Anda di halaman 1dari 120

Ministerul Educaiei i

Cercetrii Naionale

GELEM, GELEM
(O rromano hmno)
1. Gelem, gelem lungone dromena,
Maladilem baxtale rromena,
A, rromalen, kaar tume aven,
E caxrena, bokhale havena?
R.: Haj, haj, rromalen
Haj, haj, havalen...

(duj var)

2. Sasas vi man bari famlia,


Mudards la i kali lega.
Sarren hinds, vi rromen vi rromnn,
Makar lene vi tikne havorren.
R.: Haj, haj, rromalen...
3. Putar, Devla, te kale udara,
Te aj dikhav mirre familia,
Palem ka av lungone dromena,
Thaj ka phirav baxtale rromena!
R.: Haj, haj, rromalen...
4. Opre, rroma, si o vaxt akana,
Ajde mana sa e lumqe rroma!
O kalo muj thaj e kale jakha,
Kamava len sar e kale drakha.
R.: Haj, haj, rromalen...

Palem ka-i kla!


Palal so ame agordm e anglutne tar klse, ame ahilm khere o sasto milaj vaj gelm amare
dadena, kaj von phirde. Nakhls vi o but tato milaj, thaj akana, an-o septmbro, as palem loale
karing amari kla! Ve, avils o angloivend! Avri, si maj tato ka-o mezmeri, kana o kham pnda
pekol, tha' na-i but zoralo texarine, kana vov inklol, vaj karing i rt, kana rtol, ka-o rtopen e
khamesqo. Me thaj mirri phen, i Pka, as akana ka-i kla, khethanes amare khelipnasqe kolegurena,
vi anar e rroma, vi anar e gae. Mirri phenorri avel akana jekhto var k-i kla, an-i jekhto klsa, thaj
me siklovava maj dur an-i panto klsa. P-o drom, mirre amala puhen man:
- Sorin!ea, i hajorri si tiri phenorri?
- Va, si mirri gudli phenorri! Voj siklovela an-i jekhto klsa! Si la baro kamipen te siklol lil,
kadja sar vi me siklovav. Mirri daj thaj mirro dad kinde laqe jekh nevo kolaqo gono, xramosaripnasqe
lilorre, ginavipnasqe lilorre, angarne le savena te xramosarel vaj te rangrel thaj aver.
- Te avel baxtali vi te siklol lahes, sar vi ame siklovas! - phenel o Sndu, jekh raklo anar i
oxtoto klsa. Tha', dikhen vi tume, areslm kole!
- Te as andre an-e kolaqi bar! - phenel i Rta, jekh rromani siklovni anaar i eftato klsa. Si
man but baro kamipen te palemdikhav mirre koleguren! Devlea!
- Devlea, Rite! phende savorre laqe.

Lava makar e lava


o sasto milaj - sa o milaj
ve - akana akanak
o angloivend - o durrdo milaj, o
durmilaj
pnda - ink, maj, po

pekol - pekel
tha' - ama
texarine - ranine, javin
inklol - inklel
jekhto var - jekhto drom
5

jekhto - anglutni
kamipen - mangipen
siklol - siklovel

rangrel - frbil, frbisarel


palemdikhav - dikhav palem

Puhimata aj mangimata ka-o tksto


1. Ginaven o tksto!
2. Alosaren thaj xramosaren e biprinarde lava!
3. Ambolden o tksto gaikanes!

4. Phenen palal sose del pes dma an-o kadava tksto!


5. Tume so siklile anar o tksto?
Te siklovas khethanes!

ana o = an-o

pa o = p-o

ana i = an-i

pa i = p-i

ana e = an-e

pa e = p-e

ana l = an-l

pa l = p-l

ana jekh = an-jekh = an-jekh

da ati = d-ati

kaj o = ka-o = k-o

na ati = n-ati

kaj i = ka-i = k-i

kaj ati = ka-ati = k-ati

kaj e = ka-e = k-e

kaj ati te = ka-ati te = k-ati te

kaj l = ka-l = k-l

k-a-te = va te

Inkeren godi!
inklol avel anar inklovel
siklol avel anar siklovel
ternol avel anar ternol
* O siklrno siklrel varekas. Amaro siklrno (profsoro) siklrel amen i rromani
hib.
* O sikavno sikavel vareso vaj varekas. O gdo (o sikavno) sikavel amenqe o fros /
i diz).
* O siklovno siklol (anar pese). Me sem siklovno an-i panto klsa thaj siklovav
akana ka-e dajaqi mirri hib, i rromani hib.
texarin - o kham inklol, utel pes, na-i zoralo
6

Kana si:

mezmeri - o kham pekol but zorales


rtopen - o kham palem na-i zoralo, mekhel pes o rtopen

So?
o milaj
o anglomilaj
o ivend
o anglomilaj

Kana?
milajese, milajes, milaje
anglomilajese, anglomilajes, anglomilaje
ivendese, ivendes, ivende
anglomilajese, anglomilajes, anglomilaje

I GINAVNI
E ginavn sikaven kazom but vaj ene si an-o vakripen. Von ati te aven:
I. kardinlo ginavn: jekh (1), duj (2), trin (3), tar (4), pan (5), ov (6), efta (7), oxto
(8), en (9), de (10), deujekh (11), deuduj (12), deutrin(13), deutar (14), deupan (15),
deuov (16), deuefta(17), deuoxto (18), deuen (19), bi (20), el (100) thaj aver.
E kardinlo ginavn d-ati te aven:
sade ginavn, kerdine anar jekh lav: jekh, tar, oxto, de, bi, trnda, sarnda,
penda, el thaj aver;
buxle ginavn, kerdine anar duj vaj maj but lava: deujekh, deupan, bi thaj jekh =
biujekh, jekh el thaj jekh thaj aver.
Von xramosaren pen kadja :
20- bi
21- bi thaj jekh vaj biujekh
22 - bi thaj duj vaj biuduj
23 - bi thaj trin vaj biutrin
24 - bi thaj tar vaj biutar
25 - bi thaj pan vaj biupan
26 - bi thaj ov vaj biuov
27 - bi thaj efta vaj biuefta
28 - bi thaj oxto vaj biuoxto
29 - bi thaj en vaj biuen
30 - trinvarde vaj trnda
31 - trinvarde thaj jekh vaj
trndujekh

40 - tarvarde vaj sarnda

41 - tarvarde thaj jekh vaj


sarndujekh

50 - panvarde vaj penda


51 - panvarde thaj jekh vaj
pendujekh

60 - ovarde
61 - ovarde thaj jekh

70 eftavarde
71 eftavarde thaj jekh

80 oxtovarde
81 oxtovarde thaj jekh

90 envarde
91 envarde thaj jekh

II. Si vi aver givnavn, sar ame dikhlm an-o amaro tksto, von si e ordinlo ginavn,
save sikaven sar thavden von:

i kardinlo ginavni

i ordinlo ginavni
m. l.
o jekhto
o dujto
o trinto
o tarto
o panto
o ovto
o eftato
o oxtoto
o ento
o deto

1 jekh
2 duj
3 trin
4 tar
5 pan
6 ov
7 efta
8 oxto
9 en
10 de

.l.
i jekhto
i dujto
i trinto
i tarto
i panto
i ovto
i eftato
i oxtoto
i ento
i deto

Klasaqe but
I 1-to klasaqi buti
1. Xramosar an-e de irda / rndur sar tu nakhln o milaj, kaj tu phirdn, kaa tu
maladiln, sar sas, so sikliln, so arakhln!
2. Palal so agordes, paruv tiro xramosaripnasqo lilorro e xramosaripnasqe lilorrea tire
kolegosqo!
3. Lahar e arakhle doa an-e xramosaripnasqo lilorro tire kolegosqo!
4. Palal so agordes, sikav tire kolegosqe e arakhle doa thaj phen lesqe sar sasas te
xramosarel lahes! Sa kadja, dikh k-e arakhle doa tire kolegosar!
5. Akana, zumav te amboldes / te nakhaves, krkorro, o tksto an-i rumunikani vaj
magrikani hib!
6. Palal so dinn agor, paruv palem tiro xramosaripnasqo lilorro e lilorrea tire
kolegosqo thaj lahar e doa!
7. Sikav tire kolegosqe e doa thaj phen lesqe so kerds do! Sa kadja, arakh kaar tiro
kolgo kaj tu kerdn do!
8. Sikaven vi tumare siklrnqe vaj siklrnesqe sar tume kerde buti khethanes!
I 2-to klasaqi buti
Keren, telal o vastalipen tumare siklrnesqo vaj siklrnqo, aver klasqe but, khethanes,
an-e grpe, e neve siklile nociena!

An-i bar e kolaqi

Amare amala thaj


amalin gele svko kaj sasas
lenqo than, lenqi klsa. I siklovni
Rta geli kaj sasas e siklovne anar i
eftato klsa, o siklovno Sndu gelo te
rodel kaj sine lesqe kolgur anar i oxtoto
klsa, thaj me, khethanes mirre pheaa, la
Pikaa, telrdem te sikavav laqe kaj si kidine e
neve siklovne anar i jekhto klsa.
Nakhlm anar e kolaqi bar, makar amare kolgur, thaj arakhlm kaj sas o than kaj e dada, e
daja, e maj bare phrala vi e phen andine le tiknorren te prinanen la rajn siklrn. Dikhel pes ke si man
baxt, ke, kana pailm amen, dikhav ke i nevi lenqi siklrni si... i sas mirri siklrni! unav man akhardo
varekasar:
- Sorin!ea, av, ame sam kathe! But loali sem ke andn tire phenorr kole! Me avava lenqi
klasaqi siklrni. Aukerav te siklol vi voj sa kadja ukar sar vi tu sikliln an-e anglutne tar klse, kana
sanas murro siklovno!
- umidav tumaro vast, rajni!e siklrni!e. Lahi texarin! Tume anen lahes so savorre mai bare
amare phrala vi phen phirde klolae, siklile but ukar aj agordine e stdie. Vi ame sa kadja kerasa! Me
akana sigrav man te rodav mirre koleguren anar mirri nevi klsa, i panto klsa! Mekhen man, rajni!e
siklrni!e, te prezentisarav mirre phenorr! Voj si i Pka!
- Mito aviln, Pike! Haj, av vi tu kathe, paal tiri nevi kolga, i Proka!
- Nais tumenqe, rajni!e siklrni!e, phenel o Sorin. Ahen Devlea!
- 3a Devlea, havea!
I Pka kerds prinaripen la Pirokaa vi avere kolegurena, beindoj lena avri vi aukerindoj
te avel i rajni dirktora thaj te putrel o nevo kolutno ber. Palal o putaripen, unds pes sar marel e
kolaqi kampna, i unrni, thaj e siklovne vi le siklovn sasas akharde te an an-e lenqe klse.
Lava makar e lava
sine - (von) si
e dada, e daja - e dada
e kolaqi kampna - i unrni

pailm amen - avilm pae


kerds prinaripen - prinards pes

Puhimata aj mangimata ka-o tksto


1. Ginaven o tksto!
2. Alosaren thaj xramosaren e biprinarde lava!
3. Ambolden o tksto gaikanes!
4. Phenen palal sose del pes dma an-o kadava tksto!
5. Tume so siklile anar o tksto?
Te siklovas khethanes!
I. O PESQO PREZENTISARIPEN VI O PREZENTISARIPEN E VAREKASQO
I. Kana ame si te prezentisaras amen varekasqe, phenas amaro (a)nav:
- Me sem (som, som, hom sim/ sm). (Vaj: Mirro / Murro anav si, Me buhav)
Kodova kasqe si prezentisardo varekon phenel:
- Sem but loalo (loali) te prinarav tut (tumen)!
II. Kana kamas te prezentisaras / sikavas varekas varekasqe, phenas kadja:
- Mekhen man (Vaj : Si man bari lo te) te prezentisarav / te sikavav tumenqe

le rajes. la rajn.... mirre / amare! kolegos (kolega, phrales, phen, dades, daja, kakos,
bib, sales, sal, amutres, bor, erutnes, erutn, amalen, amalin th.a.
Kodova/ Kodoja, kasqe si sikavdo varekon, vakrel:
- ajlol man (Vaj : Vi man si bari lo) te prinarav tut / tumen!
III. E baremanua, kana lenqe si prezentisarde ene maj terne lenar, von phenen vi aver
formle: Te trais / Te ives !, O Del te avel tua!, Te arakhel tut o Devel!, Te oves / Te aves
baxtalo!, Ov sasto!, ajlol man tuar / tumenar!
Sa kadja, e have thaj le heja, e terne, e baremanua, kana keren prinaripen le enena
maj phure lenar, von phenen vi aver ukar phiravipnasqe formle, sar avenas: umidav tiro
vast!
Kana von akharen jekhe maj bare mures lenar, von phenen lesqe Kako! - vi kana
na-i lenqo ao kak -, thaj kana akharen jekhe phure mures von phenen Papona. Sa kadja,
jekhe maj bare uvl von akharen la, phenindoj laqe Bibi!e, thaj jekhe phure uvlqe
phenen laqe Mami!e.

10

II. E BEIPNASQI ADRSA


Kana bihalas / tradas jekh potaqo lil, si te xramosaras vi e beipnasqi adrsa. O Sorin sikavel
amenqe pesqi beipnasqi adrsa: o them: Romnia, o thanipen: Craiova, i strda: Faa Luncii, o gin: 21,
e potaqo kdo: 147 352.
So anav, so na anav?
Klasaqe but
I 1-to klasaqi buti
Xramosar tiri beipnasqi adrsa!
I 2-to klasaqi buti
1. Xramosaren o telutno tksto palal o unipen!
O durardomilaj
O durardomilaj, vaj o durmilaj vaj o anglomilaj, anel barvalipen. Le siklovna thaj le siklovne
an palem k-i skla, sa kada, le havorre an k-i xurdelina. Si o vaxt kana le manua kden e drakha,
anar save keren loli vaj parni mol. E vurdonena von phiraven anar i vazi brzbe, misiri/kurzo,
semnce, kolompra thaj but aver. I septmbra thaj i oktbra anen muxli aj brinda. Le patra (patrina)
si glbena (lta) thaj peren phuvae. Le bakra telaren an-o gav te nakhen o ivend.
(O Gheorghe Saru)
2. Drabaren / Ginaven o xramosardo tksto!
3. Ambolden / Nakhaven o tksto gaikanes!
4. De tiro xramosaripnasqo lilorro tire kolegosqe thaj mang lesar te rodel aj te laharel e doa arakhle!
5. Sa kadja, lahar vi tu e doa anar e xramosaripnasqo lilorro tire kolegosqo thaj sikav lesqe kaj vov
kerds do!
I 3-to klasaqi buti
1. Xramosar palal so tu sikliln kathe!
2. Palal so agordn, paruv tiro xramosaripnasqo lilorro e xramosaripnasqe lilorrea tire
kolegosqo!
3. Lahar e arakhle doa an-e xramosaripnasqo lilorro tire kolegosqo!
4. Palal so agordes, sikav tire kolegosqe e arakhle doa thaj phen lesqe sar sasas te
xramosarel lahes! Sa kadja, dikh k-e arakhle doa tuqe tire kolegosar!
5. Akana, zumav te amboldes / te nakhaves, krkorro, o tksto an-i rumunikani vaj
magrikani hib!
6. Palal so dinn agor, paruv palem tiro xramosaripnasqo lilorro e lilorrea tire
kolegosqo thaj lahar e doa!
7. Sikav tire kolegosqe e doa thaj phen lesqe so vov kerds do! Sa kadja, arakh kaar
tiro kolgo kaj tu kerdn do!
8. Sikaven vi tumare siklrnqe vaj siklrnesqe sar tume kerde buti khethanes!
I 4-to klasaqi buti
Keren, telal o vastalipen tumare siklrnesqo vaj siklrnqo, aver klasqe but, khethanes,
an-e grpe, e neve siklile nociena!
11

O manu thaj pesqe korposqe riga


l. o ero
2. o bal
3. o ikat
4. i phov
5. i jakh
6. o kan
7. o nakh
8. o muj
9. i ham
10. o vut
11. o dand
12. i hib
13. i korr / i men
14. o hor
15. o phiko

16. o vast
17. o kolin
18. i ui
19. o burko / o pri
20. i kuni
21. i nia (najorri)
22. o naj
23. o per
24. o makar
25. i plma
26. o punro
27. i ang / i ko
28. i khur
29. i tlpa

Kon anel maj but?


Jekh hajorri, i Pka, thaj jekh raklorri, i Proka,
den dma:
- O manu si jekh oprutno ivutro, kaj del godi,
butikerel thaj vakarel. Sar vi tu anes, e aver
ivutre na ati te keren buti, te godisaren, te den
dma.
- E manues si les godi thaj, anar kodova, o
manu ati te manarel, te godisarel, te ginel, te
vakarel.
- Tu anes te phenes manqe so si p-e manuesqo
ero?
- Si les p-o ero bal, kaj aj te avel lngo (dlgo)
vaj xarno. Le rromnan, misalaqe, si len ukar
hungra. An-l hungr si len purane love.
- So kerel o manu pesqe kanena?
- Pe kanena o manu aunel.
- Sar si o nakh e manuesqo?
- O nakh aj te avei lngo (dlgo; zinzardo), xarno vaj krno (paxarno).

12

- aj te phenes manqe so keren e manua pe


nakhea?
- Lea von sungan.
- Na, tu trebal te anes ke tu i san ai, anar
kodoja ke e nakhea e manua na nmaj
sungan! Lea von phrden.
- Me patav so tu na anes te mothoves manqe
sar phenen e manua kana jekhe manues si
les baro ikat?
- Tu i san ai! Me anav! Vov si godaver!
- Kada si! Tha', so kerel o manu pe
jakhana?
- Vov dikhel lena!
- Tu, sar patas, so kerel pe (pesqe) moa?
- Lea o manu xal, vakarel, gilabel.
- Vi umdel!
- Na! Vov umdel nmaj e vutena!
- Kada si, kada si! Bistardem so tu san godaver thaj tu sa anes! Atun, so kerel o manu e dandena?
- E danda hinen o xaben, thaj i hib ambel o xamos (xaben)!
- Na trebal te bistres so i hib util (autisarel) tuqe te des dma e manuena!
- Va, va!
- Akana, haj phen tu manqe so kerel o manu e punrena?
- E punrena vov phirel!
- Lav sama (dikhav) so e manuesqe korposqe riga si but importnto, eral, anar kodoja so von utin e
manues te traisarel.

