Veprimtaria (jeta) artistike. An-sambl artistik.
Shkoll artistike. Liceu artistik. Trup artistike.
Udhhqs artistik. Program artistik.
3. Q ka t bj me rrokjen e me ndijimin e s bukurs n
art e n jet; q lidhet me mjeshtrin n nj fush t artit.
Shije artistike. Pjekuri artistike.
4. Q sht veti e njerzve me prirje n fushn e artit; q
ka t bj me artistt, i artistve. Sy artistik. Talent
artistik. Prirje artistike.
5. Q ka elemente t artit, q ka vlera arti, q sht i
bukur e i harmonishm. Gjimnastik artistike. Kon-cert i
fjals artistike.
6. Q ka t bj me prodhime t artit t zbatuar; q sht
punuar me mjeshtri e bukur. Qilim artistik. Fotografi
artistike. Punime artistike. Ndrmarrja e prodhimeve
artistike.
ARTISTIKISHT ndajf. 1. N mnyr artistike, me art.
Pasqyron (shpreh) artistikisht.
2. Nga ana artistike; nga pikpamja e vlers artistike.
Artistikisht i arritur. I ngritur artistikisht.
ARTISUR (i,e) mb. bujq. Q sht nxjerr nga toka dhe
sht mbjell n nj vend tjetr (pr bimt). Bim e
artisur.
ARTlSHT,~A . sh. ~A, ~AT. Pyll me artinj.
ARTITORK,~JA . sh. ~E, ~ET bujq. shih
SHPRNGULTORE,~JA. Mbjell n artitore.
ARTIZAN,~I m. sh. ~, ~T. Zejtar. Artizan t
kooperuar.
ARTTZANAL,~E mb. 1. Q bhet a prodhohet me dor e
me mjete t thjeshta nga zejtart, q nuk prodhohet n
fabrik. Pun artizanale. Prodhim artizanal. Artikuj
artizanale. Me mnyr artizanale.
2. Q shrben pr t prodhuar me dor dhe me mjete e
mnyra t thjeshta; q ka t bj me zejtarin ose me
zejtarin. Punishte artizanale. Mjete artizanale.
3. fig. keq. Q bhet me mnyra t prapambetura a
primitive, q nuk njeh e nuk zbaton metodat shken-core e
t prparuara; i prapambetur. Metoda (mnyra)
artizanale. Koncepte artizanale.
ARTIZANAT,~I m. Prodhimi i sendeve t pr-dorimit t
gjer nga zejtart; shrbimet e ndryshme pr popullin, q
bhen nga zejtart; zejtari. Koopera-tivat e artizanatit.
Punonjsit e artizanatit. Prodhime artizanati.
ARTIZANE,~IA . sh. ~E, ~ET. Fem. e ARTIZAN,~I.
Artizanet e reja.
ARTOR,~I m. sh. ~, ~T vjet. Pjestar i fa-mil jes s
bujkut q punonte n are,
ARTRIT,~I m. sh. ~E, ~ET mjek. Pezmatim i kyeve,
cerm. Artrit kronik. Vuaj nga artriti.
ARTURIN,~A . kryes. sh. ~A, ~AT. Sende e stoli prej
ari. Mban arturina.
ARTHI-GOMARTHI ndajf. krahin. Luajm arthigomarthi: luajm duke e kaprcyer shoku-shokun radhazi
mbi shpine t prkulur.

ARUMANISHT ndajf. Vllahisht. Flet arumanisht.


ARUMANlSHTE,~JA . Vllahishte, gjuha e vllehve. Fjal
t arumanishtes.
ARUMUN,~I m. sh. ~, ~T. Vllah.
ARUMUN,~E mb. Vllah. Fjal arumune. Gjuha
arumune.
ARUSHAN,~E mb. 1. Q e ka trupin t hedhur, t lidhur
e t forte; q i bn me lehtsi e pa u lodhur punt e rnda.
Djal arushan. Grua arushane.
2. fig. I forte e trim.
3. Prd. em. sipas kuptimeve t mbiemrit. Arushani i
maleve.
ARUSH,~A . sh. ~A, ~ AT. 1. zool. Femra e
ariut. Arush e murrme (e bardh). Klysht e arushs.
2. bised. Njeri i fuqishem e i guximshm, njeri
q nuk lodhet kurr; mjet pune shum i fuqishm.
Arush mali.
k Luan arush me dik keq. tallet me dike, e sjell vrdall
sipas qejfit t tij. T'i l kmbt e arushs n dor shpton
vet duke ia ln rrezikun, barren a kokarjet nj tjetri;
ia hedh dikujt. Nuk trembet arusha (ariu) me shosh shih
te SHOSH,~A. Arusha e M a d h e astr. emr i nj
yllsie n gjysmrruzullin verior t qiellit, q prbhet
nga shtat yje t renditura si qerre; Qerrja e Madhe.
Arusha e V o g 1 astr. emr i nj yllsie n
gjysmrruzullin verior t qiellit, q prbhet nga shtat
yje t renditura si qerre, njri nga t cilt (ylli i bishtit)
sht Ylli Polar i Veriut; Qerrja e Vogl. Lule arush bot.
dorzonj. Rrush arush bot. shih te RRUSH,~I.
ARUSHK,~A . sh. ~A, ~AT. 1. prk. Klysh ariu; ari i
vogl.
2. krahin. Lloj bukvale me miell t grunjt, q gatuhej
n mbrmjen e Vitit t Ri.
ARZUHALL,~I m. sh. ~E, ~ET vjet. Lutje me shkrira.
Shkruant (bnte) nj arzuhall.
ARRAKAE,~JA . sh. ~E, ~ET bot., krahin. Lulekae.
ARRAKAT,~E mb. 1. Q nuk rri n tuf s bashku me
bagtit e tjera, q shkputet vean nga tufa n kullot.
Dele (dhi) arrakate. Delen arrakate e ho ujku. fj. u.
2. Q nuk mblidhet n shtpi a n pun, q bredh posht e
prpjet, i pashtruar n familje, n pun a n shkoll.
Djal (nxns) arrakat. sht br arrakat.
3. Prd. em. sipas kuptimeve t mbiemrit.
ARRAKAT kal., ~A, ~UR. Shprndaj sa andej ktej pa
rregull. E arrakati bagtin. I arrakati gjrat gjithandej.
ARRAKATEM vetv. I. vet. vet a III. Shkputet nga tufa
dhe endet vetm npr kiillot, shprndahet pa rregull
(pr bagtin). U arrakatn dhit malit.
2. Endem posht e prpjet, pa u mbledhur n shtpi a pr
pun.
ARRATI,~A. sh. ~, ~T. 1. shih ARRAT1SJE,2. Mrgim
pr t shptuar nga ndjekjet. U hodh (dolt) n arrati. E
shkoi jeln r. arrati.
ie I dha arratin e detyroi t Iargohej me ngut e n
mnyr t rregullt, e bri t ikte nga syt kmbt, t'ua
mbathte kmbve nga frika. Mori arratin a) u ariatis,
mori malet; b) u largua me ngut e n mc-hyr t rregullt;
iku nga syt kmbt, ua mbathi kmbve. E mori arratia i
ven punt keq e me keq, mori t tatpjetn.
ARRATlS kal., ~A, ~UR. 1. E dboj, e tret larg, e mrgoj.
arratisi larg.
2. Prndaj, shpradaj andej e ktej; i jap arratin5.

ARRATlSEM vetv. 1. Iki fshehurazi nga nj vend ku me


mbajne mbyllur pr dnim ose kundr dshirs; marr
malet ose kaprcej kufirin pr t shptuar nga ndjekjet,
nga nj e keqe etj. U arratis nga burgu. U arratis nga
ushtria. U arratis nga shtpia. U arratis n mal (jasht).
2. vet. vela III fig. Largohet, ikn, tretet larg. Iu orratis
mendja. Iu arratis gjumi.
3. vet. veta III. Prndahet, shprndahet andej e ktej (pr
bagtin).
4. Endem andej-ktej, bredh lart e posht.
5. vet. veta III krahin. Shembet, rrzohet me vrull. U
arratis si Us.
ARRATlSJE,~A . sh. ~E, ~ET. Veprimi si-pas kuptimeve
t foljes ARRATlSEM. Arratisja e t burgosurve.
Arratisja nga burgu. Prgatitn arra-tisjen.
ARRATISUR,~I (I) m. sh. ~, ~IT (t). Ai q ka ikur
fshehurazi nga nj vend, ku e kishin mbyllur pr dnim
ose kundr dshirs; ai q ka marr malet ose q ka
kaprcyer kufirin pr t shptuar nga ndjekjet ose nga nj
rrezik. arratisur politik. E kapn t arratisurin.
ARRATISUR (l,e) mb. 1. Q ka ikur fshehurazi nga nj
vend, ku e kishin mbyllur pr dnim ose kundr dshirs;
q ka marr malet ose q ka kaprcyer kufirin pr t
shptuar nga ndjekjet ose nga nj rrezik. T burgosurit e
arratisur. Ushtart e arratisur.
2. fig. Q sht shprndar, q ka humbur diku larg, q
sht tretur larg. Me mendje t arratisur. Me sy t
arratisur.
3. vjet. Q ka marr arratin, q endet lart e posht, qI
bredh nga nj vend n tjetrin. Kalors i arratisur.
ARR,~I I m. sh. ~A, ~AT bot. Shkurre gje-thernse dytre metra e lart, me gjethe t kmbyera si t arrs, me
lule t blerta n t verdh, q bn kokrra t vogla e t
zeza dhe q prdoret pr ngjyrosje e n mjeksi; pjerz.
Arr i egr. Gjethe arri.
ARR,~I II m. anat. knza e fytit.
ARR,~I in m. sh. ~A, ~AT zool. Dosz, bushtrz.
ARRORE,~T . vet. sh. bot. Familje drursh, q prfshin
drur e shkurre si arri etj.
ARREST, ~I m. sh. ~E, ~ET. Paraburgim, mbaj-tje e
prkohshme nn roj, ndalim; ndshkim disi-plinor pr
ushtarakt, duke i mbajtur t mbyllur n nj vend pr nj
koh t caktuar. Arrest disiplinor. Arrest shtpie
(kazerme). Mban (v) n arrest.
ARRESTIM,~I m. sh. ~E, ~ET. Veprimi sipas kuptimeve
t foljeve ARRESTOJ, ARRESTOHEM. Arrestime n
mas. Arrestimi i keqbrsit. Bn arres-time.
ARRESTOHEM. Ps. e ARRESTOJ.
ARRESTOJ kal., ~OVA, ~UAR. Kap nj njeri q
dyshohet pr nj faj dhe e mbaj n;n roj; v dike n arrest
n emr t ligjit, ndaloj. Arrestoi nj kcq-brs. Arreston
n vend.
ARRESTUAR,~I (i) m. sh. ~, ~IT (t). Ai q
sht kapur dhe q mbahet nn roj, ai q sht vn n
arrest.
ARRESTUAR (i,e) mb. Q sht kapur dhe q mbahet
nn roj, q sht vn n arrest. E mbanin t arrestuar.
ARR,~A . sh. ~A, ~AT. 1. bot. Pem frutore me trup t
lart e t trash, me dru t forte e shum t mir pr
orendi etj., me lvore t lmuar ngjyr hiii, me gjethe t
mdha e me lule si vile, q bn kokrra me lvozhg t
forte, me shark t gjelbr e me thelb t ushqyeshm, t
ndar n katr pjes; kokrra e ksaj peme. Arr gung.

Arr gajg (ruk). Arr bukje arr me thelb t madh, t


piot e q del leht. Arr mishje arr s cils nuk i del
thelbi leht. Arr pjeshke arr q i ndahet leht thelbi.
Arr vajse. Arr fyk (fyrb). Dru arre. Gjethe arre. Vaj
arre. Thelbi i arrs. Ngjyr arre ngjyr kafe e murrme.
Thyej (aj) arra. I ushqyer me thelpinj arre i ushqyer
mir, me gjra t mira.
2. prd. mb. Me koren t pjekur mir e brenda e but (pr
bukn).
Arr fyk keq. shih te FYK,~A. Arr n goj dika
q nuk kaprcehet, nuk glltitet leht; dikush a dika q
nuk mposhtet leht, kock n fyt. Shtag arrash shih te
SHTAG,~A. Si fiku (me) arrn (si arra me paln) shih
te FIK,~U. I marr (i ha) arrat dik u jt jam me i zoti se nj
tjetr, ia kaloj dikujt, ia hedh, e mund. S'i hahet arra n
dor dikujt nuk mbahet paster, as lahet as ndrrohet, sht
shum i ndyr. S'i mban goja arra dikujt s'pushon s foluri, sht llafazan i madh. T thyen arrn n dor shih te
THYEJ. Thyej arra kot flas gjra pa vler e pa kuptim,
flas kot me kot. I peshon arrat pa i sbkun-dur shih te
PESHOJ. E shkund arrn n korrik (manin n prill) shih
te SHKUND. Kur t bj qarri arra kurr, asnjher. Ka
(n dor) edhe gurin, edhe arrn shih te GUR,~I. Arr
dheu fshikz me azot q formohet nga bakteret n rrnjt
e disa bimve. Arra e fyt it anat. fikthi i fytit.
ARR HINDI (ARR E EGR) bot. Dru iegr, i ngjashm
me arrn, me lvore t murrme, me gjethe q kan nj er
t rnd, me lule t vogla t bardha e me fryt si bishtaj
ngjyrkafe.
ARRS,~I m. sh. ~E, ~ET bot. Bim barishtore ose
gjysmshkurre gjethernse, e prhapur sidomos n
vendet e Mesdheut, me lule n trajt vile, q prdoret si
bim aromatike dhe n mjeksi. Arrsi i verdh bar
dhmballe.
ARRTHYESE,~JA sh. ~E, ~ET. Vegl si dare, q
prdoret pr t thyer arra.
ARRZ,~A i anat. 1. Rruaza e par e qafs, mbi t ciln
mbshtetet koka. Arrza e qafs. Thefsh
arrzn! mallk.
2. Fikthi i fytit. Arrza e fytit (e gushes).
-k Theu arrzn shih re THYEJ. Thyej (kput) arr-zn
(qafn)! keq. largohu q ktej, shporru! Zuri arrzn u
rrzua e u vra, theu qafn.
ARRZ,~A ii . sh. ~A, ~AT. Arrisht, pyll me arra.
ARRZ,~A ni . sh. ~A, ~AT bot. Bim barish-tore
njvjeare, me gjethe si t trfilit, t vendosura dendur
rreth krcellit, q rritet npr fushat ans detit.
ARRIHET vetv. 1. Piqet, vjen n kohn pr t'u vjel a pr
t'u korrur. E korrn pa u arritur mir.
2. Mbledh qelb e bhet gati pr t'u hapur a pr t'u
shtrydhur, piqet (pr plagn). U arrit i thati (lunga).
3. Pavet. e ARRIJ 6,74. Ps. e ARRIJ3__9. Jane arritur suksese (fitore).
U arrit nj marrveshje.
ARRIJ kal. dhe jokal, ~TA, ~TUR. 1. jokal. Vij ose shkoj
me kmb a me nj mjet n vendin pr ku isha nisur,
sosem n pikn e fundit t udhtimit; mbrrij. Arrij n
shtpi (n shkoll, n pun). Arrij me kmb. Arriti me
aero plan. Arriti von (hert, me koh). Arriti i pari (i
fundit). Arriti trni. Arriti letra (lajmi).
2. vet. veta III jokal. Vjen nj koh e caktuar; vjen nj
stin e motit, nj muaj, nj dit; vjen nj ngjarje a nj
dukuri e caktuar. Arriti dreka (nata). Arriti dintri

(pranvera). Arriti dita e fests (kongresi). Arriti dbora


(shiu). Arritn t korrat. Arriti radha im.
3. kal. Kap dike n t ecur, vij krahas me nj tjetr q ecte
para meje; vij deri te dika; z. E arrita ni rrug.
4. kal. fig. Barazohem me nj tjetr, q sht pr-para n
nj pun, n nj veprimtari etj. E arrij n msitne. E arrij
n mjeshtri. E arriti dhe ia kaloi.
5. kal. Z, prek dika q sht pak si larg, duke u zgjatur.
E arrij me dor. E arrij me maja t gishtave.
6. kal. dhe jokal. fig. Vij te nj qllim ose rezultat i
caktuar me an t prpjekjeve; prmbush nj d-Shir,
kryej nj detyr. Arrij sukses (fitore). Arrij qllimin
(objektivat). Arrij n nj marrveshje. Arrij n nj
prfundim.
7. kal. dhe jokal. Vij deri n nj cak, n nj shkall ose n
nj mas. Arriti shumn. Arriti kulmin. Arriti nivlin m
t lart (majat m t larta). Arrln deri n gju.
8. kal. Vij deri n nj koh t caktuar, rroj deri n nj
koh t caktuar; mbush nj mosh; jetoj q nga nj koh.
Arrij moshn shkollore (t puns). Arriti t tetdhjetat.
Me arriti pleqria. Ia arrita dits. Ia ka arritur kohs s
Turqis. Mos arrifsh! mallk. vdeksh i ri!
9. kal. Ia dal n krye nj pune, mundem ta bj dika, ia
dal mban. Arrij ta mbaroj. Sarrij ta kuptoj. Sarriti t
nxirrte z.
10. vet. veta III jokal. sht aq sa duhet, sht mjaft, del,
mjafton. Arrin pr nj fustan. Arrin e tep-ron. Sm
arrijn parat. Sm arrin fuqia.
11. jokal. Vij deri n nj pike sa bj dika t padshirueshme ose t keqe; vjen n nj cak n t cilin
ndodh nj e keqe e papritur, katandis puna. Arriti puna
deri n grushte. Arriti t ndahet nga prindrit. Arriti t
vjedh. Arriti deri atje sa... Arriti deri n at pike sa...
Deri aty ka arritur!
it Aq t arrin ty (mendja)! aq ta pret mendja, aq mendon.
Aq sa arrin aq sa mund ta kuptoj. sipas
fuqis e aftsis mendore q ka. Sa i arrin dora shih te
DOR,~A. S'm arrin dora nuk kam fuqi, nuk karri
mundsi. Nuk me arrta capi shih te CAP, ~l 1. Deri ku i
arrin capi shih te AP,~11. Deri ku t arrta syri shih te
SY,~Rl. Aq i arrijn shkallt dikujt shih te
SHKALL,~A. Krkon t arrij ern shih tek ER,~A 1.
As n thembr s'ia arrin shih te THEM-BR,~RA. I
arrijn syt gjer te maja e hunds keq. shih te
HUND,~A.
ARR1R| (i,e) mb. 1. I pjekur sa duhet, q sht br pr
t'u vjel ose pr t'u korrur. Moll (pem) e arrir. Rrush
(miser) i arrir.
2. fig. bised. I pjekur (nga mosha); q ka prvojn e duhur
pr nj pun. Djal i arrir. Vajz e arrir.
3. fig. shih ARRITUR (i,e)2. Vepr e arrir.
4. shih ARDHUR (i,e) 4. Tok e arrir. ARRlSHT,~A .
sh. ~A, ~AT. Pyll me arra.
ARRITJE,~A . 1. Veprimi sipas kuptimeve t foljeve
ARRIJ, ARRIHET. Arritja e trenit. Arritja e nj
delegacioni. Arritja e sukseseve (e fitoreve, e rezultateve). Arritja e qllimit. Arritja e marrveshjes. Dita
e arritjes.
2. kryes. sh. ~E, ~ET. Rezultat me vler n pun a n nj
fush veprimtarie; sukses. Arritje t rnd-sishm.
Arritjet m t reja. Arritjt e ndrmarrjes (e kolektivit).
Arritjet e fundit t shkncs.

3. sport. Pika e fundit e largsis q prshkojn


pjesmarrsit e nj gare vrapimi, me kuaj etj.; mb-rritje.
ARRITSHM (i), ~ME (e) mb. 1. Q mund arrihet; q
mund t bhet, q mund t vihet n jet; i mundshm.
Qllim i arritshm.
2. Q mund t kuptohet, i kapshm, i kuptueshm.
ARRITUR (i,e) mb. 1. Q sht br, q sht kryer, q
sht arritur. Mesatarja e arritur.
2. Q sht br mir; i gjetur mir, i goditur. Vepr e
arritur. Figure e arritur. Artistikisht i arritur.
3. fin., vjet. Q ka mbushur afatin e caktuar, q i prket
nj periudhe t prfunduar. Interesat e arritura. Kamata e
arritur.
ARRIVlST,~I m. sh. ~, ~T libr. Ai q lak-mon e
prpiqet t arrij me do mjet nj qllim ose nj vend m
t lart n jet, ai q krkon t aj pr-para e t bj
karrier me do mnyr. Lufta kundr arrivistve.
ARRIVlST,~E mb. Q lakmon e prpiqet t arrij me do
mjet nj qllim ose nj vend m t lart n jet, q sht
karakteristik pr arrivistin. Element arrtvist. Prirje
(synim) arriviste.
ARRIVIZM,~MI m. libr. Synimi pr t ar prpara
duke prdorur fardo mjeti, prpjekja pr t arritur nj
vend m t lart n shoqri edhe me mnyra t ulta e t
pandershme. Shfaqje arrivizmi.
ARRNJET,~I m. sh. ~E, ~ET. Arrisht.
ARROGANC,~A . SjelIje e vrazhd, e pakul-turuar;
qndrim prbuzs e mosprfills kundrejt t tjerve,
trajtimi i t tjerve me mendjemadhsi e n mnyr fyese.
Flet (sillet) me arrogance.
ARROGANT,~E mb. 1. Q sillet a q vepron me
arrogance, q sht i vrazhd, fyes e prbuzs; qshpreh
arrogance. Njeri arrogant. Qndrim (ton) arrogant.
Sjellje arrogante. 2. Prd. em. sipas kuptimit t mbiemrit.
ARROR,~E mb. bujq. Q prbhet prej koklash sa nj
arr (pr token). Ndrtim arror.
ARRORE,~T . vet. sh. bot. Familje drursh dhe
shkurresh, n t ciln m e njohura sht arra.
ARRT (i,e) mb. Q sht br me dru arre; prej arre.
Drrasa t arrta. Do I lap i arrt.
AS,~I i m. sh. ~E, ~ET. 1. Letr loje, e para he ngjyrn e
vet, q ka vetm nj shenj n mes, nj-$hi. Asi spathi
(kup). Hedh asin. Man me as.
2. sh. edhe ~, ~T fig. Njeri i shquar, me aftsi t
Veanta n nj fush t caktuar. As i skuadrs s futbollit.
As i kinematografis. As i aviacionit.
it Me doli asi fi(ova, me eci.
AS,~I ii in. sh. ~E, ~ET hist. Monedh e vogl romake
prej bakri. Ok e as fare lire.
AS. I. lidh. 1. Prdoret n fjalit mohuese, e prs-ritur
para gjymtyrve homogjene ose para fjalive t
bashkrenditura. As uj, as buk. As e njoh, as e di. As me
hahet, as me pihet. As jap, as marr. As vrenjtet, as
kthjellohet.
2. Prdorct para gjymtyrs s fundit, homogjene me
gjymtyrt e mparshme t s njjts fjali mohuese. Nuk e
takova t vllan, as t nipin.
3. Prdoret e prsritur para gjymtyrve t nj fja-lie, n
t ciln zakonisht folja me mohimin nenkup-tohet. As po,
as jo. As mir, as keg. As sot, as mot. As un, as ti. As
andej, as ktej.
4. Prdoret n nj varg togjesh t qndrueshme
frazeologjike me vler mohuese. As t ngroh, as t ftoh.

As mish, as peshk. As nam, as nishan. As n qiell, as n


tok. As turbullon, as kthjellon.
II. pj. 1. Prdoret zakonisht me folje pr t grishur dike q
t filloj t flas a t veproj, pr t zbutur nj urdhr a
pr ta paraqitur si lutje ose pr t shprehur qndrimin
emocional t folsit. As ia men nj knge. As na thua. As
mflet njfjal! As m'ifal ti syt e zezt
2. Prdoret, e ndjekur shpesh nga edh_e, pr t prforcuar me shum mendimin q shpreh f jalia, me kuptim t afrt me qoft (edhe), bile, madje. As un nuk
e di. As edhe nj.
3. Prdoret zakonisht n krye t nj fjalie, e ndjekur nga
q, pr t prforcuar mohimin, n vend t pje-szs nuk
ose s bashku me t. As nuk e pa. As e kishte ndr mend.
As q do t'ia dij.
4. Prdoret kur flitet pr koh, mosh, madhsi etj., q
ende nuk sht arritur, nuk sht plotsuar. As dy dit
pun. As pes minuta. As gjasht muajsh. As dy hapa
larg.
AS- fjalform. Pjes e par me kuptim mohues ose
prforcues e disa premrave t prngjitur dhe e disa
ndajfoljeve t prngjitura; p.sh. askush, asgj, asnjhcrc,
aspak, askund etj.
ASAJ. 1. Dhan., rrjedh. e prem. vetor. e dft. AJO.
2. deft, bised. N at..., atje n... (me nj emr n rasn
rrjedhore t numrit njjs, n trajtn e pa-shquar). Asaj
rruge. Asaj ane.
ASAMBLE;~JA . sh. ~, ~T. 1. Mbledhje e
perfaqsuesve t zgjedhur t nj vendi, si organi me
i lart ligjvns, q ka t drejt t diskutoj e ti ven-dos
pr shtjet m t rndsishme dhe t kontro-lloj organet
e zgjedhura prej saj; mbledhja e perfaqsuesve t vendeve
t ndryshme n nj organizat ndrkombtare, e cila
shqyrton shtje t ndryshme dhe merr vendime pr to;
trsia e prfaqesuesve n kto mbledhje; ndrtesa ku
mbahen rregullisht kto mbledhje. Asambleja kombtare.
Asamble kushtetuese (ligjvnse). Asambleja e
Prgjithshme e Organizats s Kombve t Bashkuara.
Sesion i asambles. Thirrja e asambles. Punimet
(vendimet) e asambles.
2. Mbledhja e gjith antarve t nj institucioni, t nj
kooperative, t nj organizat a shoqate, si organi me i
lart q ka t drejt t shqyrtoj shtjet e prbashkta me
rndsi, t marr vendime pr to dhe t kontrolloj
organet e zgjedhura prej saj; trsia e pjesmarrsve n
kt mbledhje. Asambleja e Aka-demis s Shkencave t
RPSSh. Asambleja e koope-rativs. Mbledhja e
asambles.
ASAMBLIST,~I m. sh. ~, ~T hist. Antar i asambles
kombtare. U zgjodh asamblist.
ASBEST,~I m. min. Mineral i prbr prej fijesh t holla,
q i qndron shum veprimit t nxehtsis e t acideve,
q nuk e pron rrymn elektrike dhe q prdoret
gjersisht n industri e n ndrtim. Mineral asbesti.
Veshje prej asbesti. Fabrika e pasurimit t asbestit.
ASE lidh. shih OSE.
ASLL pj. thjeshtligj. N t vrtet, tamam, n thelb
(prdoret si fjal e ndrmjetme). Asll, ai e di me mir.
Asll-asll n fund t fundit, thell-theJl.
ASFALT,~I m. sh. ~E, ~ET. 1. min. Lloj rr-shire e zez,
q ndodhet n natyr n gjendje t ngurt e q zbutet kur
ngrohet; sere. Asfalt natyror.

2. Przierje bitumi me akll t imt, m t ciln shtrohen


rrugt etj.; rrug, siprfaqe q sht shtruar me kt
przierje. Shtres asfalti. Rrug me asfalt. Shtroj me
asfalt. Rrshqet mbi asfalt.
ASFALT-BETON,~I m. sh. ~E, ~ET ndrt. Przierje rre
ose aklli t imt me bitum, q prdoret pr t shtruar
rrugt etj. ose si material ndrtimi. Fabrika e asfallbetonit. Shtroj me asfalt-beton.
ASFALTIM,~I m. sh. ~E, ~ET. Veprimi sipas kuptimeve
t foljeve ASFALTOJ, ASFALTOHET.
Asfaltimi i rrugs. Makin asfaltimi. Puntort e asfaltimit.
ASFALTOHET. Ps. e ASFALTOJ. U asfaliua rruga.
ASFALTOJ kal., ~OVA, ~CAR. Shtroj me asfalt. Asfaltoj
rrugn (sheshin).
ASFALTUAR (i,e) mb. Q sht i shtruar me asfalt.
Rrug e asfaltuar. Shesh i asfaltuar.
ASFALTUES,~I m. sh. ~, ~IT. Puntor q me-rret me
asfaltimin e rrugve. Asfaltues rrugsh.
ASFARE ndajf. bised. Aspak, as nj ik. Nuk u lodha
asfare. Nuk ka t bj asfare.
ASFARGJE' pakuf. bised. Asgj fare. S'I bri asfargj.
ASFIKSI,~A . 1. mjek. Vshtirsim ose ndalim i
frymmarrjes nga mungesa e ajrit me oksigjen. Vdiq nga
asfiksia.2. fig. Ndrprerje a vshtirsi e madhe q krijohet
nI nj deg prodhimi dhe q pengon zhvillimin e lite t
saj.
ASGJE pakuf. 1. Asnj gj, asnj send, Icurrgj; kund.
gjithka. Asgj e teprt. Asgj me rndsi. Asgj me
shum. Nuk di asgj. Nuk them asgj. Nuk kursej asgj.
Nuk pyet pr asgj.
2. Prdoret pr t treguar dika ose dike pa ndonj vler
t madhe, pa rndsi. Nuk me duket asgj. S'sht asgj
pr ty. pr asgj pr dika t vogl, pa ndonj vler; pr
nj shkak a arsye pa rndsi. Shes (blej) pr asgj shes
(blej) fare lire.
3. Prdoret si prgjigje mirsjelljeje ndaj nj fa-lnderimi,
me kuptimin s'ka prse.
E bn pr asgj nuk e prfill fare, e prbuz. Nuk ka asgj
t prbashkt me dike shih le PRBASH-KT (i,e).
ASGJ,~JA . libr. A jo q nuk sht; mungesa e plot e
gjithkaje, hii. E ngre nga asgjja. E kthen n asgj.
ASGJKAFSH pakuf. Asnj send, asgj prej gjje. Nuk
i dha asgjkafsh.
ASGJKUND(I) ndajf. Nc asnj vend, as n6 ndo-njrin
vend, askund. S'dukej asgjkundi. Nuk shkoj asgjkundi.
S'e gjej asgjkund.
S'sht asgjkundi nuk sht aspak n rregull, nuk e ka
fare n vij nj pun. Ku isl>e? Asgjkundi. thuhet duke e
br pyetjen e duke u prgjigjur vetI, kur themi dika ose
bjm nj pun pa pasur ndonj6 fryt konkret.
ASGJMANGUT lidh. libr. Megjithat, prap-seprap;
vese. Asgjmangut, populli e ruajti njsin e yet
kombtare.
ASGJSEND(I) pakuf. Asnj send, asgj. Nuk solli
asgjsend. Nuk mori vesh asgjsendi.
ASGJSI,~A . libr. T qent asgj, hii, asgjja; zbrazti
e plot.
ASGJSlM,~I m. Vcprimi sipas kuptimeve ti foljeve
ASGJSOJ, ASGJSOHEM. Asgjsim i plot. Asgjsim
fizik (moral). Asgjsimi i armikut (i kundrshtarit).
Asgjsimi i objekuvit. usht. Asgjsimi i marrdhnieve t
vjetra. Arm t asgjsimit n mas. I shptoi asgjsimit.

ASGJSOHEM. Ps. e ASGJSOJ. Asgjsohen


mbeturinat.
ASGJSOJ kal, ~OVA, ~CAR. 1. E shkatrroj krejt, e
prish q t mos jet me, e shfaros, e zhduk; c bj fare t
paaft pr t vepruar, Asgjsoj armikun. Asgjsoi
pushtetin e vjetr. Asgjsoi planet (sulmet). Asgjsoj
letrat (mbeturinat). 1 asgjsuan n mas.
, 2. usht. Godit n shenj. Asgjsoj objektivin. Asgjsoj
me predhn e pare.
ASGJSUES,~E mb. 1. Q shkatrroh plotsisht, q
shfaros; vdekjeprurs. Arm asgjsuese. Goditje
asgjsuese. Zjarr asgjsues.
2. Shum i ashpr, q synon t drrmoj krejt, q e
mohon dika trsisht. Kritik asgjsuese. Fjalim
asgjsues. Sarkazm asgjsues.
ASGJSHM (I), ~ME (e) mb. libr. Q nuk ka asnj
vler ose asnj rndsi.
ASI. 1. vjet. frjedh. e prem. vetor e dft. AI, ATA. 2.
dft. I till, si ai ose si ata. Asi burri. Asi djemsh.
ASILLOJ i deft, bised. shih ASISOJ i. Asilloj sendesh.
ASILLOJ ii ndajf. bised. shih ASISOJ IJ. Men-don po
asilloj.
ASIMETRl,~A . Munges e simetris. Asimetri e
figurave. Asimetri e fytyrs.
ASIMETRIK,~E mb. Q i mungon simetria, q nuk sht
simetrik. Forme asimetrike. Gjethe asimetrike. Ngarkes
asimetrike. Gjenerator asimetrik. elektr. N mnyr
asimetrike.
ASIMILlM,~I m. 1. Veprimi sipas kuptimeve t foljeve
ASIMILOJ, ASIM1LOHEM. Asimilim i plot (i
pjesshm). Asimilimi i ushqimit. Asimilimi i nj kombi.
2. gjuh. shih PRNGJASHMIM,~I.
ASIM1LOHEM. Ps. e ASIMILOJ. Asimilohet ushqimi.
Asimilohet lnda. Asimilohet nj bashktin-gllore.
ASIMILOJ kal, ~OVA, ~CAR. 1. biol. Per-vetsoj nj
lnd t jashtme, duke e prpunuar nI organizm; tret,
thith. Asimiloj ushqimin. Asimilon oksigjenin.
2. fig. Prvetsoj mir nj msim, fitoj dije e njo-huri ns
mnyr t shndosh, duke i tretur mir. Asi~ miloj
msimin. Asimiloj nj lnd.
3. E shkrij nj popull ose nj komb, duke c brf t
humbas veorit e tij kombtare dhe t prvetsoj6
gjuhn, zakonet etj. t nj populli ose kombi tjetir.
4. vet. vela III gjuh. E bn t njjt ose t ngja-shm me
veten (pr veprimin e nj tingulli mbi nj tjetr).
ASIMILUES,~I m. sh. <-, ~IT libr. Ai qI pcr-piqet t
asimiloj nj popull a nj komb tjetr. Aai-miluesit
osman.
ASIMILUES,~E mb. 1. biol. Ql thith e p&vetfeon nj
lnd t jashtme, q e tret dhe e prpunon rti organizm.
Fuqia asimiluese e bims.
2. fig. Q prvetson mir e me lehtsi njS msini a nj
lnd. Aftsia asimiluese e nxnsit.
3. Q prpiqet t asimiloj nj popull ose nj komb tjetr.
ASIMILUESHM(i), ~ME (e) mb. 1. biol. Q
mund t thithet e t prvetsohet nga organizmi, q mund
t asimilohet. Lnd ushqimore e asimilueshme. N
mnyr t asimilueshme.
2. fig. Q mund t prvetsohet me lehtsi (pr me-simet,
njohurit). E bj t asimilueshm.
ASISOJ I deft, bised. I atij soji, i atill. Asisoj njerzish.
Nj rrob asisoj.
ASISOJ n ndajf. bised. N at mnyr; ashtu. Bje asisoj.

ASISTENC,~A . libr. Ndihm q i jepet njC t Smuri


ose nj njeriu nevojtar. Asistenc sociale shih te
SOCIAL,~E.
ASISTENT,~I m. sh. ~, ~T libr. 1. Ndthm4s i nj
mjeku, i nj inxhinieri etj. gjat kryerjes s nj operimi, t
nj pune etj. Asistent i inxhinierit. Asistent i profesorit (i
regjisorit). Mjek asistent.2. Titulli fillestar i atij q merret
me pun msimore n nj shfcoll t lart; ai q mban
kt titull. Asistent n universitet.
ASISTENTE,~JA . sh. ~E, ~ET. Fem. e ASISTENT, ~I.
ASKATH,~I m. sh. ~, ~T. 1. Elbth, kath, bye. 2. Fik i
thar.
ASKET,~I m. sh. ~, ~T. 1. Njeri, q pr shkak t
paragjykimeve fetare, bn nj jet t vetmuar, t ashpr e
t rnd, duke e munduar veten dhe duke hequr dor nga
gzimet e jets. Jet asketi. Fytyr aslceti.
2. Njeri q heq dor nga gzimet e jets dhe q bn jet t
ashpr, me vuajtje e mundime.
3. si mb. ~, ~E. shih ASKETIK,~E.
ASKETIK,~E mb. Q ka t bj me asketizmin; q ka t
bj me asketin, q sht karakteristik pr mnyrn e
jetess s asketit. Jet asketike. Fytyr asketike. Moral
asketik.
ASKETlZM,~MI m. 1. Doktrin fetare, q predikon t
hequrit dor nga gzimet e jets, gjoja pr t arritur
prsosurin morale dhe q n t vrtet synon t'i largoj
njerzit nga jeta shoqrore dhe nga lufta revolucionare.
Asketizmi ftar. Luftoj asketizmin. Predikon asketizmin.
2. Mnyr t jetuari si asket, duke hequr dor nga t mirat
dhe knaqsit e jets.
ASKND. Kallz. e prem. pakuf. ASKUSH.
ASKI,~A . zakon. sh. ~, ~T. Rrip Ilastiku, mn-dafshi
etj., q vihet krahaqaf pr t mbajtur panta-llonat ose
fundet. Aski mndafshi. Pantallona (fund) me aski.
Mbrthej askit.
^SKUJT. Lhan. rrjedh. e prem. pakuf. ASKUSH.
ASKUND(I) ndajf. N asnj vend, asgjkund. Askund s'e
pash. Nuk gjendet askund.
ASKURR ndajf. Kurr ndonjher, asnjher tjetr. Si
askurr.
ASKURRFAR pakuf. Asnj lloj, asnj prej tyre, as edhe
m t vogln. Askurrfar pune. Askurrfar shenje.
ASKURRGJ pakuf. Asgj prej gjje, as gjn mI t
vogl, kurrgj.
ASKURRKAH ndajf. krahin. N asnjrn an,
asgjkund.
ASKURRKUND ndajf. shih ASGJKUND. Nuk z vend
askurrkund. Nuk gjen qetsi askurrkund.
ASKURRKUSH pakuf. shih ASKUSH. Askurr-kush s'e
dinte. Si askurrkush.
ASKUSH pakuf. 1. Asnj njeri, asnjeri. Askush nuk foli.
Mos i trgo askujt. Askujt nuk i flihej.
2. prd. em. bised. Njeri pa asnj vler, njeri q nuk e
prfillin fare n shoqri. Kush sht ai? Askush.
ASLLAN,~I m. sh. ~, ~T vjet. Luan. Trim (burr)
asllan.
ASNDONJ pakuf. Asnj6 prej tyre. Asndonj mikt.
Asndonj vrim.
ASNDONJHER ndajf. Kurr ndonjher, asnjher. Si
asndohjher tjetr.
ASNDONJRI,~A pakuf. shih ASNJRI,~A.
Asndonjri nuk u prgjigj.

ASNJANS,~I m. sh. ~, ~IT. 1. libr. Shtet, vend ose njeri


q mban qndrim asnjans.
2. gjuh. Gjinia asnjanese.
3. fiz. Prcjellsi asnjans. Asnjansi i tokzuar.
ASNJANS,~E mb. I, Q nuk merr ann e as-njrs nga
palt ndrluftuese ose kundrshtare, q nuk mban ann as
t njrit, as t tjetrit. Shtet (vend) asnjans. Qndrim
asnjans. Politik asnjanese. Vzh~ gues asnjans. Rri
asnjans.
2. Q nuk mund t sherbej si fush Iuftimi ose pr
vendosjen e trupave ushtarake (sipas nj marrveshje-je);
q nuk i prket as njrs pale, as tjetrs. Fush (zone)
asnjanese.
3. gjuh. Q nuk sht as i gjinis mashkullore, as i gjinis
femrore; q bn pjes n lakimin e katrt t emrave t
shqipes. Gjinia asnjanese. Enter asnjans.
4. fiz. Q nuk ka ngarkes as pozitive, as negative.
Prcjells asnjans.
5. kim. Q nuk jep as reaksion acid, as reaksion bazik.
Krip asnjanese. Tretsir asnjanese.
ASNJANSI,~A . 1. Gjendja e nj shteti, q nuk merr
pjes n nj luft, duke mbajtur t njjtin qndrim
kundrejt vendeve ndrluftuese ose blloqeve ushtarake.
Asnjansi e armatoswr. Politika e asnja-nsis. Ruaj
asnjansin. Shpall (shkel) asnjansin.
2. T qent asnjans, gjendja e atij q nuk mban ann e
asnjrs pale n nj mosmarrveshje, grindje,
kundrshtim etj. E shoh punn me asnjansi.
ASNJANSIM,~I m. libr. Veprimi sipas kuptimeve
tfoljeve ASNJANSOJ, ASNJANSOHET. Asnjansimiiveprimtaris s dikujt. Asnjansimiindi-kimit.
Asnjansimi i zjarrit t armikut. Asnjansimi i acidit me
nj baz. kim.
ASNJANSISHT ndajf. libr. Pa marr ann e asnjrs
prej palve kundrshtare n nj mosmarrveshje, n nj
grindje, n nj luft etj. Veproi asnja-nsisht.
ASNJANSOHET vetv. libr. 1. Bhet asnjans. 2. Ps. e
ASNJANSOJ.
ASNJANSOJ kal, OVA, ~UAR libr. 1. E bj rij shtet
ose nj vend t jet asnjans.
2. I heq mundsin t veproj kundr nesh; e bj t paaft
t veproj, i dobsoj fuqin. Asnjansoj nj kundrshtar.
Asnjansojndikimin e dikujt. Asnjansoj nj pozicion.
3. kim. I heq vetit acide me an t reaksionit me nj baz
ose anasjelltas. Asnjansoj nj tretsir.
4. spec. I heq nj veti k-arakteristike (ngjyrimin,
ngarkesn etj.) dhe e bj asnjans. Asnjansoj nj force.
Asnjanson ngarkesn e nj grimce.
ASNJANSUES,~E mb. spec. Q i heq vetit acide ose
Vetit e tjera karakteristike dhe e bn dika asnjanese.
Rol (veprim, funksion) asnjansues.
ASNJANSHM (i ), ~ME (e) mb. libr. I paan-shm.
ASNJERI pakuf. Asnj njeri, askush. Asnjeri nuk erdhi.
Asnjeri s'e pa (s'e di). S'ka asnjeri.
ASNJ pakuf. As edhe nj send, as edhc nj njeri.Asnj
njeri. Asnj send. Asnj fjal. Asnj pun. Asnj lek. Asnj
dit. Asnj ik (grime, fije). Pa asnj arsye. Si asnj
tjetr. S'ka asnj t drejt. Nuk mungon asnj. Asnj pr
be shih te BE, ~JA. (Per) asnj cast vazhdimisht, pa
ndrprer je, asnjher. N asnj mnyr aspak, kurrn e
kurrs. Asnj pr fare shih te FAR, ~ A. Pa asnj
dysliim (s'ka asnj dyshim) si fj. ndrm. patjetr,

medoemos. Nj si asnj fj. u. shih te NJ. Asnj qime


(fije floku) shih te QIM,'E, ~JA.
ASNJFAR pakuf. Asnj prej atij lloji; asnj t vetm.
ASNJFARLLOJ pakuf. shih ASNJFAR.
ASNJHER ndajf. N asnj koh, kurr ndonj-her; n
asnj rrethan, n asnj rast. Asnjher nuk e ka pare. Si
asnjher tjetr.
ASNJRI, ~A pakuf. Asnj njeri nga t dy ose nga disa.
Asnjri prej jush. Asnjri nga ne.
ASO. 1. ftrjedh. e prem. vetor e dft. AJO, ATO. A so
kohe (here). Aso dite.
2. dft. E till, si ajo ose si ato. Aso zemre. Aso dore.
ASOBOTE ndajf. krahin. Ather, n at koh.
ASOCIACION,~I m.sh. ~E, ~ET spec. Shoqrim.
Asociacion prfytyrimesh (mendimesh). Asociacion idesh
(fjalsh). Ngjall asociacione.
ASODORE dft. I atij lloji, i atill.
ASOHERE ndajf. N at koh; asokohe; ather. Ndodhi
asohere.
ASOHERSHM(l),~ME(e) mb. shih ATHER-SHM
(i), ~ME (e). Jeta e asohershme.
ASOKOHE ndajf. N at koh, ather. Asokohe ishin
pak.
ASOKOHSHfM (i), ~ME (e) mb. shih ATHER-SHM
(i), ~ME (e). Bota e asokohshme. Kushtet (nethanat) e
asokohshme.
ASONANC,~A . sh. ~A, ~AT let. Rime jo e plot e dy a
me shum vargjeve, q kan t njjta vetm zanoret e
theksuara dhe zanore t tjera t fja-lve fundore. Bjn
asonanc.
ASORTIMENT,~I m.sh. ~E, ~ET. 1. Lloj i nj prodhimi
ose i nj malli sipas madhsis, formes, cilsis,
prdorimit etj. Asortimente t reja. Asorti-mente ensh
(gjellsh...). Shtimi (zgjerimi) i asorti-menteve. Ndaj n
asortimente.
2. vet. nj. prmb. Trsia e llojeve t prodhimeve ose t
mallrave, q nxjerr nj ndrmarrje. Plani i asortimenteve.
Plotsimi si asortiment.
3. Madhsia, forma, cilsia etj. e nj prodhimi ose e nj
malli, e prcaktuar sipas nj standardi; pr-fshirja e nj
prodhimi ose e nj artikulli n nj lloj t caktuar.
Prodhim sipas asortimentit. Prcaktoj asor-timentin.
ASPAK ndajf. N asnj mas, n asnj shkali,
as edhe nj ik, fare; kurrsesi, n asnj mnyr.
Nuk e dime aspak. Nuk sht aspak ashtu. Nuk ka t bj
aspak me t.
ASPAKT (i, e) mb. libr. Q nuk sht fare, q mungon
krejt; q nuk njihet fare; q nuk vlen fare.
ASPEKT,~I m. sh. ~E, ~ET. 1. Pamje e pjes-shme e
dikaje, e paraqitur n nj fotografi, n film
etj. Aspekte nga jeta. Aspekt nga puna. Aspekte nga
ndeshjet.
2. Nj nga ant n t cilat na paraqitet ose e vshtroj-me
nj send, nj dukuri, nj shtje etj,; an; pik-pamje,
vshtrim. Aspekti politik (ideologjik). Aspekti shoqror
(ekonomik, kulturor). Aspekt i lufts s kla-save. Aspektet
e problemit. N t gjitha aspektet. Nga aspekte t
ndryshme. E shoh (e man) n nj aspekt.
3. gjuh. Kategori gramatikore n disa gjuh, q tregon
mnyrn se si rrjedh veprimi. Aspekti i kryer (i pakryer).
Aspektet e foljes.

ASPR,~RA . sh. ~RA, ~RAT vjet. Monedh e argjendt


me vler t vogl, q prdorej n Shqipri para Shpalljes
s Pavarsis. pr nj aspr shum lire.
k U shit pr tridhjet aspra tradhtoi, u hodh n ann
kundrshtare pr nj shprblim t vogl.
ASPIRANT,~I m. sh. ~, ~T. 1. usht. Grade e
ndrmjetme midis nnoficerit dhe oficerit; ushtaraku q
mban kt grade (n ushtrit q kan grada).
2. Ai q prgatitet pr veprimtari shkencore e msimore
pran nj shkolle t lart a nj institucioni shkencor, pasi
ka kryer studimet e larta (n disa vende).
ASPIRAT,~A . sh. ~A, ~AT libr. Dshir e madhe,
synim dhe shpresa pr t'ia arritur nj qllimi t lart.
Aspiratat kombtare (shekullore). Aspiratat e popullit.
Shpreh (realizoj) aspiratat.
ASPIRIN,~A . sh. ~A, ~AT farm. Lnd kimike e
bardh e kristalore, q prdoret si hape kundr dhembjeve
t koks, pr uljen e temperatures etj. Nj kokrr
aspirin. Pi nj aspirin.
ASPIROJ kal. dhe jokal, ~OVA, ~UAR libr. Kam dshir
t madhe dhe shpresa pr t'ia arritur nj qllimi t lart;
synoj t arrij dika. Aspiron pr lirin. Aspiron t rroj i
pavarur.
ASPO pj. bised. 1. Prdoret pr t shprehur keqar-dhjen e
folsit pr dika q nuk mund t arrihet, q nuk i plqen
etj. Aspo lre. Aspo c'pret prej tij.
2. Prdoret n fjalit pyetse me kuptimin apo jo, apo.
Po vjen me mua, aspo?
ASQER,~I m. sh. ~, ~T vjet. 1. Ushtar. Asqert e
turkut. Nj tabor asqer. U vesh (shkoi) asqer.
2. keq. Ushtar i rregullt.
3. vet. nj. prmb. Ushtri.
ASQERIE,~A . hist. Taks q paguhej n kohn e
pushtimit osman pr t zvendsuar shrbimin ushtarak.
Paguanin asqerien. Mblidhnin asqerien.
ASSESt ndajf. N asnj mnyr, kurrsesi. Nuk bhet
assesi. Nuk pranohet assesi.
ASTANIK,~U m. sh. ~, ~T krahin. Tra q vihet gjat
murit t shtpis ose mbi shtylla pr t'u mbshtetur atia
mbi t, brezar.
ASTAR,~I m. sh. ~, ~T. Plhur ose material tjetr, q
prdoret pr t veshur nga brenda rrobat e trasha, kpuct
dhe ilisa sende t tjera. Astar mndafshi (plhure, lkure).
Astar rrobash (kpucsh). Astari i xhakets (i valixhes). I
v (i qep) astarin.
ASTM,~A . mjek. Smundje q shfaqet me znien e
fryms here pas here, pr shkak t rregulli-meve t
bronkeve, t zemrs ose pr shkaqe t tjera; shpirr,
gulim. Vuan nga astma. I zihet fryma nga
astma.ASTRAGA,~I m. sh. ~, ~T. skih QEHN,
~NI. Holloj pet n astraga.
ASTRlT,~I m. sh. ~, ~T. 1. zool. Gjarpr i madh me
ngjyr t verdh e shpesh i shkruar me pika, q sht
shum i shpejt e i shkatht. Astrit me pika. Hidhet si
astrit.
2. fig. Njeri shum i shkatht, trim e sypatrembur.
ASTRO- fjalform. Pjes e par e fjalve t pr-bra, q
ka kuptimin: i trupave qiellor, i yjeve; p.sh.
astrobiologji, astrodinamik, astrofotografi, astrobotanik, astromekanik etj.
ASTROFIZlK,~A . Deg e astronomis q studion
trupat qiellor dhe hapsirn midis tyre, duke prdorur
metodat e fiziks.

ASTROLOG,~U m. sh. ~, ~T. Ai q merret me


astrologji.
ASTROLOGJf,~A . Dituri e rreme, q prpiqet t
parashikoj ngjarjet dhe fatin e njerzve, duke vzhguar
vendosjen e trupave qiellor. Astrologjia mesjetare.
ASTRONAUT,~I m. sh. ~, ~T. 1. Specialist ri fushn
e astronautiks. 2. Kozmonaut.
ASTRONAUTIK,~A . Shkenc q merret me fluturimet
n hapsirn ndrmjet yjeve ose planetve. Teoria e
astronautiks.
ASTRONOM,~I m. sh. ~, ~T. Specialist q merret me
astronomi.
ASTRONOMI,~A. Shkenc q merret me studimin e
trupave qiellor, me ndrtimin, prbrjen, prejar-dhjen e
me vendin e tyre n hapsir, si edhe me ligjet e lvizjes
s tyre.
ASTRONOMIK,~E mb. 1. Q lidhet me astrono-min, q
i prket astronomis, i astronomis, i trupave qiellor, i
yjeve. Vzhgime astronomike. Observator astronomik.
Hart astronomike. Ore astronomike. Vit astronomik.
2. fig. Shum i madh (pr numrat), i pallogaritshm.
Nutnr astronomik. Shifr astronomike. mime
astronomike.
ASHAR,~I m. sh. ~E, ~ET hist. E dhjeta q paguhej si
taks. Paguanin (jepnin) asharin. Mblidhte asharin.
ASHE,~JA . sh,, ~E, ~ET bot. Shkurre e viseve rnalore
gjithnj e blert, me gjethe t ndritshme, t dhmbzuara
e me gjemba, me lule t bardha a ngjyr trndafili, q
rritet edhe si bim zbukuruese. Ashe mali. Druja e ashes.
ASHEF,~I m. sh. ~E, ~ET krahin. E ndar e veant n
shtpi ose ndrtes e ult n oborr, ku gatuhet gjella, piqet
buka etj.; kuzhin. Shtpi me ashef brenda (jasht).
Gatuaj n ashef.
ASHENSOR,~I m. sh. ~, ~T. Mjet i mekani-zuar q
shrben pr t ngjitur e pr t zbritur njerz dhe sende n
nj ndrtes shumkatshe ose n nj minier. Ashensor
elektrik. Ashensor miniere. Kabina e ashensorit. Hipi n
ashensor. Ngjitem (zbres) me ashensor.
ASHENSORIST,~I m. sh. ~, ~T. Ai q punon a;
shrben n ashensor.
ASHENSORlSTE,~JA . sh. ~E, ~ET. Fem. e
ASHENSORlST,~I. Punon si ashensoriste.
ASHR,~RA i f. sh. ~RA, ~RAT. 1. Ashkl, dru e vogl e
ar pr zjarr. Ashra dushku. I bj degt ashra.
2. Cope druri e ar si drras e holl, q prdoret si
petavr ose pr t mbuluar atin; hartos, pullazin. ati
me ashra. aj (bj) ashra.
Ashr e pis (i zi) shum i zi. M'u bn ashr (ashraashra) m'u plasaritn, m'u ashprsuan (pr duart, gjuhn
etj.). Jane br ashr u ka hyr grindja, jan zn; jan
prar.
ASHR,~RA n . sh. ~RA, ~RAT bot. Gshte-nj e egr.
ASHR,~RI m. 1. Krce n pjesn e prapme t thundrs
s kalit.
2. veter. ala e kuajve. ka rn ashri. Colon nga ashri.
ASHRIM,~A . sh. ~A, ~AT. Thurim me ashra, gardh
ashrash.
ASHROJ kal., ~OVA, ~UAR. 1. aj nj dru
dhe e bj ashra. 2. Mbuloj atin me ashra.
ASHIK,~U i m.sh. ~, ~T. 1. Eshtr e vogl n gjurin e
kafshve t imta, testembel (prdoret edhe n nj Ioj
fmijsh); kyi i kmbs s njeriut. Luaj me ashik.
2. krahin. els i veglave muzikore me tel.

ASHIK,~U ii m.sh. ~, ~T vjet. 1. Dashnor. Kng


ashiksh. Zuri nj ashik. 2. keq. Njeri i dhn shum pas
qejfeve.
ASHIKRl,~A f. vjet. T qent ashik, dashuri; dashuri
ashiksh, sa pr t kaluar kohn. Kng ashi-krie.
ASHIQARE ndajf. thjeshtligj. Haptas, sy ndr sy, sheshit.
Flas (dal) ashiqare. E bin ashiqare. la them ashiqare.
Duket ashiqare.
ASHK~U m. 1. Ngrohtsi e brendshrne e toks s lruar;
gjendje e ngroht e toks q sht br pr t'u mbjell.
Ashku i toks. Ashk e vlag. Vjen toka n ashk.
2. fig. Dshir e brendshme e zjarrt, ndjenj e forte, afsh,
zjarr. Ashku i puns (i lufts). Flet (qesh) me ashk. Punoj
me ashk. Puth me ashk. E pi duhanin me ashk.
ASHK,~A: sh. ~A, ~AT. 1. shih ASHKL,~ ~LA.
Ashka t thata. Bj ashka.
2. krahin. Qepall. Ashka e syrit.
S'merr ashk nuk gdhendet, nuk merr vesh, nuk ha arsye.
E ka nj asbk nga dikush e ka nj lidhje gjaku me dike,
ka dicka t trashguar prej dikujt. Nuk i veton (as q i
veton) ashka e syrit dikujt nuk ka frik fare, as q do t'ia
dij, sht trim i madh.
ASHKL,~LA . sh. ~LA, ~LAT. Cope e vogl dhe e holl
q shkputet nga nj dm kur e ajm a e presim me
spat; cope e vogl, rrip i ngusht q del nga nj send
prej metali, kur e pprpunojm me vegla prerse. Ashkla
druri. Ashkla metali (gize, eliku, bakri). Mbledh (djeg)
ashkla. Bj ashkla.+ S'lshon ashkl nuk gdhendet, nuk
merr vesh, nuk ha arsye. la mbush kokn me ashkla e
mrzit me fjal t kota, me cikrnma. Asnj ashkl nuk i
hiqet
nuk shqetsohet fare, nuk bhet merak.
ASHKLOHET. Ps. e ASHKLOJ.
ASHKLOJ kal., ~OVA, ~UAR. I. E bj ashkla, e
coptoj. Ashkloj nj krcu.
2. jokal. Bj ashkla kur aj a pres nj dru ose kur punoj
me metal.
ASHKTI,~U m. sh. ~NJ, ~NJT. shih ASKET, ~I.
ASHKLA-ASHKLA ndajf. N copa t vogla, copa-copa. E bj ashkla-ashkla.
k U bn ashkla-ashkla u zun e u ndan njn nga tjetri,
u pran.
ASHKTH,~I m. mjek. Smundje e fmijve, q u shfaqet
me nj kokrr n qiellz.
ASHPR(i,e) mb. 1. Q e ka siprfaqen m t dala t
vogla, q nuk sht i lmuar n t prekur, q t grvisht
lkurn kur e prek; kund. i but. Letr e ashpr. Lkur
(plhur) e ashpr. Duar t ashpra. araf i ashpr.
Drras e ashpr.
2. Q sht i forte, q nuk prkulet n t prekur, i kresht;
kund. i but Lesh i ashpr. Mjekr (qime) e ashpr. Fur
e ashpr.
3. Me thrrmija a me kokrriza t mdha, jo i imt, i
trash. Miell i ashpr. Sheqer i ashpr. Rr e ashpr.
4. tekst. Q sapo ka dale nga tezgjahu dhe nuk sht
prpunuar m tej. Plhur (beze) e ashpr. Fill i ashpr.
Prodhime t ashpra.
5. Q sht me male t Iarta e me shkmbinj t thepisur, i
thyer, i vshtir pi t'u kaluar (pr nj vend); kund. i but.
Vend i ashpr. Male t ashpra. Krahin e ashpr. Natyr e
ashpr.

6. fig. Q shoqrohet m t ftoht t madh, me ngrica e


me stuhi dbore (pr motin); kund. i but. Mot I ashpr.
Dimr i ashpr. Klim e ashpr.
7. fig. Q sht shum i rrept e i prgjakshm; q bhet
me vshtirsi dhe me mundime t mdha, q sht plot
ndeshje e prpjekje t vshtira. Luft (prleshje) e ashpr.
Ndeshje e ashpr. Jet e ashpr. Kushte t ashpra.
Konkurrenc e ashpr.
8. fig. Q i mungon butsia; q nuk sillet me dashamirsi, i vrazhd; q shpreh rreptsi, i rrept; kund. i but.
Prind (msues) i ashpr. Sjellje e ashpr. Fytyr e ashpr.
Z (ton) i ashpr. Fjal (prgjigje) e ashpr. Bhet i
ashpr.
9. fig. Q godet rnd e pa lshime; q krkon zbatim t
prpikt e pa shmangie; i rrept, i shtrn- guar. Ligj (rregull) i ashpr. Disiplin e ashpr. Dnim i
ashpr. Masa t ashpra. Kritik e ashpr. E vrteta e
ashpr.
10. Q sht i forte, por i cilsis s dobt e me shije t
keqe, jo i kndshm n t ngrn a n t pir; i dobt, i
varfr nga prmbajtja ushqyese. Raki (ver) e ashpr.
Duhan i ashpr. Ushqime t ashpra ushqime t thata pr
kafsht, si kashta etj.
11. si em. ~R, ~RIT (t) as. Ashprsi n sjellje e n
fjal; kund t but. 1 foli (e pyeti, iu prgjigj) m t
ashpr. E zuri m t ashpr.
ASHPR ndajf. 1. Me thrrmija t mdha, me kokrriza jo
t imta, trash. Bluaj ashpr. I thrrmuar ashpr.
2. fig. N mnyr t rrept e t prgjakshme; pa mshir,
me egrsi, rrept. Salmon (godit) ashpr. Luftoj ashpr.
Kundrshtoi ashpr.
3. fig. N mnyr t vrazhd, me ashprsi, rnd. Flas
(prgjigjem) ashpr. Sillet ashpr.
4. fig. N mnyr t prer, pa lshime, rrept. Dnoi
(gjykoi) ashpr. Kritikoj (qortoj) ashpr.
ASHPRAK,~E mb. Q e ka leshin t ashpr (pr
dhent). Dele ashprake.
ASHPRI,~A. X. shih ASHPRSI,~Ai.j. Ash-pria e
dimrit. Ashpria e zrit. Flet me ashpri.
2. Koh m t ftoht t madh, mot i ashpr, acar. Mban
ashpri.
3. sh. ~, ~T. Fjal e ashpr, e vrazhd. Thoti ashpri.
ASHPRIM,~I m. 1. Veprimi sipas kuptimeve t foljeve
ASHPROJ, ASHPROHEM. Ashprimi I motit.
Ashprimi i zrit.
2. Ashprsi. Flet me ashprim.
ASHPRIN,~A sh. ~A, ~AT. Tok5 e that dhe e
shkrmoqur.
ASHPRlSHT ndajf. shih ASHPRSISHT. foli
(u prgjigj) ashprisht.
ASHPROHEM vetv. 1. shih ASHPRSOHEM.
Ashprohet puna. Ashprohen fjalt. Iu ashprua zri.
M'u ashpruan duart. 2. Ps. e ASHPROJ.
ASHPROJ kal, ~OVA, ~UAR. 1. vet. veto III. E bn
siprfaqen t ashpr, e plasarit. T ashpron duart.
2. fig. E bj m t ashpr, m t rrept; e bj me pak t
ndjeshm. E ashproi jeta. la ashproi zemrn.
3. shih ASHPRSOJ i. I ashproi punt.
ASHPRSI,~A . 1. T qent i ashp6r, me sipfir-faqe m
t dala t vogla, jo i lmuar; kund. butsi. Ashprsia e
siprfaqes. Ashprsia e duarve.

2. T qent me male t Iarta e me shJcembinj t thepisur;


naryra shum e thyer dhe e vshtir e nj krahine, e nj
vendi. Ashprsia e vendit. Ashprsia e maleve.
3. T qent m t ftoht t madh, me ngrica e me stuhi
dbore (pr motin); kund. butsi. Ashprsia e dimrit (e
motit). Ashprsia e klims.
4. T qent shum i rrept e i prgjakshm; t qent i
prer, i shtrnguar e i pamshirshm; rreptsi e madhe.
Kulmi i ashprsis. Luftoj me ashprsi. Dnoj (godit) me
ashprsi.
5. Munges butsie e dashamirsie, t qent i rrept,
vrazhdsi; kund. butsi. Ashprsia e zrit (e fjalve).
Ashprsia e fytyrs (e tipareve), Ashprsia e karakterit.
Sillet me ashprsi.
6. sh. ~, ~T. Vend i ashpr; siprfaqe e ashpr.
ASHPRSlM,~I m. Veprimi sipas kuptimeve t foljeve
ASHPRSOJ,
ASHPRSOHEM.
Ashprsimi
i
kontradiktave (i marrdhniev). Ashprsimi i gjendjes (i
krizs). Ashprsimi i lufts s klasave. Shkon drejt
ashprsimit.
ASHPRStSHT ndajf. N mnyr t ashpr, me ashprsi;
me rreplsi, ashpr. Luftoi ashprsisht. Kritikoj
ashprsisht. Ndshkoi ashprsisht.ASHPRSOHEM
velv. 1. vet. veto 111. Bhet me i mpreht e me i rnd,
bhet me i ashpr, acarohet. Ashprsohet lufta.
Ashprsohen
kontradiktat
(mos-marrveshjet).
Ashprsohen marrdhniet. Ashprsohet gjendja (puna,
kriza).
2. Bhem me i ashpr, egrsohem; zemrohem keq me
dike. U ashprsua me djalin.
3. Ps. e ASHPRSOJ.
ASHPRSOJ kal., ~OVA, ~UAR. l.Ebj m t mpreht e
m t rnd, e bj m t ashpr, acaroj. Ashprsoj luftn.
Ashprsoi kontradiktat (marrdhniet). Ashprsoi
gjendjen (krizn). Ashprsoj fjalt.
2. shih ASHPROJ 1>2- I ashprson duart.
3. vet. veta III. E bn m t ftoht, m t ashpr (klimn).
ASHPRSAR (i, e) mb. 1. Q sht br me i mpreht e
me i rnd, q sht br me i ashpr, i jacaruar.
Marrdhnie t ashprsuara. Gjendje e ash-prsuar.
1. shih ASHPRUAR (i, e),,2.
ASHPRUAR (i, e) mb. 1. Q i sht br siprfaqja e
ashpr, q sht plasaritur. Duar t ashpruara.
2. I zemruar keq, i egrsuar me dike, q sht br me i
rrept e i vrazhd. Erdhi i ashpruar. Me \z t ashpruar.
3. shih ASHPRSUAR (i,e) i. Gjendje e ashpruar.
\Marrdhnie t ashpruara.
ASHT,~I i m. sh. ESHTRA, ESHTRAT. 1. shih
ESHTR,~RA i. Ashti i krahut (i kmbs)_. Luge ashti.
Pa iu pjekur ashti pa iu forcuar kocka, n mosh t
njom. Asht e lkur kock e lkur, shum i dobt.
(Deri) n asht deri n kock, shum thell.
1. krahin. Kops e vogl prej kocke.
I ka shkuar (i ka vajtur) thika n asht (n kock8) shih te
THIK,~A.
ASHT,~I H m. sh. ~A, ~AT bot. Bim barishtore
njyjecare e livadheve, me gjethe t vogla e t rralla n
trajt vezake, me lule ngjyrvjollc dhe me krcell t
degzuar, q kur kputet lshon nj Ing t bardh.
ASHT,~A . sh. ~A, ~AT. Ahisht.
ASHTRlM,~I m. 1. shih ESHTRIM,~I.
2. sh. ~E, ~ET. shih ESHTRI,~A.

ASHTROHET vetv., ~UA(u), ~CAR. 1. shih


ESHTROHET.
2. fig. Forcohet, ngurtsohet, bhet si kock.
ASHTROR,~E mb. shih ESHTROR,~E. Skeleti
ashtror.
ASHTRORE,~JA . sh. ~E, ~ET. shih ESHTRORE,~JA.
ASHTTH,~I m. veter. Smundje q u bie kuajve n
kockn e kmbs.
ASHTU ndajf. 1. N at mnyr (pr mnyrn se si
kryhet veprimi); si mendohet a si dshirohet, si sht
pranuar m par ose si presim t jet. Ashtu sillet. Ashtu
thon. Nuk ecet me ashtu. Nuk sht ashtu. Ashtu e ka
br. Ashtu qoft! dua me gjith zemer q t jet a t
bhet n at mnyr.
2. N po at mnyr, n po at gjendje, njsoj (prdoret si
fjal e bashklidhur n fjalin kryesore edhe me lidhza
t tjera n krahasime). Ashtu... ashtu... Si... ashtu... Si...
ashtu edhe... Ashtu si... ashtu (edhe)... Ashtu si kujtoja,
ashtu ju gjeta. Ashtu si ishte, ashtu mbeti.
3. As mir, as keq, cka, disi; n nj fare mnyr,
njfarsoj (zakonisht n prgjigje).
4. N at gjendje, si sht; aq (pr t shnuar shka-lln e
nj cilsie, veprimi a gjendjeje: aq mir, aq bukur, aq keq
etj.). E pa ashtu t shtrir, Ashtu i zemruar si qe.
5. Pa rvionj qllim t caktuar, pa nj piksynim t qart,
kot. Ashtu kot. Ashtu pa dashur. Ashtu vet.
6. Prdoret n fillim t fjalive pyetse ose si prgjigje pr
t shprehur habi a kundrshtim pr at Q na kumtohet.
Ashtu, ?
7. Si duhet t jet, shum mir, n rregull. Ashtu, shum
mir! Ashtu, t lumt! Ashtu, me rrofsh!
8. si fj. ndrm. bised. Prdoret n fillim t fjalive q
prmbyllin nj mendim, me kuptimin: kshtu, ather.
Ashtu, u ngrit e hapi dern.
9. prd. pj. bised. Afrsisht, rreth, pothuajse. Ashtu si nga
mbrmja. Ashtu nga maji.
Kshtu ose ashtu shih te KSHTU. Ashtu (kshtu) i do
mushka drut shih te MLSHK,~A.
ASHTU-ASHTU ndajf. 1. As mir, as keq; n nje fare
mnyre, njfarsoj.
2. Njsoj, barabar, aty-aty. Ashtu-ashtu jan. ASHTUKSHTU ndajf. shih ASHTU-ASHTU i.
ASHTUQUAJTUR (i, e) mb. 1. Q sht quajtur ashtu,
q njihet me at emr (para emrtimit t dikujt a t
dikaje jo shum t njohur). I ashtuquajturi anonim i
Elbasanit. T ashtuquajturit bejtexhinj.
2. keq. Q quhet me nj emr, i cili nuk prputhet m t
vrtetn, q nuk sht si e mban veten a si duan ta
paraqitin t tjert. ashtuquajturi kapitalizm popullor.
T ashtuquajturit qytetrues.
ASHURE,~JA . sh. ~E ~ET. 1. gjell. mblsir q
prgatitet me grur t zier e me sheqer, me arra, bajame,
rrush t that, kanell etj. Bj ashure. Gruri i ashures. Nj
tas ashure.
2. fet., vjet. Nj dit e caktuar n kalendarin mys-liman, e
cila sipas legjends kremtohej si dit zije nga
bektashinjt. Dita e ashures.
k E bj ashure e ngatrroj, e prziej nj pun, e bj
lmsh.
AT,~I m. sh. ~LLAR, ~LLART. 1. Kale shale. At i ii (i
kuq). Shaloj atin. I hipi atit.
2. fig. Njeri i fuqishm e i shkatht, njeri i zoti pr pun.

ATA i (ATYRE, tr. e shkurt. U; ATA, pas parafj. TA, tr. e


shkurt. I; ATYRE, pas parafj. TYRE) prem. 1. vetor.
Tregon frymor a sende (t shnuar nga emra t gjinis
mashkullore), q zihen n goj, por q nuk jan aty;
zvendson nje emr t gjinis mashkullore (n numrin
shums), q sht prmendur pak m par ose q do t
prmendet me pas. Ata vet pikrisht ata. Para tyre. Disa
prej tyre. Mbi ta.
2. prd. em. Pala q ndryshon nga botWiptimi dhe nga
mnyra e jetess prej nesh; pala q ka qllime esynime t
kundrta o t ndryshme prej nesh; I tjert, kundrshtart;
kund. ne. Te ne dhe tek ata.
3. dft. Tregon frymor a sende (t shnuar nga emra t
gjinis mashkullore), q ndodhen me larg folsit se
frymort a sendet e tjera t atij lloji; zven-dson nj
emr t gjinis mashkullore (n numrin shums), q sht
prmendur m par se nj tjetr; kund. kta. Ata atje. Ja
ata. Ata shok. Ata drur.
4. dft. Prdoret me nj emr t gjinis mashkullore (n
numrin shums) pr t treguar pjesn e kohs, q
shnohet nga emn ose q sht prmendur me pare. Ata
muaj. Ata shekuj.
5. dft. Prdoret para nj fjalie t varur, e cila prcakton
frymort a sendet q tregon premri (t shnuar nga emra
t gjinis mashkullore n numrin shums), ose para nj
fjalie kryefjalore, e cila prcakton frymort a sendet, q
zvendson premri, pavarsisht nga gjinia, me kuptimin
kushdo; prdoret pr t treguar ose pr t zvendsuar
frymort a sendet q prmenden m par me nj cilsi a
tipar t caktuar. Nj nga ata pleqt patriot. Ata t malit
(t fushs). Atyre q ndjekin shkollat.
6. dft. libr. Prdoret n vend t nj emri t gjinis
mashkullore (n numrin shums) pr t mos u prsritur
emri. Punonjsit e ndrmarrjeve dhe ata t kooperativave.
ATA ii prem. vjet., bised. 1. vetor. Tregon nj send (t
shnuar nga nj emr i gjinis asnjanse), pr t cilin
bhet fjal, por q nuk sht i pranishm, zvendson aj
emr t gjinis asnjanse (n numrin njjs), t
prmendur pak m par ose q do t prmendet me pas.
2. dft. Tregon nj send (t shnuar nga nj emr i gjinis
asnjanse), q ndodhet me larg folsit se nj send tjetr i
njjt; kund. kta. Ata lesh (gjalp, mish). Ata uj.
3. deft, shih ASO 2.
ir 'qe ata? vjet. si ndodhi? si rastisi? si qe puna? 'qe
ata! vjet., iron, udi! si sht e mundur! si mund t
ndodhte! 'sht ata! vjet. prdoret si prgjigje per" ta
qetsuar bashkbiseduesin, duke e siguruar se dika do t
bhet, me kuptimin: patjetr, pa asnj dyshim.
ATASHE,~U m. sh. ~, ~T dipl. Npuns i ngarkuar pr
t drejtuar nj fush veprimtarie pran nj prfaqsie
diplomatike. Atashe ushtarak (tregtar, kulturor). Atasheu
ishtypit.
ATASHOHEM libr. Ps. e ATASHOJ. Atashohem pran
dikujt. Atashohem pran nj institucioni.
ATASHOJ kal., ~OVA, ~UAR libr. Caktoj dike t punoj
pran nj organi, nj institucioni a nj njeriu me nj
detyr t posame, duke qen i lidhur m t a i varur prej
tij; lidh nj ndrmarrje a institu-cion m t vogl me nj
organizm m t madh, duke e vn n varlsi t ktij.
Atashoj pran uzins.
ATAVIK,~E mb. libr. Q shfaqet si mbeturin e
trashguar nga tiparet e paraardhsve t lasht (te njerzit,

kafsht e bjmt), q ka t bj me atavizmin. Mbeturin


atavike. N gjendje atavike.
ATAVlZM,~MI m. sh. ~MA, ~MAT. 1. biol. Rishfaqje e
disa tipareve dhe vetive t paraardhsve t target te
njerzit, kafsht ose' bimt, si forme trashgimie;
rishfaqje e disa vetive t t parve t lar-gt pas disa
brezash. Dukurit e atavizmit.
2. jig. libr. Mbeturin e marrdhnieve shoqrore t
kohve t mparshme, trashgim nga e kaluara, gjurm e
s vjetrs n pikpamjet, n botkuptim, n s jell jet etj.
Atavizmat e bots s vjetr.
ATDHE,~U m. 1. Vendi ku kemi lindur e jetejm ne dhe
ku kan jetuar t part tan, vendi ku banon prej kohsh
nj popull a nj komb, mmdhe. Atdheu yn. Atdheu
socialist. Dashuria (malli) pr atdheun. lirimi i atdheut.
pr mbrojtjen e atdheut. Atdheu n rrezik. I shrbej
atdheut. Ran pr at dhe. T shkojmi atje ku ka nevoj
atdheu! Atdheu i dyt vend i huaj, ku jeton dikush pr nj
koh t gjat dhe e ndien veten si n vendin e vet. Duaj
atdhen, si shqipja folt-n! fj.u.
2. Vendi ku Iind e zhvillohet dika pr here t pare, vendi
prej nga buron a vjen dika; vend i prshtat-shm pr
lulzimin e dikaje. Atdheu i socializmit. Atdheu i poezis
(i arteve). Atdheu i nj bime (i nj kafshe).
ATDHEDASHS,~I m. sh. ~, ~IT. Ai q do atdheun, ai
q frymzohet nga atdhedashuria, atdhetar.
ATDHEDASHS,~E mb. Q e do atdheun, qfi
frymzohet nga atdhedashuria, atdhetar. Popull atdhedashs. Ndjenja atdhedashse.
ATDHEDASHJE,~A. vjet. shih ATDHEDASHURI,~A.
ATDHEDASHURl,~A . Dashuria pr atdheun, pr vendin
e lindjes; dshira e zjarrt e vendosmria pr t mos
kursyer asgj pr t mirn e atdheut. Atdhedashuri e
ftakt ( zjarrt). Ndjenja (flaka) e atdhedashuris.
Frym atdhedashurie.
ATDHEMOHUES, ~I m. sh. ~, ~IT libr. 1. Ai q mohon
atdheun dhe vepron kundr tij, ai q nuk ka dashuri pr
vendin e lindjes dhe r. vihet n shrbim t t huajve.
2. Prd. mb. sipas kuptimit t emrit. Mercenarl
atdhemohues.
ATDHESI, ~A f. poet., vjet. Atdhetari. Ndjenja (flaka) e
atdhesis.
ATDHESOR, ~E mb. vjet. shih ATDHETAR,~E.
Ndjenja atdhesore. Zjarri atdhesor.
ATDHESHlTS, ~l m. sh. ~, ~IT libr., vjet. Ai q
tradhton interesat e vendit t vet, ai q u shrben armiqve
t atdheut t vet pr t holla.
ATDHETAR, ~I m. sh. ~, ~T. Ai q e do atdheun e
popullin e vet dhe q u shrben atyre me besnikri, ai q
lufton me vetmohim pr t mbrojtur interesat e vendit t
vet, patriot. Atdhetar i kulluar. Atdhetar i madh (i flakt).
ATDHETAR,~E mb. libr. Q do atdheun e popullin e vet,
q mbron me vetmohim interesat e vendit t vet, patriot;
q shpreh dashuri pr atdheun ose q frymzohet nga
dashuria pr vendin e lindjes, patriotik. Njeri atdhetar.
Ndjenj (frym) atdhetare. Detyr (vepr) atdhetare.
Prpjekje atdhetare. Kng atdhetare.
ATDHETARE,~JA . sh. ~E, ~ET. Fem. t ATDHETAR,~I.
Atdhetare e shquar (e jtakt).
ATDHETARI,~A Dashuria pr atdheun e pr popullin e
vet dhe gatishmria pr t'u shrbyer atyre me besnikri,
ndjenja e detyrs pr t mbrojtur me vetmohim interesat

e vendit e t popullit t vet.patriotizm. Ndjenj


atdhetarie. Vatr atdhetarie. Ngjall (ndez) atdhetarin.
ATDHETARISHT ndajf. Me dashuri pr atdheun e pr
popullin e vet; me frym atdhedashurie, me ndjenjn e
atdhetarit, si atdhetar. Punoj (veproj) atdhetarisht. Sillet
atdhetarisht.
ATDHETARIZM,~MI m. libr. shih ATDHETARl,~A.
Shembull atdhetarizmi.
' ATEIST,~I m. sh. ~, ~T. Ai q mohon qenien e
fardo perndie, ai q sht kundr do besimi fetar,
pasues i ateizmit. Ateist i bindur (i flakt). Be-horn ateist.
ATEIST,~E mb. Q mohon qenien e fardo perndie, q
sht kundr do besimi fetar; q ka t bj me ateizmin,
q mbshtetet tek ateizmi; q i shrben lufts kundr fes,
Botkuptim
ateist.
Bindje
ateiste.
Literatur
(propagand) ateiste. Edukimi ateist.
ATElZM, ~MI m. Mohimi i qenies s fardo perndie,
t hequrit dor nga do besim fetar; t qent ateist.
Ateizmi shkencor (luftarak). Kndi i ateizmit. N frymn e
ateizmit.
ATELIE, ~JA . sh. ~, ~T. 1. Dhom a sall e posame,
ku punon piktori, skulptori, fotografi etj.; repart i
kinostudios, ku prgatiten e prpunohen filmat; studio.
Atelieja e piktorit (e fotografit). Ateliet e kinostudios.
2. vjet. Punishte ku mjeshtrit ose puntort bnin t
njjtn pun; repart i veant n nj fabrik.
ATENTAT,~I m. sh. ~E, ~ET. 1. Prpjekje pr t vrar nj
njeri; prpjekje pr t asgjsuar me arm nj armik t
popullit, pushtuesit dhe veglat e tyre; veprim kundr
siguris s shtetit pr qllime politike. Atentat i
guximshm. Atentat kundr nj spiuni. Atentat kundr
jets s dikujt. Bj (kryej) atentat.
2. fig. Prpjekje pr t goditur, pr t sulmuar dika.
Atentat kundr liris s popujve. Atentat kundr
demokracis.
ATENTATOR,~I m. sh. ~, ~T. Ai q bn
nj atentat. Atentator i guximshm (i zoii).
ATESTIM,~I m. zyrt. Veprimi sipas kuptimeve t foljeve
ATESTOJ, ATESTOHEM. Atestimi profesional e
kulturor. Atestimi i'kandidatit. Dshmi atestimi.
Komisioni i atestimit.
ATESTOHEM zyrt. Ps. e ATESTOJ.
ATESTOJ kal., ~OVA, ~CAR zyrt. Njoh zyrtarisht me
an t nj dshmie nj grade a nj titull q i jepet dikujt
pas mbarimit t nj forme studimi a t nj shkalle
kualifikimi; prcaktoj shkalln e aftsive profesionale dhe
t prgatitjes politike, arsimore e kulturore t rxj
puntori a t nj punonjsi.
AT,~I m. sh. ETR, ETRIT. 1. Prindi mashkull
kundrejt fmijve t vet, baba. Ate e nn. At e bir. 1m
at. Ati im. I ati i fmijs. Kushri nga i ati. Gjall i ati (i
ati n vend) i ngjan krejt babait t vet (nga pamja ose nga
sjelljet).
2. vet. sh. Brezi i mparshm, baballart; t part. Etr e
bij. Trojet e etrve tan.
3. Themeluesi i nj fushe t dijes ose t veprimtaris
shoqrore, frymzuesi e drejtuesi kryesor i nj veprimi
me rndsi historike, babai. Ati i mjeksis.
4. fet. Titull fetar q u jepet priftrinjve a murgjve; n sh.
apostujt, shenjtort q i kan sjell shrbime
kishs n veprimtarin e saj reaksionare (n vendet ku
vepron kisha e krishter; n t kaluarn edhe n
Shqipri). At shpirtror. Etrit e kishs.

