Anda di halaman 1dari 12

Dialek Melayu Sarawak

April 2015
Maran Ramping
Universiti Putra Malaysia
Abstrak
Penulisan artikel ini memberikan fokus untuk menganalisis dan
menjelaskan tentang dialek Bahasa Melayu Sarawak dibandingkan
dengan Bahasa Melayu Tinggi. Sasarannya adalah melihat perbezaan
istilah dan persamaan makna bahasa dari segi variasi bahasa khususnya
bagi dialek Melayu Sarawak. Penulisan artikel ini mengaplikasikan
kaedah tinjauan perpustakaan bagi mencari maklumat berkaitan dialek
serta fungsi makna selari dengan kepentingan Bahasa Melayu Tinggi.
Dapatan kajian menunjukkan terdapat banyak istilah kosa kata Bahasa
Melayu Sarawak yang berbeza dengan Bahasa Melayu Tinggi namun
mempunyai maknanya tersendiri mengikut konteks, pengucapan, dan
penulisannya. Hasil kajian tinjauan perpustakaan juga mendapati
keunikan dialek Melayu Sarawak dari aspek kosa kata dan fonologi di
dalam pertuturan mereka. Antaranya menyentuh kelainan kosa kata, kata
penguat dan dialek Melayu Sarawak Lama. Tegasnya, kekayaan variasi
bahasa dialek tempatan sewajarnya didokumentasikan sebagai
pengekalan dan pelestarian khazanah warisan tempatan untuk
dimanfaatkan oleh generasi akan datang dan seterusnya dapat
mengangkat martabat serta memperkasakan bahasa, budaya dan
masyarakat Malaysia secara global.
Kata kunci: bahasa, variasi, kosa kata, dialek, perbezaan makna

Pengenalan
Bahasa penting dalam segala aspek kehidupan manusia, masyarakat dan negara. Bahasa juga
disifatkan mempunyai perkaitan yang erat dengan budaya. Oleh yang demikian, bahasa
mempunyai hubungan yang signifikan dengan sesuatu masyarakat. Bahasa adalah sistem
lambang bunyi bahasa yang arbitrer yang digunakan masyarakat untuk bekerjasama, berinteraksi,
dan mengidentifikasikan diri. Dalam kajian yang berkaitan dengan bahasa terdapat banyak aspek
yang perlu diambil penekanan terutama yang berkaitan dengan fonologi, morfologi, sintaksis,

semantik, leksikografi dan tidak ketinggalan ialah bidang sosiolinguistik (Abdullah Hassan,
1976).
Bidang sosiolinguistik merupakan kajian berkaitan dengan bahasa yang mencakupi struktur
sosial yang berkaitan dengan masyarakat. Sosiolinguistik juga ditakrifkan sebagai satu bidang
yang amat luas dan boleh digunakan untuk menjelaskan pelbagai kaedah dalam kajian bahasa
(Mayerhoff, 2011). Pada awal abad ke-20, De Saussure (1916) telah menyebutkan bahawa
bahasa adalah salah satu lembaga kemasyarakatan, yang sama dengan lembaga kemasyarakatan
lain, seperti perkawinan, pewarisan harta peninggalan, dan sebagainya. Justeru itu, perkataan
sosio adalah merujuk kepada masyarakat, dan linguistik adalah kajian berkaitan dengan bahasa.
Jadi, sosiolinguistik adalah kajian tentang bahasa yang dikaitkam dengan kondisi
kemasyarakatan.
Dalam kajian penulisan jurnal ini, fokus kupasan pengkaji adalah menjurus kepada perkaitan
bidang sosiolinguistik dan bahasa Melayu dan digarapi dengan kewujudan dialek Melayu
terutamanya yang berkaitan dialek Melayu Sarawak. Oleh sebab itu, penghasilan jurnal ini
melihat pertautan fungsi Bahasa Melayu dengan dialek Melayu Sarawak secara keseluruhannya.