Lava makar e lava


korposqe riga - korposqe kotora
oprutno ivutro - oprutno animlo
del godi - godisarel
butikerel - kerel buti
vakarel - del dma, mothovel, mothol
godisaren - den godi
anar kodova - kodolesar
manrel - kerel reflkcie, godisarel
ginel - ginavel
misalaqe - sar ekzmplo

pesqe - lesqe
pe - pesqe
pe - penqe
anar kodoja ke - anar ke, kodolaar
nmaj - fri, scis, smo
util - del vast
eral - po but
anar kodoja so - anar kodoja ke,
kodolaar, kodolesar
traisarel - trail, ivel, ivisarel
13

Puhimata aj mangimata ka-o tksto


1. Ginaven o tksto!
2. Alosaren thaj xramosaren e biprinarde lava!
3. Ambolden o tksto gaikanes!
4. Phenen palal sose del pes dma an-o kadava tksto!
5. Tume so siklile anar o tksto?
Te siklovas khethanes!
I. SAR ME SIKAVAV? SAR DIKHEN MAN E AVER MANUA?
Kana vakras palal aver manua thaj kamas te phenas sar von sikaven, save si lenqe maj dikhale
xarakterstike, tha' vi atn kana vakras palal amene, si te dikhas palal kadala paramtrur:
E fziko xarakterstike sikaven e avrutne xarakterstike jekhe enesqe, jekhe personaosqe, sar
vov sikavel: baro, tikno, bare dumena, bare punrena, bare dandena, bare ikatea,
bibalenqo / bare balena, bodle / kale / zelenone / melaxne jakhana, mustacalo, sano, thulo,
ukar, nasul, uo, xurdo thaj aver.
E morlo xarakterstike sikaven e andrutne xarakterstike jekhe enesqe, jekhe personaosqe.
Varekon aj te avel: amalikano, biamalikano, butrno, khandilo / khandino, godver, dilo,
xarano, bixarano, laho, nasul / ungalo, kanutno - bikanutno thaj aver.
II. AVER XARAKTERSTIKE LE ENESQE
* Kana vakras palal jekh manu thaj keras lesqi prezentcia, si te na bistras savo si o isipen
pesqe sastipnasqo, te vov si nasvalo vaj sasto, kana vov si vesto vaj bivesto, loalo vaj biloalo,
te si asalo vaj biasalo, sar phiravel pes vov, si manualo vaj bimanualo, ilano / biilano th.a.
* Kana lias an-o dikhipen sar si vov xurrdo, si te sikavas lesqe gada, tiraxa vi aver kasave
xurvipnasqe but.
Jekhe mures aj te avel les: stadi / palara / kma, o jbas / pinko / raxami, gad lungone /
dlgone vaj xarne bajena, lngo/ dlgo pantalna (klca, xolva), potin / postin, orp, crli (maj
anglal) / papa / tiraxa, sirmi / xaravli, aj te avel les vi angrustik, sovnakajutno lncorro / anrorro,
braslta th.a.
Jekha uvl aj te avel la: p-o ero jekh dikhlo / stadi / palara / kma, o jbas / pinko / raxami,
gad lungone / dlgone vaj xarne bajena, buxle vaj tange bajena, cxa / fsta, katrnca, alvr /
pantalna, potin / postin, orp, papa / tiraxa, aj te avel la vi angrustika, sovnakajutne lncorre /
anrorre, braslte, sovnakutne suv, kuale barra th.a.

14

* Sa kadja, si te vakras palal e alosarimata le manuesqe (save lulud kamel, save gudlimata,
xamata, piimata ajlol les, sar kamel te xal o xaben vaj i kafva sar te avel, maj kerko vaj maj
gudlo, kamel jo vaj na, xal but vaj cra, kamel vaj na o mas, save sungale pan kamel th.a.
* Si te sikavas vi palal e preokupcie le manuesqe, te kodoles manues ajlol les vaj na o sprto,
savo sprto kamel, te kamel vaj na e rte, save rte ajlol les th.a.
So anav, so na anav?
Klasaqe but
I 1-to klasaqi buti
Xramosar sar sikaves! Vakr vi palal tire alosarimata, prefernce, preokupcie!
I 2-to klasaqi buti
1. Xramosar palal so tu sikliln kathe!
2. Palal so agordn, paruv tiro xramosaripnasqo lilorro e xramosaripnasqe lilorrea tire
kolegosqo!
3. Lahar e arakhle doa an-e xramosaripnasqo lilorro tire kolegosqo!
4. Palal so agordes, sikav tire kolegosqe e arakhle doa thaj phen lesqe sar sasas te
xramosarel lahes! Sa kadja, dikh k-e arakhle doa tuqe tire kolegosar!
5. Akana, zumav te amboldes / te nakhaves, krkorro, o tksto an-i rumunikani vaj
magrikani hib!
6. Palal so dinn agor, paruv palem tiro xramosaripnasqo lilorro e lilorrea tire
kolegosqo thaj lahar e doa!
7. Sikav tire kolegosqe e doa thaj phen lesqe so vov kerds do! Sa kadja, arakh kaar
tiro kolgo kaj tu kerdn do!
8. Sikaven vi tumare siklrnqe vaj siklrnesqe sar tume kerde buti khethanes!
I 3-to klasaqi buti
Keren, telal o vastalipen tumare siklrnesqo vaj siklrnqo, aver klasqe but, khethanes,
an-e grpe, e neve siklile nociena!

15

An-e klasaqi sla


Avri, an-e kolaqi bar, o Sorin arakhs pes pesqe kolegurena anar i panto ksa, dikhls ke
makar e sas lesqe kolgur inkliste vi aver biprinarde kolgur anar i kolaver klsa, anar i sas tarto
klsa B. Pailo karing lene vi e klasaqo raj siklrno. Sig, o Sorin arakhls kaar e siklovne vi e siklovn
ke lenqe e sas klse A thaj B sasas xulavde palal e rezulttur le sikl?vnenqe resle ka-o agor e tartone
klasaqo. Kadja, an-e s-ol duj klse, vi ka-i panto A, vi ka-i panto B, akana si siklovne vi maj lahe, vi
mai cra lahe rezultaturena, bikerindoj pes diskrimincia palal e nte, palal i socilo situcia, palal i
tnia thaj aver.
Palal o putaripen e kolutne beresqo, o siklrno e klasaqo, o raj Sitru, akhards le sikl?vnen
vi le sikl?vnn an-e klasaqi sla i panto
A.
O Sorin beel paal jekh nevi
kolga, i Marna, kaj avili anar i sas
tarto klasa B. Von keren prinaripen,
vakrindoj:
- Me sem o Sorin!
- Thaj me sem i Mara.
E klasaqo raj siklrno vakrds
lenqe ke i kla sas akana urdi, so sas
panrdi, so si len jekh nevo mobiliro thaj
e siklovne si te phiraven pen ukar, te na
bistren svko dives, jekh po jekh, te
arakhen vi te laharen i sla, te inkeren o
uipen, te panren e lulud, te dikhen te
aven len ka-i kali phal jekh khosno, e savea te khosen i kali phal, te anen krda vi xramosaripnasqe
angarne thaj aver.
I Mara mangls te phenel vi voj vareso, vazds o vast opre, thaj e klasaqo raj siklrno
puhls la:
- Manges te phenes vareso, Mari!e.
- Va, raj!a siklrne!a. Me aukerav ke savorre amare kolgur te phiraven pen ukar, ke,
ive, si amen jekh ukar siklovipnasqi sla, kana ame na das pativ jekh avres!
- So kames te phenes? - maj puhel la o raj siklrno.
- Akana, kana ame sam khethanes savorrenar, vi anar verver tnie, vi anar verver socilo
kondcie, vi anar verver siklovipnasqe nivlur thaj kola, ame si te xatras amen lahes, te na azbas
amen anar jekh bango phiravipen, te na hudas le ungale lavena jekh avresqe!
- Av bitraaqi, Mari!e - phenel laqe o Sorin. Tu dikhes ke me sem rrom, tha' te anes so vi
amen si amen, kheral, jekh ukar edukcia, thajanas te phiravas amen lahes, bi te azbas le averen!
Dikhesa tu so laho kolgo me avava! Sar vi aver amare kolgur!
16

- Vi me patv ke tume sen but lahe siklovne vi ke an-o amaro kolktivo na avena
phiravipnasqe puhimata, pharimata, problme - phends vi o raj klasqo siklrno. Akana, te nakhas
k-o amaro svakodivesutno progrmo!
Lava makar e lava
kolaver - kodoja aver
pailo - avilo / avils pae, paards pes
xulavde - ulavde

i kali phal - i zleno phal


svakodivesutno - anar svko dives

Puhimata aj mangimata ka-o tksto


1. Ginaven o tksto!
2. Alosaren thaj xramosaren e biprinarde lava!
3. Ambolden o tksto gaikanes!
4. Phenen palal sose del pes dma an-o kadava tksto!
5. Tume so siklile anar o tksto?
Te siklovas khethanes!
I. SO ANAS JEKH PALAL AVRESE?
E manua na prinaren pen dsta, i keren maj but te anen vareso palal averene. Kadja si vi
ka-i kla. E siklovne na anen kon si lenqe kolgur. Kaar jekh bibasutno prinaripen inklon
bixatrimata, ingara, konflktur. Paruvipnase, kana arakhes vareso palal avrese, astares te xatres
les, te aves maj pae lese. O biprinaripen bianel tra/dar, anglekrisimata, o bimangipen te aves
putardo karing o ververipen, karing o diversitto.
Dikhle vi an-o amaro klasqo tksto sar sasas te inkl?l jekh bixatripen makar amare siklovne.
An-i puza, o Sorn vakrds la Marinaa palal lenqe famlie. Te arakhas vi ame sar si penqe
manua, penqe famlie!

17

- Mari!e, mangav te phenav tuqe dajii anaar mirri famlia! aj vi tu phenesa manqe palal tiri!
- unav tut, bare dikhipnaa! phenel i Mara.
- Man si man jekh bari famlia, sar anes, kadja si k-e rroma. Man si man dad, daj, ppus, mami,
trin phrala aj duj phen maj bare manar, me vi jekh phenorri, savi vi voj siklol kathe, an-i amari
kla, ka-i jekhto klsa. Si man pnda sale vi sal, ke savorre mirre phrala vi phen sine
prandizime, si len penqe famlie. Me thaj mirri phenorri sam ame le maj tikne anar amari famlia.
- Atni, te anes ke man si man jekh maj tikni famlia. Avrl manar vi murro dad aj mirri daj, maj
si man jekh phral, kaj si po baro manar, vi jekh mami.
- ukar, xatrav ke kadja si tumene, k-e gae, i famlia te avel maj tikni. Akana si te anes ke
savorre mirre phrala vi phen siklile lil, avile thaj dine agor la kolaqo. But lenar resle bare
manua, but respektisarde kaar le gae vaj le manuenar kaa von keren buti.
- Palal sar tu des dma, dikhel pes ke tut si tut jekh dad vi jekh daj, save kamen ke tume, le chave aj
le haja lenqe, te resen bare manua, te aven respektisarde vi an-o rromano, vi an-o gaikano
komunitto, na-i kadja?
- Kadja, kadja.
- Mangav tut te jertis man ke vakrdem avdives kadja ka-i ra, kana sas kothe vi amaro klasaqo
siklrno. But mangav te jertisares man so phendem kodola lava!
- Na-i sosqe! Akana prinares mirri famlia thaj sikliln ke na trebal te dikhas k-l manua palal
sar fal amenqe ke si von. O zumavipen te arakhes, te prinares vareso palal / anar lene arakhel
tut, xastral tut te na keres doa.
- Kadja si! Sar phenel vi o purano phenipen: I hib hinel zuraleder sar i huri!
II. O SORIN PREZENTISAREL PES TUMENQE
Me sem o Sorin, thaj me sem siklovno, sem jekh chavo. Man si man kale bala, zlena jakha,
dlga / lni anal, thule phov, jekh ero makarutne baripnaa, mirri men / korr si xarni, si man
buxle dume, jekh sanorro makar, jekh baro kolin, dlga / lni pirre / punre, na-i man per, ke me
sem sanorro, mirre vasta si makarutne, ni dlga, ni xarne, si man xarne aj thule naja, tha' me sem
uo, i sem xurdo!
Kadala si fziko xarakterstike, save vi tume, krokoro, ati te dikhen len.
Maj dur, si te phenav tumenqe palal mane, sikavindoj tumenqe so na dikhel pes, tha' xatrel
pes!

18

Me sem amalikano, sem butrno, e manua phenen ke sem godver, xarano, ajlol man te avav
laho savorrena, sem but kanutno, na amboldav o lav le manuenqo, me sem aukralo, na xutv ka-o
jekhto instnkto. E aver manua aj te phenen maj but but palal mane!
Kadala si morlo xarakterstike, save na dikhen pen, tha' si xatrde le averenar.
So anav, so na anav?
Klasaqe but
I 1-to klasaqi buti
1. Xramosar palal so tu sikliln kathe!
2. Palal so agordn, paruv tiro xramosaripnasqo lilorro e xramosaripnasqe lilorrea tire
kolegosqo!
3. Lahar e arakhle doa an-e xramosaripnasqo lilorro tire kolegosqo!
4. Palal so agordes, sikav tire kolegosqe e arakhle doa thaj phen lesqe sar sasas te
xramosarel lahes! Sa kadja, dikh k-e arakhle doa tuqe tire kolegosar!
5. Akana, zumav te amboldes / te nakhaves, krkorro, o tksto an-i rumunikani vaj
magrikani hib!
6. Palal so dinn agor, paruv palem tiro xramosaripnasqo lilorro e lilorrea tire
kolegosqo thaj lahar e doa!
7. Sikav tire kolegosqe e doa thaj phen lesqe so vov kerds do! Sa kadja, arakh kaar
tiro kolgo kaj tu kerdn do!
8. Sikaven vi tumare siklrnqe vaj siklrnesqe sar tume kerde buti khethanes!
I 2-to klasaqi buti
Keren, telal o vastalipen tumare siklrnesqo vaj siklrnqo, aver klasqe but, khethanes,
an-e grpe, e neve siklile nociena!

19

O suno e kakosqo Angel


Vi akana phandav mirre jakha thaj dikhav le kodola bera, kana somas havorro; sar i sas. So
sig nakhlas o vaxt!
Xatarav an-e mirre jakha jekh asvin, sar
thavdelIngerav murro vast jakhene thaj
khosav mirre asva.
Sasas na but palal o Dujto Lumaqo
Maripen, kana murro dad avilasas pala' cra vaxt
anar o Maripen.
Samas xolame, sar sasas savorre manua
anar o gav, an-o kodovo vaxt. An-o kodova
milaj sas vi jekh baro tatimos, na dina o briind
varesode honenar.
- Soa parvarav me le havorren?
- godisarel murro dad, o kak Angel, sar phenelas
lesqe e phure. Dikhav les vi akana, sar beelas po skamin anglal o kher, thaj paa' lese, lesqo
patvipnasqo ukel, thaj sar laharelas pesqi mustca thaj delas dma krkorro, an-e pesqi godi.
Tha' o Devlorro ni d-atilas te mukhel les akana, kana nivar, na sas les maj phares.
Murro dad khethanes mirre dajaa, palal, le Mixicaa vi le Georgea - mirre phrala maj bare savorre kerenas buti p-o lenqo umal thaj vi an-o gav, so arakhenas. l dsa, kerenas buti k-o umal thaj
kana perelas i rat, murro dad lelas pesqi lavta thaj gilabalas k-l khelimata, k-e mesela le barvalenqe.
O avutno ber, o angloivend sas barvalo thaj murro dad bikindas o giv thaj o kukurzo. Akana
sas vi amen but love.
- Kamav te kinav le Mixicasqe akordono vi jekh saksofno le Georgesqe, te baaven, te
keren love, te na maj mangen vunilese kaar le gae.
Kada vi sas. Murro dad kindas akordono vi saksofno le havenqe.
Vov sas but barikano kana lesqe havorre baavenas, savorre samas but loale. Mirre phrala thaj
murro dad anenas love khere kaar e bava kaj baavenas thaj sas amen so trebul.
Mirri daj kidelas lovo lovorrea te ivas lahes. Murro dad phendas laqe, an-e jekh rat: o
tiknorro kamav te aresel baro raj! Me kadja dikhav les, vov si godaver, siklol lil thaj aresela raj, sar si vi
o raj o siklarno.
Thaj kadja vi sas. Dikh man ads siklarno! Me siklilem vi te gilabav, vi te baavav e
saksofonoa. Thaj o Devlorro kamlas ke murro dad te dikhel pesqo suno kerdo, savorre te d-atin te
iven mito.
20

Nais tuqe, dade!a. Nais tuqe, daj!e. umidav tumare vasta! O Devlorro te arakhel tumen kothe
kaj sen tume!
(Kaar o Anghel Nstase vi i Noemi Nstura)
Lava makar e lava
parvarav - pravarav
umal - kmpo, vazi, jekh kotor phuvqo
lavta - violna
kukurzo - kurzo, misri, bbo
mangen vunilese - mangen vareso
varekasar i kana irisarena palpale
barikano - phutrdo, inkerelas pes baro, e nakhea opre
bava - abva
aresela - resela
siklol - siklovel
ads - avdives
Puhimata aj mangimata ka-o tksto
1. Ginaven o tksto!
2. Alosaren thaj xramosaren e biprinarde lava!
3. Ambolden o tksto gaikanes!
4. Phenen palal sose del pes dma an-o kadava tksto!
5. Tume so siklile anar o tksto?
Te siklovas khethanes!
I GRAMTIKA
TE PALEMDIKHAS O VORTOXRAMOSARIPEN!
An-i rromani hib, ekzistisaren:
8 vokle. Pan lenar - a, e, i, o, u
arakhen pen an-e savorre rromane dialktur, i aver trin - [var.; ] thaj si
specfiko vokle, avile anar e balkanikane rromane dialktur.
e diftngur: , e, i, o, u save drabaren pen: ia, ie, ii, io, iu, sar an-e eksmplur:
bor, des [dives], luludi, parnol, terduvel (dialektlo frma, karing i autni frma
terdovel "ahovel").