5. fet. Personi i par i trinis s shenjt sipas


paragjykimeve fetare, zoti.
6. vet. sh. vjet. Paria e vendit, baballart. Etrit e kombit.
Ar At pas ati brez pas brezi.
AT. Kallz. e prm. vetor e dft. AI, AJO.
ATBOT ndajf. shih ATHER.
ATASTSHM (i), ~ME (e) mb. libr. Q ndodh
pikrisht n at cast, q bhet menjher, aty pr aty, i
menjhershm. Veprim i atastshm.
ATDITSHM (i),~ME (e) mb.libr. Q ka ndodhur a q
sht br n nj dit t caktuar, i asaj dite. Puna e
atditshme. Mbledhja e atditshme.
ATGJYSH,~I m. vjet. Babagjysh.
ATHER ndajf. 1. N nj koh t caktuar n t
shkuarn ose n t ardhmen, n at koh kur ka ndodhur
ose do t ndodh dika, jo tashti; n at cast. Q ather.
Deri ather. Ather u kujtova. Ather ia nisn puns.
Njsoj si ather. Ashtu ishte ather.
2. N at rast; kshtu, pra (prdoret me kuptim
prmbylls ose pr t pyetur se 'duhet br a 'pritet t
ndodh). Ather, u morm vesh. Ather, ikim. E far,
ather? Ather, 'thua?
3. Si rrjedhim, si pasoj (prdoret n fjalin kryesore si
fjal e bashklidhur, kur n fjalin e varur ka nj lidhz
kushtore). Po t shkosh ti, ather do t shkoj edhe un.
Meq e kuptove gabimin, ather po tafal.
k Ather kur... n at koh q, n vend q, ndrsa.
ATHERSHM (i), ~ME (e) mb. Q ka qen ather, i
asaj kohe. Koha e athershme. Jeta e athershme. N
kushtet e athershme.
ATKOH ndajf. shih ATHER i.
ATKOHSHM (i), ~ME (e) mb. 1. Q ndodh
n t njjtn koh me dika tjetr, i po asaj kohe. 2. I
athershm.
ATLOSH,~I m. bised. Emr m t cilin thirret gjyshi a
ndonj plak n shenj nderimi, babagjysh.
ATRI,~A . shih ATSI,~A. ATRISHT ndajf. libr. N
mnyr atrore, si baba. Kujdesem atrisht. If las (e
prkdhel) atrisht.
ATROR,~E mb. libr. 1. Q i prket atit, i babait; q vjen,
q rrjedh nga babai. Shtpia atrore. Trashgim atror. E
drejta atrore. drjt. Fisi atror. einogr.
2. Q sht tipar dallues pr baban, pr prindrit, q
sht veti e babait. Kujdes atror. Dashuri atrore.
Kshill atrore. N mnyr atrore.
ATSI,~A . zyrt. 1. T qent at i nj femije; lidhja q
bashkon baban me fmijn e vet, t njohurit si at. E
drejta e atsis. Vrtetimi i atsis. Njohja e atsis.
Krkon atsin.
2. Emri i atit, q vihet bashk me emrin e mbiemrir. e
dikujt n dokumentet zyrtare.
3. Gjendja e burrit si at; dshira pr t qen baba,
ndjenja si baba.
ATSOR,~E mb. vjet. shih ATROR,~E.ATVRASS
69
ATMOSFERIK
ATVRASS,~I m. sh. ~, ~IT libr. Ai q ka vrar atin e
vet.
ATVRASJE,~A . libr. Vrasja e babait nga i biri ose nga
e bija.
ATlJ. 1. Ohan. dhe rrjedh. e prem. vetor e dft. AI. 2.
deft, bised. N at. Atij fshati.

ATILL (i, e) mb. dft. 1. I ngjashm nga vetit, i t


njjtit lloj me nj tjetr a me dika tjetr q sht larg atij
q flet; si sht ai ose ajo, sikurse ai ose ajo; kund. i
ktill. Pun e atill. Nj shtpi t atill. Dy cope t
atilla. Disa t ktilla, disa t dtilla.
2. Prdoret pr t shprehur nj shkall t latt t cilsis
ose pr t prforcuar vlersimin mohues a pohues. Kushte
t atilla. Rrethana t atilla. Njeri i atill. Burr (trim) i
atill.
3. Prdoret n fjalin kryesore pr t treguar nj cilsi a
gjendje ose nj shkall t lart t nj vetie, q prcaktohet
e zbrthyer n fjalin e varur. Ka vite t atilla, q
barazohen me epoka.
I atill e i ktill prdoret pr t zvendsuar fjalt
vlersuese, zakonisht sharse, q jan thn pr dike.
Dika e atill pak a shum ajo gj, afrsisht ashtu.
ATINTAN,~I m. kryes. sh. ~, ~T hist. Pjestar i njrit
nga fiset kryesore ilirie, q banonte midis Vjoss dhe
Osumit.
ATINTAN,~E mb. hist. Q lidhet me atintant, i
atintanve; q sht krijuar nga atintant. Fisi atintan.
Lufttar atintan.
ATJE ndajf. 1. N nj vend q ndodhet larg nesh, n at
vend; kund. ktu. Ai atje. Q ktu deri atje. Shko atje. Rri
atje. Nisem pr atje. Lre atje.
2. N t njjtin vend, n at vend ku kryhet edhe nj
veprim tjetr (e prsritur n krye t fjalive); kund. ktu.
Atje banonte, atje punonte.
3. Prdoret n fjalin kryesore, me kuptimin n at
vend, kur fjalia e varur fillon me ku, te; kund. ktu.
Duhet t jemi edhe ne atje ku sht populli. U ul atje, tek
ishin ulur shokt.
4. Bashk me nj emr me parafjal a me nj ndajfolje
tregon n mnyr m t prcaktuar vendin larg nesh, ku
sht dika a kryhet nj veprim; para nj ndajfoljeje
prforcon kuptimin e saj. Atje n brg (n maj). Atje
tei,ara. Atje brenda (lartj. Atje larg (thell). Atje tej
(tutje).
5. fig. N at gj, n at shtje, n at pike. Atje ka qen
gabimi. Atje me rri mendja.
k Atje tek (atje q) vjet. n vend q. Bam ktu, bam atje
(bam ktej, bam andej) shih te BAM. Kokn ktu, kmbt
atje shih te KMB,~A. Qeni leh atje ku ha fj.u. keq.
shih te QEN,~I.
ATJESHM (i), ~ME (e) mb. Q sht a q ndodhet atje,
q bhet a q kryhet n at vend, pr t cilin flitet; kund. i
ktushm. Popullsia e atjshme. Ngjarjet e atjshme.
Gjndja e atjshme. Mjalti i atjeshm.
ATKIN,~A. sh. ~A, ~AT. 1. Pel shale, femra e atit.
hipi atkins.
2 fig. Vajz a grua e re, q sht e fuqishme, e shkatht
dhe e zonja pr pun.
ATLANT,~I m. sh. ~E, ~ET. shih ATLAS,~I i.
ATLANTIK,~E mb. gjeogr. Q lidhet me oqeanin
Atlantik; q sht karakteristik pr oqeanin Atlantik
dhe pr vendet rreth tij. Zona atlantike. Vendet atlantike.
Klim atlantike. Erra atlantike.
ATLAS,~I i m.sh. ~E, ~ET. Prmbledhje hartash
gjeografike; prmbledhje hartash, pasqyrash, skicash,
grafiksh etj. m t dhna pr nj fush t shkencs. Atlas
gjeografik. Atlas botanik. Atlas gjuhsor (dialektologjik).
Atlasi i bots. Atlasi i anatomise.

ATLAS,~I ii m. anat. Rruaza e par e qafs, tek e cila


mbshtetet koka, arrjza e qafs.
ATLET,~I m. sh. ~, ~T. Sportist q merret me atletik;
njeri me trap t lidhur, t zhdrvjellt e t shkatht. Atlet
ipeshs s leht (ipeshs s rnd). Ekipi i atletve. Me
trup atleti.
ATLETE,~JA. JJ. ~E, ~ET. Fem. e ATLET,~I.
ATLETE,~T f.vet.sh. bised. Kpuc t lehta sportive, t
bra me plhur t trash sipr dhe me gom8 posht. Blej
nj pale atlt. Mbath atletet.
ATLETIK,~E mb. 1. sport. Q lidhet me atletikn, q i
prket atletiks, i atletiks; q prdoret pr atletik.
Ushtrime atletik. Gara (lojna) atletik. Vegla atletik.
Kpuc atletik.
2. Q lidhet me atletin, i atletit; q sht karakteristik pr
atletin. Trup atletik. Lvizje atletik. Shkathtsi atletik.
ATLETIK,~A . sport. Pjes e gjimnastiks, e cila
prfshin ushtrime me vegla ose pa vegla, q krkojn
shkathtsi e force dhe q e zhvillojn trupin. Atletik e
leht trsi llojesh sporti, ku prfshihen vrapimet,
krcimet, hedhja e shtizs, hedhja e gjyles etj. Atletik e
rnd trsi llojesh sporti, ku prfshihen ngritja e
peshave, mundja, boksi etj. Garat e atletiks. Kampionati
i atletiks. Merrem me atletik.
ATLETIZM,~MI m. sport. 1. Prgatitje e lart fizike,
shkathtsi e force trupore e arritur me ushtrime t
vazhdueshme.
2. vjet. Atletik.
ATLLAS,~I m. sh. ~E, ~ET tekst. Plhur e mndafsht, e
lmuar dhe me shklqim nga njra an. Atllas pr
jorgan. Jelek (fustan) atllasi. Perde atllasi.
ATLLAST (i, e) mb. Q sht br me atllas. Jorgan i
atllast.
ATME,~JA . poet. Atdhe. Ran pr atmen.
ATMOSFER,~A . 1. Mas ajri q mbshtjell Token dhe
disa trupa t tjer qiellor. Atmosfer e lart (e ult).
Atmosfera e Toks. Shtresat e atmosfers. Lagshtia e
atmosfers. Ftohja (ngrohja) e atmosfers.
2. Ajri i nj vendi, ajri q thithim n nj hapsir.
Atmosfer e rnd. Prish atmosfern.
3. fig. Ajo q na rrethon, kushtet n t cilat jetojm ose
zhvillohet nj veprimtari, rrethanat q ndikojn mbi
dika; mjedis. Atmosfer e ngroht (miqsore). Atmosfer
e shndosh (e gjall). Atmosfer revolucionare.
Atmosfera politike. Atmosfer pune (lufte). Atmosfer
gzimi (feste). Ngroh (prmirson) atmosfern. Helmon
atmosfern.
4. sh. ~, ~T fiz., tek. Njsi matse e trysnis s gazeve
dhe t lngjeve, e barabart me trysnin e nj kilogrami
n nj siprfaqe prej nj centimetri katror.
ATMOSFERlK,~E mb. Q ka t bj me atmos.fern e
Toks, q sht n atmosfer; q vjen nga atmosfera, i
atmosfers. Shtypje (trysni) atmosferike. Kushtet
atmosferike. Reshjet atmosferike. Shkarkim atmosferik
vettim ose rrufe.
ATO (ATYRE, tr. e shkurt. U; ATO, pas parafj. TO, tr. e
shkurt. I; ATYRE, pas parafj. TYRE) prem. 1. vetor.
Tregon frymor a sende (t shnuar nga emra t gjinis
femrore), q zihen n goj, por q nuk jan aty;
zvendson nje emr t gjinis femrore (n numrin
shums), q sht prmendur pak m par ose q do t
prmendet me pas. Ato vet pikrisht ato. Me to. Pas tyre.

2. dft. Tregon frymor a sende (t shnnar nga emra t


gjinis femrore), q ndodhen me larg folsit se frymort
a sendet e tjera t atij Hoji; zvendson nje emr t
gjinis femrore (n numrin shums), q sht prmendur
m par se nj tjetr; ;<. kto. Ato atje. Ja ato. Ato
vajza. Ato male. Ato vende.
3. dft. Prdoret me nj emr t gjinis femrore n
numrin shums pr t treguar pjesn e kohs, q shInohet
nga emri ose q sht prmendur me pare. Ato koh. Ato
vite. Ato dit. Ato caste.
4. dft. Prdoret para nj fjalie t varur, e cila prcakton
frymort a sendet q tregon premri (t shnuar nga emra
t gjinis femrore n numrin shums), ose para nj fjalie
kryefjalore, e cila prcakton frymort a sendet, q
zvendson premri; prdoret pr t treguar ose pr t
zvendsuar frymort a sendet q prmenden m par me
nj cilsi a tipar t caktuar. Nj nga ato vajzat e
kooperativs. Npr ato fushat e gjetbruara.
5. dft. libr. Prdoret n vend t nj emri t gjinis
femrore (n numrin shums) pr t mos u prsritur
emri. 5 n vendet malore, edhe n ato fushore.
6. dft. Prdoret pr t treguar n mnyr t prgjithsuar
mendimet, shtjet ose rrethanat q prmenden m par
ose q plotsohen me pas. Ato q dinte i tha t gjitha.
7. pe'rd. em. bised., prb. Grate e prdala.
it Ato t grave euf. zakonet, t prmuajshmet e grave. N
ato (e slpr) ndrkaq, n at koh. S'bie n ato ujra edhe
poh. shih tek UJ,~I.
ATOM,~I m. sh. ~E ~ET. Grimca m e imt e do
elementi kimik, e cila prbhet prej brthams dhe prej
elektroneve. Atom hidrogjeni. Atomi i oksigjenit.
Brthama e atomit. Pesha (struktura) e atomit. Zbrthimi
i atomit. Shekulli i atomit. libr. shekulli i njzet, kur u
zbulua dhe u prdor energjia atomike.
ATOMIK,~E mb. 1. Q i prket atomit, i atomit; q sht
veti e atomit. Pesha atomike. Masa atomike. Numri
atomik. Energjia atomike.
2. Q vihet n veprim me energjin e liruar nga
zbrthimi i atomit ose q shfrytzon kt energji; q
lidhet me prdorimin dhe me shfrytzimin e energjis
brthamore. Central atomik. Reaktor atomik. Nndetse
atomike. Industria atomike. Arm (bomb) atomike.
Shprthim atomik. Krpudh atomike lmshi i zjarrt q
ngrihet si krpudh nga shprthimi i nj bombe
brthamore.
3. Q ka t bj me armt me force t madhe shprthyese,
t cilat shfrytzojn energjin brthamore t atomit; q
zotron ose q prdor kto arm. Baz atomike. Luft
atomike. Sulm atomik. Rrezik (shantazh) atomik.
it Ombretl atomike shih tek OMBRELL,~A 3.
ATOMIST,~I m. sh. ~, ~T. 1. Specialist p6r
energjin atomike.
2. keq. Ai q prkrah prdorimin e armve atomike; aI q
prodhon arm atomike.
ATRAKSION,~I m. sh. ~E, ~ET. 1. fit. shih
TRHEQJE,~A 3. Ligji i atraksionit. Veprimi i
atraksionit.
2. kryes. sh. libr. Lojna zbavitse n vendet e argtimit
pr t gjith; dika trheqse pr vizitort.
3. vjet. Numr trheqs n nj shfaqje estrade, cirku etj.;
film dokumentar, kinoditar q jepej prpara filmit artistik.
ATRIBUT,~I m. sh. ~E, ~ET libr. 1. filoz. Veti thelbsore,
e domosdoshme dhe e prhershme e nj sendi a e nj

dukurie; cilsi q karakterizon nj send a nj dukuri.


Atribut i brendshm i matries. Atribut i nj shoqrie.
2. Veti karakteristike, tipar i prhershm. jep atributin q
i takon.
3. kryes. sh. zyrt. T drejtat e cilsit pr t kr,yer nj
detyr ose funksion shtetror. Me atributet e nj qeverie.
ATROFI,~A . sh. ~, ~T biol., mjek. Dobsim, rrgjim
dhe mpirje e organeve a e indeve t veantat organizmit
pr shkak se u mungon ushqimi ose pr shkak se
qndrojn pa vepruar pr nj koh t gjat. Atrofi e
muskujve. Atrofi e dors (e kocks).
ATROFIZlM,~I m. biol., mjek. Veprimi dhe gjendja sipas
kuptimeve t foljeve ATROFIZOJ, ATROFIZOHEM.
Atrofizimi i gjymtyrve.
ATROFIZOHEM vetv. 1. vet. veta III biol., mjek.
Dobsohet, rrgjohet dhe mpihet pr shkak t mungess
s ushqimit ose pr shkak se qndron pa vepruar pr nj
koh t gjat (pr nj organ a pr nj ind t organizmit).
Atrofizohen muskujt. Atrofizohet dora.
2. fig. libr. Humb vetit a cilsit e mira, me dobsohen a
me paksohen aftsit krijuese, vyshkem. atrofizohen
aftsit.
ATROFIZOJ kal., ~OVA, ~UAR. 1. vet. vela HI biol.,
mjek. Dobson, rrgjon dhe mpio nj organ ose nj ind t
organizmit.
2. fig. libr. E bj dike t humb vetit e mira, ia dobsoj a
paksoj dikujt aftsit krijuese, i ndaloj zhvillimin.
atrofizon vullnetin. E atrofizon shpirtrisht.
ATU,~JA . sh. ~,~T libr. 1. Letr bixhozi Q
fiton mbi t tjerat.
2. fig. Mjet i volitshm q prdoret pr t fituar ose pr t
arritur dika. sht atu n duart e tyre.
ATY ndajf. 1. N nj vend t caktuar larg meje, po afr
bashkbiseduesit; n nj vend t caktuar pran nj vendi
tjetr t njohur; kund. ktu. Q k'tu deri aty. Aty rri. E ke
aty. Po vij aty. Mbeti aty. Po aty.
2. N po at vend ku kryhet edhe nj veprim tjetr (e
prsritur n krye t fjalive); kund. ktu. Aty gatuante,
aty lante.
3. Prdoret n fjalin kryesore, me kuptimin n at
vend, kur fjalia e varur fillon me ku, te; atje; kund. ktu.
Do t kthehemi prsri aty ku ishim. 0 shtri aty ku nuk e
zinte era.
4. Rreth asaj kohe, afrsisht n at koh, at4her. Aty nga
shtatori. Aty nga dreka. Aty nga ora pes.Aty nga mesi i
nates. Aty lashti. bised. shum koh me pare. Aty shpejti.
bised. ca koh me pare, para pak kohsh. Aty e prapa q
nga ajo koh, q ather e pasktaj.
5. N tfi njjtn koh, po ather, here... here (e prsritur
n krye t fjalive). Aty skuqej, aty zverdhj. Aty qante, aty
qeshte.
6. Prdoret bashk me nj emr me parafjal a me nj
ndajfolje pr t treguar n mnyr m t prcaktuar
vendin larg nesh, po afr nj vendi t njohur, n t cilin
sht dika a kryhet nj veprim; prdoret para nj
ndajfoljeje pr t prforcuar kuptimin e saj. Aty n
dhom. Aty t muri. Aty brenda. Atypran (lart).
k Aty pr aty menjher, n cast, shpejt e shpejt, sakaq;
n at cast. Aty afr afrsisht, rreth, pothuaj. Aty edhe...
deri, edhe, madje. Aty ta kam! shih te KAM Aty me rri
thjeshtligj. ndalu n at shtje, mos u largo nga ajo pike.
Lindi (leu) e mbiu aty shih te LIND. Nuk e ka raendjen
ity (n vend) shih te VEND, ~ I.

ATY-ATY ndajf. bised. 1. Pa kaluar shum koh, shpejt,


n cast, menjher. Aty-aty harron.
2. Afrsisht njsoj, pothuaj barabar. Aty-aty jan. Aty-aty
t del.
ATY-KTU ndajf. 1. N disa vende t shkputura, vendevende, jo kudo. Dukeshin aty-ktu. Ndeshen aty-ktu.
2. Here pas here, me t rrall, her-her. Aty-ktu
shkmbenin ndonj fjal.
ATYPARI ndajf. 1. Afr nj vendi t njohur, diku rrotull
nj vendi, pran nj vendi, diku aty afr. Shkon (kalon)
atypari.
2. Rreth asaj kohe, afrsisht n at koh; pak koh me
pare, qpar. Nga dreka atypari. N mars o atypari.
3. Afrsisht aq, pothuajse aq. Dyqind lek o atypari.
ATYPRATYSHM (i), ~ME (e) mb. Q ndodh aty pr
aty, q bhet at cast, pa prgatitje paraprake; i
menjhershm, i astit. Krijim i atypratyshm. Prgjigje
e atypratyshm. Ndryshim i atypratyshm.
ATYRE. 1. dhan. dhe rrjedh. e prm. vetor e dft.
ATA,ATO.
2. deft, bised. N ata ose n ato; atje n... (npr..., nga...);
kund. ktyre. A lyre maleve (fushave).
ATYSHM (i), ~ME(e) mb. Q sht n nj vend pran
bashkbiseduesit ose pran nj vendi t caktuar larg nesh;
q ndodhet aty; kund. i ktushm. Njerzit atyshm.
Gjendja e atyshme.
ATH kal., ~A, ~UR. Mpij; athtoj. M'iathi duart acari.
T ath gojn.
ATHEM vetv. Mpihem; athtohem. Me athen duart. Me
athet gjuha.
ATHT,~IT (t) as. shih ATHTSI,~A. heq t athtit.
ATHT(i,e) mb. l.Q sht pak i thart e q t mbledh
gojn, gjysm i thart. Moll (kumbull) e atht. Lpjet e
atht. Gjell e atht. Ver e atht. Shije e atht.
2. Q ka nj er si t thart e t pakndshmc, q t shpon
a t djeg hundt. Er e atht. Tym i atht.
3. Q sht m t ftoht t hidhur, q t than (pr motin).
Koh e atht. Dimr i atht.
4. fig. Q sht pak si i ashpr dhe i paplqyeshm, i till
q nuk t vjen mir kur e dgjon; i thart, i pakndshm.
Fjal t athta. I atht nga goja.
5. fig. Q nuk duron ta preksh, zemrak, idhnak, i ashpr
(pr njerzit). Djal i atht,
ATHT ndajf. N mnyr jo t kndshme, thart, hidhur;
pak si ashpr. Me erdhi atht. I foli atht.
ATHTI,~A . shih ATHTSI,~A. Ka shum athti.
ATHTlM,~I m. 1. Veprimi sipas kuptimeve t8 foljeve
ATHTOJ, ATHTOHEM.
2. Shijc e atht; athtir, athtsi. Kam nj athtim n goj.
3. Athtim. Fryn nj athtim.
ATHTIM,~A . T ftoht i that me er t mpreht;
thllim, fraq me ngric. Dridhej nga athtima.
ATHTlR,~A. sh. ~A, ~AT. 1. Dika q ka shije t
atht, gj e atht; shije e atht, thartir. Nuk hahen ato
athtira.
2. vet. nj. Athtsi. Ka shum athtir.
ATHTOHEM vetv. 1. vet. veta III. Bhet i atht, merr
shije t atht. U athtua vera.
2. Me mbetet nj shije e atht n goj, me thartohet e me
mblidhet goja nga athtira. U athtua nga kumbullat.
3. fig. Nuk me vjen mir, me vjen hidhur a thartfi nga
fjalt e dikujt.
4. Mpihem nga t ftohtt.

ATHTOJ kal, ~OVA, ~UAR. 1. E bj t atht, i jap shije


t atht. E athton vern. E athtoj gjelln.
2. vet. veta III. Me l nj shije t atht n goj, me tharton
e me mbledh gojn nga athtira. Ma athtuan gojn
kumbullat.
ATHTOR,~E mb. I atht. Kumbull (moll) athtore.
ATHTUAR (i, e) mb. 1. Q sht br i atht, q
ka marr shije t atht.
2. fig. Q sht hidhruar, q sht i paknaqur c i
zemruar nga dika e keqe.
ATHJE,~A. sh. ~E, ~ET bot. shih ATHJEZ,~A.
ATHJEZ,~A . sh. ~A, ~AT bot. Bim barishtore
njvjeare, me trup t vogl e t degzuar, me lule ngjyr
trndafili, t verdha a t kaltrta dhe me gjemba t
mpreht e t helmet; ferrnuse. Rrnjt e athjzs. Z
athjeza gruri.
ATHTSI,~A . T qent i atht, shije e atht; shkalla e t
athtit. Athtsia e vers. I heq ithtsin.
ATHTSlM,~I m. shih ATHTlM,~I. ATHTSOHEM
vetv. shih ATHTOHEM. ATHTSOJ kal., ~OVA,
~UAR. shih ATHTOJ. ATHTSUAR (i, e) mb. shih
ATHTUAR (i, e).
AUDIENC,~A . sh. ~A, ~AT zyrt. Pranimi i nj personi,
i nj delegacioni etj. nga kryetari i shtetit ose nga nj
prfaqsues tjetr i lart i shtetit pr t biseduar n
mnyr zyrtare. Audience zyrtare (private). Krkoj
audience. Pres (pranoj) n audience. Kam audience me
dike. Thrres n audience. Audienca mori fund (mbaroi).
AUDITOR,~I m. sh. ~, ~T. 1. Sall e posame pr t
mbajtur leksione, referate etj., zakonisht nndrtesn e
nj shkolle t lart. Auditort e universiletit. Hyj (z
vend) n auditor. Dal nga auditori.
2. prmb. Trsia e dgjuesve t nj leksioni, t nj
referati etj., zakonisht t mbledhur n nj sall. Auditor i
gjer (i ngritur). Shumica e auditor it. Flas prpara nj
auditori.
3. fig. Vend ku msohet pr t zgjeruar e pr t thelluar
njohurit teknike e shkencore, politike, ideologjike etj.
Kthehet n nj auditor t madh.
AULLIM,~A sh. ~A, ~AT. shih ANGULLIM,~A,.
AULLIN jokal., ~U, ~R. shih ANGULLIN,.
AUREOL,~A sh. ~A, ~AT. 1. Rreth i shklqyer q
shihet prqark nj sendi t ndritshm, brerore. Aureole e
ndritshme. Aureole drite. Aureola e hns (e diellit).
Ndrit si aureole.
2. fet. Kuror e ndritshme q u pikturohet prqark kokave
t shenjtorve n ikonat, pr t treguar shenjtrin e tyre
sipas paragjykimeve fetare.
3. fig. Shklqimi i madhshtis, i lavdis ose i nderimit,
q rrethon dike a dika. Aureola e lavdis (e fitores). I
rrethuar me nj aureole. Krijoj nj aureole rreth dikujt. I
heq aureoln di,kujt.
AUROR,~A . sh. ~A, ~AT libr. Ndriimi i qiellit n
mngjes para se t lind dielli, agu i mngjesit; agim.
Drita e aurors.
it Aurora boreale agimi polar i Vcriut, agimi verior.
AUSTRALIAN,~I m. sh. ~, ~T. Banor vends i
Australis ose ai q e ka prejardhjen nga Australia;
pjesctar i popullsis s Australis.
AUSTRALIAN,~E mb. Q lidhet me Australin ose me
australiant, q sht karakteristik pr Australin ose pr
australiant, i Australis ose i australianve; q sht
krijuar nga australiant. Kontinenti australian. Popullsia

australiane. Bregdeti australian. Kultura australiane.


Struci australian.
AUSTRIAK,~U m. sh. ~, ~T. Banor vends i Austris
ose ai q e ka prejardhjen nga Austria.
AUSTRIAK,~E mb. Q lidhet me Austrin ose me
austriakt, q sht karakteristik pr Austrin ose pr
austriakt, i Austris ose i austriakve; q sht krijuar
nga austriakt. Populli austriak. Ekonomia austriake.
Kufiri austriak. Ushtria austriake. Arm t prodhimit
austriak.
AUTARKl,~A
ek. Politike ekonomike e shteteve
imperialiste, q synon t krijoj nj ekonomi kombtare
t mbyllur, pr t prgatitur luftra pushtuese; gjendja e
nj shteti ose synimi pr t'u mbyllur brenda caqeve t
ekonomis s vet pr plotsimin e t gjitha krkesave.
Palitika e autarkis. Bie n autarki.
AUTARKIK,~E mb. ek. Q mbyllet brenda caqeve t
ekonomis s vet pr plotsimin e t gjitha krkesave, q
bazohet n autarki. Ekonomi autarkike. Shtet autarkik.
Plan autarkik.
AUTENTlK,~E mb. libr. 1. Q sht i sakt e i sigurt, q
nuk ngjall dyshime, i vrtet. Fakt (lajm) autentik. Burim
autentik.
2. Q nuk sht kopje e dikaje, origjinal. Dokument
autentik. Vepr autentike.
3. drejt. Q sht vrtetuar zyrtarisht sipas origjinalit, q
prputhet plotsisht me origjinalin; q sht i njjt me
nj tjetr. Kopje autentike.
AUTO- i fjalform. libr. Pjes e par e fjalve t prbra,
q ka kuptimet: 1. Automobilistik, i automobilave, q ka
t bj me automjetet, i automjeteve; p.sh. autogarazh,
autokolon, autoreport, autopark, autotransport etj.
2. Q sht vendosur n nj automobil, automobil; p.sh.
autoambulanc, autodyqan, autokinema, autosond,
autovin etj.
AUTO- ii fjalform. libr. 1. Pjes e par e fjalve t
prbra, q ka kuptimin: vetlvizs, q lviz me motor
t vetin; p.sh. autokombajn, automjet, autoqerre etj.
2. Pjes e par e fjalve t prbra, q ka kuptimin:
automatik, q punon n mnyr automatike; p.sh.
autopilot, autotimonier etj.
AUTO- in fjalform. libr. Pjes e par e fjalve t
prbra, q nga kuptimi u prgjigjet fjalve: i vet, i vetes;
vet: p.sh., autoakuz, autobiografi, autogol, autokonrroll,
autoportret etj.
AUTOAMBULANC,~A sh. ~A, ~AT. Automjet i
pajisur pr ndihmn e shpejt mjeksorc dhe pr t
mbartur t smurt. Autoambuianca e spitalit (e
polikliniks). Autoambuianca e ndihms s shpejt.
Shoferi i autoambulancs. Shkoj (marr) me
autoambulanc.
AUTOBIOGRAFl,~A sh. ~, ~T. Jetshkrimi i nj
njeriu, i hartuar nga ai vet. Autobiografia e kandidatit (e
shkrimtarit). Shkruaj autobiografin. Bj autobiografin.
bised. tregoj shkurt pr jetn time.
AUTOBIOGRAFlK,~E mb. Q ka t bj me
autobiografin; q sht si autobiografi; q lidhet me vet
jetn e autorit. Vepr autobiografike. Tregim
autobiografik. Shnime autobiografike.
AUTOBLlND,~A . sh. ~A, ~AT usht. Automjet luftarak
i blinduar dhe i pajisur me arm, i cili shrben pr
mbrojtje, pr zbulim e pr ndrlidhje. Kulla e

autoblinds. Qlloi nj autoblind. Patrullon me


autoblind.
AUTOBOT,~I m. sh. ~E, ~ET. Automjet i pajisur me nj
fui t madhe e t gjat, q shrben pr mbartjen e ujit, t
benzines e t lngjeve t tjera. Autoboti i ujit. Autobot pr
qumsht (pr ver). oj me autobot. Mbush autobotin.
AUTOBUS,~I m. sh. ~, ~T. Automjet i mbuluar e me
shum vende pr udhtar. Autobus i madh (me dy pjes).
Stacion autobusi. Shofer autobusi. Bilet autobusi. Hipi
n autobus. Zbres nga autobusi. Niset (vjen) autobusi.
AUTOCISTERN,~A sh. ~A, ~AT. shih AUTOBOT,~I.
AUTODIDAKT,~E mb. libr. 1. Q meson shkrim e
kndim dhe shkollohet vet, pa msues; q bhet
specialist n nj fush t caktuar duke msuar vet, pa
ndjekur shkoll t rregullt. Njeri autodidakt. Filozof
autodidakt. N mnyr autodidakte.
2. Prd. em. sipas kuptimit t mbiemrit.
AUTODROM,~I m. sh. ~E, ~ET. Fush me piste e me
pajisje t posame pr provat e automobilave ose pr
strvitjet dhe garat sportive me automobila. Gara n
autodrom. Eci (dal) n autodrom.AUTODYQAN,~I m.
sh. ~E, ~ET. Automjet i prshtatur pr t shitur mallra
npr fshatra. Drgoi autodyqanin.
AUTOFRIGORIFER,~I m. sh. ~, ~T. Automjet i
pajisur me frigorifer pr mbartjen e mishit, t peshkut dhe
t sendeve t tjera ushqimore n gjendje t freskt a t
ngrir. Mbart me autofrigorifer.
AUTOGARAZH,~I m. sh. ~E, ~ET. Garazh pr
automjetet. Ndrtoi nj autogarazh.
AUTOGOL,~I m. sh. ~A, ~AT. Gol q ben padashur nj
lojtar futbolli n portn e skuadrs s vet. Bri (shnoi)
nj autogol. Humbert me autogol.
AUTOGRAF,~I m. sh. ~E, ~ET. 1. Nnshkrim, q i
merret kryesisht nj njeriu t njohur n nj fush, pr ta
mbajtur si kujtim; nnshkrimi i autorit me dorn e vet n
nj kopje t veprs S botuar. Libr (fotografi) me
autograf. Bllok aulograftsh. I krkoj autografin. Jap me
autograf.
2. Teksti i nj autori, i shkruar me dorn e tij.
AUTOINSPEKTORAT,~I m. Organ shtetror q
kontrollon zbatimin e rregullave t qarlcullimit nga
shofert dhe gjendjen e automjeteve. Autoinspektorati
shtetror. Dega e autoinspektoratit. Organet e
autoinspektoratit. Kontrollor i autoinspektoratit.
AUTOKINEMA,~JA . sh. ~, ~T. Automjet i pajisur me
aparat projektimi pr t shfaqur filma zakonisht n vende
t hapura.
AUTOKLAV,~A . sh. ~A, ~AT tek. En krejt e mbyllur,
n t ciln me an t trysnis s lart t aVullit ose t
temperatures S lart sterilizohen veglat mjeksore e
sende t tjera, kryhen procese teknologjike etj. Autoklav
pr sterilizim. Fut araft n autoklav.
AUTOKOLON,~A . sh. ~A, ~AT. Varg automobilash n
rrug, kolon automjetesh. Autokolon e gjat. Kreu
(fundi) i autokolons. Niset autokolona.
AUTOKOMBAJN,~A . sh. ~A, ~AT. Kombajn e
pajisur me motor, m t cilin lviz vet, si edhe pjest e
saj pr korrje e shirje. Korr me autokombajn.
AUTOKRACl,~A . libr. Sistem qeverisjeje, n t cilin
pushteti i lart sht n duart e nj njeriu, t mbretit a t
perandorit; absolutizm. Autokracia cariste. Zgjedha e
autokracis. Prmbysn autokracin.

AUTOKRAT,~I m. sh. ~, ~T libr. Ai q ka n duart e


veta gjith pushtetin e lart, ai q sundon me pushtet t
pakuftzuar, sundimtar absolut.
AUTOKRATIK,~E mb. Q mbshtetet n autokraci, q
ka si forme qeverisjeje autokracin; absolut. Shtet
(regjim) autokratik. Pushtet autokratik. Sundim
autokratik.
AUTOKRITIK,~E mb. Q mban qndrim kritik kundrejt
t metave t veta, q zbulon e pranon haptas dhe me
vetdije gabimet e veta dhe prpiqet t'i ndreq; q
prmban autokritik; vetkritik. Qndrim autokritik.
Vlersim (diskutim) autokritik. Frym autokritik. Me sy
autokritik.
AUTOKRITIK,~A . sh. ~A, ~AT. Zbulimi, pranimi i
vetdijshm dhe dnimi i gabimeve t veta pr t'i
ndrequr; qndrimi kritik kundrejt t metave t veta n
pun, n sjellje etj., si metod revolucionare
e zhvillimit t shoqris socialiste; vetkritik.
Autokritik parimore (formate). Autokritik e forte (e
shndosh, e sinqert). Forcimi (gjallrimi) i
autokritiks. N frymn e kritiks e t autokritiks. Bj
autokritik.
AUTOKTON,~I m. sh. ~, ~T libr. Pjestar i popullsis
fillestare t nj vendi; banor i nj vendi ku kan jetuar
paraardhsit e tij q n koht m t lashta; vends, anas,
rrnjs.
AUTOKTON,~E mb. libr. 1. Q sht rrnjs n nj
vend; q banon n ate vend ku kan jetuar paraardhsit e
tij q n koht m t lashta; vends, anas. Populhi
autoktone. Banort autokton.
2. Q sht i atij vendi, q nuk sht i ardhur; q sht
krijuar aty ku ndodhet sot. Bim autoktone. Tok
autoktone.
AUTOKTONl,~A . tibr. T qent autokton, karakteri
autokton. Autoktonia e shqiptarve. Autok~ tonia e nj
bime.
AUTOMAT,~I m. sh. ~, ~T. 1. tek. Makin ose aparat
q punon vet me an t nj mekanizmi t posam, pa
pjesmarrjen e drejtprdrejt t njeriut. Automate
elektrik. Automati i tharjs. Automat me gaz. Pajis me
automat.
2. fig. Ai q vepron a q kryen dika pa vetdije ose pa u
menduar; ai q vepron n mnyr mekanike sipas
dshirave ose udhzimeve t nj tjetri.
AUTOMAT,~E mb. libr. Q bhet pa vetdije a pa u
menduar pr t; q vepron n mnyr mekanike sipas
dshirave ose udhzimeve t nj tjetri, q e kryen dika
Si automat. Lvizje automate. N mnyr automate.
AUTOMATlK,~U m. sh. ~, ~T. 1. usht. Arm zjarri
afrsisht sa pushka, me tyt jo t gjat, q prdoret pr
qitje t shpejta automatike. Karikatori i automatikut.
Breshri automatiku. Qitje me awtomatik. Mbush
automatikun. Shtie me automatik.
2. tek. Mekanizm i posam q v n lvizje nj makin
ose nj pajisje pa ndrhyrjen e drejtprdrejt t njeriut;
automat. Automatiku i ndrruesit t dritave. Automatiku i
frenave t dors.
3. thjeshtligj. Qendra pr lidhjen automatike t telefonave
midis tyre. Linja e automatikut. Lidhem me automatikun.
AUTOMATlK,~E mb. 1. tek. Q punon vet me ndihmn
e nj mekanizmi t posam, pa pjesmarrjen e
drejtprdrejt t njeriut; q bhet me an t nj automati.
Aparat automatik. Makin automatike. Central (telefon)

automatik. Frena automatike. Station automatik.


Komandim automatik. Punon n mnyr automatike.
2. fig. Q bhet sipas nj rregullsie t caktuar, pa
pjesmarrjen e vetdijes ose pa u menduar; i vetvetishm.
Lvizje automatike. Veprim automatik. N mnyr
automatike.
3. usht. Q i qit predhat pa ndrprerje njra pas tjetrs, q
shtie me breshri. Arm (pushk) automatike. Top
automatik.
els automatik shih te ELS,~I.
AUTOMATIKS, ~I m. sh. ~, ~IT usht. Lufttar i
armatosur me automatik. Skuadr automatiksish. Grupi i
automatiksve.AUTOMATIKS,~E mb. usht. Q sht i
armatosur me automatik. Skuadr automatikse.
AUTOMATIKISHT ndajf. 1. Me ndihmn e nj
mekanizmi t posam, pa pjesmarrjen e drejtprdrejt
t njeriut, n mnyr automatike. Punon automatikisht.
Kryhet automatikisht.
2. fig. N mnyr mekanike, sipas nj rregullsie i6
caktuar, por pa u menduar, pa vetdije; si automat. Flet
(vepron) automatikisht. pr sir it automatikisht.
3. Vetvetiu, pa qen nevoja pr ndonj veprim plotsues
ose pr ndonj kusht a rrethan tjetr. E fiton
automatikisht. Kalon automatikisht n kategori tjetr.
AUTOMATlZM,~MI m. libr. 1. Kryerja e nj veprimi, e
nj lvizjeje, e nj pune etj., n mnyr t vetvetishme, pa
pjesmarrjen e vullnetit; kryerja e veprimeve ose e
lvizjeve shpejt, mekanikisht dhe me prpikrin e nj
automati. Automatizmi i zemrs.
2. fig. keq. Kryerja e nj veprimi a e nj pune n mnyr
mekanike, si pa vetdije, pa u menduar ose sipas
dshirave a udhzimeve t nj tjetri.
AUTOMATIZlM,~I m. Veprimi sipas kuptimeve t
foljeve AUTOMATIZOJ, AUTOMATIZOHET.
Automatizimi i plot. Automatizimi i prodhimit.
Automatizimi i shprehive.
AUTOMATIZOHET vetv. 1. libr. Bhet automate (nj
shprehi etj.), prvetsohet aq mir sa kryhet si pa vetdije
e n mnyr mekanike. Automatizohet nj shprehi (nj
veprim).
2. tek. Ps. e AUTOMATIZOJ. Automatizohen minierat.
AUTOMATIZOJ kal., ~OVA, ~UAR tek. Pajis nj deg
t prodhimit me makina e aparate automatike, e bj t
prodhoj n mnyr automatike. Automatizoj prodhimin.
AUTOMJET,~I m. sh. ~E, ~ET. Mjet i pajisur me motor,
q shrben pr mbartjen e udhtarve ose t mallrave n
rrug toksore; automobil, makin. Automjete ushtarake.
Goma automjetesh. Qarkullimi i automjeteve. Drgoj me
automjet. Ngas nj automjet.
AUTOMOBlL,~I m. sh. ~A, ~AT. Automjet me madhsi
e forma t ndryshme (si autobusi, kamioni, vetura etj,), q
shrben pr mbartjen e udhtarve ose t mallrave, pr
gara sportive etj.; makin. Automobil sportiv. Automobil
udhtarsh. Buria e automobilit. Rrug automobili. Uzin
automobilash. Udhtoj (shkoj) me atomobil. Ngas
automobilin. Hipi n automobil.
AUTOMOBILlST,~I m. sh. ~, ~T. 1. sport. Ai qe merr
pjes n gara sportive me automobil, ai q merret me
automobilizm.
2. vjet. Shofer.
AUTOMOBIUSTIK,~E mb. Q lidhet me automobilat, i
automobilave; q bhet me an t automobilave. Rrug

automobilistike.
Park
automobilistik.
Transporti
automobilistik.
AUTOMOBILlZM,~MI m. sport. Sporti i garave me
automobila. Gara automobilizmi. Rreth automobil iz mi.
Menem me automobilizm.
AUTONOM,~E mb. 1. Q ka t drejtn t vendos n
mnyr t pavarur pr punt e popullsis
s vet dhe t qeversiset sipas ligjeve t veta, brenda
sistemit t nj shteti t madh; q ka autonomi. Shtet
autonom. Republik (krahin) autonome.
2. Q sht i pavarur; q vepron vet, pa iu nnshtruar
lidhjeve me nj trsi m t madhe. Ndrmarrje (deg,
njsi) autonome. Report autonom. Ekonomi autonome.
Zhvillim autonom. Veprime autonome.
AUTONOMI,~A . 1. E drejta e nj vendi pr t vendosur
pr punt e veta dhe pr t'u qeverisur sipas ligjeve t veta,
brenda sistemit t administrimit t nj shteti m t madh,
vetqeverisje. Autonomi politike (ekonomike, kulturore),
Autonomi kombtare (krahinore). I jep autonomin. Fitoi
(shpalli) autonomin. Lufton pr autonomin.
2. Mundsia pr t punuar a vepruar n mnyr t
pavarur, pa iu nnshtruar lidhjeve me nj tjetr, zakonisht
t nj shkalle m t lart. Veproj n autonomi t plot.
Kam autonomi n pun.
AUTONOMIST,~I m. sh. ~, ~T libr. Ai q lufton pr
autonomin politike t nj vendi.
AUTONOMlST,~E mb. Q krkon autonomi, q lufton
pr autonomi; q prkrah krkesat pr autonomi. Lvizje
autonomiste. Program autonomist. Politike autonomiste.
Prirje autonomiste.
AUTOOFItN,~A . sh. ~A, ~AT tek. Punishte e vogl
mekanike, ofiin e vendosur n nj automjet.
AUTOPARK,~KU m. sh. ~QE, ~QET. Vend ku mbahen
dhe ndreqen automjetet; park automobilistik. Makinat e
autoparkut. Shofert e autoparkut. Ofiina e autoparkut.
AUTOPORTRET,~I m. sh. ~E, ~ET. Portret i nj piktori,
skulptori a shkrimtari, q e ka br ai vet. Autoportreti i
piktorit. Bj (punoj) nj autoportret.
AUTOPSI,~A . sh. ~, ~T mjek., veter. Hapja e nj
kufome dhe shqyrtimi i saj pr t gjetur shkakun e
vdekjes (e ngordhjes) ose pr qllime studimi. Autopsia e
kufoms (e trupit). Salla e autopsis. Bj autopsin.
AUTOQEFAL,~E mb. vjet. 1. I pavarur. Shoqrt
autoqefale.
2. fet. Q nuk varej nga Patrikana e Statnbollit. Kisha
autoqefale.
AUTOR,~I m. sh. ~, ~T. 1. Krijues i nj vepre letrare
ose i nj vepre tjetr artist ike; hartuesi i nj punimi
Shkencor, i nj projekti, i nj shkrimi etj. Autor
bashkkohs. Autort e vjetr. Autor i panjohur (anonim).
Autori i nj vepre (romani, novele...). Autori i tablos (i
skulpturs...). Autori i projektit (i shpikjes...). Autori i
artikullit (i letrs...). Veprat e autorit. Emri i autorit. E
drejta e autorit. Citoj nj autor.
2. Ai q ka br nj veprim t caktuar; ai q ka kryer nj
faj, nj krim etj. Autori i golit. sport. Autori i fajit (i
krimit).
AUTORE,~JA . sh. ~E, ~ET. Fem. e AUTOR,
~I. Autore e re. Autorja e shkrimit.
AUTOREPART,~I m. sh. ~E, ~ET. Repart automobilistik
ushtarak; autopark ushtarak.
AUTORSI, ~A . T qent autor i dikaje; prkatsia e
nj vepre letrare, artistike, shkencore etj.nj a me shum

autotve. Autorsia e tekstit. E drejla e autorsis. I njoh


autorsin. Provohet autorsia.
AUTORITAR,~E mb. 1. Q krkon nnshtrim a bindje t
verbr e pa kundrshtim ndaj pushtetit dhe autoriteteve.
Shtet (regjim) autoritar. Qeveri autoritare.
2. Q ushtron me rreptsi autoritetin e vet, q krkon
bindje pa fjal; q shpreh nj urdhr t prer, q nuk lejon
kundrshtim. Prind (njeri) autoritar. Qndrim autoritar.
Z (ton) autoritar. N mnyr autoritare.
AUTORITET,~I m. 1. Nderim, respekt i fituar me pun e
me merit; vler, rndsi dhe aftsi e dikujt, q pranohen
nga t gjith dhe q ngjallin bindje e besim. Autoritet i
madh (i merituar). Autoriteti ndrkombtar. Autoriteti i
prindit (i msuesit). Autoriteti i Shqipris n bot. Njeri
me (pa) autoritet. Kam (gzoj, fitoj) autoritet. Rrit (ngre)
autoritetin. Mbaj (humbas) autoritetin. Prdor
autoritetin. I ulet (i bit) autoriteti. Plet me autoritet.
2. E drejta pr t ushtruar nj pushtet, forca detyruese pr
t'iu bindur nj organi t pushtetit. Autoriteti shtetror.
Autoriteti i ligjit.
3. kryes. sh. ~E, ~ET. Prfaqsuesit kryesor t pushtetit
civil ose ushtarak t nj vendi; organet e pushtetit.
Autoritetet civile (shtetrore, ushtarake). Autoritetet e
vendit. Autoritetet e pushtimit. Prfaqsues i autoriteteve.
4. sh. ~E, ~ET. Njeri i shquar n nj fush t shkencs, t
letrsis etj., mendimi i t cilit pranohet nga rrethe t
gjera, njeri i shquar q ushtron ndikim t dukshm n
shoqri. Autoritet i madh (i njohur). Autoritet n shkenc.
Mbshtetem te nj autoritet. Mbahet si autoritet n nj
fush.
AUTORITETSHM (I), ~ME (e) mb. libr. 1. Q
nderohet e vlersohet nga t gjith, q ka autoritet.
Shkrimtar i autorittshm. Msues i autoritetshm.
2. Q4 mund t'i besohet pa e vn n dyshim, plotsisht i
besueshm. Burim i autorittshm. Zdhns i
autorittshm.
AUTORIZIM,~I m. sh. ~E, ~ET. 1. Veprimi sipas
kuptimeve t foljeve AUTORIZOJ, AUTORIZOHEM.
Me autorizim t organeve. Kam autorizimin e dikujt. Man
autorizim prej dikujt.
2. Shkres m t ciln i jepet e drejta dikujt t kryej nj
pun n emr t atij, q e ka lshuar kt shkres;
dokumcnt zyrtar q lejon dike pr t br nj veprim a nj
pun. Autorizim pr shtpi. Autorizim pr gjueti (pr
trheqjen e t hollave). Lshoj (jap) autorizim. Kam
(marr) autorizim. Lejohet me autorizim.
AUTORIZOHEM. Ps. e AUTORIZOJ. Jam autorizuar
t veproj.
AUTORIZOJ kal., ~OVA, ~UAR. 1. Ngarkoj dike
zyrtarisht t ktyej nj pun, ia besoj dikujt plotsimin e
nj detyre, duke i dhn fuqi t plot; i jap, i lshoj dikujt
nj autorizim. Autorizoj nj prfaqsues. E autorizoj t
trheq t holla.
2. Lejoj dike t bj dika, i jap t drejtn pr t kryer nj
veprimtari. Nuk e ka autorizuar kush t flas.
AUTOTRANSPORT,~I m. 1. Mbartja me an t
automjeteve. Autotransporti i brendshm. Shpenzimet e
autotransportit.
2. kryes. sh. ~E, ~ET. Trsia e automjeteve dhe e
pajisjeve pr mbartjen e mallrave; dega e transportit me
an t automjeteve.
AUTOVIN,~I m. sh. ~A, ~AT tek. Vin i vendosur n
automjet. Krahu i autovinit. Ngre me auto vin.

AUTOVINIER,~I m. sh. ~, ~T tek. Ai q punon me


autovin, ai q drejton autovinin.
AUTOZJARRFIKSE,~JA . sh. ~E, ~ET tek. Automjet
me pajisjet e nevojshme pr t shuac zjarret, makin
zjarrfikse.
AVANC,~A sh. ~A, ~AT bised. 1. fin. Page ose dika
tjetr, q merret para kohs s caktuar; paradhnie. jap
avanc. Marr avanc. Kthej avancn.
2. fig. Eprsi e fituar ose eprsi q i jepet tjetrit q n
fillim. Dy pike avanc. Jam n avanc. I jap avanc.
ie Me avanc... para afatit, para kohs s caktuar.
AVANCIM,~I m. sh. ~E, ~ET libr. Veprimi sipas
kuptimeve t foljeve AVANCOJ, AVANCOHET.
Avancimi i planit (i zotimeve). Avancimi i shpimit.
Avancimi i trupave. Avancimi i ores astronomike. Plani i
avancimeve. Ritmi i avancimit. Ballii avancimit. min.
AVANCOHET libr. 1. Ps. e AVANCOJ 2- Avancohet
plani. U avancua detyra. 2. pavet. Ecet prpara,
prparohet.
AVANCOJ jokal., ~OVA, ~UAR libr, 1. shih PRPAROJ.
Avancoj me shpejtsi. Avancoj drejt... (n drejtim t...).
2. kal. Shkurtoj kohn e parashikuar pr t br dika,
afroj afatin e prfundimit t nj pune; marr zotim t shtoj
a t rrit vllimin e nj pune t parashikuar. Avancoj
planin (zotimin). Avancoj detyrat
(normal).
AVANTAZH,~I m. sh. ~E, ~ET. 1. Eprsi mbi nj tjetr,
t qent me prpara a me lart se nj tjetr; gjendje m e
mir n knahasim me dike a dika. Avantazh i madh (i
prkohshm). Loj e avantazhit. sport. Kam avantazh.
Ruaj (rrit) avantazhin. Jam (kaloj) n avantazh.
2. Prfitim nga dika n krahasim me nj tjetr, dobi, e
mir. Avantazhe ekonomike (materiale). Ka avantazh.
AVAR,~l m. sh. ~, ~T. Kalli misri, zakonisht i
zgjedhur pr fare, q varet n trart e shtpis pr t'u thar
e pr t'u ruajtur. V avar.
AVARDE,~JA . sh. ~E, ~ET. Lloj rrjete e vogl pr
peshkim.
AVARI,~A . sh. ~, ~T tek. Dmtim i nj makine, i nj
mekanizmi etj. gjat kohs s puns ose gjat lvizjes.
Avari e leht (e rnd). Brigada e avarive. Pus n avari.
N rast avarie. Ka (ndodh) nj avari. Psoi nj avari.
Shkaktoj (shmang, mnjanoj) avarin.
AVARf ndajf. vjet. S bashku, s toku, t gjith n nj
grup. Shkuan avari.
AVASH ndajf. bised. 1. Pa u nxituar, ngadal, jo shpejt.
Eci avash. Punoj avash. Vjen avash. E bj (e marr)
avash.
2. Me z t ult, ngadal; pa u ndier, pa br zhurm.
Flas avash. Ngrihem avash. Afrohem (futem)
avash.AVASH-AVASH ndajf. Bised. Dalngadal. Erdhi
avash-avash, Avash-avash bhet shelegu dash. fj. u.
AVASHM (i), ~ME (e) mb. bised. I avasht.
AVASHLLK,~U m. bised. Ngadalsi e madhe,
plogshti. Eci me avashllk. Punon me avashllk. E bin
me avashllk. Luftoj avashllkun.
AVASHT (i,e) mb. bised. 1. Q nuk nxitohet, q nuk
punon a nuk vepron shpejt; q bhet ngadal; q thuhet a
kndohet shtruar (pr fjalt, kngt). Hap i avasht. I
avasht n pun. Kng e avasht. E ka fjaln t avasht.
2. Q thuhet me z t ult, q nuk dgjohet fort. Me z t
avasht.

AVAZ,~I m. sh. ~E, ~ET bised. 1. Melodi, kng; motiv i


nj knge ose i nj pjese muzikore. Avaz i bukur. Avaz
fyelli. la man (ia them, i bie) nj avazi.
2. fig. D;ka q prsritet n mnyr t njjt, dika q
sht.br zakon; dika e mrzitshme dhe e
padeshirueshme, ngaq prsritet gjithnj. Avazi i vjetr
(i mparshm, i pare). Avazi i prditshm. T njjtin avaz.
Po ky (ai) avaz. Filloi avazin. Sdi tjetr avaz.
3. Kokarje, shqetsim, ngatrres q del n nj pun a
n nj shtje. Ka avaze ajo pun. Hap avaze. Dalin
avaze. FiUojn avazet. J nxjerr avaze dikujt.
4. kq. Ves, huq, zakon i keq i dikujt; e met, dobsi Njeri
me avaze. S ka ln (s'i harron) avazet e vjetra. Hoqi
dor (filloi prssi) nga avazet e mparshme.
Avazi i Muks keq. gj e vjetr, q sht thn e
strthn; dika e njohur, q sht prsritur vazhdimisht.
(Kndoj, i heq kmbt, i hedh hapat) sipas avazit t dikujt
keq. sipas dshirave t dikujt, si ka qejf ose si me
porosit dikush. I We nj (po atij) avazi (mban nj avaz)
keq. vepron n t njjtn mnyr ose flet po t njjtat
gjra, i bie fyellit n nj vrim. I mban avazin (i shkon
pas avazit, i vete pas avazit) i shkon pas qejfit, vepron
sipas dshirave e porosive t dikujt. Ia mban avaz ia
prmend vazhdimisht, ia prsrit shum here, ia mban
kng.
AVDALL,~E mb. thjeshtligj. 1. Q ka trup t madh, por
jo t lidhur e t hijshm, q mezi ecn e mezi vrtitet pr
shkak t trupit t rnd, i ngatht. Trup avdall. Burr
avdall. Kale avdall.
2. I trash nga mendja, q sillet e flet si budalla ose q i
lshon fjalt pa u menduar, i pagdhendur, i rregullt.
Njeri avdall. Grua avdalle. Avdall nga mendja.
3. Prd. em. sipas kuptimeve t mbiemrit.
AVDALLE ndajf. thjeshtligj. 1. N mnyr t ngatht,
pa shkathtsi; melvizje t ngadalshme e t plogshta.
Ecn avdalle. Punon avdalle.
2. N mnyr t trash e t pagdhendur, si budalla, si
avdall. Flet avdalle.
AVDES,~I m. fet. Riti i larjes s duarve, t fytyrs e t
kmbve, q bjn myslimant para Iutjeve n prputhje
me dogmn fetare (n vendet ku vepron feja myslimane;
n t kaluarn edhe n Shqipri). Uji i avdesit. Merrnin
avdes. Hoqn dor nga avdesi.
AVDESHAN [lexo avdeshan], ~A . sh. A, ~AT vjet.
1, Sqoll.
lanin ent n avdeshan. 2. Nevojtore.
AVENTUR,~A . sh. ~A, ~AT. 1. Ndodhi
e rastit n jeten e dikujt, m t papritura e me rreziqe.
Aventur dashurie. Roman aventurash. Jet mt aventura.
Bin aventura.
2. keq. Pun e rrezikshmc dhe e pamenduar, q niset pa
peshuar rrethanat, mundsit e fore at, veprim cfi fillohet
pa parashikuar prfundimin, pa llogaritur pasojat.
Aventur politike (ushtarake). I futet nj aventur. Hidhet
n aventura.
AVENTURIER,~I m. sh. ~, ~T. 1. Ai q krkon e bn
aventura, njeri i dhn pas aventurave. Jet aventurieri.
2. Ai q vepron pa parime, njeri q kryen veprime t
papeshuara, t rrezikshme e t pandershme, ai q ka prirje
pr aventurizm. Aventurier i njohur.
3. if mb. <, ~E. Q vepron pa parime e me mendjelehtsi,
q u hyn punve t rrezikshme pa i peshuar mir, q
krkon e bn aventura. Tip aventurier. Politik
aventuriere. Plan aventurier.

AVENTURfZM,~MI m. libr. Veprimtari q synon t


arrij leht nj qllim t caktuar me prpjekje t
pamatura, t papeshuara e pa parim; prirje pr aventura.
Aventurizm politik. Bie (kalon) n aventurizm.
AVERM,~A . sh. ~A, ~AT krahin. Gjalm. zakonisht
prej lkure, q prdoret pr t qepur ose pr t lidhur
opingat; retr. Dredh overmen. Qep mt averm.
AVERMOJ kal., ~OVA, ~CAR krahin. Qep ose lidh
opingat me averm; lidh pisk, shtrngoj fort. Avermoj
opingat.
AVR,~RA. sh. ~RA, ~RAT. 1. Ajr i ngroht ose er e
ngroht q t z fry men; zagushi. Aver e madhe (e keqe).
Bn (sht) aver.
2. Afsh i nxeht, afsh zjarri; vap. T djeg avra. Ndiej nj
aver n trup.
3. Er e holl dhe e ftoht, thllim, acar. Fryn nji aver.
4. Akullisht; rrasc akulli q rri mbi uj.
AVR,~RI m. sh. ~RA, ~RAT. Vend i hap6t. hapsir;
tok e gjer e papunuar. Avrat e maleve.
AVIACION,~I m. 1. Teoria dhe praktika e fluturimeve me
mjete m t rnda se ajri, lundrimi ajror si deg e
shkencs pr lvizjen me mjete fluturuese. Shkoll
aviacioni. Teoria e aviacionit. Zhvttlimi i aviacionit.
2. Trsia e mjeteve pr fluturime ajrore; flota ajrore.
Aviacioni civil (ushtarak). Industria e aviacionit. Fush
(baz) aviacioni. Arma e aviacionit. Komanda e
aviacionit.
AVIATOR, ~I m. sh. ~, ~T. Ai q drejton fluturimin e
nj aeroplani ose t nj mjeti tjetr ajror, pjestar i
ekuipazhit t nj avioni, pilot. Aviatort civile
(ushtarake). Kostum aviatorsh. Bhem aviator.
AUTO- fjalform. libr. Pjes e par e fjalve t prbra, e
cila u prgjigjet nga kuptimi fjalve: 1. I aviacionit, i
avionit; p.sh. aviobomb; aviokimik, aviomekanik,
aviomodelist, avioregjiment etj.
2. Ajror; p.sh. aviodesant, aviotransport etj.
AVIOMODEL,~I m. sh. ~E, ~ET tek., sport. Model
aeroplani, i ndrtuar nga specialistt ose nga amatort e
aviomodelizmit.
Bj
(ndrtoj)
nj
aviomodel.AVIOMODELlM,~I m. tek., sport. Ndrtimi i
modeleve te aeroplanve nga aviomodelistt. Rrethi i
aviomodelimit.
AVIOMODELIST,~I m. sh. ~, ~T. Ai q merret me
ndrtimin e modeleve to aeroplanve, ai q merret me
aviomodelizdm. Rrethi i aviomodelistve. Garat e
aviomodelistve.
AVIOMODELlZM,~MI m. Ndrtimi i modeleve t
aeroplaneve nga amatort e aviacionit; sporti i fluturimit
t aviomodeleve. Menem me aviomodelizm.
AVION,~I m. sh. ~, ~T. Aeroplan. Avion reaktiv.
Nisem (udhtoj) me avion.
AVIT (AVIS) kal., ~A, ~UR bised. 1. Afroj. Avit ofr
vetes. E avit te muri. E avit me fjal t mira.
2. L t afrohct, lejoj t vij pran, qas. Nuk i avit
dembelt.
AVITEM vetv. bised. Afrohem. avitem pran. I avitet
fundit. I avitet fundi dikujt.
AVITJE,~A . bised. Veprimi sipas kuptimeve t foljeve
AVIT, AVITEM. Avitja e gurve. Avitja n breg.
AVlTSHM (i), ~ME (e) mi., bised. I afrueshcm.
AVlTUR (i,) mb. bised. I afruar.

AVLMEND,~I m. sh. ~E, ~ET. Vegj kryesisht prej


druri, tezgjah. Pjest e avlmendit. Ngre avlmendin.
Punoj (end) n avlmend.
la ka shtrnguar avlmendit (vegjs) shih te
SHTRNGOJ.
AVLLI,~A . sh. ~, ~T. 1. Mur q rrethon oborrin ose nj
cope tok rrotull shtpis. Avlli e lart. Mur avllie. Shtpi
me avlli. Kaprcej avllin. Rrethoj me avlli. Hipi mbi
avlli. Shemb avllin.
2. Oborr i rrethuax me mur. Avllia e shtpis. N mes t
avllis. Hyj (dal) n avlli. Pastroj avllin.
AVOKAT,~I m. sh. ~, ~T. 1. drejt. Jurist q jep ndihm
c kshilla pr shtje t drejtsis, q ndjek nj6 shtje
gjat gjykimit si mbrojts a si prfaqsues i nj pale n
gjyq (sot n Shqipri kto detyra kryhen nga kshilltari
ligjor). Avokat mbrojts. Kolektiva e avokatve. Zyra e
avokatve. Fjala e avokatit. Zuri (mori) avokat.
2. keq. Ai q mbron e prkrah roe fjal dike tjetr,
pavarsisht nse ky ka ose nuk ka t drejt. Avokat i te
tjerve. I doli (iu be) avokat. Nuk kam nevoj pr avokat.
AVOKATI,~A . drejt., vjet. 1. Fush e drejtsis, q
prfshin detyrat e mbrojtjes e t ndihms juridike me
avokat, n prputhje me ligjet n fuqi; institucioni i
drejtsis q ka kto detyra.
2. Veprimtaria e avokatit; detyra e avokatil. Merrej me
avokati. Ushtronte avokatin.
AVOKATLLK,~KU m. sh. ~QE, ~QET bised., keq.
Mbrojtja dhe prkrahja me fjal e dikujt tjetr,
pavarsisht nse ky ka apo nuk ka t drejt. Merret me
avokatllqe. Lri avokatllqet!
AVOKATOR,~E mb. drejt., vjet. Q u pcrket avokatve, i
avokatve; q ka t bjd me veprimtarm ose me detyrn
e avokatit. Zyr avokatore.
AVOKATORE,~JA . sh. ~E, ~ET vjet. Zyr e avokatit.
AVORE,~JA . Avull q del nga toka. Avorja e toks.
Lshon avore.
AVRAP,~A . sh. ~A, ~AT krahin. Nishan me qime n
fytyr ose n trap t njeriut. dalin avrapa.
AVROHEM vetv., ~OVA (n), ~CAR. njtem e skuqem
nga t ftohtt a nga thllimi. Me avrohen duart.
AVROM ndajf. krahin. Pa i numruar, pa i peshuar e pa i
zgjedhur, toptan, kuturu. marr (i blej) avrom.
AVULL,~LLI m. sh. ~J, ~JT. 1. Oaz q del nga uji kur
nxehet shum; gaz q formohet nga disa lnd kur
valojn. Avull i nxeht. Avull i mbingopur. Avuj uji. Avuj
plumbi (zhive). Kazan avulli. Banj avulli. Fuqia
(trysnia) e avullit. Makin me avull. Anije me avull.
Ngrohje me avull. Punon me avull. Lshon (nxjerr) avull.
Bhet avull. Kthehet n avull.
2. Mjegull e nolle, e cila formohet nga pikla uji shum t
vogla, q ngrihen nga trupa t lagsht, nga toka etj. Avujt
e toks. Ngrihen avuj. Nxjerr avull nga goja.
3. Vale e nxeht ajri t lagsht; ajr i nxeht q vjen nga
trupat me tempertur t lart, afsh i nxeht. Avulli i sobs.
Avulli i etheve. Lshon avull. Marr nj avull pran
zjarrit. I hipi nj avull.
4. Smundje q u bie disa pemve kur pas shiut vjen
mertjeher t nxeht i madh dhe q u kalb rrnjt e u
rrzon gjethet. ra avulli rrushit.
5. fig. bised. Zjarr i brendshm, afsh. Flet me avull. E
merr me avull t madh. I kaloi avulli.
6. prd. mb. I nxeht, shum i ngroht. U be dhoma avull.
Jam avull nga ethet.

k Marr avull nxehem, zemrohem. la marr aru)lin e njoh


mir dika a dike; ia marr doren. la mori avullin dikuj t e
mundoi shum, ia mori frymn, ia mori shpirtin. Mi on
zemra aroll pr dika digjem nga dshira pr t br
dika, me digjet zemra. Me del avull nga koka jam n
telash t madh, me zien koka, me del tym nga koka. I hipi
nj anill n koke i hipi zemrimi, u nxeh, i shkrepi n
kok.
AVULLIM,~I m. Veprimi sipas kuptimeve t foljeve
AVULLOJ, AVULLOHEM. Avullim i shpejt (i
ngadalshm). Avulli mi i ujit. Avullimi i benzines. Bj
avullimin.
AVULLMATS,~I m. sh. ~, ~IT tek. Aparat pr matjen e
sasisc s avullit q prodhohet ose q kalon npr gypa.
AVULLOHEM vttv. 1. vet. veto IU. Kthehet n avull,
shndrrohet n gjendje t gazt; largohet n trajt avulli.
Avullohet uji. Avultohet benzina.
2. vet. veta III. Vishet me nj cip avulli; vishet si me
mjegull, mjegullohet. Avullohen xhamat. Me avullohen
syt.
3. Nxehem tepr dhe djersij.
4. bised. Marr nj t ngroht, ngrohem pak. Avu-llohem te
soba.
5. tek. Ps. e AVULLOJ 2. Avullohen drrasat. it Iu
avullua gjaku u zemrua shum, u nxeh tepr.
AVULLOJ kal., ~^OVA, ~UAR. 1. Kthej n avull, kthej
n gjendje t gazt duke e valuar (pr lngjet).
Avullojujin.2. tek. Prpunoj dika me avull. Avulloj
drurin.
3. krahin. Djeg gjith bimt e nj toke dhe u shkul rrnjt
para se ta hap rrah. Avulloj rrahun.
4. jokal. vet. veto HI. Kthehet n avull ose n gaz, bhet
avull, avullohet. Avullon uji. Avullon benzine
5. jokal. Nxjerr avull. Avullon toka. Avullojn rro-bat. Me
avullon trupi.
if Me avullon koka kam Shum shqetsime e te-lashe, me
zien koka.
AVULLORE,~JA . sh. ~E, ~ET. Anije me avull: Nisem
me avullore. Ndrtuan nj avullore.
AVULLOSH,~E mb. Q sht i ngroht e lshon avull.
Gshtenja (petulla) avulloshe. Kula avullosh. Simite
avulloshe.
AVULLSJELLS,~I m. sh. ~, ~IT tek. Trsia e gypave
dhe e pajisjeve t tjera, q shrbejn pr t uar avullin
nga nj vend n nj tjetr. Ndrtimi i avullsjellsit.
AVULLT (i,e) mb. 1. Q sht n gjendje avulli. N
gjendje t avullt. 2. I mjegullt; i leht si avull.
AVULLUAR (i,e) mb. 1. Q sht kthyer n avull, q
sht shndrruar n gjendje t gazt. Uj i avulluar.
Lngje t avulluara.
2. Q lshon avull nga t nxehurit; i djersitur.
3. Q ka zn nj cip avulli, q sht i veshur si me
mjegull. Xham i avulluar.
4. tek. Q sht prpunuar me avull. Dru i avulluar.
AVULLUES,~E mb. Q lshon avull nga t nxehtt; q
ka t bj me avullimin, i avullimit. Toka avulluese.
Siprfaqja avulluese.
AVJ)LLUESHM (I), ~ME (e) mb. Q mund t kthehet
n gjendje t gazt; q avullohet shpejt. Lnd e
avullueshme.
AVULLUESHMRl,~A . spec. Aftsia pr t'u avulluar;
shkalla e avullimit. Shtohet (paksohet) avullueshmria.

AXHAMl,~U m. sh. ~NJ, ~NJT bised. 1. Fmij,


kalama. Pun axhaminjsh. sht ende axhami. Flet (bin)
si axhami.
2. keg. Njeri i paprvoj e i pastrvitur n nj pun,
kalama.
3. prd. mb. bised. Q sht ende i vogl e i parritur.
Djal axhami. Vajz axhami.
4. keq. Prd. mb. sipas kuptimit 2 t emrit.
AXHAMILL7K,~KU m. sh. ~QE, ~QET thjesht-ligj.
Papjekuri prej fmije, pun prej axhamiu, ka-lamallk.
Bn axhamillqe.
AXHEL,~JA . thjeshtligj. Ngutje, nxitim n nj pun;
nevoja pr t kryer sa me shpejt nj pun. Pun me
axhele. Kam axhele. Krkoj me axhele. Bj me axhele.
AXH,~A m. sh. ~, ~T. Xhaxha.
AXHUSTATOR,~I m. sh. ~, ~T. Puntor me prgatitje
t posame, q lemon e prpunon me dor veglat dhe
pjest e ndryshme t makinave e t pajisjeve, n mnyr
q t vihen mir n vendin e vet. Puna e axhustatorit.
AXHUSTERI,~A . tek. 1. Punime mekanike t lmimit
etj., q u bhen me dor veglave e pjesve t makinave e
t pajisjeve, n mnyr q t vihen mir n vendin e vet;
puna e axhustatorit. Pun axhusterie. Reparti i
axhusteris.
2. Deg e mekaniks q merret me njohurit pr lmimin
e prpunimin me dor t veglave dhe t pjesve t
makinave e t pajisjeve. Libri i axhusteris.
AZAT mb. thjeshtligj. Q sht ln i lire, pa fre; i
shpenguar, q nuk ka ndonj penges. Kale azat. Mali
azat mall pa zot. E l (lshoj) azat. Mbeti azat.
AZDIS kal., ~A, ~UR bised. E bj t rritet tej mase, e bj
t zhvillohet shum, e harlis. Shiu i azdis bimt.
AZDlSEM vetv. bised. 1. vet, veto III. Rritet tej mase,
zhvillohet shum, harliset (pr bimt). Azdiset misri
(gruri, bari...).
2. fig. Bhem i paprmbajtur, harbohem, trbohem. U
azdis kali. Azdiset pas grave.
AZDlSUR (i,e) mb. bised. 1. Q sht rritur tej mase, q
sht zhvilluar shum, i harlisur. Grur (miser) i azdisur.
Lule (pem) e azdisur.
2. fig. Q nuk prmbahet dot, i harbuar, i trbuar (pr
kafsht); q lviz me vrull; i paprmbajtur (pr dallgt
etj.). Kale (mz) i azdisur. Pel (mush'k) e azdisur. Er e
azdisur. Dallg t azdisura.
3. fig. Q sht i paprmbajtur; q nuk njeh kufi, i
shfrenuar, i shthurur. Djal i azdisur. Grua e azdisur.
Dshira t azdisura. Fantazi e azdisur.
AZGAN,~E mb. bised. 1. Q ka Shtat t lart, t lidhur e
t fuqishm; shtathedhur. Djal azgan. Vajz azgane.
2. Q sht trim e sypatrembur, guximtar; i hedhur, i
shkatht. Djem azgan.
3. Prd. em. sipas kuptimeve t mbiemrit.
AZGANI,~A . bised. T qent azgan; sjellje, qn-drim
prej azgani.
AZIATlK,~U m. sh. ~, ~T. Banor vends i Azis ose ai
q e ka prejardhjen nga Azia.
AZIATIK,~E mb. Q lidhet me Azin ose me azia-tikt,
q sht karakteristik pr Azin ose pr banort e saj, i
Azis ose i aziatikve; q sht krijuar nga aziatikt.
Popujt aziatik. Vendet aziatike. Gjuht aziatike. Klima
aziatike. Kultura e hershme aziatike.
AZlL,~I m. sh. ~E, ~ET vjet. Institucion ku strehohen
pleqt q jan pa ndihm ose t gjymtuarit; shtpia e

pleqve; ndrtesa e ktij institucioni. Azili i pleqve. Azili i


qytetit. Shkoi n azil.
AZIMUT,~I m. sh. ~E, ~ET. 1. astr. Kndi q formohet
n pikn e vrojtimit ndrmjet rrafshit t meridianit dhe
rrafshit pingul t trupit qiellor ose t sendit q vrojtohet.
Azimuti i drejtimit. Shnoj (mat) azimutin.
2. gjeod., usht. Kndi q formohet ndrmjet drejtimit t
nj lvizjeje t caktuar dhe drejtimit t Veriut. Azimuti
magnetik. Mat azimutin. Hedh azimutin n hart.
AZOT,~I m. kim. Element kimik, gaz pa ngjyr e pa er,
q prbn pjesn m t madhe t ajrit; nitrogjen (simboli
Nj. Azof i lngshm. Azoti i ajrit. Prbrjet e
azotit.AZOTEMI,A . mjek. Smundje q shkaktohet
nga sasia e madhe e azotit n gjak, prani e teprt n gjak e
prbrjeve t azotit. Azotemi e lart. Vuaj nga azotemia.
AZOTIK.~E mb. kim. Q prmban azot, q ka n pcrbrje
azot. Pleh azotik. Lnd azotike. Acid azotik.
AZOTIM,~I m. spec. Pasurimi me azot, ngopja me azot e
nj lnde. Azotimi i elikut.
AZHD,~A . sh. ~A, ~AT krahin. 1. Huall i bletve pa
mjalt. 2. Freri i rrushit. Azhda e rrushit.
AZHUR,~I m. sh. ~E, ~ET. Qndisje ose thurje me vrima
n nj plhur, urjez. Perde (araf, jas-tk) me azhur.
Qndis me azhur. Bj azhur.
AZHURNlM,~l m. sh. ~E, ~ET libr. Veprimi
sipas kuptimeve tI foljeve AZHURNOJ, AZHURNOHEM. Azhurnimi i lois. Azhurnimi i punimeve (i
bisedimeve). Azhurnimi i leksioneve (i llogarive). Bj
azhurnimin.
AZHURNOHEM vetv. libr. 1. Njihem me tE rejat e fundit
t nj fushe t dituris; pajisem m t dhnat m t fundit
pr nj shtje.
2. vet. veto HI. Ps. e AZHURNOJ. Azhurnohet loja
(ndeshja).
AZHURNOJ kal, ~OVA, ~UAR libr. 1. Shtyj pr nj
koh tjetr, shtyj pr me von. Azhurnoj ndeshjen (lojn).
Azhurnoi punimet.
2. E plotsoj dhe e pasuroj (nj punim, leksion, raport
etj.) m t dhnat e fundit pr nj shtje, e sjell nj vepr
n nivelin e sotm t dijeve; nxjerr t dhnat e plota pr t
ardhurat e shpenzimet e do dite. Azhurnoj leksionet.
Azhurnoi llogarit.

B
B. 1. Nj riga bashktinglloret e gjuhs shqipe dhe
shkronja e dyt e alfabetit t saj, e cila shnon kt
bashktingllore. Bashktingllorja b. Tingulli b.
Shkronja b.
2. si em. f. Bashktingllorja dhe shkronja b. B-ja e
madhe (e vogl). B-ja e dors (e shtypit). B~ja nistore.
3. Simbol i nj grupi vitaminash. Vitamina B. Vitamina B\
(Bt, B\%).
BABA,~I m. sh. ~LLAR, ~LLART. 1. Burri i martuar
kundrejt fmijve t vet; burr q ka ose q ka pasur
fmij; at. Babai dhe nna. Baba e bir. Baba dshmori.
Emri i babait. Shtpia (dera) e babait. U be baba.
2. vet. sh. Brezi i mparshm, paraardhsit, etrit.
Baballart tone. N gjurmt e baballarve.
4. vet. sh. vjet. Deputett reaksionar n parlamen-tin e
regjimit zogollian; iron, paria e vendit, q e mban-te
veten si ajka e shoqris. Baballart e kombit.
4. libr. Themeluesi i nj fushe t dijes ose nismtari a
udhheqsi kryesor i nj veprimtarie ose i dikaje tjetr.
Babai ifilozofis (imjeksis). Babai i revolucio5. fet. I pari i nj teqeje bektashinjsh (n vendet ku
vepron feja myslimane; n t kaluarn edhe n Shqipri).
Babai i teqes.
6. vet. nj. Prdoret pr vjehrrin (nga nusja e nga dhndri)
ose para emrit t nj njeriu t moshuar, n shenj nderimi.
Baba Petroja.
7. bised. Prdoret pr t'iu drejtuar bashkbiseduesit n
mnyr familjare, t afrueshme e me prkdheli.
k pr shpirt t babait iron, shih te SHPIRT, ~L S'ia jap
pr shpirt t babait s'ia jap falas, pr asgj (pr dika q
jepet pa dshirn e t zotit). QI ne ko-hn e baba Qemos
shum koh me pare, q kur s'mbahet mend. I tregon (i
rrfen) babait arat iron, i shpjegon nj tjetri dika q ai e
di me mir nga pr-voja e vet. Hajde baba t t tregoj arat
(?reshtin) iron i tregon babait arat. Bm baba (nn) t t
ngjai shih te NGJAJ. Iu be (iu gjend) nn e baba dikujt
shih te NN,~A. Ca t babait (t nnes) ca te njerkut (t
njerks) njri trajtohet mir e tjetri keq pa t drejt.
BABAGJYSH,~I m. sh. ~R, ~RIT dhe ~A, ~AT. 1.
Emr, m t cilin fmijt e t rinjt i drejtohen gjyshit n
familje me dashuri e me nderim. Erdhi babagjyshi!....
2. Emr, m t cilin fmijt e t rinjte I drejtohen me
nderim nj njeriu me mosh t thyer. Ulu, babagjysh I
BABALLE K,~U m. sh. ~, ~T ndrt. Dru i shkurtr e i
trash, q vihet nga kulmi i atis pinu> mbi trart e
tavanit dhe mban kulmarin. U thye baba-Ilku.
BABALLK,~E mb. bised. 1. I patkeq, i shtruar,
shpirtmir; i padjallzuar, babaxhan. Njeri baballk. 2.
Prd. em. sipas kuptimit t mbiemrit.
BABAMADH,~I m. krahin. Gjyshi nga ana e babait.
Erdhi babamadhi.
BABANACE,~JA . sh. ~E, ~ET.. Buk misri e zn me
uj t ftoht dhe e pakulluar mir n t pjekur; buk e
qullt, e papjekur mir. Shahej baba-nacja.
BABANlK,~U m. sh. ~, ~T bot.Rim barishtore
shumvjeare, me krcell t drejt, me gjethe gjatoshe e
t dhmbzuara, me lule t bardha, t verdha n t blert
ose t kuqe, q prdoret n mjeksin popullore si bar pr
plage. Gjethe (lule) babaniku. I vuri babanik lunges.
BABAPLAK,~PLAKU m. sh. ~PLEQ, ~PLEQ-

T. Babagjysh.
BABARAQE,~JA . krahin. 1. T ftoht i madh; er e
ftoht, frflliz. Fryn babaraqja.
2. Frik e madhe, date, lemerL dha babaraqen fmijs.
Mori babaraqen.
BABAXHAN,~E mb. bised. 1. Shpirtmir, i patkea, i
iltr e i dashur; i shtruar dhe i thjesht. Grua (plak)
babaxhane.
2. I shndosh e i fuqishm; i aft e guximtar, q can vet
n jet e q u del zot edhe t t jerve. Malsor babaxhan.
3. Prd. em. sipas kuptimeve t mbiemrit (pr njerzit).
Fytyr babaxhani. Sjellje babaxhani. Qeshte si
babaxhane.
BABAZI,~U m. bised. Baba fatkeq, q sht pr t'i qar
hallin; baba q nuk sht i zoti t kryej detyrat atrore; i
shkreti baba, i ziu baba.
BABAZOT,~I m. 1. Gjysh; babagjysh.
2. etnogr. Plaku i shtpis si kryetar i nj familjeje t
madhe patriarkale, i cili ishte zotruesi i vetem i prons.
Babazoti i shtpis.
BAB,~A m. sh. ~ALLAR, ~ALLART. 1. Baba.
Baba e nna. Dera e babes. E kam babe2. vet. nj. bot.
Bim me fare, q luan rolin e mash-kullit n kryqzimin
pr t nxjerr nj lloj t ri. Bim babe. Fare babe.
~k Babe pas babe e djal pas djali brez pas brezi. T v
babn burr keq. sht shpifs i madh. T krkon babn e
nnn krkon shum shtrenjt.
BABLOK,~U m. sh. ~, ~T bised. I. Emr, m t cilin
i drejtohen babait ose gjyshit n familje me dashuri e
prkdheli. Djali i bablokut!
2. Prdoret pr t'iu drejtuar bashkbiseduesit n mnyr
miqsore e dashamirse. Or ti, bablok!
3. Njeri i shndosh, i fuqishm e i zoti. Puna do
bttblok.
BABLOK,~E mb. bised. Babaxhan.
BABLOKE,~JA . sh. ~E, ~ET bised. Fem. e
BABLOK,~U. Qanin babbket.
BABLOSH,~I m. sh. ~, ~T. Bablok.
BABZl,~A J1. T qent i pangopur, gryksi e madhe,
pangopsi; lakmi e pashuar. hyri babzia. Hante me
babzi. Nuk ngopej nga babzia.
2. Zi e madhe, varfri e mjerim; fatkeqsi e rnd. solli
babzi. E mbuloi babzia. Fjalt e shumta jane babzi. fj.
u.
3. bised. Njeri i babzitur. Ishte br babzi.
BABZIAR,~E mb. bised. 1. I babzitur. 2. Prd. em.
sipas kuptimit t mbiemrit.
BABZlSHT ndajf. Me babzi, si i babzitur, me lakmi
t madhe. Rrmbente babzisht.
BABZlTEM vetv., ~A (u), ~UR. Bhem i pa-ngopur, m
hyn babzia. Mos u babzit kshtul
BABZITUR (i, e) mb. 1. Q s'ka t ngopur n t ngrn,
q ha shum e me nxitim, i pangopur, i zijosur. Hante si i
babzitur.
2. fig. Q nuk ka t ngopur me dika, q ka nj lakmi t
pashuar, i pangopur. Njeri i babzitur. E thithte duhanin
si i babzitur.
BABI m. Jem. Emr, m t cilin fmija thrret baban e
vet me prkdhelje.
BABIL,~I m. sh. ~A, ~AT zool. Bregc.