Bahasa Melayu Tinggi


Pengertian Bahasa Melayu Tinggi adalah merujuk kepada bahasa baku iaitu satu ragam bahasa
yang digunakan untuk suasana dan keperluan rasmi dan formal. Maknanya sebuah bahasa yang
digunakan dalam urusan yang sah dari segi matlamat dan fungsinya. Bahasa ini juga digunakan
oleh mereka yang dalam jurusan pekerjaan, pendidikan, perdagangan, pentadbiran dan
sebagainya. Dengan kata yang lebih tepat lagi adalah bahasa yang dipakai keperluan rasmi
berlaku dalam ucapan, syarahan, pengajaran, mesyuarat dan taklimat. Menurut Awang Sariyan
(2000) bahasa baku yang ada pada seseorang penutur dapat dikatakan baku apabila ianya
mempunyai ciri-ciri seperti:
(i)
(ii)
(iii)

Sistem ejaan,
Peristilahan dan kosa kata,
Tatabahasa, dan

(iv)

Sebutan.
Abdullah Hassan (2012) juga menjelaskan Bahasa Melayu Tinggi ialah bahasa sekolah, iaitu
bahasa yang diajar di sekolah. Itulah bahasa yang digunakan oleh orang terpelajar. Penuturannya
hendaklah seperti bahasa itu ditulis. Maka itulah sebabnya Zaba memanggilnya bahasa sekolah.
Antara lain, Bahasa Melayu Tinggi juga dikaitkan dengan sifat kesantunannya (Awang Sariyan,
2012). Asmah Haji Omar (2000) dalam bukunya Setia dan Santun Bahasa iaitu peraturan
linguistik, peraturan sosiolinguistik dan peraturan pragmatik menegaskan akan ketepatan bentuk
dan binaan bahasa seperti sebutan, intonasi, ejaan, kosa kata dan tatabahasa. Jadi, Bahasa Melayu
Tinggi yang dibincangkan di atas mempunyai sifat-sifat kebakuannya di mana ianya amat
penting dalam menghuraikan pertautan perbendaharaan kata Bahasa Melayu dan dialek Melau
Sarawak yang dibincangkan selanjut dalam penulisan jurnal ini.
Perbendaharaan Kata Bahasa Melayu
Perbendaharaan kata Bahasa Melayu lazimnya merujuk kepada jenis kata atau kelas kata.
Penggolongan kata merupakan proses menjeniskan dan menggelompokkan kata berdasarkan
kriteria tertentu. Antara kriteria yang digunakan untuk menggolongkan perkataan ialah ciri-ciri
persamaan yang dimiliki oleh kategori kata tersebut, makna kata, keserupaan bentuk, taburan
kata dan fungsinya dalam ayat. Dalam bahasa Melayu, perkataan boleh dimasukkan ke dalam
golongan kata yang sama berdasarkan ciri-ciri persamaan. Ciri persamaan ini dikenal juga
sebagai ciri morfologi, iaitu perkataan yang sama dimasukkan dalam golongan yang sama. Selain
itu, penggolongan kata juga dalam kalangan semantik di mana jenis kata-kata tersebut
dimasukkan dalam golongan masing-masing berdasarkan makna perkataan berkenaan. Definisi
semantik ini dapat menggolongkan kata seperti orang, rumah, kereta dan sebagainya. Manakala
penggolongan kata yang ketiga dalam bahasa Melayu adalah sintaksis yang merujuk kepada
fungsi sesuatu kata itu dalam struktur frasa atau ayat. Penggolongan kata dalam aspek sintaksis
ini membolehkan sesuatu kata itu dikelompokkan ke dalam golongan kata yang sama.
Aspek penggolongan kata dalam bahasa Melayu mempunyai cabaran yang amat getir apabila
berhadapan dengan kewujudan variasi bahasa yang merujuk kepada kepelbagaian bahasa yang