21

26 bazutne konsonnte: b, c, , h, d, f, g, x, h, k, kh, l, m, n, p, ph, r, rr, s,


, t, th, v, z, thaj
3 postpozicionlo konsonnte: q (ka-o genitvo thaj datvo), (ka-o
lokatvo aj ablatvo), (ka-o sociatvo instrumentlo)
2 pakonsonnte:
- w (si xatrdi sar jekh u, thaj inklol an-o than le konsonantaqo v-, an-i
agorutni pozcia, tha' vi makar duj vokle: keraw (i ai frma si kerav), gaw (i
ai frma si gav), thuwali (i ai frma si thuvali);
- j (si xatrdi sar jekh i pavoklo (inklol anglal o lav, ka-o agor lesqo vaj
ka-o makar e lavesqo, makar aver duj vokle: jakh, phabaj, phabaja.

So anav, so na anav?
Klasaqe but
I 1-to klasaqi buti
1. Mang kaar tiro kolgo/kolga te drabarel tuqe jekh tekstosqo kotor kerdino anar bi
trnda lava thaj xramosar aes, palal o unipen, kadala lava!
2. Drabar vi tu tire kolegosqe/kolegaqe jekh aver kasavo tksto!
3. Paruven tumare xramosaripnasqe lila (tartorre) thaj roden vi laharen, ulavdes, e arakhle
doa!
4. Kern buti khethanes, sikavindoj tire kolegosqe/kolegaqe save doa arakhln lesqe! Phen
lesqe sar sasas aes te aven xramosarde!
I 2-to klasaqi buti
Inkeren godi kadala phiravipnasqe formle!

* Le manuenqe, kana dikhes len, phenes lenqe kadja:


- kana si texarin: Lahi texarin (ranin)!, Dobroj tu' / tumen!
- kana si o mezmeri, o makar e divesesqo: Laho dives!
- kana si rt: Lahi rt!
* Avrl kadalene, si vi neutrlo formle, le savena ati te des pativ varekasqe, biumblavindoj
kaar o momnto e divesesqo: Te aven saste baxtale!, Baxt thaj sastipen !, Te traisaren!, Te
iven!
* Kana an e manua te soven, phenel pes kadalenqe: Rt lahi! Sov Devlea !
* Kodova kaj malavel pes varekaa, puhel les kadja: Sasto-vesto? (Sasti-vesti?, Saste-veste?,
Sast-vest?, Sar san?).

22

* Okolaver kaa vakrel pes, phenel vi vov kadja : Nais le Develesqe, sem sasto-vesto!, Nais tuqe!
Lahes!, Mito!, Vi tu te aves baxtalo aj sasto!
* Kodova kaj telrel phenel le kolavrenqe save ahen p-o than kadja: Ahen Devlea! Kodova kaj
ahel phenel: 3a Devlea!, Dikhasa amen!, Baxtalo tiro drom!, Te reses sastes!
* Kana lies vareso/dajii/umuni varekasar, si te naisares lesqe: Nais(arav) tuqe!, Palikerav tuqe!,
Opral panse!
* Kana varekon xal, si te phenes lesqe kadja: Xa / Xan sastipnaa!, Laho xabe'!, Laho apetto!, Te
avel tiro manro gudlo!

I 3-to klasaqi buti


Tume, prinaren aver phiravipnasqe formle ? Phenen len!
I 4-to klasaqi buti
Mesto xramosaripen
1. Xramosar palal so tu sikliln kathe!
2. Palal so agordn, paruv tiro xramosaripnasqo lilorro e xramosaripnasqe lilorrea
tirekolegosqo!
3. Lahar e arakhle doa an-e xramosaripnasqo lilorro tire kolegosqo!
4. Palal so agordes, sikav tire kolegosqe e arakhle doa thaj phen lesqe sar sasas te
xramosarel lahes! Sa kadja, dikh k-e arakhle doa tuqe tire kolegosar!
5. Akana, zumav te amboldes / te nakhaves, krkorro, o tksto an-i rumunikani vaj
magrikani hib!
6. Palal so dinn agor, paruv palem tiro xramosaripnasqo lilorro e lilorrea tire
kolegosqo thaj lahar e doa!
7. Sikav tire kolegosqe e doa thaj phen lesqe so vov kerds do! Sa kadja, arakh kaar
tiro kolgo kaj tu kerdn do!
8. Sikaven vi tumare siklrnqe vaj siklrnesqe sar tume kerde buti khethanes!
I 5-to klasaqi buti
Keren, telal o vastalipen tumare siklrnesqo vaj siklrnqo, aver klasqe but, khethanes, an-e
grpe, e neve siklile nociena!

23

E meripnaa an-e jakha (I)


kaar o Valeric Stnescu
//
- Raj!a, komendant!ona, ker jekh fros e
Bulibaea thaj dikhesa ke avela mito. O Bulibaa na-i
nasul manu.
- So fros manges, Bulibae!a? unav tut! Phen
manqe o fros, phends o komendnto Despa, k-ati te
dikhel kaj kamel te resel o Buliba.//
- Raj!a bare!a, an le haves ka-o Buliba thaj te
kamel te ahel lene, me, o Buliba, dav murro lav k
mekhav les kaj kla thaj vov i maj trebal man. //
O raj komendnto vi le rajea direktorea le
licevosqo avile palal mane le vurdonea thaj line man kaar o udar e licevosqo thaj telrdm lena ka-e
Forosqo Birvo. An-o vurdon, nikon na vakrelas, o dirktoro vi o komendnto aukerenas e
emocienar murro arakhimos murre dadea aj dejaa. Xulistm anar o vurdon e ingalipnasqo. Me
semas anglal, thaj e raja palal mane. Avilm andre an-o birvo ka-o komendnto. Kana putardem o
udar, dikhlem murre dades, sasas glbeno ka-o muj, pesqe jakha sasas mekhle an-o xorimos e eresqo,
i dej sasas paal lese, beelas e erea mekhlo p-o lesqo dumo. Glbeno ka-o muj, sar si e momqi
bokholi, laqe hama sasas kinge asvinnar thaj pesqe krecome bala sasas mekhle tele, p-l jakha.
Beeneas p-o jekh skamin sar jekh bnka kaj sasas xurvdo la morta. Sa-l dujen sasas len sajekh
dukh, kana dikhle man dine baro aj lngo muj, traavalo, falas jekh veesqo ivutrenqo ba.
- Awwwuuu!! have!a munre!a, o havo la dejaqo ! Patjlem k i maj dikhav tut, phends i dej
le jakhana pherde asvinnar. Patjlem k muln, tu, Vali, munri ukar papa!
O dad astards te dikhel man thaj sa izdralas, palal e lokhe vakea phends lokhes:
- Av orde, paa' mane, Vali!
- Ninker amena, i le gaena! - phends i dej.
- De dma rumunikanes, Bulibae!a, te xatras vi ame so vakren, phends o komendnto
xolme.
- Ame das dma p-i amari hib, thaj tume p-i tumari, raj!a komendanto!na, kamen te xulajaren
amenqe vi amari hib, i resel k orde amenqe le havorren? - xutili i dej le moa kajo komendnto.
- Si amaro havo, raj!a, pokinav tumenqe sode pokinde tume lea thaj lv les manqe ka-i tra.
- Ninker amena, na dara! - phends o dad, dikhindoj bare dikhipnaa an-e munre jakha.
24

Me astardem te rovav, falas manqe nasul munre dadenar, anavas k i sasti lenqi dukh si anar
mane.
- Vali, ninker amena, kadala i sen tire dada, kadala ingerde amen ka-o Bug thaj akana kamen
le haven anar amari tra. Ame sam tiro dad aj tiri dej!
Nakhenas sa vrjma anar ero e dme phendine kaar munri dej, tha' gndisardem man vi ka-o
svto munre siklrnenqo Te as kaj i kla vi te siklos kaj le maj bare kle!; o dikhipen e ukare
rajnorrqo anar o gav Budele kerds man te astarav palem zor.
- Kaa inkeres tu, mo havorre!a? La kolaa vaj le dadea aj la dejaa? puhelas man o
komendnto.
- Dav pativ vi munre daden, umidav lenqo vast, thaj mangav lenar jertisaripen te mekhen
man te siklovav thaj te dav agor me stdie. Me i inkerav ni le dadena, ni le siklrnena, me inkerav
mana, te mekhen man te siklovav lil! Kadava si munro drom thaj na-i drom palpale kaj tra!
La deja ls la e baldoma, peli tele, thaj o dad phends savorre ilea:
- Te kerel pes so kamel o Devel tua, man na-i man so te maj kerav me tuqe. Ah an-i lmja le
lilesqi, k kadja tu kamln. //
Lava makar e lava
ker jekh fros - ker jekh xatripen
glbeno - lto
Puhimata aj mangimata ka-o tksto

nikon - nikon
lmja - o sundal

1. Ginaven o tksto!
2. Alosaren thaj xramosaren e biprinarde lava!
3. Ambolden o tksto gaikanes!
4. Phenen palal sose del pes dma an-o kadava tksto!
5. Tume so siklile anar o tksto?
Te siklovas khethanes!
O VALERK STNSKU (B. 1944)
I haj le autorosqi, i siklrni i Camelia Stnescu, xramosardas palal o xramosarno, o Valerk
Stnsku. Das kadava tksto maj tele, an-o rromano amboldipen kerdo kaar o Gheorghe Saru:

25

O Valerk Stnsku, jekh havo anar o endaj / o nmo le kakavrenqo, sas biando ka-o 6
oktbro le beresqo 1943, an-jekh telutno kherorro - bordjo, anar o sovietikano thanipen
Kraineanka, kaj pesqo dad thaj pesqi daj sasas tradine ka-o Bug thaj kaj von ahile duj bera. Palal o
agordipen le bare maripnasqo, pesqi famlia amboldel pes Rumuniae.
O havorro o Valerk Stnsku xramosards pes, k-e 11 bera, ka-i kla anar o gav
Vasilai, o udco Dolj, kaj arakhelas pes kothe pesqi famlia la caxraa. Sar pesqi famlia, phirelas
but, an-jekh kolutno ber o siklovno o Valerk Stnsku phirelas ka-l opre-tele trjnda kle. 3i
ka-o agor le tartone klasaqo, vov nakhls ka-l opre-tele trin ela kle!
O siklovno o Valerk Stnsku siklovelas but lahes, liindoj nmaj i maj ui nta, de!
Palal o agordipen le jekhtone tare klasenqo, beindoj vov atn an-o fros Rmnicu
Vlcea, vov nals pesqe dadenar aj mangls vastdinipen le siklripnasqe sekciaqo la Forosqi
Rmnicu Vlcea k-ati te siklol maj dur, phenindoj ke pesqi famlia kamelas vov te ahavel pesqe
stdie thaj te prandisarel pes, palal sar sas lenqi tradcia ka-l kakavr. O kolutno inspktoro
akhards ka-o telefno o Licvo N. Blcescu anar o fros Rmnicu Vlcea, mangindoj o
andrexramosaripen le siklovnesqo an-i V-to klsa le licevosqi (o licvo sas les atn 10 -12 klse)
thaj, kadja, o Valerk Stnsku kerds pesqe i V-to klsa le licevosqi, tha' an-jekh rt, kana vov
siklovelas an-i VI-to klsa le licevosqi, avile pesqe manua anar i famlia, save orde les, anar o
kolutno internto kaj vov beelas, anindoj les khere thaj dindoj lesqe jekhe rromn, palal i kris lenqi.
Palal, kana sas les uvli thaj pesqi famlia, vov pherds pesqe pe rtle stdie, kerindoj de klse.
Pesqo kreaciaqo rodipen cirds les te xramosarel maj anglal pozie thaj, palal, prza. Kadja,
an-o ber 1980, vov xramosards i buxli novla Le krisa le rromenqe, kaj, palal, sas
palemxramosardi telal i frma kadale mikro-romanosqi.
Vov xramosards vi jekh aver romno, Le Meripnaa an-e jakha, pala i vrjma kana e rroma
sasas ka-o Bug, an-i Transnstria.

So anav, so na anav?
Klasaqe but
I 1-to klasaqi buti
1. Xramosar palal so tu sikliln kathe!
2. Palal so agordn, paruv tiro xramosaripnasqo lilorro e xramosaripnasqe lilorrea tire
kolegosqo!
3. Lahar e arakhle doa an-e xramosaripnasqo lilorro tire kolegosqo!
4. Palal so agordes, sikav tire kolegosqe e arakhle doa thaj phen lesqe sar sasas te
xramosarel lahes! Sa kadja, dikh k-e arakhle doa tuqe tire kolegosar!
5. Akana, zumav te amboldes / te nakhaves, krkorro, o tksto an-i rumunikani vaj
magrikani hib!
6. Palal so dinn agor, paruv palem tiro xramosaripnasqo lilorro e lilorrea tire
kolegosqo thaj lahar e doa!
7. Sikav tire kolegosqe e doa thaj phen lesqe so vov kerds do! Sa kadja, arakh kaar
tiro kolgo kaj tu kerdn do!
8. Sikaven vi tumare siklrnqe vaj siklrnesqe sar tume kerde buti khethanes!
26

I 2-to klasaqi buti


Keren, telal o vastalipen tumare siklrnesqo vaj siklrnqo, aver klasqe but, khethanes, an-e
grpe, e neve siklile nociena!
Te siklovas maj but!
O lil Le Meripnaa an-e jakha inklisto an-o oktbro 2007, ka-e bukuretosqi Editra
MarLink, anar e edukacionlo progrmo thavdino le rromenqe kaar e Edukaciaqo, e Rodipnasqo vi e
Ternipnasqo Ministro, khethanes e Reprezentancaa UNICEF an-i Rumnia, an-o redaktisaripen
kerdo kaar o Gheorghe Saru.

27

E meripnaa an-e jakha (II)


Lias la deja thaj telrds laa anar i bar e ingalipnasqi kaj tra, an-o gav Ostroveni, kaj
aukerenas les e savorre rroma. P-o drom, o dad rovelas vi gilabelas jekh gili.
Akana p-o drom, have!a, tu ahiln,
An-cxra rovimos aj kerkimos mukhln,
Akana ahel nma' jekh uhal pal' tue,
Aj o marzo kaar o Bug sas iv, ive!
Kana reslo o Buliba an-i tra, savorre avile trujal lese vi paal pesqi Lba te aunen
nevimata kaar lenqo havo.
So si kothe, Bulibae!a, so kerde e rumncur tire havea?
So te kerav, ahilo kothe, i maj kamel te maj beel amene, kamel te ahel an-i lmja le
rumunurenqi. Avili andre an-o pesqo ero i kla thaj i maj atis te lies les kaar kla i ka-o meripen,
kadja mothovds anglal o komendnto.
Te ahel, Bulibae!a, k phendem me tuqe vakrds i Rka - ke trebulas te amboldes pesqi
korr, kothe, an-o bordj, ka-o Bug, haj i aundn man!
Te i inkeresa i tra an-o tiro vast, Bulibae!a, xasaresa len, le savorren! Kadja dikhls munri
Zambla, kana ds an-e lila! - phends o Icalo, patvalo an-e drabarimata la Zambilaqe.
An-i tra, but vrjma, i Lba rovls le Valis, tha' o Buliba murrelas la sa vrjma. //
E but an-i tra paruvenas divesesar - divesese. E rroma vakrenas anar e butqe thana,
anar i buti ka-e antirur. Le Bulibaesqe i pereles lesqe lahes, maj avelas pe kombale ugna thaj
maj marelas varesave lenar, tha' o Buliba i maj sasas lahes dikhlo an-i pesqi tra. E terne anar i
tra anas ka-o flmo te dikhen flmur thaj avenas rte butpalal. Pe uvl kuenas le ternen thaj denas
len arman. //
Mo, baro Buliba, na av dilo, i mekhel tut tiri tra! Tu san baro, tu san zoralo. Sosar roves?
E uvl rujinde vi von e milaar le bare Bulibaesqi. E kolutne have, munre kolgur, o Zre, o Blan
vi o Gheorghe, dine dma makar lene te an te keren maj dur i kla. O Buliba rovelas thaj
aukerelas e lahe vrmur, kaj sasas varekana:
Devl!a, baro san, tu Dev!la
Munri tra dilisajl,
So te maj kerav me, Devl!a?

28

Khan ahili laar, laar!.


***
O Bulibaa pesqe Lubaa dikhle k na maj unel les i tra, thovde le grasten ka-o vurdon thaj telrde pe
caxraa. Phirde prinarde vi biprinarde gava, mekhindoj i tra, tha' i mekhle lenqi kris. O Vali,
paruvipnase, an-o savorro pesqo trjo vi pe familiaqo, khuvds i tradcia le modernipnaa. Vov sas vi
kkavri, vi xramosarno. Pesqe have gele ka-i kla, pesqi haj resli siklrni hispanikane, rumunikane
vi rromane hibnqi.
Lava makar e lava
kkavri - kakavri, kldrri

xramosarno - kodova kaj xramosarel lila.