BABO,~JA . sh. ~, ~T vjet. Grua q priste foshnjn dhe


ndihmonte lehonn n lindje, duke br punn e mamis
me mnyra e me mjete primitive.
Shame babo e mbytin fmijn fj.u. kur ndrhyjn shum
veta n nj pun, e prishin n vend q ta ndreqin.
BABUNE,~IA. sh. ~E, ~ET. En druri, e rrurn-bullakt
dhe me nj vesh, q nx rreth dhjet kile dhe q prdoret
si mas drithi; karroqe. Dhjet babune grur. Mat me
babune.
k la ktheu huan me babune ia mori hakun m t teprt.
BABUSH,~I m. 1. fem. 'Emr, m t cilin fmijt
thrresin me prkdheli baban, gjyshin ose nj burr t
shkuar n mosh. Erdhi babushi!
2. shih BABLOK,~U 2.
BACARAK,~U m. sh. ~, ~T gjell. Lakror q bhet me
miell misri dhe me presh, me hithra ose me lakra t tjera.
Bacarak me presh (me lakrd).
BAC,~A m. sh. ~A, ~AT. Emr, m t cilin n disa
krahina t Shqipris Veriore vllai i vogl thrret vllan
e madh ose fmijt thrresin baban a xha-xhart;
prdoret me nderim prpara emrit t babait, t vllait t
madh ose t nj njeriu m t moshuar. Baca Sokoli. T
paste baca! Lum baca pr ty!
BACIL,~I m. sh. ~E, ~ET biol. Bakter n trajte t zgjatur
si shkopth; bakter. Bacili i tuberkulozit (i tifos, i difteris,
i kolers).
BACILMBARTS,~E mb. mjek., veter. 1. Q ka n trup
bacile t nj smundjeje ngjitse, por q vet nuk sht
smur; q ka bacile. Njeri bacilmbarts. Kafsh
bacilmbartse. Mjedis bacilmbarts.
2. Prd. em. sipas kuptimit t mbiemrit (pr n jerzit e
kafsht). Bacilmbarts i tuberkulozit. Zbulimi i bacilmbartsve.
BACK,~A i . sh. ~A, ~AT. Dack. ra me backa. I futi (i
dha) ca backa.
BACK,~A ii . I. ~A, ~AT. Gropa n mes t leqeve t
kmbs, gropa e kmbs n an t kundrt t gjurit. Me
dhemb n back.
BACKOS kal., ~A, ~UR bised. I bie dikujt me pllmb,
e qlloj me dack. E backosi mir.
BA,~I m. sh. ~A, ~AT krahin. 1. Rrip i gjer leshi q
prdoret pr t lidhur foshnjat n djep ose pr t mbajtur
nj barr; gajtan leshi q u vihet petkave pr zbukurim.
Lidh me ba.
2. Ushkur, brezmbrek. Bai i brekusheve.
BAKALLOM,~A . sh. ~A, ~AT bised. Send i vjetr
jasht prdorimit, gj e prishur; shkatrrin, karakatin.
U be bakallom shtpia.
BAKALLOS kal, ~A, ~UR bised. Prish dika. e
shkatrroj; e bj shkatrrin. E bakallosi qerren
(shtpin).
BADR,~RA . sh. ~RA, ~RAT. 1. bot. Bim barishtore
shumvjeare, me krcell t degzuar e tfi lart rreth nj
meter, me rrnj si qepujk, me gjethe si t preshit dhe
me lule t vogla e t bardha, q rritet n kullota dimrore
e lulzon n pranver; presh i egr. Badra malit. Badr
uji. Lule badre. Karabush badre.
2. bot. Shpatore, luleshpat.
3. Balon fmijsh, q bhet me krcellin e prasit t egr.
E bri badr e shkatrroi krejt dika, e bri fije-fi-je; e
bri pluhur e hi.
BADIHAVA ndajf. bised. 1. Falas. Merrte (jepte)
badihava. Hante badihava. Punonte badihava.

2. Shum lire, gati falas. E bleu (e shiti) badihava.


3. fig. Pa dobi, kot s koti, kot; pa e marr me gjith mend
dhe pa ndier prgjegjsi; n er, n tym. Fliste (bluant)
badihava. Dgjonte badihava.
A. prd. mb. Q kushton shum lire; q jepet falas ose
pothuaj falas. Mall (plak) badihava.
BAF,~A. sh. ~A, ~AT zool. Femra e levrekut.
BAFR,~RA . sh. ~RA, ~RAT bot. Rrunj, qelbs.
Shartoj bafrn.
BAFT,~I m. bised., vjet. Fat. Njeri me baft. I eei (i punoi)
bafti. pr baft rastsisht, pr fat. Ardhsh me baft! ur. Ku e
kishim at baft!
Tafti-bafti shih tek TAFT,~I.BAGAZH,~I m. sh. ~E,
~ET. 1. Plaka e sende t ndryshme, t futura n valixhe,
t mbshtjella etj., q merr me vete dikush kur udhton
me nj mjet. Bagazhet e dors. Vend {yagoti) pr
bagazhe. Dhoma e bagazheve. Bilet bagazhi. Ngarkoj
bagazhin.
1. fig. libr. Trsia e njohurive, e pikpamjeve etj. q ka
fituat ose q zotron nj njeri; trsia e elemen-teve q
prbjn prmbajtjen e nj vepre, t nj vep-rimtarie
et).Bagazh ideologjik (politik, teorik, shkencor). Bagazh i
pasur. Bagazh njohurish (idesh, pikpamjesh).
BAG,~A . veter. Smundje q u bie kuajve n kmb
mbi thunder, q shfaqet me njtje dhe q shkaktohet
zakonisht nga ngarkesa e rnd. doli baga.
BAGM,~MI m. vjet. 1. fet. Vaj, q prdorej n ritet
fetare katolike pr t Iyer ata q pagzoheshin, q
krezmoheshin etj.; lyerja me vaj n rite t tilla fetare.
vinin bagmin.
2. Poganik. Bnte bagm.
BAGTI,~A . sh. ~, ~T. 1. prmb. Kafsht shtpiake, q
mbahen pr prodhimet e tyre dhe pr pu-n bujqsore, gj
e gjall; nj kafsh e till shtpiake. Bagti e trash lopt,
qet dhe buajt. Bagti e imt (e holl) dhent e dhit.
Bagti t leshta. Njzet krer Ikok) bagti. Plh (lkur)
bagtish. Ahur (kasolle) bagtish. Kope (tuf) bagtish.
Pazari i bagtive. Lshoj (kullot, dimroI) bagtin.
Shkon me bagti. Njeriu pa dituri sht porsi bagti. fj. u.
2. shar. Njeri i trash e i pagdhendur, kafsh; i paditur.
Ishte fare bagti.
Me shtpi e bagti shih le SHTPI,~A. Mbeti si bariu pa
bagti shih te BARI,~U.
BAGOLlN,~A bot. Bar i ngjashm me trfilin, i lart
afr nj gjysm metri, me gjethe t holla, q el lule n
ngjyr limoni.
BAH pasth. bised. Prdoret pr t shprehur kundr-shtim
ose mosbesim pr dika q nuk rnund t bhet a q nuk
mund t jet ashtu si thuhet; prdoret pr t shprehur
habi. Bah, nuk bent Bah, 'jan ato q thua! Bah, si fryn
era!
Me ah e me bah shih tek AH,~U n.
BAHE,~JA. sh. ~E, ~ET bised. Kopsht i vogl
zakonisht pran shtpis, i mbjell me pem, me perime
ose me lule; vjet. lulishte. Bahe me pem (me lule). Doli
n bahe. Punonte bahen. Bahja me lule dhe bota me
njerz kan hije. fj.u.
k Bahe (kopsht) me lule shih te KOPSHT,I. I Hi Ion
bahja (edhe) n dimr shih te LULOJ.
BAHEVAN,~I m. sh. ~, ~T bised. Ai q merret me
rritjen e perimeve, ai q punon bahen, kopshtar. Veglat e
bahevanit.

k Qen baherani (kopshti, kopshtari) keq. shih te


KOPSHT, ~I.
tBAHE,~JA . sh. ~E, ~ET. Hobe. Qlloi (e ho-dhi) me
bahe.
BAHETAR,~I m. sh. ~, ~T hist. Hobetar. Gjuanin
bahetart.
BAJAGI ndajf. bised. shih MJAFT. Bajagi i madh (i
rnd). Bajagi i mir.
BAJALLDI,~A . bised. T przier dhe si t fikt q i vjen
njeriut nga t ngrnt e teprt, nga nj ushqitn
i keq, nga lodhja etj. Me vjen (kam) bajalldi.
BAJAME,~JA . sh. ~E, ~ET. 1. bot. Pem e vendeve t
ngrohta, me gjethe t vogla e heshtake dhe me lule t
bardha ose ngjyr trndafili, q elin n pranver; fryti i
ktij druri, q ka trajt vezake dhe lvozhg t forte e t
lmuar; thelbi i ktij fryti, q ka shije t mbl ose t
hidhur. Bajame e mbl (e hidhur). Bajame t pjekura (t
qruara, t thata). Bajame me krip. Vaj bajamesh.
Llokume me bajame. Me sy si bajame.
2. vet. sh. anat., mjek. Dy gjndra n trajt vezake, q
ndodhen n ant e gryks rrz gjuhs; smundje e ktyre
gjndrave, q shfaqet me pezmatimin dhe qel-bzimin e
tyre. Iu qelbzuan (iu smurri) bajamet. Me dhembin
bajamet. Vuaj nga bajamet. Heq bajamet.
BAJAMESHITS,~I m. sh. ~, ~IT. Shits bajamesh t
pjekura a t qruara, t prgatitura me krip ose me
sheqer.
BAJAMlSHT,~A . sh. ~A, ~AT. Kopsht me bajame,
pemishte me bajame.
BAJAMT (i, e) mb. Q sht br me bajame (pr
mblsirat). Llokume t bajamta.
BAJAT,~E mb. bised. 1. Q ka humbur shijen freskin
dhe cilsit e tjera t mira, pasi ka ndenjur pr nj koh t
gjat; i ndenjur, indim; kund. i freskt. Buk bajate.
Mish bajat. Gjell bajate. V be bajat.
2. fig. Q i ka dale boja, i vjetruar; q ka humbur vlern
nga prdorimi i tepruar dhe sht br i mr-zitshm nga
prsritja e shpesht e pa vend. Arsyetime bajate. Shpifje
bajate. Autokritik bajate. Demagogji bajate. Kng
(muzik) bajate. Njeri bajat. U be bajat.
Mall bajat shih te MALL,~I n 3.
BAJG,~A. sh. ~A, ~AT. 1. Pjesa e padobishme e
ushqimit, q nxjerrin jasht lopt, kuajt, mushkat e
gomart; jashtqitjet e kafshve, pleh bagtish. Bajga t
thata. Bajg lope. Er bajge. Tym bajgash. Kasolle e Iyer
me bajga. E leu me bajga. Ndezn zjarrin me bajga.
2. thjeshtligj., shar. Njeri i ndyr e i poshtr, njeri pa
vler, pa karakter dhe i pacip.
I bri bajgn di k uj t a dikaje thjeshtligj. e braktisi dike
a dika pa ar kokn pr t. Iu be bajg d i k uj t
thjeshtligj. iu nnshtrua plotsisht, iu qep e i lpihet pr t'i
br qejfin. E lshon bajgn thjeshtligj. nuk kakujdes
fare, nuk di as vet se 'bn, e bn nj pun shkel e shko;
flet pa u menduar, pa i peshuar fjalt. I lshon fjalt si
lopa bajgn thjeshtligj. flet fare pa prgjegjsi e pa u
menduar, nuk di as vet se 'thot. Iu ngjit si bajga (si
balta) pas k-pucs thjeshtligj. iu ngjit nga pas e nuk i
ndahet; e_ mrziti shum, iu be rrodhe.
BAJGORE,~JA . sh. ~E, ~ET vjet. Kosh i madh, i Iyer
jasht e brenda me bajga dhe me balt, q prdorej pr t
mbartur drith. Nj bajgore miser.
BAJGOS kal. dhe jokal., ~I, ~UR. Bn bajga; flliq me
bajga (pr bagtin e trash). Bajgosi lopa.

BAJGOSET vetv. Bhet me bajga; i shkon bark (pr


bagtit). Jane bajgosur delet.
BAJGOSUR (i, e) mb. Q sht flliqur me bajga; q i ka
shkuar bark (pr bagtit). Vend i bajgosur.BAJGUSH,~I
m. sh. ~, ~T 200. Brumbull.
BAJLOZ,~I m. sh. ~, ~T. 1. vjet. Ambasador, i drguar
si prfaqsues i nj shteti.
2. mil. Figure mitologjike n legjendat dhe rapso-dit
popullore shqiptare, q prfytyrohej si nj vigan, i cili
vinte nga deti e bnte t kqija. Lufta me bajlozin.
BAJMAK,~E mb. bised. Q i ka kmbt t shtrembra dhe q ecn duke i hedhur anash ose duke i prpjekur; i shtrembr. Bajmak nga brenda (nga jasht).
Kale (vi) bajmak. Lope bajmake. Grua boMake. Kgrnbe
bajmake.
BAJMAKTHI ndajf. bised. Duke i hedhur kmbt aaash
ose duke i prpjekur (pr mnyrn e t ecurit); vngthi,
shulthi. Ecn bajmakthi.
BAJONET ~A. sh. ~A, ~AT. 1. Arm e bardh si thik,
q mbrthehet te gryka e tyts s pushks a t
automatikut ose q e mban ushtari n brez. Ba-jonet
thik (shtiz). Maja e bajonets. Goditje (sulm) me
bajonet. Mur bajonetash. Plage bajonete. Mbrthej
(hap, prkul, mbylI) bajonetn. Shpoi me bajonet. I
shkoi n bajonet. Bajonet - drejto! usht. Bajonetprkul! usht.
2. Ushtar i kmbsoris (si njsi numrimi). Deta-shment
me nj mij bajoneta.
3. fig. Force ushtarake, dhun e armatosur. E dety-roi me
bajonet.
4. ndrt. Gozhd muri petake, q prdoret pr t
mbrthyer kornizat e dritareve dhe kasat e dyerve.
Bajonet dyersh (dritaresh). Ngul bajonetn. Mbrthej
me bajonet.
it Me forcen e bajonets keq. me arm, me dhun. Nn
bajonetn e armikot n mes t rrezikut.
BAJRAK,~KU m. sh. ~K, ~KT dhe ~QE,
~QET. 1. vjet. Flamur. Bajrak i kuq. Me bajrak n ball.
Ngriti bajrakun. Shpirtin jepe e shko, bajrakun mos e
dorzo! fj.u.
2. hist. Njsi ushtarake e me von administrative, q u
krijua n ndarjen toksore t disa krahinave t Shqipris
ku kishte mbeturina t organizimit fisnor patriarkal dhe
q i zuri vendin ktij organizing. Ndar-ja tie bajraqe.
Krert (prfaqsuesit) e bajraqeve.
3. etnogr. Shami e kuqe, me lule e me xhufka, q e
mbanin krushqit si flamur kur shkonin t merrnin nusen.
Bajrak 11 i dasms (' nuses).
4. jig. Njeri me trup t drejt e t bukur; ai q shqu-het
mbi t tjert. E kemi pasur bajrak ndr nuse.
5. p'rd. mb. Q e ka trupin t gjat e t drejt; i bukur, i
hijshm. Me shtatin bajrak.
sht me bajrak keq. sht me nam t keq, sht i
njohur prej t gjithve. Ndrroi bajrak tradhtoi, ndrroi
flamur.
BA.JRAKAS ndajf. Luaj bajrakas: luaj m t tjer me
disa shkopinj, m t cilt godas nj shkop t ngulur n
tok si flamur.
BAJRAKTAR,~I m. sh. ~, ~T. 1. vjet. Flamur-tar
(edhe fig.). Bajraktar i mendimit shqiptar.
2. hist. Kreu i bajrakut, q prfaqsonte interesat e
shtress m t pasur e t privilegjuar dhe q drej-tonte

bajrakun ne baz t kanuneve patriarkale. Ku-llat e


bajraktarit. Sitlej si bajraktar.
3. ke1- Njeri q sillct ashpr e me mendjemadhsi, q i
pclqert vetm t sundoj e t urdhroj; ai q
drejton punn me metoda t vjetruara, patriarkale e
konservatore. Bajraktar i vogl. Ishte br bajraktar. 4.
etnogr. Krushku q mbante bajrakun e dasms, kur
shkonin t merrnin nusen; krushku i pare. Baj-raktari
ecte prpara.
BAJRAKTARIZM,~MI m. 1. hist. Forme e prapambetur patriarkale e organizimit ushtarak e tok-sor, q
mbshtetej n ndarjen sipas bajraqeve; sun-dimi i
bajraktarit. Mbeturina t bajraktarizmit. Prmby-sja e
bajraktarizmit.
2. keq. Mnyr drejtimi e vjetruar e patriarkale, q
mbshtetet n komandimin me ashprsi e me
mendjemadhsi; qndrim e sjellje prej bajraktari, synimi
pr t vepruar si bajraktar. Shfaqje t bajraktarizmit.
Lufta kundr bajraktarizmit.
BAJRAM,~I m.fet. Emr i dy festave fetare kryesore t
myslirrianve, q festohen pas ramazanit (n vendet ku
vepron feja myslimane; n t kaluarn edhe n Shqipri).
Bajrami i madh (i vogl). Benin bajram. Para (pas)
bajram it.
BAJRAMCURRAS,~I m. sh. ~, ~IT. Banor i
qytetit Bajram Curri (q ndodhet n Shqiprinc
Verilindore) ose ai q e ka prejardhjen nga qytfi Bajram
Curri.
. BAJCK,~A sh. ~A, ~AT. 1. zool. Stipend i liqeneve
dhe i knetave, i ngjashm me bajzn, q ka sqep ngjyr
bari dhe lafsh t bardh. Vrau bajuka. 2. Lop )aramane.
BAJUN,~I m. sh. ~, ~T. Fik i bardh kolcerr-madh,
shum i mbl, q piqet shpejt; Hopes.
BAJZ,~A . sh. ~A, ~AT zool. Shpend uji nga familja e
roses s egr, me sqep e me bark t bardh, me pend
ngjyr hiri n t zez e me sy t kuq, q rron n tuf
zakoaisht buz liqeneve ose npr kneta dhe ushqehet
me peshk. Mish bajze. Nj tuf bajzash.
BAKALARO,~JA . sh. ~, ~T. 1. zool. Peshk i madh i
deteve t Veriut, q prdoret si ushqim i thar e i kripur.
Bakalaro me hudhra.
2. prd. mb. fig. bised. Thatanik. Ishte br bakalaro.
BAKALL,~ALLI m. sh. ~EJ, ~EJT dhe ~AJ, ~AJT
vjet. Ai q shiste me pakic gjra ushqimore dhe disa
sende t vogla pr nevoja shtpiake. Dyqani i bakallit.
k Defter bakalli keq. regjistr i mbajtur keq, i flliqure
gjysm I grisur. Pusull (letr) bakalli keq. shkres a letr,
e shkruar n kart t keqe, jo sipas rregullave dhe e
mbajtur fare pa kujdes.
BAKALLIK,~KU m. kryes. sh. ~QE, ~QET
vjet. 1. Sendet q shiste bakalli n dyqanin e tij. Dyqan
bakallqesh. Shiste bakallqe.
2. Tregtimi i sendeve t ndryshme n dyqanin e bakallit,
puna e bakallit. Merrej me bakallk.
Bn bakallk me dik a e trajton dika si plak tregu,
bn pazarllk me t.
BAKELIT,~I m. Lnd sintetike plastike, q prdoret n
industri pr prodhimin e sendeve t ndryshme dhe si
material izolues. En (kuti, dorez) bakeliti. Pluhur
bakeliti. Reparti i prodhimit t bakelitit.
BAKEQ,~KEQI m. sh. ~KQIJ, ~KQIJT
krahin. Keqbrs.

BAK,~A . krahin. Loj fmijsh, n t cilnnjri vrapon


t kap ndonj tjetr, q t'i lr radb.cn e ndjeksit; loja
ta lash. Luajn bakn.
BAKM,~I m. sh. ~E, ~ET. 1. bot. Dm i Vendeve t
nxehta, i forte e me ngjyr t kuqe, q prdoret pr
mobilje dhe pr t ngjyer. Orendi (tryez) bakmi. Boj
(ngjyr) bakmi.
2. Ashkla t vogla t ktij druri, q prdoren pr t
ngjyer; ngjyrae kuqe si e ktij druri. E ngjeu me ba-km.
BAKR,~RI m. 1. kim. Metal me ngjyr t kuqrre-me,
q punohet leht dhe q sht prcjells shum i mir i
elektricitetit e i nxehtsis (simboli Cu). Baker i kuq.
Baker i paster. Baker i petzuar. Tel bakri. En (tepsi,
kusi) bakri. Monedh bakri. Minier (mineral) bakri.
Industria e bakrit. Shkrirja (derdhja) e bakrit. Pasurimi i
bakrit. Lidhje bakri. Ngjyr bakri.
2. bised. Krip helmuese, q formohet prej ktij metali n
ent e pakallajisura. Lshon (nxjerr) baker ena.
3. vef. sh. ~RA, ~RAT. Bakret. Kallajisi bakrat.
4. fig.keq. Gj q nuk vlen shum a q nuk e mojm si
duhet. Para baker dika me vler t pakt ose fare pa
vler.
Me bakra e me akra m t gjitha gjrat, me do gj q
ka, me lak e me plak. I doli bakri keq. iu zbulua
fytyra e vrtet, i doln lakrat n Shesh, i doli boja. M'u
be syri baker pr dika digjem nga dshira pr t pasur
dika. E ka syrin baker i shklqejn syt, ka vshtrim t
mpreht.
BAKERE,~T . vet. sh. En ose sende t tjera prej bakri.
Bakr t vjtra. Bakret shtpis. Kallajisi bakret.
BAKRlM,~I m. tek. Veprimi sipas kuptimeve t foljeve
BAKROJ, BAKROHET. Reporti i bakrimit.
BAKRlSHTE,~JA. kryes. sh. ~E, ~ET. En ose send
tjetr prej bakri; bakre; mbeturina sendesh prej bakri,
copa bakri. Bakrishte e vjetr. Bakrishtet e shtpis.
Shkrin bakrishtet.
BAKRIZlM,~I m. tek. Bakrim.
BAKRMBAJTS,~E mb. gjeol. Q ka baker; q
prmban baker (pr mineralet). Shtres bakrmbaj-tse.
BAKROHET tek. Ps. e BAKROJ.
BAKROJ kal., ~OVA, ~UAR tek. Vesh me nj shtres
bakri nj send prej metali tjetr.
BAKROR,~E mb. libr. Q prmban baker; q sht br
me baker. Tretsir bakrore. Prodhime bakrore.
BAKRORE,~JA f.sh. ~E, ~ET. En prej bakri. Bakrore
pr gjell.
BAKROSEM vety., ~A (u), ~UR. 1. vet. vetalll. I bie
kallaji dhe i del bakri nj ene; z krip helmuese nj en
bakri e pakallajisur. U bakros kusia.
2. Helmohem, kur ha n en bakri t pakallajisur. U
bakrosn keq.
BAKROSUR (i, e) mb. 1. Q i ka rn kallaji dhe i ka
dale bakri; q ka zn krip helmuese (pr ent e bakrit t
pakallajisura). Tenxhere e bakrosur.
2. Q sht helmuar nga q ka ngrn n en bakri t
pakallajisur.
BAKRPUNCES,~I m. sh. ~, ~IT. Zejtar a puntor, q
merret me punimin ose me ndreqjen e enve e t sendeve
t tjera prej bakri. Kooperativa e bakrpunuesve. Reparti
i bakrpunuesve.
BAKRT (i, e) mb. 1. Q sht br prej bakri. En
(tepsi, kusi) e bakrt. Kazan (gjym, tigan, sahan) i bakrt.
Rrath t bakrt.

2. Q ka ngjyr t kuqrreme si t bakrit. Flok t bakrt.


Lkur e bakrt. Rreze t bakrta.
3. si em. BAKRTA,~T (t) . vet. sh. Bakre. T bakrtat
rrojn shum.
BAKRXHI,~U m. sh. ~NJ, ~NJT vjet. shih
BAKRPUNUES,~I.
BAKLLAMA,~JA . sh. ~, ~T. 1. vjet. Reze. Bakllama
dere (dritareje). Bakllamaja e arks. E mbr-theu me
bakllama.
2. muz. Lloj tamburaje me tre tela tek. Kng me
bakllama. I bi bakllamas.
BAKLLAVA,~JA . sh. ~, ~T. mblsir, q bhet si
byrek me pet t holla, t mbushura n mes me arra t
shtypura dhe q, pasi piqet, prvlohet me sherbet; nj
cope nga kjo mblsir, e prer zakonisht n trajt rombi.
Bakllava me arra (me shum pet). Thel bakllavaje.
Hngri nj bakllava.
r Nuk bhet bakllava me miell thektefj.u. nuk bhet mir
nj pun kur mungojn mjetet e nevojshme. Ka (krkon
t ket) njrn dor n bakllava dhe tjetrn n revani (n
mjalt, n kabuni)prb. shih te DOR,~A.
BAKRA,~I m. sh. ~E, ~ET vjet. Poe a kusi e vogl
prej bakri pr t zier gjell ose pr t mbajtur uj. Gjell
bakrai.
BAKSHlSH,~I m. sh. ~E, ~ET. T holla q i jepen dikujt
pr shrbime t vogla mbi vlern e puns q bn (te ne
luftohet si mbeturin e s kaluars nd ndrgjegjen e
njerzve). Jpte bakshish. Nuk krkon (nuk merr, nuk
pranon) bakshish.
BAKTER,~I m. kryes. sh. ~E, ~ET biol. Orga-nizm
shum i vogl njqelizor, q gjendet n uj, n ajr, n
tok e n qenie t gjalla dhe kalbzon e tharbton lndt
organike ose shkakton smundje t ndryshme; mikrob.
Baktre t dmshme (t dobishme). Bakteret e difteritit (e
tuberkulozit, e tifos). Bakteret e toks. Bakteret e
kalbzimit (e tharbtimit).
BAKTERIOLOG,~U m. sh. ~, ~T. Specialist n
fushn e bakteriologjis.
BAKTERIOLOGJl,~A . Deg e mikrobiologjis, q
merret me studimin e baktereve. Bakteriologji veterinare.
BAKTERMBARTS,~E mb. mjek., veter. shih
BACILMBARTS,~E.
Organizm
baktermbarts.
Baktermbarts i tifos.
BAKTERMBYTS,~E mb. spec. 1. Q ka aftsin t
vras bakteret. Lnd baktermbytse. Veti bakter-mbytse.
2. si. em. ~, ~I m. kryes. sh. ~, '~IT. Lnd q ka aftsin
t vras bakteret.
BAKTEROR,~E mb. libr. 1. Q lidhet me bakteret, q u
prket baktereve, i baktereve; q shkaktohet nga bakteret.
Qliz bakterore. Lnd bakterore. Smundje bakterore.
Helmim bakteror.
2. Q prmban baktere. Pleh bakteror.BAKTHI ndajf.
krahin. 1. Pupthi. Hidhem bakthi. : kaprceu bakthi.
2. Lua] bakthi.' luaj me nj grup fmijsh duke kr-cyer
pupthi.
BAKULL mb. bised. Me trup t shndosh e t forte, i
bshm e i fuqishm. Burr (djal) bakull.
BALAD,~A sh. ~A, ~AT. 1. let. Poem e vogl ose
vjersh, n vargje t rregullta, me karakter tregimtar,
zakonisht me frym popullore e Iirike, q jep nj ngjarje
historike, legjendare a heroike. Balad popullore
(heroike). Balad pr Sknderbeun.

I2. muz. Pjes muzikore pr zra ose pr vegla, q ka


karakter tregimtar e heroik. Kndoi nj balad.
BALANC,~A . sh. ~A, ~AT libr. 1. shih
PESHORE,~JA. V (peshoj) n balance.
2. fig. Mas, mjet a mnyr pr Vlersimin ose pr
gjykimin e nj shtjeje a t nj njeriu. Peshon (rndon)
n balance. Nga anon balanca.
3. fig. Baraspesh, prpjestIm i njjt i forcave n t dy
ant. Balanca e forcave.
k V n balance e shqyrtoj mir dika pr ta vler-suar
ose pr ta krahasuar me nj tjetr, e peshoj. ^itS n
balance krkohet nj zgjidhje pr dika, vendoset pr
dika.
BALANCIM,~I m. libr. Veprimi dhe gjendja sipas
kuptimeve t foljeve BALANCOJ, BALANCOHET.
Balancimi i peshave. 3alancimi i buxhetit.
BALANCOHET libr. Ps. e BALANCOJ ul.
BALANCOJ kal, ~OVA, ~UAR libr. 1. Bj q t ket
pesh t barabart n t dy ant, sjell n drejt-peShim, v
n baraspesh, baraspeshoj.
2. Vendos nj prpjestim t drejt ndrmjet dy anve t
s njjts veprimtari, ndrmjet dy degvc etj. Balancuan
shpenzimet m t ardhurat.
3. jokal. Ruaj drejtpeshimin duke lvizur sa n nj an n
ann tjetr, mbaj drejtpeshim.
BALAST,~I m. 1. Ngarkes e rnd (zhavorr, rr, uj
etj.), e cila vihet n fund t anijeve q kto t zhyten n
uj aq sa duhet ose ndr aerostate q t rregullohet
lartsia e ngjitjes s tyre. Vun (ngarku-an) balastin. Heq
(shkarkoj, hedh) balastin.
2. hek. Zhavorr, i cili hidhet nn traversa, q ato t mos
lvizin dhe q pesha t shprndahet njsoj. Shtru-an
balastin.
3. fig. Pesha e teprt, ngarkes e panevojshme; dika q
rndon kot, barr.
BALASH,~I m. sh. ~, ~T. 1. Kafsh shtpiake
mashkull (zakonisht kale ose ka), me nj bale t bardh
n ball ose me bala n trup. Kazili dhe balashi. Shaloi
balashin.
2. Njeri me flokt ose me qimet e fytyrs krejt t bardha.
3. shar. Njeri i paturp, njeri t cilit i ka plasur cipa.
BALASH,~E mb. 1. Q ka nj bale t bardh n ball ose
bala n trup (pr kafsht shtpiake). Ka (kale, gen)
balash. Lop (pel, dele) balashe.
2. Laraman, i przier m t bardh e t zi (pr qimet, pr
flokt). Flok balash.
3. fig. mosprf. Laraman, i przier. Gjuh balashe. it
Njihet si kau (si kali) balash dallohet mir midis
t tjerve, njihet menjher; e tregojn me gisht.
BALASHE,~JA. sh. ~E, ~ET. 1. Kafsh shtpiake femr
(zakonisht lop ose pel), me nj bale t bardh n ball
ose me bala n trup.
2. Fem. e BALASH,~I 2,3.
BAL,~I m. sh. ~A, ~AT. 1. bot. Lule balsami. Lule bali.
Lng bali.
2. Lng i trash, q nxirret duke e zier kt bimc ose duke
e ln pr nj koh t gjat n vaj dhe q prdoret pr
mjekim. Mjekim me bal. 1 trash si bal.
BALDOS,~A . sh. ~A, ~AT. 1. zool. Kafsh gjitare
mishngrnse, me trup t vogl e me turi t zgjatur, me
qime t gjata, t ashpra, t murrme n bark e m t elura
n kurriz, q e bn strofkn thell n dhe; dosbal,
vjedull. Lkur baldose. Strofk baldose. Si turi baldose.

2. krahin., zool. Dosz, bushtrz.


BALENAGJUAJTS,~E mb. Q shrben pr l gjuajtur
balena. Anije balenagjuajtse.
BALEN,~A . sh. ~A, ~AT. 1. zool. Kafsh gjitare shum
e madhe, me trup si t peshkut, me goj shum t gjer e
me fletza t brirta n vend t dhm-bve, q jeton n
oqeane e dete dhe gjuhet pr mishin e pr dhjamin e saj.
Balena polare. Balena e kaltr. Balena me dhmb. Mish
(vaj, dhjam) balene. Gjuetia e balena ve.
2. bised. Nj Iloj purteke q bhet nga dhmbt e ksaj
kafsh, q epet e nuk thyhet dhe q prdoret si fortes pr
korset, pr jakat e kmishave etj. Balena pr jaka.
BALERIN,~I m. sh. ~, ~T. Krcimtar n balet.
BALERIN,~A. sh. ~A, ~AT. Krcimtare n balet.
BALESTR,~RA . sh. ~RA, ~RAT. 1. tek. Tuf rripash t
prkulshem prej metali ose susta, q vihen midis boshtit e
shtratit t automjeteve, t vago-nave a t karrocave pr t
zbutur goditjet e lkundjet gjat udhtimit. Balestrat e
pasme. Balestr eliku. Balestr sust. Balestr makine.
U thyen (ran) balestrat. Ngre balestrat. Krcasin
balestrat.
2. hist. Arbalet.
BALET,~I m. sh. ~E, ~ET art. 1. Arti i valleve me figura,
q luhen n sken nga disa veta. Baleti shqiptar. Balet
kombtar. Balet klasik. Balet n dkutl. Teatri i Opers dhe
i Baletit. Shfaqje baleti. Trupa e baletit. Shkoll baleti.
2. Pjes teatrale me Valle e me lvizje t figurshme, e cila
shoqrohet me muzik; muzika q shoqron kt pjes.
Baleti Cuca e maleve. Balet me nj akt. Pjes t
zgjedhura nga baletet. Muzik baleti.
3. bised. Institucioni i artit t valleve me figura; ndrtesa
e ktij institucioni; trupa q luan n sken valle me figura.
Punon n balet. Hyri n balet. Turneu i baletit.
BALETMAESTR,~RI m. sh. ~RA, ~RAT
art. Drejtues artistik i baletit, mjeshtr baleti.
BAL,~A ] . sh. ~A, ~AT. 1. Pull e bardh q kan disa
kafsh n kok ose n trup. Ka me bale. Dhi me bala.
2. Kafsh shtpiake (zakonisht dele, dhi ose lop), q ka
nj pull t bardh n ball, n turi ose n trup. Moli
baln.3. fig. Njoll turpi, damk, vul. lu vu bala u njollos me turp.
BAL,~A ii . sh. ~A, ~AT krahin. Baldos. BAL,(i, e)
mb. shih BALER (i, e).
BALDRENJ,~A . sh. ~A, ~AT. Dhi me
brir t gjat e t drejt dhe me bale t bardh n ball.
BALMUSHK,~A . sh. ~A, ~AT. Dhi me
qime t murrme si t mushks dhe me nj bale t bardh
n ball.
BALR (i, e). mb. 1. Q ka nj bale t bardh n ball, n
turi a n trup (pr kafsht shtpiake). Dhi (dele, lop) e
baler. Ka (kale, qen) i baler.
2. fig. I njollosur me turp, i damkosur.
BALSORR,~A . sh. ~A, ~AT. Dele e zez n t elur
n t gjith trupin, q ka nj bale t bardh n ball.
Qengji i balsorrs.
BALlSK,~A . sh. ~A, ~AT. 1. shih BAL, A 11Lop me balisk.
2. Lop a dhi me nj bale t bardh n ball. Futi
baliskn n kasolle.
3. Lulja e ballit. E qlloi me plumb n balisk.
4. Cope lkure me lara, q vihet pr bukuri n samar ose
n vithe t kafshs s ngarkess. hodhi mushks nj
balisk.

BALISTIK,~E mb. spec. Q ka t bj me balistikn, q


lidhet me balistikn, i balistiks; q lviz sipas ligjeve t
balistiks. Predh (raket) balistike. Vale balistike.
Lavjerrs balistik. Fluturim balistik.
BALISTIK,~A . mek. Shkenca q studion ligjet e
lvizjes s predhs brenda tyts s nj arme ose gjat
fluturimit t lire. Balistike e brndshme (e jasht-me).
Ligjet e balistiks.
BALlSH,~A . sh. ~A, ~AT. 1. Tuf e gjat floksh, q u
lihet mbi ball zakonisht fmijve kur qethen.
2. shih BAL, ~Ai,.
BALKROC,~A . sh. ~A, ~AT bot. Lloj trnda-fili, me
gjethe gjithmon t blerta, m e lule t bardha, me er t
mir e t grumbulluara n tufa; trndafil breshke.
BALO,~JA m. sh. ~, ~T. 1. Qen ose ka me nj bale t
bardh n ball a n turi. Leh baloja. Mbrtheu baton n
zgjedh.
2. bised. Njeri me flokt dhe qimet e fytyrs krejt t
bardha, ubardh.
3. Njeri q e dine t gjith se sht i keq, njeri me damk.
Ku l laroja thaj baloja keq. shih te LARO,~JA. Kape
laio, prite balo! tall, s'e merr vesh i pari t dytin, se secili
bn sipas koks.
BALOJ,~I m. Ka balash.
BALOK,~E mb. 1. shih BALER (i,e). Kale (qen) balok.
2. Prd. em. sipas kuptimit t mbiemrit (pr kafsht).
BALON,~A. sh. ~A, ~AT. 1. Sfer e madhe prej plhure
ose prej lnde tjetr t forte e t papr-shkueshme nga
ajri, q mbushet me gaz t leht dhe q shrben pr t
ngritur lart n ajr nj aerostat, pajisje
pr studime meteorologjike etj.; aerostati q ngrihet n
ajr me nj sfer t till. Balon meteorologjike. Balon
me hidrogjen. Ngjitej me balon.
2. Lodr fmijsh, q bhet me letr t holl t nder mbi
fije kallamash dhe q lshohet lart n ajr e mbajtur me
pe t forte. Balon letre. Bishti i balons. Bj nj balon.
Lshoj (ngre) balonn.
3. Tullumbace. Balona me ngjyra. Fryj balonn.
4. bised., vjet. Aeroplan. Balon armike.
5. spec. En qelqi a metali si sfer, q prdoret pr t
mbajtur mbyllur lngje ose gaze. Balon qelqi. Balon
me oksigjen. Balona e llambs.
6. tekst. Fill i mbledhur si kon n masurin e makins s
tjerrjes.
Balon prove libr. mjet q prdoret pr t hetuar
mendimin e t tjerve pr dika, pr t njohur men-dimin
e prgjithshm rreth nj shtjeje.
BALOS kal., ~A, ~UR. 1. I v dikujt nj njoll, i bj nj
bale.
2. fig. E turproj dike, i v njoll t zez, e damkos.
BALOSEM. Ps. e BALOS.
BALOSH,~I m. sh. ~, ~T. 1. shih BALASH, ~I i,2.
hipi balo shit.
2. zool. Stipend uji q jeton npr kneta, me i vogl se
rosa, me pupla n ngjyr t elur e t bardha n kok.
Nuk e pyet as pr osh as pr balosh shih tek OSH,~I.
BALOSH,~E mb. shih BALASH,~E. Lkurba-loshe.
Flok balosh. Lule baloshe.
BALOSHAN,~E mb. shih BALASH,~E. Dash
baloshan.
BALOSHE,~JA . sh. ~E, ~ET. 1. shih BA-LASHE,~JA.
2. bot. Mshtekn.

BALSAM,~I m. sh. ~E, ~ET. 1. Lng i trash si rrshir,


me er t mir, q kullon nga disa drur dhe q prdoret
n teknik e n mjeksi. Balsam bredhi.
2. Lng i trash, i prgatitur me lule bali (lule balsami),
t mbajtura n vaj ulliri, q prdoret n mjeksin
popullore pr plage dhe si qetsues. Vaj balsami.
3. fig. Mjet Q zbut a q qetson dhembjen, ngu-shllim.
Fjala iu be balsam.
It I vuri (i derdlii) balsam e qetsoi; e ngushlloi. Lule
balsami bot. shih te LULE,~JA.
BALSAMARE,~JA . sh. ~E, ~ET libr. En prej balte me
gryk t ngusht, pr t mbajtur balsam ose erra t mira.
BALSAMIM,~I m. sh. ~E, ~ET. Veprimi sipas kuptimeve
t foljeve BALSAMOJ, BALSAMOHEM. Balsamimi i
kufoms. Balsamimi i nj kafshe (i nj shpendi).
BALSAMOHEM. Ps. e BALSAMOJ,.
BALSAM0J kal, ~OVA, ~UAR. 1. Lyej me balsam a me
ndonj lnd tjetr trupin e nj t vde-kuri, t nj kafshe
ose t nj shpendi, q t mos pri-shet pr nj koh t
gjat.
1562. fig. I zbut dshprimin dikujt, i lehtsoj
dhembjen; e ngushlloj. Fjalt e tij i balsamuan zemrn.
BALSAMOS kol., ~A, ~UR. shift BALSAMOJ.
BALSAMOSEM ps. shih BALSAMOHEM.
BALSAMOSJE,~A sh. ~E, ~ET. shih BALSA-MIM,~I.
BALSAMOSUR (i, e) mb. shih BALSAMUAR (i, e).
BALSAMT (i, e) mb. Q prmban balsam; q lea vetit
e balsamit; q bie ere t mir. Er e balsamt.
BALSAMUAR (i, e) mb. 1. Q sht Iyer me balsam a
me ndonj lnd tjetr pr t mos u prishur (pr trupin e
nj t vdekuri, t nj kafshe a t nj shpendi). Trup i
balsamuar. Kafsh t balsamuara. Zog i balsa-muar.
2. Q ka er t mir e dehse. Er e balsamuar.
BALSAMCES,~I m. sh. ~, ~IT. Ai q merret me
balsamimin e kafshve.
BALTAK,~U m. sh. ~, ~T. Vend me shum balt,
batok. Ra (ngeci) n baltak.
BALTAK,~E mb. Q sht plot me balt, q ka shum
balt; q sht i qullt si balt. Vend baltak. Tok baltake.
BALTANIK,~E mb. shih BALTAK,~E. Vend bal-tanik.
Tok baltanike.
BXLTAR,~I m. sh. ~, ~T. Ai q gatuan baltn pr tulla
e tjegulla ose pr t Iyer muret.
BALTAS ndajf. Me balt; npr balt. Luanin baltas.
B,ALTAVEC,~E mb. 1. Q sht i squllt si balt, i but
si brume. Pjepr baltavec. Buk baltavece.
2. fig. shar. I qullt n pun, i ngatht; dembel.
3. Prd. em. sipas kuptimeve t mbiemrit (pr sendet e
njerzit).
BALTEM (I), ~E (e) mb. Q vjen i squllt si balt; i
pashije, i bart. Dardh e balteme.
BALTET vetv., ~ (u), ~UR. Squllt, zbruhet si balt;
bhet i pashijshm. sht baltur gjella.
BALT,~A. 1. Dhe i przier me uj, tok e qullt
zakonisht n fush, npr udh etj. Balt e kuqe (e zez).
Balt e ntadhe. Balt vjeshte. Ngjyr balte. Vend me
balt. Kpuc me balt. Bhet balt. Bhem me balt. Z
balt (udha). Lyej me balt. Eci npr balt. Bie (ngec)
n balt. Fshij baltn.
2. edhe sh. ~A, ~AT ose ~RA, ~RAT. Vend me dhe t
przier me uj; cope dheu e njomur ose strpik uji e
przier me dhe. Pastroj baltrat. Heq bait at. Shkoq
baltn.

3. Tok n prgjithsi; truall, dhe; poet, toka mm,


atdheu. Balta jon. Balta arbrore. Ka lindur n kite
balt.
4. Dhe (zakonisht deltin), i przier me uj, i ngje-shur e i
mbrujtur pr t br en, tulla etj. ose pr t Iyer murin.
Balt e pjekur. Balt shtamash. En (poe, tas) balte.
Kandil balte. Mur me balt. Kasolle prej balte. Gatuaj
(prziej) baltn. Lyej me balt.
5. Lnda, m t ciln sht br nj gji; fig. brume. Balt
e dobt. Unaz me balt t keqe.
6. Lymi i disa ujrave minerale, q prdoret si m jet
kurimi. Balt llixhe. Banj me balt.
7. edhe sh. ~RA, ~RAT. Mbeturina t nj lngu q
kullojn n fund, fundrri, Hum; papastrti q z dika,
zgjyr. Balt kafeje. Balt vaji. Balt duhani. Balta e
koks. Balt veshi. Balt dhmbsh. Balta e dyfekut. I
pastroj baltn ibukut.
8. fig. keq. Send a njeri pa vler; dika q kushton fare
lire. U be balt dikush a dika.
9. edhe sh. ~RA, ~RAT fig. keq. Dika e ndyr,
ndyrsi, dika e pandershme. Baltrat e shekujve. Balta e
turpit. Pastroi baltrat.
ir Balt e dobt a) njeri i dobt nga trupi, q nuk u
qndron dot smundjeve, lodhet shpejt etj.; b) keq. njeri i
pakarakter; njeri i paqndrueshm, njeri i lku-ndshm.
Balt e ngjitur keq. shih te NGJITUR (i, e). Bn balt
tall, rri kot, rri pa pun ose merret me dika t
padobishme. E bri balt dike e shkatrroi, eshpar-talloI,
e bri pluhur e hi. E bri balt dikuka. shkuar dendur te
dikush, e ka tepruar me vizita t shpeshta. U be balt (n
fytyr) u zverdh, u zbeh shum, ii be dhe (nga frika, nga
tronditja etj.). I bhej balt dikujt (bhej balt para dikujt)
i prulej shum, i vinte pas i nnshtruar e i poshtruar, i
bhej kpuc. U be balt e pluhur u prul para dikujt, u
nnshtrua, u be ur. Ra n balt u fut padashur n nj
gjendje t keqe, ra n rrethana t vshtira. Doli (u ngrit)
nga balta doli nga nj gjendje e vshtir, e prapambetur
ose poshtruese; shptoi nga nj hall, vshtirsi a e keqe.
Flori n balt (n pleh) shih te FLORI,~RI. Hngri balte
prm.shih re HA. Hedh n balt hedh posht si dika pa
vler, shkel me kmb, ndyn, njollos. I hedh balt dikujt
(hedh balt mbi dike) shih te HEDH. Me kmb prej balte
shum i fuqishm n dukje, por me mbshtetje t dobt, i
paqndrueshm. E la n balt (n batak) dike a) e la n
vshtirsi kur duhej ta ndihmonte, nuk i dha ndihmn q
priste, i doli i pabes dhe e braktisi n rrethana t
vshtira; b) ia kaloi nj tjetri, e la prapa; ishte me i aft e
me i zoti, me i fuqishm etj. se ai; qndron shum me lart
se nj tjetr. Mbeti (ngeli, ngeci) n balt ra n nj
gjendje t keqe, nuk i kaprceu dot vshtirsit e
pengesat, nuk doli dot nga gjendja e vshtir. E nxori (e
qiti, e ngriti, e ol) nga balta dike a ndihmoi q t dilte
nga gjendja e vshtir, e shptoi nga nj vshtirsi, hall a
e keqe. E trhoql (e hoql) n balt dike e shpuri n udh
t keqe, e oi n rrug t gabu-ar. I bhet balta flori dikujt
shih te FLORI,~RI. I bhej balt n opingC dikujt keq.
shih tek OPING, ~A. ante baltrat pr t tjert shih te
AJ. E kam gojn balt kam nj shije t keqe ni goj.
Nuk {Ia balte nn thua dikujt ia nxori t palarat n shesh,
ia zbuloi t gjitha t metat e gabimet. Mbuloi balta baltn
prb. thuhet kur vdes nj njeri i keq, i pavler a i poshtr,
q ka br shum t liga (n kuptimin mir bri q
vdiq). Iu ngjit si balta (si bajga) pas kpucs thjeshtligj.

shih te BAJG~A. Nuk lyhet (nuk feiliqet) dielU me


balt. u. shih te DIELL,~I. I zoti e nxjerr (e qit) gomarin
nga balta fj. u. punn e kryen ai q e ka pr-sipr, i zoti i
puns e nxjerr at n krye. Ajo balte pr ate mur sht
prm. ka gjetur shoku-shokun, ka gjetur tenxherja
kapakun; sipas koks edhe festen. Kmb pr balte, goj
pr mjaltyy.u. ai q punon, ka edhe t haj. Balte e
bardhi (balte kreu, balte koke) nj Hoj deltine e bardheme
q prdorej pr t lar kokn, bot. Balt xkanaik lnd e
posame si brume, q prdoret pr t zn ant e
xhamave.
BALT (I, e) mb. Q sht prej balte, i br me balt.
En e balt. Qyp i balt. Taa t balta.BALTGORE,~JA .
sh. ~E, ~ET. Qyp i madh q bhet me balt t przier me
hi, raagrip.
BALTPUNCES,~I m. sh. ~, ~IT. Puntor q gatuan
baltn n nj punishte tullash, poesh etj.; baltar.
BALTROK,~U m. sh. ~, ~T bot. Shkurre deri nj
meter e lart, e ngjashme me pjerzn e shkmbinj-ve, me
gjethe t forta, t qndrueshme e me dhmbza afr
majs, me lule t verdheme, q bn kokrra n ngjyr si n
t verdh ose t kuqrreme.
BALTIM,~I m. Shije e keqe q ndiejm n goj.
BALTIN,~A . sh. ~A, ~AT. Vend me balt e me uj,
batak; nj cope vend n mes t ujit, me tok t but e t
lagt. Baltin e thar. Kishte rn n nj baltin.
BALTlSHT,~A sh. ~A, ~AT. Tok q mban uj e q
nuk kullon; tok q zbutet leht e bhet balt.
BALTOHET vetv. Me vjen shije e keqe n goj, me bhet
goja balt. Me shi baltuar goja.
BALTOJ kal, ~OVA, ~UAR. Lyej me balt; mbshtjell
me balt. baltoi rrnjt fidanit.
BALTOK,~U m. sh. ~, ~T. 1. Nj nga gurt, zakonisht
prej balte t pjekur, q vihen n vend t kmbjeve nn
tepsi, kur pjekim dika n zjarr.
2. Rrotull balte, q i vihet boshtit t qerthullit pr t'u
mbshtetur.
BALTORE,~JA. sh. ~E, ~ET. 1. En prej balte (tas, tav,
shtamb etj.). Bait ore pr gjell (pr uj).
2. shih BALTISHT,~A.
BALTOS kal., ~A, ~UR. 1. Prlyej a flliq me balt, bj
me balt, prbalt. 2. Ngjesh me kmb dheun e njom
dhe e bj balt.
BALTOSE M vetv. 1. Prlyhem a flliqem me balt,
bhem me balt, prbaltem.
2. Bhet balt, kur njomet e ngjishet me kmb (pr
dheun). U baltos vendi.
BALTOVEC,~I m. sh. ~, ~T zool. shih BAL-TUK,~U.
Gjuaj me baltovec.
BALTOVIN,~A . sh. ~A, ~AT. 1. Vend me balt; tok e
lagt dhe e but si balt, baltin. Balto-vinat e knets.
2. Balt e nolle, Ilurb balte, lluc; balturina. Balto-vinat
e udhs.
BALTUK,~U m. sh. ~, ~T zool. Peshk i vogl, i
ngjashm me shojzn, i bardh, pa hala, me mustaqe e me
qime n trup, q jeton n ujra t mbla e me balt.
BALTUR (I, c) mb. Q sht squllur; q sht si balt c
ka humbur shijen. Dardh e ballur. Gjell e balt(ir.
BALTURlN,~A . kryes. sh. ~A, ~AT. 1. Copera balte, baltra. Balturinat e kpucve.
2. Ent prej balte, baltoret; prodhimet prej bake. Mbante
balturina.

BALTHUK,~A . sh. ~A, ~AT bot. Shkurre e madhe me


dru t lakueshm, me gjethe t vogla gja-toshe, me lule t
verdha, q i kan petlat t ngjitura si luspat e peshkut e
me cr t keqe.
BALCN,~NI m. sh. ~NJ, ~NJT vjet. Thes i madh, q
prdorej pr t mbajtur lesh, stofra etj. Nj balun
pambuk. Dy balunj lesh.
BALUSHAN,~I m.sh. ~, ~T. Dash me bale n ball.
BALCSH,~A . sh. ~A, ~AT. 1. shih BAL, ~A ii.
2. Njoll e ndritshme, q formohet n nj vend t mbyllur
e t errt, ku bie nj rreze drite. Balush drite.
3. zool. shih BAJZ,~A.
BALLA,~T . vet. sh. Gjysma sholle a gome, q u vihen
kpucve n taban kur ndreqen. Nj pale balla. U hedh (u
v) balla kpucve.
BALLABALLAS ndajf. Ball pr ball, njri kun-drejt t
jetrit, prball. dal ballaballas. I \ ballaballas.
BALLABALL ndajf. Ballaballas.
BALLADR,~RA . sh. ~RA, ~RAT krahin.
1. Ujvar.
2. Humner. BALLAFAQAS ndajf. Ballafaqe.
BALLAFAQE ndajf. Sy ndr sy, haptas, sheshit; ball pr
ball. Flas (dal) ballafaqe. E nxjerr ballafaqe. I qndroi
ballafaqe.
k V (bj) ballafaqe ballafaqoj.
BALLAFAQIM,~I m. sh. ~E, ~ET. Veprimi dhe rrjedhimi
i tij Sipas kuptimeve t foljeve BALLAFAQOJ,
BALLAFAQOHEM.
Ballafaqim
revolucio-nar.
Ballafaqimi me popullin. Ballafaqimi i s res m t
vjetrn. Ballafaqimi i prvojs. Ballafaqimi i mendi-meve
(i pikpamjeve). Ballafaqimi i dshmitarve. Me-toda e
ballafaqintit. Krkoi ballafaqim. Bj ballafaqi-min.
BALLAFAQOHEM vetv. 1. Vihem ball pr ball me nj
tjetr pr t nxjerr n shesh t vrtetn rreth pohimeve t
bra, bj ballafaqimin me dike; drejt. dal para hetuesis e
merrem n pyetje para nj t pandehu-ri a nj dshmitari
pr t gjetur kundrshtimet n pohi-met dhe pr t
zbuluar t vrtetn. V ballafaquan para kolektivit.
Ballafaqohen dy veta.
2. Vihem ball pr ball me nj tjetr pr t'u kra-hasuar
m t dhe pr t prfituar nga prvoja e tij a pr t'i dhn
prvojn time.
3. I vihem ball pr ball dikujt si kundrshtar, i qndroj
kundr. Jemi baltafaquar shum here me armiqt.
4. Ps. e BALLAFAQOJ 3.
BALLAFAQOJ kal., ~OVA, ~t)AR. l.'V ball pr ball e
i pyes dy a me shum njerz pr t kra-hasuar pohimet e
tyre, q t dale n shesh e vrteta, bj ballafaqimin; drejt.
nxjerr para hetuesis e marr n pyetje n prani t njritjetrit dy a me shum t pandehur ose dshmitar pr t
gjetur kundrshtimet n pohimet e tyre dhe pr t zbuluar
t vrtetn. Ballttfaquan t pandehurin me dshmitart.
2. V ball pr ball dhe krahasoj dy a me shum an,
gjra, shtje etj. pr t gjetur prkimet ose dalli-met a
mosprputhjet ndrmjet tyre-; v ball pr ball dy a me
shum rrethe, ndrrnarrje, punonjs etj. pr t'i krahasuar
me qllim q t prfitojn nga prvoja e njri-t jetrit;
krahasoj, prqas. Ballafaqoj men-4imet (prvojn,
metodat e panes).3. krahin. Bashkoj dy sende, i v buz
me buz, puthit. Ballafaqoj ant e atis n kulm.
Ballafaqoj drrasat e kades.

BALLAMAR,~I m. sh. ~, ~T. 1. del. Litar i trash, i


cili shrben pr t Hdhur anijen n port q t mos lviz,
cim e trash. Hedh ballamarin. Lidh me ballamar.
2. Litar i trash q prdoret pr t lidhur mallrat e 1
ngarkuara n nj mjet. Lidh me ballamar. Dy t marr
kputin nj ballamar. fj. u.
BALLANIK,~U m. sh. ~, ~T. shih BALL,
~I 1 2BALLANIKE,~JA . sh. ~E, ~ET. Cope drrase e gjer, q
prdoret n vend t tjegullave pr t mbuluar atin. ati
me ballanike.
BALLANXH,~A . sh. ~A, ~AT krahin. Hur-dh,
pellgore.
BALLARGJEND,~E mb. poet. 1. Q ka fytyr t paster,
t ndritshme e t bukur, q i shklqen balli si argjend,
ballndritur.
2. Prd. em. sipas kuptimit t mbiemrit (pr njerzit).
BALLAS ndajf. 1. N drejtim t ans s prparme t
dikaje, prball; ball pr ball. Sulm ballas. I da! (i rri)
ballas. I bie ballas puns.
I 2. Haptas, sheshit; sy ndr sy. Tregoj ballas. la mori
ballas.
BALLASTAMA,~JA sh. ~, ~T del. Trari i pjerrt q
del sipr bashit a kiit t barkave dhe q vjen si vijim i
kallumes. Ballastamaja e kiit (e bashit).
BALLAZI ndajf. Ballas.
BAlXC,~A . sh. ~A, ~AT. 1. Nj lloj ksule grash,
zakonisht e qndisur, q mbulonte edhe ballin, ballore.
2. Rrip i ngusht q lidhnin grate n ball. Vuri ballcn.
BALLAK,~U m. sh. ~, ~T krahin. Der e vogl prej
thuprash pr t mbyllur vathn, trine, les.
BALLE,~JA . sh. ~, ~T. Pjesa e siprme e ballit t nj
shtpie, n trajt t nj trekndshi, q ndodhet n mes t
dy kulmeve ansore t atis. Drras balleje. Lyej
ballen.
BALL,~I i m. 1. Pjesa e siprme e fytyrs s njeriut
midis syve dhe flokve; pjesa e siprme e tu-ririt t
shtazve. Ball ilart (i gjer, i ngusht). Ball i dale
(ifutur). Me ball t ngrysur (t vrenjtur). Shtegu (mesi) i
ballit. Lulja e ballit. Damari (nervi) i ballit. Lkura
(kocka) e ballit. Rrudhat e ballit. Djersa e ballit. Rrudh
ballin. Fshij ballin. E puth n ball. Lshoj flokt mbi
ball.
2. edhe sh. ~, ~T. Faqja e prparme e kryesore e nj
ndrtese, e nj sendi etj.; pjesa q duket, ana q bie n sy.
Balli i shtpis. Balli i anijes. Ballet e arks ant m t
ngushta t arks. Ballet e krevatit kokat c krevatit. Balli i
samarit. Balli i djepit. Ballet e vozs ballsoret. Ballet e
dhoms dy faqet e ngushta t dho-ms. Me ball nga
dielli. N ball t odes.
3. edhe fig. Pjesa e fillimit t nj sendi, fillimi i dikaje,
kreu; fillimi i nj stine a i nj kohe; radht e para, vendi
q ndodhet n kxye e me i rndsishmi. Balli i oxhakut
qoshja. Balli i kolons (i demonstrates). Balli i kopes.
Balli i vendit. Balli i gazets. Balli i ujit.
N ball n vijn e pare, n krye; n udhheqje; n fillim,
hern e pare.
4. min. Pjesa e prparme e nj galerie, e nj tuneli, e nj
pusi etj., ku bhet grmimi pr t nxjerr mineral. Ball i
verbt. Balli i galeris (i tunelit, i pusit). Balli i punimit.
Ball krkimi.
5. Vija e ndeshjes me kundrshtarin, front. Balli i pare.
Ball i gjer. Zun ballin.

6. fig. Pjesa m e zgjedhur; ai q sht me i mir, lulja,


ajka; gjja m e par e me kryesore. Balli i djemve (i
djalris, i burrave, i trimave). Balli i vajzave (i nuseve).
Balli i miqve. Balli i grurit. Balli i kuajve. Balli i gjellve.
Balli i rakis. Marr ballin e ballin marr pjesn m t
mir.
7. prd. parafj. Prball, prkundrejt, prpara. Ball nj
muri. Ball armikut.
ie Ball pr ball a) njri kundrejt tjetrit, me fytyr njri
prball tjetrit; prball, prkundrejt; b) njri kundr
tjetrit si kundershtar; n luft t hapur me dike a me
dika, pa iu trembur e me guxim. Ball e fund kok e
kmb, krejt. Balli i kazanit rakia e par dhe m e forte q
nxjerrim kur bjm raki. As ball as bisht as nga t part
as nga t fundit, i me-sm. Me ball hapur (hapt) shih te
HAPUR. Me ball t hapur (t elur) shih te HAPUR (i,
c). Me ball (me ballin) lart balllart. Me ball t lar
shih te LA-R (i, e). pr ball t larasks (pr bishtin e
larasks) shih te BISHT,~I. Bri (dha) ball shih te BJ. I
bj ball dikujt a dikaje shih te BJ. T can (ta jep) n
ball sht shum i ftoht; sht shum i forte (pr pijet).
Laj ballin para dikujt shih te LAJ. Iu nxi balli shih te
NXIHEM. N rog t ballit shih te ROG,~A. Rrudhi
(ngrysi, mblodhi) ballin (ve-tullat) shih te RRUDH. pr
syt e ballit (pr kta sy q kam n ball) bet. shih te
SY,~RI. Shikon (vsh-tron) nn ball shikon shtrembr e
me inat, shikon me zemrim. Ylli i ballit lulja e ballit. Me
yll n ball shih tek YLL,~I. pr dy gisht ball pr nderin
e vet. E kam ballin t hapur shih te HAPUR (i,e). I kam
syt n ball shoh, e kam kujdes vet; i hap syt mir. E
ka t shkruar n ball duket qart, e shch kushdo. I krceu
(i hipi, iu ngrit) delli I ballit shih te DELL,~I. Mbaj ballin
lart jam i guximshm e i pa-prkulur, qndioj krenar.
Ngre ballin (lart) shih te NGRE. Pash (pasha) syt e ballit
betim. shih te SY,~RI. I ka plasur cipa (peta) e ballit keq.
sht i pacip, s'ka turp fare. I ka plasur damari (delli) i
ballit (i ma-rres) keq. shih te DAMAR,~I. I qeshi shtegu i
ballit shih te SHTEG,~U. la qndisi n lule t ballit shih
te LULE,~JA. I ra ballit me dor shfaqi n mnyr t
papritur habin, pendimin a zemrimin e vet. E ruaj (e
dua) si syt e ballit (si dritn e syve) shih te SY,~RI. Rron
me djersn e ballit shih te DJERS,~A 3. V ball pr
ball i v njrin prball tjetrit; i v njrin kunder tjetrit,
bj q t ndeshen njri me tjetrin. E puth dhe e v n ball
e plqej, e pranoj me gjith qejf dika q sht m e mir
se nj tjetr m e keqe; ku ta gjej! Nga v ballin, v
thembrat (thembrn) tall, kthe-het mbrapsht, trhiqet nga
ka ardhur.
BAlX,~I 11 m. sh. ~, ~T spec. Njsi pr t matur
shkalln ose forcn e trmetit, t ers etj. Tr-met shtat
ballsh. Era vajti pes ball.
BALL,~I HI m. sh. ~, ~T. Krehr pushke me pes a
gjasht fishek; krehr q mban fishekt e pushks. Tre
ball fishek. Mbush ballin me fishek. 1 vuri pushks
ballin. E shkrepi t gjith ballin.BALLBARDH mb- 1.
Q e ka ballin t bardh (pr kafsht e shpendt e
shtpis). Dhi (dele, lope) ballbardli. Ka (qen)
ballbardh. Pate ballbardh.
2. Prd. em. sipas kuptimit t mbiemrit (pr kafsht c
shpendt e shtpis).
BALLBRESHTZ,~A . sh. ~A, -AT bot. Bim
barishtore shumvjeare, e ngjashme me gra-shinn, me
gjethe t vogla e t renditura dy e nga dy n bisqe, me

lule t bardha e n tuf Si t akacies, q rritet n ara e


livadhe dhe q sht ushqim i mir pr kafsht.
BALLCELIK,~E mb. poet. I forte si eliku, q can
prpara pa u prkulur. Parti (ushtri) ballelike.
BALLELUR ndajf. Krenar, ballhapur; me fytyr t
qeshur. Qndron (shkon) ballelur.
BALLDAL mb. Q e ka ballin t dale prpara, me
ball t krcyer. Njeri (grua) balldal.
BALLFLORI mb. poet. Q e ka ballin t bukur,
ballndritur. Nuse ballflori.
BALLFSHEHUR mb. 1. Q fshihet si me turp, i
druajtur.
2. prd. ndajf. krahin. Me kokn t ulur nga turpi, me
druajtje. Rrinte ballfshehur.
BALLGSHTENJ mb. poet. Q e ka ballin t bukur,
ballndritur. Vajz ballgshtenj.
BALLGREP,~E mb. poet. Q e ka vijn e ballit t
lakuar, ballhark. Moj syzez, ballgrepe!
BALLGJER,~I m.sh. ~, ~T zool. Peshk i ujrave t
mbla, me kok t madhe e t gjer dhe me trup t trash.
BALLGJER mb. 1. Q e ka ballin t gjer. Burr
ballgjer. Peshk ballgjer. 2. Prd. em. sipas kuptimit
t mbiemrit.
BALLHAPT ndajf. Ballhapur. Eci (dal) ball-hapt.
BALLHAPUR ndajf. 1. Me ndrgjegje t paster, me
guxim e pa druajtje, balllart. Qndron (shkon, del)
ballhapur. E pres ballhapur.
2. si mb. Q e ka ndrgjegjen t paster, q ecn me guxim
e pa druajtje n jet; i hapur, i iltr. Jam ballhapur.
BALLHARK mb. poet. Ballgrep.
BALLHN,~A . sh. ~A, ~AT. I. Kafsh (zakonisht
lop), q ka n ball nj bale t bardh si hn.
2. poet. Grua a vajz me ball t gjer e t bukur,
ballndritur.
BALLKRENAR ndajf. poet. 1. Me krenari, balllart.
Rri ballkrenar. 2. prd. mb. Q e mban ballin lart,
krenar.
BALLKUQ,~E mb. 1. Q ka nj pull t kuqe n ball;
q e ka ballin t kuq (pr kafsht shtpiake).
2. Prd. em. sipas kuptimit t mbiemrit (pr kafsht
shtpiake).
BALLLART ndajf. Krenar pr punn e kryer; me kokn
lart, pa u prkulur para vshtirsive. Qndron balllart.
Parakalojm balllart. Shkojn balllart (n kongres).
BALLLART mb. 1. Ballgjer. Burr balllart. 2. Q
sht krenar pr punn e kryer; q e mban kokn lart para
vshtirsive.
BALLMADH,~E mb. Q e ka ballin t madh,
ballgjer. Njeri ballmadh. Grua balltnadhe.
BALLNDRITUR mb. poet. 1. Q ka fytyr t hijshme,
q shklqen nga bukuria; q i ndrit fytyra nga gzimi.
Vajza ballndritura.
2. fig. Faqebardh, ballhapur.
BALLNGRYSUR mb. I ngrysur n fytyr, i vrenj-tur, i
zymt. Rrinte ballngrysur.
BALLNGUSHT mb. Q e ka ballin t ngusht. Fmij
ballngusht.
BALLNXIR mb. Shum i ngrysur n fytyr, i nxir n
fytyr; ballngrysur. Plak ballnxir.
BALLPRARUAR mb. poet. Q e ka ballin si t praruar,
ballndritur.
BALLRRUDHUR mb. I zhytur n mendime t rnda, i
menduar; i vrenjtur, i ngrysur, i mrzitur.

BALLS,~I m. sh. ~A, ~AT krahin. 1. Kurrizi i dors, e


prapta e dors. ra me balls,
2. Kunji i kreut, q mban rrasn e batit pr t zn zogj.
BALLSOHEM vjet. Ps. e BALLSOJ iBALLS,OJ kal., ~OVA, ~UAR vjet. 1. Prballoj.
Ballcson ern.
2. I dal prball.
BALLSOR,~I m. sh. ~, ~T. 1. Pjesa e pr-parme e
samarit a e shales, balli i samarit a i shales, kaptelli,
balluku. Ballsori i samarit (i shales). E lidh litarin n
ballsor.
2. Tra n an t atis, q shkon nga streha n kulm,
mahi. Ballsort e atis.
BALLSOR,~E mb. Q bhet n ball t gjer, q i
prfshin t gjitha njkohsisht. Zgjidhje ballsore.
Prparim ballsor. N mnyr ballsore.
BALLSORE,~JA . sh. ~E, ~ET. 1. Nj cope vend i
rrafsht n shpat mali a kodre; shull. Ngjitem n
ballsore.
2. Nj nga dy ant e sheshta t fuis, fundet e fuis.
Ballsort e fuis.
BALLSTOLlSUR mb. poet. Q e ka ballin t zbukuruar
e t stolisur me dika.
BALLTAR,~I m. sh. ~, ~T. 1. Ai q prin n balle,
prijsi, i pari. E kemi balltar. 2. Pror.
BALLTOR,~I m. sh. ~, ~T. 1. Pror. 2. shih
BALLSOR,~I,.
BALLVENETlK,~E mb. poet. Q e ka ballin t lart e
t bukur, ballndritur.
BALLVERDH,~A . sh. ~A, ~AT zool. Zog me trup
shum t vogl, me krah t verdh, q e ka ballin t kuq
me pika t verdha dhe q nuk shtegton n dimr.
BALLVRENJTUR mb- Fytyrvrenjtur, i ngrysur.
Rrinte ballvrenjtur.BALLZ,~A . sh. ~A, ~AT. Njri nga
t dy drunjt e lmuar t sajs, me kreun t kthyer lart,
m t cilt rrshqet ajo.
BALLZI,~ZEZ mb. 1. Q ka nj pull t zez he ball;
q e ka ballin t zI (pr shpendt). Pllumb ballzi.
2. Prd. em. sipas kuptimit t mbiemrit (pr shpendt).
BALLGAM,~l m. sh. ~E, ~ET. shih KLBAZ, ~Aj.
Koll me ballgam. Nxjerr (pshtyn) ballgam.
k E kam ballgam n zemr me rndon e me shqetson
shum, e kam gozhd n zemr.
BALLGCN,~I m. sh. ~, ~T bot., krahin. Shpardh.
BALLGUNISHT,~A
sh. ~A, ~AT krahin. Pyll
shpardhi.
BALLI,~U m. sh. ~NJ, ~NJT. Pllumb me nj pull t
kuqe n kok.
BALLIC,~A . sh. ~A, ~AT vjet. Shami, m t ciln grate
mblidhnin flokt, duke mbuluar edhe nj pjes t ballit.
Lidhi ballicn.
BALLI,~E mb. keq. Balldal.
BALLIN,~A . sh. ~A, ~AT. 1. arkit. Faqja kryesore e
nj shtpie, me dyer e dritare t zbukuruara; pjcsa e
zbukuruar mbi dern a mbi dritaret e nj shtpie; parse,
fasad. Pamja e ballins.
2. shtypshkr. Faqja e par e nj libri, ku shtypet titulli;
figure pr zbukurim n faqen e par t nj libri ose n
krye t flets. Faqos ballinn.
BALLIST,~I m. sh. ~, ~T. Antar i Ballit Kpmbtar
(organizat politike tradhtare e borgjezis dhe e
ifligarve, q bashkonte rryma t ndryshme reaksionare
n kohn e Lufts Nacionallirimtare dhe qe me nj

program demagogjik nationalist iu kundrvu Frontit


Nacionallirimtar e bashkpunoi me pushtuesit fashist e
nazist). Lufta me ballistt. Krimel e ballistve.
BALLIST,~E mb. Q ka t bj me organizatn politike
tradhtare t Ballit Kombtar dhe me veprim-tarin e
saj, i Ballit Kombtar; q ka t bj me ballistt, i
ballistve. et (band) balliste. Krert ballist.
BALLJE,~A sh. ~E,~T. Cope prej plhure t bardh ose
prej atllasi t zi, q e lidhnin grate mbi ball n shenj
zie.
BALLKANAS,~I m. sh. ~, ~IT. Banor vends i
gadishullit t Ballkanit ose ai q e ka prejardhjcn nga
gadishulli i Ballkanit.
BALLKANAS,~E mb. Q ka t bj me ballkanasit, q u
prket popujve t Ballkanit, i ballkanasve; ball-kahik.
Ushtria ballkanase. hist. Autor balikanas.
BALLKANlK,~E mb. Q lidhet me gadishullin e
Ballkanit ose me vendet, popujt a shtetet e Ballkanit, q
sht karakteristik pr gadishullin e Ballkanit ose pr
ballkanasit, i Ballkanit ose i ballkanasve; q sht krijuar
nga ballkanasit. Gadishulli Ballkanik. Popujt batlkanik.
Vendet (shtetet) ballkanike. Lufta ballkanike. hist:
Konferenca ballkanike. Aleanca ballkanike. hist.
Gjuhsia ballkanike. Lojnat ballkanike. sport. Kupa
ballkanike. sport.
BAIXKANOLOG,~U m. sh. ~, ~T libr. Studiues n
fushn e ballkanologjis.
BALLKANOLOGJI,~A. libr. Trsia e Studimeve pr
historin, pr gjuhn dhe pr kulturn e popujve t
Ballkanit. Zhvillimi i ballkanologjis.
BALLKANOLOGJIK,~E mb. libr. Q ka t bj me
ballkanologjin, i ballkanologjis. Studime (shken-ca)
ballkanologjike. Kongres ballkanologjik.
BALLK,~A . sh. ~A, ~AT. Lloj kumbulle me kokrra t
gjata e me ngjyr vishnje n t bardh.
BALLKON,~I m. sh. ~E, ~ET. 1. Shesh i vogl,
zakonisht katrkndsh e i ngusht, i rrethuar me parmak, q del jasht murit t nj ndertese dhe q lidhet me
pjesn e brendshme t saj nprmjet nj dere. Ballkon i
jashtm (i brendshm). Ballkon i mbyllur. Shtpi me
ballkon. Parntakt e ballkonit. Dera e ballko-nit. Dal n
ballkon. Prkulem nga ballkoni.
2. teatr. Pjes e ndar, kryesisht n katin e mesm (mbi
plate e nn galeri), me vende pr shikuesit (n nj sall
teatri a kinemaje). Ballkoni i opers. Vendet e ballkonit.
Bilet pr n ballkon.
BALLKOT,~I m. bot. 1. Bar peshku. Z peshk me
ballkot.
2. Nj lloj gruri kokrrbardh, me hala t gjata. I dha
barin e ballkotit dikujt i mori mendjen, e trullosi.
BALLNlK,~U m.sh. ~, ~T. 1. shih BALL, ~I i 2Ballnikt e votes.
2. vjet. Pjes e prkrenares q mbronte ballin e lufttarit
(n koh t vjetra). Ballniku i kasks.
3. vjet. Pararoj. Dolt n ballnik. Nxori ballnik.
BALLO,~JA. sh. ~, ~T vjet. Mbrmje Vallzimi; krcim,
vallzim. Ballo me maska. Fustan balloje. Kpuc pr
ballo. Shkoi n ballo.
BALLOR,~I m. 1. anat. Kocka e ballit.
2. jig. shih BALL,~I i 6. Ballori i klass (i sho-kve).
Ballori i mishit.
BALLOR,~E mb. 1. anat. Q i prket ballit, i ballit.
Kocka ballore. Pjesa ballore.

2. Q ndodhet n ball t dikaje, q sht nga ana e


kreut; q sht n pjesn e prparme a n radht e para.
Faqja (ana) ballore. Siprfaqja ballore.
3. Q bhet n drejtim t ballit a ball pr ball; q
prfshin nj kufi t gjer, q bhet n ball t gjer.
Drejtim bailor. Msymje ballore. Sulm bailor. Prerje
ballore.
4. jig. Q sht me i miri n llojin e vet; i zgjedhur. Lope
ballore. Dash bailor.
BALLORE,~JA sh. ~E, ~ET. 1. Tburim zakonisht me
purteka, e cila vihet para dhe pas qerres q t mos bjer
ngarkesa; les qerreje. Ballore kalla-mash. I v qerres
balloret.
2. shih BALL,~I i 2.
3. Bailee.
BALLTJE,~A . sh. ~E, ~ET. Spat e madhe e me qaf t
gjat, q prdorin sharrxhinjt pr t gdhendur ballet e
trungjeve, late.
BALLTUKE,~JA sh. ~E, ~ET. 1. Spat me myk t
ngusht. 2. Shat me faqe t gjer. Prashit me bdlltuk.
BALLUK,~U i m. sh. ~, ~T. Ballsor, kap-tell.
Balluku i samarit. Balluku i djepit.BALLUK,~U H m. sh.
~, ~T. Cjap me ba-Iluke.
BALLUKE,~JA . sh. ~E, ~ET. 1. Tuf floksh m t
gjat, q bie mbi ball; kryes. sh. flokt q K-shohen mbi
ball, flokt e ballit; flokt. Balluke t gjata (t
dredhura). Balluket e ballit. L (mban) balluke. Kreh
balluket. Preu balluket. Hedh balluket prapa.
2. Dele, dhi ose lop me nj tuf qimesh t gjata, qi i bien
mbi ball.
I { balluke keq. c tradhton, e turpron, i v brir (pr
bashkshortt).
BALLUKECJAP,~E mb. shak., tall. 1. Q i lea balluket t
gjata e t drejta si t cjapit.
2. Prd. em. sipas kuptimit t mbiemrit (pr njer-zit).
BALLUKEDREDHUR mb. I. Q i ka balluket t
dredhura. Djal ballukedredhur. 2. Prd. em. sipas
kuptimit t mbiemrit (pr njerzit).
BALLUKEMADH,~E mb. 1. Q i ka balluket t mdha,
me balluke t gjata. 2. Prd. em. sipas kuptimit t
mbiemrit (pr n jerzit).
BALLUKEMNJAN mb. 1. Q i ka balluket t hedhura
n njrn an t ballit.
2. Prd. em. sipas kuptimit t mbiemrit (pr n jerzit).
BALLUKEPRPJET mb. Q i ka balluket t ngritura
prpjet.
BALLUKEPRER mb. 1. Q i ka balluket t prera; q i
ka shkurtuar flokt. Vajz ballukeprer. 2. Prd. em. sipas
kuptimit t mbiemrit (pr njerzit).
BALLUKEVERDH mb. 1. Q i ka balluket ose flckt
n ngjyr t- verdh; leshverdh. un balluke-verdh.
2. Prd. em. sipas kuptimit t mbiemrit (pr njerzit).
BALLUKEZI,~ZEZ mb. 1. Q i ka balluket t zeza; q i
ka flokt t zinj. Djal ballukezi. Vajz ballukezez.
2. Prd. em. sipas kuptimit t mbiemrit (pr njerzit).
Erdhi ballukezeza.
BALLULUR ndajf. 1. Me kok ulur nga hidhrimi a nga
vuajtjet; kokulur. Shkonin (rrinin) ballulur.
2. si mb. Q e mban kokn ulur nga hidhrimi a nga
vuajtjet; kokulur. Grate ishin ballulur a.
BAM,~I m. sh. ~, ~T krahin. Fmija, pjella (n
kuptimin e prgjithshrri). la bri bami i vet. U gzon
bamve t vet.

BAM onomat. 1. Prdoret pr t dhn krismn e nj


arme ose tingullin e forte q del nga nj goditje, nga nj
prplasje etj. Bri pushka bam. Prplasi kmb'n bam.
Binte daullja bam e bum.
2. prd. kallzues. bised. Prdoret n f jali n vend t
foljes pr t shnuar nj qitje me arm, nj goditje a nj
prplasje me zhurm t forte e t menjhershme. Topi
bam e ti po tutje. folk. Pushka bam e ata n sulm. Un
bam ktej, ai bam andej.
3. prd. kallzues. bised. Prdoret n f jali n vend t
foljes pr t shnuar nj veprim q kryhet menj-her,
shpejt dhe me force ose nj veprim q prsritet ihpesh.
Bam kritikat,bamfletrrufet. Bam me pyetje. Bam Hi are
e bam n shtpi.
A. Prd. ndajf. bised. Be fas, papritur, papandehur;
menjher, pa i ln koh; drejtprdrejt, cope, shko-qur.
E qlloi bam. Hyri bam. la tha bam.
it Bam e bum jap e man- nga t gjitha ant, bj 'sht e
mundur, prpiqem m t gjitha forcat. la birl bam a)
qlloi me arm, e shkrepi; pati guxim t luftoj; b) plasi
nga marazi ose nga inati; c) e mbaroi me n fund nj
pun, ia bri fora. Bam ktu, bam atje (bam ktej, bam
andej) duke u prpjekur n t gjitha ant; me shum
mundim. Pa ak, pa bam (pa br as ak, as bam) shih te
AK.
BAMBU,~JA . sh. ~, ~T bot. Bim e yendeve t nxehta,
me krcell t drunjt, t forte, t gjat, me nyja dhe
prbrenda fyl si kallami. Shkop bambaje. Shport
(kanistr, kapele) bambuje. Kasolle bambuje. Pyje me
bambu.
BAM,~A . sh. ~A, ~AT krahin., vjet. Qyp i madh prej
balte, q prdorej zakonisht pr vaj; pille, baltgore.
Bam vaji. Bam me vesh.
BAMlRS,~E mb. shih MIRBRS,~E. Sho-qri
bamirse.
BAMIRSl,~A. sh. ~, ~T. shih MIRBRSI,
BAMJE,~A . sh. ~E, ~ET bot. Bim barishtore
njvjeare, me krcell t degzuar, me gjethe t mdha e
t ara si pllmb, q bn bishtaja t vogla, shumfaqshe e si bri dhe q rritet si perime; bishtaja e ksaj
bime, q prdoret pr gjell. Bamje l njoma. Gjell
(mish) me bamje.
BANAK,~U m. sh. ~, ~T. 1. Tryez e posame, e gjat
dhe e ngusht, e mbyllur prpara e lart zakonisht me
xham. ku mbahen mallrat q shiten ose ku jepen pijet,
mblsirat, cigaret etj. n nj birrari, n nj bar-bufe, n
nj restorant etj. Shitsi i banakut. Man nga banaku.
Rrinte prapa banakut.
2. Tryeza ku punon zdrukthtari; pjes e rrafsht si tryez
n nj maicin pr punimin e drurit dhe t metalit.
Banaku i zdrukthtarit. Banaku i sharrs.
it Nn banak keq. fshehurazi, duke ua shitur mallrat
miqve e t njohurve pa i nxjerr prpara blersve (n
kundrshtim me rregullat e tregtis socialiste); nn dor.
BANAKIER,~I m. sh. ~, ~T. Shits q shr-ben n
banakun e nj birrarie, t nj bar-bufeje etj. Punon si
banakier.
BANAKIERE,~JA . sh. ~E, ~ET. Fem. e BANAKIER,~I.
BANAL,~E mb. 1. Q ka humbur forcn shprehse pr
shkak t prsritjes s shpesht, q sht' br bajat e pa
shije; tepr i prdorur dhe i njohur prej t gjithve.
Mendime banale. Krahasim banal. sht br banal.