ditentukan oleh faktor teknikal bahasa, iaitu sebutan, kosa kata dan tatabahasa. Keadaan ini
seolah-olah memisahkan fungsi dan makna bahasa Melayu yang sebenarnya dalam konteks yang
lebih tepat lagi Bahasa Melayu Tinggi (Baku). Kestabilan bahasa Melayu ini sedikit tergugat
dengan penularan unsur-unsur variasi bahasa ini yang lebih dikenali sebagai dialek (loghat)
negeri, daerah dan seumpamanya.
Dialek Melayu Sarawak
Menurut Asmah Haji Omar (1978) dialek terbahagi kepada dua iaitu dialek sosial dan dialek
daerah. Manakala, Abd Rashid Daing Melebek dan Amat Juhari Moain (2011) mengatakan selain
dialek sosial dan dialek daerah terdapat juga dialek seketika dalam kelompok masyarakat kita.
Secara lebih lanjut lagi dialek diklasifikasikan sebagai varian daripada sesebuah bahasa
mengikut pengguna. Dialek juga dikenali sebagai loghat, iaitu jenis bahasa yang digunakan
dalam percakapan di sesuatu tempat atau bahagian dalam negeri yang mempunyai pelat sebutan
yang khas bagi daerah tersebut. Dialek juga berbeza daripada sebutan umum yang digunakan di
negara ini.
Maka, dialek ialah kelainan bahasa yang berbeza dari segi sebutan, kosa kata dan tatabahasa
berbanding bahasa baku atau bahasa Melayu Standard. Bahasa Melayu Standard pula merujuk
kepada satu jenis bahasa yang menggambarkan keseragaman dalam bentuk dan fungsi
bahasanya. Keseragaman dalam bentuk beerti bahawa bahasa Melayu Standard telah
dikodfikasikan baik dari segi ejaan, peristilahan mahupun tatabahasa. Sebagai contoh, Bahasa
Melayu Tinggi (Baku) yang diguna pakai di Negara kita dalam banyak urusan rasmi seperti
pendidikan, pentadbiran, perdagangan, kehakiman dan sebagai memperlihatkan kekukuhan
bahasa Melayu Standard yang dimaksudkan.
Bagi dialek Melayu Sarawak ianya juga merujuk kepada variasi bahasa merujuk kepada
kepelbagaian bahasa yang ditentukan oleh faktor teknikal bahasa, iaitu sebutan, kosa kata dan
tatabahasa. Dialek ini dipengaruhi oleh faktor geografi di mana lokasi Sarawak yang terletak di
Pulau Borneo meletakkan masyarakat yang anggotanya terdiri daripada pelbagai suku kaum.
Komunikasi harian mereka adalah kompleks. Semakin luas dan kompleks aktiviti sesebuah
masyarakat, semakin rumit pilihan bahasa mereka (Dewa & Muhammad, 2006).

Masyarakat yang kompleks ini telah membawa kepada kebarangkalian untuk masyarakat
tersebut memilih satu atau beberapa bahasa sebagai alat perhubungan mereka apabila
berkomunikasi antara satu dengan yang lain atau perhubungan dengan suku kaum yang lain.
Keadaan ini akan membentuk kumpulan variasi bahasa Melayu Sarawak yang lebih dominan
dalam perhubungan seharian masyarakat. Memang tidak dapat dinafikan bahawa peranan bahasa
perhubungan atau lebih dikenali sebagai lingua franca sangat penting terutamanya dalam satu
masyarakat yang pelbagai suku kaum atau etnik (penduduk yang menuturkan bahasa pertama
yang berbeza antara satu sama lain) (Hassan, 2009). Keadaan ini akan memangkinkan lagi
penggunaan dialek Melayu Sarawak dalam proses komunikasi penduduk teruma bagi penduduk
yang majoritinya dalam kelompok bumiputera Melayu.
Justeru itu, fokus utama penulisan jurnal ini adalah menjurus kepada variasi bahasa dialek
Melayu Sarawak berbanding dengan bahasa Melayu Standard. Aspek yang ditonjolkan dalam
analisis ini adalah merujuk kepada perbezaan dialek dari segi kosa kata yang dimiliki oleh dialek
bahasa Melayu Sarawak dengan Bahasa Melayu Tinggi.
Perbandingan Dialek Melayu Sarawak Dengan Bahasa Melayu Tinggi
(i)

Kosa Kata
Bil
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
12.
13.
14.
15.
16.
17.