Puhimata aj mangimata ka-o tksto


1. Ginaven o tksto!
2. Alosaren thaj xramosaren e biprinarde lava!
3. Ambolden o tksto gaikanes!
4. Phenen palal sose del pes dma an-o kadava tksto!
5. Tume so siklile anar o tksto?
So anav, so na anav?
Klasaqe but
I 1-to klasaqi buti
1. Xramosar palal so tu sikliln kathe!
2. Palal so agordn, paruv tiro xramosaripnasqo lilorro e xramosaripnasqe lilorrea tire
kolegosqo!
3. Lahar e arakhle doa an-e xramosaripnasqo lilorro tire kolegosqo!
4. Palal so agordes, sikav tire kolegosqe e arakhle doa thaj phen lesqe sar sasas te
xramosarel lahes! Sa kadja, dikh k-e arakhle doa tuqe tire kolegosar!
5. Akana, zumav te amboldes / te nakhaves, krkorro, o tksto an-i rumunikani vaj
magrikani hib!
6. Palal so dinn agor, paruv palem tiro xramosaripnasqo lilorro e lilorrea tire
kolegosqo thaj lahar e doa!
7. Sikav tire kolegosqe e doa thaj phen lesqe so vov kerds do! Sa kadja, arakh kaar
tiro kolgo kaj tu kerdn do!
8. Sikaven vi tumare siklrnqe vaj siklrnesqe sar tume kerde buti khethanes!
I 2-to klasaqi buti
Keren, telal o vastalipen tumare siklrnesqo vaj siklrnqo, aver klasqe but, khethanes, an-e grpe, e
neve siklile nociena!

29

So anas anar amaro folklro ?


Avdives, an-i klsa e Pikaqi, i rajni
siklrni, puhls le xurdorren te von anen
parama, unde kheral. I Pka phends ke voj
unds anar jekh paramiienqi unipnasqi
kasta, kaj sas andini anar i kla kaar laqo
phral, o Sorn, jekh but ukar parami, vakrdini
an-i rromani hib. I rajni siklrni thovds la Pika
te del kadaja parami, te avel undi vi kaar le
kolaver haja vi have. I Pka, sig, phenel amenqe
kadaja parami:
Sas jekh thagar thaj sasas les jekh
slnika an-i avlin. I thagarni kerda e
thagaresqe duj raklorre. I servnta lila le raklen
kaar i thagarni, hivda le duje uklorren k-i
thagarni te pien ui thaj e thagaresqere
raklorren hivda len an-o balegri. Othe, kaj sas e raklorre, inkle duj phabalina. I servnta so te
kerel? Kana avilo o thagar kaar o ve, kaj gelo te del, krie haj arakhla le duje uklorren k-i thagarni,
phenda so del la drom, so na-i lahi so kerda uklorren.
Utilo o thagar thaj dina laqoro drom te al pe dadese haj vov, an-o than e thagarnaqoro, lila
e servanta.
O thagar dikhlas l duj phabalina an-o balegri. Kana utili, i slnjika phenda te kerel anar
e phabalina duj ptura. I slnika suta opr-e sovthana thaj dikhla suno so trebal te del len an-jag!
Utilo o thagar thaj thabarda len. Utile duj kie anar o sovthan haj odola duj sane katorre
kerdile duj bakrorre, saven i servnta dikhla len an-i bttra de rno. Oj so phendas? Thagar!a,
hin odolen bakrorren ta-xav zla bukhorro anar lene. Aj ov hinda len.
Geli jekh rakli te thovel e porra k-i len, haj skpisajli jekh porr haj adajka porr kerdili jekh
raklorro thaj jekh raklorri.
Avili jekh gai te lel pani haj arakkha e raklorres ta e raklorra aj gelda len khere.
Afliskerdas (arakhlas) o thagar haj lila le raklorren kaar i gai. Puhla len o thagar: Kaar
sen tume, raklorra!len? Ame samas jekhe thagarnaqere. Amen kerda amari daj haj lila amen i
slnika aj huda amen an-o balegri. Vi phende le raklorre sa i parami pe dadesqere.
Atn, o thagar afliskerda (arakhlas) so e rakle si lesqere, umidina e raklorren loaar, palem dina
and-e servanta i kana voj muli.
(C.S. Nicolaescu-Plopor: Ursarnqi parami [Poveste ursreasc], an-o lil Paramise Roman".,
Craiova, 1934, p. 24-27; rromani redkcia: Gheorghe Srau).
30

Lava makar e lava


kie - sane katorre
balegri - gon, o than kaj si hudine e gon
bttra - bar
del krie - pukil
inkle - inkliste
laqoro - laqo

odola - kodola
opr-e - p-e
skpisajli - xasardas
slnika - servnta
ptura - sovthana
zla - zlaga; cra/xanc, ma, xanc

Puhimata aj mangimata ka-o tksto


1. Ginaven o tksto!
2. Alosaren thaj xramosaren e biprinarde lava!
3. Ambolden o tksto gaikanes!
4. Phenen palal sose del pes dma an-o kadava tksto!
So kerda i thagarni e thagaresqe?
So kerda i slnika (servnta)?
So phenda o thagar, kana avilo kaar o ve kaj delas krie?
So phenda i servnta e thagaresqe?
So kerda o thagar e phabalinenar?
So dikhla suno i servnta haj so kerda o thagar?
So kerdile le duj kie?
Sosar phenda i slnika te hinel o thagar le duje bakrorren?
Sar kerdile i rakli thaj o raklo haj kon arakhla len k-i len?
Sar arakhla o thagar so kadala sas lesqere rakle? So kerda vov atn e
servantaa?
Kaj, kana vi kasar sas printisardi kadaja parami?
5. Tume so siklile anar o tksto?
Te siklovas khethanes!
I GRAMTIKA (I)
a. O ling le substantivurenqo. 3i akana, ame siklilm ke le substantvur (vaj le navn) d-ati te
aven:
* murikane substantvur, sar si: amal, o Bukurti, butrno, aipen, ds, grast, kat, kher, lil,
manu, mur, phral, raj, rukh, o Sndu, sikl?vno, siklrno, sikavno, thagar, ve, vurdon thaj aver.

31

* uvlikane substantvur, sar si: baj, buti, buzni, bibi, bori, haj / hej, daj / dej, dori, godi, I Luludi, i
Mara, piri, phen, rakli, thagarni, zor thaj aver.
b. E khethane thaj e ververutne/ bikhethane substantvur
Anar e substantvur xramosarde maj opre malavas:
* khethane substantvur : amal, baj, bibi, bori, butrno, buti, buzni, aipen, haj/hej, daj/dej, ds,
dori, godi, grast, kat, kher, lil, manu, mur, piri, phen, phral, raj, rakli, rukh, siklovno, siklrno,
sikavno, thagar, thagarni, ve, vurdon, zor thaj aver
Von xramosaren pen tikne grafemena!
* ververutne/bikhethane substantvur, sar si: i Luludi, i Mara, o Sndu. Aver ververutne
substantvur si vi kasave lava: o Bukurti, o Ministro la Edukaciaqo, le Rodipnasqo vi le Ternenqo,
i Rumnia thaj aver. Von xramosaren pen sa vrjma bare grafemena!
c. E ivdisarde thaj e biivdisarde substantvur/navn
Vi le murikane vi le uvlikane substantvur aj te aven:
* ivdisarde substantvur (len si len (o)di / vodi), sar si: amal, bibi, bori, butrno, buzni, haj/hej,
havo, daj/dej, grast, kak, mami, manu, i Luludi, i Mara, mur, ppus, piri, phen, phral, raj, rakli,
raklo, raaj, rikono, rrom, ruv, o Sndu, sap, sikavno, siklovno, siklrno, ooj, thagar, thagarni, zor,
eno thaj aver.
* biivdisarde substantvur (na-i len (o)di / vodi), sar si: baj, balani, buti, aipen, ds, diz/fros,
drom, godi, xaben, jag, jakh, kat, kher, lil, lon, manro, mol, muj, pani, phus/sulum, rovli, rukh, suv, ax,
kla, tover ve, vurdon, zor thaj aver.
d. O gin le navnnqo / le substantivurenqo
Malavas substantvur/navn save si ka-o gin :
1. jekhipen amal, baj, balani, bibi, bori, butrno, buti, buzni, aipen, havo, ds, diz/fros,
drom, godi, jag, jakh, kak, kat, lil, lon, mmi, manu, i Mara, muj, pani, ppus, phen, phral,
phus/sulum, raj, raklo, raaj, rikono, rrom, rovli, rukh, o Sndu, sap, suv, ax, ooj, kla, tover, ve,
vurdon, zor, eno vaj aver sar sine: amalin, amalipen, mca, havo, havorro, haj, xulaj, interso,
pozia, rikonorro, ukel.
2. butipen: amala, amalimata, amalin, have, haja, havorre, grasta, xulaja, intersur,
khera, manua, mce, pozie, rikone, rikonorre, ukela thaj aver.

32

O Baro Svnto Gerge


Paal i Barrlin e Viritosqi, intl i buxli
Derv e Siriaqi, an-i Sirofinkia, arakhelas pes
jekh but baro pani. Lese beelas jekh daravalo
/traavalo sapva, savo, inklindoj anar kadava
pani, bute manuen astarelas, cirdindoj len
palal lese an-o xor le pannqo. Butvar, o
butipen le manuenqo lis pke vi telrds
karing lese te mudarel les, tha' vov hudelas
jekh vialo dxo trujal vi naavelas vaj
mudarelas le savorre kodolen, saven paovenas
karing lese. Thaj an-i Barrlin sasas but
marzo vi dukh anar kadaja buti
Tha' o Devel, kodova savo kamel ke
savorre te xastran pen, kamindoj te xastral
kodoja Barrlin, trads / bihalds kothe le Bare
Svuntos le Georgeos, Pesqe xelavdes, le
kodoles pherdo bitraaar/bidaraar. Vov sasas
inklisto p-o grast thaj sasas les an-o vast jekh
jar lahes vranovdi...
Thaj dikh, i daravali manzina sikavds pes, inklindoj anar e pan vi phurdindoj p-e ruthun
vialo buro... Thaj o Svnto, kerindoj pesqe o smno le svuntone truulesqo, atisards te avel
bitraaa anglal o sapva. O sapva vazds pes vrta opre thaj phurds pesqe phare phurdipnaa karing
o bitraalo. Atn, o Svnto Gerge vazds i jar, akharindoj le Devles te utisarel les: Devl!a, na mekh
man!.. thaj ds zorales laa an-i korr le sapvaesqi. Anar o ungalo ivutro thavds kalo rat sar anar
jekh xaning thaj bals daraa / traaa. Palal, peravds pes phuve, thaj o Svnto Gerge xutils e
grastea opral lese, peravindoj les sastese. Palal phends: Vakr te aven e telutne kathe thaj ingeren
les an-i Barrlin, te dikhen les savorre vi te arakhen palal / anar kadaja bari zor le Rajesqi le Isusosqi
Xristososqi, le kodolesqi an-o anav le savesqo me peravdem le sapvaes.
(O amboldipen: kaar o Gheorghe Saru)
Lava makar e lava
sapva - but baro sap, baluro
le xelavdes - le soldatos, le lurdes
jar - jekh maripnasqo labno, instrumnto
vranovdi - rinrdi

manzina - o baro ungalo ivutro


ruthun o andrutno than anar o nakh
vrta - dirkt
telutne - e sluitr
38

Aven godle!
O akcnto si thovdino nmaj p-e vkale vi nmaj p-e gaikane lava!
P-e konsonnte , h, , na-i akcnto, tha' diakrtiko. Kathe, o smno kaj beel opre kerel rig
anar kodoja grafma!

Palal e rromane personalittur liparde maj anglal, save sasas vi si prinarde an-o
historikano, socilo, kulturlo vi artistikano umal, an-o rumunikano kulturlo kontksto maj si vi
kadala:
E aktrur vi e rezorur: o Moca Rudi, o Sorin Sandu Aurel, o Mihai Rducu, i Vera Lingurar, i
Zita Moldovan, o Mdlin Mandin, i Lavinia Rducanu (vi operaqi gilavni), o Vali Rupi
(rezoro) th.a.
E pktorur vi graficinur: o Eugen Raportoru, o Ion Micu th.a.
E sklptorur: o Marian Petre, i Mihaela Cmpeanu th.a.
E artstur - fotogrfur: o Rupa Marconi
E muzicstur: o Johnny Rducanu, o Mdlin Voicu, o Marin Petrache Pechea, o Marius
Mihalache th.a.
E gilavne lavutarone rromane muzikaqe: i Gabi Lunc, i Valentina Mocanu, i Cornelia Catanga Pdureanu, i Panselua Fieraru, i Mioara vi i Paula Lincan, i Elena Pascu, o Nelu Ploieteanu, o Dan
Armeanca, o Nicu Paleru, o Nicolae Gu, o Adrian de Vito th.a.
E baavne: o George Udil, o Ion Miu vi pesqo havo, o George Miu, o Mielu Bibescu, o Leonard
Iordache, o Marian Mexicanu th.a.
E rodutre an-o umal le socialone antrimatenqo, e antropologiaqo vi le folklorosqo: o Gheorghe
Nicolae, o Vasile Burtea, i Delia Grigore, o Costic Blan, o Gelu Duminic, i Danciu Elisabeta, i
Mariana Buceanu th.a.
Istrikur: o Petre Petcu, o Ion Sandu, i Mariana Sandu, o Florin Manole th.a.
E urnalstur, editrur: o Vasile Ionescu, o Gheorghe Pun - Ialomieanu, o George Lctu th.a.
E teolgur: o Florin Nasture, o Silviu Dulceanu, o Boris Caraion th.a.
E pol itikane manua, e deputtur, e rromane tradicionlo lderur: o Gheorghe Rducanu, o
Nicolae Pun, o Mdlin Voicu, o Florin Cioab, o Rudi Varga, o Octavian Stoica, o Dumitru Ion
Bidia th.a.
E minstrur (themesqe sekretrur vi telsekretrur): o Ivan Gheorghe, o Ilie Dinc, I Mariea
Ionescu, o Gruia Bumbu th.a.
Sportvur: e boksrur o Ilie Dragomir, o Gheorghe tefan, o Gheorghe Simion vi pesqe have, o
Marian Negoescu (grko romikane marimata, anar o fros Piteti) th.a.
E komersntur, negocosqe manua: o Vasile Baiculescu (negocosqo manu vi mujalo / primri
an-o rromano gav Toflea), o Ninel Potrc (o prezidnto le Patronatosqo le Negocosqe
Rromane Manuenqo anar i Rumnia) th.a.

40

So anav, so na anav?
Klasaqe but
I 1-to klasaqi buti
1. Xramosar palal so tu sikliln kathe!
Palal so agordn, paruv tiro xramosaripnasqo lilorro e xramosaripnasqe lilorrea tire
kolegosqo1.
2. Lahar e arakhle doa an-e xramosaripnasqo lilorro tire kolegosqo!
3. Palal so agordes, sikav tire kolegosqe e arakhle doa thaj phen lesqe sar sasas te
xramosarel lahes! Sa kadja, dikh k-e arakhle doa tuqe tire kolegosar!
4. Akana, zumav te amboldes / te nakhaves, krkorro, o tksto an-i rumunikani vaj
magrikani hib!
5. Palal so dinn agor, paruv palem tiro xramosaripnasqo lilorro e lilorrea tire
kolegosqo thaj lahar e doa!
6. Sikav tire kolegosqe e doa thaj phen lesqe so vov kerds do! Sa kadja, arakh kaar
tiro kolgo kaj tu kerdn do!
7. Sikaven vi tumare siklrnqe vaj siklrnesqe sar tume kerde buti khethanes!
I 2-to klasaqi buti
Keren, telal o vastalipen tumare siklrnesqo vaj siklrnqo, aver klasqe but, khethanes, an-e grpe, e
neve siklile nociena!
Te siklovas maj but!
Sa kadja si vi o patipen: kana na-i les kerimata, vov si mulo pese. Tha' phenela varekon:
Tut si tut o patipen, tha' man si man e kerimata. Sikav manqe tiro patipen bi kerimatenqo,
thaj me sikavava tuqe mirro patipen anar mirre kerimata.
Tu pats ke o Devel si jekh thaj lahes keres, patindoj kadja; tha' vi e benga patn... thaj von
daraven / traaven pen!.
D-ati te xatres, manuea bigodqo, ke o patipen bi kerimatenqo si ive?.
(O Jakov, 2: 7-20); O amboldipen: kaar o Gheorghe Saru

41

O Mato Maximff

(1917 1999)
O Mato Maximff si biando an-o ber 1917, an-o fros Barselna, anar i Hispnia.
Pesqo dad sas kkavri thaj i daj sas jekh rromni manu anar i Frnca. Vov sas evangelikano
raaj, thaj ivds an-o fros Romainville, anar i Frnca, i kana vov mulo, an-o ber 1999.
O jekhto pesqo lil sas dino avri an-o ber 1946 (Paris, Flamarion) aj si les o anav: Le
Ursitr (Les Ursitory). O lil mothovel pal-o ivipen e rromengo, ka-i pa le XIX-tone
eliberesqi, an-i Rumnia, kana e rroma sinesas telal i roba. Le Ursitra sine trin uvla, save,
ka-o biandipen jekhe tiknorresqo, sikaven pesqo ivipnasqo drom.
O Mato Maximff xramosardas but romnur, sar si I mol e slobodimasqi (1955), kaj e
akciaqo than si, sa kadja, an-i Rumnia, Savina (1957), kaj e akciaqo than si an-i Rsia aj i
Makarutni Eurpa, I eftato haj - o lil sas printisardo maj anglal an-i germanikani hib, ka-o
Curix (Zrich).
O Mato Maximff na sas nmaj xramosarno, vov hindas (xramosardas) vi pozie.
Makar lene si vi i pozia P-l droma, an-i savi dikhel le rromen an-i jekh bari famlia la lumaqi,
pherdi problemenar, pharimatenar, biloalimatenar.
P-L DROMA
Kaar o Mato Maksimoff
Jekh vurdon mikil
Cirdino kaar jekh grast slbo
P-l droma le gavenqe.