2. keq. I pahijshm, i ndyr, i turpshm (pr f jalt etj.);


q prdor fjal t ndyra e sillet n mnyr t shmtuar; q
nuk ka ideale t lart a; q ka shije t ult. Fjal (shprehje)
banale. Shaka (anekdot) banale. Njeri banal.
BANALITET,~I m. sh. ~E, ~ET libr. 1. vet.nj. T qent
banal, cilsia e asaj q sht banale.
2. Dika banale, ajo q sht banale (ide, mendim etj.);
fjal ose shprehje banale. Thot banalitete.
BANALJZlM,~I m. sh. ~E, ~ET. Veprimi sipaskuptimeve
tfoljeve BANALIZOJ, BANALIZOHET.
Banalizimi i ides. Lufta kundr banalizimeve.
BANALIZOHET. Ps. e BANALIZOJ.
BANALIZOJ kal., ~OVA, ~UAR. 1. la humbas vlern
dikaje, duke e prsritur jasht mase, e bj banal.
2. I heq idealet a synimet e larta, e paraqit si dika t ult,
e ul. Banalizoi nj teori (nj ide).
BANANE,~IA . sh. ~E, ~ET bot. BIm e ven-deve t
nxehta, me trup t lart, me gjethe shum t mdha, me
lule si vile, q bn fruta t gjat, t kthyer, t tult, me
lkur t trash e t lmuar, me ngjyr t verdh kur
piqen, t mbl e me er t mir; fruti i ksaj bime. Pyll
bananesh. Lkur bananeje. Ngjyr bananeje.' Akullore
me banane. Qroi bananen.
BANANISHTE,~JA . sh. ~E, ~ET. Pemishte me banane.
Bananishtet e bregdetit,
BANDAZH,~I m. sh. ~E, ~ET. I. mjek. shih FASH,~Ai.
Bandazh plhure (letre). Mbshtjell me bandazh.
2, tek. Rreth prej metali ose prej gome, q vesh pjes t
veanta t nj makine, rrotat e vagonve etj., i bn kto
m t forta e nuk i l t hahen. Bandazhet e rrotave.
Reparti i bandazheve. Mbshtjell (shtrngoj) me
bandazhe.
BANDEROL,~A f. sh. ~A, ~AT. 1. Rrip i
gjeii plhure ose letre, me nj parull a citat t shkruar
n t, q varet n raste festash ose mbahet n duar n nj
manifestim, n nj demonstrate etj. Var (vendos) nj
banderole. Mbaj banderoln. Zbukuroj me ftamur e
banderola.
2. Rrip letre pr t mbcshtjell libra, gazeta, revista etj. q
dergohen mepost; rrip i nolle letre q mbyll paketn e
cigareve. Ngjit banderolai. Mbshtjell me banderole.
BAND,~A i . sh. ~A, ~AT. 1. Grup mu-zikantsh, q
luajn me vegla fryme; orkestr frymore kryesisht me
vegla bronzi dhe vegla me goditje. Band muzikore.
Banda ushtarake. Banda e qytetit. Pjes (melodi) pr
band. Festivali i bandave.
2. keq. Grup njerzish t bashkuar pr '1 br vjedhje,
plakitje e krime; grup njerzish, zakonisht n pushtet, q
vepron n dm t popullit me metoda kriminelsh e
tradhtarsh. Band e armatosur. Band balliste
(reaksionare).
Band
diversantsh
(hajdutsh,
kriminelsh, tradhtarsh). Band t arratisurish. Kreu i
bands. Asgjsuan bandat.
BAND,~A ii sh. ~A, ~AT. 1. mjek. shih FASH,~Ai.
Lidh me band.
2. tek. shih SHIRIT,~I 2- Band magnetofoni. Band pr
film.
3. sport. Rrip plhure, q vihet buz rrjets s volej-bollit,
t tenisit etj. pr ta forcuar. Bandat pingule.
4. Rrip plhure i qndisur ose sixhadc e vogl, q varet n
muret e dhoms pr zbukurim. Band muri.
5. det. Pjesa e ngritur ans nj barke ose nj anijeje.
Kapem pas bands.

BANDILL,~I m. sh. ~, ~T bised. 1. Djal i ri e i


pashm; djal i kndshm, i afrueshm e i qeshur. T ka
nna bandill! Mori nj bandill.
2. shak- Djal i ri q do nj vajz, i dashuri i zemrs. E
priste banditti.
3. keq., tall. Djal q bredh pas qejfeve e pas vajzave; ai
q mbahet m t madh e hiqet si trim, por q n t vrtet
sht i zbrazt. Turm bandillsh. E kapn at bandill.
BANDIT, ~I m. sh. ~, ~T keq. Njeri q vret e pret dhe
plackit n mnyr t egr e t pamshirshme; pjestar i
nj bande kriminelsh; keqbrs. Grup ban-ditsh. Pun
banditsh. 1 kapn banditt.
BANDITlZM,~MI m. sh. ~MA, ~MAT.
Grabitje me dhun a me vrasje, veprim prej banditi;
veprimtari me banda kriminelsh t armatosur, t cilt
bjn sulme pr t grabitur, pr t vrar, pr t
Shkatrruar etj. Lufta kundr banditizmit.
BANES,~A sh. ~A, ~AT. Ndrtes ku banojn njerzit,
shtpi banimi. Banesa qytetare (fshatare, tiranase).
Banes e prbashkt. Ndrtimi (mirmbajtja) e banesa
ve. Hyj n nj banes t re.
Banesa e fundit lart. shih te FUNDIT (i, e).
BAN,~A. sh. ~A, ~AT. Kasolle q ngren ba-rinjt n
stane; tban.
BANlK,~E mb. Q mbahet prdit, q vishet n ditt e
zakonshme; i prdorur, i vjetruar. Kmish banike. Bohe
banike.
BANIKE,~JA sh. ~E, ~ET euf. Prapanikja, t Rdenjurit.
ra n banike.
BANIM,~I m. sh. ~E, ~ET. 1. Veprimi sipas kuptimeve t
foljeve BANOJ, BANOHET. Shtpi (ndrtes) banimi.
Siprfaqe banimi. Leje banimi. Vend(qendr) banimi.
Gjurm banimi. Prdorpr banim.
2. Vendi ku banojn njerzit pr nj koh t gjat,
vendbanim. Banim i lasht (prehistorik). Me banim t
prhershm (t prkohshm). Me banim t panjohur.
3. vjet. Banes.
BANISHT,~A . sh. ~A, ~AT. Vendi ku jan ngritur
kasollet e barinjve n stane.
BANKAR,~E mb. fin. Q ka t bj me bankn, i banks;
q lidhet me veprimet e banks. Agjenci bankare.
Veprime bankare. Sistem (rregull, shrbim) bankar. Hua
(llogari) bankare. Detyrim (kredit, inte-res) bankar.
Kapitali bankar. ek bankar.
BANKET,~I m. sh. ~E, ~ET. Gosti, q shtrohet pr nder
t dikujt ose me rastin e nj ngjarjeje t shnuar. Banket
zyrtar. Shtroi (dha) nj banket. Ftoi n banket. Mori pjes
tie banket.
BANK,~A 1 . sh. ~A, ~AT. 1. Tryez e gjat, zakonisht
me syprin pak t pjerrt, me ndenjse t lidhur me t, n
t ciln rrin e shkruajn nxnsit n shkoll. Bank a e
par (e fundit). Bank shkolle. Rresht bankash. Ulem n
bank. Dal nga banka. V mbi bank.
2. Tryez e posame prej druri a prej metali, me pajisjet e
nevojshme, ku kryhen pun t ndryshme me dru, me
metal etj. Bank zdrukthtari. Bank pr punn m dru
(pr punn me metal).
3. gjeol. shih STOM,~I 2. Bank mbulese. Bank kripe.
N bankat e shkolls shih te SHKOLL,~A. Ulem n
bankat e shkolls shih tek ULEM. N bankn e t
pandehurve (e t akuzuarve) n gjyq si i pandehur; n nj
gjendje t till, kur dikujt i krkohet t jape llogari pr
fajet q ka br ose pr prgjegjsin q ka n nj vepr a

veprimtari t dmshme.BANK,~A u f. sh. ~A, ~AT.


Institucion financiar shtetror n vendin tone, i cili ka t
drejtn t emetoj karlmonedha e monedha dhe, n
prputhje me planin e zhvillimit t ekonomis popullore,
zbaton buxhetin, jep kredi, bn veprimet e llogaris pa t
holla n dor, bn veprimet me monedh t huaj, grumbullon mjetet e lira financiare t ndrmarrjeve. t
kooperativave e t popullsis pr t'i prdorur pr zhvillimin e vendit, organizon qarkullimin e prqendruar t
paras, ushtron kontroll me ann e lekut n t gji-tha
fushat etj.; institucion financiar privat a shtetror n
vendet kapitaliste, q kryen veprime t ndryshme me
parat e me letrat me vler, prqendron kapitalet dhe jep
hua me qllim q t nxjerr fitime. Banka kombtare.
Bank bujqsore. Bank ndrkombtare (botrore).
Banka e Shtetil Shqiptar. Bilet (ek) banke. Npuns
banke. Derdh parat n bank. Hapi nj llogari n bank.
BANKNOT,~A . sh. ~A, ~AT fin. Letr me vler, me
prerje t caktuar, q e v n qarkullim si para nj bank.
Zhvleftsimi i banknotave. Nxori bahknota.
BANKPROV,~A . sh. ~A, ~AT tek. Tryez e posame
me pajisjet e nevojshme, q shrben pr t kontrolluar
punn e nj motori ose t nj vegle pas mbrthimit t
plot. Bankprov hidraulike (elektrike). Bankprov pr
motor.
BANKIER,~I m. sh. ~, ~T. Pronar i nj banke ose
aksionist i madh financiar n vendet kapitaliste, i cili
drejton veprimtarin e banks pr t nxjerre fitime.
Bankier i madh.
BANOHET pavet. Ka njerz q banojn n t, sht i
banuar; mund t rrojn e t jetojn njerzit n t, mund t
banoj dikush aty, sht i banueshm (pr nj vend a nj
shtpi). Atje s'banohej.
BANOJ jokal., ~OVA, ~UAR. Rri me shtpi, jetoj pr nj
koh n nj shtpi, n nj qytet etj., kam ndenjn n nj
vend. Banon n ndrtesn e re. Banoj n fshat. Banonte
te nj mik. Banon larg. Ku banoni? Sa familje banojn
ktu?
Banojm (jemi, rrira) nn nj kulm shih te KULM,
BANOR,~I m. sh. ~, ~T. Aiq banon vazhdi-misht a
gjat n nj vend (n nj shtpi, n nj qytet, n nj shtet
etj.); vends. Banor t prhershm (t prkohshm).
Banort e Shqipris. Banort e lagjes (e rrugs).
Banort e qyteteve (e fshatrave). Banort e bjeshkve.
Banort e pyllit kafsht e shpendt e pyllit. Banort e
detit peshqit. Shtimi (paksimi) i banor ve.
BANUAR (i, e) mb. Q ka banor; q ka banor vends
t prhershm, i populluar; kund. i pabanuar. Krahin e
banuar. Vend i banuar. Qendr t banuar,
BANtlES,~I m. sh. ~, ~IT. Banor. Banuesit e fshatit.
BANCESHM (i), ~ME (e) mb. Q sht i pr-shtatshm
pr t banuar njerzit; q mund t shrbej si banes;
kund. i pabanueshm. Vend i banueshm. Ndrtes e
banueshme.
BANJ,~A . sh. ~A, ~AT. 1. Pjes e shtpis e ndar me
vete, e pajisur me dush ose me vask pr t'u lar; ndrtes
e veant me shum t ndara, t pajisura me dushe pr t'u
lar njerzit. Banj popullore.
Banj me dush (me avull). Dhomae banjs. Shkoj (lahem) n banj.
1. En e madhe dhe e thell, q shrben pr t'u lar n t;
vask. Banj porcelani. Banj fmijsh.

3. Larja e trupit me uj. Banj me uj t ngroht. Bj


banj.
4. Larja n det, n liqen etj.; kalitja e trupit ose mje-kimi
me an t ujit, t diellit, t ajrit etj. Banja t ngrohta
(termale). Banj deti (uji). Banj dielli (ajri, rre, avulli).
Rroba banje. Bj banja dielli.
5. kryes. sh. Vend me ujra t ngrohta minerale, q kan
veti mjekuese, llixh. Banjat e Elbasanit.
6. spec. En me madhsi e forma t ndryshme, ku hidhet
nj lng i veant, n t cilin zhyten sende pr prpunim
kimik. Banj me acid. Banj pr larje filmi.
7. spec. Zhytja e nj sendi n nj en me lng t veant
pr prpunim kimik. Banj ngjyrimi.
8. euf. Nevojtore. Dera e banjs.
BANJMARl,~A . sh. ~, ~T spec. Zierja ose ngrohja e
nj lnde n nj en, e cila sht futur n nj en tjetr m
t madhe me uj q vlon; ent pr kt lloj zierjeje. V n
banjmari.
BANJZIM,~I m. sh. ~E, ~ET spec. Veprimi sipas
kuptimeve t foljeve BANJZOJ, BANJZOHET. Banjzimi i bagtive. Banjzimi i fidanve. Gropa e
banjzimit. Govat banjzimi. Mjekim me banjzim. Bj
banjzimin.
BANJZOHET spec. Ps. e BANJZOJ.
BANJZOJ kal., ~OVA, ~CAR spec. Zhyt n nj lng t
posam kafsh ose bim pr t'i dezinfek-tuar, pr t'i
mjekuar etj. Banjzoj bagtin (delet). Banjzoj fidant.
BANJORE,~JA . sh. ~E, ~ET. Nj e ndar e vogl n
banes, q shrben si banj.
BAOBAB,~I m. sh. ~, ~T bot. Dru tropikal me trung
shum t trash dhe me kuror t gjer, q bn kokrra t
mdha si kunguj. Baobabi afrikan.
BAQTH,~I m. sh. ~E, ~ET. Pjesa e poshtme e barkut nn
krthjz, fundi i barkut. Me dhemb baqthi. E goditi n
baqth. I sht fryr baqthi.
BAR,~I i m. sh. ~RA, ~RAT. 1. bot. Bim zakonisht
njvjeare, me krcell t holl e t njom q nuk
drunjzohet, me gjethe t holla e t gjata n ngjyr t
gjelbr, e cila mbin e dendur n livadhe e n vende t
tjera dhe shrben kryesisht si ushqim pr kafsht; prmb.
trsia e bimve t ktij lloji, q rriten vet n livadhe, n
ara etj.; mbulesa e gjelbr me kto bim; lndin. Bar i
gjelbr. Bar i njom (i ri, i that). Bar i egr bim
barishtore q mbin e rritet vet. Bar i dendur. Bar
helmues (i kripur). Bar mali (knete). Bar vjeshte. Fije
bari. Mullar bari. Kos bari. Ngjyr bari. Nj dor (nj
goj) bar. Del (mbin) bari. E mbuloi bari. Ka zn bar. I
shtie (i hedh) bar. Korr (kosit) bar. Mbledh (lidh) barin.
Shkul barrat. Ha bar. Shkel (shtrihem) mbi bar.
2. fig. Gj pa shije, ushqim si kasht; gjell q s'ka fare
krip.
k Bar helmues shfaqje e mbetutinave ose e ndikimeve t
nj ideologjie t huaj e reaksionare; mbartsi i nj
ideologjie t huaj e reaksionare. Bar i keq t meta, vese e
koncepte t dmshme q pengojn mbar-vajtjen e puns;
ai q ka kto t meta, vese e fconcepte. Me bar e me
gjetheme t gjitha 'kam; kok ekmb. E bri bar e
rrnoi, e shkreloi, e la pa gj prej gjje. E hngri barin
(livadhin, airin) shift te HA. Nuk ha bar (kasht) shih te
HA. E ka mbuluar bari (ia ka mbu-luar varrin bari) ka
vdekur prej kohsh, prej kohsh nuk sht me. I ka dale (i
ka mbir) bari (n faqe, n sy) ka vdekur prej kohsh;
sht tepr von tashti. I mbiu bari n faqe ka shum

koh q po pret. 'i shtie bar! perb. 'ia var, mos u merr
me t! E bri t hante bar perb. e vuri posht, e mposhti.
Fluturon me nj fije bar prm. i rritet mendja shpejt;
rrmbehet leht. E ha barin pa shkop keq. shih te
SHKOP,~I. I dha barin e ballkotit dikujt shih te
BALLKOT,~I. Mbledh me bar blete mbledh n shtpj nj
shumic njerzish t ndryshm, duke i joshur me dika.
Krkon gjilprn (qimen) n bar (n kasht, n mullar)
shih te GJILPR,~A. E la token bar e la token djerr, pa
punuar. Z peshk n bar sht shum i shkatht, sht
shum i zoti, bn t pamundurn. Me zuri goja bar (er)
jam fare vetm, s'kam me k t nderroj dy fjal. I vajti
bari sa hanxhari shih te HANXHAR,~l. I znt shtpia
(oborri) bar! maltk. i vdekshin njerzit e shtpis, u shoft
me gjithsej, iu shoft pragu. S'di gomari 'sht bari
mosprf. shih te GOMAR,~I. Prit gomar t mbij bar!
shih t GOMAR,~I. S'e l hunda t haj (t kullot) bar
tall, shih te HUND,~A. Z o g bari zool. shih te
ZOG,~U.
BAR ARGJENDI bot. shih KPUTJE,~A 11. BARI I
AR1UT bot. shih KRAHNJER,~I. BAR BALSAMl bot.
shih BAL,~I.
BAR BERONJE bot. Bim barishtore me gjethe si t
rigonit e me lule t bardha, q rritet tuf zakonisht npr
shkmbinj dhe q prdoret n mjeksin popullore pr
grate q nuk lindin.
BAR BIBE bot. Bim barishtore deri nj meter egjysme
lart, me lule t bardha si push, me gjethe t gjata e t
holla q dalin tuf afr rrnjs dhe q prdoren pr
mjekimin e verdhzs s bibave.
BAR BLETE bot. Bim barishtore njvjeare, me gjethe
vezake, me push e me ere t mir si t Iimonit, me lule
ngjyr trndanli ose t bardha, q prdoret pr t
mbledhur bletn kur roit; milc, lule limoni.
EAR BRENGE bot. Bim barishtore njvjeare, me
krcell t degzuar, me lule t imta ngjyr trndanli, me
gjethe si t shelgut e me push n t dy ant, q zihet e
prdoret pr mjekime popullore.
BAR BRESHKE bot. Nj lloj bari si qumshtorja, q
lshon kalli si gruri dhe q e ha shum breshka.
BAR BU1 bot. Bar gjarpri.
BARI I IKS bot. Bim barishtore, me gjethe si t
borzilokut e me push, me Jule t bardha, q prdoret n
mjeksin popullore kundr lulzs s syrit.
BARI I DALES bot. Bar plasjeje.
BAR DALLNDYSHEJE bot. Bim barishtore njvjeare,
me gjethe t vogla gati t rrumbullakta, t cilat kan n
mes nj njoll t zez.
BAR DELLI bot. shih GJETHE DELLI.
BAR DERRI bot. Bim barishtore njvjeare, me krcell
t trash e t gjat dhe me lule si t fshess.
BAR DJATHI bot. Bim q prdoret pr t zn
qumshtin djath.
BARI I DREQIT bot. shih KUSKUT~A.
BARI I DRITHIT bot. Bim barishtore me gjethe t holla,
t gjata e t dhmbzuara, me lule t bardha t
grumbulluara n maj, q shtrohet n hambart me drith
pr t larguar kandrrat e dmshme.
BAR DHMBALLE bot. shih ARRS,~I. BAR ETHESH
bot. shih TRIK,~A.
BAR FARE bot. Bim barishtore njvjeare, me gjethe t
gjata e t holla, me kalli si egjra e me fara, q prdoren n
mjeksin popullore.

BAR GOMARI bot. shih GJEMBA,~I.


BAR GRISKLE bot. Bim barishtore shumvjeare, q
rritet n pyje e n shkorrete, q i ka gjethet t vogla e
lulet n trajt kupe, ngjyremanushaqe e t ven-dosura
rresht ans krcellit dhe q e bn frytin si boe.
BAR GRYKE bot. Bim barishtore shumvjeare, me
krcell t drejt e t mbuluar me push dhe me gjethe t
ara anash.
BAR GURI bot. Bim barishtore njvjeare, me lule
ngjyr vjollce, q rritet zakonisht npr shkmbinj dhe
bn fare prej tri kokrrash t imta e t kuqe.
BAR GJAKU bot. a) Bim barishtore, me krcell t gjat
mbi nj pIllmbf, i cili, kur kputet, nxjerr nj lng n
ngjyr t kuqe.
b) shih BISHTMI,~U i.
BAR GJALPI bot. Lloj bari q ka er si t bulmetit.
BAR GJARPRI bot. Bim barishtore shumvjeare, pa
lule, me zhardhok, me gjethet dhe kailirin si t klkazs,
q prdoret n mjeksin popullore kundr helmimit t
bagtive nga gjarpri.
BAR GJEDHENI bot. shih KPUTJE,~A H. BARI I
GJS bot. Bar plasjeje.
BARI I T HASURIT bot. Bim barishtore me gjethe t
vogla e t shpeshta, me lule t bardha, q rritet pr tok
n vende me lagshtir dhe q, sipas bestytnive, prdorej
pr mjekimin e t hasurit a t shuplakurit.
BAR HELM I bot. Bim barishtore me krcell t gjat e t
degzuar, q nxjerr lule t vcrdha dhe q sht helmuese
pr bagtin.
BAR HNZE bot. Bim barishtore shumvjeare, me
rrnj t gjat boshtore, me gjethe t renditura n nj
bisht njra kundrejt tjetrs, me lule si t gra-shins, q m
billet n toka t varfra si ushqim pr bagtin.
BAR HIKRRAQI bot. shih SYKA,U.
BAR HIRRE bot. a) Bim barishtore njvjeare, me gjethe
si t koprs s egr, me lule t bardha, q rritet npr
lndina dhe q i hidhet gjizs pr t'i dhn nj er t mir
ose q prdoret n mjeksin popullore pr shrimin e
hirrzs s kafshve.
b) Bar prdhesi.
BAR HIRRZE bot. Bar hirre.
BAR I HIDHT bot. shih RRUSHKULL,~I.
BAR I IMT bot. Bim barishtore njvjeare, mkrcell t
shkurtr e me nyja, me gjethe t holla, q nxjerr lule t
imta, t bardheme e t mbledhura tuf dhe bn fara t
zeza e shum t vogla.
BARl I JETS bot. Bim barishtore njvjeare, q rritet
n fusha e npr hamullore dhe q bn fara t helmta,
lngu i t cilave, po t pihet, sjell t vjella e gjum.
BAR JODI bot. Tamblagjak, gjak qumshti.
BAR I KEQ (I LIG) kryes. sh. bot. Bim barishtore q
mbijn vetvetiu npr ara, npr lcopshte etj. dhe q
dmtojn a pengoja rritjen e bimve t dobishme.
BAR ME KOK bot. krahin. Trfil. BAR KOLANECI bot.
Bar prdhesi.
BAR KRIMBI bot. Bim barishtore, me gjethe t vogla t
prera n mes, me lule t bardha e ngjyr-manushaqe n
maj, q bn nj fare t murrme t imt e t rrumbullakt.
BAR KRIPI bot. shih PRUK,~U. BAR KRYEZI bot.
Bar i s paemrs.
BAR KUKUNJZE bot. Bim barishtore njvjeare, me
gjethe t imta si t gjembait e me lule t verdha si t

trndelins, q prdoret n mjeksin popullore pr t


shruar kukunjzat.
BAR LEBRE bot. Bim barishtore njvjeare, me gjethe si
gjuh ngjale e me push n t dy ant, me lule ngjyr
trndafili t elur, q prdoret n mjeksin popullore pr
shrimin e lebrs s gjinjve.
BAR LEPURI bot. Bim barishtore njvjeare, e but si
mndafshi, me fara si xhufk t gjat e t zbar-dhur, q
rritet deri nj pllmb e prdoret si ushqim pr kafsht.
BAR LNGOSE bot. Bar prdhesi.
BAR LNGJYRE bot. Bim barishtore me gjethe t gjata,
me lule ngjyrmanushaqe e me er t rnd, q prdoret
n mjeksin popullore pr shrimin e lngjyrs.
BARl I LOTZONJS bot. Drekz.
BAR LUNGE bot. Bim barishtore me lule tkaltra ose si
t manushaqes, q rritet n pyll dhe q n mjeksin
popullore prdoret pr shrimin e lungave.
BAR I MADH bot. shih SHPENDR,~RA.
BAR MAJASLLI bot. Bim barishtore me krcell t
prkulur, me gjethe ngjyr argjendi zakonisht me push n
t dy ant, me kuror lulesh t bardha ose t purpurta, q
rritet n toka t thata.
BAR MNDAFSHI bot. Bim barishtore shumcvje-are, e
helmet, me krcell t holl kacavars, me gjethe n trajt
zcmre, me lule n tuf e ngjyr jargavani t hapur, q bn
fara t mbshtjella n nj Ilet me push t gjat.
BARl I MINURIT bot. Bim barishtore me krcell t
degzuar, me gjethe gjatore e t dhmbzuara, me lule si
t blerta, q mban er t keqe kur thrrmo het.
BAR MW bot. Shpargull. BAR MJALTI bot. Lule blete.
BAR MORR1 bot. Bim barishtore njvjeare, me gjethe
si trrapit, me lule t gjelbra n t kaltr, q
bn fara me dy brthama si fasule dhe q prdorej kundr
morrave.
BAR NDRGISHTEJE bot. Bim barishtore shumvjeare, me zhardhok, me krcell q shtrihet prtok, me
gjethe t dhmbzuara, me lule t verdha, q prdoret n
mjeksin popullore pr shrimin e ndr-gishtes.
BAR NEPRKE bot. Bim barishtore, me gjethe si t
grurit e me pika t zeza.
BAR NGALOSE bot. shih GURGULLESH,~A. BAR
NGJ1TS bot. Gjunjz.
BARl I S PAEMRS bot. Bim barishtore njvjeare, me
krcell t gjat e t degzuar, me gjethe pak m t vogla
se t hithrs, me lule t bardha si t borzilokut, q
prdoret n mjeksin popullore pr shrimin e
shprgtis.
BAR PASRREGULLl bot. Bim barishtore, me lule t
kuqe e t rrumbullakta si t zambakut, me gjethe si
kmb pate, q prdoret n mjeksin popullore pr t
sjell n vete nj njeri, t cilit i ka rn t fikt.
BAR PATE bat. Bim barishtore njvjeare, me krcell q
shtrihet prtok, me gjethe t vogla n nyjat e krcellit,
me lule t gjelbra e anash trndafili, q bn fara t vogla,
t cilat i han shpendt.
BAR PESHKU bot. Bim barishtore dyvjeare, me gjethe
t mdha, t gjata e t mbuluara me push, me krcell t
drejt, q n maj ka nj kalli me lule t verdha.
BAR PEZMI bot. Bim barishtore shumvjecare, me
krcell t drejt, me gjethe t buta e t ara si t fierit, me
lule tuf n maj, q prdoret n mjeksin popullore pr
plagt me qelb.

BAR PRDHESI bot. Bim barishtore njvjeare. me


krcell n ngjyr t errt, me rrnj t dendura e t
hidhura, me lule t verdha, q prdoret n mjeksin
popullore kundr prdhesit t bagtive.
BAR PLAKASH bot. Lule vjeshte.
BAR PLASJEJE bot. Bim barishtore njvjeare, me
krcell t degzuar n maj si fshes, me gjethe yeza-ke,
me tule t bardha e n tuf, q prdoret n mjeksin
popullore pr shrimin e plasjes.
BAR PLEHU bot. Bim barishtore me gjethe si t hithrs,
me lule ngjyr trndafili, me fara si t lirit n ngjyr t
kuqrreme, q rritet n plehrisht dhe lulzon nga mesi i
vers.
BAR PLESHTASH bot. Bim barishtore njvjeare, me
krcell deri nj meter, me gjethe si t hithrs, me lule si t
shpatores, q rritet npr shkmbinj dhe farat e s cils
prdoreshin n mjeksin popullore pr shfarosjen e
pleshtave.
BAR T PRERI bot. shih BAL,~I iBAR PULASH bot. Bim barishtore me krcell t shtrir
prtok, gjethet e njoma t s cils prdoren si ushqim
ose n mjekimet popullore.
BAR PUSHI bot. Bim barishtore shumvjecare, me
krcell t holl, me gjethe t imta, me lule t mbledhura
si fshes, q del n tufa t dendura dhe q e han kafsht.
BAR I QELBVR (QELBS) bot. Bim barishtoreme
gjethe t holla si t pishes, me lule t lcuqe, q mban er
t qelbur.
BAR QENI bot. Bim barishtore njvjeare, me gjethe si
t mendrs e me push, me lule t bardha dhe me fara si t
ajit, q rritet e Iart mbi nj pllmb.
BAR QEROSI bot. Bim barishtore me krcell t trash,
me gjethe t rralla e t dhmbzuara si t manit, q bn
fara t vogla t mbshtjella n nj lvozhg me gjemba si
t gshtenjs dhe q prdoret n mjeksin popullore.
BAR QUMSHTI bot. Bim barishtore njvjeare, me
krcell si t qumshtores, me gjethe t holla e t gjata, me
gjemba t vegjl si t hithrs, q u jepet si ushqim
bagetive pr t shtuar qumshtin.
BAR RRESH bot. Bim barishtore njvjeare, me lastar
shum t holl, t gjat, t but e t verdhem, me lule
ngjyr limoni, q del npr ara t lcorrura, nuke han
kafsht dhe prdoret n mjeksin popullore kundr
rreve.
BAR S AH ATI bot. Bim barishtore, me burbuqe si t
zymbylit, q nxjerrin disa fijza si akrepi i sahatit.
BAR SQUFURI bot. Bim barishtore shumvjeare
gjithmon e gjelbr, me krcell t shtrir pr tok e t
rrnjzuar, me gjethe t holla Si push rreth krcellit, q
nxjerr kalli t Verdh.
BARI I SYRIT bot. Bim barishtore, me gjethe si t
borzilokut fletmadh, me fara n maj si t arrsit, q
rritet rreth dy pllmb.
BAR SHLLIRE bot. Bim barishtore, me gjethe t vogla
e me lule t bardha me push, q vihet n ka-den e djathit
kundr shtrepave.
BAR SHKND1JE bot. Bim barishtore, me gjethe si t
hithrs e me nj vij t bardh, me lule t vogla e t
bardha, q prdoret n mjeksin popullore pr shrimin
e pikes n sy.
BAR SHPRGTIE bot. Bar i S paemrs. BAR
SHPIRRE bot. Kuskut. BAR SHPRETKE bot. Ryz.

BAR SHQIPONJE bot. Bim barishtore shumvjeare, e


helmet, me krcell t drejt e me push, me gjethe t gjata,
me lule t verdha si kmbor.
BAR SHURRGJAKEJE bot. Bim barishtore, me krcell
t kuq e t gjat deri nj gjysm metri, me gjethe si t
hides e me lule t bardha, q prdoret n mjeksin
popullore pr shrimin e shurrkuqes s bagtive.
BAR TAMBLI bot. Qumshtore.
BAR TELISH1 bot. Bim barishtore shumvjeare, me
krcell t lmuar e t gjat mbi nj meter, me gjethe
shum t holla si fije bari, me lule si fshes, q prdoret si
ushqim pr kafsht dhe pr gjelbrim.
BAR TESHI bot. Bim barishtore shumvjeare, me
krcell t degzuar, me gjethe pendore t ara n bltz
dhe me lule t purpurta, q prdoret n mjeksin
popullore pr shrimin e teshit a t shprgtis.
BARI TRASH bot. Madrgon.
BAR THLLZE bot. a) Bim barishtore njvjeare ose
shkurre shumvjeare, e helmet, me lule t vogla, t
gjelbra, pa petla e t mbledhura n kalli, me gjethe t
mdha, q kan nj lnd ngjyruese.
b) Thrroke, xerxele.
BAR TH1U bot. shih TRIK, ~A.
BAR UJI bot. Marask.
BAR URDHEJE bot. Rrushqyqe.
BAR URITHI bot. Bim barishtore e fushave, me krcell
e gjethe si t zymbylit, me lule ngjyrvjollc, q e
plqejn blett.
BAR VEDRE bot. Bim fcarishtore, me lule ngjyr blu,
me gjethe t renditura n dy ant e nj krcelli dhe me er
t kndshme si ajo e rozmarins.
BAR I VERDH bot. Kuskut.
BAR VERDHZE bot. Bim barishtore, me krcell q
shtrihet prtok, me gjethe t bardheme, q bn kokrra si
lende t verdha dhe q prdoret n mjeksin popullore
pr shrimin e verdhzs.
BAR VESE bot. Bim barishtore njvjeare, e lart deri
nj pllmb, me lule n ngjyr t kaltr, q prdoret n
mjeksin popullore pr shrimin e smundjes s lkurs
t shkaktuar nga vesa.
BAR VESHI bot. Bim barishtore shumvjeare, me
gjethe t tulta e me lule ngjyr trndafili, q rritet
zakonisht n mure t vjetra e mbi ati dhe q prdoret n
mjeksin popullore pr shrimin e plagve dhe t
smundjeve t veshit.
BAR ZEMRE bot. Sanz, agnushe.
BARI I ZGJEBES bot. Bim barishtore njvjeare ose
shumvjeare, me krcell t degzuar e t gjat deri nj
meter, me gjethe t dhmbzuara, me lule si
gjysmerruzull n ngjyr trndafili, vishnjeje a t bardh,
q prdoret n mjeksin popullore kundr zgje-bes ose
pr t ngjyer.
BAR ZOGU bot. Lloj luleje me ngjyr t verdh dhe me
er t mir.
BAR,~I ii m. sh. ~NA, ~NAT. 1. Lnd e pr-gatitur
posarisht pr mjekimin a parandalimin e nj
smundjeje ose pr shrimin e nj plage, ila; bim ose
pjes e nj bime, e prgatitur n nj mnyr t caktuar, q
prdoret pr mjekime. Bar qetsues (mjekues, nXits).
Bar i hidhur. Bar pluhur (me kokrra). Bar kundr gripit
(kundr helmimit). Bar plakash. Recet barnash. Shishe
me bar. Pi barin. I jap nj bar.

2. Lnd kimike, zakonisht helmuese ose me er t keqe,


q prdoret pr t zhdukur a pr t larguar insektet e
kafsht e dmshme. Bar mole (lkursh) naftaline. Bar
pleshtash. Bar tartabiqesh. Bar morri. Bar ntiu (minjsh).
3. fig. Mjet a mnyr q ndihmon pr t kaprcyer nj
fatkeqsi, pr t dale nga nj e keqe a vshtirsi ose pr t
harruar nj hidhrim etj. Krkon barin. la gjeti barin.
S'ka bar pr kt.
it Bar djathi fare djathi q bhet nga mullza e qengjit;
fare djathi. Bar dhmbsh paste dhm-bsh. Bar k u I a i
sod buke.
BAR,~I HI m. sh. ~E, ~ET. Lokal i vogl, ku
pine zakonisht me kmb. Bar veror.
BAR,~I iv m. sh. ~, ~T fiz. Njsi e ma-tjes s shtypjes
atmosferike. Shtypje nj bar.
BARABAN,~I m. sh. ~, ~T tk. Pjes e ma-kinave ose
e mekanizmave t ndryshm, n trajtn e nj cilindri t
madh e zakonisht t zbrazt brenda,tambur. Baraban
rrotullues (sjells). Baraban marrs (lares). Baraban
druri (dheu, mtali). Barabani i ani-jes. Barabani i
tharjs. Baraban pr gatimin e brumit. Puntori i
barabanit.
BARABAR ndajf. Njsoj, po aq, n t njjtn madhsi a
shkall me nj tjetr; n mnyr t barabart, pa dallim,
sikurse nj tjetr; si njeri tjetri. Jane ba-rabar. I dua
barabar. Doli barabar. V bn barabar.
BARABARDH,~I m. bot. Nj lloj bari i gjat, i bardh,
me xhufk n ngjyr t kuqe.
BARABARSI,~A . shih BARAZI,~A.
BARABART (i, e) mb. 1. Q ka t njjtn madhsi,
pesh, vler, cilsi etj. me nj tjetr, i njllojt, i njjt.
Pesha (forca, madhsi, vlera) t barabarta. Pjes t
barabarta. Numra t barabart. Zhvillimi i barabart. N
largest (n prpjestim) t barabart. N kushte
(rrethana) t barabarta. pr pun t barabart
shprblim i barabart.
2. Q ka t njjtat t drejta e detyra, q nuk ka privilegje e
dallime nga t tjert; i s njjts shkall a prgjegjsi. T
drejta t barabarta. Zgjedhje t barabarta. T barabart
para ligjit.
3. Prd. em. sipas kuptimit 2 t mbiemrit (pr nje-rzit).
barabart ndrmjet t barabartve. Si i bara-barti m t
barabartin.
BARABlT ka!., ~A, ~UR krahin. shih BARAZOJ 2.
BARABtTEM vetv., ps. krahin. shih BARAZO-HEM 2.
Nuk barabitt dot me t.
BARABRINJS,~E mb. gjeom. Q i ka brinjt t
barabarta (pr figurat gjeometrike, kryesisht per
trekndshin). Trkndsh barabrinjs. Kon barabri-njs.
Shumkndsh barabrinjs.
BARAK,~A. sh. ~A, ~AT. Ndrtes e thjesht
njkatshe, zakonisht e br me drrasa ose me lnd t
tjera t lehta, q shrben si fjetore, si dyqaa, si depo, pr
zyra etj. Barak drrasash. Baraka e cigareve.
BARAKRAHS,~E mb. gjeom., vjet. Dybrinjnj-shm
(pr figurat gjeometrike, kryesisht pr treknd-shin).
Trkndsh barakrahs.
BARAS ndajf. 1. Sa njri edhe tjetri, n t njjtn
madhsi, sasi a shkall me nj tjetr, barabar, njsoj.
Doln baras. Arritn baras. I v baras. Jane baras n
msime.
1. prd. kallzues. Ka vleftn, sht i barabart n numr
me...; bjne. Baras me gjysmn. Tre dhe dy baras pes.

1 bri kmbt baras (ift, kiz) mosprf. shih te KMB,~A.


BARASLARGSI,~A . gjeom. Largsi e njjt nga nj
pike e caktuar.
BARASLARGUAR (i, e) mb. gjeom. Q ka largsi t
njjt me nj tjetr nga nj pike e caktuar. Pika (vija) t
baraslarguara.
BARASNAT,~NATA . sh. ~NET, ~NETT
spec. Njzet e nj marsi a njzet e nj shtatori, kur rrezet
e diellit bien pingul n ekuator dhe nata sht e gjat sa
dita. Barasnata e pranvers (e vjeshts). Ka dy barasnet
n vit.
BARASPESH,~A . spec. Gjendje n prehje e nj trupi,
kur veprojn mbi t forca t kundrta t barabarta;
gjendje e pandryshuar e nj tmpi, mbi t
cilin veprojn forca ose shkaqe t kundrta e t barabarta.
Baraspsh e qndrueshme (e paqndrueshme, e
prkohshme). Baraspesha e nj lngu (enj trupi t
ngurt). V n baraspsh.
BARASPESHlM,~I m. sh. ~E, ~ET. Veprimi dhe gjendja
sipas kuptimit t foljes BARASPESHOJ.
Baraspeshimi i makinave. Jane n baraspeshim.
BARASPESHOJ kal., ~OVA, ~UAR. V n
baraspesh, sjell n gjendje baraspsh.
BARASVLER,~A . T qent i barasvlershm, t pasurit
vler t njjt me nj tjetr.
BARASVLERS,~I m. sh. ~, ~IT. Ai q ka vler t
barabart me nj tjetr, ai q sht i njjt me nj tjetr;
ekuiValent. Barasvlersi shqip i termit t huaj.
BARASVLERSHM (i), ~ME (e) mb. Q ka
vler t barabart me nj tjetr, q sht me vler t
njjt; q e zvendson plotsisht dika n nj an;
ekuivalent. Madhsi (njsi) t barasvlersh?ne. Shprehje
t barasvlershme.
BARASH,~I m. sh. ~, ~T krahin., keq. Njeri q ka qejf
t bredh shum, ai q e kalon kohn duke baritur a duke
shtitur.
BARAZI ndajf. Baras.
BARAZI,~A. sh. ~, ~T. 1. T qent i barabart n
madhsi, n shkall, n cilsi etj. me nj tjetr, t qent
baras; kund. pabarazi. Barazi e plot. Barazia e forcave.
2. Gjendje e barabart e njerzve n shoqri, t cilt kan
t drejta t njjta politike e qytetare dhe marrdhnie t
barabarta me pronn shoqrore; e drejt pr t qen i
barabart me nj tjetr; kund. pabarazi. Barazi eplot.
Barazi kombtare (shoqrore). Barazi politike
(ekonomike). Barazia e qytetarve (e gruas me burrin).
Parimi i barazis. Lufta pr barazi,
Shkalla krahasore e ba r a z i s gjuh. nj nga shkallet e
krahasimit t mbiemrave e t ndajfoljeve, kur sendet a
cilsit q krahasohen jan n nj shkall t barabart.
BARAZIM,~I m. sh. ~E, ~ET. 1. Veprimi sipas
kuptimeve t foljeve BARAZOJ, BARAZOHEM.
Barazimi i plot. Barazimi i t drejtave. Bj barazim.
2. sport. Prfundim i barabart i nj ndeshjeje a i nj loje,
kur asnjri nga kundrshtart nuk fiton. Goli i barazimit.
Bri barazim. Prfundoi (loja) me barazim.
3. mat. Formul matematike, q ka dy an me madhsi e
me vler t barabart ndrmjet tyre. Barazim algjebrik.
Barazim prfundimtar. Barazimi i drejtzs (i vales, i
energjis, i kohs, i lvizjes). Barazimi i kndeve.
Barazim numrash. Barazim i grades s par (i grades s

dyt). Barazim me nj t panjohur. Shenja e barazimit.


Zgjidh nj barazim.
4. vjet. Barazi. Barazim kombtar. Barazim ligjor. if N
barazim me... n krahasim me... V (heq)
shenjn (vijn) e barazimit i quaj t barabart, i barazoj
ndrmjet tyre, i paraqit si t njjt.
BARAZIMTAR,~E mb. 1. Q synon drejt barazim-taris,
q krkon barazimtari. Ndarje barazimtare e toks. Prirje
barazimtare.
2. Prd. em. sipas kuptimit t mbiemrit (pr njerzit).
BARAZIMTARI,~A, libr. Barazim i pambshtetur dhe i
padrejt n dika.BARAZIMTARIZM,~MI m. libr.
Pikpamje e prirje mikroborgjeze, q krkon barazin e
shprn-darjes s t mirave materiale; shprblimi i
barabart i njerzve pr punn q bjn pavarsisht nga
sa-sia e cilsia e saj; barazimi i pathemelt e i papr
-ligjur i njerzve n nj t drejt. Ra n barazim-tarizm.
BARAZISHT ndajf. libr. N mnyr t barabart,
barabar. Shprndahen barazisht. Jetojn barazisht.
BARAZOHEM vetv. 1. Bhem barabar, dal i barabart
me nj tjetr. Ndeshja (loja) u barazua. Votat u barazuan.
2. Vihem n nj shkall me nj tjetr, duke u kra-hasuar
me t. Nuk barazohem dot me t.
BARAZOJ kal., ~OVA, ~CAR. 1. I bj t barabart nga
madhsia, nga pesha, nga numri etj.; bj barabar. Barazoj
prfundimin. Barazoi pikt.
2. I jap t njjtin vlersim, duke e krahasuar me nj tjetr.
E barazoi me veten.
3. jokal. sport. Arrij ta bj t barabart prfundimin e nj
ndeshjeje. U prpoqn t barazonin. Barazuan n
minutn e fundit.
BARAZUAR (i, e) mb. 1. Q sht br i njjt nga
madhsia, nga sasia, nga cilsia etj., q sht br i
barabart me nj tjetr. Forca t barazuara.
2. sport. Q ka prfunduar me barazim (pr nj loj a
ndeshje sportive).
. 3. fin. Q del me shpenzime e t ardhura (me debi e
kredi) t barabar ta; i mbyllur, i shuar. Llogari e
barazuar. Buxhet i barazuar.
BARAZUES,~E mb. 1. Q synon drejt barazimit t plot,
q barazon. Rryma barazuese. elektr. 2. vjet. Krahasues.
Prova barazuese.
BARAZUESHM (i), ~ME (e) mb. Q mund t
barazohet me nj tjetr; q mund t krahasohet e t
prqaset me nj tjetr si i njjt me t. Vlera t
barazueshme. Madhsi t barazueshme.
BARAZH,~I m. sh. ~E, ~ET. 1. Pend, prit. Barazh
ujmbledhs. Ngre barazhe.
2. usht. Penges e krijuar me zjarrin e armve ose me
mjete t tjera, pr t ndaluar sulmet dhe prpa-rimin e
kundrshtarit. Barazh ajror. Barazh artilerie (me mina).
Shkatrruan barazhin arntik.
3. fig. Penges pr t ndaluar nj veprim a gardh pr t
mbrojtur dika. Barazh i pakaprcyeshm.
BARBA,~I m. sh. ~, ~T bised. Arbresh i Greqis.
BARBA,~E mb. bised. Q ka t bej me arbresht e
Greqis, q prbhet nga barba. et barbae.
BARBAGAM,~I m. sh. ~, ~T peshk. Tra i trash, q
vihet pr s gjati mbi hunjt e pends s dajlanit.
BARBALUSH,~I m. krahin. Mmlig.
BARBAR,~I m. sh. ~, ~T 1. kryes. sh. hist. Emr m
t cilin grekt dhe romakt e vjetr quanta me prbuzje t

huajt, q nuk flisnin gjuhn e tyre dhe q i mbanin si t


pazhvilluar.
2. prb. Njeri i prapambetur e primitiv n zhvilli-min e
tij, njeri i pagdhendur e i pakulturuar; njeri
i egr, i pamshirshm, shkatrrimtar e mizor, ai a bn
barbarizma. Barbart fashist. Barbart nazist.
BARBAR,~E mb. I. hist. Q ka t bj me popujt e tjer,
t cilt grekt e romakt e vjetr i mbanin si t
pazhvilluar dhe i quanin me prbuzje me emrin
barbar. Fiset barbare. Dyndjet barbare. Ushtrit
barbare.
2. prb. I prapambetur e primitiv n zhvillimin e tij. i
pagdhendur e i pakulturuar; i egr, i pamshirshm.
shkatrrimtar e mizor. Armiku barbar. Zgjedli barbare.
Sundim (agresion) barbar. Mjete barbare. Veprim
(qndrim) barbar. Ligj barbar. Sjellj barbare.
BARBARl,~A. sh. ~, ~T. 1. vet. nj. Egrsi prej barbari,
qndrim i pamshirshm e mizor, shkatrrim e shtypje
njerzore. Barbari fashist.
2. kryes. sh. Vepr barbare, mizori, barbarizm. Ka br
shum barbari (armiku).
3. hist. Periudha e dyt e zhvillimit t shoqris primitive
pas egrsis, shkalla para qytetrimit n zhvillimin
historik t shoqris njerzore. Periudha e barbaris.
BARBARISHT ndajf. Me egrsi, pa mshir, mi-zorisht,
si barbar. U vra (u torturua) barbarisht. Sillej barbarisht.
Shfrytzonin barbarisht.
BARBARlZM,~MI, m. sh. ~MA, ~MAT. 1.
Veprim i egr, i pamshirshm e njerzor, sjellje prej
barbari, mizori. Barbarizmat e ushtarv fashist.
Barbarizmat e nazistve. Bn barbarizma. 2. vet. nj.
shih BARBARl,~A i.
BARBARfZM,~MI u m. sh. ~MA, ~MAT
gjuh. Fjal ose shprehje e huazuar pa nevoj nga nj
gjuh tjetr. Pastrimi i barbarizmave.
BARBAROZ,~A . sh. ~A, ~AT bot. Bim barishtore me
er t mir, me gjethe si pllmb e me push, me lule t
vogla ngjyr trndafili, q mbahet n saksi pr zbukurim.
Lule barbaroze. Er barbarote.
BAR-BUFE,~JA . sh. ~, ~T. Lokal ku njerzit pine e
han zakonisht me kmb, bar dhe bufe s bashku. Hyj
n bar-bufe. U ulnt n nj bar-bufe.
BARBULL,~LLI m. sh. ~J, ~JT. 1. apz. Grryej me
bar bull.
2. Pjesa e ngritur e pllmbs s dors ose e shputs S
kmbs nn gishtin e madh; meks. Barbulli i dors
(ikmbs).
BARBUN,~N! m. sh. ~NJ, ~NJT zool. Peshk deti i
vogl, me kok t madhe e t gjer, me dy m us-taqe t
gjata nn goj, q i ka luspat n ngjyr t kuq-rreme.,
BARBUNJ,~A sh. ~A, ~AT bot. Llpj fasuleje, q bn
bishtaja t gjera, me kokrra t mdha e mish-take;
bishtajat e ksaj bime, q t njoma gatuhcn gjell.
Ngastr me barbunja. Mish me barbunja.
BARBURlQ,~I m. sh. ~, ~T zool. Peshk i vogl i
ujrave t mbla, q i ngjan barbunit dhe sht me pika t
vogla t kuqe.
BARDALfKE mb. Kumboll bardalike: lloj kumbulle, q
bn kokrra t mdha e gjatore, zakonisht n ngjyr
tzez.
BARDREDH,~I m. bot. shih DREDHK,~A.

BARDH kal., jokal., ~A, ~UR krahin. Zbardh. Bardh


murin me glqere.BARDHA,~E mb. I bardhemc. U be
bardha n fytyr.
BARDHAJK,~A . sh. ~A, ~AT. Dru i kalbur n ngjyr
t bardheme, q thrrmohet leht.
BARDHAK,~U m. sh. ~, ~T. 1. Got uji, zakonisht e
madhe e me veg; got rakie. Bardhak uji (raki). Nj
bardhak me dhall. Vallja e bardhakul. Mbush
bardhakun. Pi me bardhak.
2. Ibrik bake.
it 'ka barku e nxjerr bardhaku fj.u. at q e fsheh ose e
bluan njeriu n mendje, e nxjerr kur sht i pir.
BARDHAK,~E mb. shih BARDHOSH,~E. Kale (cjap)
bardhak. Dhi bardhake.
BARDHAN,~E mb. 1. Q e ka qimen t bardh (pr disa
kafsh shtpiake). Ka bardhan.
2. Njeri me flok t bardh, balash.
3. Prd. em. m. sipas kuptimit 1 t mbiemrit (pr disa
kafsh shtpiake).
BARDHAN,~A . sh. ~A, ~AT. Lop, dele a dhi e
bardh.
BARDHASH,~E mb. shih BARDHOSH,~E.
BARDHAVEL,~E mb. Q eka ngjyrn e lkurs t
bardh n t trndafilt.
BARDHEC,~I m. sh. ~, ~T. Cjap krejt i bardh.
BARDHECE,~JA . sh. ~E, ~ET. Dhi krejt e bardh.
BARDHEM (i), ~E (e) mb. Q vjen si i bardh. Mushk
e bardheme. Sy t bardheme. Mjegull e bardheme.
BARDHESE,~A . sh. ~A, ~AT bot. Bar pr-dhesi.
BARDHEZl ndajf. Bardh e zi. BARDH,~A. sh. ~A,
~AT. Dhi a dele e bardh.
BARDH,~A (e) . sh. ~A, ~AT (t). 1. Ngjyra e bardh;
boj e bardh; kund. e zez. E bardh e ndritshmt. E
bardh n t verdh. Lyej m t bardh. Ndryshon si e
bardha nga e zeza.
2. vet. sh. Rroba t bardha; t linjtat. Vishem m t
bardha. Lau t bardhat.
3. vet. sh. Ujra n ngjyr t bardheme, q dalin para
pjelljes s kafshve ose pr shkak t pezmatimit t
organeve seksuale t grave.
4. vet. sh. bised. T lashtat.
5. vet. sh. bised. Bulmeti.
6. vet. sh. Orendit prej druri, q nuk lyhen me boj ose
q nuk shklqehen me frlcim.
7. vet. nj. Cip e bardh q z syrin dhe q pengon
shikimin.
8. vet. sh. euf. Qenie fantastike, t cilat, sipas paragjykimeve popullore, prfytyroheshin si vajza, q rronin
n mal e nn tok dhe bnin t kqija kur ze-mroheshin.
9. fig. Vepr e mir, pun q plqehet; kund. e zez. Ndaj
t bardhn nga e zeza.
it Nnshknian n t bardh nnshkruan pa shnuar
shumn e parave (pr eqet etj.). Zihen (grinden)
pr t bardhat e laraskes zihen pr dika fare t kot.
T ha (t qEron) t bardbts c syrit sht shum i zoti.
t merr gjak n vetull. Ebn (e paraqit) t bardhn t zez
(t zezn t bardh) keg. e paraqit dika krejt ndryshe nga
'sht n t vrte't, e shtrembron fare t vrtetn.
Shikon (gjen) qimen n t bardhn e vezs (n tez) shih
te VEZ,~A. E bardha e syrit cipa e bardh jo e
tejdukshme, q mbshtjell kokr-dhokun e syrit. E bardha
e vezs lnd me prmbajtje t madhe albumine, q
rrethon t verdhn e vezs.

BARDH,~T (t5) as. 1. Krem i bardh, q prdoret pr t


lyei fytyrn ose n teatr pr grim. T bardh e t kuq. V
t bardh. Lyhej m t bardh. Fshiu t bardht.
2. shih BARDHSI,~A. T bardht e bores.
T bardht e syrit e bardha e syrit. T bardht e vezs e
bardha e vezs.
BARDH (i, e) mb. 1. Q ka ngjyrn si t bores, t
qumshtit, t pambukut etj., pr shkak se i kthen t gjitha
rrezet e drits; kund. i zi. Ngjyr (boj) e bardh. Letr
(mjegull, shkum) e bardh. Djath i bardh. Re t
bardha. Rroba (kpuc) t bardha. Kmish (bluz, fuste)
e bardh. Lesh (mndafsh) i bardh. Pe i bardh. Kale i
bardh. Dele (dhi, pule) e bardh. Pllumb i bardh.
Glqere (imento) e bardh. Mermer i bardh. Krip e
bardh. Sheqer i bardh. Flamur i bardh. E bardh si
bora. I bardh qumsht.
2. Q ka ngjyr t afrt me at t bores a t qumshtit, q
ka ngjyr t hapt; i bardheme. Lkur e bardh. Duar t
bardha. Sy t bardh. Buk e bardh. Ver e bardh. Dru
i bardh. Tok e bardh. Metale t bardha. Qelqurina t
bardha. Mjalt i bardh. Pluhur i bardh. Giz e bardh.
Flok t bardh. Rruazat e bardha t gjakut.anat.
Mliae bardh. anat. mushk-ria. Gur t bardh. shah.
Zhiv e bardh. kim.
3. Q e ka ngjyrn e lkurs t elur (si tipar i nj race t
njerzve). Raca e bardh. Njerzit e bardh.
4. Q ndrit me nj drit t hapt n ngjyr t qumshtit; i
qart, me drit. Nett bardha. Mngjes (agim) i bardh.
Drit e bardh. Ndriim (shklqim) i bardh.
5.fig. Q sjell mbarsi e lumturi; q sjell gzim; fatlum,
fatbardh. Dit (ore) e bardh. Vite t bardha. Pleqri e
bardh. Fat i bardh. Shtpi (der) e bardh. Ardht e
bardh! ur. Qofsh i bardh! ur.
6. fig. I mir, i paster, i panjollosur; i ciltr; bujar; q sjell
t mira. Jet e bardh. Me zemr t bardh! ur. Mefaqe t
bardh! ur. Me shpirt t bardh. Ka zemr t bardh.
7. Q vepron kundr pushtetit revolucionar, q bhet nga
forcat reaksionare, kundrrevolucionar. Terror i bardh.
Bandat e bardha.
8. Q nuk sht plotsuar me shkrim; i pashkruar. Letr e
bardh. Faqe e bardh. ek i bardh.
9. Prdoret si pjes e dyt n emrtimet e pathje-shta pr
disa bim, kafsh etj., q e kan trsisht a pjesrisht
ngjyrn t elt si ajo e bores ose t bardheme. Ariu i
bardh. zool. Lepuri i bardh. zool. afka e bardh. 2ool.
Mllenja e bardh. zool. Korbi i bardh. zool. gallofi.
Milingona e bardh. zool. Miza e bardh. zool. Krimbi i
bardh. zool. Breshka e bardh. zool. Pisha e bardh.
bot. Bredhi i bardh. bot. Vjeshtu-lla e bardh. bot.
Mshtekna e bardh. bot. Zambaku i bardh. bot.
Trndafili i bardh. bot. Plepi i bardh. bot. Lakra e
bardh. bot. Sinapi i bardh. bot. Frashri i bardh. bot.
Trfili i bardh. bot. Nena e bardh. bot. Fiku i bardh.
bot. Krpudha e bardh. bot. Myku i bar-dti. bot. Ulliri i
bardh, bot. Misri i bardh. bot. Fa-sulja e bardh. bot.
Rrushi i bardh. bot.
10. Q jan t pastra ashtu si dalin nga burimi dhe q
rrjedhin n vija t zbuluara. Ujra t bardha.
11. euf. Prdoret si gjymtyr e dyt n emrtimet e
pathjeshta t disa smundjeve ngjitse e t rnda. Kolla e
bardh kolla e mir. Grykt e bardha difteria. Liq e
bardh. Murtaja e bardh tuberkulozi.

k Ari i bardh pambuku. Faqja e bardh njeriu q t


zbardh faqen, ai q t ndcron. Juga e bardh era e
pranvers, q fryn kur elin lulet; er e dobishme pr
bimt. Liber i bardh prmbledhje dokumentesh e
shkrimesh zyrtare m t dhna pr nj ngjarje ose pr oj
shtje t rndsishme. Njoll e bardh a) kra-hine q nuk
sht studiuar ose sht studiuar pak n nj drejtim;
krahine q nuk sht prekur nga nj shfaqje ose ku nuk
sht prhapur nj dukuri; b) shtje e pastudiuar n nj
fush t dijes a t veprimtaris shoqrore. Qymyr i bardh
uji si force lvizse dhe si burim energjie. I qepur me pe
t bardh libr. shih te PE,~RI. Doli me faqe t bardh doli
me nder, pa u turpruar e me ballin lart. Me doln qime t
bardha u mrzita shum duke pritur, u plaka. Pa faqen e
bardh! ur. qofsh i nderuar!, qofsh faqebardh! Me buk e
krip (e zemr t bardh) shih te BUK,~A. U be si re e
bardh shih te RE,~JA i- Si pjcrgulla n fik t bardh shih
te PJERGULL,~A. Ngriti flamurin e bardh u dorzua.
Delja e zez s'bhet kurr e bardh . u. shih te
DELE,~JA. Kmbt e leh(a e faqja e bardh! ur. shih te
LEHT (i, e). Paraja e bardh pr dit t zez vjet. shih te
PARA,~JA. A r m e bardh arm e ftoht. B a 11 e
bardh (balt kreu, balt koke) shih t BALT,~A. Gjak i
bardh filial. Iimf. Java e bardh fet., vjet. shih te
JAy,~A. Vatg i bardh let. varg q nuk ka rime me nj
tjetr. Vijat c bardha vija t prera t shnuara n rrug, n
kndet ose n udhkryqet, brenda t cilave lejohet kalimi
i kmbsorve nga nj an n ann tjetr. Z i bardh
muz. zri i fmijve ose i grave, t cilit i mungojn
ngjyrat e timbrit. F e r r e bardh bot. trndafil i egr,
kae, ferfbardh. Gjemb i bardh bot. shUi te
GJEMB,~I. Kulpr e bardh (e egr) bot. shih te
KULPR,~RA.
BARDH ndajf. Mengjyr t bardh; n t bardh; si n
t bardh. U be bardh n fytyr. Lyej bardh.
k Bardh e zi n t bardh e n t zez; jo me ngjyra (pr
filmat, fotografit etj.). I sheh (gjrat) bardh e zi i sheh
gjrat n mnyr t thjeshtuar, ose vetrn mir ose vetm
keq.
BARDHKUQE mb. bot. 1. Krpudh bardhkuqe:
nj lloj krpudh q hahet, me mbulesn sipr t bardh
dhe posht n ngjyr si t uthulls.
2. ii em. BARDHKUQE~JA . sh. ~E, ~ET. Krpudh
bardhkuqe.
BARDHL,~LA sh. ~LA, ~LAT. Lloj dardhe, me kokrra
t bardheme.
BARDHLLEM (i), ~E (e) mb. shih BAR-DHEM (i),
~E (e).
BARDHLLIM,~A. shih ZBARDHLLIM,~I.
BARDHLLOR,~E mb. poet. I bardh; q shndrit.
Mjgull (shkum) bardhllore. Fytyr bardhlldre.
BARDHLLOSH,~E mb. poet. Bardhosh. Vash
bardhllosh.
BARDHREM (i), ~E (e) mb. shih BARDHEM (i),
~E (e). Ngjyr e bardhreme.
BARDHSI,~A 1. Ngjyra e dikaje t bardh; t qent i
bardh. Bardhsi verbuese. Bardhsia e bores (e
glqres). Bardhsia e fytyres. Ndrit nga bardhsia.
2. fig. Pastrtia e dlirsia e ndjenjave dhe e mendi-meve.
Bardhsia e shpirtit.
BARDHSIR,~A . 1. shih BARDHSI,~A.
Bardhsir e pafund. 2. Agu i drits, zbardhllimi. Ra
bardhsira.

BARDHlSH,~I m. sh. ~, ~T. Kec me qime t bardha.


BARDHJE mb. Q ka ngjyr t elt (pr pemt).
Dardh (qershi) bardhje.
BARDHK,~A . sh. ~A, ~AT bot. Lule dhensh.
BARDHO,~JA m. sh. ~, ~T. 1. Qen, kale ose ka i bardh.
2. Njeri me flok t bardh, balash.
BARDHOK,~E mb.l.l bardh, me qime t bardh (pr
dhent). Dash bardhok. Dele bardhoke. 2. Prd. em. sipas
kuptimit t mbiemrit (pr dhent).
BARDHONJ,~A sh. ~A, ~AT. 1. Kafsh shtpiake e
bardh ose e bardheme (zakonisht lope, dhi, pel,
mushk).
2. Vajz ose grua me lkur shum t bardh, bardhoshe.
BARDHOR,~E mb. poet, shih BARDHLLOR,~E.
BARDHOSH,~E mb. 1. Q e ka fytyrn shum t bardh;
q nuk e ka zn dielli. Vajz bardhoshe. Fytyr
bardhoshe.
2. I bardh; q i ka flokt t bardh a t thinjur.
3. shih BARDHEM (i), ~E (e). Ngjyr bardhoshe.
4. Prd. em. sipas kuptimeve t mbiemrit (pr njer-zit e
kafsht).
BARDHOVIN,~A . sh. ~A, ~AT. Toko e bardh e
jopjellore, tok e dobt.
BARDHUA,~OI m. sh. ~ONJ, ~ONJT. Ka i
bardh.
BARDHUK,~E mb. shih BARDHEM (i), ~E (e). Dele
bardhuke.
BARDHULlN,~E mb. Q i ka flokt t bardh q n
lindje.
BARDHUSH,~E mb. prk. Bardhosh. Fytyr bardhushe.
BARDHUSHAN,~I m. sh. ~, ~T. shih BARDHOSH,~I.
BAREL,~A . sh. ~A, ~AT. Shtrat me shtroj prej
plhure t forte, me dy drur anash a me kmbza me
rrota, q prdoret pr t mbartur t smurt ose
tplagosurit; vig. Barel me rrota. E solln me barel.
BARESMo-. ~ITA, ~ITUR bised. 1. Eci; lviz nga nj
vend n nj tjetr. Bares posht e lart.
2. Shtit; endem posht e prpjet, bredh. Kam baritur
gjith vendin. Baret npr bot.
3. Vrapoj; eci me nxitim, shpejtoj. Barita e m'u
zufryma.4. kal. Shtit nj vend; shetit dike npr nj void.
Barita gjith Shqiprin. E bariti npr Tiran.
BARESH,~A . sh. ~A, ~AT. Fem. e BAM, ~Ul i.
Bareshat e fshatit.
BARGJAN,~I m. bot. shih KPUTJE, ~A n.
BARI,~U i m. sh. ~NJ, ~NJT. 1. Ai q kullot, q ruan
dhe q mbarshton bagtin, oban. Bari lopsh (dhensh,
dhish, derrash).Barinjt e cooperatives. Bariu i fshatit.
Krraba e bariut. Fyelli i bariut.
2. fet., vjet. Prift i krishter, i cili, sipas paragjyki-meve
fetare, e quante veten udhheqs shpirtror t
besimtarve.
Mbeti si bariu pa bagti mbeti i shkputur nga masa q
drejtonte. Mbetn si dhent pa bari mbetn pa udhheqje,
pa drejtues a pa kujdestar. Vuri (bin) ujkun bari i ngarkoi
nj detyr me prgjegjsi nj njeriu t pandershm e t
pabes n nj lm ku ai patjetr do t dmtonte. Dhent
pa bari i ha ujku nj nga nj fj. u. pa nj udhheqje t
mir, bhesh pre e armikut. Gjej njher bari, pastaj shko
e bli dhi! fj-u. merr t gjitha masat e nevojshme, para se
t nissh nj pun.

BARl,~U H m. sh. ~NJ, ~NJT zool. Shpend notues, me


pupla ngjyr kafe, me sqep si t pules, q jeton npr
kneta dhe ushqehet me peshq t vegjl. Bariu vjen era
peshk.
BARIBOJ,~A. sh. ~A, ~AT zool. Mullibardh.
BARIK,~E mb. meteor. Q ka t bj me shtypjen
atmosferike. Shkall barike. Vale barike. Gjendje barike.
BARlMZ,~A . sh: ~A, ~AT bot. Bim bari-shtore
shumvjeare, me krcell t drejt e t lemuar, me gjethe
t holla, me lule t imta t mbledhura si fshes, q e
han shurn bagtit. Barimza e bardh. Barimza e
zakonshme.
BARlNA,~T . vet. sh. krahin. Barrat e kqija.
BARISFER,~A . gjeol. Brthama e Toks, qcndra e
Toks.
BARISHTAK,~E mb. Q ka shum bar, i mbuluar a i
veshur me bar t dendur. Vend barishtak.
BARISHTE,~JA . kryes. sh. ~E, ~ET. do bim pa
krcell a me krcell q nuk drunjzofiet, me gjethe t
blerta n trajta t ndryshme, e cila rritet vet ose mbillet
si perime, bim barishtore; gjethet ose pjest e njoma t
ktyre bimve, q prdoren pr ushqim, perime t gjelbra.
Barishtet e kqija. Barishte t thata (t njoma). Barishte
uji. Barishte deti leshterik. Fare barishtesh. Gjell (mish,
sup) me barishte. Lng barishtesh. Shkul barishtet. E
kan mbuluar barishtet. Mbjell barishte. Ushqehej me
barishte.
BARISHTOR,~I m. sh. ~, ~T zool. Lloj kan-drrash t
vogla, me ngjyr t verdh a t kuqrreme, q dmtojn
bimt barishtore. Barishtori i vogl. Barishtori
kmbkuq. Barishtori barkkuq. Barishtori koktrash.
BARISHTOR,~E mb. 1. Q sht si bari, pa krcell a me
krcell q nuk drunjzohet dhe me gjethe t njoma e
zakonisht t blerta; i but e jo i drunjzuar. Bim (bimsi)
barishtore. Krcell barishtor.
^ 2. Q sht mbuluar me barishte, q ka barishte. Vend
(moal) barishtor.
BARITJE,~A. sh. ~E, ~ET bised. Vcprimi sipas
kuptimeve t foljes BARES. U lodh nga bar it jet.
BARITON,~I m. sh. ~, ~T muz. Zri i burnt ndrmjet
tenorit dhe basit; kngtari q ka kt z; vegl muzikore
me frym q i prgjigjet ktij zri. Z baritoni.
BARITOR,~E mb. 1. Q ka tiparet e jets e t puns s
barinjve; q ka blegtorin si kryesore, q mbsh-tetet n
blegtorin. Jet baritore. Fise baritore. Ekonomi
baritore.
2. art. Q i kndon jets s barinjve, q pasqyron jetn e
barinjye; q e paraqii t zbukuruar jetn e barinjve n gji
t natyrs. Poezi (kng) baritore. Melodi baritore.
3. fet., vjet. Q ka t bj me veprimtarin e prif-trinjve
t krishter, t cilt e quanin veten udhheqs shpirtror
t besimtarve. Letr baritore. Vizit baritore. Zyr
baritore.
BARITUR (i, e) i mb. Q ka shije t shplar si bar; q ka
humbur shijen, pa shije. Gjell e baritur.
BARlTUR (i, e) n mb. bised. I shtitur.
BARIUM,~I m. kim. Metal i but me ngjyr t argjendt,
q hyn n prbrjen e disa mineraleve dhe kriprat e t
cilit prdoren n industri e n mjeksi (simboli BaJ.
Oksidi i bariumit. Sulfati i bariumit. Kloruri i bariumit.
Nitrati i bariumit. Kriprat e bariumit. Tretsir bariumi.
BARK,~KU m. sh. ~QE, ~QET. 1. Pjesa e trupi t
njerzve a t kafshve, ku jan stomaku, zorrt, mlia e

zez dhe organe t tjera; pjesa e trupit t qenieve t gjalla


nga gjoksi e posht, e kundrt me kurrizin. Bark i ntadh
(ifryr). Barku i lops. Lkura (cipa) e barkut. Fundi i
barkut. Zgavra e barkut. Or-ganet (muskujt) e barkut. Me
dhemb (me pret) barku. lu njt (iu fry) barku. E goditi n
bark. I sht rritur barku. Shtrihem n bark. Ka vn (ka
lshuar) bark i sht rritur barku nga dhjamt. ra barku
iu ul barku. Me vjen ujt deri n bark. Iu be barku daulle
(kacek, lodr). E bri barkun katua (hambar). E bri
barkun pallask. E bri barkun bic. Futet nn barkun e
kalit. I v nj tull t ngroht n bark. Iu thaft lkura e
barkut! mallk.
2. Stomaku e zorrt si organe ku hyn, qndron e
prpunohet ushqimi. Bark i ngopur (i pangopur). Me
barkun plot (t zbrazt, bosh, esll). E mbushi barkun
(me buk). I plasi barku (nga t ngrnt). Ngopi (fryu)
barkun. E grreu barku pr buk. S?ma do (s'ma nx)
barku. S'kishin gj n bark. V mbiu n bark (nj gjell).
3. Zgavra e poshtme e trupit t femrs ku sht mitra,
pjesa e brendshme ku zhvillohet pjella. Q n bark t
nns. Me bark t mbar! ur. Fryti i barkut fmija. Kan
lindur nga nj bark. Ndritt barku q e ka mbajturl
Shqiptarin nuk e ka nxjerr lokja prej barkut, por hu-ta
prej arkut. fj. u.
4. Trsia e fmijve q lind nj nn me nj burr;
trsia e t vegjlve q pjell brenda nj periudhe nj
kafsh ose gjith vezt q bn nj shpend a kanderr;
pjell. Barku i pare. Djal i barkut djale jo i gjetur.
Familje me disa barqe. Motr e vlla nga dy barqe.
Fmij (vllezr) t nj barku. Barku i fundit fmija i
fundit.
5. etnogr. Trsia e fmijve q vijn nga nj nn,
9 156LER,~A i. la bri barkun uj shih tek UJ,~I. I
sht br mull n bark shih te MULL,~A. I ra barku
n bela shale, hngri gjell t mira shum. Me ra zemra
n bark u preka e u trondita shum nga dika e rnd. la
di (ia njoh) fundin e barkut e njoh mir dike, ia di zorrt e
barkut. I dridheshin plakat e barkut trembej shum, i
dridhej zemra nga tmerri. I foli pa lesh n bark dikujt shih
te LESH,~I. I ka hyr djalli (dreqi, shejtani, maeja,
maoku) n bark sht br zemrlig e i djallzuar, sht
br smirzi e keq-dashs. E ka djallin (dreqin, shejtanin,
macen, mao-kun) n bark sht zemrlig, sht smirzi e
keqdashs. I ka trut n bark nuk arsyeton drejt, nuk e ka
men-djen n kok. I ka hyr frika n bark (n palc, n
mish) shih te PALC,~A. I ka hyr lepuri n bark (ka
lepurin n bark) sht friksuar shum; sht fri-kacak i
madh, trembet shum. sht goj e bark shih te
GOJ,~A. E ka barkun pa brez shih te BREZ,~I. E kam
barkun (zemrn) t ftoht karri shpresa t pakta, nuk
besoj shum se do t bhet dika. E kishte barkun garroq
shih te GARROQ,~I. Ka sliiritin (tenjn, spri-njn) n
bark dikush shih te SHIRIT,~I. Ia lane samarin nn bark
dikujt shih te SAMAR,~I. Marr nj bark zjarr ngrohem
pak, marr nj avull. Mban barkun me dor rri pa ngrn.
Mbaj barkun (brinjt, ijt) me dor kputem s qeshuri.
S'i mban barku gj (nuk mban gj n bark) nuk di t
mbaj gj t fsheht, i nxjerr t gjitha t fshehtat jasht.
Iu ngjit barku pas shpine (me kurrizin) ngordhi pr t
ngrn, iu be barku pet. Nxori zorrt e barkut (nxori
bark e zorr) shih te ZORR,~A. I tregoi zorrt e barkut
shih te ZORR,~A. Me vajti barku prapa (n kurriz)
kisha shum uri. E vuri barkun n dhe u prul e u

nnshtrua me turp, u be balt. E vuri barkun n uj ndenji


pa ngrn. I ka vn shkelmin (gjunjt) n bark dikujt
shih te SHKELM,~T. Vret barkun n hije iron, shih te
VRAS. Z fundin e barkut ha fare pak, sa pr t thyer
urine. Ia bri kurrizin (shpinn) m t but se barkun keq.
shih te KURRIZ,~I. Ha buk me grushte barkut shih te
GRUSHT,~I. 'ka barku e nxjerr bardhaku fj. u. shih te
BARDHAK,~U. Dridhej foshnja (fmija, barra) n
barkun e nns shih te DRIDHEM. Vajti (shkoi) gjaku
deri n bark (deri n shale) t kalit (deri n tra) u be
gjakderdhje e madhe. Barkun pet, por shpatullat drejt
shih te SHPATULL,~A.
BARKA,~E mb. keq. I pangopur, gryks. Njeri barka.
BARKAE,~JA . sh. ~E, ~ET krahin. Bar-kashore.
BAR-KAFE,~JA sh. ~, ~T. Lokal pr pije dhe pr kafe.
BARKALAQ,~E mb. keq. Barkalec.
BARKALEC,~E mb. keq. 1. Q e ka barkun pak t madh,
q vjen si me bark. Njeri barkalec. Peshk barkalec. Lope
(dele) barkalece. Poe (got) barkalece.
2. Prd. em. sipas kuptimit t mbiemrit (kryesisht pr
njerzit).
BARKALIQ,~E mb. keq. Barkalec. Fmij barka-liq.
Poe barkaliqe.
BARKANJOZ,~E mb. keq. shih BARKMADH,~E.
BARKAR,~I m. sh. ~, ~T. Barktar.
si hdhje gjinie; trsia e fmijve dhe e pasardhsve te nje
gjinie, gjin. Bark i shtuar. Jane t nj barku.
6. fig. Brez. Bark pas barku. Kane kaluar katr btirqe.
7. Siprfaqja e prkulur dhe e harkuar e nj sendi faqja e
fryr e tij; pjesa e fryr dhe e rrumbullakt e nje ene, e nj
voze etj. Barku i ens (i shtambs i vozs). Barku i anijes.
Barku i oxhakut. Mur me bark. Shane me bark. Lshon
(nxjerr, jep, bn) bark I v shishet bark me bark.
8. Pjesa e zgavrt e nj sendi, pjesa e brendshme ku futet
dika; gjiri, brendsia. Barku i furrs. Barku i malit (i
miniers, i shpells). Barku i toks. N barkun e
shkmbit.
9. vet. nj. Mesi i nj periudhe kohe. N bark t javs (t
muajit, t vers, t vitit).
10. mjek. Smundje q shfaqet me dalje jasht shpesh e
holl, diare; nevoj e nolle. Barku i keq (i lig) dizenteria.
Barku i vers. E heq (i shkon i vetej bark. Ka (del) bark.
E zu barku. T jep bark Vuan nga barku. lshte me bark. E
lau (e griu) barku.
11. fig. bised. Zemra; shpirti. Me gjith bark Me bark t
plagosur. I kalbur n bark. S'ma do (s'ma mban) barku.
Me iku barku. Se kam at bark E ka barkun t gjer. I ka
hyr frika n bark. Iu mbush barku me frik. M'u prish
barku. Me plasi barku! iron M'u dogj barku! iron. Me
dhemb barku pr t. S'kam bark ta shoh. Me bhet barku
mal. M'u be xhumb n bark M^kputet barku. Me qan
barku. I hap barkun. At q t do barku! ur.
Bark me bark a) plot, buz me buz, me maj; b) gju me
gju si miq, me zemr t hapur. Me barkun te goja (te
buza) shih te BUZ,~A. Me bark (me zemrt t gjer
shih te GJER (i, e). Me bark zbuluar pa fshe-hur gj,
hapur. pr nj bark buk shih te BUK,~A. Bn bark ha
shum, ngopet mir e mir. Ra n bark u prul, u
nnshtrua. S'i bie barku nuk e prish qejfin e tij, nuk
shqetsohet. Bark e kurriz krejt kok e kmb. Frkon
barkun (duart) keq. shih te FRKOJ. S'e ha barku pr
dike nuk bhet merak pr dike' s'e can kokn pr t. Na
hapi barkun shih te HAP. M'u hap (me iku) barku u

trondita shum kur pash dika t rnd a tragjike, u


tmerrova. S'i hapet (s'i plcet, s'i di-gjet) barku pr dike
prm. s'e ha meraku fare pr dike, nuk shqetsohet pr
t, nuk ndien asgj Ktheu barkun (nga dielli) tall, shih te
KTHEJ. Lesht e barkut thjeshtligj. asgj, hi; at q s'e
kam. Lshon bark dika shih te LSHOJ. Me mbiu n
bark shih te MBIN. T merr barkun shih te MARR. Me
preu barku (malli) pr dike a dika iron, shih te PRES i. I
rrmoi barkun shih te RRMOJ. Shtatanik n bark njeri
q s'duron, njeri q s'pret ra-dhn e kohn e vet. Thau
barkun (gojn) shih te THAJ Iu tha barku shih te
THAHEM. T vret barkun iron, shih te VRAS. I zbrazi (i
hapi, i zboioi) barkun dikujt shih te ZBRAZ. Z barkun
(zemrn) shih te Z Iu be barku (zemra) grope shih te
GROP,~A. Iu be barku grope (drras, pet) shih te
GROP ~A Iu be barku pal-pal (pet-pet) dikujt sht
ngja-llur shum e ka zn dhjam. U be bark e shpin u
dobsua shum, u tret fare. U be bark e shpin me dike u
lidh ngusht me dike, u be mik me t; u be nj me dike.
Jane bark e shpin jan si nj trup i vetm, jan t
pandar, jan buk e djath E bri barkun bic shih te
BIC,~I. E bri barkun ler shih teBARKARlS kal., ~A,
~UR krahih. 1. Ngarkoj n bark, e hipi n bark; oj me
barlc. Barkaris pla-kat.
2. fig. keq. E tret diku larg, c bj t humbas, e degdis.
BARKARlSEM vetv. krahin., keq. Iki diku larg,
degdisem, zhdukem nga syt.
BARKART,~A . sh. ~A, ~AT zool. Kandrr dmtuese e
bimve, q e ka barkun t mbuluar me push t verdh si
t praruar. Vemje barkartash.
BARKAS ndajf. Shtrir me fytyr posht, me bark pr
tok, n bark. Bie (shtrihem, rri) barkas. Zvarri-tem
(hiqem, eci) barkas. N pozicion barkas. usht.
BARKASHOR,~E mb. 1. Q e ka barkun pak si t madh,
barkmadh; q ka lshuar bark, q vjen si Hie bark.
Fmij barkashor. Qyp barkashor. Vorb (bucel)
barkashore. Boston barkashor.
2. keq. I pangopur, gryks.
3. Prd. em. sipas kuptimeve t mbiemrit (pr nje-rzit).
BARKASHORE,~JA . sh. ~E, ~ET. En (poe balte, kusi
etj.) me bark t fryr, q prdoret pr ga-tim; shtamb
balte nga njra an me bark dhe nga ana tjetr e shesht.
U thye barkashorja.
BARKAZI ndajf. Barkas.
BARKBARDH mb. 1. Q e ka barkun t bardh (pr
kafsht e shpendt). Lop barkbardh. Pllumb
barkbardh.
2. Prd. em. sipas kuptimit t mbiemrit. Vii i
barkbardhs.
BARKBOSH,~E mb. shih BARKZBRAZUR. Ishte
barkbosh. Barkploti s'ia qan hallin barkboshit. fj. u.
BARKBUALL mb. vet. m. shar. Q e ka barkun t madh
si t buallit.
BARKCALIK,~E
mb.
krahin.
Barkfryr.
BARKCULLAK,~E mb. krahin. Barkjasht.
BARKDAL mb. 1. Q e ka barkun t dale prpara, me
bark t fryr; kund. barkfutur.
2. Prd. em. sipas kuptimit t mbiemrit (pr nje-rzit).
BARKDERR,~E mb. shar. 1. Q e ka barkun t madh nga
t ngjallurit, barkmadh; q s'ngopet kurr, i pangopur.
2. Prd. em. sipas kuptimit t mbiemrit (pr nje-rzit).

BARKDRRAS mb. bised. Q e ka barkun te thar nga


t pangrnt, q i sht br barku drras pr buk,
barkthat.
BARKDOS mb. vet. f. shar. 1. Q e ka barkun t madh
nga t ngjallurit, barkmadhe; q s'ngopet kurr, e
pangopur.
2. Prd. em. sipas kuptimit t mbiemrit (pr nje-rzit).
BARKDREQ,~I m. sh. ~R, ~RIT shar. Ai q jeton me
punn e t tjerve, ai q ha n kurriz t t tjerve. Puno
fatkeq, ha barkdreq. fj. u.
BARK,~A . sh. ~A, ~AT. 1. Mjet i thjesht lundrimi, me
i vogl se anija, q vihet n lvizje me lopata, me vela ose
me motor; vark. Bark drrase
(gome). Bark me lopata (me rrema, me vela, me motor).
Bark peshkimi. Barka e shptimit. Bashi i barks.
Lundroj (shetit) me bark. Ngas barken.
2. tek. Pjes e makinave t larjes ose t ngjyrosjes s
rrobave etj. q sht si govat.
k Ka hipur n bark pa vela ecn me drejtim t pacaktuar,
ecn kuturu n jet.
BARKS,~I i m. sh. ~, ~IT. Shuli i prparm i tezgjahut,
ku mblidhet plhura e endur.
BARKS,~I ii m. sh. ~, ~IT. Nj lloj jeleku prej leshi, pa
mng, q e veshih zakonisht grate; xhamadan pa mng.
BARKS,~JA . sh. ~E, ~ET. shih BARKJE,
~Ai,2BARKSIM,~I m. Veprimi sipas kuptimit te foljes
BARKSON.
BARKSON jokal, ~OI, ~UAR. Lshon bark; lakohet.
Barkson muri.
BARKSORE,~JA . sh. ~E, ~ET. Dika q bhet ose q
mbushet me leshin e qethur nga barku i dhenve a i dhive.
Shtroi nj barksore.
BARKTAR,~I m. sh. ~, ~T. Ai q nget barken,
varktar.
BARKZ,~A . sh. ~A, ~AT. Lesh i shkurtr, q qethet
nga barku i dhenve a i dhive. orape me barkz.
BARKFRYR mb. Q e ka barkun t fryr. Shishe
barkfryr.
BARKFUTUR mb. Q e ka barkun t futur pr-brenda;
kund. barkdal.
BARKGJER,~A . sh. ~A, ~AT zool. Peshk i vogl i
ujrave t mbla, me bark t gjer, skort me viz.
BARKGJER mb. 1. Q e ka barkun t gjer; me bark t
krcyer. Voz barkgjer.
2. fig. bised. Zemrgjer; dorlshuar; kund. barkngusht. Barkgjer me mall in e. tjetrit.
BARKJASHT mb. 1. Me bark t zbuluar, i zhveshur.
2. ii em. BARKJASHT,~I m. sh. ~, ~T.
Njeri i varfr e i kputur; rreckaman, zhelan.
BARKJE,~A . sh. ~E, ~ET. 1. Nnbarkz.
2. Cope plhure e trash, q u vihet foshnjave n bark pr
t'i mbshtjell ose pr t'i mbajtur ngroht. Lidh me
barkje.
3. Pjesa e dhjamit q ka derri n bark sipr zorrve.
BARKKACEK,~E mb. keq. 1. Barkfryr.
2. Prd. em. sipas kuptimit t mbiemrit. BARKKALBUR
mb. bised., keq. Zemrzi, shpirtlig. BARKKEQ,~E mb.
bised., keq. Zemrzi, shpirtlig.
BARKKUQ,~E mb. Q e ka barkun t kuq (pr qeniet).
Krimb barkkuq.