Dialek Melayu Sarawak


pakei
manuk
sik
aok
kamek
kitak
lagik, agik, gik
nyapu
jeraya
pandei
ngaja
pusak
pisok
polah
molah
iboh

Bahasa Melayu Tinggi


pakai
ayam
tak
ya
kami
kamu
lagi
menyapu
jalan raya
pandai
mengajar
kucing
pisau
buat
lakukan, buat
jangan

18.
19.
20.
21.
22.
23.
24.
25.
26.
27.
28.
29.
30.
31.
32.
33.
34.
35.
36.
37.
38.
39.
40.
41.
42.
43.
44.
45.
46.
47.
48.
49.
50.
51.
52.
53.
54.
55.
56.
57.
58.
59.
60.
61.
62.
63.

ney
gago
dudi
nemiak
biak
gilak
tukuk
entingal
nerais
cdak
nyerin
moncet
lejuk
lan
Juh
bait
kelaka
empun
ngelayo
raon
putit
heng
dipirit
angol
nilit
bisak
serda
puluk
licak
lowek
entam
segal
melungak
ngeredak
bante
gugok
manas
begasak
berumbak
nguras
tikam
terusuk
kenak
tanggar
diat
tunggah

mana
sibuk
kemudian
budak
muda
sangat
ketuk
degil
berteriak, menjerit
orang
bunyi kuat
kedudukan terakhir
jemu
jom
jom
baik
bercakap
punya
merayau
berjalan-jalan
kutip
mabuk
digilis
pening
skodeng
koyak
sendawa
sapu ubat
lembut, becak
memuntahkan
disebabkan, belasah
disebabkan
mendongak
menindih
belasah
jatuh
marah
sesuka hati
bergaduh dengan tarik menarik
sampah
baling
terhempas
kenapa, kena
tengok, lihat
lihat, tengok
panggil

64.
65.
66.
67.
68.
69.
70.
71.
72.
73.
74.
75.
76.
77.
78.
79.
80.
81.
82.

padah
engkah
menongkeng
embak
mikik
kepak
neki
tempek
lonjong
geruk
plente
pebulak
berolah
sinun
sitok
sine
tapak
cangkir
kedak

beritahu
letak
jatuh dengan kepala dahulu
bawa
baiki
penat
daki
tampal
panjang
leher
gurau
penipu
nakal
sana, situ
Sini, (di sitok = di sini)
di mana (di sine di mana)
pinggan
cawan
macam (polah kedak tok juak = buat

83.
84.
85.
86.
87.
88.
89.

debah
lawa
ingga
ngeso
tapok
tapuk
tepu

macam ni juga)
di bawah
sombong
menyampah
menunjuk-nunjuk
bersembunyi
dimasukkan
memberi makan atau barang dengan

90.
91.
92.
93.
94.
95.
96.
97.
98.
99.
100.
101.
102.
103.
104.
105.
106.

gronjo
mancal
cerdit
tunok
karan
rubit
sumpong
pejal
ngetak
rumpong
betekang
petang
anggong
tebiut
gerek
kunin
camne

banyak
tinggi Lampai
nakal
petah
bakar
elektrik
terkoyak sedikit
membotak kepala
paksa
kelim
berlubang
sangat kotor
gelap
membawa
bengkok
teman lelaki / teman wanita
kuning
bagaimana

107.
108.
109.
110.
111.
112.
113.
114.
115.
116.
117.
118.

camya
kembang
kalas
gadong
ngkodok
kacak
jaik
asuk
semangka
tetak
mauk
babo

macam tu
bengkak
merah jambu
hijau
ungu
cantik
hodoh, jahat
anjing
tembikai
ketawa
nak
nyanyuk
(Sumber: Madzhi Johari, 1988)