P-l droma le gavenqe


Jekh vurdon mikil,
Cirdino kaar jekh grast slbo
i len sma so si
Le kimpuri
Le thana
Le xara

P-l droma le foronqe


Jekh rrrom aj lesqi famlia
Cirden,
42

Spiden,
an palal.
Jekh vurdon mikil,
Jekh grast phurdino,
Maj kino lesar
ni phalia
P-l tar rti grininin,
Jekh vurdon purano,
P-l tar droma le forosqe.

P-l droma la Europaqe,


Mi aj mi
Vurdona mikin,
Kaar le rrom kaj roden,
Maren pen te aven len o trjo
P-l droma, p-l gava,
N-ai slbodo te been
P-l fruri
N-ai slbodo te mangen
P-l kmpuri,
Felstri aj udara phandade.

P-l droma le kimponqe,


Le maj ukar kmpuri la lumaqe,
Kudola le Francuzosqe,
Jekh vurdon purano,
Jekh grast nasvalo,
Jekh famla orri,
Le stture dopa nange,
Le punre melale,
3an palal,
Jekh vurdon purano
Aj jekh grast nasvalo.

P-o Franczo,
Lil baro
Aj lil e havorenqo.
P-e Eurpa mudarde
Le bera kaj nakhle
Le bera akana
Le bera kaj avena
P-l droma la Europaqe.

P-l doma le Francuzosqe


Kaj anklen,
Kai xulen
Aj kaj anklen,
Jekh orri famlia rromenqi,
Jekh grast kaj nana-i les dxo,
Jekh kherorro kaj phirel,
Jekh ukel nasvalo bokhaar,
Jekh famla kaj merel bokhaar,
Rodel pesqo xamos,
Pesqe familiaqe aj pesqe
Grastenqe,
Te na meren,
Te na meren bokhaar.
P-l doma le Francuzosqe

P-l droma la lumiaqe


Milivja aj milivja
Vurdona mikin,
Famlii bokhale,
Bokhale ana' sa,
Ana' o manro aj ana' o lon,
Kaar o kamimos aj vortaa,
Kaar o mukhimos aj e mla,
Milivja aj milivja
Grast nasvale,
havorre purangle,
Rromn sikaven o vast,
Kaj roden penqo xamos,
P-l droma la lumqe.

Lava makar e lava


mikil - al, si an-o alipen
slbo - sano
rti - truja, bold
kudola - kodola
stture - krpur, trpur
dopa - p-o pa

anklen - inklen, inklon


dxo - odi
slbodo - mesto
vortaa - amalipen
mukhimos - tolernca, kovlipen
purangle - punrnange

43

Puhimata aj mangimata ka-o tksto


1. Ginaven i poeza!
2. Alosaren thaj xramosaren e biprinarde lava!
3. Ambolden i poeza gaikanes!
4. Phenen palal sose del pes dma an-i kadaja poeza!
5. Tume so siklile anar i poeza?
I GRAMTIKA
O SUBSTANTVO. O kzo. O nominatvo
E agorimata le substantivurenqo ka-o nominatvo, k-o jekhipen:
E murikane substantvur
E murikane substantvur si len ka-o nominatvo, k-o gin jekhipen, kadala agorimata:
1. jekh konsonnta : dad, dand, gad, sap, thagar thaj aver.
2. i vokla -o: gono, manro, maho, raklo, amutro th.a.
3. i pakonsonnta j: muj, paratuj, raaj, ooj th.a.
4. i vokla -i: di, pani, sastri th.a.
5. o sufkso -pe(n)/-mos: amalipen/amalimos, lahipen/lahimos, ukaripen/ukarimos th.a.
6. o diminutivlo sufkso -orro: dadorro, saporro, mahorro th.a.
7. o gaikano sufkso -o(s): fro(s), kkalo(s), ptalo(s), telefno(s) th.a.
8. o gaikano sufkso i: aktri, dktori, hotli, telefni th.a.
9. aver gaikane sufiksur -ri (masri/masno, veri/veno, kalendri) vaj -tri
(bikinitri/bikinno, krisinitri/krisno th.a.
O DEFINTO ARTKULO

Anglal le murikane substantvur beel o definto artkulo o: o amal, o kak, o grast, o

grastorro, o rrom, o vurdon th.a.


So anav, so na anav?
Klasaqe but
I 1-to klasaqi buti
1. Xramosar palal so tu sikliln kathe!
2. Palal so agordn, paruv tiro xramosaripnasqo lilorro e xramosaripnasqe lilorrea tire
kolegosqo!
3.Lahar e arakhle doa an-e xramosaripnasqo lilorro tire kolegosqo!
4. Palal so agordes, sikav tire kolegosqe e arakhle doa thaj phen lesqe sar sasas te
xramosarel lahes! Sa kadja, dikh k-e arakhle doa tuqe tire kolegosar!
5. Akana, zumav te amboldes / te nakhaves, krkorro, o tksto an-i rumunikani vaj
magrikani hib!
44

6. Palal so dinn agor, paruv palem tiro xramosaripnasqo lilorro e lilorrea tire
kolegosqo thaj lahar e doa!
7. Sikav tire kolegosqe e doa thaj phen lesqe kaj vov kerds do! Sa kadja, arakh, kaar
tiro kolgo kaj tu kerdn do!
8. Sikaven vi tumare siklrnqe vaj siklrnesqe sar tume kerde buti khethanes!
I 2-to klasaqi buti
Keren, telal o vastalipen tumare siklrnesqo vaj siklrnqo, aver klasqe but, khethanes, an-e
grpe, e neve siklile nociena!

45

O khandino havo
Jekhvar, sas jekh phuro rrom, saves sasas les tar
have. Savorro lesqo ivipen vov kerdsas buti sar sastrri
an-o pesqo gav.
Vi le tare haven, sar baronas xanc, o rrom akharelas
len te den vast les te kerel buti: te petalon grasten, te laharen
e vurdona le gaenqe, te vranoven e kat, hur, tovera thaj
but aver.
Akana, jekh po jekh, e have barile thaj svko, pesqe
kherese, sa kadja kerenas buti sar siklile lenqe dadesar.
Kana avils pesqo vaxt, o phuro rrom muls thaj o
tikno havo ahils an-o kher pesqe dadenqo, pesqe
familiaa.
Nmaj ke, pal' sode butikerne sinesas le anglutne trin phrala, kadja khandino sasas o maj tikno.
Pal' so bikinds vi vurdon, vi grasten vi so maj sas les paal o kher, kana na maj sas les ni love, o
tikno havo gels pesqe phralene:
- Den vast man, phrala!len, si phares, na si man khan, e havorre si bokhale, na anav so te maj
kerav!
E kolaver phrala, pativale, bare ilea, denas les vi love, vi xaben, ke sar te na, sas lenqo maj tikno
phral! Ads kadja, texra kadja, jekh po jekh, l trin rroma denas vast pesqe phrales soa atinas, i anjekh ges kana malaven pen von thaj, pal' so godisaren pen thaj vakren makar lene, akharen e tikne
phrales thaj phenen lesqe:
- Dikh, phralorre!a. Sas amen pharimata thaj bikindm sa paal e khera. Akana, ame sam but
orre. Vi amene si phares - xoxaven e have.
Tha', pal' so belm te godisaras, fal amen nasul maj but tuar. Kodolesqe, dikh, kamas te das
vast tut soa maj atis. Thaj o baro phral del les jekh kovnca, o dujto phral jekh silavi thaj jekh sivri, o
kolaver nte piota, thaj xola len penqe ges laho thaj telren khere.
Vov sasas havo khandino, tha' na dilo, xaards sar beenas e but, thaj kamel, na kamel, so te
kerel? Love na sasas les, xaben e havorrenqe na sasas les, e phrala orre.
Anar kodova ds, ls vi vov te kerel buti, sar pesqe phrala, thaj lokhes, lokhes, vov aresls ads
jekh barvalo manu.
Jekh purano phenipen sa kadja siklrel amen ke jekhe manues bokhalo vaj orro si maj mito te
des vast les te ankalavel krkorro pesqo manro, p-i pesqi buti, sar te des les te xal bi te kerel buti vaj bi te
pokinel.
(Kidini kaar o Jupter Borcoi)
46

Lava makar e lava


petalon - maren, karfinren ptala
p-e khura le grastenqe
butikerne - ene save keren buti
kolaver - kodola aver
ads - avdives
ges - ds, dives

kodolesqe - anar kodoja


len penqe ges laho - phenen, den laho dives
khandino - mualo, kaj na kerel khan
xaards - xatrds

Puhimata aj mangimata ka-o tksto


1. Ginaven o tksto!
2. Alosaren thaj xramosaren e biprinarde lava!
3. Ambolden o tksto gaikanes!
4. Phenen palal sose del pes dma an-o kadava tksto!
5. Tume so siklile anar o tksto?
Te siklovas khethanes!
I GRAMTIKA
O SUBSTANTIVO. O kzo nominatvo.
E agorimata le murikane substantivurenqo ka-o nominatvo, k-o butipen:
E murikane substantvur lien ka-o nominatvo, k-o gin butipen, kadala frme:
Jekhipen

Butipen

- substantvur an-jekh konsonnta :


dad, thagar

-a

dada, thagara

- substantvur an-i vokla -o:


gono, maho

-e

gone, mahe

- substantvur an-i pakonsonnta j:


muj, raaj

-a

muja, raaja

- substantvur an-i vokla -i: di, pani

d, pan

- substantvur an-o sufkso -pe(n)/-mos:


amalipen / amalimos,
ukaripen / ukarimos

-mata

amalimata, ukarimata

-ur

frur, telefnur

- substantvur an-o gaikano


sufkso -o(s): fro(s), telefno(s)

47

Jekhipen

Butipen

- o diminutivlo sufkso -orro:


dadorro, saporro

-e

dadorre, saporre

- substantvur an-o gaikano sufkso -i:


aktri, hotli

aktr, hotl

-
-

ver kalendr
bikinitr, krisinitr

- substantvur an-e aver gaikane


sufksur:
-ri: masri/masno, veri kalendri
-tri: bikinitri, krisinitri

O DEFINTO ARTKULO
Anglal le murikane substantvur, ka-o butipen, beel o definto artkulo e/le: e amala, e kaka, e
grasta, e grastorre, e rroma, e vurdona th.a. O definto artkulo e/le prinarel vi le dialektlo frme: ol,
l, ol, o.
So anav, so na anav?
Klasaqe but
I 1-to klasaqi buti
1. Xramosar palal so tu sikliln kathe!
2. Palal so agordn, paruv tiro xramosaripnasqo lilorro e xramosaripnasqe lilorrea tire
kolegosqo!
3. Lahar e arakhle doa an-e xramosaripnasqo lilorro tire kolegosqo!
4. Palal so agordes, sikav tire kolegosqe e arakhle doa thaj phen lesqe sar sasas te
xramosarel lahes! Sa kadja, dikh k-e arakhle doa tuqe tire kolegosar!
5. Akana, zumav te amboldes / te nakhaves, krkorro, o tksto an-i rumunikani vaj
magrikani hib!
6. Palal so dinn agor, paruv palem tiro xramosaripnasqo lilorro e lilorrea tire
kolegosqo thaj lahar e doa!
7. Sikav tire kolegosqe e doa thaj phen lesqe so vov kerds do! Sa kadja, arakh kaar
tiro kolgo kaj tu kerdn do!
8. Sikaven vi tumare siklrnqe vaj siklrnesqe sar tume kerde buti khethanes!
I 2-to klasaqi buti
Keren, telal o vastalipen tumare siklrnesqo vaj siklrnqo, aver klasqe but, khethanes, an-e
grpe, e neve siklile nociena!

48

I mba
Sasas but ene an-i jekh bar. E mbe
anglalkeren pen te uklon p-o jekh uo bru, trno.
E manua kidinde pen te dikhen so keren e
mbe. Dina pes o ird, e saste mbe sigarn pen
te aresen opre. Nmaj ke zor but na maj sasas len,
pharo sasas o drom. Sar nakhenas paal lene, e
savorre manua denas ingar:
- Na aresen opre, tume i aj te inklon p-o
trno, na dikhen so lokhes naen?
Jekh mba mekhlas pes, na geli maj dur,
i dujto, i trinto, i tarto aj aver i kana ahila jekh
mba krkorri. Voj nakhelas paal e manua,
biazbajli sosar phenenas e manua. Cra, cra,
lokhes, hindi, voj alas angle, na aunelas so
phenen e manua. Aresla opre p-o trno. Savorre
phuhenas pen sar areslas nmaj voj kothe aj
okolaver na?
Voj dina lenqe anglal:
- Mirri zor si mirro kaukipen!
(kidini, lahardi vi amboldini kaar i Olga Mrcu)
Lava makar e lava
anglalkeren pen - si te keren,
si gtime te keren vareso
uklon - inklon,anklen, an opre
o ird - o astaripen
denas ingar - kerenas baro muj,
akharenas zorales

aj - d-ati
biazbajli - bi te liel an-i jakh, an-o dikhipen
aresen - resen
okolaver - kodola aver
dina lenqe anglal - phends lenqe

Puhimata aj mangimata ka-o tksto


1. Ginaven o tksto!
2. Alosaren thaj xramosaren e biprinarde lava!
3. Ambolden o tksto gaikanes!
4. Phenen palal sose del pes dma an-o kadava tksto!
5. Tume so siklile anar o tksto?
49

I GRAMTIKA
O SUBSTANTVO. O kzo nominatvo
E agorimata le uvlikane substantivurenqo ka-o nominatvo, k-o jekhipen
E uvlikane substantvur si len ka-o nominatvo, ka-o gin jekhipen, kadala agorimata:
1. jekh konsonnta: dar/tra, xar, len, men/korr, phen thaj aver.
2. i vokla -i: bibi, buti, dori, dili/gili, luludi/luludi th.a.
3. i pakonsonnta j: baj, haj, daj, sasuj th.a.
4. o mocionlo sufkso -ni: grastni, xerni, rromni, thagarni th.a.
5. o diminutivlo sufkso -orri/-orri: biborri, hajorri, lulud orri th.a.
6. i vokla -a (an-e gaikane lava): aktri, dktori, hotli, telefni th.a.
E agorimata le uvlikane substantivurenqo ka-o nominatvo, k-o butipen
E uvlikane substantvur lien ka-o nominatvo, k-o gin butipen, kadala frme:
Jekhipen
- substantvur an-jekh konsonnta :
len, phen

Butipen
-a,

len, phen

- substantvur an-i vokla -i: bibi, buti

bib, but

- substantvur an-i pakonsonnta j:


baj, haj

-a

baja, haja

- substantvur an- o mocionlo


sufkso ni: rromni, thagarni

rromn, thagarn

- substantvur an-o diminutivlo


sufkso -orri/-orri: hajorri, phenorri

hajorr, phenorr

-e (-es)

cxe(s), dme(s),
dskrimincie(s), mbe(s),
telegrme(s)

- substantvur an-i vokla -a


(an-e gaikane lava): cxa, dma,
diskrimincia, mba, telegrma

O DEFINTO ARTKULO
Anglal le uvlikane substantvur, ka-o nominatvo, k-o jekhipen, beel o definto artkulo i: i
baj, i bibi, i bori, i buzni, i haj/hej, i daj / i dej, i piri, i phen, i rakli, i thagarni thaj aver.
Anglal le uvlikane substantvur, ka-o nominatvo, ka-o butipen, beel o definto artkulo
e/le: e baja, e bib, e bor, e buzn, e haja / e heja, e daja / e deja, e pir, e phen, e rakl, e thagarn
th.a.
O definto artkulo e/le prinarel vi le dialektlo frme: ol, l, ol, o.
50

So anav, so na anav?
Klasaqe but
I 1-to klasaqi buti
1. Xramosar palal so tu sikliln kathe!
2. Palal so agordn, paruv tiro xramosaripnasqo lilorro e xramosaripnasqe lilorrea tire
kolegosqo!
3. Lahar e arakhle doa an-e xramosaripnasqo lilorro tire kolegosqo!
4. Palal so agordes, sikav tire kolegosqe e arakhle doa thaj phen lesqe sar sasas te
xramosarel lahes! Sa kadja, dikh k-e arakhle doa tuqe tire kolegosar!
5. Akana, zumav te amboldes / te nakhaves, krkorro, o tksto an-i rumunikani vaj
magrikani hib!
6. Palal so dinn agor, paruv palem tiro xramosaripnasqo lilorro e lilorrea tire
kolegosqo thaj lahar e doa!
7. Sikav tire kolegosqe e doa thaj phen lesqe so vov kerds do! Sa kadja, arakh kaar
tiro kolgo kaj tu kerdn do!
8. Sikaven vi tumare siklrnqe vaj siklrnesqe sar tume kerde buti khethanes!
I 2-to klasaqi buti
Keren, telal o vastalipen tumare siklrnesqo vaj siklrnqo, aver klasqe but, khethanes, an-e
grpe, e neve siklile nociena!

Te siklovas maj but!


Lea phir,
Lea xasa,
Lea pesa,
Le sapea,
Na le havea!
Jekh, duj, trin,
Mana phir!