BARKKUQE,~JA . sh. ~E, ~ET. 1. bot. Lloj krpudhe q


hahet, e cila e ka ann e poshtme t kuqe. 2. zool. Lloj
bretkose me bark si t kuq.
BARKLEDH mb. thjeshtligj., keq. shih BARKMADH, ~E 1)2.BARKLEPUR,~RI m. sh. ~J, ~JT. Kalli misri me
kokrra shum t rralla dhe i prkulur n mes.
BARKLESH,~E mb. 1. Q e ka barkun me lesh. 2. shar. I
ngatht nga mendja, budalla.
BARKLSHUAR mb. Q ka lshuar bark; q i sht
varur barku posht. Shtpi barklshuar.
BARKLUBI mb. bised. y keg. 1. Q s'ndien t ngopur, i
pangopur (edhe fig.). Gojmi e barklubi. 2. Prd. em.
sipas kuptimit t mbiemrit.
BARKMACE mb. bised. Q ka bark t vogl dhe nuk
mund t haje shum, q ha pak.
BARKMADH,~E mb. 1. Q e ka barkun t madh; me
trup t ngjallur e me bark t krcyer. Njeri bark-madh.
Voz (bark, shishe) barkmadhe.
2. Q ha shum, gryks.
3. fig. Q pasurohet n kurriz t t tjerve, i pasur,
shfrytzues. Tregtart barkmdhenj.
4. Prd. em. sipas kuptimeve t mbiemrit. Barkmdhenjt e pahgopur.
BARKMBUSHUR mb. Barkplot.
BARKNGOPUR mb. 1. Q ka ngrn shum, q e ka
barkun t ngopur; kund. barkzbrazur.
2. I pasur, Q ka pasuri.
3. Prd. em. sipas kuptimeve t mbiemrit. Sa t'i bjer
ndrmend barkngopurit, i ka dale shpirti bark-zgropurit.
fj. u.
BARKNGUSHT mb. bised. Zemrngusht; kund.
barkgjer.
BARKONJ,~A sh. ~A, ~AT. shih BARKJE,
~A.-2BARKOR,~E mb. 1. anat. Q ndodhet n pjesn e barkut;
q i prket barkut, i barkut. Pjesa (ana) barkore. Kmb
barkore. Pend (hale) barkore. Unaz barkore.
2. I lugt. Pasqyr barkore.
BARKORE,~JA sh. ~E, ~ET. 1. Prparse e lesht grash,
nee. Barkore e zez (me vija). I mblodhi n barkore.
2. Jelek grash pa mng, barks.
3. Barkashore.
4. Barkje.
BARKOS kal., ~A, ~UR. 1. bised. T fryn barkun; t
rndon barkun, t bie rnde. Uji i ndenjur t barkos.
2. E mbush mir, e ngjesh sa s'nx me. E barkosi thesin
me palate.
3. Qeth dhent a dhit n pjesn e barkut, prvjel
BARKOSEM vetv, bised. Ha tepr, ngjishem mir m t
ngrn; me fryhet barku nga t ngrnt a t pirt me tepri.
V barkos me dhall. U barkos si buall,
BARKOSH,~E mb. bised. Barkalec. Njeri (fmij)
barkosh. Pjepr barkosh. Shtpi barkoshe. Bucel
barkoshe.
BARKPANGOPUR mb. 1. Q nuk e ka ngopur barkun
kurr me buk, q nuk ka pasur pr t ngrn sa duhet; q
nuk ngopet s ngrni, hams i madh.
2. si em. ~, ~I m. sh. ~, ~IT. Njeri i varfr e i kputur. Nj
barkpangopur kam gene.
BARKPRPJET ndajf. Me barkun lart, i shtrir6 mbi
kurriz. Ra barkprpjet.
BARKPLOT,~E mb. 1. Q e ka barkun t mbu-shur plot;
q ka ngrn, i ngopur; kund. barkzbrazur.

2. si em. ~, ~I m. sh. ~, ~T. Njeri q sht i ngopur; i


pasuri, pasaniku; kund. barkzbrazuri. Barkploti nuk i z
bes barkboshit. fj. u.
BARKRN mb. Q i ka rn barku posht, q ;lit
varur barku. Burr barkrn.
BARKSTIHI
mb.
krahin.
shih
BARKLUBI.
BARKSHPUAR mb. thjeshtligj. Barkpangopur.
BARKSHTYPUR mb. Q e ka barkun t shtypur a t
rrafsht. Shishe bar-kshtypur.
BARKSHUAR mb. shih BARKTHAT 2,4. BARKTH,~I
m. sh. ~E, ~ET. shih BARKS, ~I h BARKTHAR mb.
shih BARKTHAT.
BARKTHAT mb. 1. Q e ka barkun t zbrazt, 3
pangrn; i uritur. Ishin barkthat.
2. Q nuk lind dot fmij, shterp (pr gruan). Grua
barkthat.
3. si em. BARKTHAT,~I m. sh. ~, ~T.
Njeri q vuan urie nga skamja, njeri i varfr e i kputur.
U ngritn barkthatt n luft.
4. Prd. em. f. sipas kuptimit 2 t mbiemrit.
BARKTHES,~E mb. bised. Q ha e nuk ngopet,
i pangopur.
BARKUC,~E mb. 1. shih BARKALEC,~E.
2. sport. Q bhet duke nxjerr pjesn e barkut prpara
(n krcimet s larti etj.). 5' barkuc.
BARKULEC,~I m. sh. ~, ~T zool. Peshk i vogl sa
eironka, q rron zakonisht n ujra t njel-mta.
BARKUSHE,~JA . sh. ~E, ~ET anat. 1. Secila nga dy
dhomzat e poshtme t zemrs, t cilat shtrn-gohen e
Ishohen pr t br qarkullimin e gjakut. Barkushja e
majt (e djatht).
2. Zgavr n pjesn e brendshrrre t kafks s koks.
Barkushet e trurit.
BARKVOZ mb. thjeshtligj. shih BARKMADH,
~E,,2.
BARKZBRAZUR mb. 1. Q e ka barkun t zbrazt; q
nuk ka ngrn asgj, i uritur; kund. barkplot; barkngopur.
2. si em. ~, I m. sh. ~, ~IT. Njeri q vuan urie nga
skamja, i urituri; i varfri, varfanjaku; kund. barkploti.
BARKZBULUAR mb. Barkjasht. BARKZGROPUR
mb. bised. Barkzbrazur.
BARKZHAB mb. thjeshtligj., keq. 1. Q e ka barkun t
madh, t squllet dhe t varur posht.
2. Prd. em. sipas kuptimit t mbiemrit (pr nje-rzit).
BAR-LULISHTE,~JA sh. ~E, ~ET. Lokal veror pr t
pir e pr t ngrn, zakonisht n nj lulishte dhe me nj
shesh pr vallzim. Bar-hdishte verore. Bar-lulishte
Rinia. Vete n bar-lulishte.BARM,~A . sh. ~A, ~AT.
Lvorja e blert q mbcshtjell urrn e drurve dhe q vjcn
mcnjher nn lkurn e jashtme.
BARNASHITS,~I m. sh. ~, ~IT. Farmacist.
BARNATAR,~I m sh. ~, ~T. Farmacist.
BARNATORE,~JA . sh. ~E, ~ET. Farmaci. Shkoi n
barnatore.
BARNGRNS,~E mb. 1. Q ushqehet me bar e me
bim t ndryshme (pr kafsht). Kafsh barngr-nse.
2. si em. ~, ~I m. sh. ~, ~IT. Kafsh q ushqehet me bar e
me bim t ndryshme.
BARNI,~A. prmb. Trsia e barrave; barishtet.
BAROGRAF,~I m. sh. ~, ~T meteor. Lloj barometri q
shnon vet ndryshimet e shtypjes at-mosferike.
BAROHET vetv. Vishet me bar, mbulohet me bar, baron.
Barohet mali.

BAROJ,~A . sh. ~A, ~AT. Bar i keq, bar i padobishm.


Bar e baroj.
BAROK,~U m. art. Stil n artin e sidomos n arkitekturn e shekujve XVI-XVIH, q shquhej nga nj
larmi e tepruar imtsish zbukurimi, kryesisht vijash t
prkulura.
BAROK,~E mb. art. Q ka t bj me barokun, i barokut;
i ngarkuar me zbukurime t teprta. Arti barok. Stil bar
ok. Forme baroke.
BAROMETR,~Rl m. sh. ~RA, ~RAT spec. 1. Vegl e
posame pr t matur shtypjen atmosferike. Barometer
metalik. Barometer me zhiv. U ngrit (u ul) barometri.
2. fig. Mas, kriter pr vlersimin e dikaje. Barometer i
zhvillimit. sht barometer.
BAROMETRIK,~E mb. spec. Q ka t bj me
barometrin, i barometrit; q ka t bj me shtypjen
atmosferike. Shkalla barometrike. Shtypja barometrike.
Ndryshimet barometrike.
BAROMIN,~A . sh. ~A, ~AT tek. Shufr metalike, e
gjat, e forte e me maj, q prdoret pr t hapur vrimat
pr lndt shprthyese n miniera, n ndrtime rrugsh
etj. Baromin dore. Hap vrima me baromin. Punoj me
baromin.
BARON kal., ~OI, ~UAR.Vishet me bar, mbulohet me
bar, barohet. Baron mali (fusha).
BARON,~I m. sh. ~, ~T hist. Titull i prona-rve
feudal etj. n EvropnPerndimorc, i cili zinte vendin e
pest n hierarkine aristokracis dhe ishte nj shkall me
posht se ai i kontit; ai q mbante kct titull.
BARONESH,~A . sh. ~A, ~AT hist. 1. Fem. e
BARON,~I.
2. E shoqja ose e bija e baronit. Mbahej (sillej) si
baronesh. iron.
BAROR,~E mb. shih BARISHTOR,~E. Bim barore.
Krcell baror.
BAROS kal., ~A, ~UR. Lyej a sprkat me nj bar. Baros
dyshekun. Baros pemt.
BAROSK,~A . sh. ~A, ~AT zool. Zog i larm me trup
sa t mllenjs.
BARSHKGMBS,~A . sh. ~A, ~AT zool. shih
SHKUMZ,~A.
BART kal., ~A, ~UR. 1. Mbart. Bart uj (qymyr). Bart
mbi shpatulla.
2. vjet. Mbaj. Bart nj enter t mir.
BARTEM vetv., ps. Mbartem.
S'barlet orba me kailey. u. shih te ORB,~A,
BART (i, e) mb. 1. Q sht prej bari, q sht br me
bar. Shtroj e bart. ati (kasolle) e bart. 2. 1 pashije; q
s'ka krip. Gjell e bart.
BARTS,~I m. sh. ~, ~IT. Mbarts. Barts qy-myri.
Barts smundjesh~ (mikrobesh).
BARTS,~E mb. Mbarts. Bartse e s res.
BARTJE,~A . sh. ~E, ~ET. 1. Mbartje. Bartja e druve.
Bartje me kuaj. Bartje llogarie. fin. 2. vjet. Mbajtje.
BARTORE,~JA . sh. ~E, ~ET. shih SHKALC, ~I.
BARTH,~I m. 1. Lloj qulli, q gatuhet me miell, me
yndyr dhe me zorr a me gjak bagtish. 2. sh. ~A, ~AT.
shih BAJAME,~JA 3.
BARUN,~I m. sh. ~E, ~ET krahin. Qen i murrm,
murrash.
BARURlNA,~T . vet. sh. Barra t ndryshme, barishte.
Mbledh barurina.

BARUT,~I m. sh. ~E, ~ET. 1. kryes. nj. Lnd plasse,


zakonisht si pluhur i zi a i murrm, q prdoret pr t
mbushur gzhojat e predhave t armve t zjarrit. Barut i
zi. Barut i that. Barut pa tym. Tym {ere) baruti. Fui me
barut. Fabrik baruti. Mbush me barut. Ndez barutin.
Ndizet (shprthen) si baruti.
2. prd. mb. fig. Q nxehet shpejt, q merr zjarr
menjher; i gjall e i shkatht, i zjarrt. sht barut. E
ka zemrn barut.
3. Farat e karabushit t qeps.
U bt barut dika u tha shum, aq sa mund t thrrmohet.
E beri barut (tym) shih tek TYM,~I. Flshek pa barut shih
te FISHEK,~U. Fui baruti vend, n t cilin sht gati t
shperthej menjher lufta. I dha (i kalli) barut shih te
JAP. la faig baruti tall, e humbi menjher guximin para
nj kundrshtari a para nj eprori. Vead i barutH vend i
trimave dhe i luftrave t guximshme, ku mbro-het do e
drejt me arm n dor. Iu b koka barat i hipi gjaku n
kok, u nxeh. Bie (mbaa) ert barat ka mundsi t plcas
lufta, ndihet era e lufts; sht e ndezur lufta, bhen
pileshje. E ha bariitin me grwhte shih te GRUSHT,~I. I
Aa zjarr bamtH u be shkaktar q t shprthente nj
kryengritje, nj grev etj. n kushte t acaruara. E ka
barutin t lagor shih te LA-GUR (i, e). E mbajm (e
kemi) banrtta te that shih te THAT (i, e). I ka marre ere
banrtit ka rn n pr-leshje, ka marr pjes n Iuft. E
mbaj wk torb bakn e barutin shih tek TORB,~A.
BARXH,~A . sh. ~A, ~AT. 1. Dhi e prhime, me qime
t prziera, gjysm e bardh e gjysm e zez ose me qaf
n ngjyr tjetr. Lesh barxhe lesh me vler t ult.
2. prd. mb. Q e ka qimen t prhime, t przier, gjysm
t bardh e gjysm t zez (pr dhit). Dhi barxhe.
BARXHUL,~I m. sh. ~, ~T. Cjap i prhime mejqime
t prziera, gjysm i bardh e gjysm i zi.BARR,~A .
sh. ~, ~T. 1. Nj tok sendesh q i ngarkohen nj kafshe
ose q i mbart nj njeri pr t'i uar nga nj vend n nj
tjetr, ngarkes. Barr e rnd (e madhe). Kafsh barre.
Artt e barrs. Ngarkoj (shkarkoj) barren. Anon barra.
Barra e leht ngrihet me kollaj. fj. u.
2. Sasia e sendeve q mund t mbaj nj kafsh ngarkes;
mas peshe rreth njqind e pesdhjet ki-logram. Nj
barr dru. Dy barr drith. Nj barr mushke (kali,
gomari).
3. Nj sasi e madhe, nj numr shum i madh, nj
shumic. Me nj barr fmij. Me nj barr arm. Me nj
barr mend. Me nj barr turp. Me nj barr thinja. I
kishte me barr (parat) i kishte me shu-mic. U
harxhuan para me barr.
4. fig. Detyr e vshtir, q i ngarkohet dikujt dhe q do
mund pr t'u kryer, prgjegjsi e rnd; dika q sjell
kokarje e mundime, pesh e rnd. Barr e rnd
(kryesore, historike). Barra e shtpis (e har-xhimeve, e
punve...). Barra e lufts. Me bie (me vihet) barra. la
ngarkoi barr. la la barren dikujt. la shkarkoi (ia hoqi, ia
rndoi, ia lehtsoi) barren, la hodhi barren dikujt. 1
bhet barr. 1 besoj nj barr. Mban gjith barren. E
quan barr t teprt. E\ ka barr (mbi supe, mbi kurrizj.
5. Fmija n barkun e nns, pjell; gjendja e gruas n
periudhn e zhvillimit t fmijs n barkun e saj,
shtatzni. Barra e pare. Barr e mbar. Barr e vdekur (
vrar). Barr e shkuar dshtim. Grua me barr. Leja e
barrs. Muajt e barrs. sht me barr. U be (ra, mbeti,

u ngjit) me barr. Ndrpreu barren. Nxori (hoqi) barren.


1 shkoi barra dshtoi.
6. drejt. Detyrim q kufizon t drejtat e pronarit t nj
pasurie pr shkak t t drejtave t nj pro-nari tjetr ose t
shoqris. Barr e dukshme. Barr aktive (pasive). 1 lire
nga do barr. 1 vuri barr.
7. vjet. Paj. Barra e nuses.
k Barr e vrar shih te VRAR (i, e). Qe nn barr vjet.
qe borxhli kundrejt dikujt, qe i detyruax t bnte dika
pr t. Nata sht me barr. u. shih te NAT, ~A. S'e vlen
barra qiran edhe poh. s'e vlen t harxhosh mundin pr
nj pun, sht me i madh mundimi se fitimi. Dridhej
barra n barkun e nns shih te DRI-DHEM. E di se ku
me vret barra shih te VRAS. E bn priftin (dhespotin,
hoxhn) me barr tall, trillon dika krejt t paqen e t
pamundshme. Kemi ngrn nj barr kripI (nj thes krip,
nj furr buk, nj hambar miell) bashk shih te
FURR,~A. E v barren pas samarit tall, e bn nj pun
s prapthi, e V qerren prpara qeve.
BARRSIM,~I m. Mbarsje. Koha (periudha) e
barrsimit.
BARRSOHET ps. Mbarset. BARRSON kal, ~OI,
~UAR. Mbars.
BARRTOR,~I m. sh. ~, ~T vjet. 1. Ai q mbartte nj
barr a nj ngarkes n kurriz; haraall.
2. Ai q onte kafsht e ngarkuara me drith pr t bluar
n mulli; qiraxhi i karvanit.
BARRIKAD,~A sh. ~A, ~AT. 1. Penges prej sendesh
t ndryshme e t rastit (si gur, drur, orendi etj.), q
ngrihet npr rrugt e sheshet e qy-teteye pr t luftuar
dhe pr t penguar lvizjen e kundrshtatit. Lufta e
barrikadave. Ngritnnj' barrika-d. Vun barrikada.
Sulmoi (au, kaprceu) barrikadn.
U hodh mbi barrikad,
2. fig. Vend luftrash e prleshjesh; vija e par e betejave.
Barrikad e lufts klasore.
3. fig. Penges, gardh pr t ndaluar a pr t kundrshtuar kalimin ose futjen e dikaje. Barrikad ideologjike. I v (i ngre) barrikad. 1 bhem barrikad.
Kaprcen do barrikad. Thyejm (shkallmojm)
barrikadn.
4. sport. Pengesa q ngren lojtart me trup a me duar pr
t mos ln topin e kundrshtarit t kaloj n fushn ose
n portn e tyre. Topi u prplas n barrikad.
k N ann tjetr t barrikads (matan barrikads) n ann
e kundrshtarit, n kampin e armikut.
BARROHEM vetv., ps. shih BARROSEM. BARROJ
kal., ~OVA, ~UAR. shih BARROS.
BARROS kal., ~A, ~UR. 1. bised. E ngarkoj me nj
pesh, iv nj barr; irndoj me dika. Eba-rrosi kafshn.
Balta i barrosi kmbt.
2. vjet. I v dikujt nj detyr, i ngarkoj nj barr, i jap nj
prgjegjsi; e rndoj dike me nj detyrim. E barrosi me
taksa. E barrosi me nj detyr.
BARROSEM vetv. 1. vjet. Marr prsipr nj barr a nj
detyr. 2. bised. Ps. e BARROS t.
BARRS mb. vet. f. Q sht me barr (kryesisht pr
kafsht). Lop (dhi, dose) barrs. Bagti barrs. sht
barrs.
BARRSRf,~A . libr. T qent barrs (pr kafsht); koha
e barrs. Periudha (koha) e barrsris.
BARRSHM (I), ~ME (e) mb. 1. Q ka pesh t rnd, i
rnd. Pleh i barrshm.

2. fig. I rndsishm, me pesh. Mik i barrshm. Fjal e


barrshme.
BAS,~I m. sh. ~, ~T muz. Zri me i trash i burrit n t
knduar; kngtari q ka kt z; vegt muzikore me
frym ose me tela e shkalls s ult, q i prgjigjet ktij
zri; tastet ose telat e nj vegle muzikore, q japin z t
trash.
BASAMAK,~U m. sh. ~, ~T. 1. Shkallare; parmak
ans shkallve. Basamakt e shkallve. Ngjiti basamakt.
2. Rresht gursh ans kalldremit t rrugs, q i vihen ktij
pr ta forcuar. Basamaku i rrugs.
BASEN,~I m. sh. ~E, ~ET. 1. Pellg a rezervuar i hapt
pr t grumbulluar uj ose lngje t tjera. Basen uji.
Basen ujmbledhs. Basen prej betoni.
2. gjeogr. shih PELLG,~U 2. Baseni i prroit.
3. del. Pjesa e thelluar e detit afr portit, ku qn-drojne
anijet. Baseni i portit.
BASK,~U m. sh. ~, ~T. Pjestar i popullsis s lasht
baske, q jeton n pjesn veriperndimore t Spanjs dhe
n jugperndim t Frances, banor vends i ksaj krahine
ose ai q e ka prejardhjen nga kjo krahin. Vendi i
baskve. Gjuha e baskve. Krye-ngritjet e baskve.
BASK,~E mb. Q ka t bj me krahinn ku je-tojn
basket ose me basket, q sht karakteristik pr kt
krahin ose pr basket, i vendit t baskve ose i baskve;
q sht krijuar nga basket. Popullsiabaske. Patriott
bask. Fshatra baske. Gjuha baske. Veshje (zakone,
tnuzik) baske.
BASKETBOLL,~I m. sport. Loj me top, gjat s cils
lojtart, t ndar n dy skuadra nga pcs veta, prpiqen ta
hedhin topin me dor n nj kosh t varur n tabeln e
kundrshtarit. Top (fush, kosh) basket-bolli. Skuadr
(lojtar) basketbolli. Ndeshje basketbolli. Kampionati i
basketbollit. Luaj basketboll.
BASKETBOLLlST,~I m. sh. ~, ~T. Lojtar basketbolli.
BASKETBOLLlSTE,~JA . sh. ~E, ~ET. Fem. e
BASKETBOLLlST,~I.
BASKl,~A . sh. ~, ~T krahin. 1. Gozhd e madhe; kunj
i ngulur n mur pr t varur n t dika. Ngul baskin. E
vari pushkn n baski.
2. shih BALLANIKE,~JA. Mbuloi me baski. Ndrroi
baskit.
3. Lloj ekani i farktarit, me maj t mpreht dhe me
myk t shtypur.
BASKlSHTE,~JA . Gjuha e baskve. BASKORE,~JA .
sh. ~E, ~ET krahin. Petavr.
BASM,~A . sh. ~A, ~AT. Plhur pambuku e nolle dhe
me punim t thjesht, e ngjyrosur ose me lute t
ndryshme. Basm me Me. Fusion (bluz, perde) basme.
Nj top basm. End basm.
BASORELIEV,~I m. sh. ~E, ~ET art. Figure e punuar si
skulptur ose e gdhendur mbi nj sipr-faqe t rrafsht.
Gdhend nj basoreliev. Zbukuroj me basoreliev.
BAST,~I m. sh. ~E, ~ET. Marrveshje ndrmjet dy a me
shum vetash, q hahen pr dika dhe q caktojn nj
kuslit, t cilin e plotson kush hum bet. V (lidh, z) bast.
Humbi (fitoi) bastin. Preu bastin.
BASTAR,~I m. sh. ~, ~T. Kasolle e vogl barinjsh.
BASTARD,~I m. sh. ~, ~T. 1. biol. Pasardhs me
cilsi t kqija, q del nga kryqzimi i dy llojeve ose i dy
racave t ndryshme.

2. prb. Njeii i zvetnuar, ai q ka humbur gjith vetit e


mira dhe sht prdhosur e sht oroditur. Bastardt e
atdheut.
3. keq., vjet. Fmij i lindur jasht martese, fmij i
jashtligjshm.
BASTARD,~E mb. 1. biol. Q ka dale nga kryqzimi i dy
llojeve ose i dy racave t ndryshme dhe q ka humbur
cilsit e mira t paraardhsve. Qen bastard.
2. prb. I zvetnuar, q ka humbur gjith vetit e mira, q
sht prdhosur e sht oroditur. Bij bas-tard t vendit
t vet.
3. spec. I przier me dika tjetr q ia prish cilsin e ia
ul vlern, jo i paster; q ka cilsi t kqija, i keq. Lla
bastard. Duhan bastard. Ver bastarde.
4. keq., vjet. Q ka lindur jasht martese, i jashtligjshm.
Fmij bastard.
BASTARDtM,~I m. Veprimi sipas kuptimeve t foljeve
BASTARDOJ, BASTARDOHEM. Bastar-dimi i shijeve.
Bastardimi i muziks.
BASTARDOHEM vetv. 1. vet. veta III biol. Humbet
vetit e mira racore pr shkak t kryqzimi t me nj lloj
ose me nj race tjetr.
2. keq. Humbas vetit e mira, zvetnohem, prishem,
prdhosem e oroditem. Bastardohej gjuha (knga...).
BASTARDOJ kal., ~OVA, ~CAR. 1. biol. Ia odryshoj
vetit e mira racore nprmjet kryqzimit me nj lloj ose
me nj race tjetr, i prish vetit e mira q ka. Bastardoi
racn.
2. keq. E bj t humbas vetit e mira, e zvetnoj, e prish,
e prdhos dhe e orodit. Bastardoi iden (men-dimin) e
dikujt. Bastardoi gjuhn e prishi gjuhn, duke e mbushur
me fjal, me shprehje e me ndr-time t huaja.
Bastarduan kulturn.
BASTR,~RA krahin. 1. bot. shih VRUG,~U. Bastra e
grurit (e duhanit, e qeps, e hardhis). I ra (e vrau)
bastra.
2. Er e nxeht q v jen nga jugu dhe q than bimt. Fryn
bastra.
BASTROSET vetv., ~ (u), ~UR krahin. shih
VRUGOHETi.
BASTfS kal., ~A, ~UR. Kontrolloj befas e me dhun n
nj shtpi ose n nj vend tjetr pr t gjetur dika t
fshehur a t ndaluar. Bastisn shtpin (dy-qanin,
shtypshkronjn).
BASTlSEM. Ps. e BASTIS.
BASTISJE,~A . sh. ~E, ~ET. Veprimi sipas kuptimeve t
foljeve BASTIS, BASTlSEM. Fushat bastisjesh. Benin
bastisje.
BASTUN,~I m. sh. ~, ~T. 1. Shkop i gjat me dorez
t kthyer, q mbajn zakonisht pleqt pr t'u mbshtetur
kur ecin. Bastun arre (fildishi). Doreza (koka) e bast unit.
Mbshtetem n bastun. Eci me bastun. E qlloi me
bastun.
2. veter. Shkop i gjat i shkallzuar, q prdoret pr t
matur lartsin e kafshs. Mat me bastun.
3. vjet. Buk e gjat dhe e holl.
BASTVENS,~I m. sh. ~, ~IT libr. Ai q v bast.
BASH,~I m. sh. ~E, ~ET. 1. det. Pjesa e prpar-me e
anijes ose e barks. Bashi i anijes (i barks). Kulla e
bashit. Topi i bashit. Rri n bash.
2. bised. Pjesa m e mir e dikaje, pjesa m e zgjedhur,
balli, ajka, lulja. Bashi i grurit (i duhanit, i leshit, i
rakis). Bashi i djemve (i vajzave). Bashi i vendit.

3. Vend i shtruar n krye t dhoms, zakonisht afr zjarrit,


kryet e vendit, qoshe. Bashi i odes. Ulem n bash (n
krye t bashit).
BASH pj. bised. Pikrisht, tamam; pr kt arsye; mu.
Bash ashtu! Bash aty! Bash pr kt! Bash mir! Bash n
kmb! Bash si kuti!
BASHIBOZUK,~U m. sh. ~, ~T. 1. hist. Ushtar i
trupave ndihmse t parregullta n Peran-dorin Osmane.
Ushtria e bashibozukve.
1. keq. Pjestar i trupave t rregullta, t paorga-nizuara e
t padisiplinuara, q vrasin e plakitin popullsin; ushtar i
crregullt dhe i padisiplinuar. Bashibozukt e Ballit
Kombtar.
BASHXBOZUK,~E mb. keq. 1. I prbr prej bashibozuksh; q vret e plakit popullsin. Forca
bashibozuke. Band bashibozuke.2. I rregullt dhe i
padisiplinuar, q Isht tipar dallues pr bashibozukt.
Sjellje bashibozuke. Jet bashibozuke.
BASHKANTAR,~I m. sh. ~, ~T. Antar i nj
shoqrie a i nj bashkimi, ai q bn pjes n nj lidhje s
bashku m t tjer. Bashkantart e fisev.
BASHKARl,~A j.sh. ~, ~T hist, shih BASH-KSI,~A3.
BASHKAS ndajf. shih BASHK.
BASHKATDHETAR,~I m. sh. ~, ~T. Ai
q ka t njjtin atdhe me nj tjetr. Bashkatdhetdrt e mi.
BASHKATDHETARf,~A . T qent bashkatdhe-tar me
nj tjetr.
BASHKAUTOR,~I m. sh. ~, ~T. Ai q sht, si
bashku me nj tjetr, autor i nj vepre artistile,
shkencore ose i nj purie tjetr, Bashkaulort e veprs.
Bashkautori i letrs. Vpr me bashkautor.
BASHKAUTORSl,~A . T qent bashkautor me nj
tjetr n nj vepr a n nj pun. E drejta e
bashkautorsis.
BASHKAZI ndajf. bised. shih BASHK.
BASHKEKZISTENC,~A
libr. shih BASHKJETES,~A2.
BASHKEKZISTOJ jokai, ~OVA, ~UAR libr. shih
BASHKJETOJ2
BASHK,~A . sh. ~A, ~AT. 1. Gjith leshi q merret nga
nj qethje e deles, trsia e leshit q mbulon lkurn e
deles, si del nga qethja pa u pri-shur. Bashk leshi.
Njzet bashka. Lidh bashkn.
2. fig. Dika e bardh, e fryr dhe e but, q i ngjan leshit
t deles. Bashk resh. Bashka bore.
it I mori bashkn dikujt e shfrytzoi deri n pake, e qethi
mir, i rropi lkurn.
BASHK ndajf. 1. N t njjtin vend, n t njjtin grup;
puqur, pran njri-tjetrit. T gjitha bashk. Rrim
(punojm, ecim) bashk. Mblidhemi bashk. I prziej
bashk. 1 bj bashk i bashkoj. v (i lidh) bashk.
2. N lidhje njri me tjetrin, jo ve e ve, bashk-risht;
njri me tjetrin. T lidhur bashk. Jetojm bashk. I
ndajm bashk. Duhen bashk. E filluam bashk.
3. N t njjtn koh, njkohsisht, njherazi. Flasin
bashk. Arriin bashk. Kemi mbaruar bashk shkolln.
Bn disa pun bashk.
S'l bCn dy bashk s'sht i zoti t kryej nj pun, s'ia
del dot n krye. S'l dy gur bashk sht shum i prap,
nuk l gj pa trazuar (zakonisht pr fmijIt). S'lidh (s'bn)
dot dy f jal bashk nuk di t flas rrjedhshm, i shpreh
mendimet me vshtirsi. Kur t Mhen dy dit bashk
iron, shih te DIT,~A. Nuk fle (nuk kullot) delja me

ujkun bashk fj. u. shih te DELE,~JA. Kemi ngrn nj


barr kripe (nj thes krip, nj furr buk, nj hambar
miell) bashk shih te FURR,~A. Me sa behen bashk
nj grusht phMhta iron, shih te PLESHT,~I.
BASHK- fjatform. Pjesa e par e fjalve t pr-bra, q
shpreh in veprime a pun t prbashkta, lidhje t
prbashkta, prgjegjsi t prbashkta etj.; p.sh.
bashkatdhetar, bashkblsedim, bashkfajtor, hashkfshatar, bashkjetoj, bashkekohes, bashkIpuntor, bashkpunim etj.
BASHKBANIM,~I m. libr. Veprimi sipas kup-timit t
foljes BASHKBANOJ.
BASHKBANOJ jokal., ~OVA, ~CAR libr. Banoj s
bashku me nj tjetr, jetoj n nj banes~ me t.
BASHKBANOR,~I m. sh. ~, ~T libr. Ai q banon s
bashku me nj tjetr, ai qe jeton n6 nj banes me t.
BASHKBANUES,~I m. sh. ~. ~IT libr. Bashk-banor.
BASHKBISED,~A . sh. ~A, ~AT libr. Bi-sed e lire
ndrmjet dy a me shum vetave. Btuhk-bised me
popullin.
BASHKBISEDlM,~I m. sh. ~E, ~ET. 1. Bisedim ndrmjet dy a me shum vetave, rrahje e
shkmbim mendimesh pr nj shtje. Bashkbise-dimi 1
madh Partipopull.
1. kryes. sh. libr. Rrahje e shkmbim mendimesh pr t
caktuar kushtet e nj marrveshjeje; bisedime t
prbashkta. Bashkbisedime shoqrore (zyrtare).
Bashkbisedime pr page. Zhvilluan bashkbisedime.
3. Forme kontrolli pa nota pr njohurit e fituara, q
bhet n fund t nj kursi, t formave t edukimit
ideopolitik etj.; bised e prbashkt e nj grupi nje-rzish
pr nj tem politike, shoqrore a shkencore.
Bashkbisedimet prfundimtare. Marr pjes n
bashkbisedime.
BASHKBISEDOJ jokal, ~OVA, ~UAR. Flas me nj a
me shum veta, bisedoj me nj tjetr.
BASHKBISEDUES,~I m. sh. ~, ~IT. 1. Ai q bisedon
me nj tjetr, ai q merr pjes n nj bised.
Bashkbisedues i kndshm. Bashkbisedues t
barabart.
2. Pjesmarrs n bashkbisedime.
BASHKFAJSl,~A . drejt. Fajsi e prbashkt me nj
tjetr, t qent bashkfajtor.
BASHKFAJTOR,~I m. sh. ~, ~T. Pjesmarrs n nj
krim a n nj faj, fajtor bashk me nj tjetr. sht (u be)
bashkfajtor.
BASHKFAJTORE,~JA. sh. ~E, ~ET. Fem. e
BASHKFAJTOR,~I.
BASHKFlSAS,~I m. sh. ~, ~IT libr. Ai q sht i t
njjtit fis me nj tjetr.
BASHKFJALIM,~I m. sh. ~E, ~ET libr. shih
BASHKBISEDlM,~I,,2
BASHKFOLS, ~I m. sh. ~,~IT libr. shih
BASHKBISEDUES,~I,.
BASHKFSHATAR,~I m. sh. ~, ~T. Af
q sht nga i njjti fshat me nj tjetr, ai q jeton n nj
fshat me t. Bashkfshatari yn. E kam bashk-fshatar.
BASHKGODITJE,~A . sh. ~E, ~ET libr. Goditja n t
njjtn koh s bashku me nj tjetr, q i bhet dikujt a
dikaje; goditje a prplasje me nj tjetr.
BASHKGJAKSl,~A 1. veier. Kryqzimi i kafshve t
nj gjaku brenda po asaj tufe.2. Lidhje gjaku ndrmjet

banorve t nj fshati, t qent t nj gjaku a t nj fisi


m t tjer. Hyri n bashkgjaksi.
BASHK JETES,~ A . 1. T jetuarit s bashku m t
tjer n marrdhnie t caktuara; t jetuarit s bashku nn
nj Streh si bashkshort ose si pje-star t nj
familjeje. Bashkjetes socialiste. Bashk-jetes e
ndaluar. Rregultal e bashkjetess, Vende bashkjetes
hotelet, konviktet etj.
2. T qent njkohsisht e bashk m t tjer a me dika
tjetr, jetesa bashk me dike a me dika tjetr.
Bashkjetes
leniniste.
Bashkjetes
paqsore.
Bashkjetes idesh.
BASHKJETOJ;., ~OVA, ~UAR. 1. Jetoj s bashku m
t tjer n marrdhnie t caktuara; jetoj s bashku nn
nj streh si bashkshort ose si pjestar i nj familjeje.
Bashkjetonin si burr e grua.
2. Jam njkohsisht e bashk m t tjer a me dika tjetr,
jetoj bashk me dike a me dika tjetr. Dy ideologji t
kundrta nuk mund t bashkjetojn.
BASHKKATUNDAR,~I m. sh. ~, ~T vjet.
Bashkfshatar.
BASHKKOHS,~I m. sh. ~, ~IT. Ai q jeton n t
njjtn koh me dike a me dika, ai q sht i s njjts
epok me t. Bashkkohsit e Sknderbeut.
BASHKKOHS,~E mb. 1. Q jeton n t njjtn koh
me dike a me dika, q sht i s njjts koh a epok me
t. Historian (shkrimtar, autor) ba-shkkohs. Dshmitar
bashkkohs. Burime bashk-kohse.
2. shih BASHKKOHOR,~E,. Letrsia (shkenca)
bashkkohse. Shoqria bashkkohse.
BASHKKOHSf,~A . gjuh. T qent n t njjtn koh
me nj tjetr (pr fjalit kohore). Lidhje (marrdhnie)
bashkkohsie.
BASHKKOHTAR,~I m. sh. ~, ~T. shih
BASHKKOHS,~I.
BASHKKOHOR,~E mb. 1. Q i prket kohs son, q
sht i epoks son, i sotm. Letrsi bashk-kohore.
Shtypi bashkkohor. Tem bashkkohore. Probleme
bashkkohore.
2. shih BASHKKOHS,~E i. Historian bashkkohor.
Burime bashkkohore.
BASHKKOMBS,~I m. sh. ~, ~IT. Pjestar i t njjtit
komb me nj tjetr, bashkatdhctar.
BASHKKOMBS,~E mb. I t njjtit komb me nj
tjetr, bashkatdhetar.
BASHKKRYETAR,~I m. sh. ~, ~T zyrt. Ai q kryen
detyrn e kryetarit s bashku me nj kryetar tjetr n nj
komision, n nj komitet, n nj konferenc etj.
BASHKLlDH kal., ~A, ~UR. 1. libr. Lidh njrn me
tjetrn n mnyr t dyanshme, lidh s bashku.
Bashklidhfjalt.
2. zyrt. shih BASHKNGJIT.
BASHKLIDHET libr. Ps. e BASHKLlDH.
BASHKLlDHJE,~A . sh. ~E, ~ET libr. 1. Lidhja e
dyanshme ndrmjet sendeve, dukurive etj.; lidhje s
bashku. Bashklidhje e natyrshme. Bashk-lidhje e
shumfisht. Bashklidhje e qndrueshme. Bashklidhje
fjalsh.
2. Lidhje e marrveshje ndrmjet shteteve, partive ose
organizatave pr qllime t prbashkta.
BASHKLIDHUR (i, e) mb. libr. Q sht i lidhur n
mnyr t dyanshme me dika tjetr; q ka lidhje t

ngusht me dika tjetr; i bashkngjitur. Doku-mente t


bashklidhura. Fjal (fjali) t bashklidhura. gjuh.
BASHKLlDHUR ndajf. zyrt. Lidhur s bashku,
bashkngjitur. Bashklidhur ju drgojm...
BASHKLIND jokal., ~A, ~UR libr. Lind s bashku me
nj tjetr; z fill s bashku me nj tjetir.
BASHKLINDUR (i, e) mb. libr. Q sht qysh prej
lindjes, q ka lindur s bashku me nj njeri, me nj kafsh
a me nj send, i lindur. Veti (cilsi, veori, aftsi) t
bashklindura. Smundje e bashk-lindur.
BASHKLUFTTAR,~I m. sh. ~, ~T. 1.
Ai q merr pjes s bashku m t tjer n nj luft, shok
lufte, shok armsh. Bashklufttart e Sknderbeut.
2. lart. Shok i vendosur n nj veprimtari t madhe a n
nj shtje t prbashkt, ai q lufton e prpiqet krahas
dikujt n veprimtarin politike e shoqrore. Shok dhe
bashklufttar.
BASHKLUFTTARE,~JA . sh. ~E, ~ET. Fem. e
BASHKLUFTTAR,~I.
BASHKLUFTOJ jokal., ~OVA, ~UAR libr. Luftoj krah
pr krah s bashku me nj tjetr, marr pjes krahas me nj
tjetr n nj luft, n nj betej etj.
BASHKLUFTUES,~I m. sh. ~, ~IT libr. Bashklufttar.
BASHKLUFTUES,~E mb. libr. Q merr pjes s
bashku me nj tjetr si aleat n nj luft. Shtete
bashkluftuese.
BASHKMARRDHNIE,~A . sh. ~E, ~ET libr.
Marrdhnie e dyanshme ndrmjet sendeve, dukurive,
grupeve etj.; marrdhnie t mbshtetura n lidhje e
kushtzime t dyanshme t sendeve, t dukurive etj.
BASHKMATSHM (i), ~ME (e) mb. mat. Q mund t
matet m t njjtn mas me nj tjetr, q ka nj mas t
prbashkt me nj tjetr. Madhsl e bashkmatshme.
Segmente t bashkmatshme.
BASHKMBART kal., ~A, ~UR libr. Mbart n t njjtn
koh edhe dika tjetr, mbart s bashku dy gjera;
prmban edhe dika tjetr si pjes thelb-sore, t veant
a t shtuar.
BASHKMBARTET libr. Ps. e BASHKMBART.
BASHKMBSHTETUR (i, e) mb. mat. Q sht i
mbshtetur n t njjtn brinj me nj knd tjetr. Knde
t bashkmbshtetura.
BASHKMBYLL kal., ~A, ~UR libr. Mbyll s bashku
n nj zarf, n nj pako etj. dy ose me shum sende (letra,
fotografi etj.).
BASHKMBYLLET libr. Ps. e BASHKMBYLL.
BASHKMBYLLUR ndajf. libr. Mbyllur s bash-ku n
nj zarf, n nj pako etj. (pr letra, fotografi
etj.).BASHKMENDIMTAR,~I m. sh. ~, ~T libr. Ai
q ka t njjtat pilcpamje e mendime me nj tjetr.
BASHKMOSHATAR,~E mb. 1. Q ka t njjtn mosh
me nj tjetr, moshatar, vrsnik. Jemi bashk-moshqtar.
2. Prd. em. sipas kuptimit t mbiemrit (pr nje-rzit).
Bashkmoshatart e mi.
BASHKNGJIT (BASHKNGJIS) kal., ~A, ~UR zyrt.
Lidh s bashku nj shkres a nj dokument me nj
shkres a me nj dokument tjetr kryesor, ia shtoj nj
shkrese a nj dokumenti tjetr kryesor. Bashkngjit nj
shkres (nj list, nj pasqyr, nj formular). Bashkngjit
kopjen e vendimit.
BASHKNGJlTET zyrt. Ps. e BASHKNGJIT.

BASHKNGJITJE,~A sh. ~E, ~ET. 1. zyrt. Veprimi


sipas
kuptimeve
t
foljeve
BASHKNGJIT,
BASHKNGJlTET.
2. gjuh. shih PRNGJITJE,~A.
BXSHKNGJITUR (i, e) mb. 1. zyrt. Q sht lidhur me
iij shkres a me nj dokument tjetr kryesor, q i shtohet
nj shkrese a nj dokumenti tjetr kryesor. ' Shkresa e
bashkngjitur.
l.\gjuh. shih PRNGJITUR (i, e).
BASHKNGJITUR ndajf. zyrt. Lidhur s bashku me nj
shkres a me nj dokument tjetr kryesor, ngjitur si
shtojc nj shkrese a nj dokumenti tjetr kryesor.
Bashkngjitur ju drgojnt...
BASHKNXNS,~I m. sh. ~, ~IT. Nxns i s njjts
klas a i S njjts shkoll me nj tjetr. Kemi qen
bashknxns.
BASHKNXNSE,~JA
sh. ~E, ~ET. Fem. e
BASHKNXNS,~I.
BASHKPAJTlM,~I m. sh. ~E, ~ET gjuh. shih
BASHKPRKIM,~I.
BASHKPATRIOT,~I m. sh. ~, ~T. shih
BASHKATDHETAR,~I.
BASHKPRGJEGJS,~E mb. libr. 1. Q sht
prgjegjs bashk me nj tjetr pr dika; q ka de-tyrime
s bashku m t tjer pr dika.
2. Prd. em. sipas kuptimit t mbiemrit (pr nje-rzit).
BASHKPRGJEGJSl,~A sh. ~, ~T libr. T qent
prgjegjs s bashku m t tjer pr dika; prgjegjsia e
prbashkt m t tjer pr dika.
BASHKPRKtM,~I m. sh. ~E, ~ET gjuh, Prkim i
dyanshm ndrmjet gjuhsh, takim n njsi e n dukuri
gjuhsore. Bashkprkime gjuhsore. Bashkprkime
fonetike (leksikore, gramatikore). Bashkprkime
shqiptaro-balte.
BASHKPRPJEKJE,~A . kryes. sh. ~E, ~ET libr.
Prpjekje e prbashkt pr t arritur nj qllim,
bashkpunim pr nj synim t caktuar. Bashk-prpjekje
kundr pushtuesve.
BASHKPJESMARRS,~I m. sh. ~, ~IT libr. Ai q
merf pjes bashk me nj tjetr pr t kryer nj pune, nj
veprim etj. Bashkpjesmarrs n krim.
BASHKPJESMARRJE,~A
libr. Pjesmarrja s
bashku me nj tjetr pr t kryer nj pun, nj veprim etj.
BASHKPJESTAR,~I m. sh. ~, ~T libr. Ai q sht
pjestar, s bashku me nj tjetr, n nj pasuri, n nj
prone, n nj ngjarje etj., pjesmarrs. E bri
bashkpjestar. Jane bashkpjestar. U nda ndrmjet
bashkpjestarve.
BASHKPRODHlM,~I m. sh, ~E, ~ET libr. Prodhim i
prbashkt i dy ndrmarrjeve, i dy sho-qrive etj.; dika e
prodhuar me bashkpunimin e dy ndrmarrjeve, e dy
shoqrive etj. Bashkprodhim kinematografik.
BASHKPRONAR,~I m. sh. ~, ~T libr. Ai q sht
pronar i nj pasufie, i nj prone etj. s bashku me nj
tjetr. Bashkpronart e shtpis. V bn bashkpronar.
BASHKPRONSl,~A . drejt. E drejta e ba-rabart e
disa vetave si pronar t nj prone t caktuar, pronsi e
prbashkt. Bashkpronsi e detyrueshme. Zgjidhja e
bashkpronsis.
BASHKPRONSOJ kal., ~OVA, ~UAR drejt. Zotroj
nj pasuri a nj prone s bashku me nj tjetr, e kam
dika prone t prbashkt me nj tjetr.
BASHKPUNTOR,~I m. sh. ~, ~T. 1.

Ai q kryen nj veprimtari a nj pun t prbashkt me


nj tjetr, ai q bashkpunon m t tjer pr t kryer nj
pun. Bashkpuntor i ngusht. Bashk-puntori me i
afrt.
2. Ai q bashkpunon n nj gazet a n nj re-vist, me
nj institution shkencor, kulturor etj., duke drguar
shkrime, studime e materiale t tjera. Bashkpuntor i
rregullt. Bashkpuntor i gazets (i revists).
Bashkpuntort e jashtm t ins tit ut it.
3. Pjes e par e emrtimeve pr detyrn dhe pr titullin e
punonjsve t nj institucioni krkimor-shkencor, si edhe
t atyre q kryejn veprimtari krkimore-shkencore.
Bashkpuntor (i vjetr) shkencor. Bashkpuntor
tekniko-shkencor.
BASHKPUNTORE,~JA
sh. ~E, ~ET. Fem. e
BASHKPUNTOR,~I. Bashkpuntore shkencore.
BASHKPUNIM,~I m. sh. ~E, ~ET. 1. Veprimi sipas
kuptimeve t foljes BASHKPUNOJ. Bashkpunim
ekonomik (kulturor, tekniko-shkencor). Bashkpunim i
ngusht (miqsor). Plani i bashkpu-nimit. Grupet e
bashkpunimit vullnetar. Hyn n bashkpunim. Vendos
bashkpunimin.
2. Artikull, studim a punim i hartuar nga nj
bashkpuntor pr t'u botuar n nj gazet, n nj re-vist
etj. Kane ardhur disa bashkpunime.
3. drejt. Kryerja e veprs penale nga dy ose me shum
veta me marrveshje ndrmjet tyre, nga nj grup i
organizuar, nga nj band e armatosur ose nga nj
organizat kundrrevolucionare.
N bashkpunim me... libr. s bashku me..., duke
bashkpunuar me...
BASHKPUNOJ jokal., ~OVA, ~CAR. 1. Punoj bashk me nj tjetr pr t br nj pun, marr pjes
s bashku m t tjer a kryej nj veprimtari t prbashkt
me ta. Bashkpunonte me grupin komu-nist.
2. Shkruaj artikuj, studime e punime pr t'i botuar n nj
gazet, n nj revist etj., jam bashkpuntor i nj
institucioni, i nj gazet, i nj reviste etj. Bashkpunon
me institutin.BASHKQENDROR,~E mb. 1. gjeom. Q
ka nj qcndr t prbashkt m t tjer (pr rratht, sferat
etj.). Rrath bashkqendror. Sfera bashk-qendrore.
2. Q shkon drejt nj qendre me nj tjetr, q mblidhet n
nj qendr. Lvizje bashkqendror.
BASHKQNIE,~A . libr. shih BASHKJETES,~A 2.
BASHKQYTETAR,~I m. sh. ~, ~T. Ai q ka lindur
ose q jeton n t njjtin qytet me nj tjetr, ai q sht
nga i njjti qytet me nj tjetr. Bashkqyttart e mi.
BASHKQYTETAR,~JA . sh. ~E, ~ET. Fem. e
BASHKQYTETAR,~I.
BASHKQYTETAS,~I m. sh. ~, ~IT. shih
BASHKQYTETAR,~I.
BASHKREFERAT,~I m. sh. ~E, ~ET libr. Referat q
plotson nj referat tjetr kryesor ose q mbahet krahas
nj referati tjetr pr t njjtin problem. U lexuan dy
bashkreferate.
BASHKREFERUES,~I m. sh. ~, ~IT libr. Ai q harton
dhe mban nj bashkreferat.
BASHKRNDIM,~I m. Veprimi sipas kuptimeve t
foljeve BASHKRENDOJ, BASHKRENDOHET.
Bashkrendim i plot. Bashkrendimi i veprimtaris (i
puns, i detyrave, i forcave, i planeve). Bashkrendimi i

qndrimeve (i pikpamjeve). Bashkrendimi i ndihms.


Siguroj bashkerendimin.
k N bashkrendim me... libr. n pajtim a n pr-puthje
me..., duke u bashkrenduar me...
BASHKRENDIT (BASHKRENDIS) kal., ~A, ~UR.
1. Bashkrendoj. Bashkrendit veprimet lufta-rake.
2. gjuh. Lidh me bashkrenditje dy a me shum fjali ose
gjymtyr t nj fjalie.
BASHKRENDfTEM velv. 1. Vihem n nj radh m t
tjer, renditem krahas m t tjer pr nj ve-primtari. V
bashkrendit me ata.
2. gjuh. Lidhet me bashkrenditje (pr fjalit a pr
gjymtyrt e fjalis).
3. Ps. e BASHKRENDIT.
BASHKRENDITS,~E mb. gjuh. Q shrben pr t
lidhur dy a me shum fjali ose gjymtyr fjalie t
bashkrenditura. Lidhz bashkrenditse.
BASHKRENDITJE,~A
.
1.
Bashkrendim.
Bashkrenditja e forcave. Bashkrenditja e ndihms. Bj
bashkrenditjen.
2. Veprimi - sipas kuptimit 1 t foljes
BASHKRENDlTEM. Bashkrenditja me aleatt.
3. gjuh. Lloj i lidhjes sintaksore t dy a me shum njsive
gjuhsore (fjali ose gjymtyr fjalie) t baras-vlershme, q
nuk varen njra nga tjetra dhe nuk prcaktojn njratjetrn. Bashkrenditja e fjalive (e gjymtyrve t fjalis).
Marrdhnie bashkrenditjeje. Lidhje me bashkrenditje.
BASHKRENDtTUR (i, e) mb. 1. I bashkrenduar.,
Veprime (plane) t bashkrenditura. Sulm i bashkrenditur. N mnyr t bashkrenditur.
2. gjuh. Q sht i lidhur me bashkrenditje me nj njsi
tjetr gjuhsore (me fjali ose me gjymtyr fjalie). Fjali
(gjymtyr) t bashkrenditura.
BASHKRENDOHET. Ps. e BASHKRENDOJ.
Prpjekjet e shkolls e t familjes duhet t bashkrendohen.
BASHKRENDOJ kal., ~OVA, ~AR. Lidh s bashku
n mnyr t harmonishme veprime, dukuri etj. pr t
arritur nj qllim, i v ato n marrdhnie t caktuara
sipas nj qllimi; bj q t prputhen si duhet disa
veprime,
dukuri
etj.
Bashkrendoj
detyrat.
Bashkrendojfor cat (prpjekjet, ndihmn). Bashkrendoj
lndt msimore.
BASHKRENDUAR (i, e) mb. Q sht bashkrenduar
me dika tjetr pr t arritur nj qllim. Veprime t
bashkrenduara.
Pikpamje
(qndrime)
t
bashkrenduara. Lvizje t bashkrenduara.
BASHKRENDUES,~I m. sh. ~, ~IT libr. Ai q
bashkrendon disa veprime, detyra etj. pr nj qllim t
caktuar. Bashkrenduesi i punve (i planeve).
BASHKRENDCES,~E mb. libr. Q shrben pr t
bashkrenduar dika, q bn bashkerendimin. Organ
bashkrendues.
BASHKRl,~A . 1. kryes. sh. ~, ~T. An t
prbashkta, tipare t prbashkta ndrmjet sendr.ve,
dukurive etj.; ngjashmri, afri.
2. prmb. Shok e miq, shoqri. Kemi bashkri.
3. vjet. shih BASHKSI,~A 2. Jetonin n bashkri.
4. vjet. shih BASHKIM,~I2- Bri bashkri.
BASHKRlSHT ndajf. 1. S bashku me nj tjetr, bashk
m t tjer; n bashkpunim e me forca t prbashkta.
Punojm (lexojm, ecim) bashkrisht. Vendosim
bashkrisht. E prdorim bashkrisht.

2. T gjith s bashku, si nj grup, tok; t gjith n t


njjtn koh, njhersh. V nisn bashkrisht.
k Bashkrisht me... libr. s bashku me...
BASHKRRlTJE,~A . sh. ~E, ~ET. 1. libr. Rritje s
bashku n nj vend, rritje e prbashkt. Bashkrritja e
fmijve.
2. spec. Dika q sht formuar a sht krijuar nga
bashkimi i pjesve t ndryshme, t zhvilluara s bashku.
Bashkrritje kristalesh. Bashkrritje indesh.
BASHKRRJEDHJE,~A . Rrjedhja e prbashkt e dy
lumenjve, e dy prrenjve ose e dy degve t tyre q nga
vendi ku bashkohen e derisa derdhen n det, n liqen etj.
Bashkrrjedhja e lumenjve.
BASHKSI,~A. sh. ~, ~T. 1. vet. nj. T pa-surit dika
t prbashkt me nj tjetr, prania e nj tipari t
prbashkt me nj tjetr; lidhja e dy a me shum gjrave
sipas dikaje t prbashkt. Bashksi ekonomike.
Bashksi (lidhje) gjuhsore. Bashksia e territorit.
Bashksi idesh (qllimesh, interesash, pi-kpamjesh).
Bashksi mendimi (veprimi).
2. Grup njerzish, q jan t lidhur e t bashkuar nga
prejardhja, nga kushtet e jetess, nga veorit kombtare,
nga interesa e qllime t prbashkta etj.; grup vendesh a
popujsh, q lidhen nga kushte histo-rike ose nga interesa
t prbashkta ekonomike, sho qrore e politike,
Bashksi e qndrueshme. Bashksi ekonomike. Bashksi
kombtare. Bashksi shte-tesh.
3. hist. Forme e organizimit t shoqris n rendin e
komuns primitive, kur njerzit i zotronin s bashku
mjetet e prodhimit dhe vetqeveriseshin; forme etill q u
ruajt pjesrisht edhe me von n shoqrin me klasa;
komun. Bashksia primitive. Bashksi fisnore.
Bashksit fshatare. Antart e bashksis. Proita e
bashksis. Shthurja e bashksis.
4. mat. Trsi njsish ose elementesh, q kan nj Veti t
prbashkt, karakteristike vetm pr to (si pJsh. trsia e
numrave natyror, trsia e nxnsve t nj klase, trsia
e drurve t nj pylli etj.). Bashksi e pafundme (e
kufizuar, e mbyllur). Bashksia e numrave.
5. gjeol. Trsia e zonave dhe e shtresave gjeolo-gjike, q
kan t prbashkt prbrjen, ndrtimin etj. Bashksi
gjeologjike.
BASHKSUNDfM,~I m. libr. 1. Veprimi sipas kuptimit
t foljes BASHKSUNDOJ. Politika e bashksundimit.
2. Sundimi i njkohshm i dy a i disa sundimta-rvc;
koha e sundimit t tyre t prbashkt.
BASHKSUNDIMTAR,~I m. sh. ~, ~T libr. Ai q
mban pushtetin njkohsisht me nj tjetr, ai q sundon s
bashku me nj tjetr.
BASHKSUNDOJ jokal., ~OVA, ~UAR libr. Mbaj
pushtetin njkohsisht me nj tjetr, sundoj s bashku me
nj tjetr. Bashksundonte m t vllan.
BASHKSHKOLLAR,~I m. sh. ~, ~T. Bashknxns.
BASHKSHKRIHET vetv. libr. Lidhet e grshe-tohet n
nj t vetme me dika tjetr, shkrihet n nj t tr me t.
BASHKSHKRI,J kal., ~VA, ~R libr. Lidh e grshetoj
dy a me shum gjra n nj t vetme, i shkrij n nj t
tr.
BASHKSHOQRIM,~I m. sh. ~E, ~ET bujq., libr.
Veprimi sipas kuptimeve t foljeve BASHKSHOQROJ, BASHKSHOQROHET. Bashkshoqrimi i misrit me fasule. Mbjellje me bashkshoq-rim.

k N bashkshoqrim me... libr. s bashku me..., duke e


shoqruar me...
BASHKSHOQROHET vetv. 1. libr. Shoqrohet nga
dika tjetr; ndodh ose bhet s bashku me dika tjetr.
2. bujq. Ps. e BASHKSHOQROJ 2.
BASHKSHOQROJ kal., ~OVA, UAR. 1.
libr. E shoqroj me dika tjetr; shkoj krahas me dika
tjetr; e bj bashk me dika tjetr.
2. bujq. Mbjell nj bim sfi bashku me nj bim tjetr
I:ryesore n t njjtin vend.
BASHKSHOQROAR (I, e) mb. bujq. Q sht
mbjell s bashku me nj bim tjetr n t njjtin vend.
Bim t bashkshoqruara.
BASHKSHOQRES_,~I m. sh. ~, ~IT libr. 1. Ai q
shoqron dike pr t'i treguar rrugn ose pr t'i shpjeguar
dika, shoqrues. Bashkshoqruesi yn.
2. Send a dukuri q shoqron ose ndjek nj tjetr.
BASHKSHOQRCES,~E mb. 1. libr. Q shoqron
dika tjetr ose q ndjek nj send a nj dukuri tjetr.
Lnd bashk'eshoqruese t metaleve. Mikrobe
bashkshpqruese t mikrobit kryesor.
2. bujq. Q mbillet n t njjtin vend s bashku me nj
bim tjetr kryesore. Bim bashkshoqruesi.
BASHKSHORT,~I m. sh. ~, ~T zyrt. 1. Burri i
martuar kundrejt gruas s vet. Zgjodhi bashk-shortin.
2. kryes, sh. Burri, gruaja ose t dy s bashku t lidhur me
martes. Detyrat e bashkshortve. Kujdesi i
bashkshortve pr njri-tjetrin.
BASHKSHORTE,~JA sh. ~E, ~ET zyrj. Gruaja e
martuar kundrejt burrit t vet. Bashkshorte dhe nn e
kujdesshme.
BASHKSHORTSI,~A zyrt. T qent bashk-short;
jeta bashkshortore.
BASHKSHORTOR,~E mb. zyrt. Q ka t bj me
bashkshortt, q u prket bashkshortve, i
bashkshortve; q lidhet me jetn e prbashkt t burrit e
t gruas. Jet (lumturi) bashkshortore. Ma-rrdhnie
(besnikri) bashkshortore. E drejta bashkshortore.
BASHKSHTETAS,~I m. sh. ~, ~IT libr. Ai q ka t
njjtn shtetsi me nj tjetr.
BASHKTINGLLIM,~l m. sh. ~E, ~ET muz. Tingllim
i prbashkt e harmonik i disa zrave, q dgjohen
njkohsisht. Bashktingllimi i telave t kitars.
BASHKTINGLLON jokal., ~OI, ~CAR. 1.
muz. Tingllon n harmoni s bashku me nj tingull tjetr,
dgjohet n harmoni njkohsisht me nj z tjetr.
2. fig. Prputhet n mnyr harmonike me dika,
prshtatet, pajtohet. Nuk bashktingllon me kohn tone.
BASHKTINGLLOR,~E mb. gjuh. Q prftohet kur
ajri kalon nj penges n organet e t folurit, zakohisht i
shoqruar me zhurm dhe pa lvizur tejzat e zrit (pr
tingujt e t folurit); q prbhet nga bashk-tingilore.
Tingull bashktingllor. Togje bashkting-llore.
BASHKTINGLLORE,~JA . sh. ~E, ~ET gjuh.
Tingulli i t folurit, q prftohet kur ajri kalon nj
penges n organet e t folurit, zakonisht i shoqruar me
zhurm dhe pa lvizur tejzat e zrit; shkro-nja q shnon
kt tingull. Bashktingllore e zshme (e zhurmt, e
shwdht). Bashktingllore hundore. Bashktingllore
paragjuhore
(mesgjuhore,
prapagju-hore).
Bashktingllore buzore (dhmbore, qiellzore, grykore).
Bashktingllore e dyfisht. Bashktingllore e lngt
(dridhse).
Bashktingllore
shprthyese

(shtegore,ansore). Bashktinglloret b, d, g... Bashktinglloret e shqipes. Sistemi i bashktingllor eve.


Orup bashktinglloresh. Kmbimi i bashktingllo-reve.
BASHKTRASHGIMTAR,~I m. sh. ~, ~T
drejt. Ai q sht trashgimtar i nj pasurie s bashku me
nj tjetr.
BASHKVAJTJE,~A . gjuh. Lidhja e nj fjale me nj
fjal tjetr, prdorimi i nj fjale s bashku me nj tjetr n
lidhje t caktuara.
^ N bashkvajtje me... libr. n lidhje me..., duke u
prdorur me...
BASHKVARSI,~A . sh. ~, ~T libr. Varsj c
dyanshme rtdrmjet sendeve, dukurive etj., varsi e njrit
nga tjetri. Bashkvarsia ndrmjet fjalve.
BASHKVENDS,~I m. sh. ~, ~IT. Ai qsht nga i
njjti vend, qytet, fshat etj. me nj tje-tr; bashkatdhetar.
BASHKVEPRtM,~I m. .- ~E, ~ET. 1. Ve-prirai sipas
kuptimeve t foljes BASHKVEPROJ. Bashkveprimi
me nj tjetr. Bashkveprimi i forcave. Bashkveprim
gjitharmsh. usht. Bashkveprim zjarri. usht.
2. Veprim e ndikim i ndrsjell ndrmjet sendeve e
dukurive, ndrveprim. Bashkveprim i shuman-shm,
Bashkveprimi ndrdialektor. Bashkveprimi mo-lekular.
Bashkveprimi i trupave. Bashkveprimi i njeriut me
natyrn.
it N bashkveprim me... libr. s bashku me..., duke
bashkvepmar me...
BASHKVEPROJ jokal., ~OVA, ~UAR. 1.
Veproj s bashku e njkohsisht me nj tjetr pr t
arritur nj qllim, bashkrendoj forcat ose prpjekjet me
nj tjetr. Msuesi bashkvepron me prindrit. Repartet
bashkveprojn n luftime.
2. Jam n lidhje t dyanshme e n ndikim t ndrsjell me
nj tjetr, kam bashkveprim me dike a me dika. Fshati
dhe qyteti bashkveprojn njri me tje-trin. Gjuha letrare
dhe dialektet bashkveprojn.
BASHKVEPRUES,~E mb. libr. 1. Q vepron s bashku
me nj tjetr pr t arritur nj qllim, q vepron n
bashkpunim me nj tjetr. Forca bashk-vepruese.
2. Prd. em. sipas kuptimit t mbiemrit. Bashk-veprues
me fajtorin.
BASHKVLLA,~VLLAI m. sh. ~VLLEZR,~VLLEZRIT. Shok shum i afrt n nj pun, n
nj shoqri, n nj veprimtari etj,; njeri shum i afrt, si
vlla, m t cilin me lidh vendlindja dhe kam interesa e
qllime t prbashkta. Bashk-vllezrit e mi dardhar.
BASHKZOTRIM,~I m. sh. ~E, ~ET drejt., vjet. shih
BASHKPRONSI,~A.
BASHKZOTROJ kal., ~OVA, ~UAR drejt., vjet. shih
BASHKPRONSOJ.
BASHKZOTRI)ES,~I m. sh. ~, ~IT drejt., vjet. shih
BASHKPRONAR,~I.
BASHKI,~A . sh. ~, ~T. Organ i vetadmini-strimit t
qyteteve n Shqipri para lirimit, q merrej me
rregullimin, pastrimin, ndriimin etj. t qytetit; organ i
vetadministrimit lokal n disa vende t tjera; ndrtesa me
zyrat e ktij organi. Bashkia e qytetit. Kryetari i bashkis.
Npunsi (polici, mjekuj i bash-kis. Banda e bashkis.
BASHKIAK,~E mb. Q ka t bj me bashkin, q i
prket bashkis, i bashkis. Kshilli bashkiak.
Administrata bashkiake. Zgjedhjet bashkiake. Taks
bashkiake.

BASHKIM,~I m. sh. ~E, ~ET. 1. Veprimi dhe gjendja


sipas kuptimeve t foljeve BASHKOJ, BASHKOHEM.
Bashkim politik (ekonomik, ushtarak). Bashkim vullnetar.
Bashkim i plot (i shndosh). Bashkim mekanik.
Bashkimi i popullit (i masave, i forcave, i grupeve, i
reparteve). Bashkimi i kombit. Bashkimi i krahinave,
Forcoj bashkimin. Bashkimi bn fuqin. fj. u.
2. Lidhje organizatash, institucionesh, shtetesh etj. t
ndryshme sipas nj marrveshjeje pr veprimtari
t pcbashkt, grup i bashkuar pr nj qllim. Bashkim
krahinor. Bashkim doganor (postar). Bashkime monopoliste.
3. Pjes e par n emrtime t pathjeshta pr disa
organizata politike e shoqrore, q prfshijn antart
sipas veprimtaris, sipas profesionit etj. Bashkimi i Rinis
s Puns t Shqipris. Bashkimet Profesionale t
Shqipris. Bashkimi i Grave t Shqipris. Bashkimi i
Gazetarve t Shqipris. Bashkimi i Kooperativave t
Artizanatit.
4. Pjes e par n emrtime t pathjeshta pr disa lidhje
shtetesh ose vendesh n nj trsi me nj push-tet politik,
me ekonomi e ushtri t prbashkt. Bashkimi Jugafrikan.
Bashkimi Australian.
5. kim. Lidhie e atomeve t dy a me shum ele-menteve
q bhet n prpjestime t caktuara dhe q jep nj lnd
me cilsi t reja; lnda q del nga kjo lidhje. Bashkim
kimik. Bashkim organik. Reaksione bashkimi.
BASHKINTERESCAR (i, e) mb. libr. Q sht i
interesuar s bashku me nj tjetr pr nj pun, pr nj
shtje etj.
BASHKOHEM vetv. 1. Lidhem me nj tjetr pr t
formuar nj t tr, shkrihem n nj njsi me nj tjetr. U
bashkuan n nj fshat (n nj kooperativ). U bashkuan
n nj organizat. Oksigjeni bashkohet me hidrogjenin.
1. Hyj n nj grup m t tjer, rreshtohem e shkoj bashk
me ta. Bashkohem me shokt. U bashkuan me etn. U
bashkuan me grevistt.
3. kryes. sh. Lidhemi fort pr nj sht je t prbashkt,
forcojm njsimin, ngjeshim radht pr nj qllim t
prbashkt. Proletar t t gjitha vendeve, bashkohuni! U
ndave u prlave, u bashkove u forcove. fj. u.
4. Miratoj a prkrah mendimin e dikujt, marr ann e
dikujt; pranoj e prkrah nj mendim, nj pik-pamje, nj
vendim, nj krkes etj. t nj tjetri; paj-tohem.
Bashkohem me mendimin e shokve. Bashkohem me
vrejtjet (me propozimet).
5. bised. Takohem me dike; takohem me dike q ka
shkuar prpara. Bashkohemi n shtpi.
6. bised. Lidhem me martes. U bashkuan e u trashguan.
7. Bie n marrdhnie seksuale. Bleta mm bashkohet
me meshkujt.
8. Ps. e BASHKOJ i.
Qielli me token t bashkohen! shih te QIELL,~I. Kur t
bashkohet (t takohet, t puqet) qielli e toka iron, shih te
QIELL,~I.
BASHKOJ kal., ~OVA, ~UAR. 1. Afroj nj send me nj
tjetr aq sa t puqen, i bj bashk, i v shum pran; i lidh
bashk dy a me shum sende. Bashkoj duart (kmbt,
thembrat). Bashkoj tryezat. Bashkoj dy tela.
2. Lidh pjes ose njsi t veanta n nj trsi t vetme, i
shkrij n nj t vetme. Bashkojm forcat. Bashkuan tokat

(kooperativat).
Bashkoi
ndrmarrjet
(institutel).
Bashkuan kapitalet.
3. Bj q t arrihet njsimi pr nj shtje t prbashkt,
ngjesh radht, forcoj njsimin. Bashkon popullin (masat
punonjse).
4. fig. I lidh e i shkrij n nj t vetme, i bj nj; lidh
ngusht. Bashkojm prpjekjet. Na bashkojnmendimet
(dshirat, interesal). Na bashcon nj qllim (nj ideal).
Na bashkoi puna.
5. spec. Vendos n nj lidhje t caktuar, Iidh me
marrdhnie t caktuara; i v n nj grup a n nj vij.
Bashkoi fjalt (rrokjet). Bashkoj oksigjenin me hidrogjenin. Bashkoj thepin me shtjekzn. usht.
6. bised. Takoj dike; e arrij dhe e takoj dike q ka shkuar
prpara.
7. bised. Lidh me martes.
Bashkojm armt shih tek ARM,~A. Bash-kuan besn
vjet. lidhn besn, dhan besn e prbash-kt. Bashkoj
zrin me dike shprehem i nj men-dimi me dike, prkrah
pikpamjet a krkesat e tij.
BASHKU (s) ndajf. Tok, bashk, bashkrisht. Punojm
(rrim, jetojm) s bashku. Han (flen) s bashku.
Udhtuan s bashku. E vendosm s bashku. T gjith s
bashku. T marra s bashku.
~k S bashku me... bashk me..., tok me...
BASHKUAR (i, e) mb. 1. Q sht vn shum pran a
ngjitur me nj tjetr, q sht puqur me nj tjetr. Me
duar t bashkuara. Me thembra t bashkuara.
2. Q ka dale si nj trsi e vetme nga bashkimi i pjesve
a i njsive t veanta, q sht formuar nga przierja ose
nga shkrirja e disa pjesve a e disa njsive t veanta.
Fshat i bashkuar. Kooperativ e bash-kuar. Shkott e
bashkuar. Shtete t bashkuara. Orga-nizata e Kombeve t
Bashkuara.
3. I lidhur ngusht pr nj qllim t prbashkt. Populll i
bashkuar. T jemi t bashkuar. T bashkuar si nj imp i
vetm.
BASHKUDHTAR,~I m. sh. ~, ~T. 1. Ai q bn nj
rrug s bashku me nj tjetr, shok udhe. Nj
bashkudhtar i panjohur.
2. fig. Ai q prkohsisht ose rastsisht bashkohet me nj
lvizje shoqrore a politike, pa pasur lidhje t brendshme
e t thella me t. Bashkudhtar i prkoh-shm (i rastit).
Bashkudhtar i revolucionit.
3. fig. Dukuri q shoqron nj ngjarje, nj lyizje etj.,
dika q zhvillohet ose q ecn krahas me dika tjetr.
Bashkudhtar i prhershm (i pashmangshm).
BASHKUDHTARE,~JA. sh. ~E, ~ET. Fem. e
BASHKUDHTAR,~I. Bashkudhtare besnike. Kriza
sht bashkudhtare e pashmangshme e kapitalizmit.
BASHKUDHTOJata.,~OVA, ~UAR. 1. Udh-toj s
bashku me nj tjetr.
2. vet. veta III fig. Shoqron nj dukuri a dika tjetr si
bashkudhtar.
BASHKIJES,~E mb. 1. Q shrben pr t krijuar nj
lidhje t ngusht, q ndihmon pr t krijuar nj; bashkim;
Force bashkuese. Rol bashkues. Zanore bashkuese. gjuh.
zanore lidhse.
2. Q shrben pr t bashkuar dy pjes t nj me-kanizmi
a dy sende. Grup bashkues. Pliak (kok, unaz)
bashkuese. Kunj bashkues. Ind bashkues. anat.

3. si em. ~, I m. sh. ~, ~IT tek. Vegl q shrben pr t


bashkuar dy pjes t nj mekanizmi a dy sende.
Bashkuesi i shulit t pushks.
BASHLLK,~U m. sh. ~, ~T vjet. 1. Gur i madh,
zakonisht i gdhendur, q vihej si mbshtetje n ant e nj
qemeri ose t nj oxhaku. 2. Guri n krye t varrit.
BASHTINAR,~I m. sh. ~, ~T hist. Pronar i nj
bashtine n sistemin e timareve.
BASHTlN~A sh. ~A, ~AT. 1. hist. Cope toke e
trashgueshme, q e zotronte nj familje fsha-tare n
sistemin e timareve dhe q e punonte si are.
2. Kopsht, bahe. Ara e bashtina.
BAT,~I m. sh. ~A, ~AT. 1. Grack pr t zn zogj, me
nj rras t mbshtetur mbi kunja t holl, q rrzohet
mbi nj grope. Rrasa (gropa) e batit. Kunji i batit. Gjuaj
(z) me bat. Ngre nj bat. Ra zogu n bat.
2. fig. Kurth, grack. E shtiu n bat. Ra n bat. Dolinga
bati.
3. sh. ~E, ~ET. shih BICE,~JAi. Z batin.
BAT,~E mb. I ult; i batisur. Vend bat. Tok bate. Shtpi
bate.
BATAK,~U m. sh. ~, ~T. 1. Vend me uj t ndenjur e
me balt, q ka zakonisht edhe lmishte t kalbura; ler,
lluc. Er bataku. Si bualli n batak. U be batak. Ngeci
(raj n batak. Enxorn nga bataku.
2. fig. Gjendje e keqe dhe e vshtir, e cila lidhet me
amullin, me dika t ult e t ndyr. Batak ideo-logjik.
Kane rn n batak.
3. fig. keq. Njeri i ult e i ndyr, bataki; prmb.
fundrrinat e shoqris, Uumi. Bataku i shoqris.
E la n batak (n balt) dike shih te BALT, ~A.
BATAKI,~U m. sh. ~NJ, ~NJT bised. Ai q mashtron
pr t nxjerr nj prfitim pr vete, ai q prpiqet t'ia
hedh tjetrit me rrug t pandershme; njeri i pandrshm,
t oilit nuk mund t'i zihet bes. Bataki i regjur (me vul).
BATAKILLK,~KU m. sh. ~QE, ~QET bised. Sjellje e
veprim prej batakiu. Bnte batakillqe.
BATAKOVlN,~A . sh. ~A, ~AT. Batak I madh; vend me
batak. Tok batakovin. Bie er ba-takovin.
BATALION,~I m. sh. ~E, ~ET. 1. usht. Njsi ushtarake,
q ka disa kompani t armve t ndryshme dhe q hyn si
nnrepart taktik n prbrjen e nj re-gjimenti. Batalion
kmbsorie. Batalion tankesh. Ba-talion autonom.
Batalion sulmues. Batalion rezerv. Batalion partizan.
Shtabi i batalionit. Komandanti (komisari) i batalionit.
2. Njsi e punonjsve vullnetar n vitet e para pas
lirimit, q organizohej n punn pr ndrtimin e vendit.
Batalioni i puns. Batalioni i rinis. Batalioni ^Margarita
Tutulani.
BATALL,~E mb. bised. 1. Q nuk hyn n pun, q nuk
vlen pr asgj, i pavlefshm; i paprdorshm. Njeri
batall. Mall batall. Vegl batalle.
2. Q sht ln djerr, i papunuar (pr tokat); q s'jep
prodhim. Vend batall. Tok batalle.
3. fig. I trash e i ngatht, jo i zhdrvjellt. Me mendje
batalle. E ka trupin batall.
BATALL ndajf. bised. 1. Pa pun, kot. Rri batall. Me la
batall. I la qet batall.
2. Pa punuar, djerr (pr tokat). Mbeti (toka) batall. E lane
batall.
Batall (i madh) fort! iron, pun e madhe!, s'ka gajle!, aq
me bn! bri batall dika e prishi, e bri q t mos vlej

me pr asgj.BATALLlN,~A . sh. ~A, ~AT. Tok e ln


djerr, vend i ln pa punuar.
BATALLfS kal., ~A, ~UR bised. shih BATALLOJ.
BATALLlSEM vetv. bised. shih BATALLOHEM.
BATALLlSHT,~A . sh. ~A, ~AT bised. Tok e line
djerr; tok q nuk prodhon.
BATALLOHEM vefv. bised. 1. vet. veto III. Del nga
prdorimi e bhet i pavlefshm, nuk hyn me n pun;
prishet. V batallua parmenda.
2. Mbetem pa pun, sepse me mungon dika; nuk kam
me far t punoj. U batallua nj dit t tr.
BATALLOJ kal, ~OVA, ~UAR bised. 1. E nxjerr nga
prdorimi dhe e bj t pavlefshm, e bj q t mos hyj
n pun; e prish. E batalloi qerren.
2. E l pa pun; bj q t mos ket me far t pu-noj, e
l batall. batalloi nj jav t tr.
BATANlJE,~A . sh. ~E, ~ET. Mbules e holl prej leshi a
prej pambuku, e ngjeshur dhe me push, zakonisht me
ngjyra e me zbukurime, q prdoret pr t'u mbuluar.
Batanije leshi (pambuku). Shtroj (hedh) batanijen.
Mbulohem (ffe) me batanije. Mbshtjell me batanije.
BATARE,~JA . sh. ~, ~T. E shtn me disa arm zjarri
njhersh. Batare pushksh (mitralozash, topash). Batare
n ere. Qitje (zjarr) me batare. Qlloi me batare. Zbrazi
nj batare.
BATBAT ndajf. Luaj batbat: luaj me nj grup burrash, t
cilt ulen n rreth dhe kalojn dor me dor fshehurazi
nj shami t lidhur nyj, duke qlluar lojtarin e mesit
derisa ai t gjej at q e ka shamin; turr.
E on batbat dika e shtyn me sot e me nesr, e zvarrit
(nj pun etj.).
BATEC,~I m. sh. ~, ~T. Fik i hershm, q bn kokrra
t mdha e t bardha.
BATERl,~A . sh. ~, ~T. 1. usht. Njsi artilerie q
prbhet prej disa togash dhe q ka katr deri n gjasht
gryka zjarri; ushtart q shrbejn n kt njsi. Bateri
topash (mortajash, raketash). Bateri kundrajrore
(bregdetare). Komandant baterie. Qllon me bateri.
2. kryes. sh. fig. Godhje, prpjekje a sulme t prqendruara kundr dikujt a dikaje pr t arritur nj qllim.
Baterit e kritiks. m t gjitha baterit. Zbrazi bat erit.
3. fiz. Grup pilash, akumulatorsh ose kondensa-corsh,
q jan lidhur s bashku pr t dhn rrym elektrike.
Bateri elektrike (kimike, diellore). Bateri e that. Bateri
ushqyese.
Bateri
pilash
(akumulatorsh,
kondensatorsh). Bateri ndriimi. Bateri automobili.
Radio me bateri. Ngarkoj baterit. Shkarkohen baterit.
4. tek. Pajisje e prbr nga disa pjes ose nga disa
elemente t njjta, q jan lidhur s bashku pr t br nj
pun. Bateri kazansh (turbinash, ngrohsish,
ndriuesish).
5. sport. Nj radh atletsh n nj gar me shum
pjesmarrs, q nisen t ndar n grupe. Bateria e par (e
dyt, e tret...). Bateri vrapimi. Niset nj bateri.
6. muz. Grup daullesh t mdha e t vogla, t cilave u bie
nj muzikant n nj orkestr. Luan n bateri.
BATRDl,~A . sh. bised. 1. DSm i rnd, shka-trrim i
madh, prishje e rrnim; e keqe e madhe; krdi. Bri
batrdin.
2. Zhurm e madhe, rrmuj me potere e shamat.
Batrdi e madhe.

BATRDIS kal., ~A, ~UR bised. Dmtoj rnd, prish,


shkatrroj keq, rrnoj; drrmoj. Aral i ba-trdisi breshri. I
batrdisn m t ngrn e m t pir. Na batrdisi dimri.
BATRDISEM vetv. bised. 1. Dmtohem rnd, prishem,
shkatrrohem keq, rrnohem, drrmohem. 2. Ps. e
BATRDIS.
BATRDISUR (i, e) mb. bised. I dmtuar rnd, i
prishur, i shkatrruar keq, i rrnuar; i drrmuar.
rraskapitur dhe i batrdisur.
BATIC,~A . sh. ~A, ~AT. 1. Ngritja e nivelit t ujit t
detit, q prsritet dy here n dit; det i ngritux, det i
fryr; kund. zbatic. Koha e bat ices. Ka batic. Vjen
(bie) batica.
2. fig. Periudh ngritjeje e nj lvizjeje a veprimta-rie;
ngjitja dhe fuqizimi i dikaje; vrshim. Batica e
revolucionit (e lvizjes). Batic ndjenjash.
BATICOR,~E mb. libr. Q ka t bj me baticn; q
shfrytzon energjin e batics, q vihet n veprim me
forcn e saj. Hidrocentral baticor. Mulli baticor.
BATlM,~I m. Veprimi sipas kuptimeve t foljeve BATOJ,
BATOHEM. Batimi i makins.
BATINAS ndajf. krahin. Luaj batinas: luaj nj loj
fmijsh me tri rrasa guri t vena me kmbe, t cilat pala
kundrshtare prpiqet t'i rrzoj duke i goditur.
BATIN,~A . sh. ~A, ~AT. 1. Rras guri, q vihet n
grackn pr t zn zogj; bat. V (ngreh) batina.
2. Gur i madh, q prdoret si shenj rruge, si shenj kufiri
etj.
BATlS kal., ~A, ~UR bised. 1. shih BATRDIS. Batisi
mallin (token, vendin, shtpin).
2. E rrzoj prtok, e prmbys; e pllakos sipr, e v
posht. batisi uji.
3. fig. Me rndon si pesh e madhe, me pllakos. Me batisi
malli. E batisi dshprimi.
4. bised. Fut n dhe a shtrij e mbuloj me dhe laS-tarin e
nj pjergulle pr ta nxjerr n nj vend tjetr ose pr t
marr fidan hardhish. Batisi pjergulln.
5. fig. E degdis, e tret larg. batisn n dhe t huaj.
6. jokai. Shkoj papritur e pakujtuar; vij befaS, ia beh,
atis. Batisi lumi. Batisi n der. Batisi papritur.
7. jokal. shih BATISET. Batisi toka. Batisi shtpia.
BATlSET vetv. bised. Shembet, fundoset, vithiset;
rrzohet rrafsh me token; batohet. U bat is toka (vendi).
U batis muri (shtpia). Batisej barka. U batis qerrja.
BATISJE,~A . sh. ~E, ~ET bised. Veprimi sipas
kuptimeve t foljeve BATIS, BATISET. Ba-tisjet e
ujrave.
BATISKAF,~I m. sh. ~, ~T. Anije e mbyllur, e pajisur
me mjete t posame pr t br krkime e studime n
thellsit e deteve e t oqeaneve. Zhyten me batiskaf.
BATISK,~A . sh. ~A, ~AT. Lloj koshi pr t peshkuar
n ujra t cekta. Gjuaj me batisk.BATfST,~I m. tekst.
Plhuf liri ose pambuku shum e holl, q prodhohet me
fill me numr t lart. Shami (kmish) batisti.
BATISUR (i, e) mb. bised. 1. Q sht shembur, i
fundosur, i vithisur; q sht rrzuar rrafsh me token.
Tok e batisur. Vend i batisur. Brigje t batisura.
2. fig. Q e ka zn dika e rnd, q e ka pllakosur nj4
ndjenj. Me fytyr t batisur.
BATOHET vetv. Anohet gati pr t'u prmbysur, i nierr
ana; prmbyset. U batua qerrja (makina, barka).