(ii)

Perkataan kamek dan kitak


Selain itu, terdapat juga perkataan kamek dan kitak di dalam dialek bahasa Melayu Sarawak.
Perkataan ini disifatkan halus dari segi ungkapannya memandangkan ianya digunakan terhadap
individu yang lebih berusia. Di samping itu, perkataan ini lazimnya digunakan bagi orang yang
baru jumpa atau kenal kerana ia menggambarkan sifat bersopan santun.
(a) Kamek
(b) Kitak

(iii)

- saya
- awak

Penggunaan Kata Penguat


Penggunaan Kata Penguat di dalam Dialek Sarawak tidak jauh bezanya dengan Bahasa Melayu
Tinggi. Contohnya, penggunaan perkataan gik sama maksud dengan perkataan -lah
(a) belaja gik - belajar lah
(b) udah gik - sudah lah
Perkataan indah berfungsi sebagai kata penyudah di akhir ayat dan menguatkan ekspresi
maksud perkataan sebelumnya.
(a) sakit indah - sakit pula
(b) manas indah - marah pula
(c) makan indah - makan pula

Perkataan lok berfungsi untuk menguatkan ekspresi maksud perkataan sebelumnya dan sebagai
kata penyudah di akhir ayat. Sebutan lok perlu panjang bukannya pendek.
(a) nunggu lok - tunggu dulu
(b) nangga lok - tengok dulu
(c) klaka lok - bercakaplah dulu
Perkataan koh, juak, ya dan bah ialah penambahaan perkataan untuk menguatkan lagi
ekspresi maksud perkataan sebelumnya. Huruf a, oh dan ah dipanjangkan atau ditekan untuk
menunjukkan ekspresi maksud perkataan sebelumnya.
(a) aok bah - yalah / baiklah
(b) iboh camya bah - janganlah macam tu
(c) udah gik ya - sudah lah
(d) lamak juak - lama betul
(e) nyalah koh itulah
Perkataan nya mempunyai banyak makna dan juga digunakan untuk menguatkan ekspresi
maksud perkataan sebelumnya. Sebutan nya bergantung kepada situasi. Samada dalam nada
marah atau biasa.
(a) nya - dia / betul
(b) amak nya juak nya tok koh - Sudah lama betul dia ini
Cara penyampaian Dialek Melayu Sarawak dan Bahasa Melayu Tinggi agak berbeza. Sebutan
Dialek Melayu Sarawak yang ketara adalah pada huruf r dimana ditekankan dengan nada yang
berat sepertimana sebutan orang Melayu diutara Semenanjung.
(a) mirah - merah
(b) geruk leher
Terdapat juga pertukaran huruf f kepada huruf p menyebabkan sebutan huruf f menjadi p.
(a)

tepon - telefon

(b)
(c)

paham - faham
pikir fikir
Pertukaran huruf o kepada huruf u menyebabkan sebutan huruf o menjadi u

(a)
(b)
(c)

urang - orang
tulak - tolak
rusak rosak
Selain itu, perkataan yang mengabaikan sama sekali sebutan huruf vokal.

(a)
(b)

(iv)

krusi - kerusi
brani berani
Maksud Dialek Lama Melayu Sarawak
Terdapat juga Dialek Sarawak lama yang digunakan oleh orang-orang tua Sarawak terutamanya
di Bahagian Kuching. Dialek Sarawak Lama jarang digunakan oleh generasi muda pada masa
sekarang. Berikut ialah beberapa perkataan Dialek Sarawak Lama:
Bil.
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
11.
12.
13.
14.
15.
16.
17.
18.