Jekh, duj, trin


Jekh, duj, trin,
mana phir!
Mana xasa,
Mana pesa,
Le havea,
Na le sapea!
Jekh, duj, trin,

(Cigny magyar kpes olvosknyv. Te sityovas romanes!, kerdino katar o Karsai Er


vin thaj tar o Rosts Farkas Gyrgy, 1990 [Pcs], i 123-to rig)

51

I duti
Amene, an-o gav, ivelas jekh but pherasutno phuro,
o Petrke. Les maj sasas les jekh phral, o Mihaj, maj terno, saves
i maj dikhlsas les opre-tele trine berenar. aipnase ke
kodova sas unilo lesqe lovena, pane elena, tha' ni kadja te
na maj avel te dikhel pesqe phrales, le maj bares!
Bihalds vov vi potaqo lilorro, tha' khanesqe. So
godisarel o Petrake, so ni, thaj an-jekh ges kerel pes mulo. I
rromni sigo gels te del telefno k-o Mihaj, an-o gav, te phenel
lesqe i bari bibaxt.
Thaj avils o Mihaj, e vurdonea, but xolriko thaj lel te
rovel, bare asvinena, sar palal jekh but kamlo phral. An-o
kher, i Agustna, jekh phuri rromni, prinardi drabarni thaj pativali, beelas vi voj paal o mulo, but
xolrdi Maj sasas rroma, tha', sar sas but tato an-o kher, beenas avri p-i ar thaj denas dma
jekhaar, averar, sar si lenqo aar. An-o kher, o tikno phral, sar rovelas thaj ds te umidel o vast e
mulesqo, sar nisar, perel o ao vast opral o kolin e Petrakesqo.
- Vaj manar! - lel te cipil i Agustna, te na azbas les! Kana si tut kha-jekh vunilipen lese, akana
si o vaxt te des les palpale, ke verver bare pharimata avena tut thaj baro bezex si te na des e mulesqe so
mangel vov!
O Mihaj, vi laardo vi darano, godisarel pes xanc thaj phenel:
- Va, va, aes, bisterdemas! Thaj ankalavel anar o posoi duj ela love, thol len an-o vast e
mulesqo thaj vazdel les palpale opre, p-o kolin.
Nmaj ke, ni jekh, nii duj, vi o kolaver vast, o zervo, pelas opral o kolin, sar o barr.
- Vaj manar! Vaj manar! - cipil i Agustna. So kerdn, phral!a, so kerdn! Baro vunilipen si
tut lese, kana peren e vasta opral o kolin e mulesqo! Godisar mito thaj dikh so trebul te des les palpale,
ke baro bezex avela p-o tiro ero!
O Mihaj, lto ka-o muj, bare daraa, kerel pes ke maj godisarel pes thaj maj ankalavel jekh el
lej thaj, thovindoj le love an-o zervo vast e mulesqo, kerel pesqe truul, thaj vazdel o vast palpale p-o
kolin.
Savorre buta sar savorre, tha' kana pels vi o ao punro e mulesqo, o Mihaj, izdralindoj sar i
patrin, lel te akharel:
- Va, va, phral!a, anav, tha' i maj si man love. Be xanc te bikinav jekhe grastes thaj dava tut vi
le kolaver duj ela.
Nmaj ke, o pherasutno Petrake, dindoj pes tele opral i meseli, phenel:

52

- Na, na, phral!a, mukh manqe le grastes va kodola duj ela love thaj sa avela mito. Tha' vi maj
mito fal man akana ke dikhlem tut! - maj phenel o Petrake asavindoj.
Baro asavipen sas makar e rroma kana undine kadaja parami!
Thaj kodolesqe ke o Petrake sasas jekh laho rrom, jekh ds thaj jekh rti ahiline e rroma, save
avilinesas mulese, te baaven, te xan, te pien ke phenesas ke si abv.
Makar e duj phrala na sas ni xoli, tha' kadaja parami i bisterdine la but vaxt e rroma anar o
kodova gav.
(Kidini kaar o Jupter Borcoi)
Lava makar e lava
pherasutno - kaj kerel pherasa
opre-tele - kam, haj te phenas, da-jekh, maj but
vaj mai zla, aproksimatv
unilo - vunilo
godisarel - del godi
so ni - (kathe) so na godisarel
cipil - akharel, viciel bare mujea /
vakea, ingarel

kha-jekh - vareso
vaxt - vrjma, ciro
posoi - posoti
zervo (vast) - (o) bango, xoxavno,
stngo (vast)
lto - glbeno
rti - rt

Te siklovas khethanes!
I GRAMTIKA
O SUBSTANTIVO. O kzo Akuzatvo
3i akana, ka-o substantvo, ame siklilm e frme kaar o kzo Nominatvo, vi ka-o jekhipen, vi
ka-o butipen. Kathe, ame siklovasa e frme, kaj / save e substantvur si len ka-jekh aver kzo, o
Akuzatvo.
E murikane substantvur

53

E agorimata le murikane substantivurenqo ka-o Akuzatvo, k-o jekhipen vi ka-o butipen:


a) E biivdisarde murikane substantvur
O kzo

O puhipen

Nominatvo

so ?

Akuzatvo

so ?

O jekhipen

O butipen

o kan

e/le kana

o gono

e/le gone

o muj

e/le muja

o pani

e/le pan

o amalipen

e/le amalimata

o fro(s)

e/le frur

o lilorro

e/le lilorre

o hotli

e/le hotl

o kalendri

e/le kalendr

o kan

e/le kana

o gono

e/le gone

o muj

e/le muja

o pani

e/le pan

o amalipen

e/le amalimata

o fro(s)

e/le frur

o lilorro

e/le lilorre

o hotli

e/le hotl

o kalendri

e/le kalendr

Aven godle !
Kana le murikane substantvur na-i len odi / dxo, kana si biivdisarde, atn ka-o
Akuzatvo len si len sajekh / idntiko frme sar si len vi ka-o Nominatvo! Kadaja dikhel pes vi
an-o oprutno tablo.
O akcnto ahel kaj si vov.

54

b) E ivdisarde murikane substantvur


O kzo

O puhipen

Nominatvo

kon?

Akuzatvo

kas?

O jekhipen

O butipen

o dad

e/le dada

o maho

e/le mahe

o raaj

e/le raaja

o karavdi

e/le karavd

o dktoro(s)

e/le dktorur

o dadorro

e/le dadorre

o dktori

e/le dktor

o veri

e/le ver

o krisinitri

e/le krisinitr

e/le dades

e/le daden

e/le mahes

e/le mahen

e/le raajes

e/le raajen

e/le karavdes

e/le karavden (-n)

e/le doktores (-os)

e/le doktoruren, doktoron

e/le dadorres

e/le dadorren

e/le doktoris (-es)

e/le doktoren

e/le vearis (-es)

e/le vearen

e/le krisinitoris (-es)

e/le krisinitoren

Aven godle!
* Sar dikhel pes vi anar o tablo, kana le murikane substantvur si len odi / dxo (kana von si
ivdisarde), atn, ka-o Akuzatvo, len si len aver frme :
- ka-o jekhipen, o agoripen si es;
- ka-o butipen, o agoripen si en;
* O artkulo paruvel pes vi vov ka-o Akuzatvo:
- ka-o jekhipen vi ka-o butipen si sajekh: e/le (po but e).
* Vi o akcnto, ka-o Akuzatvo, ka-l odrde/ ivdisarde gaikane substantvur vaj ka-l substantvur
kaj si len gaikane sufksur, paruvel pes. Vov perel p-i palutni silba:
O jekhipen
O butipen
Nom. o dktoro
e/le dktorur
Akuz. e/le doktores, e/le doktoros
e/le doktoruren, e/le doktoron
So anav, so na anav?
Klasaqe but

55

I 1-to klasaqi buti


1. Xramosar palal so tu sikliln kathe!
2. Palal so agordn, paruv tiro xramosaripnasqo lilorro e xramosaripnasqe lilorrea tire
kolegosqo!
3. Lahar e arakhle doa an-e xramosaripnasqo lilorro tire kolegosqo!
4. Palal so agordes, sikav tire kolegosqe e arakhle doa thaj phen lesqe sar sasas te
xramosarel lahes! Sa kadja, dikh k-e arakhle doa tuqe tire kolegosar!
5. Akana, zumav te amboldes / te nakhaves, krkorro, o tksto an-i rumunikani vaj
magrikani hib!
6. Palal so dinn agor, paruv palem tiro xramosaripnasqo lilorro e lilorrea tire
kolegosqo thaj lahar e doa!
7. Sikav tire kolegosqe e doa thaj phen lesqe so vov kerds do! Sa kadja, arakh kaar
tiro kolgo kaj tu kerdn do!
8. Sikaven vi tumare siklrnqe vaj siklrnesqe sar tume kerde buti khethanes!
I 2-to klasaqi buti
Keren, telal o vastalipen tumare siklrnesqo vaj siklrnqo, aver klasqe but, khethanes, an-e
grpe, e neve siklile nociena!

56

O Krno, o phuro,
O Krno, o phuro,
Kaj vestil e Kristosos,
T-avel amenqe barvalo:
Vurdonea,
Bute grastena,
Benzinaa thaj mola,
P-i sinia lahimata,
Le tiknenqe gudlimata.
T-avel amen 'marro gudlo
Thaj pani dsesqo uo.
Di laho ka-sa-l rroma,
Le ternenqe ka-i kla,
Lil, godi aj xaraipen
But te das le havorren!
Sastipnaa,
Prznia baxtale!
Kaar mirri rig, o Kostik Bclan

O sumnakutno lil va o kisorro


I parami phenel ke, but bera anglal, jekh manu rula pes pesqe heja e pane berenqi, va
ke rimosards jekh ukar sumnakutno lil va e dinimata, but ku.
O manu beelas ungales e lovena aj rula pes maj zurales kana dikhla kaj i haj lias o
sumnakutno lil te kerel jekh moxtonorro, te thovel les telal o suvalo rukh.
Texarine, i tikni haj dina laqo dinipen pesqe dadesqe, phenindoj:
- Kadava si va tue, murre!a dade!a.
Le dades sas les laav, sosar i rula pes tikne haja. Nmaj ke lesqo rualipen avila palem kana
dikhla o moxtonorro uo. Vov phenda laqe:
- Tu na anes ke jekh dinipen del pes varekasqe pherdo?
57

I tiknorri dikhla pes opre karing pesqe dadese thaj, asvinena an-pesqe jakha, phenda lesqe:
- Dade!a, o kisorro na-i uo, phurdom an-e lese odobor but umidimata i kana pherdila
O dad ahilo lalo, thovdas pes paal i haj, aj rugisarda la te jertisarel les va lesqo rulripen.
(kidini, lahardi vi amboldini kaar i Olga Markus)
Lava makar e lava
vestil - anel o nevipen, del o nevipen

dinimata - drur
phurdom - phurdem
odobor - kodobor
lalo - bi vakesqo, bi mosqo, bi te vakrel

prznia - baredivesa

sumnakutno - sovnakajutno, sovnakutno


kisorro - moxtonorro
rusla pes - avilo, reslo xolriko, xolme
Puhimata aj mangimata ka-o tksto
1. Ginaven i kolnda!
2. Alosaren thaj xramosaren e
biprinarde lava!
3. Ambolden i kolnda gaikanes!
4. Sikloven kadaja kolnda!
5. Tume anen vi aver kolnde?

6. Vakren / gilaben e kolnde siklile


aber!
7. Anglal o Krno, p-o 6 dekmbro, si
o barodives le Svuntone Nikolaesqo.
So anen tume palal o Svnto
Nikole?

So anav, so na anav?
Klasaqe but
I 2-to klasaqi buti
1. Xramosar palal so tu sikliln kathe!
2. Palal so agordn, paruv tiro xramosaripnasqo lilorro e xramosaripnasqe lilorrea tire
kolegosqo!
3. Lahar e arakhle doa an-e xramosaripnasqo lilorro tire kolegosqo!
4. Palal so agordes, sikav tire kolegosqe e arakhle doa thaj phen lesqe sar sasas te
xramosarel lahes! Sa kadja, dikh k-e arakhle doa tuqe tire kolegosar!
5. Akana, zumav te amboldes / te nakhaves, krkorro, o tksto an-i rumunikani vaj
magrikani hib!
6. Palal so dinn agor, paruv palem tiro xramosaripnasqo lilorro e lilorrea tire
kolegosqo thaj lahar e doa!
7. Sikav tire kolegosqe e doa thaj phen lesqe so vov kerds do! Sa kadja, arakh kaar
tiro kolgo kaj tu kerdn do!
8. Sikaven vi tumare siklrnqe vaj siklrnesqe sar tume kerde buti khethanes!
I 2-to klasaqi buti
Keren, telal o vastalipen tumare siklrnesqo vaj siklrnqo, aver klasqe but, khethanes,
an-e grpe, e neve siklile nociena!

58

Te siklovas maj but!


O ivend
O ivend anel but il. Akana perel baro iv, kaj uharel sa. O pani e lenanar paxol. O dives si
xarno thaj i rat nana-i la agor... An -e palutne divesa e decembraqe aven l ivendesqe baredivesa, kana
si but aara aj tradcie, sar misalaqe, o Kreno thaj e Nevo Ber. Kreunese aj Neve Berese avel e
Ivendesqo Dad, kaj anel e xurdorrenqe drur (denimata). E manua keren e havenqe aj e hejanqe
kreunosqo suvalo rukh. l siklovne thaj l siklovna na maj an duj-trin kurke k-i skla. Von utin e
daden ta e dejan te hinen e balen thaj te keren kreunosqo xaben, sar si: balano mas, balane goja,
sarme thaj but aver.
l have thaj l heja si loale aj baxtale kana del iv, anar kodoja so von ati te katain pen (te
den pen) p-l snie, keren ivutne manuen thaj maren pen e ivutne glontena.

59

I profsia
Kana sas o baro bokhalipen, an-e jekh gav ivelas jekh laho sastrari, kaj sasas les ov
havorre: trin haja thaj trin havorre. Kadala anenas te keren buti, siklrda len e dada, aj kerenas buti
le dadea.
Xamos an-i kade rig i arakhelas pes, nmaj bute lovena, l manua xanas patrina, ar,
ciknde. Na pala' but vrma, na maj sas ni kadava xamos.
O kva telardas an-aver rig e themesqi te rodel buti, te aj kinel e havorrenqe xamos. Lesqi
rromni ahilas khere e havorrena.
Na nakhla but vaxt aj voj
b i k i n d a s s a s o x a n a r da
khethanes e phurea, k-ati te
kinel xamos e havorrenqe. Pala'
trin kurke rodipnasqe, o phuro
arakhlas buti k-e jekh barvalo raj
thaj manglas kadales te mekhel
les te anel vi pesqe familia.
Kadava phenda:
- aj anes len, nmaj
kana anen te keren vi von buti.
O kova, loalo, phenda
e rajesqe:
- anen, raj!a, sikavdem
lenqe te keren ptala, te keren
katutne rroja, te laharen
vurdona, e haja te bararen
luluda, te bikinen aj aver.
- Mito, aj aven te keren
buti mane. Trebul manqe
kadala manua, save anen te butikeren.
O phuro gelas palal pesqi famlia aj sas but rulo, kana na maj arakhlas e sumnakutne buta
kidine lenar. E have phende lesqe te na avel rulo, ke kinena aver kana kerena buti. O laho kva lias
pesqe sastrutne buta, thovda len vurdonese aj telarda le savorrena an-i rig kaj arakhla buti.
Akana, pala' lenqi buti, si len but mitipen.
Te na bistren, hava!len, ke i buti kerel le manues te avel sasto, te avel les so te xal thaj aver.
Kon i kerel buti - kodova i xal! hava!len, sikloven te avel tumen jekh profsia aj buti!
(kidini kaar i Cristina Barna thaj adaptisardi kaar i Olga Markus)

60

Lava makar e lava


sastrari - kva
kade - kadaja
vrma - vrjma

xanarda - kidias, kids


rulo - xolriko, xolme

Puhimata aj mangimata ka-o tksto


1. Ginaven o tksto!
2. Alosaren thaj xramosaren e biprinarde lava!
3. Ambolden o tksto gaikanes!
4. Phenen palal sose del pes dma an-o kadava tksto!
5. Tume so siklile anar o tksto?
Te siklovas khethanes!
I GRAMTIKA
O SUBSTANTVO. O kzo Akuzatvo
Maj anglal, siklilm e frme line kaar e murikane substantvur ka-o kzo Akuzatvo, vi k-o
jekhipen, vi k-o butipen. Akana, dikhasa e frme kaj le uvlikane substantvur si len k-o Akuzatvo, ko jekhipen vi ka-o butipen.
E uvlikane substantvur
a) E biivdisarde uvlikane substantvur
O kzo

O puhipen

Nominatvo

so ?

Akuzatvo

so ?

O jekhipen

O butipen

i len

e/le len

i dori

e/le dor

i baj

e/le baja

i pirorri

e/le pirorr

i dma

e/le dme

i len

e/le len

i dori

e/le dor

i baj

e/le baja

i pirorri

e/le pirorr

i dma

e/le dme

61

Aven godle!
* Kana le uvlikane substantvur na-i len odi / dxo, kana si biivdisarde, atn ka-o Akuzatvo len
si len sajekh / idntiko frme sar si len vi ka-o Nominatvo, sar dikhel pes vi anar o oprutno tablo.
* O akcnto ahel, ka-o Akuzatvo, kaj perel vov vi k-o Nominatvo.
b) E ivdisarde uvlikane substantvur
O kzo
Nominatvo

Akuzatvo

O puhipen O jekhipen
kon?

kas?

O butipen

i phen

e/le phen

i bibi

e/le bib

i haj

e/le haja

i rromni

e/le rromn

i phenorri

e/le phenorr

i mba

e/le mbe

e/le/la phen

e/le phenn [phenn]

e/le/la bib

e/le bibn [bibn]

e/le/la haja

e/le hajan [hajen]

e/le/la rromn

e/le rromnn [rromnn]

e/le/la phenorr

e/le phenorrn [phenorrn]

e/le/la amba

e/le amban [amben]

Aven godle!
* Sar dikhel pes vi anar o tablo, kana le uvlikane substantvur si len odi / dxo (kana von si
ivdisarde), atn, ka-o Akuzatvo, len si len aver frme :
- ka-o jekhipen, o agoripen si ;
- ka-o butipen, o agoripen si n [vaj n, ka-l ursr/rrihinr vi ka-l karpatcko rroma];
* O artkulo paruvel pes vi vov ka-o Akuzatvo:
- Vi ka-o jekhipen vi ka-o butipen, k-o Akuzatvo o artkulo si sajekh: e/le (po but e). Ka-o
jekhipen, k-o Akuzatvo, paal e frme e/le ati te inklol vi o artkulo la.
* Vi o akcnto, ka-o Akuzatvo, ka-l odrde/ ivdisarde gaikane substantvur, paruvel pes. Vov
perel p-i palutni silba:
O jekhipen
O butipen
Nom. i mba
e/le mbe
Akuz. e/le/la amba
e/le amban [amben]

62

So anav, so na anav?
Klasaqe but
I 1-to klasaqi buti
1. Xramosar palal so tu sikliln kathe!
2. Palal so agordn, paruv tiro xramosaripnasqo lilorro e xramosaripnasqe lilorrea tire
kolegosqo!
3. Lahar e arakhle doa an-e xramosaripnasqo lilorro tire kolegosqo!
4. Palal so agordes, sikav tire kolegosqe e arakhle doa thaj phen lesqe sar sasas te
xramosarel lahes! Sa kadja, dikh k-e arakhle doa tuqe tire kolegosar!
5. Akana, zumav te amboldes / te nakhaves, krkorro, o tksto an-i rumunikani vaj
magrikani hib!
6. Palal so dinn agor, paruv palem tiro xramosaripnasqo lilorro e lilorrea tire
kolegosqo thaj lahar e doa!
7. Sikav tire kolegosqe e doa thaj phen lesqe so vov kerds do! Sa kadja, arakh kaar
tiro kolgo kaj tu kerdn do!
8. Sikaven vi tumare siklrnqe vaj siklrnesqe sar tume kerde buti khethanes!
I 2-to klasaqi buti
Keren, telal o vastalipen tumare siklrnesqo vaj siklrnqo, aver klasqe but, khethanes, an-e
grpe, e neve siklile nociena!