BATOJ kal, ~O\[A, ~UAR. 1. E anoj gati pcrj ta


prmbysur; e prmbys, e kthej n ann tjetr. Era e batoi
sandallin. Batoi trungun n ann tjetr.
2. jokal. yet. veto III. Varet nga njra ane, anon; lshon
bark; varet nga perndimi (pr diellin). Batoi bctrra.
Batoi muri. Dielli po baton.
BATOQ,~I m. sh. ~E, ~ET. Gjuhza e kmbors a e ziles.
Batoqi i ziles (i kambans, i kmbors).
BATRA,~I m. Duhan vjeshtak. Er batrai.
BATULL,~A . sh. ~A, ~AT. Cektin n lum a n det.
Ngeci n batull.
BATH,~A sh. ~, ~T bot. 1. Bim barish-tore
njvjeare, me gjethe pak t trasha, me lule t bardha n
manushaqe e me nj pike t errt n petla, e cila m billet
pr t pasuruar token me azot dhe pr bishtajat e kokrrat;
bishtajat dhe kokrrat e ksaj bime, q prdoren pr
ushqim. Bathe kokrrvogl. Bathe t njoma (t thata).
Ndryshku i bathes. Gjell me bathe. Miell bathe. Mbjell
bathe.
2, krahin. Fasule. Bathe qorre.
ir Bathe e mbir n udh njeri i vetm, njeri pa prindr
dhe pa vllezr e motra, njeri pa njeri; jetim. Si batha
shtatjavshe mosprf. jo shum i vjetr; i papjekur. I
humbi batha u hutua, e humbi fillin. I ndaj batht shih te
NDAJ. U ngopa me bathe u mrzita nga nj gj e
prsritur dhe bajate. Shtie me bathe tall, i merr me mend
gjrat, hedh fall. Si duken (si tregojn) batht me sa
duket, si tregojn shenjat. S'i ka batht mir (t mbara)
nuk i ka punt n rregull. Bathe, bathe, po nj kokrr t
njjtn gj po na thot, sa here po ajo gj prsritet. Jane
nj bathe e nj ko^ krr jan njsoj, jan brume i nj
mielli, si njri edhe tjetriJ Ishin batht t numruara ishte
e shtrnguar ekonomia e shtpis, ishin t kufizuara
mundsit. Bathe ka ngrn e bathe mollois (bathe ka
par e bathe tregon) mosprf. ka pak prvoj nga jeta, aq
di e aq thot.
BATHE E EGR bot. Bim barishtore njvjeare, e egr,
e helmet, me gjethe pak t trasha, me lule t bardha n
manushaqe me nj pike t errt n petla, q rritet
zakonisht n vende malore dhe bn bishtaja t mbushura
me kokrra.
BATHE DETI bot. iibanoz.
BATHR, ~RA . sh. ~RA, ~RAT bot. 1. Bim barishtore
njvjeare, me krcell t drejt e me zhar-dhok, |me
gjethe si t zambakut dhe me lule si xhufk n krye t
krcellit, n ngjyr t bardh ose t verdh, q elin n
pranver. Kodr me bafhra. eln bathrat.
2. shih BADR,~RA x,
BATHZ,~A . sh. ~A, ~AT. 1. bot. Bim bish-tajore si
batha, me kokrra m t vogla, q prcorct kryesisht si
ushqim pr kafsht; bathe kokrrvogl. Ushqej me
bathza.
2. E c'njtur si kokrr, q bhet nga thumbimi i
mushkonjs, i grerzs etj. lu be bathz.
BATHISHT,~A sh. ~A, ~AT. shih BA-THORE,~JAn.
BATHJE mb. Q e ka kokrrn gjatoshe e pak t shtypur si
bathe (pr disa pem). Qershi bathje.
BATHORE,~JA i sh. ~E, ~ET. 1. Tok e
mbjell me bathe.
2. Krcelli i that i bims s bathes, i bims si pambukut
etj. Bathore pambuku. Shkul (djeg) ba-thoret.
3. krahin. FaSuIe kokrrmadhe.

BATHORE,~JA n . sh. ~E, ~ET bat. Presh i egr, badr.


Kokat e bathoreve.
BAULE,~JA sh. ~E, ~ET bised. Ark e vogl, me kapak
t prkulur si gjysmhark, q shrben pr t mbajtur
plaka n shtpi ose gjat udhtimit. Baulja e nuses.
Kapaku i baules. Nj baule me plaka. Bri gati baulet.
BAXHANAK,~U m. sh. ~, ~T. Secili nga burrat q i
kane grate motra; i shoqi i motrs s gruas. Jan (u bn)
baxhanak. Dy baxhanak mbajni shtegun e ariut. fj. u.
BAXHAXHl,~U m. sh. ~NJ, ~NJT hist. Ai q mblidhte
taksn bashkiake pr shitjen e bagtive e t sendeve t
tjera n treg n kohn e sundimit os-man dhe n vitet para
lirimit.
BAXH,~A i sh. ~A, ~AT. 1. Dritare e vogl n ati pr
t hyr drita nga lart ose pr t dale mbi ati; kapak n
tavan pr t'u futur nn ati, kapanxhe. Kapaku i baxhs.
Dal nga baxha. Hap nj baxh.
2. Dhom nn kulmin e shtpis, mbi tavan, me dritare n
ati, q shrben pr i banuar ose pr t mbajtur sende t
ndryshme n t. Dritaret e baxhs. Hyj (ngjifem) n
baxh. Fshiheshin n baxh. V n baxh.
3. Vrim n ati pr t dale tymi ose vrim n mur pr.t
hyr drita; frengji. Baxha e oxhakut.
BAXH,~A n sh. ~A, ~AT hist. Taks bashkiake q
paguhej n kohn e sundimit osman dhe n vitet para
lirimit pr shitjen e bagtive e t sen-deye t tjera n
treg. Paguanin baxhn. Merrej baxh.
BAXHl,~A . sh. ~, ~T vjet. 1. bised. Prdorej pr t
thirrur me nderim nj grua t moshuar.
2. Gruaja e shkuar n mosh, q lante grate e vdekura t
myslimarrve; las. Thirrn baxhin. E laft baxhia!
mallk.
BAXHO,~JA. sh. ~, ~T. Punishte e vogl, zakonisht afr
staneve, ku mblidhet e prpunohet qu-mshti. Baxho
dimrore. Baxhoja e kooperativs. Tekniku i baxhos.
Djath baxhoje djath nga qumshti, t cilit i sht marr
ajka.
BAXHOXHI,~U m. sh. ~NJ, ~NJT. Ai q prpunon
bulrnetin n baxho, tekniku i baxhos.
BAXHULE,~JA . sh. ~E, ~ET. Qndisje me dhmbza n
fundin e linjs S grave. Linj me ba-xhule.
BAZAL,~E mb. 1. libr. shih THEMELOR,~E.
Parim baza!. Lnde bazale.2. spec. Q lidhet me bazn, i
bazs; q sht i vendosur n baz, q sht prkundrejt
majs. Sipr-faqe bazale. Pjesa bazale. Tumor bazal.
mjek. Cipza bazale e veshit.
BAZ,~A . sh. ~A, ~AT. 1. Pjesa e poshtme e nj trupi,
mbi t ciln mbshtetet a qndron ai; pjesa e fundit e nj
trupi, q zakonisht sht m e gjer n krahasim me
majn. Baz e gjer. Baza e shtylls. Baza e ndrtess.
Baza e dhmbit. I ngre bazn.
2. fig. Mbshtetja kryesore e dikaje, parimi the-melor
mbi t cilin ndertohet dika, themeli; arsyeja q shpjegon
a q prligj dika. Baza politike (organi-zative, juridike).
Baza klasore. Baza fiziologjike. Baza dialektore. Baz e
shndosh. Baza e bazave. Mbi baza t drejta
(shkencore). Arsyetim pa baza. Mbi kt baz. Mbi nj
baz t re. Ka (shrben) si baz. Kam (marr) pr baz
mbshtetem. Ktu e ka bazn. Nuk ka baz. sht pa
baza. Hodhi bazat (themelet) e dikaje themeloi. V n
baz e marr si mbsh-tetje. E v mbi baza t shndosha.
Flet me baza.

3. kryes. sh. Parimet kryesore t nj shkence; parimet


themelore, mbi t cilat ngrihet e mbshtetet nj dituri;
njohurit themelore t nj fushe t dijes. Bazat e
marksizm-leninizmit. Bazat e filozofis. Bazat e vizatimit
teknik. Bazat e astronomis (e darvi-nizntit).
4. Trsia e mjeteve, e sendeve dhe e kushteve, q jan t
domosdoshme pr nj pun a pr nj veprim-tari; qendr
e pajisur me nijetet e nevojshme pr t ndihmuar nj
veprimtari ose pr furnizim. Baz ma-teriale (teknike,
msimore, ushqimore, mekanike). Baz sportive
(turistike). Baz furnizimi.
5. ek. Trsia e marrdhnieve n prodhim, q i
prgjigjen nivelit t zhvillimit t forcave prodhuese t
shoqris n nj periudh t caktuar historike dhe q
prbjn strukturn ekonomike t shoqris, mbi t ciln
ngrihet superstruktura e saj. Baza ekonomike. Baza dhe
superstruktura. Ndryshime n baz. Ndr-timi i nj baze
t re.
6. vet. nj. Organet m t ulta, zakonisht ato t rre-theve,
kundrejt aparatit qendror t administrats shtetrore e t
organizatave
politike-shoqrore;
ndr-marrjet
e
prodhimit, institucionet lokale ose vartse dhe rrethet
kundrejt inStitucioneve qendrore drej-tuese e qendrs.
Qendra dhe baza. Organet (punonjsit) e bazs. Mendimi
(zri) i bazs. Punoj (shkoj, zbres) n baz. Vjen nga
baza. Lidhem me bazn. Ndihmon (foreon) bazn.
7. usht. Vend ku jan prqendruar trupa dhe mjete
ushtarake pr qllime luftarake; pikmbshtetje pr nisjen
e veprimeve luftarake, pr furnizimin e trupave etj. Baz
ushtarake (detare, ajrore). Baz brthamore. Baz
raketash ( nndetsesh). Baza e nisjes. Ndrtoi (ngriti)
nj baz. Mban baza. U nisn nga baza.
8. Vend Strehimi i prkohshm pr njerz dhe pr mjete,
q shrben si pikmbshtetje pr nj veprimtari; shtpi,
ku strehoheshin dhe zhvillonin veprimtari partizant ose
pjesmarrsit e tjer t Lvizjes gjat Lufts
Nacionallirimtare; vend strehimi i prkohshm n nj
shtpi. Baz partizane. Baz e fsheht (ilegale). Baza e
Partis. Baza e tekniks (e shtypit). Baz e Lvizjes.
Fjetn n nj baz. I ndan (i uan) njerzit n baza.
9. Dika qe merret si piknisje ose si njsi pr matje, pr
vlersim etj. Baz e nj sistetni numrimi. Shkoll e
mesme me baz filhreje. vjet. Marr si baz.
10. gjeorn. Brinja ose siprfaqja e poshtme e nj figure a
e nj trupi, mbi t ciln ngrihet pingul lartsia. Baza dhe
lartsia. Baza e trekndshit. Baza e pira-mids (e
prizmit). Siprfaqja (brinjt) e bazs. Gjatsia e bazs.
11. mat. Numri q ngrihet n fuqi.
12. gjeol. Vij q prcaktohet n tok si mbshtetje pr r
formuar nj trekndsh t nevojshm n matjet. Baz e
vogl (e madhe). Shtrij bazn.
13. kim. Bashkim kimik, i cili me acide jep kri-pra. Baz
e forte. Baz e tretshme. Baz organike,
14. Pjesa kryesore prbrse e nj lnde t przier. Baza e
nj bari. Helm me baz arseniku. Pomade me baz vaji.
15. tekst. Maj. Baz e ind. Fijet e bazs. Masur baze.
16. prd. mb. Kryesor, themelor; q shrben Si
mbshtetje ose Si piknisje. Njohuri baz. Rregulla baz.
shtje baz. Punim baz. Tekst baz. lde baz. Vshqim
baz. Plehrim baz. Parim baz. Shkenc baz. Sektor
baz. mim baz. Rroga baz.

k N baz... (me baz...) duke marr si njsi n zhvillimin


e nj veprimtarie, n shkall... N baz t... (mbi bazn
e...) duke u mbshtetur n..., duke u nisur nga..., sipas... I
lea bazat n (mbi) rr shih te RR,~A.
BAZNISJE,~A . sh. ~E, ~ET. Baz, q shrben si
piknisje pr nj veprimtari t caktuar. Per-do ret si
baznisje.
BAZIK,~E mb. kim. Q prmbaa baza; q ka vetit e
bazs. Krip bazike. Okside bazike. Tok (shtres) bazike.
Shkmbinj bazike. Veti bazike.
BAZIM,~I m. Veprimi sipas kuptimeve t foljeve
BAZOJ, BAZOHE I!. Bazimi n fakte. Bazimi i flots
(i aeroplanve). Vendi i bazimit.
BAZOHEM vetv. 1. Mbshtetem mbi nj baz per
t dhn nj mendim, pr t marr nj vendim etj., nisem
nga nj arsye, nga nj parim etj.; marr pr baz. Bazohem
n metodologjin marksiste-leniniste. Ba-zohem n fakte.
Bazohem n shkenc. Bazohem n fjalt e dik uj t.
2. usht. Vendosem n nj baz ushtarake; prdor si baz,
kam si baz.
BAZOJ kal., ~OVA, ~UAR. Mbshtet dika mbi nj
baze; e arsyetoj. Mirqenien e bazojm n punn. I bazoj
fjalt n fakte.
BAZUAR (i, e) mb. Q sht i mbshtetur n arsye, n
parime etj., q sht i ndrtuar mbi nj baz tS
shndosh; kund. i pabazuar. Vendim i bazuar. Ar-syetime
t bazuara.
BAZUK,~A . sh. ~A, ~AT usht. Arm zjarri reaktive, q
prbhet prej nj gypi (t ciln lufttari e mbshtet n
sup) dhe q prdoret zakonisht kundr tankeve. Predh
bazuke. Qlloj me bazuk.
BAZHDAR,~I m. sh. ~, ~T hist. Npuns q peshonte
mallrat n treg dhe q merrte nj taks t caktuar pr to.
Taksa e bazhdarit. Kandar bazhdari.
BAZHDARI,~A. hist. 1. Taksa q merrte bazhdari kur
peshonte mallrat n treg. E drejta e bazhdaris.
2. sh. ~, ~T. Vendi ku rrinte bazhdari pr t peshuar dhe
pr t marr taksn; puna e bazhdarit. I peshonin n
bazhdari.BAZHGARE,~JA kryes. sh. ~E, ~ET. 1.
Lmishte, bzhdile. ra nj bazhgare n sy. Fshij
bazhgaret. 2. Llapushat e misrit; lvoret e bishtajave.
heq
bazhgaret.
BE,~JA . sh. ~, ~T. 1. Pohim a mohim i vr-tetsis s
dikaje para nj tjetri, duke prmendur nj njeri a nj gj
q e quajm t shenjt ose t shtirenjt; fjalt ose shprehja
pr kt pohim a mohim. Be e madhe (e forte, e rnd).
Be e rreme. Be pr nderin. Be me djalin. Bj (z) be
betohem. Them nj be. E bj me be pohoj duke br be. E
v (e shtie) n be e dtyroj t betohet.
2. bised. Betim. jap ben. E mbajti (e prishi, e shkeli, e
theu) ben. E lidhi me be. E hngri me be. Bri be mbi
flamur.
3; etnogr. Dshmi e nj grupi njerzish, q be-toheshin
pr fajsin e dikujt, i cili akuzohej pr nj krim a pr nj
faj. Be pr der nj betar pr do fa-milje. Be pastruese
be pr ta nxjerr t lar dike. zoti i bes ai q akuzohej.
Pleqt e bes ata q dsh-monin. Guri i bes gur, mbi t
cilin betoheshin. Bri be n rren. E qiti n be e vuri n
be. E lau me be e nxori veten t lar duke br be. E
prjashtuan nga beja.
Asnj pr be asnj fare, as edhe nj. Bj be se... (q);..
jam krejt i sigurt, nuk kam asnj dyshim. Bj be p r

dike kam nderim t madh pr dike, e nderoj shum. la ka


br ben shih le BJ. Bn be e rrufe a) betohet duke
prmendur gjIthka t shenjt; b) iron, betohet m t
madhe pr t mbuluar dika t rreme. Lshoi be p r
dika shih te LSHOJ. I lshoi (i qiti) be shih te
LSHOJ. U be nj be (beja e dheiit) u be turpi i bots.
Rrahu ben vjet. shih te RRAH.
BBE,~JA i . sh. ~E, ~ET. Foshnj. Kmish bebeje.
Pudr pr bebe. Lindi nj bebe. Lidh (mbaj) beben. Bn
si bebe sillet si foshnj. sht bebe nga mendja.
BEBE,~JA n sh. ~E, ~ET. Vrim e vogl dhe e
rrumbullakt n t zezn e syrit, npr t ciln hyjn
rrezet e drits brenda n sy; bebz, ninz. Iu zgjeruan
bebt. I shklqejn (i ndritin) bebet. E ruaj si beben e
syrit.
it E shikoj (e vshtroj) n bebe t syrit a) nuk trm-bem
nga dika, i qndroj prball me guxim; b) kuj-desem
shum pr dike, e rrit me pekule dhe shqetso-hem shum
pr t, e shoh n drit t syrit (zakonisht pr nj fmij t
vetm). la njoh beben e syrit dikujt e di se sa trim sht, e
di se sa vlen. Nuk i dridhet bebja e syrit (syri, qerpiku)
shih te SY,~RI.
BEBZ,~A sh. ~A, ~AT. Bebja e syrit.
BEC,~I m. sh. ~A, ~AT. 1. Qengj i vogl. Bee i bardh.
Kullosin becat.
1. fig. bised. Njeri i urt dhe i but, qengj (zakonisht pr
fmijt).
BEDEL,~I m. sh. ~, ~T. 1. hist. Ai q shkonte n vend
t nj tjetri ne ushtri ose ne pun t detyruar kundrejt nj
pagese. Bedel n ushtri. Drgoi (vuri, pagoi) bedel. Shkoi
(hyri) bedel. La bedel, punoi bedel.
2.'.keq. Ai q bn nj pun n vend t nj tjetri,: cili e ka
pr detyr; ai q bn a pson dikr.."; vend t nj tjetri
kur nuk duhet. S'bhem bedel i;jc:rit, Nuk' pranon bedel.
S'ka bedel sot.
3. hist. Taks q paguhej n kohn e pushtimit turk nga
meshkujt mysliman pr t zvendsuar shrbimin
ushtarak, asqerie; pages q jepej n vend t puns s
detyrueshme. Bedeli i rrugs. T hollat e bedelit.
Paguanin bedelin.
4. prd. ndajf. Kot, pr dhjam qeni. Shkoi iyajti, u vra)
bedel.
BEDEN,~I m. sh. ~A, ~AT. 1. Pjes muri, e ngritur si
dhmb mbi murin rrethues t nj kshtjelle, prapa s cils
mbroheshin lufttart. Bedenat e kalas. Mur (kala) me
bedena. Doli n beden. U hodhn mbi bedena.
2. Dantell ose shirit dhmb-dhmb, q vihet buzs s
nj rrobe pr zbukurim. Shami me bedena. E qndisur me
bedena.
3. bised. Dhmbz; dika e br dhmb-dhmb ose
varg sendesh q duken dhmb-dhmb. Bedena gursh.
Bedena arrash. Beden malesh. Gjethe me bedena.
4. vjet. Petk i gjat, i zbukuruar me qndisje dhmbdhmb, q e vishnin grate prsipr si pallto t leht.
Beden shajaku (cohe). Hodhi bedenin mbi supe.
BEDITEM vetv. vjet. 1. vet. veto III. Shfaqet papri-tur;
bhet ose del dika pa e ditur se nga shpifet. Iu bedit nj
smundje (nj lung). Iu beditn ethet. Iu bedit njfjal.
Iu bedit n shtpi.
2. I ngjitem pas e nuk i ndahem,i bie me qaf, e mrzit. Iu
bedit e s'i ndahej.
BEDUNlC,~A . sh. ~A, ~AT bot. 1. Shkurre e vogl, me
gjethe t imta e t tulta dhe me lule t merme ngjyr

trndaflli, q rritet n vise t ngrohta, zakonisht npr


kodra t thata e ne gurishte. Lule bedunice. Er bedunice.
2. krahin. Sherbel. Mbledh bedunice.
BEDHOJ kal., ~OVA, ~UAR krahin. E prflll dike, e
begenis. bedhon shokt.
BEF pandr. S'i bn bef syri: nuk trembet fare para
rrezikut, nuk i trembet syri.
BEFA,~JA . sh. ~, ~T vjet. Peng. E la shtpin befa.
BEFAS ndajf. N mnyr t papritur dhe t menjhershme, papritmas, papandehur. Erdhi (hyri, iku)
befas. Sulmoi befas. Vdiq befas.
BEFASI,~A . 1. Gjendje n t ciln jemi t pa-prgatitur
pr nj t papritur; t qent i papritur pr dike (pr nj
ngjarje, pr nj veprim etj.). Befasia e sulmit. Goditje n
befasi. Z (kap, gjen) n befasi. Sulmoi (goditi) n befasi.
Shfrytzon befasin.
2. Goditje ose veprim i papritur dhe i menjher-shm
kundr dikujt. Me an t befasis. Prdori befasin. I
shmangem befasis.
BEFASIM,~I m. Veprimi dhe gjendja sipas kup-timeve t
foljeve BEFASOJ, BEFASOHEM.
BEFASISHM (i), ~ME (e) mb. Q ndodh n mnyr t
papritur e t menjhershme, q bhet a q vjen n befasi, i
papritur. Sulm i befasishm. Goditje (gjudjtjii) e
befasishme. Konttoll i befasishm. IUhes e befasishme.
Ndryshim (shprthim) i befa-uishm. Vdekje <;
befasishme. N m'inyr t befasishme.
3E.fi'ASISHT ndajf. 1. N befasi; n:ranyr t men.jhershme c t papritur (pr sulmin, pr goditjetose pr
veprime t tjera t tilla). Sulmoi befasisht. E kapi (e zuri)
befasisht.
2. shih BEFAS. Vjen (largohet) befasisht. Vdiq befasisht.
BEFASOHEM vetv. Habitem shum nga dika e papritur,
gjendem n befasi. U befasova kur ma tha.
BEFASOJ kal., ~OVA, ~UAR. 1. E bj t ha-bitet shmn
nga dika e papritur.
2. Sulmoj n befasi; kap n befasi. Befasuam armi-kun.
BEFASUAR (i, e) mb. I kapur n befasi; i habitur shum
nga dika e papritur. Me shihte i befasuar.
BEFT (i, e) mb. Q ndodh n mnyr t papritur, i
papandehur; q vjen befas. Ndryshim i beft. G-zim
(zemrim) i beft. Mendim i beft. Vdekje e beft.
BEG,~U m. shih BEJ,~U. - Ndalu beg se ka hendek
thuhet pr dike q vepron pa pyetur, por q t tjert mund
ta ndalojn.
BEGAT kal, ~A, ~UR. shih BEGATOJ. BEGATEM vetv.
shih BEGATOHEM.
BEGAT (i, e) mb. 1. I begatshm. Vend i begat. T
korra t begata. Vit i begat. Jet e begat.
2. fig. Q sht shum i prshtatshm pr krijimin dhe pr
zhvillimin e dikaje, pjellor. Truall i begat.
3. vjet. I pasur, pasanik.
BEGATI,~A . sh. ~, ~T. 1. vet. nj. T paSurit me
shumic t gjithkaje; jet m t mira t shumta e t
qndrueshme, mirqenie, bollk. pr begatin e popullit.
Burim begatie. N rrugn e begajis. Luf-tojm pr
begatin. Sjell begati. Rrojm n begati.
2. edhe fig. Pasuri. Begatit e toks. Begati men-dimesh.
Begati zbukurimesh.
BEGATIM,~I m. libr. Veprimi sipas kuptimeve t foljeve
BEGATOJ, BEGATOHEM. Begatimi i vendit. Begatim
pa shkak. drejt. pasurim n kurriz t nj tjetri pa derdhur
djers vet.

BEGATOHEM vefv. 1. vet. veta HI. I shtohen t mirat,


bhet i begatshm, pasurohet. Begatohet vendi. Begatohet
toka. Begatohet gjuha.
2. Pasurohem, fitoj nj pasuri.
BEGATOJ kai, ~OVA, ~UAR. 1. I sjell t mira me
shumic, e bj t begatshm, e pasuroj. Bega-tojm
atdheun (vendin). Begaton gjuhn (letrsin). I begatoi
jetn.
2. vjet. E bj t pasur. Ka begatuar t tjert.
BEGATOR,~E mb. 1. poet. Q jep prodhime t bollshme,
pjellor; i begatshm. Tok begatore.
2. vjet. I pasur.
3. Prd. em. sipas kuptimeve t mbiemrit.
BEGATSHM (i), ~ME (e) mb. 1. Q ka dika me
shumic, q sht plot t mira; q jep ose q pro-dhon
shum, i frytshm, pjellor. Vend i begatshm. Tok e
begatshme. Korrje (vjelje) t begatshme. Pun e
begatshme. Vit i begatshm. Jet e begatshme. Bashkpunim i begatshm.
2. fig. shih BEGAT (i, e; 2.
3. vjet. I pasur, pasanik. V be i begatshm. BEGE,~IA .
sh. ~E, ~ET. Lloj rrushi me kokrra t rrumbullakta e t bardha, me cip t holle e plot
lng.
BEGENI,~A . bised. Mirsjellje e nderim q tre-gojm
kundrejt dikujt kur e presim ose kur takohemi me t;
prfillje. T pret me begeni. Sillet me begeni. E ka me
begeni e begenis. Humbi begenin.
BEGENIS kal., ~A, ~UR bised. 1. Pres nj tjetr,
zakonisht t nj shkalle m t ult, duke i br nderet; i
bj dikujt nj vizit pr ta nderuar.
2. Pranoj t kern marrdhnie me dike, q qndron n nj
shkall mi t ult se un, sillem i afrt e i thjesht me t;
pranoj dika q e quaj me posht se shkalla ime; e prfill.
Begenis shokt. Begenis m t vegjlit. la begenis fjalt.
3. jokal. iron. Pranoj t bj dika, megjithse e quaj t
paprshtatshme pr shkalln time. Nuk begenis t flas.
As begenisi t'i hidhte nj vshtrim. Begenis efol me goj!
BEGENISJE,~A . bised. 1. Veprimi sipas kuptimeve t
foljes BEGENIS. 2. shih BEGENI,~A.
BEGENISSHM (i), ~ME (e) mb. bised. I be-genisur.
Njerz t begenisshm.
BEGENISUR (i, e) mb. bised. Q e nderon tjetrin duke e
prfillur dhe duke e pritur mir, i pritur; q sillet me
thjeshtsi e me nderim kundrejt t tjerve. Djal (njeri) i
begenisur.
BEGUN,~I m. sh. ~, ~T krahin. 1. Klysh lepuri, lepur
i vogl, lepurush. Zuri nj begun. Trembet si begun.
2. fig. mosprf. Njeri frikacak; lepur.
ir V be begun u dobsua shum, u lig.
BEH,U m. 1. Vmendje e kujdes i madh para dikaje
q vjen papritur, gatishrari pr t'u ruajtur nga befasia.
sht pa beh. Eci (rri) n beh. Kam beh. E v n beh.
2. Gjendje kur dika e papritur dhe e fsheht na z t
paprgatitur; befasi. E zuri n beh. I ra (e vrau) n beh. I
doli n beh. Gjendej n beh.
E bj beh a) i v mendjen dikaje, i v kujdes; b) me
shkon mendja; pandeh, kujtoj. Bn beh ndodh
papandehur, befas. la bj behun i ruhem dikaje t
papritur ose t fsheht, rri gati, kam mendjen. S'i bj beh
nuk ia kam frikn, nuk i trembem.
BEH jokal., ~A, ~UR (me nj trajt t shkur-tr t
premrit vetor n r. dhanore). I. kryes. veta III. Vjen

papritmas, arrin shpejt e papandehur. la behu n shtpi


(n der). la behu i pari. la behu shiu (dimri). la behu
dita jon.
2. vet. veta III. Ndodh papritmas, ngjet dika papandehur;
me z n befasi. Me behu nj pun. I behu nj vdekje. I
behu e liga.
BEHAR,~I m. sh. ~E, ~ET bised. 1. Pranver; muajt e
ngroht t vitit (pranvera dhe vera) kundrej( muajve t
ftoht; vera. Behar i nxeht, Dimr e behar. Muajt e
beharit. Rroba behari Shi behari. Vapa e be-harit. Ethe
behari. Doli behari. E kaioi beharin. 'tha i pari, e znt
behari! ashtu qoft! 'ls dimri, e gjen behari, fj. u
2. prd. mb. I;;j. QE sbc;,?jithn j i qeshur t i nCrzc,mrt,, qc nuk,It;iVK'rr.he;, i elui e gcjmbi.
V<'behar. E,'.:a goj'ti l.thc~. Baai c.?itt gj,thnj. U be
behar u el n fytyr, u gzua. Me bhet zemra behar
gzohem, me knaqet shpirti. Dimri ha beharin fj.u. shih
te DIMR,~RI. Iku (shkoi) si vet-tima e bebarit shih te
VETTIM,~A. Me nj lule (me nj dallndyshe) s'vjen
behari (pranvera) fj. u, shih te LULE,~JA. Lule behari
(vere) bot. shih te LULE,~JA.
BEHARE,~T . vet. sh. Erza. Gjell me behare.
BEHARISHT ndajf. bised. 1. Si pr stinn e vers, si pr
behar. Ishte veshur beharisht. Fie beharisht.
2. si mb. ~, ~E. I prshtatshm pr stinn e vers, q
mbahet n behar; si n behar. Rroba (veshje) be-harishte.
BEHARNA,~T . vet. sh. Erza. shtie beharna gjells.
BEHAROJ jokal., ~OVA, ~UAR bised. Kaloj vern,
veroj. Beharojn n mal. Beharofsh gzuar!
ur
BEHAROR,~E mb. bised. Veror, i vers. Veshje
(mbulesa) beharore. Feme beharore.
BEJ,~U m. sh. ~JLER, ~JLERT. 1. hist. Pronar tokash
n sistemin ekonomik feudal n Shqipri para lirimit,
pjestar i klass ifligare sunduese. Beu i fshatit. Tokat
(kullat) e beut. Shpronsimi i bejlerve. Lufta kundr
bejlerve.
2. hist. Titull i vjetr turk pr qeverjtarin e nj krahine
dhe me pas titull fisnikrie me i ult se i pa-shait.
3. vjet. Prdorej n Shqipri para lirimit, zako-nisht pas
emrit t nj njeriu, n shenj nderimi, me kuptimin zoti.
Rrinte si beu n kasht tall, shih te KASHT,~A.
BEJE,~JA . sh. ~E, ~ET vjet. 1. mosprf. I biri i beut;
beu i vogl. 2. perk. Djal i ri i shtpis; djali q do t
bhej
dhndr.
BEJK,~U m. sh. ~, ~T. Dash krejt i bardh.
BEJK,~ mb. Q e ka leshin krejt t badh (pr dhent).
Dash bejk. Dele bejk.
BEJK,~A . sh. ~A, ~AT. 1. Dele krejt e bar-dh. Bejk
rude. Bejk mali. Bejka e stanit. Lesh bejke.
2. prk. Vajz e re, bardhoshe dhe e hijshme.
BEJKUSH,~I m. sh. ~, ~T. shih BEJK,~U.
BEJLEG,~GU i m. sh. ~GJE, ~GJET vjet. Dyluftim. E
thirri (doli) n beleg. U mat (luftoi) n bejleg. Ndau
bejlegun bri dyluftim.
BEJLEG,~GU ii m. sh. ~GJE, ~GJET krahin. 1. Tufa e
luleve n maj t bims s misrit, lulja e misrit. Lshon
(nxjerr) bejleg. Ka ardhur misri n bejleg po lshon lule
misri.
2. sh. ~G, ~GT. Tuf floksh; balluke. Grua me
bejleg. La bejleg. Preu bejlegt.
3. Kec a qengj trupvogl ose q sht pjell para kohe.

4^ fig. Njeri q dallohet nga nj shenj a nga nj cen;


njeri trupvogl e i forte.
BEJLEGE,~IA . sh. ~E, ~ET. 1. Dele ose dhi me balluke.
2J Veze pule e vogl dhe e forte; vez e pules s re, vez
zoge. Bri nj bejlege.
3. fig. Vajz e forte dhe e shkatht.
BEJLEGTAR,~I m. sh. ~, ~T vjet. Pjesmarrs
i dyluftimit.
BEJLERESH,~A . sh. ~A, ~AT hist. E
shoqja ose e bija e beut.
BEJLURlN,~A m. sh. ~A, ~AT mosprf.
Bej i vogl ose i rn nga vakti.
BEJLLK,~U m. 1. hist. T qent bej; vendi q zinte beu
dhe titulli i tij.
2. prmb. bised. Trsia e bejlerve, bejlert.
3. hist. Taks n natyr ose n t holla, t ciln ia
paguanin fshatart derebeut, q t'u siguronte nj fare
mbrojtjeje. Jepnin bejllk.
4. keq. Jet e shkujdesur dhe me gjith t mirat n kurriz
t t tjerve, jetes si e beut; sjellje prej beu.
BEJTAR,~I m. sh. ~, ~T. Bejtexhi.
BEJTE,~JA . kryes. sh. ~E, ~ET. 1. Vjersh, zakonisht me
strofa prej dy vargjesh, karakteristike pr poezin e
vendeve t Lindjes, q u prhap n Shqipri n shekujt
XVII-XVIII; vjersh lirike a satirike, q thuret nga nj
poet popullor zakonisht aty pr aty; shak. vjersh
humoristike, q dy veta ia ngren njri-tjetrit aty pr aty.
Bejte n shkop bejte q dy vet krijojn aty pr aty pr
njri-tjetrin, bejte hidh e prit. Bn (nxjerr) bejte. I ngjiti
bejte.
2. keq. Vargje pa vler, vjersh e keqe. Shkruante bejte.
BEJTEXHI,~U m. sh. ~NJ, ~NJT. 1. Ai q
bn bejte, bejtar; vjershtar popullor, q thur vargje lirike
ose satirike, zakonisht aty pr aty. Bejtexhiu i fshatit.
Letrsia e bejtexhinjve.
2. keq. Ai q shkruan vargje pa vler artistike, vjershtar i
keq.
BEKI,~U m. sh. ~NJ, ~NJT vjet. Rojtar i arave e i
vreshtave; rojtar fshati. Bekiu i fshatit. E vun (hyri)
bek(i. E zuri bekiu.
BEKIM,~I m. sh. ~E, ~ET. 1. Veprimi Sipas kuptimeve t
foljeve BEKOJ, BEKOHEM. Bekimi i n'ns. I dha
(ifali) bekimin. Krkoi (mori) bekimin.
2. bised. Fjal a shprehje falnderimi e mirnjoh-jeje pr
dika; urat; kund. mallkim. Bekimi i nns. T paste ln
bekimin! ur.
3. fig. vjet. Dika e mir, mbarsi. Ka (sjell) bekimBEKOHEM vetv. 1. fet. Marr bekimin (sipas paragjykimeve fetare).
2. Ps. e BEKOJ.
BEKOJ kal, ~OVA, ~UAR. 1. fet. I jap dikujt a dikaje
hirin e perndis, sipas paragjykimeve fetare, zakonisht
duke i br kryqin dhe duke shqiptuar lutje; e bj t
shenjtruar me an t nj riti (n vendet ku vepron feja e
krishter; n t kaluarn edhe n Shqipri). Bekonte
njerzit (bereqetin, bukn, ujin, shtpin). Bekoi
martesn.
2. bised. I uroj dikujt mbarsi e lumturi; i jap uratn;
kund. mallkoj. Bekoi djdlin.
3. bised. I shpreh dikujt falnderimin; i jam mir-njohs
dikujt a dikaje, e lvdoj me mirnjohje. Bekonte fatin
(ditn).

4. keq. Shpreh miratimin pr dika t keqe; e nxit punn


pr ta vijuar dika m tej. Kisha i ka bekuar
fashistt.BEKTASHl,~U m. sh. ~NJ, ~NJT fet. Pa-sucs i
bektashizmit. Teqeja e bektashinjve.
BEKTASHIAN,~E mb. fet. Q ka t bj me bektashizmin ose me bektashinjt, q lidhet me bektashizmin ose me bektashinjt, i bektashizmit ose i
bektashinjve; q ndjek bektashizmin. Kleri bekta-shian.
Komuniteti bektashian. Qendr bektashiane. Teqe
bektashiane. Poezia bektashiane.
BEKTASHIZM,~MI m. fet. Sekt fetar i besimit
mysliman, i krijuar n shekullin XV, q kishte n dogmn
e tij elemente t panteizmit (n vendet ku vepron ky sekt i
myslimanizmit; n t kaluarn edhe n Shqipri).
BEKUAR (i, e) mb. bised. 1. fet. Q ka marr be-kimin,
q i sht br bekiroi (sipas paragjykimeve fetare). Ujt
e bekuar. Buk (mesh) e bekuar.
2. fig. Q ka ose q jep t mira, i begatshm; q sht i
mbar, fatbardh; kund. i mallkuar. Vend i bekuar. Tok e
bekuar. Pem e bekuar. Kafsh e bekuar. Vit i bekuar.
Dor e bekuar.
3. Q ka marr uratn; q paste uratn; i uruar.
4. euf, bised. Qnuk sht i mbar e i plqyeshm, q nuk
e duam; q t mundon; q dshirojm t jet i mir e i
mbar; i uruar. Ky i bekuar shi i prishi t lashtat.
5. euf., bised. Prd. em. sipas kuptimit4t mbiemrit. k
Gjith ditn e bekuar gjith kohn pa ndrprerje.
Uj i bekuar shak., thjeshtligj. raki.
BEKUAR,~A (e) . euf. Smundja e lis.
BEL,~I i m. rrall sh. ~E, ~ET. Pjesa m e ngusht e
trupit t njetiut midis kraharorit dhe kr-dhokullave; ijt
dhe pjesa mbi kryqet, mesi; pjesa m e ngusht e rrobave,
q mbshtjellin trupin n kt vend. Bel i ngusht (i
holl, i gjer, i trash). Me bel t kputur me bel shum
t holl. Rrethi i belit. Rripi i belit. Gjersia e belit.
Fusion (pallto) me bel. E kapi pr belt. Vuri duart n bel.
Me dhemb beli.
- M'u kput beli shih te KPUTEM x. Rri me duar n bel
(n ij6, n brez, n mes) keq. shih tek IJ,~A.
BEL,~I n m. sh. ~A, ~AT. Vegl bujqsore ai lopat, me
teh trekndsh, zakonisht me nj kmbz, q prdoret pr
t punuar thell token ose pr t hapur hendek. Bel atall
bel me tehun t trash e t ndar si big. Bel ulluk bel me
teh t kthyer si lug q prdoret pr t hapur gropa. Bishti i
belit. Punoj (kthej) me bel. Thell nj bel thell sa gjatsia
e tehut t belit. Bj belin e par grmoj (hendekun etj.)
nj radh me bel.
Beli ka (edhe) bisht fj.u. do veprim ka edhe pa-sojat,
dardha e ka bishtin prapa.
BELA,~JA . sh. ~, ~T dhe ~RA, ~RAT
bised. 1. Pun q sjell t kqija e ngatrresa, vshtirsi q
sjell shqetsime, dika e padshirueshme dhe e
mrzitshme; kokarje. Bela e madhe (e keqe). Pun me
bela. Isha n bela. E ka bela. I ra nj bela. E zuri belaja.
Ra n bela. E futi n bela. Ihapi belara. Shptoi nga nj
bela. S'u hyn belarave. E krkoi vet belan.
2. krahin. Shtrati i pjells te kafsht. E nxori belan.
+ pr bela a) pr ngatrresa, pr t sjell kokarje; b) pr
fat t keq. Kali i belarave njeriu, t cilit i mbeten n
kurriz t gjitha ngatrresat e vshtirsit e t tjerve;
njeriu, t cilin e ngarkojn me shum
pun. la bri bela dikujt shih te BJ. Iu be (i ra) bela
dikujt iu qep nga pas, iu be barr; i ra me qaf. Gjeti

belan m e dike a me dika shih te GJEJ. Me polli (me


ndezi) belaja (groshi) me dike shih te PJELL. Me ra barku
n bela shak. shih te BARK, ~U. E bleu belan me para
shih te PARA,~JA. Krcen prifti nga belaja tall, shih te
PRIFT,~I i.
BELAOR,~E mb. bised. shih BELAQAR,~E.
Pmij belaor.
BELA MADH,~MADHI m. sh. ~MDHENJ,
~MDHENJT bised. Njeri q u nxjerr vazhdimisht
kokarje t tjerve; njeri q duam t ket bela t mdha.
BELAQAR,~E mb. bised. 1. Q u nxjerr ngatrresa t
tjerve, q u bie me qaf t tjerve; q kr-kon sherr, q
nxjerr belara. un belaqar.
2. Prd. em. sipas kuptimit t mbiemrit.
BELAS ndajf. pr beli, pr mesi. Kapen (rroken) belas.
BELAXHl,~U m. sh. ~NJ, ~NJT. 1. shih BEL-TAR, ~I.
2. vjet. shih BELSHAK,~U.
BELB ndajf. shih BELBR. Flet belb.
BELBACAK,~E mb. shar. 1. I belbr.
2. Prd. em. sipas kuptimit t mbiemrit. Flet si
belbacake.
BELBACUK,~E mb. shar. shih BELBACAK,~E.
BELBAN,~E mb. shih BELBR (i, e). BELBAQ,~E mb.
shar. shih BELBACAK,~E. BELBARAQ,~E mb. shar.
shih BELBACAK,~E.
BELBE,~JA . sh. ~E, ~ET zool. Pat e egr, me trup t
vogl, q, kur klthet, nxjerr me ndrprerje nj z t
mbytur.
BELBEM vetv., ~A (u), ~UR. Bhem i belbr; nis t me
merret goja kur Has, filloj t belbzoj.
BELBR (i, e) mb. 1. Q i mbahet goja kur flet; q nuk i
shqipton mir fjalt. Fmij t belbr. 2. Prd. em. SipaS
kuptimit t mbiemrit.
BELBR ndajf. Duke m'u marr goja, duke i shqiptuar
keq fjalt; npr dhmb. Flet belbr.
BELBROJ jokal., ~OVA, ~UAR. shih BEL-BZOJ.
BELBT (i, e) mb. shih BELBR (i, e).
BELBZAK,~E mb. Q shqiptohet si npr dhmb, q
shqiptohet duke mrmritur. Fjal belbzake.
BELBZlM,~I m. sh. ~E, ~ET. 1. Veprimi sipas
kuptimeve t foljes BELBZOJ. Belbzimi i fmijve.
2. E met e t folurit, q shfaqet me shqiptim t ndrprer
e t cunguar t fjalve. Belbzim i leht.
3. T folur i paqart e i palidhur; fjal t shqiptuara npr
dhmb, mrmritje.
BELBZOJ jokal., ~OVA, ~UAR. 1. Me merret goja kur
flas, i shqiptoj fjalt t ndrprera e t cunguara, me
mbahet goja. Belbzon leht.
2. edhe kal. Nis t flas, msoj t shqiptoj fjalt e para t
palidhura, t paqarta e t cunguara (perfmijt e vegjl).
Ka nisur t belbzoj. Belbzon fjalt e para.
3. kal. Them dika npr dhmb, i shqiptoj fjalt jo qart
e prgjysm, mrmrit, flas turbull; keq. llomotit.
Belbzoi dika (me vete).
BELBZUES,~E mb. Q del i paqart, i cunguar c me
ndrprerje; q shqiptohet keq; q dgjohet si belbzim
(pr zrin). Z belbzues.
BELBIC,~A sh. ~A, ~AT zool, shih BE-LUSHK,~A.
BELBITEM vetv., ~A (u), ~UR. Luhatem; me-kem; vet.
vet a 111 ndizet e shuhet. Belbitej flaka.
BELC,~A sh. ~A, ~AT. Qilim i trash me thek t
gjata, q shtrohet zakonisht pran vatrs; plaf, cull. Belc

e bardh. Thekt e belcs. Shtroj belcn. Mbuloj me


belc.
BELlK,~U m. sh. ~, ~T. Rreth hekuri, q i vihet
kafshs pr mesi ose n hund pr ta mbajtur me zinxhir.
Ari me belik n hund.
BELEDIE,~A . sh. ~E, ~ET hist. Bashki (n kohn e
sundimit osman n Shqipri).
BELG,~U m. sh. ~ , ~T. shih BELGJIAN, ~I.
BELG,~E mb. shih BELGJIAN,~E.
BELGJIAN,~I m. sh. ~, ~T. Banor vends i Belgjiks
ose ai q e ka prejardhjen nga Belgjika.
BELGJIAN,~E mb. Q ka t bj me Belgjikn ose me
belgjiant, q sht karakteristik pr Belgjikn ose pr
belgjiant, i Belgjiks ose i belgjianve; q sht krijuar
nga belgjiant. Popullsia belgjiane. Kufijt belgjiane.
Puntort belgjiane. Kng belgjiane.
BELGJIK,~U m. sh. ~, ~T bised. Pushk c prodhimit
belgjian para Lufts s Dyt Botrore. ra me belgjik.
BELHOLL mb. 1. Q e ka belin t ngusht, mes-holl.
Vajz belholl.
2. Prd. em. f. sipas kuptimit t mbiemrit (pr vajzat e
grate).
BELI ndajf. thjeshtligj. 1. Haptas, qart, n mnyr t
dukshme. Bin beli duket qart, shquhet. E bn beli e
tregon veten, e shfaq hapur.
2. fj. ndrm. Si duket, me sa duket.
BELfC,~A . sh. ~A, ~AT. 1. Qershi, q bn kokrra t
mdha e me ngjyr t bardheme; dardh, miir etj. me
kokrr t verdh n t bardheme. Belic] e vogl. Belic e
egr (e but).
2. krahin. Dele e bardh, bejk.
3. prd. mb. Q i ka kokrrat t bardheme. Qershi belic.
BELIK,~E mb. vjet. 1. Q ishte prone e shtetit, q e shiste
shteti, shtetror (pr nj prone, mall etj.). Mall belik. Tok
belike. Grur belik. Fare belike. Shtpi belike. Mbeti
belik.
l\ si em. ~, ~U m. sh. BELlQE, BELlQET. Prone e shtetit,
mall i shtetit. Malli i belikut.
^ Mall belik dika, pr t ciln nuk bchet merak njeri,
mall pa zot.
BELKPUTUR mb. 1. Q e ka belin shum t holl,
meskputur. Vajz belkputur.
2. Prd. em.f. sipas kuptimit t mbiemrit (pr vajzat dhe
grate).
BELOJ kal., ~OVA, ~UAR. Punoj token me bel. Beloj
token.
BELOR,~E mb. Q vjen i ngusht n mes, q sht me
bel (pr rrobat). Fustan belor.
BELORE,~JA . sh. ~E, ~ET. Bluz e shkurtr grash, q
vjen deri n bel e vishet mbi kmish. Ve-shur me belore.
Qep nj belore.
BELOT,~l m. sh. ~A, ~AT bot. Shkurre e ven-deve
mesdhetare, me deg q thyhen leht, me gjethe t trasha,
t lmuara e prher t gjelbra, kokrrat e s cils prdoren
pr ngjyrosje.
BELQlM pj. vjet. Ndoshta, mbase. Belqim vjen. Belqim
kthehet.
BELSHAK,~U m. sh. ~, ~T vjet. Fshatar i varfr, q
punonte me bel me mditje (zakonisht jasht fshatit t
tij).
BELTAR,~I m. sh. , ~T. Ai q punon me bel.
Skuadra e beltarve.

BELUNAZ mb. poet. 1. Q e ka belin shum t holl,


meskputur. Vajz belunaz.
2. Prd. em. f. sipas kuptimit t mbiemrit (pr vajzat
dhe grate).
BELUSH,~I m. sh. ~, ~T bot. Shkurre e vogl e
vendeve t ftohta, me gjethe prher t gjelbra, me lule t
vogla si kmbor ngjyr trndafili t hapur, q bn kokrra
t vogla, t kuqe dhe pak t tharta; kokrrat e ksaj bime.
Shkurre (kokrra) belushi. Mbledh (ha) belush.
BELUSHK,~A sh. ~A, ~AT zool. Troft m e vogl se
korani, n ngjyr argjendi, q rron n liqenin e
Pogradecit. Vez belushke. Z belushka.
BELLUZ,~I m. sh. ~E, ~ET. Coh e lmuar dhe me
Shkelqim, me push m t gjat e m t rrall se t
kadifes. Belluz i zi. Fustan (pallto) belluzi. Mbu-les
(perde) belluzi.
BEMOL,~I in. muz. 1. Shenj e posame, q tregon se nj
note ulet nj gjysm toni.
2. prd. mb. Nj gjysm toni me posht (pr notal).
Shkruar n si bemol.
BEND,~I i m. sh. ~E, ~ET. Pellg me nj ledh si prit, ku
grumbullohet uj pr t ujitur ose pr nj pun tjetr;
hauz. Bend uji. Bendi i mullirit. Hapm nj bend. Gjuaj
peshk n bend.
BEND,~I ii m. kryes. sh. ~E, ~ET. 1. Shpoti, fjal e thn
me thumb; fjal t kota, gjepura. FIet (nget) me bende. U
kapn me bende. Shet bende.
1. Arsye t kota, q nuk qndrojn. Nxjerr (qet) bende.
ir sht n bend t mir sht n qejf.
BEND,~I m m. sh, ~E, ~ET keq. Ai q i shkon pas dikujt
pr t prtituar prej tij. Bendi i beut.
BENEVREK,~T . vet. sh. 1. Lloj pantallonash t gjera
prej pambuku a prej mndafshi, zakonisht t bardha e me
rrall t zeza ose n ngjyr manu-shaqe. Benevrek
burrash (grash). Veshi benevrekt.
2. T mbathura leshi a pambuku, t trasha e t gjata deri
n fund t kmbve. Mban benevrek.BEN,~A . Ana e
veriut; vend q e rreh veriu. Ben e shull veriu e jugu.
BENG,~GU i m. sh. ~CJE, ~GJET zool. Zog shtegtar sa
nj harabel, me pupla n ngjyr t verdh t ndritur, me
krah t zinj e me sqep t kuq, q ushqehet me fiq; filcs.
Tuf bengjesh. Femra e bengut.
BENG,~GU ii m. sh. ~GJE, ~GJET krahin. Gjerdan me
gur t muar ose me florinj. Beng me margaritar.
BENIAMIN,~I m. sh. ~, ~T libr. Ai q gzon
dashuria dhe prkrahjen e veant t dikujt, i prkdheluri i dikujt. sht beniamini i dikujt.
BENZINAT,~A . sh. ~A, ~AT del. Anije e vogl me
motor, q punon me benzine. Hipi n ben-zinat. Udhtoi
me benzinal.
BENZIN,~A . Lng i holl e pa ngjyr, me er t forte, i
avullueshm, i cili nxirret nga nafta, ndizet hpejt dhe
prdoret pr motor, n industri etj. Benzine e paster. Er
benzine. Depo benzine. Motor me benzine. akmak me
benzine. Pastroj me benzine. Tret n benzine. Ndizet si
benzine. Punon me benzine.
# I vuri benzinn e shkatrroi krejt, e prvloi. I hedh
benzine (vajguri) zjarrit nxit grindjen e dy ve-tave, acaron
edhe me shum mosmarrveshjet, ndez me shum )uftn.
Lag drut me benzine nxit sherrin, i hedh benzine zjarrit.
BENZOL,~I m. Lng i holl e i pangjyr, me nj er t
leht, i cili nxirret nga nafta, avullon e ndizet me shpejt se
benzina dhe prdoret pr disa Uoje motorsh, pr

prodhimin e lndve ngjyrosse, t lndve shprthyese,


t disa barnave etj. Benzol pr aeroplane. Motor me
benzol. Pastroj me benzol.
BEQAR,~E mb. 1. Q sht n mosh t rritur dhe nuk
sht martuar; i pamartuar. Djal beqar. Vajz beqare.
Mbeti beqar.
2. Prd. em. sipas kuptimit t mbiemrit. Jet be-qari.
Banes beqarsh. Beqare e moshuar.
BEQARI,~A . 1. T qent i pamartuar n mosh t rritur;
gjendja e atij q e ka kohn, po nuk sht martuar. Vitet e
beqaris. I dha fund beqaris.
2. prmb. Trsia e beqarve, t rriturit e pamartuar. Ishte
mbledhur beqaria.
BEQARLLK,~U m. bised. shih BEQARI,~A.
BER,~I m. sh. ~E, ~ET. 1. Hark; pjes e nj sendi e
prkulur Si hark, lakes. Beri i urs. Bert i ports. Beri i
harkut.
2. Shigjet prej thUpre a prej krcellit t disa bi-mve, q
e hedhin me hark. Ber frashri. Hark e ber. Shtie me ber.
3. zool. Shigjetull
BERATAS,~I m. sh. ~, ~IT. Banor vends nga Berati ose
ai q e ka prejardhjen nga Berati.
BERATAS,~E mb. Q ka t bj me Beratin ose me
beratasit, q sht karakteristik pr Beratin ose pr
beratasit, i Beratit ose i beratasve; q sht krijuar nga
beratasit.
Familje
beratase.
Zejtart
beratas.
Gurgdhendsit beratas. Kng (valle) beratase. Veshje
beratase.
BERATE,~JA . bised. Valle popullore e krahins s Beratit, q luhet nga dy veta t zn pr dore;
valle beratase. Krcej (luaj) beraten.
BERBECUL,~E mb. bised. 1. Varfanjak, i kputur, i
leckosur; q i prkiste shtress S varfr t shoqris dhe
shihej me prbuzje nga shfrytzuesit.
2. Prd. em. sipas kuptimit t mbiemrit.
BERBER,~I m. sh. ~, ~T. Ai q ka pr mjesh-tri t
qeth flokt dhe t rruaj. Brisk berberi. Bluza e berberit.
Karrige berberi. Qethem (rruhem) te berberi. Punon
berber.
Bhet berber n kokn e tjetrit e meson dika n kurriz
t tjetrit. Te koka e qerosit t gjith bhen berber;. u.
shih te QEROS, ~I. Me rrove, t rrora, brisku (qe) i
berberit dolm barabar, pa fituar as njri as tjetri, as me
ke as te kam.
BERDANK,~A . sh. ~A, ~AT vjet. Pushk e vjetr q
mbushej me nj fishek.
BEREQET,~I m. sh. ~E, ~ET bised. 1. Drith; t lashtat e
mbjella dhe prodhimi i tyre. Bereqet i mbttr. Fare
bereqeti. Vit me bereqet. Hambart e bereqetit. Bj
bereqet. Mbledh bereqetin. Me bereqet! ur. Bereqetin e
njeh drapri. fj.u.
2. fig. Fryt, dobi; vler. Pun (mbledhje) pa bereqet.
Fjal pa bereqet. S'ka bereqet. Lm pa bereqet.
k E kam me bereqet me ka duk.
BEREQETSHM (i), ~ME (e) mb. bised. I. Q ka t
korra t mbara, q ka prodhim t madh; q sjell prodhim
t mbar. Vit (mot) i bereqetshm. Shi i bereqetshm.
2. fig. I frytshm, i begatshm. Pun e bereqetshme.
BERET,~A i . sh. ~A, ~AT. Kapel e rrumbullakt dhe e shesht prej stofi t but, pa Streh
dhe pa rreth anash. Beret burrash (grash). Beret
marinari (peshkatari). Mbaj beret.

BERET,~A H . sh. ~A, ~AT. Revolver i vogl i


prodhimit Italian. Fishek beret. Qlloi me beret.
BERZ,~A . sh. ~A, ~AT. 1. shih BER,~I.
2. Lioj drugze e br prej kallami, me kllapa n t dy
ant pr t mbledhur fillm. Mbush berzn me fill.
3. zool. Lloj bishtatundesi me ngjyr hiri t ndrit-shme,
q i ka kmbt shum t holla.
BERIBAT,~E mb. vjet. 1. Q sht i rregullt e i
shkatrruar sa s'ka ku t vej me keq; i prlyer, i ndotur;
q nuk vlen pr asgj. Njeri beribat. Grua beribate.
Shtpi beribate.
2. Prd. em. sipas kuptimit t mbiemrit (pr nje-rzit).
k E bri beribat e prishi fare, e shkatrroi sa s'ka ku t
vej me keq; e prleu, e ndoti.
BERIHA,~JA . thjeshtligj. 1. Thirrje kushtriroi, britm
pr alarm; kushtrim. Dha (bri, lshoi) be-rihan. Vuri
(ngriti) berihan. E ndoqi me beriha.
2. prd. pasth. Prdoret si thirrje pr ndihm n rast
rreziku.
it Pas berihas si bjn a si thon t tjert, nga t'i thon,
pas shumics; kuturu, kot. pr beriha pr buj, sa pr t
br zhurm. E bn me beriha e bn me shum zhurm e
buj. I vuri berihan e vuri dike n loj, e talli m t
thirrura e me britma.BERILIUM,~I m. kim. Metal i rrall
me ngjyr argjendi n t hirt, shum i leht e i brisht,
q prdoret nc industri zakonisht n lidhje me metalc t t
jra {simboli Be).
8ERK,~KU m. sh. ~QE, ~QET. 1. Lvorja e brendshme
m e holl, q sht nn lkurn e trash t disa drurve.
2. vet. nj. Blan, urr. heq berlcun.
PERONJ,~A i . sh. ~A, ~AT. 1. Grua q nuk bn fmij;
femr e kafshve shtpiake q nuk pjell; shterp. Mbeti
beronj.
2. prd. mb. Qc nuk bn fmij; q nuk pjell; q nuk
prodhon; shterp. Grua beronj. Dele (dhi) beronj. Tok
(are) beronj. Miser beronj.
BERONJ,~A ii . sh. ~A, ~AT. 1. zool. Oj^rpr i holl e i
gjat, q i mbshtillet njeriut a shtazcs prreth kur do ta
haj; ber, shigjetull.
2. bot. Ashe. Flet beronj.
BERSALIER,~I m. sh. ~, ~T hist. Ushtar i trupave
speciale t kmbsoris italiane, t prgatitura pr
veprime t shpejta, q erdhn edhe n Shqjpri gjat
Lufts s Dyt Botrore si trupa pushtuese. Pend
bersaliersh nj tuf pend gjeliqkta ushtar e mbanin
n kapel.
BERR,~I m. sh. ~A, ~AT. Bagti e imt; nj koke bagti e
imt (si njsi numrimi). Mish berri. Lesh berrash.
Dhjet berra dhen (dhi). Ruaj (hullot) berral. Shkoj me
berra. Theri nj berr.
jr I bri berra i bri copa-copa, i griu, i drrmoi. do berr
varet nga kmbt e veta fj.u. a) secili pr-gjigjet pr
punn e vet, secili i del zot vetes; b) do njeri duhet
trajtuar dhe vlersuar sipaS veorive q ka, duhet par me
vete pa e futur n nj thes m t gjith t tjert.
BERREJSHM mb. palak. Q bn be n t rreme, qc
gnjen dhe betohet se thot t vrtetn. Ngat-rrestar dhe
berrejshm.
BERRGAT,~A . Shkum q )shon prsipr uthulla e
prishur.
BESA pj. bised. Prdoret si fjal e ndrmjetme, me
kuptimin me t vrtet, t them t drejtnw. Besa, mir e

ke qlluar. Besa, up si ajo nuk gjen. Besa, punt s'po na


ven keq.
BSA-BES,~A. 1. Zotim Solemn pr t vepruar s
bashku pr nj qllim; fjala e nderit q jepet pr t
porkrahur dike ose pr t'u lidhur me t. Mik me besabes. Bj besa-besn. E bj me besa-bes. Lidhem me
besa-bes. I zotohem me besa-bes.
2. Prdoret si fjal e ndrmjetme me kuptimin me te
vrtet; pr fjal t nderit. Besa-bes, m t zor t
matesh.
BESATAR,~I m. sh. ~, ~T vjet. 1. Beslidhs. Besatar
i Lidhjes. 2. Besimtar; besni k.
BESATIM,~I m. vjet. Veprimi sipas kuptimit t foijes
BESATOHEM. Besatim me gjith t shtypurit.
BESATOHEM vetv., ~OVA (u), ~UAR vjet. Lidhem me
bes me dike, bj marrveshje me dike pr veprime t
prbashkta. U besatuan t gjith.
BES,~A . 1. Fjal e dhn pr dika t rnd-sishme,
premtim q jepet me dshir dhe me sigurin
se do t mbahet, fjal e nderit pr t plotsiiar me-doemos
nj detyrim q merret prsipr. Besa shqiptare. Besa e
burrit. Fjala e bess. I jap besn. I rri n bes. Shkeli
(theu, ktheu) besn. I doli nga besa. Besa e shqiptarit si
purteka e aril. fj.u. Besa e burritpesha e gurit.fj.u.
2. Bindja n iltrin e ndershmrin e dikujt, be-simi i
plot te dikush a te dika. Ka bes mund t'i besohet. z (i
jap) bes i besoj. la la n bes.
3. vjet. Zotim q shtpia e nj t vrari i jepte vra-ssit ose
familjes s tij, q brenda nj afati t caktuar t mos e
merrte gjakun prej tyre; pezullim i armiq-sis ose i
gjakmarrjes ndrmjet fiseve a katundeve n koh t
vshtira, q arrihej me marrveshje dhe sigurohej me
fjaln e dhn nga t dy palet; koha sa zgjaste ky zotim
ose pezullim. dha bes. Lidhi bes. Prishi besn. E vrau
n bes. Zgjati besn.
4. vjet. Mbrojtja q gzonte miku nga mikpritsi sa koh
qndronte tek ai ose gjat udhtimit deri n nj vend
tjetr; ndore; premtimi q i jepej dikujt se nuk do t
psonte gj t keqe gjat qndrimit n nj vend. Ishte n
bes t dikujt. E mori n bes. E thirri (i shkoi) n bes. 1
ra tie bes. E zuri n bes. E preu (e hngri, e vrau) n
bes.
5. vjet. Marrveshje pr veprime t prbashkta, q
arrihej sipas fjals s dhn, beslidhje. Lidhn besn.
Vun bes k under dik ujtx\ lidhn kun-dr dikujt. Kishte
bes me dike.
6. edhe sh. ~,~T bised. Besimi fetar, dogma dhe ritet e
nj feje; fe. Bes e fe. Ndrroi (la) besn. Besa e
shqiptarit sht shqiptaria. fj.u.
7. vjet. Besnikri. E ruajti me bes.
8. prd. mb. ~S (i, e). Q e mban fjaln e dhn, besnik.
Njeri (burr) i bess. Grua e bess.
Me bes q e mban fjaln e dhn; q mund t'i besohet
pa frik, besnik. pr bes! a) pr fjal t nderit; b) m t
vrtet (si fj. ndrm.). 8ashkuan besn vjet. shih te
BASHKOJ. Si besa e gjarprit shih te GJARPR, ~RI.
S'pata bes mezi prisja, nuk me durohej. E preu (e hngri)
n bes a) e tradhtoi; b) nuk e mbajti fjaln e dhn, e
shkeli fjaln. Jo besa-bes e pes e pes po e dhe fjaln,
duhet ta mbash. Mos i zr bes gjarprit! fj. u. shih te
GJARPR,~RI 2BESKEQ,~E mb. 1. Q e shkel fjaln e dhn, q
s'mund a s'duhet t'i zihet bes, i pabes.

2. vjet. Q e kishte t dobt ndjenjn e besimit fetar, q


ishte i lkundur n besimin e vet fetar.
3. Prd. em. sipas kuptimeve t mbiemrit. BESKOT
mb. Bestyt. BESKOTSI,~A sh. ~, ~T libr.
BeStytni.
BESLIDHS,~I m. sh. ~, ~IT. 1. Ai q ka lidhur besn
pr veprime t prbashkta m t tjert, pjes-tar n nj
beslidhje; aleat.
2. Prd. mb. sipas kuptimit t emrit. Krert beslidhs.
BESLIDHJE,~A. sh. ~E, ~ET. Marrveshje pr nj
qllim t prbashkt, q mbshtetet n zotimin solemn t
pjesmarrsve, lidhje pr veprime t prbashkta;
aleanc. Beslidhja shqiptare. Beslidhja e malsorive.
Beslidhja e Lezhs. Kuvendi i beslidhjes. Bn
(krijuan, formuan) nj beslidhje. Hyn n
beslidhje.BESMIR mb. vjet. Q i prmbahej nj
bcsimi fetar pa pasur dyshime pr t.
BESPAK mb. 1. Q nuk u beson Sa duhet nje-rzve t
tjer ose forcave t veta, q nuk ka shum besim te dika.
Njeri bespak.
2. vjet. Q nuk e kishte t forte besimin te feja.
3. Prd. em. sipas kuptimeve t mbiemrit.
BESPLOT mb. Q ka besim t tnadh te dikush a n
dika, me besim t plot; q sht i sigurt.
BESPRER mb. keq. 1. Q t pret n bes, q s'e mban
besn e dhn, i pabes. 2. Prd. em. sipas kuptimit t
mbiemrit.
BESQEN,~E mb. shar. 1. Q nuk e mban besn e dhn,
i pabes. 2. Prd. em. sipas kuptimit t mbiemrit.
BESSHKAL mb. 1. Q nuk e mban besn e dhn, q
e shkel besn, tradhtar. Me mir i vdekur se besshkal.
fj.u.
2. Prd. em. sipas kuptimit t mbiemrit.
BESTAR,~I m. sh. ~, ~T vjet. Ai q hynte si
ndrmjets n mes t dy palve n gjak pr t ndr-prer
hakmarrjen pr nj koh t caktuar. Hyri be-star.
BESTAR,~E mb. vjet. 1. Besnik. Burr (lufttar)
bestar. Grua bestare. Roje bestare.
2. Besimtar.
3. Prd. em. sipas kuptimeve t mbiemrit.
BESTYT mb. 1. Q beson n gjra t kota, q sht i
dhn pas besimeve t kota. Njeri bestyt. 2. Prd. em.
sipas kuptimit t mbiemrit.
BESTYTNI,~A . sh. ~, ~T. Paragjykim i gabuar, sipas
t cilit disa ngjarje e dukuri merren si shenja t fshehta,
q parathon t ardhmen ose q sjellin t mirn e t
keqen; besim i verbr i njerzve t prapambetur n forcat
e mbinatyrshme, besim i kot. Bestytni fetare. Njeri me
bestytni. Lufta kundr bestytnive.
BESTYTNOR,~E mb. libr. Q mbshtetet n bestytni,
q prshkohet nga bestytnit; q sht bestytni.
Legjend bestytnore. Nderim bestytnor.
BESTHYER
mb.
shih
BESTHYES,~E.
BESTHYERJE,~A . libr. Shkelja e bess.
BESTHYES,~E mb. 1. Q e shkel besn e dhn,
besshkal. 2. Prd. em. sipas kuptimit t mbiemrit.
BESIM,~I m. sh. ~E, ~ET. 1. Bindje e forte se dika sht
e vrtet ose se do t kryhet patjetr; ndje-nja e siguris
pr dike q ka merita e veti t larta, bindje n iltrin, n
ndershmrin e n ndrgje-gjen e dikujt; siguria n forcn
e arsyes ose n drejt-sin e dikujt; qndrim i mbshtetur
n kt bindje e siguri. Besim i madh (i patundur, i
pakufishm). Besim i tepruar (i verbr). Besimi te Partia

(tepopulli). Besimi n fitore. Besim n vetvete. Besimi n


t ardhmen. Munges besimi. Kam besim jam i bindur;
besoj. Shpreh besimin. I ngjall (i frytnzoj) besim. I forcoj
(i shtoj) besimin. la lkundi besimin. Me shtohet besimi.
Mbush me besim. Humbi besimin n vetvete. I jap besim i
besoj, i z bes. Kam (meritoj, gzoj) besimin e dikujt. Fitoj (humbas) besimin e dikujt.
Shprdoroi besimin e t tjerve.
2. Pranimi i dogms dhe i riteve t nj feje; nj fe dhe
prkatsia zyrtare n t. Besimi fetar (i krishter,
mysliman).
3. kryes. sh. Bindja e kot n prfytyrime fetare e n
paragjykime pr dika t mbinatyrshme; bestytni,
paragjykim. Besimet e kota. Besimet e popujve t lasht.
BESIMPLOT mb. libr. Q ka besim t plot te dikush a
n dika; q shpreh besim t plot, q prshkohet nga
besimi i palkundur. Bashkpunim be-simplot.
Buzqeshje besimplot. Shok t pandar e besimplot.
BESIMTAR,~I m. sh. ~, ~T. Ai q beson dogmat e nj
feje; ai q pranon se ka perndi, njeri fetar.
BESIMTAR,~E mb. Q beson n dogmat e nj feje, q
pranon se ka perndi, fetar. Njeri besimtar. Plaka
besimtare.
BESNIK,~U m. sh. ~, ~T. 1. Njeri besnik. sht
besnik i madh (i patundur).
2. fet. Besimtar, ai q ndjek me prpikri dogmat dhe
krkesat e nj feje. Besnik i fes.
BESNIK,~E mb. 1. Q e mban deri n fund zo-timin ose
q nuk i shmanget asnjher detyrs s marr prsipr; q
ndjek pa u lkundur nj tjetr, m t cilin sht lidhur nga
nj ideal a nga nj qllim i prbashkt; q nuk tradhton;
q nuk i ndryshon ndjenjat dhe qndrimin kundrejt dikujt
a dikaje, q e ruan deri n fund dashurin pr t ose q e
ndjek dhe e mbron at deri n fund. Lufttar (ushtar,
shok, mik) besnik. Shoqe besnike. Grua besnike. Roj
bes-nike. Bir besnik i popullit. Ndihms besnik i Partis. I
qndroj (i rri, i mbetem) besnik.
2. Q nuk largohet nga e vrteta, q prputhet plotsisht
me dika tjetr, q mund t'i besohet; i prpikt. Prkthim
(riprodhim, prshkrim) besnik. Kopje besnike. Pasqyr
besnike e dikaje. Historian besnik.
3. Besimtar, q ndjek me prpikri dogmat dhe krkesat e
nj feje.
-k Qen besnik i dik uj t qen roj i dikujt.
BESNIKRI,~A . 1. T qent besnik, vetia e njeriut
besnik; ndjenj e qndrueshme e dashuris pr dike;
qndrueshmri e patundur n marrdh-niet e n lidhjet
me dike, devotshmri. Besnikri e madhe (e patundur, e
pakufishme, e pafund). Besnikria e shokut (e
bashkshortve, e burrit, e gruas). Besnikria ndaj
atdheut (ndaj popullit, ndaj Partis). Prove besnikrie.
Munges besnikhe. Mbroj me besnikri.
2. Qndrim i pandryshueshm kundrejt zotimeve dhe
detyraVe; ndjekja dhe zbatimi me vijimsi e me
kmbngulje i parimeve, ideve, teorive, i nj vije politike,
i vendimeve, udhzimeve etj. Besnikria ndaj parimeve
t marksizm-leninizmit. Besnikria ndaj vijs (ndaj
idealeve) t Partis. Ndjek (v n jet) me besnikri.
3. Prputhje e plot m t vrtetn ose me faktet;
prpikri kur riprodhojm ose kur zbatojm dika.
Prkthej (prshkruaj, kopjoj) me besnikri. E jap me
besnikri. Luan me besnikri nj pjes muzikore. Zbatoj
me besnikri (nj projekt).BESNIKRISHT ndajf. 1. N

mnyr besnike, me; besnikri. shrbej besnikrisht.


Mbroj (ruaj) besnikrisht. Punoj (luftoj) besnikrisht.
Zbatoj besnikrisht.
2. N mnyr t prpikt, n prputhje t plot m t
vrtetn ose me faktet, me prpikri, me besnikri.
Prkthej (riprodhoj) besnikrisht. Pasqyroj besnikrisht.
BESOHEM vetv. (me nj trajt t shkurtr t pr-emrit
vetor n r. dhanore). 1. I bie dikujt n bes, e l veten n
dor t dikujt, i besoj atij.
2. pavet. Kam ndjenjn e siguris se dika sht e vrtet
ose se do t kryhet (prdoret zakonisht me mohim). Nuk
me besohet se do t vij.
31 pavet. Mendohet se dika sht e vrtet ose se do t
kryhet, kujtohet. Besohej se ishte e vrtet.
41 Ps. e BESOJ 3. Iu besua nj detyr. Me besohet nj
pun (nj rol).
BESOJ kal., ~OVA, ~l)AR. 1. edhe jokal. E marr dika
pr t vrtet, pranoj q sht ashtu ose q prputhet m
t vrtetn, i z bes. Besoj nj lajm. I bsoifjalt. Nuk u
besoj shenjave. E beson leht dika. Vshtir ta besosh.
l\ edhe jokal. Kam bindje t forte se dika do t kryhet, se
dika sht e drejt a e prpikt; kam besim se dikush do
t'i plotsoj shpresat e mia ose zotimet q ka marr,
mbshtetem te dikush, i jap bes. besoj popullit. I besoj
shkencs. Besoj n drejtsin. Besoj n t ardhmen. Besoj
n aftsit e dikujt. Besoj n pafajsin e dikujt. Beso e
kontrollo!
3. I ngarkoj dikujt nj barr a nj detyr ose i jap dika,
duke pasur besim tek ai; ia l n dor; i them dikujt nj
lajm, nj t fsheht etj., duke pasur besim se nuk do t'ia
tregoj askujt. besoi nj detyr. I besuan nj vend (nj
rol). I besoi fmijt. I besoi nj t fsheht.
4. Jam i mendimit; e quaj t mundshme, kujtoj. E besoja
t humbur. Besoj se po. Besoj se mjafton. Besoj se vjen.
Besoj se kshtu sht. Besoj se e ke gabim. Besoj se do t
pranoj.
5. edhe jokal. Pranoj dogmat dhe paragjykimet pr
perndin dhe pr fuqit e mbinatyrshme, jam fetar. Nuk
e besoj zotin. Nuk i besoj me fes.
ir Nuk u besoj syve (veshve) habitem shum nga dika e
papritur q shoh (q dgjoj). Nuk i beson as kmlshs s
trupit nuk i beson askujt, nuk ka besim as te njeriu me i
afert.
BESUAR (i, e) mb. 1. Q gzon besimin e plot t dikujt;
q sht besnik. Njeri i besuar. Mik i besuar. Roje e
besuar. Shtpi e besuar.
2. si em. ~, ~I (i) m. sh. ~, ~IT (t). Ai q gzon besimin e
plot t dikujt; besnik. T besuar it e tij.
3. si em. ~, ~I (i) m. sh. ~, ~IT (t) vjet. Ai q ngarkohej
nga dikush t kryente veprime n emr t ktij me fuqi t
plota, ai q vepronte sipas porosive t dikujt.
BESUESHM (i), ~ME (e) mb. Q mund t'i besohet, q
mund t'i zihet bes; i besuar. Lajm i besueshm. Burim i
besueshm. Njeri i besueshm.
BESUESHMRI,~A . libr. T qent i besueshm, vetia I
e dikaje q sht e besueshme. Besueshmria e thnieve.
BESHAMEL,~I m. gjell. Salc e trash, q bhet me
vez, me qumsht, me miell e me gjalp; salc qumshti.
Pure patatesh me beshamel.
BESHTE,~JA . sh. ~E, ~ET krahin. Profk, gnjeshtr.
Na ngopi me beshte.
BESHTEMADH,~E mb. krahin. 1. Q gnjcn shum,
profkmadh.

2. Prd. em. sipas kuptimit t mbiemrit.


BESHT,~A . sh. ~A, ~AT bot., krahin. KuS-kut.
Ferrave e beshtave.
BETA . palak. spec. Emri i shkronjs s dyt t alfabetit
grek; prdoret si simbol ((3) n matematik, n astronomt
e n rizik pr t shnuar t dytin kind, t dytin yll, nj
lloj rrezesh, grimcash etj. n vargun e emrtimit t tyre.
Rrezet beta. fiz. Thrrmija (grimca) beta. fiz.
BETAR,~I m. sh. ~, ~T etnogr. Ai qjb dsh-monte pr
pafajsin e dikujt, duke u betuar s bashku m t tjert.
Be me betar. Thirri (vuri) bet are. E lau me betar.
BETEC,~I m. sh. ~, ~T. Lloj fiku i lasht, kokrrmadh
e i mbel. Betec i zi (i bardh).
BETEJ,~A . sh. ~A, ~AT. 1. Ndeshje e arma-tosur
ndrmjet forcave t mdha t ushtrive kundr-shtare n
nj fush lufte; ndeshje vendimtare ndrmjet forcave t
ushtrive ndrluftuese. Betej toksore (aj-rore, detare).
Betej e ashpr (e prgjakshme, vendimtare). Beteja pr
lirimin e Tirans. Beteja e Torviollit. Plani i betejs.
Hyri n betej. Nisi (filloi, fitoi, humbi) betejn. I dha
betej. Doli nga beteja. Ra n fushn e betejs.
2. Ndeshje e ashpr ndrmjet forcave shoq5rore
kundrshtare pr qllimet dhe interesat e tyre. Betejat
klasore. Betej politike (elektorale).
3. fig. Veprimtari e gjer, prpjekje t mdha e t
prqendruara pr t plotsuar nj detyr t rnd-sishme,
luft. Beteja pr bukn (pr mbjelljet e pran-vers, pr
korrjet, pr plotsimin e planit, pr kursimet). Filluan
betejn.
BETER,~E mb. thjeshtligj. 1. Ikeq sa s'ka ku t vej me; i
shmtuar; q s'ka fare vler. Fmij beter. Me betere se t
tjerat.
2. Prd. em. sipas kuptimit t mbiemrit. k U be beteri
ndodhi nj gjm e madhe, u be nj kasaphan e vrtet,
u be kiameti.
BETER ndajf. thjeshtligj. 1. Shum, sa s'ka ku t vej me,
tepr. Beter i shmtuar (i rnd, i keq). I bukur (i lart)
beter. T kqija beter. E do beter.
2. Shum keq, aq keq sa s'ka ku t vej me. sht (u be)
beter. I shkon puna beter. pr beter pr faqe t zez.
BETIM,~I m. sh. ~E, ~ET. 1. Veprimi sipas kuptimeve t
foljes BETOHEM. Betimi para gjyqit.
2. Premtim solemn pr t qndmar besnik, pr t kryer
deri n fund nj detyr ose pr t vepruar n prputhje me
ligjin; fjalt q prmban ky premtim. Betim ushtarak
(luftarak). Formula e betimit. Bj (mbaj) betimin. Hanoi
(shkeli) betimin.
BETOHEM vetv. 1. Prmend nj gj t shtrenjt a t
shenjt pr ta sIguruar dike se them t vrtetn ose se do
ta kryej dika patjetr, bj be; premtojme be. Betohem
pr Partin. Belohem pr t vrtetn. Betohej pr syt e
ballit.
2. Premtoj n mnyr solemne pr t mbetur bes-nik, pr
t kryer nj detyr ose pr t vepruar n pr-puthje me
ligjin, bj betimin. Betohem para Kuvendit Popullor.
Betohem para flamurit. U betua para trupit gjykues.
3. Jap besn, lidhem me bes s bashku m t tjer pr t
kryer dika. U betuan pr lirimin e atdheut (pr liri).
BETOJ kal., ~OVA, ~CAR libr. E lidh me be dike, e v
n be. E betoi me be t madhe.
BETON,~I m. Przierje e imentos me zhavorr e me uj,
q bhet shum e forte kur thahet dhe q prdoret si lnd
ndrtimi. Ur (dig, shtyll) betoni. Shtres betoni. Nyj

betoni. Bj beton. Mbush (vesh) me beton. Shtroj (hedh)


betonin.
BETONARME,~JA . sh. ~, ~T. Beton i for-cuar me
shufra hekuri, q prdoret n ndrtime t8 ndryshme. Mur
betonarmeje. Ndrtime me beton-arme.
BETONIM,~I m. sh. ~E, ~ET. Veprimi sipas kuptimeve
t foljeve BETONOJ, BETONOHEM.
Betonimi i tunelit (i urs, i themeleve). Puntor i betonimit. Bn betonimin.
BETONOHET. Ps. e BETONOJ.
BETONOJ kal., ~OVA, ~UAR. Mbush, vesh ose shtroj
dika me beton. Betonojn kmbt e urs (murin, tunelin,
themelet).
BETONT (i, e) mb. 1. Q sht br prej betoni; q
sht veshur me beton. Shtyll (ur, piste) e betont. Mur
i betont.
2. fig. I forte e i qndrueshm si betoni.
BETONUES,~I m. sh. ~, ~IT. Puntor q rae-rret me
prgatitjen e betonit dhe me punimet e beto-nimit.
BETUAR (i, e) mb. 1. keg. Q nuk pajtohet kurr me
dika, q qndron deri n fund pa u lkundur n t vetn,
q nuk heq dor kurr nga qndrimi i vet (pr
kundrshtart). Armik i betuar.
2. vjet. Q ka br betimin pr dika.
BETUAR,~I (i) m. sh. ~, ~IT (t) drejt. Qytetar, q merr
pjes si antar gjyqi n shqyrtimin e disa shtjeve, SipaS
ligjeve t s drejts borgjeze. Gjyqi i t betuarve. U
caktua i betuar.
BEZDl,~A . sh. ~, ~T bised. Ndjenja e mr-zis q na
vjen nga dika e pakndshme dhe e pad-shirueshme;
mrzi, shqetsim. Bezdi e madhe. Sjell bezdi. E vuri n
bezdi. Rri me bezdi. Kam bezdi mrzi-tem. E kam bezdi
me mrzit, s'e duroj. E merr me bezdi. Ijep bezdi. sht
pr bezdi.
BEZDIS kal., ~A, ~UR bised. Mrzit me dika t
pakndshme a t padshirueshme; i ndrpres punn, i
prish qetsin, i hyj npr kmb, e shqetsoj. T bezdis
n do koh. Na bezdisnin mizat. T bezdiste me pyetje.
Bezdisi tr lagjen. Me fal n t bezdisa! Po t bezdis
pak.
BEZDISEM vetv. bised. 1. Mrzitem kur vjen dikush a
dika e pakndshme, l punn e shqetsohem kur me
ngacmon dikush ose kur me pengon dika e
padshirueshme. Mas u bezdisni, nuk do t rrim shum.
2. Ps. e BEZDIS.
BEZDISJE,~A . sh. ~E, ~ET bised. Veprimi sipas
kuptimeve t foljeve BEZDIS, BEZDISEM.
Na sjell bezdisje.
BEZDISSHM (i), ~ME (e) mb. bised. Q t sjell mrzi,
i mrzitshm; q t shqetson me dika t paplqyeshme
ose t padshirueshme, q t ngat-rrohet npr kmb e
s't l rehat. Njeri (fmij) i bezdisshm. Pun e
bezdisshme. Vend i bezdisshm. Udh e bezdisshme.
BEZDlSUR (i, e) mb. bised. shih BEZDISSHM (i),
~ME (e).
BEZE,~JA. sh. ~E, ~ET. Plhur pambuku pak e ashpr,
e bardh ose me ngjyra, q prdoret pr araf, pr
ndrresa etj. Beze e bardh (e ngjyrosur). Nj cope beze.
Kmish bezeje. Fabrika e bezes. Mbuloj me beze.
BEZG,~A . sh. ~A, ~AT bot. Shkurre e ven-deve
mesdhetare, me shum deg t holla, me gjethe t
zgjatura si hesht e posht me push, me lulc t verdha e t

mbledhura tuf, q trheqin blett; sfaki. Bezg e egr.