Perkataan
bekukut
ngebor
belukuk
nyerindin
belunyak
betinjak
bekunto
betandak
bebukut
bersendik
nerebes
loar pontong
tempa
buk
unipon
bulu bansu
ladin
lang

Maksud
bertahan sesuatu benda
labuh
malang
naik bulu roma
bergolek atas tilam
pijak
berlawan
menari
bergaduh
bersebelahan
hampir-hampir di tebing
seluar pendek
marah
buku
uniform
bulu kening
pisau
pintu

19.
20.
21.
22.
23.
24.
25.
26.
27.
28.
29.
30.
31.
32.

sukut
pagu
telok
diniari
pagi awal
benghal
gadong
beshedo
kalas
ngkodok
minak
baju panas
baju telok belanga
ngetor

sisi
para
bilik
subuh
awal pagi
lapisan
hijau
bersolek
merah jambu
ungu
cuma
baju-T
baju batik
jalan-jalan
(Sumber: Madzhi Johari, 1988)

Rumusan
Sebagai rumusan dapatlah dikatakan bahawa budaya merupakan aspek penting yang
mempengaruhi individu dalam kebanyakan aspek kehidupan termasuklah dalam hubungan
interpersonalnya. Dalam konteks dialek Melayu Sarawak dengan Bahasa Melayu Tinggi
sememangnya amat berbeza dan mempunyai kelebihan masing-masing. Setiap individu
mempunyai budaya tertentu yang membezakannya di antara satu sama lain. Antara perbezaan
yang ketara ialah perbezaan dari segi dialek (loghat) negeri atau daerah yang akan
mempengaruhi gaya pertuturan seseorang individu itu. Perbezaan ini adakalanya boleh
menimbulkan kesukaran dalam perhubungan sekiranya kedua-dua pihak mengambil sikap tidak
cakna serta tidak berusaha untuk memahami perbezaan tersebut. Justeru itu, setiap individu yang
berada di dalam kelompok masyarakat yang mempunyai kepelbagaian identiti dan budaya
perlulah berusaha memahami perbezaan dialek tersebut dan cuba menyesuaikan diri dengan
mengambil sikap saling menghormati antara satu sama lain, berusaha untuk mempelajari budaya
lain, mengurangkan ketidakpastian dengan bertanya serta menerima perbezaan yang wujud yang
menjadikan sesebuah masyarakat itu penuh warna-warni.
Rujukan
Abdullah Hassan. (1976). Kursus dalam Perkhidmatan Kakitangan Penting Bahasa Malaysia. Artikel.
Kementerian Pelajaran Malaysia. Kuala Lumpur: Universiti Kebangsaan Malaysia.

Abdul Rashid Daing Melebek Amat Juhari Moain. (2011). Sosiolinguistik dan Bahasa Melayu. Bangi:
Penerbit Universiti Kebangsaan Malaysia.
Asmah Haji Omar. (2000). Setia dan Santun Bahasa. Tanjong Malim: Penerbit Universiti Pendidikan
Sultan Idris.
Asmah Haji Omar. (2008). Susur galur bahasa Melayu. Edisi Kedua. Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan
Pustaka.
Awang Sariyan. (2012). Penerapan Bahasa Melayu Tinggi dalam Bidang Pendidikan. Kertas Kerja
Seminar Pemantapan Pengajaran dan Pemelajaran Bahasa Melayu. Anjuran Persatuan
Pendidikan Bahasa Melayu Malaysia, Jabatan Pendidikan Sarawak dan Dewan Bahasa dan
Pustaka di Hotel Merdeka Palace, Kuching Sarawak. pada 16-18 September 2012.
De Saussure (1916) de Saussure, Ferdinand, Course in General Linguistics, translation,
introduction, and annotation. By Roy Harris, edited by Bally and Sechehaye and Riedlinger,
Duckworth, 1983.
Madzhi Johari. (1988). Fonologi Dialek Melayu Kuching (Sarawak). Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan
Pustaka.
Meyerhoff, M. (2011). Introducing Sociolinguistics. New York: Routledge.
Zainal Abidin Merjan. (1992). Daftar Kata. Bahasa Malaysia-Dialek Melayu Sarawak Kuala Lumpur:
Dewan Bahasa dan Pustaka.