63

O rrom mardo
(palal o Andre Barthelemy)
Sas kaj na-s, o Smptri aj jekh rrom. Phiravenas pe' p-jekh
drom p-o s-orro ds. i anenas kaj te rtren. Roden penqe jekh
kherorro. Roden, roden, roden... Arakhen jekh kolba sulumena.
Mothol o rrom:
- ta, arakhlem so trobul ame'; an-e kat kolibca aj sovas
mito! Tu, Smpetri!na, tho' tu p-o fndo, paa-o zdo, aj me thav ma'
paa-o udar!
- Mito, rrom!a, del tu o Del lahi rt! Sastimaa!
Peren tele aj len te soven. ta aresel o gao le kheresqo! Mato sasas. So kerel kodo gao? Vazdel
pesqi rovli aj lel te marel le rromes. Marel les i kana marel les aj al-ar...Del muj o rrom zurales:
- Smpetri!na, phend, uti! Tho' tu' akana vi tu paa-o udar aj me sovav intl.
Paruven o than le duj ene. Atni, o gao, o matrno, palem avel la rovla. Mothol: Mardem
but kakales, kaj si paa-o udar, akana trobul te marav vi kukoles kaj si paa-o zdo!. Palem lel o rrom
daba.
Kad si o vi trjo le orre rromesqo, le bibaxtalesqo: kajgdi al, vaj p-e kat, vaj p-e kut rig, sa
si te avel mardo..
Lava makar e lava
rtren - ahen te nakhen i rt
kolba - kherorro
sulumena - phusena
kolibca - kherorro
ta - dikh
trobul - si te, trebul, trebal, trubul
fndo - an-i palutni rig e kherorresqi

zdo - duvar
thav - thovav
kodo - kodova
kakales - kadales
kukoles - kodoles
kajgdi - kaj

64

Puhimata aj mangimata ka-o tksto


1. Ginaven o tksto!
2. Alosaren thaj xramosaren e biprinarde lava!
3. Ambolden o tksto gaikanes!
4. Phenen palal sose del pes dma an-o kadava tksto!
5. Tume so siklile anar o tksto?
Te siklovas khethanes!
Keren vi tume, klasae, jekh miazutni paramii, kerindoj buti maj anglal krkorro thaj palal,
khethanes, an-e grpe, e neve siklile nociena!
So anav, so na anav?
Klasaqe but
I 1-to klasaqi buti
1. Xramosar palal so tu sikliln kathe!
2. Palal so agordn, paruv tiro xramosaripnasqo lilorro e xramosaripnasqe lilorrea tire
kolegosqo!
3. Lahar e arakhle doa an-e xramosaripnasqo lilorro tire kolegosqo!
4. Palal so agordes, sikav tire kolegosqe e arakhle doa thaj phen lesqe sar sasas te
xramosarel lahes! Sa kadja, dikh k-e arakhle doa tuqe tire kolegosar!
5. Akana, zumav te amboldes / te nakhaves, krkorro, o tksto an-i rumunikani vaj
magrikani hib!
6. Palal so dinn agor, paruv palem tiro xramosaripnasqo lilorro e lilorrea tire
kolegosqo thaj lahar e doa!
7. Sikav tire kolegosqe e doa thaj phen lesqe so vov kerds do! Sa kadja, arakh kaar
tiro kolgo kaj tu kerdn do!
8. Sikaven vi tumare siklrnqe vaj siklrnesqe sar tume kerde buti khethanes!
I 2-to klasaqi buti
Keren, telal o vastalipen tumare siklrnesqo vaj siklrnqo, aver klasqe but, khethanes, an-e
grpe, e neve siklile nociena!

65

E kermusesqi pori
Sasas, jekhvar, jekh mca aj jekh kermuso. La muca sasas la thud, e kermuses sasas les kiral.
O kermuso xalas sigo pesqo xaben aj naslo te corel thud kaar i mca. I mca, ruli sar i jag,
nala pala' o kermuso aj hindas e kermusesqi pori. Akana, o kermuso, biporuqo, n-ati te beel, gelo k-i
mca aj manglas la te del lesqe i pori palem:
- Dav tiri pori palem, kana anes manqe thud guruvnaar.
Rulo, o kermuso gelo k-i guruvni te mangel thud:
- Guruvni!e, guruvni!e, de manqe thud, o thud te dav les e mucaqe, i mca te del murri pori
palem. I guruvni phenel lesqe:
- Dav tut thud, kana anes manqe khas!
al o kermuso ka-o khas aj mangel les:
- Tu, khas! Av mana te dav tut e guruvnaqe, i
guruvni te del man thud, o thud te dav les e mucaqe, i mca
te del murri pori.
- Mito, dav tut khas, kana anes manqe jekh marikli.
O kermuso aresel k-i marikli aj mangel la te avel lea ka-o
khas.
I marikli phenel lesqe: Dav tut marikli, nmaj ke
trebul manqe basvalo te aj pekav manqe.
al o kermuso ka-o balo aj mangel lesar balevas.
O balo phenda lesqe: dav tuqe, kana anes manqe
berxum. An manqe berxum thaj dav tut basvalo!
Aresel o kermuso ka-i berxumlin thaj phenel laqe:
- Berxumlin, de manqe berxum te dav les e balesqe,
o balo te del man balevas, o balevas te dav khasesqe, te del manqe khas, o khas te dav les e guruvnaqe, i
guruvni te del man thud, o thud te dav les e mucaqe, i mca te del manqe palpale murri pori. I berxumlin
dikhlas mla kermusesar, aj dina les jekh baro berxum.
Loalo, gelo te del sekonesqe so trebul aj phenda ke na maj lel averesar nijekhvar, anar ke
dias pesqe godi ke kerdas do thaj lahardas i do. Kaj nakhlas o kermusorro, an-e pesqo rodipnasqo
drom, barilas jekh votni kaj phiravel pesqo anav E kermusesqi pori. Kadaja ar si lahi va o jo
sastaripnasqo. Sarkon inkerel k-e pesqe but. Kana lies len averenar tu san loalo, kana e aver lien
tuar - tu san biloalo. Ma le so na-i tiro!
(adaptisardi vi amboldini kaar i Olga Mrcu, kidini pesqe dejaar - kaar i Estera Markus)

66

Lava makar e lava


basvalo - balevas, balesqo mas, balano/balutno mas
sekonesqe - svakonesqe

votni - plnta, ar
balevas - basvalo

Puhimata aj mangimata ka-o tksto


1. Ginaven o tksto!
2. Alosaren thaj xramosaren e biprinarde lava!
3. Ambolden o tksto gaikanes!
4. Phenen palal sose del pes dma an-o kadava tksto!
5. Tume so siklile anar o tksto?
Te siklovas khethanes!
I GRAMTIKA
O ARTKULO
O bidefinto artkulo va e murikane vi e uvlikane navna, ka-o nominatvo
I. Sar dikhls maj anglal, o definto artkulo va e murikane vi e uvlikane navna, ka-o nominatvo,
si sajekh/idntiko:
O definto artkulo va e murikane navn/substantvur, ka-o nominatvo
O jekhipen
O butipen
o dand
e/l [l] danda
o muj
e/l [l] muja
o sap
e/l [l] sapa
O definto artkulo va e uvlikane navn/substantvur, ka-o nominatvo
O jekhipen
O butipen
i phen
e/l [l] phen
i bibi
e/l [l] bib
i baj
e/l [l] baja

67

II. Tha', an-i rromani hib, si vi o definto artkulo va e murikane vi uvlikane navna/substantvur,
ka-o nominatvo. Lesqe frme si kadala:
O bidefinto artkulo va e murikane navn/substantvur, ka-o nominatvo
O jekhipen
O butipen
jekh dand
nte danda
jekh muj
nte muja
jekh sap
nte sapa
Varekana, ka-o butipen, paal o artkulo nte si vi aver frme, sar si: varesave, varesode, (v)ni.
O bidefinto artkulo va e uvlikane navn/substantvur, ka-o nominatvo, si sajekh/idntiko le
formena kaar e murikane navn:
O jekhipen
O butipen
jekh phen
nte phen
jekh bibi
nte bib
jekh baj
nte baja
E IDEENQO PLNO
Kana kamas te keras jekh xramosaripen, si te alosaras amare god, amare ide thaj te ulavas len
an-e trin riga, an-e logikane kotora:
O jekhto kotor. Kathe, sikavas o kontksto, alosaras amare personur (e ene save lien rig
ka-i kcia, e aktr, e khelne, e ivutre, e irikl thaj aver).
O dujto kotor si o ander e tekstosqo. Kathe, prezentisaras sar thavdel i kcia thaj sa so si
phandlo laar (so sas, sar sas, kon sas kothe, kaa aj sosar kerds pes i kcia thaj aver).
O trinto koto. Kathe, ka-o agor e xramosaripnasqo, si te das i klidin, te sikavas i morla, o
xatripen, so ame kamas te tradas/bihalas sar meso thaj aver.
So anav, so na anav?
Klasaqe but
I 1-to klasaqi buti
Keren jekh xramosaripen palal jekh kermuso thaj jekh mca!
I 2-to klasaqi buti
1. Xramosar palal so tu sikliln kathe!
2. Palal so agordn, paruv tiro xramosaripnasqo lilorro e xramosaripnasqe lilorrea tire
kolegosqo!
3. Lahar e arakhle doa an-e xramosaripnasqo lilorro tire kolegosqo!
4. Palal so agordes, sikav tire kolegosqe e arakhle doa thaj phen lesqe sar sasas te
xramosarel lahes! Sa kadja, dikh k-e arakhle doa tuqe tire kolegosar!
5. Akana, zumav te amboldes / te nakhaves, krkorro, o tksto an-i rumunikani vaj
magrikani hib!

68

6. Palal so dinn agor, paruv palem tiro xramosaripnasqo lilorro e lilorrea tire
kolegosqo thaj lahar e doa!
7. Sikav tire kolegosqe e doa thaj phen lesqe so vov kerds do! Sa kadja, arakh kaar
tiro kolgo kaj tu kerdn do!
8. Sikaven vi tumare siklrnqe vaj siklrnesqe sar tume kerde buti khethanes!
I 3-to klasaqi buti
Keren, telal o vastalipen tumare siklrnesqo vaj siklrnqo, aver klasqe buti, khethanes, an-e
grpe, e neve siklile nociena!

69

O 3uvalo, o Piomalo thaj o Xer


Sas kaj na-s, te na avilino na sasas te phenel pes. Sasas duj rroma, o 3uvalo aj o Piomalo.
Kadala sasas lenqe anava. orre sasas le duj, xarane, tha' vi bengale! Aj anas von p-l droma vareso te
arakhen, varekaj te keren buti.
- Ju, ju, ju! Piomale!a, phral!a. i dikhes so me dikhav?
- Jo, jo, jo! Dikhav, 3uvale!a, dikhav jekha irikl p-o jekh rukh....
- Na...Piomale!a, dile!a. Dikh, angla' to nakh, o gao anklisto p-o xer...
- po, so maj? So kames? T-avel o xer anklisto p-o gao? - phenel o Pimalo.
- Jaj, dile!a, p-e tue trobul anklisto, ke maj xer san tu! i xalres ke akana aj oras kodole
xeres?
- Aj vi tu, dile!a, phenel o Pimalo, te ores le xeres, trobul te ores vi le gaes, ke o gao si
anklisto opre! Aj so te keras ana' o gao?
- Jaj, Piomale!a. i uvlili ti godi... Dilo sar jekh guruvni san! Aukr, akana dela o khamorro;
dikhesa ke pal' xanc therdola o gao te thol pe' tela' uhalin te hodinil pe'.
Kad vi sas. O kham pekelas. O gao therdol, astarel le xeres ka-jekh tilo aj thol pesqo ero tela-i
uhalin aj lel te sovel.
Atni, o 3uvalo phenel:
- Piomale!a, na de dma khan! Pauvas po lokhorres; me putrav o elo le xeresqo aj tu spides
les angla' i an-o ve. Me thav o elo ka-murri korr aj beav.
- Amblaves tut, 3uvale!a?
- Phande to muj! Kana o muj putres les, ankalaves jekh dilimos!
- Mito, mito! Na xolv! i maj phenav khan...
Keren sar phende te keren. O Piomalo angerel le xeres an-o ve, aj o 3uvalo thol pesqe o elo
ka-i korr aj beel astardo. O gao sovel aj xexinil...
Kana o Piomalo garavds pes le xerea, lel o 3uvalo
te cipil: Hi-ha, hi-ha!
O gao putrel jekh jakh:
- So si xer!a? Bokhalo san?
- Ni, raj!a. Xalem, ajlilem
Putrel o gao i dujto jakh:
- Jaj, des dma akana?
- Dav, jertisar manqe, murro raj, autil tut o Devel!
O gao porravel pe jakha sar duj are:
- Ju, ju, ju! Kaj si murro xer?
- Kathe sm, paa-tue, raj!a. i dikhes? Xalem ar aj,
te jertis, mekhlem goni sar aj dikhes...
- T...tu s...an m...murro xer? S..so phenes?
70

- Me sm, nmaj trobul akana te phenav tuqe so pecisajlem. aimaa, manu sm sar tu dikhes.
Murro dad si baro drabarno kaj kerel frmei. De trin ber palpale kamelas te ansuril man jekha rakla
kaj na-s manqe drgo. Me i kamavas la. Xolajlem. An-i xoli, akulem murre dades aj lesqe mulen.
Murro dad phend manqe: Te keres tut xer trin bera aj trin dsa! Sode mores tu jakhaar, kerdilem
xer aj akana nakhle le trin ber aj le trin ds aj palem kerdilem manu.
- He, he! So te kerav akana ana' tue? - mothol o gao. N-ati phiraves man p-e to dumo aj n-ati
phiravav tut p-e murro...
- po, mekh man te av ka murro dad... d-akana kandav lesqo muj aj kerav lesqi vja, te na maj
avav xer.
- po, a ka to dad... aj na maj ker tut dilo, na maj ker dilimata!
- Nais tuqe! Ah Devlea!
- 3a Devlorrea!
*
*
*
Jekh vaj duj kurke pala' kodo, al o gao p-o fro le grastenqo te rodel pesqe avre xeres. Dikhel
jekhe ukare xeres...vrta sar kuko kaj sas les maj anglal! Sa kod peta p-o muj...sa kodo erxan p-o
ikat...
Juj, Devl!a, sar miazinel kado xer pe kukolese! Oho, xalrav i buti, phenel, xalrav!
Paol paal o xer aj phenel lesqe ordanes an-o kan:
- Aha, murro raklo, palem akuln te dades, nmaj i sm odobor dilo te maj kinav tut! T-aves
baxtalo!
(Andre Barthlmy, Parama la balvalqe, palal o lil Marcel Courthiade, Drabaripnasqi
pustik p-i hib rromani, Karjaa, Finlanda, 1991, p. 42 - 43).

71

Lava makar e lava


avilino - avilsas
anklisto - inklisto
jaj - joj, vaj
uvlili - (kathe) pherdili, peklili
therdol - ahavel pes
pauvas - paovas, avas, as pae
amblaves - umblaves
angerel - ingerel
xexinil - xril
sm - sem, hom, som
pecisajlem - so sas mana

frmei - drabarimata
de trin bers - trine bersenar
ansuril prandizel
drgo ku
kandav lesqo muj unav les
vja - kamipen
kodo - kodova
vrta - (kathe )taman, ekzkto
kuko - kodova
peta - (kathe) smno
ordanes - oral

Puhimata aj mangimata ka-o tksto


1. Ginaven o tksto!
2. Alosaren thaj xramosaren e biprinarde lava!
3. Ambolden o tksto gaikanes!
4. Phenen palal sose del pes dma an-o kadava tksto!
5. Tume so siklile anar o tksto?
Te siklovas khethanes!
I GRAMTIKA
O SUBSTANTVO. O kzo Genitvo
3i akana, ka-o substantvo, ame siklilm e frme kaar e kzur Nominatvo thaj o Akuzatvo,
ka-o jekhipen aj ka-o butipen. Kathe, ame siklovasa e frme, kaj/save e substantvur si len ka-jekh aver
kzo, ka-o Genitvo.
E murikane substantvur
E agorimata le murikane substantivurenqo ka-o Genitvo, k-o jekhipen vi ka-o butipen:

72

So anav, so na anav?
Klasaqe but
I 1-to klasaqi buti
1. Xramosar palal so tu sikliln kathe!
2. Palal so agordn, paruv tiro xramosaripnasqo lilorro e xramosaripnasqe lilorrea tire
kolegosqo!
3. Lahar e arakhle doa an-e xramosaripnasqo lilorro tire kolegosqo!
4. Palal so agordes, sikav tire kolegosqe e arakhle doa thaj phen lesqe sar sasas te
xramosarel lahes! Sa kadja, dikh k-e arakhle doa tuqe tire kolegosar!
5. Akana, zumav te amboldes / te nakhaves, krkorro, o tksto an-i rumunikani vaj
magrikani hib!
6. Palal so dinn agor, paruv palem tiro xramosaripnasqo lilorro e lilorrea tire
kolegosqo thaj lahar e doa!
7. Sikav tire kolegosqe e doa thaj phen lesqe so vov kerds do! Sa kadja, arakh kaar
tiro kolgo kaj tu kerdn do!
8. Sikaven vi tumare siklrnqe vaj siklrnesqe sar tume kerde buti khethanes!
I 2-to klasaqi buti
Keren, telal o vastalipen tumare siklrnesqo vaj siklrnqo, aver klasqe but, khethanes,
an-e grpe, e neve siklile nociena!