Bezg e but. Lule bezge.
k Vandak me bezga mosprf. njeri i trash nga mendja.
BEZISTAN,~I m. sh. ~E, ~ET yjet. Pjes e pazarit t tipit
lindor, trsisht a pjesrisht e mbuluar dhe e mbyllur me
porta. Dyqan n bezistan. Roja e bezistanit. Si n bezistan
me bollk.
BEZT (i, e) mb. Q sht prej bezeje, q sht br me
beze. Kmish e bezt. araf t beztl.
BEZH mb. 1. Q ka ngjyr kafe t elur n t trndafilt a n t verdh. Ngjyr bezh. Pallto (kpuc, triko,
stof) bezh.
1. si em. BEZH,~A . Ngjyra kafe e elur pak n t
verdh; boja q ka kt ngjyr. Bezh e hapur (e ndezur).
BIT,~A. sh. ~A, ~AT. Grope, ku mblidhet uji q
buron nga toka. Pine uj n bit.
BHEM vetv. 1. Ndryshoj prbrjen, prmasat, trajtn
etj., kthehem n nj gjendje tjetr; filloj tS jem.; edhe fig.
kthehem, shndrrohem; fitoj cilsi a tipare t tjera, jetoj e
veproj si i till (edhe n nj varg njsish frazeologjike).
Bhet i but (i forte, ileht, i lmuar). Bhet i bardh (i
zi,i kuq). Bhet i mbl (i hidhur, i kripur). Bhet i gjat (i
madh, i holl, i gjer). Bhem i mir (i urt, i zellshm, i
shka-tht, i bukur). U be i pasur (i varfr). U be i njohur
(i famshm, i forte). U be trim (hero). U be i mrzitshm
(rruga). U be budalla (qesharak). U be gull. Bhet
akull. U be nj meter. Bhet pale. U be cope-cope (retra).
U be vrima-vrima (shosh, shport). U be vendi grope
(breg, rrafsh). U be qumshti hirr. U be dhndr (nuse).
U be nn. Bhet shprehi (za-kon, ligj, rregull). T'u bft
gjak e dhjam! ur. U be brume. U be daulle (kacek, fui)
u fry shum. U be fill (fshikull, furk, finj, gisht,
trndelin...) u do-bsua Shum, u tret e u hollua. U be
lop (lundr) u Shndosh Shum, u fry. Ishte br
pastrma ishte tretur e ishte thar. Ishte br qiri ishte
tretur. U be dyll (dhe, balt, ftua, limon, glqere, araf,
mehtt) n fytyr u zbeh, u zverdh shum n fytyr, u
irnos. U be uj (lng) u lag shum. U be flake (prush,
spec, lulkuqe) u Skuq shum n fytyr. U be tym (tyme
mjegull). U be nj grusht (nj dor, lmsh, gogl) u
mblodh kruspull; u rrudh nga t ftohtt, nga frika etj. U
be Us u rrit shum nga shtati. Bhet kshtjell (kala,
shkmbgraniti). U be lob (qole,palao, brashnj, leck).
U be gogol (bub). U be penges (gardh, mbu-roj,i
barrikad, prag, shteg). U be simbol (flamur). U be
shembull. T bhet msim! Bhem shkak. U be vegl e
dikujt. U be finj toka u varfefua. U be sterr u nxi. U be
hi (shkrumb, thngjill) u dogj krejt. U be van pr dike. Iu
be barku daulle (hambar, lodr) iu fry shum barku. Iu
be qafa pal-pal. Iu be barku pete (drras, grope)
kishte uri t madhe, Vdiq (ngordhi) pr t ngrn. M'u be
goja helm (pleh, shkrumb). U be gjysm njeriu u dobsua
shum; e humbi krejt. Iu be jeta pus (skterr, varr). U
be engel (kock e lkur) u dobsua shum. M'u be koka
dhall (tym, daulle, finj). M'u be mendja dhall (lmsh,
mulli, orap). M'u be mendja uj e humba toruan. bhem
(i gjendem) nn e baba. M'u be vlla e shku-ar vllait
m'u gjend si vlla. M'u be (si) burri i n-ns (njerk) dik
ush prb. me sht mrzitur shum, ! s'e duroj dot, s'e
shoh dot me sy. Themeli ati s'bhet. fj.u. U bft gur!
mallk.
2. vet. veta III. Rritet dhe piqet, arrihet (pr pemt, pr
perimet); jep prodhim t mbar, rritet e jep pro-dhim. U

be gruri. U bn shpejt qershit (fiqt, manat). U be


rrushi. U bn bathet (bizelet, kungujt, pjeprat). Nuk\ u
be misri at vit.
3. Zhvillohem, rritem ose arrij n nj gjendje a n tij
mosh t caktuar; vet. veta III sht koha, sht e
domosdoshme a sht e nevojshme pr t kryer nj
yeprim me dika a me dike ose pr t marr masa. U be
burr (plak). M'u be mjekra. Iu be djali shok (vlla) iu rrit
i biri e u be burr. U be pr brisk u be burr. U be gruri
pr t korrur. Iu be vajza pr martes (pr nuse). U be
kali pr shale. U be djali pr shkoll. U be demi pr
zgjedh. If be buka pr t hedhur n
furr. sht br dhoma pr t fshir. U be toka pr t
mbjell. Iu bn flokt pr t qethur. sht br pr t'u
rruar. sht br pr faqe t zez. Ishte br pr he-kura.
U be pr pike t hallit. 'u be n kt dit! U be pr
shkop u plak. Iu be goja pr arapash. sht br pr uj
t ftoht. sht br pr n plas t ders. sht br pr
t kuar sht dobsuar shum, s'sht n gjendje t
ushqej veten nga pleqria a nga ndonj smundje. Ishte
br pr t qar hallin. sht br pr t vrar. shak. U
bfsh njqind vje! ur. Mos u bft t bhet! mallk.
4. vet. veta III. Prgatitet; prfundon, mbaron, kryhet. Po
bhet gjella. U be dreka (darka). U be kafja. U be
shtpia. Detyra u be. Bhem gati prgatitem. Gur; gur
bhet mur. fj.u. S'bhet vreshti me urata, po me shata e
me lopata. fj.u.
5. vet. veta HI edhe fig. Formohet, krijohet, ngrihet; me
shfaqet dika n trup etj.; me del, me kthehet n dika,
me shndrrohet. U be nj vrim e madhe. U be rrug
(shteg). U be nj vij. U be grope. Iu be koka me xhunga.
Iu bn buzt me plage. Iu be fytyra me purra. M'u bn
duart me kallo. Iu be nj gung (nj plage). Iu be lkura
pulla-pulla. M'u be nj lmsh (nj nyj; nj komb) n fyt
(n gryk). Iu be lak n fyt (n gryk). Me bhet xhumb
n gryk (n bark). Iu be buka drokth (gorric, gjemb,
shirit) nuk i shkonte buka posht, nuk i hahej (pr shkak
t nj hidhrimi, shqetsimi etj.).
6. vet. veta III. Ndodh, ngjet, zhvillohet; veprohet n nj
mnyr t caktuar. U be nj mbledhje. Ndeshja
nuk u be. Sot nuk u be msim. U be dasm e madhe. U be
konferenca (kongresi). U be nj demonstrate (nj grev,
nj manifestim). Bhet nj parakalim (nj parade). Gjyqi
u be. U be luft (kasaphan). 'u be me t? Si i bhet?
'po bhet aty? U be 'u be. Le t bhet 't bhet! S'u be
kiameti!
7. fig: Vij n gjendje shpirtrore a shndetsore t
caktuar. U be i lumtur (i paknaqur). U be me inat (me
qejf). U be helm (vrer, pike e vrer). Bhem merak
merakosem, shqetsohem. Bhem shend e ver. U be keq
u smur rnd. U be me mir u prmirsua nga shndeti.
8. vet. veta III. Kthehet n prone t dikujt, i prket, i
takon; vlen si..., kthehet. Pasurit u bn t po-pullit. Arti
sht br i masave. U be qllimi ijets s tij.
9. Fitoj nj profesiori, nj mjeshtri etj.; marr nj grade a
nj titull; caktohem, emrohem n nj pun a zgjidhem n
nj organ; marr prsipr nj de-tyr, kryej detyrn e... U
be mekanik (tornitor, traktorist, minator, msues). U be
shkrimtar (piktor, muzikant). U be mjek (inxhinier). U be
Artist i Po-pullit (Msues i merituar). U be kryetar
(drejtor, brigadier, depute!). U be dshmitar (dorzns).
10. Merrem vesh a lidhem me dike pr nj pun, hyj n
marrdhnie a n lidhje me t; pajtohem n mendime me

dike; bashkohem, shkoj me dike, afro-hem shum.


Bhemi miq (shok, krushq). U be aleat. Bhem me t. U
be kundr dikujt. Bhem i sht-pis familjarizohem. Nuk
bhen midis tyre, bised. nuk kan marrdhnie t mira,
nuk japin e marrin, nuk hyjn e dalin.
11. Lyhem me dika; flliqem, prlyhem, ndotem. Bhem
me shkum. Bhej me pudr (me t kuq). U be me balt
(me pluhur, me boj). U be me njolla. U bn me gjak.
12. bised. Pajisem me dika q me mungonte; me shtohet
n familje dikush q me mungonte; gjej pr vete dika,
siguroj. U be me shtpi. U be me ore (me biiklet). U be
me nuse (me grua). U be me djal (me up, me fmij).
U be me nip (me mbes). U be me prindr (me baba, me
nn). U be me vlla (me mo-tr). U be me shok.
13. vet. veta HI. Kalon nj koh e caktuar, mbushet nj
afat; arrin, sht. U bn dhjet vjet. U be viti (moti). Po
bhen tre muaj. U bn tri ore. U be ca koh q... Sa dit
u bn ? U be nj jet e tr. U bn ditt. U be koha pr
t'u nisur. U be von.
14. kryes. veta HI vet. kr. thj. mosprf. Nuk sht i asaj
moshe a i asaj shkalle ose nuk ka at vler, q t
krahasohet me mua; nuk sht i denj pr t'u barazuar me
dike, nuk meriton t prflllet. U be dhe a;... U bt dhe
ju... U bre dhe ti... U be dhe koka e tij! U be veza t
msoj puln! iron.
15. bised. Hiqem, mbahem si...; shtirem Bhej pr i ditur
(pr i zgjuar). Bhej pr budalla (si i pa-ditur). U be i
smur (si i vdekur).
16. edhe pavet. Me duket, me del, me shfaqet, me ngjan
si... Me bhet sikur... Me bhet n n-drr. M'u be si im
vlla. M'u be fytyra e nns para syve.
17. fig. bised. Me del emri pr dika t keqe, fitoj nam t
keq; me ngjitet dika, krijohet mendim i keq rreth meje.
V be me fjal (me llafe). U be me njoll (me cen). U be
emr (u be nam) ia zn emrin n goj pr t keq, ka
marr nam t keq.
18. kryes. sh. bised. Arrijm nj sasi t caktuai,jemi (si
numr); bashkohemi disa veta, mblidhemi s bashku.
Bhemi tet veta n shtpi. U bm pes shok. U bn
dyqind kok dele. Sa thas bhen gjith-sej? Sa veta
bhen? U bn gjasht brigada pune. Nuk bhen shum.
U bn njqind lek. Bhen a s'bhen dhjet.
19. bised. Ndodhem diku; vet. veta III gjendet, sh-t.
'u bre? Nga bhet ai? Se nga bhet. 'u bn kpuct?
'm'u be lapsi?
20. bised. Lviz, zhvendosem. Bhu me tutje! B-hem
mnjan.
21. vet. veta III bised. Prbhet. Fshati bhej nga dyzet
shtpi.
22. pavet. S'kam dshir pr dika, nuk me pl-qen, nuk
me vjen pr mbar. S'm bhet t ngrihem. STm bhet t
iki. STm bhet tu shoh. Sm bhet t lexoj. S^m bhet
ta z me dor.
23. pavet. Vjen nj mot i caktuar; krijohet nj gjendje
tjetr e kohs ose e mjedisit. U be dit (nat). Bhet
mngjes. U be vap (nxeht, zagushi, ftoht, fresk). U be
thatsir (lagshti). U be mjegull. U be errsir (drit). U
be qetsi (rrmuj). U be pus u vrenjt shum, u err fare.
24. Prd. pavet. sipas kuptimeve t foljes BJ. Ska si
bhet. Sipas vendit bhet kuvendi. fj. u.
25. Ps. e BJ.
U be abanoz shih tek ABANOZ,~I. M'u be akrep shih
tek AKREP,~I i. Jane br ashr shih tek ASHR,~RA. U

be edhe (nj here) kaq (aq) shih te KAQ. U be barut shih


te BARUT,~I. 1 bhet barr shih te BARR,~A 4. U be
begun shih feBEGUN,~I. U be behar shih te BEHAR,~I.
Iu be (i ra) bela d i -kujt shih te BELA,~JA. U be brllok
shih te BR-LLOK,~U. U be bilbil shih te BILBIL,~I. U
be bish (ujk) shih te BISH,~A. U be bisht (spate) shih
te BISHT,~I. U be bisbtaj shih te BISHTAJ,~A. U be
bllac shih te BLLAC,~A. U be boz shih te BOZ,~A.
U be buburrec shih te BUBURREC,~I. U be bunac shih
te BUNAC,~A. Bhem burr shih te BURR,~I i. U be
byk shih te BYK,~U. Sa me s'bhet sa s'ka ku t vej me
shum. U be cironk shih te CIRONK,~A. M'u be
cjepurr shih te CJE-PURR,~I. U bn cokla shih te
COKL,~LA. Bhem cope (copa, copash) shih te
COP,~A. Cope t bhet! shih te COPE,~A. I bhem
andr shih te ANDR,~RA. U bn cull shih te
ULL,~I. Bhu def! shih te DEF,~I. U be dele shih te
DELE, ~JA. U be derr shih te DERR,~I. U be det shih te
DET,~I. T'u bft diell! ur. t vaft mbar! U be pr djall
(pr dreq) shih te DJALL,~I. U be dordolec shih te
DORDOLEC,~I. U be dru (gur) shih te DRU,~RI. Bhet
dushk shih te DUSHK, ~U. U be er shih tek ER,~A.
Bhet eshk dika shih tek ESHK,~A 3. Ishte (br) fare
shih te FARE. Iu be fat (risk, ksmet) i erdhi dika e mir,
zakonisht pa e pritur, arriti t ket dika q i plqen. Iu be
ferr (rriqr, imk, kpush, rro-dhe) iu ngjit pas sa e
mrziti, iu qep e nuk i ndahet. U be finj me dike shih te
FINJ,~A. Bhet flr shih te FIR,~A. U bn me flet
(me krah) shih te FLET,~A HI. U be fli (theror) shih te
FLI,~JA. U be furde shih te FURDE,~JA. U be furk
shih te FURK,~A. U be furtun (tufan) shih te
FURTUN,~A. U be furr shih te FURR,~A. U be fyell
dika shih te FYELL,~I. Iu be gaprr shih te GAPRR. la
be grathl dikush shih te
GRATHL,~LA. Bhemi grnsht shih te GRUSHT, ~I,. U
bn gjak (mish e gjak) shih te GJAK,~U i. Iu be gjalm
dikujt shih te GJALM,~A. S'u be i gjall shih te
GJALL (i, e). U be hamull shih te HAMULL,~I. U be
han shih te HAN,~I 2- U be harbi shih te HARBI,~A. Iu
be harrje diku shih te HARRJE,~A. Iu be havale dikujt
shih te HAVALE,~JA. U be hell shih te HELL,~I. Iu be
hije d i k u j t shih te HIJE,~A. U be histori dika kryes.
keq. shih te HISTORI,~A. U be hut shih te HUT,~I. Iu be
jorgan dikujt shih te JORGAN, ~I. U be katrsh shih te
KATRSH. Nuk bhem dot katr shih te KATR,~RA. U
be krcu shih te KRCU,~RI. Iu be konak dikujt shih te
KONAK,~U. I bhem (i dal) krah shih te KRAH, ~U is.
M'u be kripiMA te KRIP,~A. U be kur-ban shih te
KURBAN,~I 3. M'u bft kurban! mallk. shih te
KURBAN,~I 3. U be lakr shih te LAKR, ~RA. Iu be
lepitk dikujt shih te LEPITK,~A. U be lesh shih te
LESH,~I. U bft lmsb! shih te LMSH,~I. U be lime
dika shih te LIM,~A. U be loj e dikujt shih te
LOJ,~A. U be lule shih te LULE,~JA. U be Hum shih
te LLUM,~I. Nuk m'u be mbar edhe poh. shih te
MBAR. U bfsh nj mhall! ur. u shtofsh e u
shumofsh! I sht br mull n bark shih te MULL,~A.
U be njsh (nj) me token shih te TOK~A i. U be
pasqyr shih te PASQYR,~A 5. U be pet shih te
PET,~A. U be prrall dika shih te PRRALL,~A. U
be presh shih te PRESH,~I. U be problem shih te
PROBLEM,~I. U be pule shih te PUL,~A 3. U be pus d
ik ush shih te PUS,~I. M'u be pus di ka shih te PUS,~I.

sht br pr pushk dikush shih te PUSHK,~A. sht


br qengj shih te QENGJ, ~I 2. U be qiqr (kokrr qiqr)
shih te QIQR,~RA 2. sht br qumsht shih te
QUMSHT,~I. Bhet rro~ goz shih te RROGOZ,~I. U be
rrushkull shih te RRU-SHKULL,~I. U bn sardele shih
te SARDELE,~JA. U be spec (piper) shih te SPEC,~I. U
be pr shkalc shih te SHKALC,~I. I sht br shtrat shih
te SHTRAT, ~I. Bhet (bie) shuall shih te SHUALL,~I. U
be tape (thumb, livadh, xurxull, fush, karroqe, brryl) u
deh keq, piu shum. U be trkuz (litar) shih tek TRKUZ,~A. U be puna shirit shih te SHIRIT,~I. U be
trung shih tek TRUNG,~U. sht br pr troke dikush
tall, shih tek TROKE,~JA. Bhem me turp shih tek
TURP,~I i. sht br turr shih tek TURR,~Ai. Tym t
bhet! shih tek TYM,~I. U bn pr thik shih tek
THIK,~A. Iu be ujk dika shih tek UJK,~U. I bhet ur
(ur e vig) dikujt shih tek UR,~A i. U be ur e zer shih
tek UR,~A ii. U be uthull shih tek UTHULL,~A. U be
vaj shih te VAJ,~I. Iu be velenx dikujt shih te
VELENX,~A. U be veri shih te VERI,~L'i. U be (doli)
me vete shih te VETE,~JA. E bri pr vig shih te
VIG,~U. S'i bhet von shih te VON. U be xhind shih
te XHIND,~I. U be zjarr shih te ZJARR,~l. U be zhur
shih te ZHUR,~I 3. I bhet balta flori shih te BALT,~A.
I bhej balt n oping dikujt keq. shih tek OPING,~A.
U be balt e pluhur shih te BALT,~A. S'bhet deng me
rrush (s'bhet rrushi deng) fj.u. shih te RRUSH,~I. T'u
bft dita nj mij! ur. shih te DIT,~A. I bhet ferra
Brahim shih te FERR,~A. Iu be gjaku mavi shih te
MAVI. Iu bft hale n gryk! mallk. shih te HAL,~A.
U bn ka-sht e koqe shih te KASHT,~A. U be kmb
e dor shih te KMB,~A. U be kmb e krye dika shih
te KMB.~A. U be lesh (flok) arapi shih te LESH, ~I.
U be lesh e li shih te LESH,~I. U be lesh e mishme dike
shih te LESH,~I. I sht br mendja.., (koka... ) e ka
gjithnj mendjen te dika, mendon vazhdimisht vetm pr
t. Iu be mendja havale shih te HAVALE,~JA. U be nj
(njsh) me token shih tek TOK,~A. U be prralla c bots
shih te PRRALL, ~AJ M'u be plage n sy dika shih
te PLAG,~A. Iu be pull (poste) shih te PULL,~A. U
be pus pa fund shih te PUS,~I. T'u bft pushka top! ur.
shih tek TOP,~I. M'u be qejfi pushk shih te QEJF,~I. M'u
bn syt uj pr dike shih tek UJ,~I. Shpalullat s'bben
tri fj. u. shih te SHPATULL,~A. Iu be shtpia hithrisht
shih te HITHRISHT,~A. Iu be shpirti (zemra) cope
(plage) shih te COP,~A. U be tym e flake shih tek
TYM,~I. U bn thel e cope shih tek THEL,~A.
S'bhet ur n gczhdalla fj. u shih tek UR,~A i. U be ur
e gur shih tek UR, ~Ai. Iu be vath n vesh dikujt shih
te VESH,~I. Iu be vendi zjarr shih te ZJARR,~I. U be zot
i vetes shih te ZOT,~I. Iu be zemra (shpirti) vrer (helm)
shih te VRER,~I. Kur t bhen dy dit bashk iron, shih
te DIT,~A.
BJ kal., ~RA, ~R. 1. Prgatit, prodhoj dika, duke
prpunuar nj lnd; ngre a ndrtoj dika, duke prdorur
sende t tjera, pjes t ndryshine etj.; gatit dika me pun,
me duart e mia ose duke prdorur nj vegl, nj makin a
nj mjet tjetr. Bj buk (gjell, nj mblsir). Bj
drekn (darken). Bj tjegulla (tulla). Bj glqere (qymyr).
Bri raki (ver, birr). Bn imen-to (ltr, sheqer). Bn
plhur (qilima). Bn kpuc. Bj orape. Bn folen
(zogu). Bj mur. Bri nj qerre (nj tryez). Bj nj fyell.
Bn shtpi. Bj nj zjarr.

2. Krijoj nj vepr arti, nj vepr shkencore etj.; hartoj,


shkruaj, prpiloj. Bj nj vjersh (nj kng). Bj nj
roman (nj tregim, nj dram, nj hartim, nj letr, nj
raport). Bj nj fjalor (nj studim). Bj nj vizatim (nj
piktur, nj karikatur, nj port ret). Bj nj monument
(nj statuj). Bj nj film. Bj progra-min. Bj nj plan.
3. Merrern me dika, kryej nj pun a nj veprim, veproj;
zhvilloj nj veprimtari t caktuar politike, ekonomike,
kulturore, sportive etj.; zgjidh nj sh-tje, plotsoj nj
detyr; kryej. Bj pun. Bj detyrn. Bj roj. Bj msim.
Bj gjimnastik (strvitje, ndesh-je). Bj operacion. Bj
krkime (studime, eksperimen-te). Bj agjitacion
(propaganda). Bnte tregti. Bnte kontraband. Bri
pazarin. Bj nj problem (nj ushtrim). Bn xhiro. jin.
shet mallin a qarkullon parat. Mir e bre. 'po bn ?
S'bn asgj. Bj shum pr dike. Bj t pamundurn. Bj
mos. Ka (mbetet) shum pr t br. 'bn ktu? Ske
'bn! 'do t bsh nesr? Duhet br dika. S'bn gj pa
pyetur. S'bn gj tjetr ve... 'thot, bn. Mendohu mir,
pa bje. Bn za-konin. m t par e m t br si t vij
puna, si t shohim kur t'i vij koha, shohim njher e
pastaj veprojm. m t thn e m t br veproj
menjher, pa u vonuar. Bj at q duhet, mos vshtro se
'thuhet. fj.u.
4. Hap nj vrim, nj grope etj., el (duke grmuar a duke
mihur dheun etj.); aj. Bj nj hendek (nj kanal, nj
llogore, nj transhe). Bn themelet. Bj gro-pa. Bn nj
vrim (nj pus, nj tunel). Bj qilizm. Bj nj vij uji.
Bjn rrug. E bj t ngusht (t thell).
5. Organizoj e zhvilloj dika; marr pjes n aj ngjarje, u
nj veprimtari a n nj pun. Bj dasm (fest).,Bn
mbledhje (parakalim). Bjn gara. sin nj kongves (nj
konferenc). Bn grcv (demonstrate).' Bjn komplaie
(intriga). Bn manevra. Bri gjyq. Bri luft.
6. jig. Ngre, kurdis, v; i punoj dika. bri prit (pusi,
nj grack). I bri nj loj (nj marifet, nj rreng). I bri
hile. la bri m t pabes. la bri me qllim (en-kas,
kastile, pr inat). Mir ia bre! Ta bn prapa kra-hve.
7. Lyej dika me nj lnd; z dika me nj lnd; flliq,
prlyej me dika, ndot. Bj murin me glqere. Bj
kpuct me boj. Bj plasat me alli (me balt). Bj
bukn me gjalp. Bj plagn me jod. Bj me ila. Bri
buzt m t kuq. Bj me pudr. E bri me njolla (me
pluhur). Bj mjekrn me shkum sapuni. I bri duart me
bloz. Bri jlokt me kna. I bri duart me gjak.
8. Veproj mbi nj njeri, mbi nj kafsh a mbi nj send,
duke i ln nj shenj, nj gjurm, nj mbres etj. bri
nj plage (nj xhung). I bj nj shenj n krah (n
kurriz). I bj nj t ar. Bn vij. Bj nj vij me laps. I
bj nj kllap drurit. Me bn prshtypje.
9. kryes. jokal. Kryej nj lvizje; lviz, zhvendosem n
nj drejtim, eci drejt nj pike, ia mbaj nga... Bj nj
lvizje. Bj prapa (prpara, djathtas, majtas, anash). Bj
mnjan (me tutje). Bj dy hapa. Bj nj rrotullim (nj
krcim, nj jluturim). Bj tatpjet (nga dera, drejt
shtpis). Treni bri prpara. Nga bri? Bj shenj me
dor. Ia bj me gisht (me kok).
10. I nnshtrohem nj veprimi; kryej dika q lidhet me
mua, duke iu nnshtruar nj veprimi a nj procesi; veproj
mbi dike pr dika, ia nnshtroj dike nj veprimi;
prpiqem t ndikoj mbi dike. Bj banj (dush). Bj
gargar. Bj nj fotografi. I bj nj foto-grafi. Bj
radioskopi. Bj banja dielli. Bj rreze. mjek. I bj

masazh. I bn tortura e torturuan. bn lajka. I bri


krcnime e krcnoi. I bj agjitacion. Bj pun bindse
me njerzit.
11. I sjell dikujt nj pasoj, i shkaktoj dika; jam shkaktar
pr dika, jam shkaku a burimi i nj pasoje. bri nj t
mir (nj t keqe). I bri t zezn. T bnte gjmn. I bri
nj padrejtsi. I bn dm e dmton. bn dobi. T bn
kaps. Me bn mir (keq). Bn ma-sakra (krdin). Bn
zhurm (shamat, rrmuj). Bri buj. E bri t lumtur. E
bn me fjal (me llafe) e ngojosn, i nxorn fjal t
kqija. E bri me inat (me qejf). E bri me nerva e
nevrikosi. E bri me turp. Ai ma bri kt! far i bn?
't bn kjo? S?t bn asgj. 'far po t bj? Me bni
't doni! Bn mas (kontakt). elektr. Ia bri koka vet e
pati fa jin.
12. E detyroj ose e nxit dike t kryej nj pun a nj
veprim; jam shkaku q... (me nj folje n mnyrn
lidhore). E bri t jlas (t thot, t brtas, t hesht, t
qaj, t qesh, t inatoset, t mrzitet). E bj t mendohet
(t besoj). E bj t lexoj (t m-soj, t punoj, t vij).
E bn t rritet (t zhvillohet). E bj t prparoj (t ec,
t ngrihet). E bj t jluturoj. E bn t drsij.
13. bised. Pajis me dika, i jap a i sjell dika, i siguroj q
t ket dika, i gjej, i rregulloj. E bn me shtpi. E bri
me shkoll (me zanat). E bri me ore (me biiklet). I bri
nj nuse.
14. I jap dikujt nj detyr, nj grade a nj titull, e emroj,
e caktoj n nj pun; e quaj, e trajtoj, e paraqit ose e
vlersoj; e marr per... E bj minator djalin. E bn
kryetar (drejtor,,prgjegjs, brigadier). E bn ilero t.
Puns Socialise (Artist i merituar). S bj mik (sh?k). "s
bj timin. E bj si l shtpis. E bri dhndr (ai n
thfirt). E bIri nen, E brt veten l zgjuar. T li:.-i p2r
burfalla. E bSjn t marr. E bri(per) qorr. E bn pr
t vdekur e quajtn, e lcujtuan pr te vdekur.
15. E kthej n nj gjendje tjetr, c shndrroj; jap nj
cilsi, nj veti a nj pamje t caktuar, i jap cilsit a
tiparet e dikujt a t dikaje tjetr; e paraqit dika si dua
un a si mendoj un, duke e ndryshuar (edhe n nj varg
njsish ftazeologjike). E bj t but (t forte). E bj t
leht e lehtsoj. E bj t bardh (t zi, t verdh). E bj t
gjat e zgjat. E bj t gjer e zgjeroj. E bj t shkurtr e
shkurtoj. E bj t madh e zmadhoj. E bj t vogl e
zvogloj. E bj t lmuar (t rrumbullakt). E bj pjetlor.
E bj t shkatht. E bn qesharak. E bri qull (uj) e lagu
shum. E bj qumshtin kos (djath). E bn ujin akull. E
bj mishin qofte. I bri par at mall. I bj qept varg. I
bj flokt grsheta. la bri kokn tulle (rrik) e qethi
shum shkurt. E bj fillin lmsh. E bj zyr. E bj shtpi
ba-nimi. E bri koloni. E bn rob. Ky kostum t bn t
ri. E bri zakon (ves). E bri shtje (problem). E bri
mishmash. E bri gogol (tmerr). E bm prone t popullit. E bri monopol e monopolized. E bj flamur e
kthej n nj simbol. E bri histori (legjend). bised. e
mori npr goj. E bri rrmuj (han, pazar). E bri lesh
e li e pshtjelloi, e ngatrroi. E bri lmsh e ngatrroi keq.
E bri orap (orb). E bri shesh. E bri pelte (peshk,
buk, kopan, pistil), thjeshtligj. e rrahu fort, e shqepi n
dru. E bri gardh e ktheu n nj penges. E bri rrafsh
(lm, lndin, bar) e shkatrroi krejt. E bri thrrime
(pluhur, pr-shesh). E bri frtele (taker, retra) e bri
cop-cop, e griu krejt. E bri cope (lvere, araf). E
bri shosh e bri vrima-vrima. E bri pet e shtypi krejt.

E bri pale e shtypi, e palosi. E bri pule (qengj) e zbuti,


e urtsoi, e shtroi, e nnshtroi. la bri pleh (kmbn,
mishin) ia vrau shum, e shtypi keqas. E bn fush
(shesh, livadh...) me lute e paraqit shum t leht nj
pun. la bj t leht ia lehtsoj; ia paraqit t leht. Ia bri
t mbaruar ia paraqit i si t mbaruar nj pun. E bn
buall dika e fryn tepr. E bn trkuz (litar) e zgjat
shum (bisedn etj.). Ia bri jetn pus (sk-terr, varr) ia
bri jetn shum t rnd, ia nxiu jetn. Ia bri shpirtin
vrer e brengosi shum, e helmoi. Ia bri shpirtin derr e
mrziti shum. E bri barkun daulle (katua, hambar,
lodr) e mbushi barkun shum, u fry s ngrni. Ia bri
mendjen dhall (tym, lmsh, mulli, orap, orb) ia prishi
mendjen, e hutoi krejt, e trullosi. E bri dit e ndrioi
Shum. E bri nat e errsoi shum. E bn akull e ftoh
Shum. E bj pas-qyr (xham) e pastroj shum mir, sa t
shklqej. Bje 't duash! E bn t bardhn t zez. keq.
16. Pjell, lind; vet. veta III jep prodhim, prodhon, lshon,
nxjerr. Ka br dy fmij. Bri vajz (djal). Bri binjak.
I ka br kokn e ka pjell, e ka lindur. Bri vi (lopa).
Bri dy qengja (deija). Bn vez (pu-la). Bn qumsht.
Bn mjalt. Bn grur (ara). Bn fare (kokrra, gjethe,
lule, rrnj). Bn shum (pak). Sivjet bn mollt
(ullinjt, qershit...) prodhuan shum. Kur t bj qarri
ana. iron, kurr. Kur t bj larushku rrush. iron, kurr.
S'bjn dardhat n sh-nndre. fj. u.
17. vet. veta III. Nxjerr nga vetja, lshon, jep; jashtqit.
Ullinjt bjn vaj. Bn djers (lkura). Bn qelb (plaga).
Me bjn lot syt. Bn tym. Bn er. Bn drit (xixa,
hije). Bn bajga. Bn ujt (nevojn).
18. edhe jokul. hyes. ve.a III. Nxjerr njc z a nj tingulL,
bn nj zhurm t caktuar. Bn mu (lopa), Ben c.iu
(zognj. Sen be Ulelja). Bn mjau (macja). Bn guga
gugav. Br! a': (bam, plluq). BSri hi-hi-hi.
Bri oh! Me bn veshipiu. Bn si gjel (si mace, si qen).
Nuk bn z nuk nxjerr asnj z, nuk ndihet. Bri ak
pushka nuk shkrepi.
19. Nxjerr me pun a me nj mnyr tjetr, siguroj; fitoj.
Bri para (pasuri). E bjm bukn vet. E bri misrin pr
gjith vitin. I bn drut pr dimr. Bri emr u be i
njohur, i famshm.
20. bised. Shpreh me fjal, them; prgjigjem. Bj fjal
flas. Bn amin. prm. pranon pa kundershtuar, pajtohet
me dike e i shkon pas avazit. S'bn fjal nuk ndihet, nuk
ankohet, nuk kundrshton.
21. bised. I paraqit a i parashtroj dikujt nj kr-kes, nj
lutje etj.; i drgoj, i jap, i drejtoj. bj lutje (krkes). I bj
nj ftes. I bj nj urim. I bj nj pyetje. I bj nj letr
(nj telegram). I bj nj raport. I bj t fata. Bj thirrje.
Bn urdhr i jep urdhr dikujt. bj z dikuj t e thrres; i
drgoj lajm, e lajmroj.
22. bised. Prgatit duke peshuar a duke i ndar dhe ia jap
dikujt; ndaj. bj dy kile moll (palate, djath). I bj dy
metra basm (stof). I bj pjes dikujt i ndaj me vete e i jap
pjesn q i takon. bj nj akullore (nj konjak, nj
mblsir). E bri me dysh (me katrsh, n pes copa).
23. edhe jokal. Jam i zoti ose i aft t kryej nj pun, kam
mundsi t kryej nj detyr a t zhvilloj nj veprimtari; ia
dal mban, ia arrij, jam n gjendje t prballoj dika. E
bj kt pun. Bn do gj. Nuk e bri dot. E bj vet (me
forcat e mia). E bri mir e shpejt. Bj edhe pa t. Bj
edhe pa ngrn. S'bn njri pa tjetrin. S'bn dot pa syze.
'i sheh syri ia bn dor a. Ti qofsh si bn!

24. jokal. zakon. me moh. Sht n gjendje t pu-noj, t


veproj a t lvizfl, punon (pr organe t trupit t njeriut);
kam fuqi, vullnet a dshir t kryej nj veprim (edhe fig.).
Sm bjn kmbt (gjunjt, kllqet, duart). S'm bjn
syt. S'i bn koka. S'm bn goja ta them. S'm bn
zemra.
25. Prshkoj nj rrug a nj vend, kaloj nj ha-psir;
udhtoj me nj mjet; kryej nj pun a nj l-vizje (n nj
mas ose n nj numr t caktuar). Bj nj rrug. Bj
gjysmn e rrugs. E bj me kmb (me tren, me biiklet).
Bn pesdhjet kilometra n ore. Bn dyqind rrotullime
n minute. Bn katr rrug n dit.
26. Kaloj nj koh (disa dit, disa muaj etj.); mbush a
plotsoj nj koh; kaloj. Bj vapn. Bj pushimet n
plazh. Bj lejen. Bri dyzet vjet. Po bn molin. Bra dy
ore q kam ardhur. Bri ca koh. Bri dy muaj n fshat.
Bj dy ore msim. Bj nj jet t rregullt. S'i ka br ditt.
S'e ka br muajin. Bfshi natn e mir! ur.
27. bised. Kryej nj detyr a nj pun n nj koh t
caktuar; e prfundoj nj pun; ndjek, vijoj; msoj. Ka
br shkoll. Studimet i ka br n Universitetin e
Tirans. Bj klasn e par (vitin e fundit). Bra nj kurs
kualifikimi. Bj praktikn (stazhin). Bj ushtrin. Bri
kurbetin. Bj gjuh (gjeografi, letr si...).
28. Formoj dika me nj tjetr a m t tjer. krijoj nj t
tr; vet. vela III prbn a jep nj t tr; del si
prfundim, sht batas. Bn nj l tr. Bn nj shoqri.
Bjn shumicn. B'n rmkje. Sjqind centimetres bjn nj
meter. Njqind kilogram bjn nj kuir.lal Sktat ngjyrai
kryaore bjn ylberin. Dy dhe dy bjiw,''Mtr,
29. vet. veta III. Merr nj trajt tjetr, rormonduke u
ndryshuar. Bn kthes (rruga). Bn brryl (lumi). Bn
hark (muri). Bn lak. Bn dredha. Bn rrudha (pala). Bn
xhep. E bn numrin shums (gji-nin femrore...). gjuft.
30. Merrem vesh a lidhem me dike pr t kryer nj pun,
lidh; vendos s bashku me dike pr t br dika,
VendoS. Bn marrveshje. Bri kontrat. Bri page. Bj
miqsi (krushqi). S'bj pazarllk. E bj me fjal me dike.
E kemi br t nisemi nesr. E bn me besa-bes lidhn
bes. Bri ben.
31. edhe jokal. Sillem a Veproj n nj mnyr t caktuar.
Bj si me thot zemra. Bj si me urdhrojn. Bj si t
duash. Bn me kokn e tij (sipas koks). E bri me (pa)
dashje. Si Via bjm? Bn si n shtpin e vet. Bn si
fmij (si i marrj. Bj si mik. Mir e br! Bn mir t
vish. S'bri keg g erdhi. 't bsh! S'ke br mir. Bj si
t bsh! S'di 'bn. Nuk bn ashtu! nuk sht mir t
sillesh ashtu! Bn sikur... shtiret, vepron sikur... 'do t
bsh me djalin ? 'do t'i bsh djalit? si do t veprosh me
djalin? 'do t bsh me syzet? 'do t'i bsh syzet? si do t
veprosh me syzet? Si t'ia bj hallit?
32. fig. Kryej nj veprim, qe zakonisht lidhet me
karakterin, me sjelljen, me qndrimin e me botkup-timin
e njeriut etj. Bri trimri (heroizm). Bj sa-krifica. Bn
mrekulli. Bri marrzi. Bri faj (krim). Bnte turpe. Bri
nj budallallk (nj prok). Bri nj dredhi. Bnte
palaollqe. Bj shaka. Bnte aven-turd. S'bn lshime
(hatre, dallavere, hile). Bn t nnidhjetenntat bn
t gjitha t kqijat. Bn numra. thjeshtligj. Bn naze
(ojna, lodra).
33. Me prgatit dika dikush e ma jep; porosit dikush
dika pr mua; kryen nj pun pr mua, me mbaron nj
pun. Bj nj pale rroba (nj kostum, nj pallto) te

rrobaqepsi. Bj nj pale kpuc (te kpucari). Bri


flokt u dha forme flokve te floktari (pr grate).
34. jokal. \et. veta III bised. Kushton, vlen; hyn n pun
pr dika, prdoret pr dika; sht i pr-shtatshm a i
vlefshm. Sa bn? Sa para bn? Bnte shtrenjt (lire).
Bnte nj djall e gjysm. thjeshtligj. kushtonte shume
shtrenjt. Bn njqind lek. S'bn dy para (asnj dysh,
asnj lek). S'bn asgj. Nuk bn pr zyr. S'bn pr t
fjetur. Nuk bn pr pantallona ky stof. Ky miell bn pr
pete. S'bnte ai pr at vajz.
35. jokal. vet. veta III. sht mir, sht e lejuesh-me,
lejohet. A bn t hyj? A bn ta di? S'bn kshtu! Bn,
s'bn... S'bn ta thuash! Pse s'bn?
36. jokal. vet. veta III. Me nx, me vjen sipas mass (pr
rrobat, kpuct etj.). Me bjn kpuct (rrobat). S'm bn
kapela. S'm bn unaza. S'i bn elsi ksaj brave. S'i bn
kapaku. S'i bn tapa. Ky xham s'i bn.
37. pavet. Ka, sht (pr kohn, pr kushtet atmos-ferike
ose t mjedisit); mban nj mot i caktuar. Bn ftoht
(rtxeht, vap). Bn ngric (acar, cikn). Bn t ftoht i
madh. Bn but. Bn thatsir (lagshti, mjegull, ufm).
Bn ere (furtun). Bn koh e mir (e keqe). Bn diell. Ka
br dimr. Bn det ka shum dallg, ka shtrngat n det.
38. Prdoret s bashku me emra (kryesisht prej-foljpr)
ose me fjal te tjera dhe formon togje t qn-drueshme,
q kane n prgjithesl kuptimin e foljeve, m t cilat
lidhen gjymtyrt e dyta t ktyre togjeve. Bj barazim
barazoj. Bn bastisje bastisn. Bj be betohem. Bj udi
uditem. Bn dashuri dashuron; dashurohet. Bri
deklarat deklaroi. Bn drit ndrion. Bj 'durim duroj.
Bj klasifikitnin klasifikoj. Bj krahasimin krahasoj. Bj krasitje krasit. Bj kursim kursej.
Bj lajmrimin lajmeroj. Bj I idly e lidh. Bj Ilogari
llogarit. Bj marshim marshoj. Bj matje mat. Bj
ndregje~~ndieq. Bj ndryshime ndryshoj. Bj not notoj.
Bj paralajmrim paralajmroj. Bj prpjekje prpi-qem.
Bj plak plakit. Bj plehrimin plehroj. Bj nj
premtim premtoj. Bj pritje pres. Bj qitje qit. Bj shtitje
shtit. Bj shitje shes. Bj shkelje shkel. Bj ujitjen ujit.
Bj vzhgime vzhgoj. Bj vrojtim vrojtoj. I bn dredha i
dredhon. I bn gjygin e gjykuan. bj nder e nderoj. la
bj ngarkim ia ngarkoj. bj qndres i qndroj. bj stive
i stivos. bj shrbim i shrbej. Bj prpara prparoj. Bj
pastrimin pastroj. Bj bashk (tok) bashkoj. Bj gati gatit.
Bj pale palos. Bj rrafsh rrafshoj. Bj shesh sheshoj. E
bj t njohur (t ditur) njoftoj.
39. Prdoret si folje gjysmndihmse s bashku me nj
folje tjetr, me kuptimet nis, z, filloj, marr t...;
prpiqem, matem. Bj t ngrihem. Bj t dal. Bj t flas.
Bj t marr. Bj ta kap (ta z).
k Aq me bn shih tek AQ. Se s'bn medoemos, patjetr,
detyrimisht. E bn pr asgj shih tek ASGJ. Bj si bj ia
dal mbane n nj fare mnyre. Bn 'bn (dh...) a)
prpiqet sa prpiqet dhe...; b) prsrit nj veprim here pas
here, nj me dy dhe... I bri bajgn dikujt a dikaje
thjeshtligj. shih te BAJG,~A. Bn balt tall, shih te
BALT, ~A. E bri balt diku shih te BALT,~A. Bj
(v) ballafaqe shih te BALLAFAQE. Bri (dha) ball u
duk nga larg, sapo doli. I bj ball dikujt a dikaje a) i
qndroj pa u prkulur, e prballoj; b) arrij t bj dika, ia
dal n krye. Ia bri bam shih te BAM. Bn bark shih te
BARK,~U. E bri batall dika shih te BATALL. Ia ka
br ben sht betuar ta ndsh-koj si duhet sa t'i jepet

rasii. E bj beh shih te BEH, ~U. Bn beh shih te


BEH,~U. Ia bj behun shih te BEH,~U. S'i bj beh shih
te BEH,~U. Ia bri bela dikujt i ngarkoi nj pun t
lodhshme a t mr zitshme, ia bri barr. E bn beli shih
te BELI j. Bn bisht (i bn bisht) shih te BISHT,~I. Ia
bri blet shih te BLET,~A. Ia bri bof shih te BOF. E
bn bok dike shih te BOK,~A. Ma bri borxh shih te
BORXH,~I. I bn buz (hund) dikaje shih te
BUZ,~A. E bri byk shih te BYK,~U. E bri cope
(thrrime, cope e ik, cope e kothere, cope e thrrime,
cope e grime) e shkatrroi krejt, e shpartalloi, e drrmoi.
Nuk bri ak shih te AK. E bri (e qiti, e nxori) irak
dike edhe iron, shih te IRAK,~U. Bj mos (e nuk)
shih te CMOS. Nuk bn orap m e dike shih te
ORAP,~I. S'po bj orap shih te ORAP,~I. E bj dalje
dika fin. shih te DALJE, ~A. I bn dasmn dikujt iron,
shih te DASM, ~MA. E bri daulle dike prm. shih te
DAULLE, ~JA. Bri dava vjet. shih te DAVA,~JA i. I bj
der-man dikujt e shroj a e shptoj nga dika; i gjej nj
rrug zgjidhjeje. Bj dert qaj hallin me dike, mundohem
t gjej nj zgjidhje pr dika q me shqe-tson. E bri
dm dike shih te DM,~I. Bn dor shih te DOR,~A. I
bn dredha (plumbit) shih te DREDH,~A. E bri drit
shih te DRIT,~A 9. Bri epok shih tek EPOK,~A. Bn
figure t keqe libr. shih te FIGUR,~A. Bn flro shih te
FIRO,~JA. Bri (kmbeu, shkmbeu, ndrroi) fjal me
dike shih te FJAL,~A. S'e bj pr fjal (pr zc) shih te
FJAL,~A. Bn (ngre, gjen, z) fole shih te FOLE,~JA.
Ia bri fora shih te FORA. E bri fshes dike shih te
FSHES,~A. E bri fush dika shih te FUSH,~A. Bri
furtun (tufan)shih te FURTUN,~A. E bri furr dika
shih te FURR,~A. E bri fyt dika shih te FYT,~I. S'bri
gk (s'bri as gk as mk) shih te GK. E bri grope
(vendin) shih te GROP,~A. la bri gropn shih te
GROP,~A3. Bri gjah shih te GJAH,~U. Bri gjak shih
te GJAK,~U i. E bj gjak (mish e gjak) shih te GJAK,~U
i. S'e bri t gjat shih te GJAT (i, e). S'ia bri t gjat d
i k uj t shih te GJAT (i, e). T bn gjmn shih te
GJM,~A. Bn gjum a) fie; b) nuk punon a nuk
vepron, nuk e ndjek nj shtje etj., He. E bri me gjyq
shih te GJYQ,~I. Bri gjyq me dike shih te GJYQ,~I. E
bri hak shih te HAK,~U. Bri hall shih te HALL,~I3. la
bri hallall shih te HALLALL, ~I. la bri haram dika
shih te HARAM,~I. Bri hatan thjeshtligj. shih te HAT
A, ~JA. E bri belaq thjeshtligj. shih te HELAQ. Bj
hesap sa... shih te HESAP,~I. E bri hi (hi e pluhur,
shkrumb e bi) dika shih te HI,~RI. E bri gur e hi dika
shih te GUR,~I. I bn hije. shih te HIJE,~A. Nuk i bn
hije askujt shih te HIJE,~A. E bri horr dike shih te
HORR,~I. E bj hyrje dika fin. shih te HYRJE,~A. la
bn hyzmetin nj pune shih te HYZMET,~I. E bri me
inat me dike shih tek INAT,~I. I bn iso shih tek ISO,~JA.
I bj jehon shih te JEHON,~A 2. Bj jet jetoj n
kushte t mira, rroj mir. Bri ka-rrier libr. shih te
KARRIER,~A 1. Bj kmb a) eci; b) hyj i pari, kaloj i
pari pragun n nj dit t caktuar (n nj shtpi). Bri
kiametin shih te KIAMET,~l. Bri konak shih te
KONAK,~U. Kemi br krushqi shih te KRUSHQI,~A,.
Bn kthes ndry-shon qndrimin a sjelljet (zakonisht pr
mir), kthe-het n rrug t drejt. I bn (i jep) lak dikaje
shih te LAK,~U. E bri lanet dike a dika shih te
LANET,~I. E bri leck (rreck, paavure...) shih te
LECK,~A. E bri pr nj lek shih te LEK,~U. E bri

lmin d ik u s h e bri nj t keqe a mnxyr; arriti t bj


nj veprim t keq a nj dm t madh. Bn ligjin keq. shih
te LIGJ,~I. Bn lodra shih te LODR,~RA2. Bn lojn e
dikujt shih te LOJ, ~A. E bri Hoc a) d i k a e prishi
fare nj pun, i ngatrroi gjrat; b) dike e rrahu shum, e
shqepi n dru, i theu brinjt. E bri Hum shih te
LLUM,~I. I bri magji vjet. shih te MAGJI, ~A 3. Bn
maj duket sheshit, shfaqet haptazi. E bri (e zuri) mat
dike shih te MAT,~I. Bj (me) mend shih te MEND,~T.
la bri minusb shih te MINUSH,~A. Bn moral shih te
MORAL,~I 2. Bn mu shih te MU. Bri namin shih te
NAM,~I 2-S'e bn nna shih te NN,~A. E bri nuse
(lule, usta, eo) e qortoi ose e rrahu dike, e bri q t jet
i bindur dhe i shtruar, e solli n vete. Bri njrn shih te
NJRA. E bri (mendjen) ok pr dika shih tek
OK,~A. S't bn pr osh shih tek OSH. E bri palao
dike shih te PALAO,~JA. Bn pall shih te PALL , la
bri paq shih te PAQ 4. Bj (el,
hap) nj parantez libr. shih te PARANTEZ,~A 1. Bnte
pazar a) jepte e merrte me shitsin (me blersin) pr
mimin e mallit; b) diskutonte shum me dike pr t
arritur ndonj lshim etj. Bn prjashtim sh-t rast i
rrall dhe i vetm. Bn (shkon) prpjet shih te
PRPJET. Bn (shkon, merr) posht shih te POSHT.
S't bn pr se nuk t prflll, nuk t begenis. E bri
prshesh shih te PRSHESH,~I3. Bj pjes hyj, futem
diku, jam antar a pjestar i di-kaje. la bri pus dika
shih te PUS,~I. Bri pushk (dyfek) luftoi, u ndesh me
arm. Bj qejf shih te QEJF, ~I 1. la bj qejfin dik ujt ia
plotsoj dshirn, nuk ia prish zemrn. I bn qejfin vetes
keq. i mbush mendjen
vetes pr dika se ashtu sht si mendon ai, se do t
bhet ashtu si do ai. I bj (i l) radh dik ujt e l t flas,
nuk e pengoj. E bri rezil vjet. shih te REZIL,~E. Bn
rrug (udh) dika shih te RRUG, ~A. E bri rrug
(udh) shih te RRUG, ~A. I bj (i lshoj, i nap) rrug
(udh) dik ujt shih te RRUG, ~A. E bj sefte shih te
SEFTE,~JA. Bn (mban) se-hir shih te SEHIR,~I. Me
bn syt m'u duk, ashtu m'u duk, m'u be sikur... Ma bn
me sy shak. shih te SY,~RI. Bj shaka me dika shih te
SHAKA, ~JA. S'i bj shamat dikujt shih te SHAMAT,
~A. Bra me shndet dika shih te SHNDET,~I. Nuk ia
bn shkrap shih te SHKRAP. I bri shteg shih te
SHTEG,~U. Bj shyqyr shih te SHYQYR. Bj timen a)
jap aq sa kam mundsi; kryej nj pun me aq sa varet nga
un; veproj me aq sa me takon; b) e prvetsoj, e marr
dika dhe e quaj timen, e pr-qafoj; e shtie n dor. E bj
tjegull dika shih tek TJEGULL,~A. Bj toka shtrngoj
duart me dike, i jap dorn nj tjetri, kur takohem me t. E
bri tym (barut) shih tek TYM, ~I. E bri ujem shih tek
UJEM,~I. E bj uj shih tek UJ,~I,3- Bn vaki shih te
VAKI,~A. Mos na bj vap! thjeshtligj. shih te VAP,~A.
I bri (i hapi) varrin (gropn) dikujt shih te VARR,~I.
Bri vend shih te VEND,~I. I bj vend shih te VEND,~I
5. Me bjn (me gnjejn) ve-sht shih te VESH,~I. E
bri me (per) vete (pas vetes) dike shih te VETE,~JA. S'e
bj veten nuk e shfaq me shenja t jashtme njndjenj a
nj mendim, nuk tregohem, e prmbaj veten, prmbahem.
E bri vng dike shih te VNG,~U. E ka br vij
(vazhd) shih te VIJ,~A. Bn xix shklqen, sht
shum e bukur, dallon nga snoqet (zakonisht pr vajzat
dhe nuset). E bri zap shih te ZAP. Bj zemr shih te ZEMER,~RA 4. Kam t bj m t shih te KAM. Sa para bn

shih te PARA,~JA. Shohim e bjm (duke par e duke


br) shih te SHOH. Bn be e rrufe shih te BE, ~JA. Bj
(shpie, v) buzn n gaz shih te GAZ,~I n 2. S'i bn drut
t gjata shih te DRU ~JA. I ka br (i ka Iyer) duart me
gjak shih te GJAK,~U 1. S'i bn dy bashk shih te
BASHK. Pa e br (pa thn) as nj as dy shih te NJ.
Bn hije mbi dhe keq. shih te HIJE, ~A. S'ia bn fjaln
dysh dikujt nuk kundrshton, bindet pa e zgjatur, nuk ia
prish fjaln. Bn fshat ra vete shih te FSHAT,~I. Bn
gurin e gjakut d i -k us h shih te GJAK,~U 1. I ka br
gurin e gjakut shih te GJAK,~U 1. Bri gurt e zez shih
te GUR,~I. Bj (hedh) bapat e par shih te HAP,~13. Bj
hapa prpara prparoj. Ka br hapa prapa shih te
PRAPA. Bn hapa n vend shih te VEND,~I. Bn (mbeti,
rri) n vend numro shih te NUMROJ. Nuk i bn bije
(as) vetes shih te HIJE,~A. I bri kmbt t lehta shih te
LEHT (i, e). Bn kula n hi shih te HI,~RI. I bn
Hogarit gabim shih te GABIM, ~I. E bj (mendjen) ok
pr dika shih tek OK,~A. E bri pr pes (pr dy) para
shih te PARA,~JA. Nuk i bn trr veshi shih tek TERR.
Nuk i bn syri trr (drit, hej, xx) shih tek TRR. I bri
vesht pipz (big, curr, grshr, ift...) shih te
PIPZ,~A. Nuk e l t bj cap shih te AP,~I. Sot i bn
hunjt, nesr i djeg nuk e mban fjaln, e ha fjaln, sht i
paqndrueshm; t ha n fja-l.
BLTA,~A . sh. ~A, ~AT. I. krahin. shih
BLTAJ,~A. Bltacat e kungullit. U be buka si bltac.
2. Shtresa si llutb a si pelte, q z uthulla e nde-njur,
shtrati i uthulls.
11 156BLTAJ,~A.. sh. ~A, ~AT. Farat s bashku
me shtresn q i mban n zemrn e kungullit ose t
pjeprit; zemra e kungullit, e pjeprit ose e disa frutave,
Shtrati i farave. qroj (i heq) bltajat. Ishte kalbur deri
n bltaj.
BLTUC kal., ~A, ~UR. Ngjesh shum, shtyp fort dika
sa t bhet si qull a si pelte.
BLTUCET vetv. 1. Zbutet shum, shtypet e bhet si qull
a si pelte, squllet.
2. Shtypet n nj vend, bhet grope nga nj goditje (pr
ent e metalta). U bltuc gjymi (kusia).
BLLDUM onomat. bised. 1. Prdoret pr t dhnc
afrsisht zhurmn e nj sendi q bie menjher e me force
n uj a n nj lng tjetr ose q prplaset prdhe. Bie
blldum n uj. U hodh (u zhyt) blldum.
2. prd. kallzues. Bie a lshohem duke u prplasur me
zhurm, prplasem; vij a hyj papritur e pa pyetur diku.
Blldum brenda n liqen. Blldum brenda n dhom.
BM,~A . kryes. sh. ~A, ~AT. Vepr tri-mrie, trimri e
dikujt; veprim i shquar q mbetet i prmendur. Bmat e
mdha (e lavdishme). Bma he-roizmi. Jeta dhe bmat e
Sknderbeut. Bmat e Mujil e t Hal Hit. Kendoj (tregoj)
bmat e dikujt.
BRBLIT kal, ~A,,~UR. I shqiptoj fjalt pr-gjysm,
ngadal dhe jo qart; flas turbull e me z t ult; belbzoj,
mrmrit. Brblit fjal t pakuptueshme. Brblit me
vete (me zemrim).
BRBLITJE,~A . sh. ~E, ~ET. 1. Veprimi sipas
kuptimit t foljes BRBLIT.
2. Fjal q i shqiptojm prgjysm, ngadal dhe jo qart;
mrmritje. Me brblitje npr goj.
BRBJEK,~U TO. sh. ~, ~T krahin 1. Pjep6r a shalqi
q mbetet i vogl e nuk piqet.

2. fig. Fmij i vogl; fmij i parritur, i mitur. Brbjekt


e katundit.
BRCAK,~U TO. sh. ~, ~T. I vogli i peshkut; peshk i
vogl.
BRCAN,~NI m. sh. ~NJ, ~NJT. Ulli ko-krrmadh e q
ka pak vaj.
BRCEK,~U m. sh. ~, ~T. Mashkulli i blets;
brumbull.
BRCEL,~I m. bot., krahin. Tep, okr.
BRUK,~U m. sh. ~, ~T. 1. Kalli misri q mbetet i
vogl; koan misri, misrishte. Nxjerr br-uk.
2. fig. Njeri me trup t shkurtr, shkurtabiq.
BRDALEC,~I m. krahin. Sifiliz.
BRDIL,~A . sh. ~A, ~AT. Pjes e vegjs, donjri nga
t dy drurt midis t cilve vihet krehri; tefe. Brdila e
siprme (e poshtme). Ndreq brdilat.
BRDOKULL,~A . sh. ~A, ~AT krahin. 1. Gung,
xhung. Brdokull n kok. Iu be nj brdokull. Iu ngrit
brdokull.
2. fig. zakon. sh. Fjal t kota, gjepura, dokrra. Thot
(shet) brdokulla.
BRDHAC,~I m. sh. ~, ~T euf. Morr.
BR,~A (e) . sh. ~A, ~AT (t). 1. Dika q sht kryer,
dika q sht br ose q ka ndodhur;
pun a vepr e kryer nga dikush; veprim a sjellje e
njeriut. T bra e t pabra. T thnat e t brat. Ndryshe
e bra, ndryshe e thna. T brat nuk zhbhen dot. fj.u.
S'i ndan t thnat nga t brat. 2. Bm. T brat e t
parve tan.
BR (i, e) mb. 1. Q sht kryer, q ka prfunduar, q
sht br. Pun e br. E gjeta t br. E thn, e br.
la bn t br.
2. I pjekur, i arrir (pr frutat e perimet); kund i pabr.
Moll (kumbulla) t bra. I kputi t bra e l pabra.
3. bised. Q sht prodhuar nga zejtaria ose nga industria
dhe jo vet n shtpi, i gatshm; q nuk sht krijuar n
natyr, por sht prgatitur nga nje-riu, artificial. Rroba
t bra. Buk e br. Diamant i br.
BR,~T (t) as. 1. Brje. N t br e sipr.
2. krahin. Fare pr t zn kos.
k m t par e m t br si ta shohim, shohim e bjm,
bjm si t paraqitn rrethanat. m t thn e m t br
(nj t thn e nj t br) pa u vonuar, prnjher.
BRS,~I m. sh. ~, ~IT vjet. Ai q ka krijuar ose q ka
hartuar dika, ai q ka br dika; autor. Brsi i letrs.
Brsi i vjershs.
BRHAP,~A . sh. ~A, ~AT bot. Bim ba-rishtore
shumvjeare, e egr dhe e dmshme, me krcell nj
pllmb t gjat, q rritet n kullota di-mrore dhe q
nxjerr ca kallinj t veuar e pa bisht.
BRHOZ,~I m. Byk bari t that.
BRHUK,~A . sh. ~A, ~AT. 1. bot. Kopr e egr.
2. Krcell i holl e i that i nj bime. Brhukat e
pambukut. Brhukat e specave.
BRJE,~A . sh. ~E, ~ET. Veprimi sipas kup-timeve t
foljeve BJ, BHEM.
BRLCT kal., ~A, ~UR. E bj cop-cop; e bj hi e
pluhur, e bj byk, e shkatrroj.
BRLUT,~A . sh. ~A, ~AT. Berllok. Bhet brlut
bhet hi e pluhur, bhet byk.
BRLYKET vetv., ~ (u), ~UR. Zhgrryhet pr tok e
pellet (pr bagtin e trash). Brlyket kau (lopa).

BRLLOK,~U m. 1. Mbeturina t copzuara imt nga


kashta e grurit pas shirjes, byk; lmishte, plehra; fundrri.
Brlloku i lmit. Brllok duhani. Brlloku i fdsuleve.
Brlloku i fshess. Bri brllok. Mbledh (fshij) brllokun.
2. prd. mb. keq. I papastr, i ndyr; q nuk vlen, i keq.
Njeri brllok. Mall brllok mall i dobt, i pa-vler.
k E bri brllok a) e bri cop-cop, e shkatrroi krejt; b)
e przjeu a e ngatrroi keq dika, e bri Hum, e bri
orb. U be brllok a) u be cop-cop, u shka-trrua keq;
b) piu shum, u be tape. Mbeti brllok nuk gjen zgjidhje,
mbeti i ngatrruar keq, mbeti Hum.
BRNJAK,~E mb. 1. Q nuk ka mbushur gjasht muaj;
pirs (pr kecat ose qengjat).
2. Prd. em. sipas kuptimit t mbiemrit. Theri nj
brnjak.BRSI,~A . sh. ~, ~T. Mbeturinat e farave t
disa bimve ose t frutave t disa pemve, pasi kto
shtypen e shtrydhen pr t nxjerr prej tyre vajin, lngun
etj. Brsi ulliri (rrushi, pambuku, panxhari). Brsi t
thata. Brsi e but brsi, s cils nuk i sht shtrydhur i
gjith vaji. Brsi e egr brsi q sht shtry-dhur pr s
dyti. Vaj brsish. Ushqej me brsi. Ziej brsit.
BRSIJ kal., ~VA, ~R. E bj dika copa-copa, e
thrrmoj.
BRSHEN,~NI m. sh. ~NJ, ~NJT bot. Dru halor, i
ngjashm me dllinjn, me gjethe prher t blerta, q e
ka lndn t kuqrreme, t rnd e t fott dhe q ka lng
t helmet n hala, n lvore e n trung. Dru brsheni.
BRTAS jokal., ~ITA, ~ITUR. 1. Flas me z shum t
lart, them dika duke thirrur fort, grthas, thrres. Brtet
me zemrim. Brtet fort. Mos brtit!
2. Lshoj thirrje t forte, klthas. Brtiti nga dhem-bja
(nga frika). Brtiti m t madhe (fort, n kup t qiellit).
Qan e brtet.
3. E qortoj ose e shaj dike duke i thirrur, i flas pr nj
gabim a pr nj faj q ka br. brtiti kot (rnd). I brtet
djalit. U brtet nxnsve. Mos i brtit! I brtet s bijs, t
dgjoj e reja. fj.u.
4. keg. Flas ose shkruaj shum pr dika, bj shum
zhurm pr nj shtje, duke u prpjekur me do mjet t
trheq vmendjen ose t arrij nj qllim; irrem. Brtet
m t madhe. irret e brtet.
5. vet. veta III. Nxjerr tinguj a z t forte e t lart (pr
kafsht). Brtet dhia. Brtasin sorrat.
Qet e brtet shih te QIT. Brtet (irret, flet) n t gjitha
udhkryqet libr. shih te UDHKRYQ,~I.
BRTITJE,~A. sh. ~E, ~ET. 1. Veprimi sipas kuptimeve
t foljes BRTAS. 2. shih BRTITUR,~A (e).
BRTITUR,~A (e) . kryes. sh. ~A, ~AT (t).
1. Fjal ose thirrje me z tepr t lart, britm. T
brtitura t forta. T brtiturat e fmijs. Nisi nga t
brtiturat.
2. Qortim ose sharje me z t forte e t lart. 5Vu-ron t
brtitura.
BRTHAM,~A . sh. ~A, ~AT. I. Pjesa e forte e frytit t
disa pemve (si pjeshka, kumbulla, qershia, ulliri etj.), q
e ka lvozhgn t drunjzuar, q ka brenda nj thelb dhe
q mbshtillet nga nj pjes e trash tuli. Brtham e
veuar (e ngjitur). Br-tham pjeshke (kajsie, kumbulle,
qershie, ulliri). Pe-m me brtham. I heq brthamn.
Qroj brthamat.
2. spec Pjesa e brendshme qendrore e nj sendi; pjesa
kryesore, nga e cila zhvillohet m tej vet sendi; pjesa
rreth s cils organizohen elementet e tjera t nj t tre.

Brthama e Toks. gjeol. Brthama e ko-mets. astr. pjesa


e ngjeshur dhe m e ndritshme e nj komete. Brthama e
atomit pjesa qendrore e atomit me ngarkes pozitive, q
prbhet nga protonet e neutronet dhe q z pothuaj gjith
masn e atomit. Brthama e qelizs. biol. pjesa m e
rndsishme e do qelize, q ka trajtn e nj trupi t
vogl, t ndar me nj cip nga protoplazma. Brthama e
molekuls. kim. grup i qndrueshm atomesh n nj
molekul, q prcakton karakteristikat e saj. Brthama e
nj shtrese. gjeol. Brthama e fjalis. gjuh. Dig me
brtham argjili.
3. fig. Pjesa kryesore dhe m e rndsishme, nga e cila
zhvillohet dika. Brthama fillestare. Brtham racore.
bujq. grup bagtish t nj race t mir, q mbahen pr t
shtuar tufat. Brthama e nj qyteti. Brthama e
industris.
4. fig. Grup i vogl e i qndrueshm njerzish, q prbn
pjesn kryesore e m t rndsishme t nj kolektivi, t
nj shtrese, t nj mase etj. Brtham revolucionare.
Brtham drejtuese. Brtham shkencore (teknike).
Brthama e klass puntore. Brthama e pushtetit.
Brtham prej pes vetash.
BRTHAMMADH,~E mb. Q e ka brthamn t
madhe (pr frutat). Ulli brthammadh.
BRTHAMVOGL mb. Q e ka brthamn t vogl
(pr frutat). Qershi (kumbull) brthamvogl.
BRTHAMZ,~A . sh. ~A, ~AT biol. Trup i vogl, i
rrumbullakt, q gjendet n brthamat e qelizave t
bimve e t kafshve.
BRTHAMJE,~A . sh. ~E, ~ET bot. 1. Pem q ka vetm
nj brtham t mbshtjell nga nj pjes e tult (si
pjeshka, kumbulla, qershia, ulliri, thana etj.).
2. Prd. mb. sipas kuptimit t emrit. Pem brtha-ntje.
BRTHAMOR,~E mb. 1. Q ka t bj me brthamn e
atomit; q prdor a shfrytzon energjin e liruar nga
zbrthimi i brthams s atomit. Energji brthamore.
Rrezatim brthamor. Reaksion brthamor. fiz. Fizik
brthamore. Laborator (reaktor) brthamor. Nndetse
brthamore. Arm (predh, raket) brthamore. Me
mbushje brthamore. Shprthime brthamore. Force
brthamore.
2. Q ka t bj me prdorimin e armve, t cilat
shfrytzojn energjin e atomit. Prova brthamore.
Mbrojtje (ombrell) brthamore. Arsenal (armatim)
brthamor. Baz brthamore. Fuqi brthamore. Krcnim brthamor.
3. bot. Q ka brtham. Pem (fare) brthamore.
4. biol. Q ka t bj me brthamn e qelizs. Lng
brthamor. Cip brthamore.
BRTHAMORE,~T . vet. sh. bot. Pem, fryti i t cilave
ka brtham.
BRTHANZ,~A . sh. ~A, ~AT bot. Thanukel, than e
egr.
BRTHOKL,~LA . sh. ~LA, ~LAT. 1. Brthama e nj
fryti. Brthoklat e kumbullave.
bot. Fryt i tult, q ka nj brtham t forte.
3. bot., krahin. Bok, qep deti.
4. krahin. Brsi.
BRTHOKLOR,~E mb. Q ka brthame, me brthokl.
Pem brthoklore.
BRXOLL,~A . sh. ~A, ~AT gjell. Thel e holl mishi
nga pjesa e brinjve dhe e shtylls ku-rrizore, zakonisht t

derrit a t viit, q piqet a skuqet. Brxolla t pjekura (t


skuqura, t rkars). Brxolla derri (dashi, vii).
BRXHIK,~U m. sh. ~, ~T. Gjatsia nga maja e
gishtit t madh deri te maja e gishtit tregues, kur kta
gishtrinj jan t hapur e t shtrir. gjat nj brxhik.
Mat me brxhik. Sa nj brxhik fare i vogl (zakonisht
pr fmijt).BRXHYKE,~T . vet. sh. Hallka t vogla
prej metali, ku kapet dryni pr t mbyllur nj der.
BRZAN,~A . sh. ~A, ~AT krahin. Femr q porsa
sht mbarsur; femr q mbarset shpejt osc q pjell
shpesh (zakonisht pr kafsht). Mace br-zan. Dele
(dhi) brzan.
BRRAK,~A . sh: ~A, ~AT. 1. Pellg me uj t ndenjur,
hurdh; vend ku buron uj dhe rri atnull, moalishte, Uj
brrake.
2. Vij uji q formohet nga shiu, rrke. Gjeli n dark,
shiu n brrak. fj. u.
BRRAKORE,~JA . sh. ~E, ~ET. Vend me brraka;
moalishte.
BRRORE,~JA . sh. ~E, ~ET krahin. Samar pr kafsht
e barrs.
la ndreqi (ia rregulloi, ia ujdisi) brroren (samarin,
kurrizin, shpinn) shih te NDREQ.
BRRCC,~I m. sh. ~E, ~ET. Petk i leshtS pr burra,
zakonisht i zi, i trash e me thek t gjata, i gjer e pa
mng, q hidhet krahve pr t'u mbrojtur nga t ftohtt e
nga shiu; shark, gun me flok. Ho-dhi brrucin krahve.
Shtroi brrucin. U mbulua me b-rruc.
BRRYL,~I m. sh. ~A, ~AT. 1. Vendi ku pr-thyhet
krahu, ana e jashtme e nyjs ku lidhet llra me pjesn e
poshtme t krahut; pjes e mngs s nj rrobe, q
mbulon kt vend t krahut. Mbshtetem (ngrihem) mbi
brryla. V brrylat. 1 bie (e shtyj) me brryl. I doln
brrylat. au rrugn me brryla. Prvesh mngt deri n
brryl. Arnoi (qepi) brrylin.
2. Kthes rruge ose lumi, dredh. Brryl rruge (shtegu,
lumi). Prapa berry lit. Bn brryl.
3. Cope gypi e prkulur n mes, q shrben pr t lidhur
n kthes gypat e tjer. Brryli i sobs. Brrylat e gypave.
Brryla uji. I v brryl.
k Brryl me brryl shum afr, pran njri-tjetrit, prbri,
krah pr krah. U be brryl (tape, thumb, xur-xull, fush,
karroqe, livadh) shih te BHEM. E ka n brryl dike nuk
e prfill fare. I vuri brrylin di-kujt e mnjanoi nga nj
fush veprimtarie me an t forces, e largoi me force e pa
t drejt. au me brryla zuri nj pozit m t lart duke
mnjanuar e duke dmtuar t tjert. Flet me brryl sht
dredha-rak, sht i djallzuar. I tregoi (i ktheu, i drejtoi)
brrylin dikujt shih tek TREGOJ. I ka futur duart derl n
brryl keq. ka ndrhyr shum n punt e nj tjetri. Shoku
njihet n brryla fj.u. shoku a miku i vrtet njihet n
caste t vshtira, kur dikush ndodhet ngusht.
BRRYLAK,~U m. sh. ~, ~T. Kthes rruge ose lumi,
brryl. Brrylak i hapt (i gjer, i ngusht). Brrylak
rruge (lumi).
BRRYLAS ndajf. Ijas, anash. Eci brrylas.
BSHM (i), ~ME (e) mb. 1. Q sht i mbushur, i
shndosh e i plot nga trupi; kokrrmadh (pr pe-mt e
perimet). Burr (djal) i bshm. Grua (vajz) e bshme.
Me shtat (me trup) t bshm. Palate t bshme. Pem e
bshme.
2. Q jep prodhim t mir, i shndosh, pjellor (pr
token). Tok e bshme.

BSHNJAKEM vetv., ~A (u), ~UR krahin. Dobsohem


tepr, ligem (pr t vegjlit). Jane bsh-njakur qengjat.
BSHTAJ,~A . sh. ~A, ~AT. Pyll me dushk
t imt.
BSHTIN,~A . sh. ~A, ~AT. Kope dhensh a dhish pa
bari. la (mbetn) bshtin.
BTAJ,~A. krahin. 1. Frik e madhe, lemeri; dika q
t ngjall frik ose q sjell fatkeqsi; poter. zuri btaja.
Vinte gjylja me btaj.
2. euf. Smundja e toks, epilepsia. Bar btaje. E nget
btaja. I rente btaja! mallk.
BTIK,~A . sh. ~A, ~AT krahin. Shalcull, kaup. Iu be
barku btik.
BZ,~I m. sh. ~E, ~ET. 1. Breg a kodr e vogl rre,
zakonisht n breg t detit. U fsheh pas bzit. Hipi mbi
bz.
2. Cope e vogl toke, e mbuluar me bimsi t den-dur, q
duket si ishullnnjknet; grumbull kashtu-rinash e
gjethesh, q duket si ishull i vogl e lviz npr knet.
Rrinte mbi nj bz. Ishte fshehur n nj bz.
3. Plis i madh dheu.
BZAJ jokal., ~TA, ~TUR. 1. Nxjerr z ose nj tingull;
them dika (zakonisht me mohim). Rrinte e nuk bzante.
2. I thrres, i bj z dikujt; i flas; tregoj. bzajti t zotit t
shtpis. Nuk i bzajn njri-tjetrit me goj. E dinte
punn, po nuk bzante.
BZHDlL,~A . kryes. sh. ~A, ~AT. 1. TI
fshirat q mbledhim me fshes; plehra, lmishte.
Bzhdilat e dhoms (e oborrit). Grumbull bzhdilash. Bj
bzhdila. Fshij (mbledh) bzhdilat. I ra nj bzhdil n
sy.
2. Barra t kqija, kryesisht n arat e mbjella. E
mbuluan grurin bzhdilat. Ka zn misri bzhdila. Harr
bzhdilat.
k Bhet bzhdila thrrmohet, bhet copa-copa.
BIBAN,~I m. sh. ~, ~T. Gjel deti. Fryhej si biban.
BIBERON,~I m. sh. ~, ~T. Thith, kapz pr foshnja.
vuri biberonin. Pi me biberon.
BlB,~A . sh. ~A, ~AT. 1. Zogu i vogl i pats ose i
roses. Bib pate (rose).
2. Pule deti; zogu i pules s detit.
3. fig. keq. Grua ose vajz e trash nga mendja,
budallaqe.
I shtypur me kmb bibash i trash nga mendja, i
shushatur. Bar bibe bot. shih te BAR,~I
BIBL,~LA . sh. ~LA, ~LAT fet. Dy librat themelor
(Dhiata e vjetr dhe Dhiata e re), prej t cilve i pari
prmban dogma e mite t prbashkta pr fen e hebrejve
e pr fen e krishter, ndrsa i dyti prmban vetm
dogma emite t fes s krishter. Dogmat e bibles.
BIBISH,~I m. gjell. Gjell e gatuar me domate, me oriz
dhe me qep t skuqura; nj lloj buranie.
BIBLlK,~E mb. Q ka t bj me bibln, q i prket
bibles, i bibles; q sht karakteristik pr bibln. Shoqri
biblike. Gojdhn (legjend) biblike. Stil biblik. Gjuh
biblike. Figure biblike.
BIBLIOGRAF,~I m. sh. ~, ~T. Ai q merret me
hartimin
e
bibliografive,
specialist
pr
bibliografin.BIBLJOGRAFE,~JA . sh. ~E, ~ET. Fem. e
BIBLIOGRAF,~I.
BIBUOGRAFI,~A . sh. ~, ~T. 1. Klasifikim e
prshkrim shkencor e sistematik i botimeve t ndryshme
(i librave, i revistave etj.) pr t'ua br t njohura t

tjerve; deg e dijes, q merret me parimet, me kriteret e


me metodat e ktij prshkritni e klasi-fikimi. Bibliografia
shqiptare. Bibliografi shkencore. Kritik e bibliografi.
Seklori i bibliografis. Menem me bibliografi.
2. Prmbledhje shnimesh e t dhnash t veanta pr
libra, artikuj e botime t tjera, q lidhen me nj shtje,
me nj tem ose me nj fush t caktuar; tregues i
literatures n nj studim shkencor. Bibliografi anal it ike
(kronologjike, tematike). Bibliografi e le-trsis shqipe.
Bibliografi e gjuhsis. Hartoj bibliogra-fine. Jap
bibliografin.
BIBLIOGRAFIK,~E mb. Q ka t bjc me bibliografin,
q i prket bibliografis, i bibliografis. Buletin (punim)
bibliografik. Information (prshkrim) bibliografik.
Shnime (t dhna) bibliografike. Tregues bibliografik.
BIBLIOTEKAR,~I m. sh. ~, ~T. Punonjs i nj
biblioteke, i cili kujdeset pr ruajtjert e mir-mbajtjen e
librave, t revistave etj. dhe pr shfrytzimin e tyre nga
lexuesit; prgjegjsi i nj biblioteke t vogl. Bibliotekari
i shlpis s kulturs.
BIBLIOTEKARE,~JA . . ~E, ~ET. Fem. e
BIBLIOTEKAR,~I.
BIBLIOTEK,~A sh. ~A, ~AT. 1. Institution, q merret
me grumbullimin, ruajtjen dhe prpunimin e librave, t
revistave e t botimeve t tjera, q i bn kto t njohura
n masat e gjera dhe ua jep lexuesve prkohsisht pr t'i
shfrytzuar; ndrtesa ose salla e ktij institucioni.
Biblioteka Kombtare. Biblioteke shkencore. Biblioteka
shtitse (lvizse) libra e re-vista, q drgohen me nj
mjet t veant nga nj vend n tjetrin pr t'u shfrytzuar
nga lexuesit. Biblioteka e Akademis s Shkencave.
Biblioteka e universitetit (e shkolls, e fakultetit, e
institutit). Biblioteka e qytetit (e lagjes, e fshatit, e
fabriks, e ndrmarrjes). Salla e biblioteks. Fondi i
biblioteks. Skedari i biblioteks. Antar i biblioteks.
2. Trsia e librave, q ka mbledhur dikush pr t'i lexuar
ose pr t punuar me to. Biblioteke vetjake (e pasur).
Krijoj nj biblioteke.
3. bised. Raft i posam, n t cilin mbahen libra.
Biblioteke me xham. Biblioteke n mur. Bj nj biblioteke.
V librat n biblioteke.
4. Libra, me prmbajtje e me tematike t afrt ose me
prmasa t njllojta, q shtypen varg nga nj shtpi
botuese a q i drejtohen nj grupi t caktuar lexuesish.
Biblioteka e pionierit. Biblioteka e rinis. Biblioteka e
minatorit. Biblioteka e poezis. Biblioteke xhepi.
Biblioteke e gjall libr. shih te GJALL (i, e).
BIC,~I m. sh. ~A, ~AT krahin. 1. Gic, derrkuc. Bic i egr
(i but). 2. Qen i zi me trup t vogl.
U be bic u ngop mir, hngri sa u fry. Eci bic eci
praptazi. Mbeti bic mbeti pa asgj, mbeti la-kuriq. Me
shkon bic nuk me vete puna mbar, me ecn ters. E bri
barkun bic u fry s ngrni.
BICE,~JA . sh. ~E, ~ET. 1. Grope e vogl
n tok, ku v thembrn e kmbs lojtari n lojn e
doks. Ruaj (z) bicen.
2. fig. Vend ku ngulet nj njeri pr t punuar a pr t
ndenjur pr nj koh t gjat; qoshe e rehatsh-me. Gjeti
(zuri) nj bice. Nuk e la bicen.
la zuri bicen dikujt ia zuri shtigjet, nuk i la mundsi t
bnte dika.
BICUL,~A . sh. ~A, ~AT. Cyle dyjare. fryj biculs.

BIAK,~U m. sh. ~, ~T. Thik e vogl, me pres q


hapet e mbyllet n nj dorez druri, kocke etj.; thik
xhepi, brisk xhepi. Biak buke. Pres (grij, kruaj) me
biak. Ha pak e bli biak. fj. u.
E la biak e la pa gj fare, e la lakuriq.
BIIKLETAR,~I m. sh. ~, ~T. Ai q ndreq biikleta.
BIIKLETARI,~A . sh. ~, ~T. Punishte ku ndreqen
biikletat.
BIIKLET,~A . sh. ~A, ~AT. Mjet i leht e i shpejt
udhtimi, zakonisht me dy rrota njra pas tjetrs, q vihet
n lvizje me kmb. Biiklet sportive. Biiklet dyshe.
Biiklet burrash (grash, fmijshj. Biiklet me tri rrota.
Biiklet me motor. Timoni i biiklets. Shala e biiklets.
Rrot (gome, zinxhir, zile, pomp) biiklet. Gara me
biiklet. Hipi n biiklet. Zbres nga biikleta. Eci me
biiklet. Mori biiklet me qira.
BIIM,~I m. sh. ~, ~T thjeshtligj. 1. Nj fare, nj gj e
paprcaktuar mir, nj lloj m t cilin ngjet pak a shum
dika. Nj si biim shtpie. Nj biim njeriu. Si biim
peme. I atij biimi. T nj biimi jan.
1. Fytyr; pamje. Biimin tend kishte.
3. keq. Njeri q nga pamja ose nga sjelljet shquan pr keq
nga t tjert; njeri i nj lloji t veant. Biim njeri
(burr). Biim me vete. far biimi!
k E solli n biim dike a dika e bri t jet si duhet, e
bri t jet n rregull.
BIKI,~A . sh. ~, ~T. Thik me presn t prkulur si
hark, q e prdorin lkurpunuesit pr t prer lkurn.
Biki sarai.
BIDAKTHI ndajf. Luaj bidakthi: luaj s bashku me
fmij t tjer, duke goditur nj shkop nga nj an n
tok, q t krcej e t shkoj sa me larg.
BIDON,~I m. sh. ~, ~T. En e madhe, zakonisht prej
metali a prej lnde plastike, me kapak e me dorez, q
shrben pr t mbajtur uj, qumsht, vajguri etj. Bidon
teneqeje. Bidon uji (qumshti, vaj-guri).
BIE i jokal., RASH, RN. 1. Rrzohem nga nj vend i
lart n nj vend m t ult, kputem nga lart posht (pr
trupat nn veprimin e peshs s tyre). Ra nj tulle (nj
gur, nj kokrr). Ra tavani. Ra nj yll. Ra nj aeroplan.
Ra nga shkmbi (nga buza, nga bregu). Ra nga pema
(nga dega). Ra nga atia (nga muri, nga dritarja, nga
kali i dyt). Ra nga kali (nga biikleta, nga makina). Ra
zogu nga erdhja. Ra nga qielli. Me ra nga duart. Me ra
nga xhepi. Bie nga lart. Ra n pus (n grope, n
huntner, n lum, n prrua, n det). Bie n fund. Bie
prtok (prdhe). Bie shpejt (lirisht, but, me force). Ra
me kmb. Dardha nn dardh bie. fj. u.
2. Rrzohem prdhe, kux humbas mbshtetjen,lidhjen ose
drejtpeshimin; rrzohem padashur, gre-miSem, shembem.
Ra lisi (mullari). Ra shtpia (muri, gardhi). Ra makina.
Ra n bore (n balt, n rrug, n kalldrm, n dysheme).
Ra me bark (prmbys, me hund, sa gjat gjer). Ra i
vdekur (top, shakull, n vend, pa ndjenja). Ra e u vra
(theu kmbn). U pengua (rrshqiti) e ra. Mbaje t mos
bjer! Lre t bjer! Gati (desh) rash. Ka rn gruri.
3. vet. vela III. Shqitet, hiqet a shkputet nga nj vend ose
nga e tra, rrzohet. Bien gjethet. I ran qimet (flokt). Po
i bie lkura. I ran dhmbt. I ran pendt. I ra pushi. I
ra korja (plages). Me ra thoi. Ra suvaja. I ka rn boja. I
ka rn pulla (zarfit). I ra gjuha kmbors. Bie nj rrokje
(nj tingull). gjuh.

4. Ulem vet ndenjur, me gjunj ose shtrir; shtri-hm;


hidhem, lshohem drejt dikujt a dikaje. Bie n shtrat (n
krevat, n rroba, n dyshek). Bie barkas (me gjunj,
prmbys, n shpin). Bie posht Shtrihem t lie. Bie t
fie. I ra n krah (n prehr, ndr km-b). Ra i smur
zuri shfratin nga nj smundje. Ra lehon qndroi e
shtrir n shtrat si lehon; nisi lehonin. Bie me pulat.
bised. shtrihet t fler shum hert.
5. Rrzohem i plagosur ose i vdekur; vritem a vdes, jap
jetn pr nj shtje t drejt. Ra n betej (n luft, n
fushn e nderit, n krye t detyrs). Ra dsh-mr (si hero,
heroikisht). Ra pr liri (pr atdhe). Ra fli\ (theror). Nj
bie, mijra ngrihen.
6. vet. veto III. Rrjedh teposht, kullon, del e shlcon
posht; bised. derdhet (pr lumin, prruan etj.). Bie
ujvara (rrkeja, urka). Me bien lot. Me bie gjak nga
hundt. I bien jarg. Me bien djers. Bie pik-pik. Lumi
bie n det.
7. vet. veto III. Rrzohet mbi tok nga lart (pr reshjet);
prhapet mbi tok e mbi sendet, mbulon token e Sendet.
Bie shi (bore, breshr, lloh, ves). Bie brym. Bie
mjegull. Bie pluhuri (tymi). Bie me shtamba (me
rrshek). Fryn e bie.
8. vet. veta III. Varet lirshm teposht; ulet e mbsh-tetet
lirshm mbi dika tjetr, shtrihet mbi dika. Bie perdja. I
ran kraht posht. I kan rn supet. I ran pantallonat.
I ra koka n gjoks. I bien flokt mbi supe (mbi ball). I
bie kapela mbi sy. I ka rn gusha. I kan rn faqet.
9. Heq dor nga qndresa, pushoj qndresn, do-rzohem
(pr kala, pr qytete, pr shtete). Ra qyteti. Ra kshtjella
(kalaja). Ra perandoria. Ra pa luft.
10. Zbres nga fuqia, humbas pushtetin, vendin, detyrn
etj.; caktohem n nj detyr m t ult; vet. veta III
humbet fuqin vepruese, nuk vepron me, shfuqizohet (pr
ligj.et etj.). Ra qeveria (kabineti). Ra nga fuqia (nga
froni). Bie nj ligj nga fuqia. Ra ky mendim.
11. vet. veta III. Zbret pjerrtas ose pingul, shkon drejt nj
vendi m t ult. Shkmbi bie thik. Shpati bie pingul
(pjerrtas). Kodra bie but. Bie shkall-shkall.
12. Shkoj n nj drejtim, prshkoj; i dal; vet. veta kalon,
del. I bie fushs (bregut t lumit). Bjeri vaut! I bie nga kjo
rrug. I bie shkurt (drejt, rrotull, qark, anash, nga e
majta, nga qendra). I ra kryq e trthor (pash me pash). I
ra lumit tej pr tej. I ra me not. I bie prpara i dal
prpara. ra prapa (pas) e ndoqi nga pas. ka rn bots
mbar.
13. Zbres, lviz tatpjet; shprngulem e zbres nga nj
krahin m e lart dhe vendosem n nj m t ult; vij a
shprngulem nga malsia n fush ose nga fshati n qytet.
Ra n fush. Ran n Shkodr.
14. bised. Vete pr t bujtur, shkoj pr t kaluar natn.
Ran te nj mik. Ra n hotel. I ra n shtpi.
15. vet. veta III. Ulet, paksohet (si numr, si sasi, si
vllim etj.); edhe veta I me ulet vlera, humbas cilsin,
zbres n nj shkall me posht. Bie numri. Ra mimi.
Ran aksionet. Ra kursi. Ra shpejtsia. Ra prodhimi. Ra
lumi. Ra niveli. Ra n kategorin e dyt. Ra goma u shfry
goma. ra barku. I ra vlera (ndikimi, autoriteti).
16. vet. veta HI. Pakson a humbet forcn e vet, i ulet
vrulli, dobsohet, zbutet. Ra era (deti). Ra t nxehtt (t
ftohtt). Flakt po binin. Bie fash qe-tsohet, pushon.
ran ethet. I ra temperatura. Ra trysnia. Ra vrulli (ritmi).

I ra gzimi (entuziazmi): I ra inati (zemrimi). Biseda ra.


Ra kureshtja (inte-resimi). Puna nuk binte.
17. fig. Humb vlerat a cilsit e mira; me keqsohet
gjendja; ulem nga ana morale, marr t tatpjetn. Ra nga
mjeshtria (nga zanati). Ka rn n msime. Bie nga
shndeti. Ra nga gjendja. Ra n syt e t tjerve. Ra
moralisht (shpirtrisht), Ka rn, s'sht me i pari. Sa
posht ka rn!,
18. vet. veta III. Ndodh, vjen rastsisht; qllon, rastis; e
merr, e prek, e prfshin (kryes. me nj trajt t shkurtr t
premrit vetor n r. dhanore). Me ra udha (rruga). Me ra
rasti. Me ra puna. I ra (e zuri) lotaria. Me ra ndr mend.
I ran syt mbi dika. Me ra (me hyri, me shkoi, me
erdhl) n vesh. Me ra papritur (e papritur, befas). Ra
fjala. Sida q t bjer puna. Lajmi ra si bombs. Ra biseda
(muhabeti). Ra trmeti. Me 't me bjer n dor. I ra nj
vdekje. I ra plant nj shtpie etj.
19. vet. veta III. Qllon nS nj koh t caktuar, e ka kohn
n nj Vit, n nj muaj, n nj jav a n nj dit t
caktuar, rastis. Bie t hnn. Bie n fund t javs. Kur bie
Viti i Ri? Ra n pranver.
20. edhe fig. Ndodhem papritur ose padashur n rrethana
zakonisht t kqija e t vshtira; arrij n nj gjendje t
caktuar, kaloj n nj gjendje shpirtrore; hyj, futem (edhe
n nj varg njsish frazeologjike). Ra n grack (n lak,
n kllap, n kurth, n grep). Ra n gremin. Ra n prit
(n pusi). Ra n rrezik (n fatkeqsi). Ra n hall (n
vshtirsi, n bela). Ra rob (pre, viktim). Ra n burg. Ra
brenda. thjeshtligj. e futn n burg. Ra n duart (n
thonjt, n kthetrat) e dikujt. Ra nn sundimin (nn
ndikimin) e di~ kujt. Ra ngusht (keq). Ra n gjak (n
armiq-si). Ra n zi. Ra n gabime. Ra borxh. bised. Ra
n prleshje (n luft, n prpjekje). Ra n varfri (n
mjerim, n skamje). Bie n mendime (n mdyshje). Ra
n t thella. Ra n t zeza u zhyt n mendime t kqija.
Ra n dshprim (n hidhrim). Ra n dashuri. Ra n
plogshti. Sbie n vetknaqsi (n shkolla-rizm, n
formalizm). Ran n oportunizm (n idea-lizm, n
subjektivizm). Ra n kllapi. Bie n gjum (n qetsi, n
heshtje). Ra n kriz (n amulli). Ra me barr. Ra kllok
pula. Me ran vesht rehat. bised. Ra si miu n hauz (n
po). Shptoi nga shiu e ra n breshr. fj.u. Shptoi nga
lumi e ra n det. fj.u. Iku nga tymi e ra n zjarr. fj.u.
21. Ndesh papritur n dika; gjej befas dika, zakonisht
me shumic; turrem i etur mbi dika. Ra n tok t but.
Ra sharra n gozhd. Ram n nj pyll. Gjeologt ran
n baker. Ra n para (n bollk). Ran n mina. Bie n
gjurm. Delet ran n krip. Ra si kali n tagji.22. Qlloj
n nj grup njerzish, rastis m t tjer, hyj rastsisht n
marrdhnie me dike, ndodhem. Ra n nj familje (n nj
kolektiv) t mir. Kishte rn me shok t kqij. Ra n nj
klas t dalluar. Ra me ca udhtar t njohur.
23. edhe fig. E godit, e qlloj me dika (zakon. me nj
trajt t shkurtr t premrit vetor n r. dhanore). I ra
megur (me grusht, me shkelma, me pllmb, me shkop,
me kamzhik). I ra me pushk (me kobure, me top, me
shpat, me shigjet). I ra koks (turinjve). I ra n kurriz
(n hrah). I ra kalit. I bie topit. I bie toks me kmb. Me
ra era n shpatulla. I ra rrufeja. 1 ra nga prapa. Ira n
lule t ball it. Sbie rrufeja dy here n nj Us. fj. u. Nuk
bie reja (rrufeja) n hithra. tall. Nuk i hipn dot dardhs,
i bie fikut. fj. u. S ka 'i bn gomarit, i bie samarit. fj. u.

24. vet. veto III edhe fig. Drejtohet, shlcon n nj6 pike a
n nj vend t caktuar, prplaset a z vend diku; me prek
a me godit nj nga shqisat a nj organ t trupit (pr dritn,
pr ern, pr zrin etj.); me prek a me godit ndjenjat. Ra
n shenj. I bie drita. Me bien rrezet n sy. Topi ra n
mur. I ra dielli n kok. Me ra rnd ushqimi. I ra rnd
ajo fjal. Me ra si plumb (si rrufe).
25. Godit dika pr t nxjerr nj tingull a nj z, bj t
tinglloj; vet. veta III nxjerr nj tingull a nj z kur
goditet, tingllon; dgjohet (nj z, nj krism etj.). bie
ders (ziles, angs). I bie daulles. I bie fort (ngadal).
Bie dera (zilja, kambana, telefoni, ora). Bie boria
(sirena). Bien pushk. I bie pragut t dgjoj dera (i bie
ders t dgjoj qilari) e hedh fjaln pr dika. Kur ta
varsh zilen, duhet t'i biesh. fj. u.
26. Luaj me nj vegl muzikore; luaj nj pjes muzikore;
vet. veta III nxjerr tinguj nj vegl muzikore, dgjohet,
tingllon. bie nj vegle. I bie la-huts (fyellit, iftelis,
gajdes, violins, pianos). Nuk di t'i bie kitars. Binte
muzika. Binin sazet. I bie nj knge popullore (nj valsi,
nj tangoje).
27. Sulem mbi dike a mbi dika, vrsulem; e sulmoj dhe e
godit. Ran mbi armikun. I ran pushtuesit. Bini mbi ta! I
ran qytetit. Ra ujku ndr dhen. Ra bi-sha n bagti. Ra
dhelpra n pula.
28. fig. bised. Sulmoj me fjal, qortoj a kritikoj rrept; i
vrsulem, e godit. ra kundrshtarit. I ra nj vepre (nj
romani). I ra pa t drejt. I ra n kok. I ra pas shpine
(prapa krahve).
29. vet. veta III. Ndodhet n nj vend, gjendet, shtrihet n
nj an, sht. Bie n veri. Bie afr (larg). Bie nga e
majta (djathtas). Ku bie ky fshat? Na bie n rrug. Bie
nga oborri. Bie n Shqipri. Bie i treti (i fundit). Theksi
bie n fund. gjuh.
30. vet. veta III. Fillon, vjen dhe prhapet, shtrihet e
sundon mbi dike a mbi dika, mbulon, pllakos. Bie
errslra (nata, mbrmja, muzgu). Ra agu (mngjesi). I
bie drita (hija). Ra drita zbardhi, agoi. Ra dielli doli
dielli. Ra qetsi (heshtje). Ra zjarr. I ra flaka. I ra nj
ehre (nj ngjyr) e verdh. I ra nj hije n fytyr. I ra nj
t kuq. I ra nur. bised. u be i hijshm, u zbukurua. bie nj
hije zbukurohet; merr nj pamje t veant.
31. vet. veta III fig. Vjen e prhapet; me kap, me z, me
prek, me godit; me vjen. Ra gripi (kolera). I ra nj
smundje. I ra barku i vers. I ra smundja e toks. U ra
flama (pulave). I ra pika (damllaja). U ra krimbi. I ra
tfikt. I ra n zemr. Me ra pr thonjsh (nga t ftohtt). I
ra gjaku e zuri gjaku. Me ra vera
n kok. I ra nj fatkeqsi (nj e keqe). I kan rn halle.
I ra mbi kok (barra e nj pune). Dyshimi binte mbi t. I
rente flama! mallk. I rente pika! mallk. Pika q s'i bie!
mosprf.
32. Hyj n marrveshje me dike, hyj n marrdhnie t
caktuara me t; pajtohem n mendime a n veprime me
dike, lidhem. Bie n marrveshje (n ujdi, n fjal). Bie
n kuvend. Ran n pazar. Sbie n kompromis. libr. Ra
n grindje (n sherr). Bie n kundrshtim me dike a me
dik a.
33. bised. Kam lidhje gjaku, fareflsnie ose afrie. Me bie
kushri i par (kunal). Bien baxhanak (krushq).
34. bised. Bj nj pun shpejt me nj Vegl; heq a pastroj
me nj mjet; punoj me nj vegl, i jap (zakon. me nj
trajt t shkurtr t premrit vetor n r. dhanore). I rash

me fshes dhonts. U bie me fur kpuve (rrobave,


mureve). I bie me brisk mjekrs (faqes). I bie me drapr
(me kos). Ra drapri (n ara) nisn t korrat. bie koss
me grih (me lime). I bie me zdrukth. Bjerl kazmsi puno!
35. bised. Jepem pas dikaje, me trheq shum dika;
lidhem me dike a me dika dhe kujdesem shum pr t.
Bie pas muziks (pas pikturs, pas artit, pas sportit). Bie
pas bujqsis. Bie pas gjahut. Ka rn pas librave. Bie
pas punve. Kishte rn pas qejfeve (pas rehatit, pas
rakis). Bie pas fmijs.
36. fig. Lodhem shum, duke br t njjtn gj
vazhdimisht, kputem s bri dika pa pushim (edhe n
disa njsi frazeologjike). Me ran kmbt (cope) s ecuri
(s krkuari). U ran kraht (s punuari). I binin thonjt
(s lari rroba, s bri orape). U ran kryqet
(krbishtjet). U ra bretku (kurrizi) n pun. Me ra goja
(s thni, s foluri). Me ra buza (gjuha). Na binin brinjt
(kockat).
37. bised. Nis dika shtruar dhe i jap fund, e faroj dika;
filloj t ha me ngulm nj gjell a dika tjetr ose t pi
dika dhe e mbaroj shpejt; i futem, i prvi-shem (nj
gjelle etj.). ra kosit (byrekut, bakllavas, vers). U ra
fasuleve (patateve). I ra pjats (tepsis). U ra mollve. U
ran shqerrave e i thern (i shitn).
38. vet. veta III. Me nx, me vjen pr shtat, me rri si
duhet, me bn. Me bien mir kpuct. S'i bie fustani. Me
bien tamam. Mezi me bien.
39. vet. veta III fig. Me vjen pr shtat, prputhet, pajtohet
me dika, me shkon, me vjen n nj mnyr (me nj
trajt t shkurtr t premrit vetor n r. dhanore). Na bie
mir (keq). I bie mbar. I bie pr shtat i plqen, i vjen
ashtu si do ai. binte pas qejfit (pas mides, pas dshirs).
40. vet. veta III edhe fig. bised. Me kushton; me qllon ta
blej, ta paguaj dika (lire a shtrenjt). Na ra lire
(shtrenjt). U ra sa qimet e koks e blen shum shtrenjt.
41. Me prket; me takon, e kam un prsipr. ra n pjes
(n hise). Nga sa na bie? Me bie radha. Me bie barra
(prgjegjsia). I bie pr detyr. I ra atij t piste. T bie ty
t shkosh. I bie merita (nderi). Ra n kurrizin tim. Ra mbi
supet (mbi shpatullat) e mia. Shpenzimet bien mbi t.
Mos fut hundt tek s't bie!
42. Them dika, flas n nj mnyr. bie drejt (shkurt,
ans e ans, larg e larg). I bie cope. Mir i ke rn.
43. vet. veta III. Lshon, ka. Bie er. I bie er t keqe
(goja, plaga). Bie era shkrumb. Bie er barut. Po
s'hngre hudhra, s'bie er. fj. u.44. Prd. pavet. sipas
kuptimeve 4, 12, 14, 20, 23, 25-28, 32, 34, 37, 42. S'i
bihet murit me koh. fj. u.
Ra n balt shih te BALT,~A. Ra n bark shih te
BARK,~U. S'i bie barku shih te BARK,~U. I ra n bes
shih te BES,~A 4. Ra n big shih te BIG,~A. Ra n
bisht shih te BISHT,~I. Ra boria shih te BORI,~A. Ran
n brazd shih te BRAZD, ~A. Erdhi (ra) n brazd (n
hulli) shih te BRAZD, ~A. Ra brenda (me kmbt e tij)
shih te BRENDA. I ra n bri shih te BRI,~RI. I ra bruzi
shih te BRUZ,~I. I ra pas buze shih te BUZ,~A. I bie
buzukut tall, shih te BUZUK,~U. Ra n bylyk vjet. shih
te BYLYK,~U. Bjeri t'i biem pun e kot, kot pr kot
(prdoret kur dika bhet n rrmuj, pa pasur nj synim
t caktuar). Bie cope shih te COP,~A. I bie cyles shih te
CYLE, ~JA. I bie nj akalleje shih te AKALLE,~JA.
Ra n anakun e dikujt keg. shih te ANAK,~U. 1 bie
ekanit diku a n dika shih te EKAN,~I. T bjer (t

rrah) ekani diku o s e n dika shih te EKAN,~I. I bie


okut shih te OK,~U. Ka rn n dardh dikush shih te
DARDH,~A. Bjeri daulles! mosprf. shih te
DAULLE,~JA. I bie daulles shih t.e DAULLE,~JA. I bie
daulles s dikujt keq. shih te DAULLE,~JA. I bie daulles
n nj vend shih te DAULLE,~JA. Ka rn nga dega shih
te DEG,~A. I ra n dor shih te DOR, f-A. Ra n duar
t liga dika shih te DOR,~A. Me kan rn dhmbt
(dhmb e dhmball) shih te DHMB,~I. Bie (mban,
vjen) er shih tek ER,~A II. I bie n er dikujt a dikaje
shih tek ER,~A n. Bie (mban) era barut shih ie
BARUT,~I. Bie (mban) er myk diku shih ie MYK,~U.
Ra (zbriti, u rrzua) nga fiku iron, shih te FIK,~U. Bie
fjala shih te FJAL,~A. I ra n fije (n fill, n t) shih te
FIJE,~A.
Ra n fill
me t shih te FILL,~I. I ka rn flaka (zjarri, flama) nuk
gjendet gjkundi, sht mbaruar, sht zhdukur (pr nj
send). I ra n f jal dikujt shih te FJAL, j~A. I ra fshesa
(kosa, grshra) u spastrua, u shkurtua, u hoq dika. Ra
(hyri) n goj t dikujt shih te GOJ,~A. Bie n gjum
me z gjumi, fle. Ra n gjunj shih te GJU,~RI. I ra n
(me) gjunj (ndr kmb) dikujt shih te GJU,~RI. Bie n
gjurm idikujt a t dikaje shih te GJURM,~A. I ra me
hanxhar dikaje shih te HANXHAR,~I. I ra me spat
shih te SPAT,~A. Ka rn nga hna iron, shih te
HN,~A. I ra hiles shih te HILE, ~JA. I ra hunda tall,
shih te HUND,~A. I ra n hund dika shih te
HUND,~A. I ka rn hunda n dhe (prdhe) iron, shih
te HUND ,~A. Nuk i bie hunda n shesh shih te
HUND,~A. Binte jasht vjet. shih te JASHT. I bie
jongarit shih te JONGAR, ~I. I ran (i zbritn) kacabunjt
shih te KACABUN,~I. I ran (i zbritn) xhindt (qipujt)
shih te XHIND,~I. Ra kalaja shih te KALA,~JA. Ra nga
kali shih te KAL,~I. Bie kambana shih te
KAMBAN,~A. T gjith i bien nj kambane shih te
KAMBAN, ~A. I bie kavallit (fyellit) shih te
KAVALL,~I. I ra kmbs shih te KMB,~A. U ra (ua
mbathi, ua dha) kmbve shih te KMB,~A. Me ra
kmi-sha shih te KMISH,~A. I bie koks (n kok)
shih te KOK,~A. I ra n kok shih te KOK,~A. I bie
koks me grushte shih te KOK,~A. I bie krah-ve dikujt
shih te KRAH,~U. I bie supeve (i rreh supet) dikujt shih
te SUP,~I. Ra (u hodh) n kra-ht e dikujt shih te
KRAH,~U. Ra n kurriz shih te KURRIZ,~I. I bie lapsit
(kalemit) i bn mir hesapet; e llogarit dika si i del me
mir. I bie legenit
thjeshtligj. shih te LEGEN,~I. I bie rrangalles shih te
RRANGALLE,~JA. I bie teneqes tall, shih te
TENEQE,~JA. I ra me lime shih te LIM,~A. Ka rn n
Hum (n batak) shih te LLUM,~I. I ra maska shih te
MASK,~A 4. Bie n mendje (n vete) vjen n vete;
mbledh mendjen. I bie mendjes (prapa) shih te
MENDJE,~A. Ra msysh vjet. shih te MESYSH. I ra
mob (hasha) shih te MOH. I bie ndesh shih te NDESH. I
ra ndore dikujt shih te NDORE,~JAi. I ra me not d i k aj
e shih te NOT,~I. Ra ora pr dik a shih tek OR,~AjJ
ran (i zbritn) ort shih tek OR,~A. I bie pas (prapa)
dikujt a dikaje shih te PAS. I bie sherrit prapa shih te
PRAPA. I ranS (iu rrzuan) pendt (puplat) dikujt shih te
PEND, ~A. I ra pikes shih te PIK,~A. Ka rn posht
dikush a dika shih te POSHT. S'bie posht shih te
POSHT. Ra (u hodh) n prehrin e dikujt shih te

PREHR,~Rl g. Ra (mbeti) pyk shih te PYK, ~A. I ra


n (me) qaf dikujt shih te QAF,~A. I ra qarit shih te
QAR,~I. Ra nga qielli shih te QIELL, ~I. I ra n qok
shih te QOK,~A. I bie qylit thjeshtligj. shih te QYL,~I n
1.1 bie rrotull dikujt a dikaje shih te RROTULL. Nuk i
ra n sqep shih te SQEP,~I. Bie n sy shih te SY,~RI. I ra
me sy (udhs, she shit, fushs) i hodhi nj vshtrim
(udhs, sheshit...). I bie n shenj (i bie she-njs) shih te
SHENJ,~A. Ra nga shkallt dikush shih te
SHKALL,~A. Bien shkopinjt mbi dik shih te
SHKOP,~15. I ra (i erdhi, i doli) ne sbteg
5ii7iiSHTEG,~U4. I ra n teste shih tek TESTE, ~JA II. I
ra npr t a)ekaloi prciptazi dika; nuk i hyri thell; b)
iu afrua, e gjeti afrsisht me mendje. Ra n tok shih tek
TOK,~A i. Ra pr tok shih tek TOK,~A i. I ra me top
shih tek TOP,~I. Ra trash me dike shih tek TRASH. I ra
n tru shih tek TRU,~RI. Ra n thekr shih tek
THEKR,~RA. Ra n thunder shih tek THUNDR,~RA.
Nuk ran n va edhe poh. shih te VA,~U. I ran vesht
shih te VESH,~I. I ra veshit shih te VESH,~I. I ra (i
shkol, i hyri, i erdhi) n vesh dika shih te VESH,~I. I
rente (i ardht) pas veshit (pas qafs)! ntallk. shih te
VESH,~I. I ran vetullat dikujt shih te VETULL, ~A. I ra
vula dikujt shih te VUL,~A. O rash
0 vdiqa s'ka rrug tjetr, ndryshe s'ka 'm duhet vetja;
s'ka si bhet ndryshe, patjetr (kur dika e krkojm me
do kusht). Bjer e ohu (ngrehu e bjer) a) gjithnj po ajo
gj, vazhdimisht po njsoj; b) me shum vuajtje, me
mundime t mdha. Ku me ka rn koka ku kam lindur. I
bie po atij avazi (po atij teli, po asaj gozhde) prsrit t
njjtn gj, thot gjithnj po at gj. S'i bie atij krahu shih
te KRAH,~U. Nuk i bie (nuk rreh) n at krah edhe poh.
shih te KRAH,~U. S'bie n ato ujra shih tek UJ,~I. Me
ra atia (sht-pia, tavani, qielli) mbi (n) kok nuk dija ku
t futesha nga turpi, nga nj e papritur etj. Nuk bie (nuk
shkel) n drras (n dhog) t kalbur shih te
DRRAS,~A. Ka rn n duar t liga shih te DOR,~A
A.
1 bie gjoksit me grushte shih te GJOKS, ~I. I ka rn
gjuha e kmbors shih te KMBOR,~A. I kan rn
lesht (i kan rn qimet) e koks shih te LESH, ~TE. I
bie nenit t kmbs shih te NEN,~I. S'ka els q i bie
shih te ELS,~I. S'e l t bjer prdhe shih te L. Ra
qielli dhe e zuri (e mbuloi) shih te QIELL, ~I. Ka rn
nga shtat degt shih te DEG,~A. I ra uji i vale shih te
VALE (i, e). Sa posht ka rn katundi! mosprf. shih te
POSHT. Ku rafsha mos u vrafsha! Ie t dale ku t dale!
(thuhet kur dikush nuk can kokn pr asgj, nuk
shqetsohet fare pr pasojat q mundt vijn nga nj
veprim etj.). Vaji n lakra bie. u. nuk vete dm dika, aty
e ke. Gjalpi n lakror bie (derdhet, mbetet) fj. u. vaji n
lakra bie.
BIE ii kal., PRURA, PRUR. 1. Mbart dika nga vendi
ku sht dhe e sjell afr, sjell; e zhvendos, e sjell dikush
nga larg n vendin ku jam un; kund. shpie, oj. E bie
dollapin nga kali i dyt tie t parin. E bie nga Shkodra n
Tiran. E bie tryezn afr dritares. I pruri me karroc
(me makin, n krah). I prune eshtrat e rilindsit t
shquar n atdhe. E prune ujin (dritn eleklrike) n fshat.
Me bjer nj kazm (nj lopat, nj dare) ! I pruri nj
karrige. Me bjer nj pjat (nj luge)! Me bjer nj got
uj! Bjerma ta shoh!

2. Mart e sjell dika me vete, sjell dika pr nj njeri; vet.


veta III sjell, on diku, nxjerr. I pruri nj letr (nj
telegram). I pruri nj dhurat. Pruri nj lutje (nj
krkes, nj ankes). Bjere edhe djalin kur l vish! Bie me
vete. Lumi pruri krcunj. E pruri rryma. E prune me zor.
3. Vij e bj t ditur, vij e njoftoj dika, sjell nj lajm a
dika tjetr, sjell. Pruri nj lajm (t mir, t keq). Ka
prur nj prgjigje. Pruri tfalat (prshndetjet,
falnderimet) e dikujt.
4. Nxjerr dhe parashtroj, paraqit; e sjell, e nxjerr atje ku
dua. Bie prova (argumente, fakte). Bie nj shembull (nj
citat). E pruri fjaln (bisedn, muhabetin). E bie n
mend.
5. fig. Sjell nj pasoj, shkakton; bj t ket; si-guroj;
sjell. Kjo ere bie shi. Bie dobi (t mira, mbarsi, gzim).
Bie shndet. Pruri rregullime (vshtirsi, pen-ngesa,
fatkeqsi). Bie si pasoj. E pruri koha (rasti). la pruri
mbar. Sido q ta bjer puna sido q t ndodh, sido q t
jet. 'bie sahati, nuk bie moti. fj. u.
6. Trheq pr t ardhur, bj t vij; me sjell diku, me on.
E pruri malli pr djalin. 'er ('e mir) t pruri? 'dreq
e pruri? thjeshtligj. Gjurmt e prune deri n shtpi.
7. Bj t jet, e sjell n nj gjendje t caktuar. E bie n
rregull (n vij). E pruri n qejf (n vete). E pruri n
terezi punn. bised. E pruri n at dit (n ate gjendje) e
solli n nj gjendje shum t keqe. E pruri nfuqi.
E pruri (e solli) n din dike shih te DIN,~I. E pruri (e
vuri) n dyzen shih te DYZEN,~I. E bie (e v) n (per)
fije (fill) dika shih te FIJE,~A. E pruri kokn prm.
shih te KOK,~A. E pruri (e solli, e qiti) n jet shih te
JET,~A. E bie rrufull shih te RRUFULL. E pruri (e
nxori, e oi) rruga (udha) shih te RRUG,~A. Ma pruri
(fjaln) n shteg shih te SHTEG,~U. la bie (ia sjell, ia
hedh) fjaln rrotull (larg e larg) shih te RROTULL. Ma
pruri zemrn n vend shih te ZEMR,~RA 3. Ma pruri
(ma solli) shpirtin n fyt (ndr dhmb) shih te FYT,~I.
BIF,~A . sh. ~A, ~AT bot. Pazi.
BIFK,~A . sh. ~A, ~AT. 1. Bimz, mugull; bisk i holl,
filiz q del nga trungu pse nga nj deg. Bifk misri.
Bifka e qeps (e lakrs). Bifkat e ullirit. Ka lshuar (ka
nxjerr) bifk.
2. Pipth i holl e i shkurtr n maj t qylafit ose t
berets s koks. Qylaf me bifk,
BIFTEK,~U m. sh. ~, ~T gjell. Thel mishi nga brinjt
e viit a t kaut, e pjekur n skar ose n furr. Biftek i
skars (i furrs). Biftek vii.
BIGAE,~JA . sh. ~E, ~ET. Shufr a cope
prej druri ose prej hekuri, q mbaron n nj anfi me nj
degzim me dysh; degzim me dysh, big; furkae. Dru
(deg) me bigae. Bigaja e llastikave (pr t gjuajtur
zogj). I v bigae pems. Ngarkoi barren me bigae.
BIGAMl,~A . libr. Gjendja e nj burri, q sht i martuar
njkohsisht me dy gra; martes me dy gra njkohsisht.
BIG,~A . sh. ~A, ~AT. 1. Dru, deg a nj send tjetr, q
mbaron n njrn an me nj degzim me dysh; vendi i
degzimit; secila nga ant e deg-zimit. Biga e drurit.
Biga e rrugs (e lumit). Deg me big.
2. Shkop i gjat, q ndahet me dysh n nj an dhe q
prdoret pr pun t ndryshme; furk, bigae. Biga e
qerres. Biga e mullarit. Biga e plugut. Big pr dushk. I
v nj big. Mbaj me big.
3. krahin. Mash; dare prej druri. Kap (man) me big. E
trodhi me big. V n big.

4. Tuf me lule n maj t nj shkopi t vogl pak t ar


me dysh; tuf prej dy-tre sendesh t lidhura bashk. Big
me manushaqe. Big me qershi. Big misrash.
5. Shkmb me maj; vendi midis dy shkmbinjve me
maj; mal me dy maja. Vend me biga. Mai me biga. Hipi
mbi nj big.
6. tek. Vin i madh me dy krah. Big lundruese. Biga
Adem Reka.
7. prd. ndajf. ift e drejt prpjet. ka mustaqet big. I
bri (i ngriti, i oi) kmbt big. mosprf. vdiq; ngordhi.
bn (i ngre, i mban) vesht big i ngre ve-sht pr t
dgjuar me mir, prgjon me vmendje t madhe, i bn
vesht -pipz.
k Ra n big nisi t dyshoj; ra n mdyshje. E vuri (e
shtiu, e futi) n big dike e vuri n gjendje shum t
vshtir, e zuri keq.
BlGL,~LA . sh. ~LA, ~LAT. shih BIG,
~A i,3,s.
BIGT (i, e) mb. Q sht i ndar me dysh si big. Dru i
bigt.
BlGZ,~A . sh. ~A, ~AT. Dru big, n t ciln vihen
gjethe etj. q t'i han bagtit. Nj bigz kasht. I dha t
haj n bigz.
BIGZlM,~I m. sh. ~E, ~ET. 1. Veprimi sipas kuptimeve
t foljeve BIGZOJ, BIGZOHET. U
be bigzimi.
2, Vendi ku ndahet me dysh nj dru, nj rrug, nj lum
ose dika tjetr. Bigzimi i drurit. Bigzimi i lumit.
Bigzim rrugsh. Bigzimi i hekurudhs.
BIGZOHET vetv. Ndahet me dysh si big (pr drurt,
rrugt, lumenjt etj.). Bigzohet udha (lumi).
BIGZOJ kal., ~OVA, ~UAR. Ndaj me dysh si big
majen e nj sendi a dika tjetr. E bigzoi shkopin me
brisk.
BIGOHET vetv. shih BIGZOHET.
BIGOJ kal., ~OVA, ~UAR. shih BIGZOJ.
BIGON, ~A . sh. ~A, ~AT muz. Vegl mu-zikore
popullore, q ka nj pipz dhe dy tyta prej kocke. bie
bigons.
BIGONI,~A . sh. ~, ~T vjet. Shpifje. nxori (i ngjiti)
bigoni.BIGORR,~I m. sh. ~A, ~AT. 1. shih MRS,-I
i _3- Mur me bigorr. Shtres bigorri. Lshon (z) bigorr.
Heq (pastroj) bigorrin.
2. fig. Fundrrin; poshtrsi.
U be bigorr u forua shum, u be i ngurt, u be mrs.
BIGUDI,~A . sh. ~, ~T. Shkopth a gyp i vogl prej
metali, m t cilin grate mbledhin tufzn e flokve pr t'i
dredhur. V bigudit. Mbledh (dredh) me bigudi.
BIJ,~A . sh. ~A, ~AT. 1. Vajza kundrejt prindrVe t vet.
Bija e madhe (e vogl). Bij e dashur (e dhembshur). Bij
e vet me. Ime bij. E bija vajza e tij ose e saj. Nn
(mm) e bij. Al e bij. Eja, bij e nns! Bij n shpirt
vajz e adoptuar. Martoi t bijn. E kam si bijn time.
Kur vjen bija, qesh shtpia. fj. u. I brtet s bijs, t
dgjoj e reja. fj. u.
2. Vajz ose grua n lidhje me vendin e lindjes ose me
shtresn e vet shoqrore; vajz ose grua lufttate, q sht
pjell e nj lvizjeje t madhe shoqrore a q sht e
lidhur me mish e me shpirt me vendin e me popullin e
vet. Bij besnike e popullii (e Partis, e klass puntore).
Bij e malsis (e Kelmendit, e Labris). Bij e fshatit
tone. Bij e revolucionit. Bij prej Rei.

3. Prdoret pr t thirrur nj vajz a nj grua t re nga nj


i moshuar, i cili e quan at t afrt si vajzn e vet. Eja,
moj bij! T falemnderit, moj bij!
4. Pjell femr e drejtprdrejt e nj kafshe. M-shqerrat
bija.
5. Pjesa q shkputet nga nj kupon, nga nj ek etj. Am
e bij.
6. fig. Pjell e dikaje, dika q ka dale nga nj gj tjetr,
n lidhje me burimin ose me prejardhjen e vet. Vera sht
bija e hardhis. Cjuha shqipe sht bij e ilirishtes.
7. prd. mb. Q ka lindur ose q sht formuar duke u
shkputur nga dika tjetr kryesore a fillestare. Qeliz
bij. Ndrmarrje (uzin) bij. Shoqri bij.
\-k E bija (gruaja) e bots prm. shih te BOT,~A. Si e
ma dhe e bija mosprf. shih tek M,~A.
BIJRI,~A. 1. prmb. Tr bijt e bijat, djemt e vajzat e
dikujt. U mblodh bijria. 2. shih BIJSI,~A. Lidhje
bijrie.
BIJSI,~A. libr. 1. Lidhjet e djalit ose t vajzs kundrejt
prinderve nga pikpamja ligjore; t qent a t njohurit si
fmij i dikujt; birri. Njohja e bijsis. Vrtetimi i
bijsis. T drejtat e bijsis.
2. fig. Prejardhje e drejtprdrejt ose zhvillim me lidhje t
drejtprdrejt trashgimie.
BIJlM,~I m. sh. ~E, ~ET. 1. Veprimi sipas kup-timit t
foljes BIJOJ.
2. prmb. T gjith fmijt e lindur nga dy bashk-short;
brezni.
BIJOJ kal, ~OVA, ~UAR. Bj fmij. BIJOR,~E mb. libr.
Birnor. Dashuri bijore.
BIKARBONAT,~I m. sh. ~E, ~ET kim. Krip
e acidit karbonik, q prdoret n bujqsi, n industrin ushqimore etj.; sod buke. Bikarbonat i sods
(i natriumit) sod buke. Bikarbonat potasi. Prodhimi
i bikarbonatit.
BIKR,~RA . sh. ~RA, ~RAT zool. Fulterz, bishtfultere.
BIKME,~JA . sh. ~E, ~ET. Pe prej mndafshi t dredhur,
q prdoret pr t qndisur veshjet. punuar (i qndisur)
me bikme.
BILAN,~I m. sh. ~A, ~AT krahin. 1. Rrip q shkon npr
krahror t kalit dhe lidhet me frerin. Bilani i kalit.
2. Varg a gjerdan me para prej metali, q vn grate n
gjoks ose nkok pr zbukurim. Kapu me bilan. Stolisur
me bilan. Vinte bilan.
BILANC,~I m. sh. ~E, ~ET. 1. fin. Prfundim q del nga
krahasimi i t ardhurave me shpenzimet, kur mbyllim nj
llogari; pasqyra prmbledhse me kt prfundim.
Bilanci vjetor (mujor). Bilanc pr-mbledhs. Bilanc aktiv
bilanc, n t cilin t ardhurat jan m t mdha se
shpenzimet. Bilanc pasiv bilanc, n t cilin shpenzimet
jan m t mdha se t ardhurat. Bilanci i pagesave.
Bilanci i fuqis puntore. Bilanci i ndrmarrjes. Pasqyra
e bilancit. Hartimi i bi-lancit. Bj (nxjerr, mbyll, paraqit)
bilancin.
2. ek. Shprehje me shifra e marrdhnieve ndrmjet anve
t nj veprimtarie, t cilat baraspeshojn njra-tjetrn.
Bilanci tregtar (monetar). Bilanci i ekonomis popullore.
Bilanci i industris (i eksportit). Metoda e bilancit.
3. fig. Pasqyr e prfundimeve t arritura n nj fush
veprimtarie brenda nj kohe t caktuar, vshtrim
prmbledhs e vlersues i arritjeve. Bilanc i pasur (i
shklqyer). Bilanc fitoresh (suksesesh). Bilanci i puns.
Bilanci i dits. Bj bilancin.

4. spec. Marrdhnie ose prpjestime ndrmjet dy anve


t nj dukurie, t nj veprimi etj. Bilanci ushqimor.
Bilanci i ngrohtsis. Bilanci i kohs.
BILARDO,~JA . sh. ~, ~T. Loj me bila dhe me stek, q
luhet n nj tryez t posame dhe sipas djsa rregullave;
tryez knddrejt, e veshur me nj cope t gjelbr, me
buz t ngritura dhe zakonisht me gjashte vrima, n t
ciln luhet kjo loj. Bilardo me gropa. Bilat e bilardos.
Stek bilardoje. Tryez bilardoje. Salla e bilardos.
-k Stek bilardoje shak. shih te STEK,~A.
BILASHNJOK,~U m. sh. ~, ~T. Bisk q lshon trungu
i nj lisi t prer. Nxjerr (lshon) bilash-njok.
BILBlL,~I m. sh. ~A, ~AT. 1. zool. Zog I vogl shtegtar,
me pupla t prhime n bark dhe t murr-me n kraht, q
njihet si kngtari me i mir ndr gjith zogjt. Bilbil
pylli. Bilbil uji. Z bilbili. Knga e bilbilit. Kndon si
bilbil. Fmija sht bilbili i shtpis. fj- u.
2. Mjet i vogl me nj pip, t cilit i fryjm pr t nxjerr
frshllim. Bilbil druri. Bilbili i gjyqtarit t lojs (i
policit, i rojs). Bilbil fmijsh. Frshllima e bilbilit.
Luge me bilbil. I ra (i fryu) bilbilit.
3. Reze pr t mbyllur dritaret, me nj thith me sust, i
cili hyn n nj unaz. Bilbila pr dritare.
4. prd. mb. Q kndon shum bukur; q flet shpejt e
bukur; q sht i mpreht, q e kap shpejt dika. E ka
gjuhn bilbil. sht bilbil nga goja. I ka vesht bilbil.
Bilbil gjyzari figure e prrallave popullore: bilbil me z
shum t bukur, q pafaqitet sikur bn udira.U be bilbil
u ndreq, u be lule (pr njerz q nuk kan qen t
rregullt). Mbeti bilbil mbeti fate pa gj ose pa njeri. Ishte
si bilbili n kafaz ishte i tnir e i zoti dhc i kishte t gjitha
pr t jetuar, por nuk kishte liri; ishte pa liri e pa shpres.
BILBILESH,~A . sh. ~A, ~AT zoo!. Fem. e BILBIL, ~I
i.
BILE pj. bised. Aq me shum, aq me tepr; madje. Bile
edhe ai e di. Bile, bile me mir t mos vinte.
BILETARI~A . sh. ~, ~T. Vend ku shiten bileta.
Biletaria e kinemas. Biletaria e stadiumit. Biletaria e
trenit.
BILETASHITS,~I m. sh. ~, ~IT. Ai q shet bileta, shits
i biletave. Biletashit'si i teatrit (i sta-cionit).
BILETASHITSE,~JA . sh. ~E, ~ET. Fem. e
BILETASHITS,~I.
BILET,~A . sh. ~A, ~AT. 1. Cope e vogl letre a
kartoni, me shnimet e nevojshme, q merret kundrejt nj
pagese dhe q prdoret pr t par nj shfaqje a nj loj,
pr t hyr n nj vend argtimi, pr t udhtuar me nj
mjet etj. Bilet kinemaje (tea-tri, sporti). Bileta e hyr)es.
Bilet udhtimi. Bilet autobusi (treni, aeroplani, vapori).
Bilet lotarie. Bilet vajtje-ardhje. Bilet e klass s pare.
Gjysm bi-lete. mimi i bilets. Bllok biletash. Shits
biletash. Blej (pres, marr) biletn. Hyri pa bilet.
Kontrolloj (gris) biletat.
2. fin. Kartmonedh, banknot. Bilet banke (bankare).
3. Flet letre me pyetjet, t cilave duhet t'u prgji-gjet
nxnsi a studenti n provim. Bilet provimi. Pyetjet e
bilets. Pyetje jasht bilets.
BlL,~A f. sh. ~A, ~AT. 1. Kokrr fildishi ose prej lnde
sintetike, e rrumbullakt dhe e madhe sa nj portokall, q
prdoret n lojn e bilardos. Bilat e bilardos. Bila e
bardh.
2. spec. Kokrr e vogl prej metali a prej lnde tjetr t
forte, e rrumbullakt dhe e lmuar si rruaz, q hyn n

pun pr dika, s bashku m t tjerat. Bilat e


numratores. Kushinet me bila. Luajn me bila.
BILlKE,~JA . sh. ~E, ~ET. Ibrik i vogl me lfyt,
zakonisht prej teneqeje, q prdoret pr t'u dhn uj
fmijve ose pr t hedhur vajin. Bilike uji (vaji). I dha
uj me bilike.
BILION,~I m. sh. ~, ~T mat. Nj mij mi-lion,
miliard (n disa sisteme njehsimi); nj milion milion ose
nj mij miliard (n sistemin anglez e gjerman t
njehsimit).
BILONJ,~A . sh. ~A, ~AT. 1. Bisk i drejt, q del nga
trungu i prer i nj peme, lastar. Bilonja plepi. Bilonj
pylli. Nxjerr (lshon) bilonja. E drejt si bilonj.
2. fig. Vajz a grua me shtat t giat e t drejt, biskonj.
Ishte br bilonj.
BILUR,~I m. bised. 1. Porcelan. En (pjat) biluri. I
bardh si biluri.
2. Xham i paster; kristal i bardh. Got biluri.
3. prd. mb. fig. Shum i paster, shum i kthjellt; shum
i bardh. sht qielli bilur. E mban shtpin bilur. I ka
llrt bilur.
4. prd. ndajf. fig. Shum (me mbiemrat i bardh, i
pastr, i kthjellt). Bilur i bardh. I pastr bilur.
BILURT (i, e) mb. bised. 1. Q sht br prej biluri.
En e bilurt.
2. fig. I bardh si biluri. Dor (litre, fytyr) e bilurt.
Kmish e bilurt.
BIMBASH,~I m. sh. ~, ~T hist. Oficer epror n
ushtrin e Perandoris Osmane, i cili kishte nj grade q i
prgjigjet asaj t majorit.
BIM,~A . sh. ~, ~T. 1. Dru, shkurre, ba-rishte, lule,
krpudh a qenie tjetr e ktij lloji, q mbin, rritet e jeton
zakonisht e ngulur n nj vend, q e merr ushqimin nga
toka dhe nga ajri me rrnj e me gjethe dhe q
shumzohet me fara ose me las-tar; emr i prgjithshm
pr qenie t tilla t gjalla, q rriten n tok ose n uj dhe
q dallohen nga kaf-sht, nga q nuk lvizin vet. Bim t
egra (t buta, t dobishme). Bim njvjeare
(shumvjeare). Bim pyjore (barishtore, bishtajore,
grunore). Bim kaca-varse (ngjitse). Bim mjeksore.
Bim vajore (mjal-tse, helmuese, ngjyruese). Bim
zbukurimi. Bim dhome. Biml e Shqipris. Bota e
bimve. Zhvillimi i bimve. Rrnjt (farat) e bimve.
Mbrojtja e bimve. Vaj bimsh. Llojet e bimve.
2. Pjesa a trupi q del mbi tok nga nj fare. Bim e
vogl. Bima e misrit (e grurit). Numri i bimve pr
hektar. Lshon bim.
3. Kultur bujqsore e arave. Bim bujqsore (industriale). Bim pranverore. Bim shoqruese. Bim t
hershme (t vona). Bimt e arave. U bjn shrbi-met
bimve.
4. fig. bised. Pjell; pasardhs. Bim e keqe. Slan bim.
k Duket bima q kur mbin fj.u. nj pun e mbar duket q
n fillim, dita e mir duket q n mngjes.
BlM,L,~LA . sh. ~LA, ~LAT. Bzhdile, l-mishte. ra
nj biml n sy.
BIMNGRNS,~E mb. biol. 1. Q ushqehet me bim.
Qenie bimngrnse.
2. si em. ~, ~I m. sh. ~, ~IT. Kafsh a qenie tjetr q
ushqehet me bim.
BIMSI,~A . Trsia e bimve q rriten n nj vend;
bimt q rriten mbi tok a n uj, bota e bimve. Bimsi
toksore (ujore, nnujse). Bimsi e dendur (e pasur).

Bimsi e lart (e ult). Bimsi mesdhetare (tropikale).


Bimsia e Shqipris. Bimsia e maleve (e fushave, e
knetave). Bimsia e detit. Zhvillimi i bimsis.
BIMTORE,~JA . sh. ~E, ~ET libr. Kolek-sion bimsh t
thara pr qllime studimi, herbarium. Krijuan nj
bimtore.
BlMZ,~A. sh. ~A, ~AT. Fija e par e bims, q del nga
fara kur mbin; bima e re q sapo ka dale mbi tok. Bimz
misri (pambuku). Kan dal bimzat.
BIMISHT,~A . sh. ~A, ~AT. Vend i mbuluar me bim,
vend me bimsi t dendur. Pllaj me bimishta.
BIMOR,~E mb. Q ka t bj me bimt, i bimve; q
prbhet prej bimsh; q bhet ose q nxirret nga bimIt.
Bota bimore. Vaj bimor. Lnde bimore. Ushqime bimore.
BIMORE,~JA . sh. ~E, ~ET. Tok e mbjell me bim
bujqsore. Bimore e madhe.BIMS,~A . sh. ~A, ~AT.
Qilar, bodrum. Bimsa e shtpis. Mbaj (mbyll) n bims.
BINA,~JA . sh. ~, ~T bised. 1. Ndrtes; the-meli i nj
ndrtes. Bina e madhe (dykatshe). E madhe sa nj bina.
Ngriti nj bina. Hapi bina. Hodhi binan. Ndreqi binan.
Binaja s'mbahet pa shtylla. fj. u.
2. fig. mosprf. Njeri a kafsh me trap t madh; send
shum i madh. Alamet binaje!
3. prmb. bised. Bijt e bijat, fmijt; pasardhsit e nj
njeriu. Baba pa bina.
k I vuri bina dikujt shpifi, trilloi dika kundr dikujt. T
shuan binan (dern, pishn) shih te SHUAJ. U shoft me
bina! mallk. u sh faros t me gjithka, mos i mbett asnj
gjurm! S'iu duk (s'iu gjend) binaja u zhduk fare, humbi
pa ln gjurm.
BINADAL mb. bised. Binashuar. BINAMADH,~E mb.
bised. Trupmadh.
BINAR,~I m. sh. ~, ~T. 1. Tra i holl, i sha-rruar e me
katr faqe. Binar list (plepi, pishe). Binart e dyshemes
(e atis). Pres (aj) binar. Mbrtheu binart.
2. donjri nga dy trart e posam prej metali, mbi t
cilt ecin rrotat e trenit a t tramit; shine. Binart e
hekurudhs (e trenit). Shtruan binart. Km-beu binart
(treni). Doli nga binart (treni).
3. vet. sh. fig. Drejtimi, n t cilin zhvillohet nj
veprimtari, nj dukuri etj. ose rruga, n t ciln ecn e
vepron nj njeri, nj organizat, nj shoqri a nj shtet;
rrug, mnyr; vij a rrug e drejt. Ecn n binar t
drejt. sht n binar. Doli (iku, u largua) nga binart.
Hyri (erdhi) n binar. E solli (e ktheu, e vuri) n binar.
ir Ka dale nga binart a) ka dale nga rruga e drejt, sht
shthurur, s'sht me n rregull; b) ka luajtur mendsh,
sht mendur. E vuri n binar (n udh, n rrug, n
vij) shih tek UDH,~A. Erdhi n binar (n udh, n
rrug, n vij) shih tek UDH,~A.
BINASHUAR mb. bised. 1. Q nuk l pas fmij e
pasardhs, rrnjdal; si mallk. q mbett pa njeri e i
shkret.
2. Prd. em. sipas kuptimit t mbiemrit.
BIND,~I m. sh. ~E, ~ET. Dika q ngjall habi me
madhsin ose me pamjen e jashtzakonshme a t
frikshme q ka. Bindi i dheut. pr bind n mnyr t
uditshme, n mnyr t jashtzakonshme e t frikshme.
BIND kal, ~A, ~UR. 1. I mbush mendjen dikujt me
arsyetime, me fakte e me prova se dika sht e vrtet a
e drejt dhe e bj t besoj plotsisht pr kt; e bj t
pranoj dika si t vrtet e t drejt dhe t mos dyshoj

pr kt. Bind shokt. Bind masat. Bind me fjal (me


fakte, me prova). Prpiqem (arrij) ta bind.
2. bised. Bj dike t uditet s teprmi, e habit, e rhahnit.
Bindi botn.
BINDE,~JA . sh. ~E, ~ET krahin. Dami-xhan. Binde
rakie. Binde me ver.
BINDEM vetv. 1. Me mbushet mendja se dika sht e
vrtet a e drejt, besoj plotsisht pr kt; pranoj dika
pa asnj dyshim si t vrtet e t drejt; sigurohem pr
dika. Bindem vet. U bind me n fund.
2. Veproj sipas krkesave dhe urdhrave t dikujt,
e dgjoj dike dhe i nnshtrohem pa e kundrshtuar. U
bindem prindrve. I bindem urdhrit. Bindem pa fjal.
3. bised. uditem nga dika e jashtzakonshme, habitem,
mahnitem. Bindeshin t gjith me t.
4. Ps. e BIND.
U bind dreqi thjeshtligj. ndodhi dika e
jashtzakonshme, u be nj pshtjellim i madh. I bindet
shkopit t dirigjentit (t dirigjuesit) libr. shih te DIRIGJENT,~I.
BINDRME,~JA. sh. ~, ~T. 1. Vij e thelluar, q bhet
buz nj drrase n mnyr q kjo t pr-puthet rrafsh me
nj drras tjetr. Bindrmeja e kutis. Bindrme pr
xhamat n dritare. Drrasa (dysheme) me bindrme.
2. Zdrukth i holl, q shrben pr t br ktd vij. Punon
me bindrme.
3. prd. ndajf. Njri mbi tjetrin, q t puthiten mir;
kaluar, kaluarthi. shtroj drrasat bindrme. I v vargjet e
duhanit bindrme.
BlNDS,~E mb. Q t mbush mendjen, q t bind; q
synon t bind dike. Prove bindse. Force bindse.
Shembull (fakt) binds. Pun bindse. Pr-gjigje bindse.
Arsyetim (shpjegim) binds. N mnyr bindse.
BINDJE,~A . sh. ~E, ~ET. 1. Veprimi sipas kuptimeve t
foljeve BIND, BINDEM. Metoda e bindjes. Forca e
bindjes. Me ann e bindjes.
2. Besimi i plot se dika sht e Vrtet dhe e drejt;
mendim i ngulur e i palkundur. Bindje e plot (e
patundur, e thell). Bindje e ndrgjegjshme. Bindje e
verbr. Kam (shpreh) bindjen. Krijoj (formoj) bindjen.
Flas (veproj) me bindje.
3. kryes. sh. Trsia e pikpamjeve q ka nj njeri,
mendimet q mbshteten n botkuptimin e tij. Bindje
politike (ideologjike, morale, filozofike). Bindje fetare.
Formoj bindjet e mia.
BlNDSHM ndajf. libr. N mnyr bindse. Flet
bindshm.
BINDSHM (i), ~ME (e) mb. libr. 1. shih BIN-DUR(i,
e)2.
2. vjet. Q ngjall habi me madhsin a me pamjen e
jashtzakonshme ose me vetit e rralla; i uditshm.
Kujtes e bindshme.
BINDUR (i, e) mb. 1. Q i sht mbushur mendja pr
dika, q ka bindje, q ka besim t plot pr dika; q
shpreh bindje t forte. Ateist i bindur. Jam i bindur.
2. Q i zbaton pa kundrshtuar krkesat, porosit a
urdhrat e dikujt; q nuk kundrshton, i dgjueshm; kund.
i pabindur. Fmij i bindur. Vajz e bindur. N'eri i bindur.
BINEK,~U m. sh. ~, ~T bot. Bim barishtore
parazitare, me krcell t shkurtr e t holl, q bn kokrra
t vogla si t fshess dhe q del n arat e mbje-lla me
oriz.

BINISH,~I m. sh. ~E, ~ET vjet. 1. Xhybe e gjer, q


vishnin hoxhallart; pallto e gjer burrash prej cohe t
mir etj. Binish lkure.
2. Pallto e gjer prej mndafshi, me ngjyr t errt, q
vishnin grate muhamedane duke mbuluar edhe kokn.
Binishi i nuses.
BINOKL,~LI m. sh. ~LA, ~LAT libr. Dylbie shkurtr
dyfishe pr t par m t dy syt njkoh-sisht. Binokl
teatri (stadiumi).
BINOM,~I m. sh. ~E, ~ET. 1. mat. Shprehjc algjebrike,
q prbhet prej dy termash t bashkuar me shenjn plus
ose minus. Formula e binomit. Ku-fizat e binomit.
Shumzimi i binomeve.
2. fig. libr. Dy dukuri ose dy nocione, q kan ndr-mjet
tyre lidhje t dyanshme. Njra an e binomit.
BINOSHE,~JA . sh. ~E, ~ET. Dm ose hu me dy maja,
big.
BINJAK,~U m. kryes. sh. ~, ~T. 1. Secili nga dy
fmijt q lindin njkohsisht nga e njjta mm. Lindi
binjak. Jane binjak.
2. fig. Send q i ngjan shum nj tjetri dhe q sht i
lidhur ngusht me t.
BINJAK,~E mb. 1. Q ka lindur njkohsisht me nj
tjetr nga e njjta mm. Motra binjak. Vllezr binjak.
Qengja binjak.
2. Q prbhet prej dy pjessh t njjta, dyshe; q ka dy
pjes t lidhura a t ngjitura bashk ose t rritura bashk.
Qershi (arr, kumbull) binjak. Lisa binjak. uk
binjak. Qime binjak. Gishta binjak dy gishta t ngjitur
bashk. En binjak.
3. fig. Q sht shum i ngjashm me nj tjetr, q sht
pothuajse njsoj si nj tjetr.
4. ii em. ~, ~U m. sh. ~, ~T. Kalli misri, q prbhet
nga katr a pes kallinj t vegjl t ngjitur sbashku;
vllezr.
BINJAKE,~JA . sh. ~E, ~ET. Fem. e BINJAK, ~U i.
Lindi dy binjak.
BINJORE,~JA . sh. ~E, ~ET. Dy deg q dalin nga i
njjti vend; big. vpjergulls nj binjore.
BIO- fjalform. libr. 1. Pjesa e par e disa termave t
prbr, q tregon lidhjen me jetn dhe me proceset
jetsore; p.sh. biofizik, biokimi, biosfer, bioterapi,
bioenergjetik, biogjenez etj.
2. Pjesa e par e disa termave t prbr, q i pr-gjigjet
ku?timit t fjals biologjik; p.sh. bioprepa-rat, biofiltr,
biokatalizator etj.
BIOFIZlK,~A . Shkenc q studion dukurit dhe ligjet
fizike tek organizmat e gjall.
BIOGRAF,~I m. sh. ~, ~T. Hartues i nj jetshkrimi,
jetshkrues. Biograf i njohur.
BIOGRAFI,~A . sh. ~, ~T. Prshkrimi i jets s nj
njeriu, jetshkrim; t dhnat pr jetn dhe pr
veprimtarin e dikujt. Biografi e pasur (e paster). Bj
(shkruaj) biografin.
k I bri biografin keq. tha gjithka dinte pr nj njeri,
duke e marr npr goj.
BIOGRAFIK,~E mb. Q ka t bj me jet-shkrimin,
jetshkrimor. Shnime (t dhna) biogra-fike. Studim
(artikull) biografik. Vepr biografike. Fjalor biografik.
BIOklMI,~A . Shkenc q studion proceset kimike tek
organizmat e gjall. Laboratori i biokimis.
BIOLOG,~U m. sh. ~, ~T. Specialist n fu-shn e
biologjis.

BIOLOGJl,~A . 1. Shkenc natyrore, q studion dukurit


e ligjet e prbashkta t jets e t zhvi-llimit t t gjitha
qenieve . gjalla. Biologjia e prgjithshme. Biologjia e bimve (e kafshve). Kabineti
(kndi) i biologjis. Instituti (fakulteti) i biologjis.
2. Veorit e ndrtimit dhe t zhvillimit t nj qe-nieje t
gjall, q prcaktojn natyrn e saj. Biologjia e nj kafshe
(e nj kandrre). Biologjia e nj bitne.
3. Lnd msimore q jep njohurit e ksaj shkenc n
shkoll; bised. teksti q prmban kto njohuri. Msuesi i
biologjis. Ora e biologjis. Mori dhjet n biologji.
BIOLOGJIK,~E mb. 1. Q ka t bj me bio-logjin, i
biologjis; q ka t bj me jetn e gjall ose me qeniet e
gjalla. Proces biologjik. Ligj biologjik. Veti (veori)
biologjike. Analiz biologjike. Stacion biologjik. Vdekje
biologjike. Nevoj biologjike. Kusht biologjik. Teori
biologjike. Kabineti biologjik.
2. Q ka t bj me prdorimin e biologjis ose me
shfrytzimin e mundsive dhe t mjeteve q jep ajo pr
qllime praktike. Pastrim biologjik. Metodat biologjike.
Arm biologjike. Lufta biologjike.
BIORRYM,~A . sh. ~A, ~AT spec. Rrym elektrike, q
lind n indet e njerzve, t kafshve e t bimve, pr
shkak t ndryshimeve t ngarkesave elektrike n ant e
qelizave. Biorrymat e trurit. Re-gjistrimi i biorrymave.
BIOSFER,~A . spec. Zone e rruzullit toksor, n t ciln
ka jet; trsia e qenieve t gjalla q je-tojn n tok, n
uj dhe n atmosfer.
BIPLAN,~I m. sh. ~E, ~ET av. Aeroplan me dy pale
krah. Biplan zbulues (ushtarak).
BIR,~RI m. sh. ~J, ~JT. 1. DjalI kundrejt prindrve t
vet. Bir iyetm. At e bir. Nn (mm) e bir. Bir e bij.
Eja, bir i nns! Bir puntori (fshatari). Bir n shpirt
djal i adoptuar, bir i qaSur. Biri im i dashur! Im bir. I
biri biri i tij ose i saj. E shoqja e t birit.
2. Djal ose burr n lidhje me vendin e lindjes ose me
shtresn e vet shoqrore; djal ose burr luf-ttar, q sht
pjell e nj lvizjeje t madhe shoqrore a q sht i
lidhur me mish e me shpirt me vendin e me popullin e
vet. Bir besnik i popullit (i Partis, i klass puntore). Bir
i Shqipris. Bir i malsis. Bir i fshatit tone. Bir i
revolucionit.
3. Prdoret pr t thirrur nj djal a nj burr t ri nga nj
i moshuar, q e quan at t afrt, si djalin e vet. Eja, more
bir! Afrohu, biro!
4. kryes. sh. Pasardhsit e drejtprdrejt, brezi i ri. Bir
pas biri. Etr dhe bij.
5. Pjell mashkull e drejtprdrejt e nj kafshe. Demal
bij.
-k I biri (burri) i bots prm. shih te BOT,~A. I biri i
njerks shih te NJERK ,~A. I biri i vashs shih te
VASH,~A. Bot e bir shih te BOT. S'ka bir (zog) nne
thjeshtligj. s'ka asnj njeri t aft, s'sht askush i zoti
(pr t prballuar dika shum t vshtir). Djalli (dreqi)
m t birin thjeshtligj. shih te DJALL,~I. Qen bir qeni
shar. shih te QEN,1 z.
BIRA~I m. sh. ~E, ~ET. Kamare e vogl n mur n an
t vatrs. Vuri filxhanin n bira.
BIRAOK,~U m. sh. ~, ~T. Vrim e vogl.
BIRALEC,~I m. sh. ~, ~T. Lloj kulai, t cilit i bhet
nj vrim n mes.
BIRALIE,~A . sh. ~E, ~ET. Qepshe gjelle me
vrima.BIRAMEL,~E mb. krahin. 1. Q zhbiron pr t

marr vesh do gj; q krlcon e gjurmon kudo pr t


msuar dika, q s'l gj pa trazuar pr t zbuluar dika,
tepr kureshtar, zhbirues. Burr biramel. Grua biramele.
2. Prd. em. sipas kuptimit t mbiemrit.
BIRBO,~JA m. sh. ~, ~T keq. Njeri pa shtpi e pa
katandi; ai q bn jet t parregullt; njeri men-djeleht e i
dhn pas jets s shthurur. Jet birbosh.
BIRE,~JA m. sh. ~E, ~ET bised. 1. prk. Djal i ri; bir.
2. mosprf. Djal i prkdhelur, djal t cilit nuk i plqen
shum t punoj; i biri i bots, tjetri. Ai bir-ja nuk
punonte. S'e prish(e rehalin birja.
BlR,~A . sh. ~A, ~AT. Vrim.
Bir me bir shih Vrim me vrim te VRIM,~A. I
mbeti bir n zemr i erdhi shum keq q la dika pa
br, i mbeti peng.
BIRRI,~A . 1. T qent bir i dikujt, lidhja e djalit me
prindrit e vet.
2. shih BIJSI,~A. E nxori birrie.
3. fig. Prejardhje e drejtprdrejt ose zhvillim me lidhje t
drejtprdrejt trashgimie. Lidhje birrie.
BlRSE,~JA . sh. ~E, ~ET. ekan ose dalt
me maj, q prdoret pr t hapur vrima.
BIRSlM,~I m. libr. Veprimi sipas kuptImeve t foljeve
BIRSOJ, BIRSOHEM.
BIRSOHEM libr. Ps. e BIRSOJ.
BIRSOJ kal, ~OVA, ~UAR libr. Marr n fa-milje nj t
mitur, duke i dhn t gjitha t drejtat e fmijs s barkut,
e bj bir a bij n shpirt; adoptoj. Birsoi dy fmij.
BIRVESH,~A m. sh. ~A, ~AT 2ool. shih
GRSHRZ,~A 2BIRIM,~I m. sh. ~E, ~ET. Veprimi sipas kup-timeve t
foljeve BIROJ, BIROHET. Birim mekanik. Birimi i
masureve.
BIRINXHI ndajf. vjet. 1. pr bukuri, shum mir.
Kuptonte birinxhi. Pant shkonin birinxhi. U rregulluam
birinxhi.
2. prd. mb. Shum i mir, i dors s pare. U be birinxhi.
Qenka birinxhi.
BIRKO,~JA m. sh. ~, ~T mosprf. shih BIRE, ~JA.
BIRMAN,~I m. sh. ~, ~T. Banor yends i Birmanis
ose ai q e ka prejardhjen nga Birmania.
BIRMAN,~E mb. Q ka t bj me Birmanin ose me
birmant, q sht karakteristik pr Birmanin ose pr
birmant, i Birmanis ose i birmanve; q sht krijuar
nga birmant. Populli birman. Gjuha birmane. Veshje
birmane. Zakone birmane.
BIRNOR,~E mb. Q sht karakteristik pr birin, q
sht i till si te biri, prej biri. Dashuri (mirnjohje)
birnore.
BIROE,~JA . sh. ~E, ~ET. Karroc e leht me dy rrota,
e trhequr nga nj kale. Hipi n biroe. Mbrehu kalin n
biroe.
BIROHET. Ps. e BIROJ.
BIR OJ kal., ~OVA, ~UAR. I bj vrim, e shpoj; e bj me
vrima. Biroj drurin (murin).
_- la biroi jetn ia prishi jetn, e shkatrroi. la biroi
shpirtin (zcmrcn) i dhimbset shum, i vjen keq sa s'ka, ia
kputi shpirtin.
BIRUC,~A . sh. ~A, ~AT. 1. Vrim e vogl. Biruc miu.
2. Qeli shum e vogl n burg, zakonisht pr nj njeri q
mbahet i veuar nga t tjert; burg. Biruc burgu. Biruc
e errt (e ftoht). E futn n biruc.

3. fig. Dhom e vogl, e ngusht dhe pa drit. Je-tonte


(banonte) n nj biruc.
BIRCES,~I m. sh. ~, ~IT. 1. zool. Emr i disa kandrrave
dmtuese, larvat e t cilave shpojn vrima n pemt.
Biruesi i fikut. Biruesi i ullirit. Biruesi i hardhis. Biruesi
i kumbulls.
2. keq. Ai q fut hundt kudo, ai q przihet n punt e t
tjerve; biramel. Birues i keq.
BIRUES,~E mb. Q bn vrima; q shrben pr t hapur
vrima. Krimb birues. Kunj birues.
BIRRARI,~A . sh. ~, ~T. Lokal ku shitet dhe pihet
birr. Birraria Tomori.
BlRREM vetv. 1. Nuk gjendem me, humbas; zhdu-kem,
iki, nuk dukem me (edhe fig.). U born dhent. Iu bor
shndeti. pr gozhdn birret potkoi. fj.u.
2. Jepem shum pas dikaje, humbas mendjen pas saj.
Birr em pas puns. U bor pas dfrimeve.
3. Humb, vdes; prishem, shkatrrohem, shkoj kot; bhem
fli pr dike.
4. Ps. e BJERR.
BIRR,~A. sh. ~A, ~AT. Pije alkoolike e but, q bhet
zakonisht nga elbi i tharbtuar dhe nga sum-bullarja; nj
mas e caktuar e ksaj pijeje (nj got, nj shishe). Birr
e ftoht. Birr e zez. Birr fuie. Shishe (got) bine.
Tharm (maja) bine. Fabrika e birrs. Nj krikll (nj
got, nj shishe) birr. Poro-sitn dy birra.
BIS pasth. 1. Prdoret pr t krkuar prsritjen e nj
pjese t knduar ose t luajtur n sken. Thrres bis.
2. prd. mb. libr. Prdoret pr t treguar q dika del pr
s dyti, e prsritur. Paqe pesmbdhjet bis.
BISBIQ,~I i m. sh. ~E, ~ET gjell. Kula q bhet me
miell misri t situr holl, me qumsht dhe me gjalp.
BISBIQ,~I II m. sh. ~_, ~T. 1. Bagti (dele ose dash)
q e ka trupin t imt e t dobt dhe q zakonisht nuk
sht e shtruar e ndahet nga tufa.
2. keq. Njeri zakonisht me trup t Vogl a t hequr, por
shum i lvizshm; llafazan e ngatrrestar; mistrec.
3. Prd. mb. sipas kuptimeve t emrit. Dele bisbiqe.
Fmij bisbiq.
BISEDAR,~E mb. 1. Q di ta mbaj bisedn t gjall,
kuvendar.
2. Prd. em. sipas kuptimit t mbiemrit. Bisedare e
madhe.
BISED,~A . sh. ~A, ~AT. 1. Shkmbim i lire
mendimesh ndrmjet dy a me shum njerzve pr shtje
t jets s prditshme ose t puns; t folur i lire ndrmjet
dy a me shum vetave; kuvendim.Bised e przemrt
(shoqrore, miqsore, familjare). Bised e ngroht (e lire,
e shkurtr, e kndshme, e mrzitshme, e shtruar). Z (hap,
el, filloj, nis) bise-dn. Ndrpres bisedn. Ndrroi
bised. I dha fund biseds. U kput filli i biseds. E solli
bisedn le...
2. Fjal a ligjrat q mbahet prpara dgjuesve pr nj
tem ose pr nj shtje; trajtimi i nj pro-bletni me
pyetje e prgjigje a me shkmbim men-dimesh ndrmjet
pjesmarrsve. Bised politike (shken-core, letrare).
Bised n radio. Bised me nj shkrimtar. Bri
(organizoi) nj bised.
3. Metode e puns msimore n shkoll, sipas si cils
msuesi, gjat shpjegimit t njohurive t reja, me qllim
q ato t prvetsohen edhe me mir, trheq edhe
nxnsit q t fiasin. Bised paraprake (hyrse,

prforcuese). Bised e lire. Bised kontrolli. Metoda e


biseds.
k Bised pas bised pasi biseduam pr nj koh t gjat
pr disa shtje, fjal pas fjale.
BISEDlM,~I m. sh. ~E, ~ET. 1. Veprimi sipas kiiptimeve
t foljeve BISEDOJ, BISEDOHET.
2. Shkmbim i lire mendimesh ndrmjet dy ose me
shum njerzye pr shtje t jets s prditshme ose t
puns, bised. Bisedim telefonik. Bisedim i przemrt (i
gjall, i kndshm). Hyri (mori pjes) n nj bisedim.
3. vet. sh. Shkmbim mendimesh ndrmjet dy a me
shum palve pr t arritur nj marrveshje ose pr t
shqyrtuar nj shtje q duhet zgjidhur. Bi-sedime zyrtare
(miqsore). Bisedime diplomat ike. Bisedime dypalshe.
Bisedime t fshehta. Bisedime me dyer t mbyllura.
Tryeza e bisedimeve. Ftoi pr bisedime. Zhvilluan (bn)
bisedime. Ndrpren bisedimet.
BISEDOHET. Ps. e BISEDOJ 2 U biseduan t gjitha
shtjet.
BISEDOJ joka!., ~OVA, ~UAR. 1. Flas me nj njeri a me
shum njerz t tjer pr shtje t jets s prditshme
ose t puns, kuvendoj. Biseduan gjat (shkurt, shtruar).
Bisedoi haptas (fshehurazi). Bisedoj me shokun.
Biseduan kok me kok (sy pr sy).
2. kal. Rrah mendimet me dike pr nj shtje, flas me
nj tjetr a m t tjer pr dika, shqyrtoj. Bisedoj nj
shtje (nj pun). Biseduam gjer e gjat.
it Bisedoi (shtrohem, flas) rrafsh me dike shih te
RRAFSH.
BISEDOR,~E mb. gjuh. Q sht karakteristik pr
bisedn e lire (zakonisht pr dialogun), q pr-doret n
bisedat e prditshme. Ligjrimi bisedor. Fjal bisedore.
Leksiku bisedor. Stili bisedor i ligjrimit.
BISEDUES,~I m. sh. ~, ~IT. Ai q merr pjes n nj
bised, bashkbisedues; ai q merr pjes n bisedime.
BISK,~KU m. sh. ~QE, ~QET. 1. Deg e njo-m, e holl
dhe e drejt, filiz; krcelli i holl i bims, q sapo mbin.
Bisk i njom (i ri). Bisku i lules. Bisk hardhie (ulliri).
Nxjerr bisk. E ka trupin si bisk.
2. Vij uji e vogl dhe e holl; curril i holl uji, gjaku etj.
Bisk uji (gjaku).
3. Grshet i holl floksh; nj fill i grshetit. Bisqe t zinj.
4. Lloj qndisjeje me dor, n t ciln tegeli bhet i drejt
dhe pa ndrprerje.
5. prd. mb. I holl, i drejt e i gjat; i hajthm. ka
veiuilal bisk. U be bisk.
6. prd. ndajf. Si fill i drejt e pa ndrprerje. doli gjaku
bisk.
BISKAR,~I m. sh. ~, <~T zool., krahin. Astrit.
BISKAR,~E mb. Q sht i holl, i gjat e i drejt; i
hajthm. Deg biskare. Vetull biskare. Djal biskar. Vajz
biskare.
BISK,~A . sh. ~A, ~AT zoo!. Rose e egr me bisht t
gjat.
BISKON jokal., ~OI, ~L'AR. Nxjerr bisk. Biskoi patatja
(gruri).
BISKONJ,~A . sh. ~A, ~AT. 1. Deg e holl, e gjat dhe
e drejt; bisk i ri. Lshoi biskonj. Preu nj biskonj. E ka
shtatin si biskonj.
2. fig. Vajz a grua me shtat t gjat e t drejt, vajz a
grua shtathedhur.
3. prd. mb. I holl, i gjat e i drejt si nj bisk. Grua
biskonj. Vetull biskonj.

BISKOT,~A . sh. ~A, ~AT. 1. mblsir e that, e


gatuar me miell, me yndyr e me sheqer dhe e pjekur dy
here. Biskota me gjalp (me kakao, me qumsht). Fabrika
e biskotave. Nj pako biskota.
2. prd. mb. spec. I pjekur dy here (pr porcelanin a pr
qeramikn q nuk lyhet me smalt dhe q piqet dy here n
furr). Prodhime biskot.
BISMUT,~I m. kim. Metal me ngjyr t argjendt e me
shklqim t kuqrrem, q sht i brisht e shkrihet shpejt
dhe q prdoret pr lidhje metalike (simboli Bi).
BISTAK,~U m. sh. ~, ~T. Vesh rrushi. Bistak rrushi.
Kput nj bistak. Ha nj bistak rrush.
BISTR,~RA . sh. ~RA, ~RAT zool. 1. Peshk deti me
trup t holl e t gjat si ngjal; gjilprz.
2. Shpend deti me sqep t gjat dhe me pendi t bardha.
BISTR mb. 1. I cemt. Uj bister.
2. Q sht shum i thart.
3. fig. Q e ka gjuhn shum t mpreht, q p4rgjigjet
shpejt, ashpr e t ther me f jal; gjuhustr.
4. fig. Shum i shpejt, shum i shkatht n pun. Ka nj
up bister. sht bister n pun.
BISTROK,~E mb. krahin. shih BISTER 2. Rrush
bistrok.
BISTURl,~A . sh. ~, ~T kirur. Thik e vogl me teh t
mpreht, q prdoret pr operime. Bisturia e kirurgut.
Pres (hap) me bisturi.
BISHAR,~I m. sh. ~, ~T keq. Njeri i egr si bish.
BlSH,~A. sh. ~A, ~AT. 1. Kafsh e egr gra-bitqare,
egrsir. Bish mali (pylli). Z bishe. Egrsi prej bishe. E
hngrt (e preft) bisha! mallk.
2. bised. Ujk. Ra bisha n kope. I au bisha dy dele.
3. fig. Njeri shum i egr, mizor; prmb. grup njerzish
gjakatar. Bisha fashiste.
k V be bish (ujk) u egrsua shum, u trbua nga
zemrimi. Si bisha n kafaz shum i shqetsuar e i
zemruar; i trbuar, i egrsuar.BISHINJ,~A. sh. ~A,
~AT. Rrip toke midis dy rreshtash t mbjell me hardhi.
BISHOR,~E mb. libr. I egr, shtazor, prej bishc.
BISHT,~I m. sh. ~A, ~AT dhe ~RA, ~RAT.
1. Pjesa e zgjatur n fund t kurrizit t kafshve, q sht
e lvizshme dhe zakonisht e mbuluar me qime t gjata te
kafsht e mdha; ana e prapme e trupit t shpendve e
mbuluar me nj tufe puplash; copa e mishit q pritet nga
kjo pjes e kafshve ose e shpendve. Bisht i gjal (i
shkurtr). Bisht i majm. Bisht kali. Bisht dhelpre. Bishti
i qenit (i maces, i ntiut). Bisht zogu (gjeli, pllumbi).
Bishti i peshkut. Bisht gjarpri (hardhuce). Bishti i akrepit.
Pendt e bishtit. Leshi i bishtit. Mishi i bishtit. Me bisht
t prer. Tund (luan) bishtin. I qeth bisht in. I kputi
bishtin. Ngre bishtin. E kapi pr bishti.
2. Pjes e holl q bashkon gjethen, frytin oSe lulen me
degn a me krcellin e nj bime. Bishti i gjethes (i lules).
Bishti i dardhs (i molls, i kungullit, i sholqinit). E kput
me gjith bisht. I prdredh bishtin. Heq bishtat.
3. Pjes e nj yegle a e nj mjeti, shkop i ngulur n pjesn
tjetr a i mbrthyer m t ose pjes e zgjatur si shkop, q
shrben si dorez. Bisht druri. Bishti i lopats (i shatit, i
kazms, i ekanit, i koss, i dra-prit). Bishti i cadre's.
Bishti i pends. Bishti i tiganit (i luges, i xhezves). Bishti i
fshess (i kopanit). Bishti 'i kandarit. Bishti i lahuts.
Bishti i parmends. Filxhan (gotj me bisht. Sqepari s'e
gdhend bishtin e vet. fj. u. pjeti bishtin spata, pyllin e
mori data. fj. u.

4. Zgjatim n pjesn e fundit ose t ans s nj sendi, q


zakonisht vjen duke u ngushtuar; pjes q varet prapa a
anash si rrip; shtojc e przgjatur a e prdredhur. Bishti i
aeroplanit. Bishti i komets. Bishti i balons. Bishti i
malit. Bishti i mustaqeve. Bishti i anijes. Bishta qepe
(preshi, hudhre) gjethet e qeps (t preshit, t hudhrs).
Bishtat e shkronjave. Fustan me bisht. Sy me bisht. Yll me
bisht. bised. ko-met. E sheh (e vjedh) me bisht t syrit.
5. gjeogr. Rrip i zgjatur toke brenda n det ose n liqen,
kep. Bishti i Palls.
6. bised. Grshet floksh, bishtalec; tuf floksh. Mban
bishta. Preu bishtat. I mbledh flokt bisht.
7. edhe fig. Pjesa e fundit e dikaje, vendi n fund t
dikaje, fundi; kund. koka, kreu. Bishti i ars. Bishti i
urs. Bishti i fshatit. Bishti i trenit. Bishti i varganit (i
karvanit, i kolons, i ets, i turms). N bisht t krevatit.
N bisht t nates. N bisht t biseds. N bisht t jets n
pleqri.
8. fig. keq. Shtojc e paparashikuar dhe e teprt, q
paraqitet pr t ngatrruar nj pun ose pr t'iu shmangur
nj detyre; trillim, dika e paqen q shto-het me nj
qllim. Pun me bishta. Nxjerr (ngjit) bishta. I vuri bisht
prapa. Dalin bishta. Krkonte bishta. I gjeti nj bisht. Ka
bishta prapa.
9. fig. keq. Ai q ndjek dike n mnyr t verbr, ai q
hiqet zvarr pas dikujt. Merrte bisht me vete. Bhej bisht
i tjetrit.
10. fig. Pjesa e paprfunduar e nj pune ose e nj detyre,
dika q ka mbetur pa u mbaruar. La bishta pas. Mbetn
ca bishta.
11. Pjesa q mbetet pas prdorimit t dikaje; rribeturin,
fundrrin; pjesa e cilsis m t ult