75

O agar
An-jekh baro ve anar i frika, le ivutrenqo thagar, jekh phuro agar, akharel pesqe haves thaj
phenel lesqe:
- Dikh, have!a, me akana sem but phuro thaj i maj sem kadja zoralo. Mirre danda kovliline, l
jakha i maj dikhen but dur, thaj murro baavipen phares unel pes an-o kadava baro ve. Tu san terno
thaj zoralo. Ah tu an-o murro than, sar thagar, anglal so te merav me, ke vi kadja man na maj si man
but dsa ivipnasqe.
Angle, kamav te phenav tuqe jekh lav: te aves laho e ivutrena, te godisares mito sa so kamesa te
keres thaj varekana te keres pal' lenqo aimos, te aves jekh pativalo krisarno.
O terno agar, sar jekh kandutno havo, savorro ds phirelas anar o ve te dikhel e ivutrenar, te
kerel kris, kaj sas bixaaripen, delas vast len pharipnase thaj, aipnase, lesqo baavipen sas
prinardo an-o savorro lesqo thagaripen.
An-jekh ges, avel lese i xurdi pendexni thaj, rovindoj, phenel lesqe:
- Dikh, bare!a thagare!a, i vastini avils i thaj pal' so xals savorre patrinorra, phagls vi o rukh kaj
sasas man o kherorro. Rugisardem le elefantos but ukar te rodel aver rukha te xal len, tha' i unds
man. Phen vi tu so te kerav akana, kaj te av duje havorrena palal mane?
76

O thagar, sar sasas les jekh baro ilo, i beel but te godisarel pes thaj sig al k-o elefnto thaj phenel
lesqe bute xola:
- Sosar phagln o kher e ukare pendexnqo? Akana te as te rodes aver rukh thaj te keres laqe
aver kherorro. undn?
Tha' o elefnto, vaj i unelas mito, vaj sas but pherasutno, ke e ruthuna astarel e terne agares
korrar, thaj kidel les i kana maj sas les xanc te merel. Sar xastral, but laardo, o thagar nael sig
pesqe dadese te phenel lesqe sa i parami, te puhel les sar, sosar o elefnto i unel lesar?
O phuro agar unel les, del anar o ero thaj phenel:
- Dikhes, mirre!a have!a, me phendem tuqe te keres savorre ivutrenqe lenqo aipen, tha'
bisterdem te phenav tuqe ke, varvar, avere ivutren si len maj baro aipen sar le averen.
But maj palal, o terno agar xatrds o mand kadale lavenqo; tha' vi maj but akana si ke vov
siklilas ke o baripen jekhe thagaresqo (sar vi e manuenqo), i beel nmaj an-i pesqi zor, o ao
baripen si an-i pesqi godi, an-o pesqo krisaripen.
(Parami lahardi kaar o Jupter Borcoi)
Lava makar e lava
kovliline - resle kovle
krisarno - krisno, krisinitri
pendexni - pedexali, vverica

i vastini - o elefnto
korrar - menaar
mand - snso, xatripen

Puhimata aj mangimata ka-o tksto


1. Ginaven o tksto!
2. Alosaren thaj xramosaren e biprinarde lava!
3. Ambolden o tksto gaikanes!
4. Phenen palal sose del pes dma an-o kadava tksto!
5. Tume so siklile anar o tksto?
Te siklovas khethanes!
I GRAMTIKA. O SUBSTANTVO
O kzo Genitvo
E uvlikane substantvur
Kathe, ame siklovasa e frme, kaj/save e uvlikane substantvur lien len ka-o Genitvo, k-o
jekhipen aj k-o butipen.

77

a) E biivdisarde uvlikane substantvur


O kzo

O puhipen O jekhipen

O butipen

Nominatvo

so?

i len
i dori
i baj
i pirorri
i dma

e/le len
e/le dor
e/le baja
e/le pirorr
e/le dme

Akuzatvo

so ?

i len
i dori
i baj
i pirorri
i dma

e/le len
e/le dor
e/le baja
e/le pirorr
e/le dme

e len/qo (-qi, -qe, -qe)

e/le lenn/qo (-qi, -qe, -qe)


[e/le lenn/qo (-qi, -qe, -qe)]
e/le dorn/qo (-qi, -qe, -qe)
[e/le dorn/qo (-qi, -qe, -qe)]
e/le bajan/qo (-qi, -qe, -qe)
e/le pirorrn/qo (-qi, -qe, -qe)
[e/le pirorrn/qo (-qi, -qe, -qe)]

Genitvo

kasqo?
(kasqi?
kasqe?
kasqe?)

e dor/qo (-qi, -qe, -qe)


e baja/qo (-qi, -qe, -qe)
e pirorr/qo (-qi, -qe, -qe)
e duma/qo (-qi, -qe, -qe)

e/le dumen/qo (-qi, -qe, -qe)

Aven godle !
Ka-o Genitvo, o akcnto perel p-i anglalpalutni silba, anglal o agoripen kaar o kzo Genitvo.
b) E ivdisarde uvlikane substantvur
O kzo

O puhipen O jekhipen

O butipen

Nominatvo

kon?

i phen
i bibi
i haj
i rromni
i phenorri
i mba

e/le phen
e/le bib
e/le haja
e/le rromn
e/le phenorr
e/le mbe

Akuzatvo

kas?

e/le/la phen
e/le/la bib
e/le/la haja
e/le/la rromn
e/le/la phenorr
e/le/la amba

e/le phenn [phenn]


e/le bibn [bibn]
e/le hajan [hajen]
e/le rromnn [rromnn]
e/le phenorrn [phenorrn]
e/le amban [amben]
78

Genitvo

kasqo?
(kasqi?
kasqe?
kasqe?)

e phen/qo (-qi, -qe, -qe)


e bib/qo (-qi, -qe, -qe)
e haja/qo (-qi, -qe, -qe)
e rromn/qo (-qi, -qe, -qe)
e phenorr/qo (-qi, -qe, -qe)
e/le/la amba/qo (-qi, -qe, -qe)

e/le phenn/qo (-qi, -qe, -qe)


[e/le phenn/qo (-qi, -qe, -qe)]
e/le bibn/qo (-qi, -qe, -qe)
[e/le bibn/qo (-qi, -qe, -qe)]
e/le hajan/qo (-qi, -qe, -qe)
e/le hajen/qo (-gi,-ge)
e/le rromnn/qo (-qi, -qe, -qe)
[e/le rromnn/qo (-qi, -qe, -qe)]
e/le phenorrn/qo (-qi, -qe, -qe)
[e/le phenorrn/qo (-qi, -qe, -qe)]
e/le amban/qo (-qi, -qe, -qe)
e/le ambenqo/qo (-qi, -qe, -qe)

Aven godle!
Ka-o Akuzatvo vi k-o Genitvo, k-e ivdisarde uvlikane substantvur, ka-o butipen, si duj tme: n - vaj n (k-e karpatcko rroma, k-e rihinr).
So anav, so na anav?
Klasaqe but
I 1-to klasaqi buti
1. Xramosar palal so tu sikliln kathe!
2. Palal so agordn, paruv tiro xramosaripnasqo lilorro e xramosaripnasqe lilorrea tire
kolegosqo!
3. Lahar e arakhle doa an-e xramosaripnasqo lilorro tire kolegosqo!
4. Palal so agordes, sikav tire kolegosqe e arakhle doa thaj phen lesqe sar sasas te
xramosarel lahes! Sa kadja, dikh k-e arakhle doa tuqe tire kolegosar!
5. Akana, zumav te amboldes / te nakhaves, krkorro, o tksto an-i rumunikani vaj
magrikani hib! 6. Palal so dinn agor, paruv palem tiro xramosaripnasqo lilorro e
lilorrea tire kolegosqo thaj lahar e doa!
7. Sikav tire kolegosqe e doa thaj phen lesqe so vov kerds do! Sa kadja, arakh kaar
tiro kolgo kaj tu kerdn do!
8. Sikaven vi tumare siklrnqe vaj siklrnesqe sar tume kerde buti khethanes!
I 2-to klasaqi buti
Keren, telal o vastalipen tumare siklrnesqo vaj siklrnqo, aver klasqe buti, khethanes, an-e
grpe, e neve siklile nociena!

79

I balval
Sasas jekhvar, an-e jekh
tikno gav, jekh orri famlia, kaj sasas
la havorre sode xva si an-i jekh
sta.
An-e jekh ds, o dad tradinas
jekhe haves k-e lenqi mami, te anel
laqe jekh aro area. Sar amboldelas
vov khere, i balval se phurda o aro.
Akana, so te kerel o havo, gelas
khere rovindos thaj phenda pesqe
dadesqe so sas. Lesqo dad lias jekh
bari kopal aj gelas te rodel e balvala.
Kana arakhlas pes laa, kamla te
marel la. I balval, kana dikhla so
kamel te kerel o rrom, mangla les te na
avel rulo, te del laqe i kopal, aj voj,
paruvimase, dias lesqe jekh xer, kaj
delas love. O manu ci patanas e balval aj manglas te dikhel; akor i balval phenda e xeresqe:
- Xer!a, de le rromesqe love!
Akor, o xer kerda lesqe love. O rrom lias e xeres thaj gelas khere. P-o drom areselas pes jekhe
amalea. Kadava, kana dikhla le xeres, kada baro aj ukar, akhardas e rromes pesqe kherese. O rrom
lias e xeres, gelas lese aj manglas les te na phenel Xer!a, de man love!
Kana o rrom sutas, o amal paruvda le xeres.
Texarinae, o rrom utila, lias le xeres aj gelas khere. Akharda i sasti familia te dikhel so andas
vov khere, aj manglas e xeres te del love. O xer i dias.
Rulo sar i jag, o rrom gelas e xerea palpale k-i balval aj phenda laqe palal sose nakhla vov.
I balval dina e rromesqe palpale lesqi kopal thaj jekh sina. Atn phenda o rrom:
- Sinia, buxlar tut! Te avel p-i sina but xaben! I sina kerdas sar phendas o rrom.
O rrom lias i kopal, lias la aj gelas pesqe amalese thaj phendas:
- Tu, kopal, bandar tut pe lesqo dumo, mar les sar i balval!
O amal delas ingar:
- Na maj de, le i kopal pa murro dumo, phen te na maj marel man, dav tuqe palem tiro xer!
O rrom lias pesqo xer aj gelas khere, thovdas pes paal i sina, paal o xer aj phendas:
- Akana, i maj avasa orre, i sina del ame' xaben, o xer del amen love, ame te das len pativ!
(kidini kaar i Lctu Marinela)

80

Lava makar e lavas


sta - uhandi
tradinas - trads
se - sa
kopal - rovli

delas - kerelas
akor - atni
areselas pes - arakhls pes
pa - opral

Puhimata aj mangimata ka-o tksto


1. Ginaven o tksto!
2. Alosaren thaj xramosaren e biprinarde lava!
3. Ambolden o tksto gaikanes!
4. Phenen palal sose del pes dma an-o kadava tksto!
5. Tume so siklile anar o tksto?
Te siklovas khethanes!
I GRAMTIKA
I SARNAVNI (VAJ: O PRONMBRO)
a. E enutne sarnavn siklile i akana si: me, tu, vov, voj, ame, tume, von.
O jekhipen

O Butipen

me

tu

vov

voj

ame

tume

von

II

III

III

II

III

i murikani
frma

i uvlikani
frma

Palal o eno thaj palal o gin, e pronmbrur xulaven pen kadja:


O jekhipen
O butipen
I: O jekhto eno: me
I: O jekhto eno: ame
II: O dujto eno: tu
II: O dujto eno: tume
III: O trinto eno: vov, voj
III: O trinto eno: von
Ka-o jekhipen, k-o trinto eno si duj frme
vov
voj
i murikani frma
i uvlikani frma
Vov si siklovno.
Voj si siklovni.

81

Vov si siklrno.
Vov si sikavno.
Vov si gilavno.
Vov si raaj.

Voj si siklrni.
Voj si sikavni.
Voj si gilavni.
Voj si raajni.

b. Aver frme le enutne sarnavnnqe


Le enutne sarnavn si len vi aver forme:
O jekhipen

O kzo
puhipen

II

O Butipen

III

III

murikani
frma

uvlikani
frma

II

III

Nom.

kon?

me

tu

vov

voj

ame

tume

von

Akuz.

kas?

man

tut

les

la, lan

amen

tumen

len

Gen.

kasqo?

mirro,
murro

tiro

lesqo

laqo

amaro

tumaro

lenqo

kasqi?

mirri,
murri

tiri

lesqi

laqi

amari

tumari

lenqi

kasqe?

mirre,
murre

tire

lesqe

laqe

amare

tumare

lenqe

kasqe?

mirre,
murre

tire

lesqe

laqe

amare

tumare

lenqe

Dat.

kasqe?

manqe

tuqe

lesqe

laqe

amenqe

tumenqe

lenqe

Lok.

kase?

mane

tue

lese

lae

amene

tumene

lene

Abl.

kasar?

manar tuar

lesar

laar

amenar

tumenar

lenar

Soc.
/Instr

kaa

lea

laa

amena

tumena

lena

mana

tua

82

c. Aversarnavn
An-i rromani hib si vi aver sarnavn, na nmaj enutne sarnavn. Sar tume dikhle an-e
tkstura, ame maladilm vi aver sarnavn: nikon = khonik, akaja = kadaja, po = pesqo, morre = mirre.
Palal kadalene, ame siklovasa la vrjamaa!
So anav, so na anav?
Klasaqe but
I 1-to klasaqi buti
1. Xramosar palal so tu sikliln kathe!
2. Palal so agordn, paruv tiro xramosaripnasqo lilorro e xramosaripnasqe lilorrea tire
kolegosqo!
3. Lahar e arakhle doa an-e xramosaripnasqo lilorro tire kolegosqo!
4. Palal so agordes, sikav tire kolegosqe e arakhle doa thaj phen lesqe sar sasas te
xramosarel lahes! Sa kadja, dikh k-e arakhle doa tuqe tire kolegosar!
5. Akana, zumav te amboldes / te nakhaves, krkorro, o tksto an-i rumunikani vaj
magrikani hib!
6. Palal so dinn agor, paruv palem tiro xramosaripnasqo lilorro e lilorrea tire
kolegosqo thaj lahar e doa!
7. Sikav tire kolegosqe e doa thaj phen lesqe so vov kerds do! Sa kadja, arakh kaar
tiro kolgo kaj tu kerdn do!
8. Sikaven vi tumare siklrnqe vaj siklrnesqe sar tume kerde buti khethanes!
I 2-to klasaqi buti
Keren, telal o vastalipen tumare siklrnesqo vaj siklrnqo, aver klasqe but, khethanes,
an-e grpe, e neve siklile nociena!

83

Traden le rrom

Traden le rrom p-e lenqo drom,


Pal' jekh aver beimos,
Sa been von an-o vurdon,
Sigren te an p-o fros.

i troman khani te oren,


Karing khani i azbaven,
Ke le gae mudaren len,
Maj feder von sa bokhaljaven.

Te bikinen penqe but,


Le balaja thaj le rroja,
Le kakav, le glur
Te paruven von le grasten.

Vi te phenen ke si barvale,
Le rroma si le maj orre,
Kana si len duj ovara,
Fri atni ajlona.

Kothe si le baaldr,
An-o fros baavena
Le rromn sa drabarena,
K-a-te roden duj ovara.

Le love n-ati hon khethane'


Le gae phenen ke si orde,
Le ingale len mudaren,
Lenar le love sa kiden.

Le havorre sa bokhajven
Von an-o vurdon sa roven
De duj ds khan i xale
Bokhajven aj nasvajven.

Duj ovara kana si len,


Xan thaj pien, biav keren,
Kana si len, i maj roden,
Kad si le rroma orre.

Le gae len sa naaven,


An-o kher anre i mukhen,
Le orre rroma ka te iven,
P-l droma aluisaven.

P-e droma si tradrde,


Sar le uklen naaven len.
Vaker manqe: so maj si len?
Fri jakha duj te roven

Lava makar e lava


balaja - balan
glur - valin, are anar stklo
baaldr - baavne
ovara - jekh banknta ovenqi

azbaven - azban
feder - maj lahes
tradrde - tradine

84

Puhimata aj mangimata ka-o tksto


1. Ginaven i poeza!
2. Alosaren thaj xramosaren e biprinarde lava!
3. Ambolden i poeza gaikanes!
4. Phenen palal sose del pes dma an-i kadaja poeza!
5. Tume so siklile anar i poeza?
Te siklovas khethanes!
GRAMTIKA
O VRBO (VAJ: I KERNAVNI)
a. O vrbo si ka-o akanutno vaxt (ka-o preznto)
O jekhipen
O butipen
I (o jekhto eno): me sem [som, som, hom, si, s] I: (o jekhto eno): ame sam
II (o dujto eno): tu san
II: (o dujto eno): tume sen [san]
III (o trinto eno: vov, voj si
III: (o trinto eno: von si(ne)
b. O theripen (vaj: i possia)
O theripen ka-o akanutno vaxt (ka-o preznto):

O eno

O pronmbro ka-o
akuzatvo

E verbosqi forma
si

O pronmbro ka-o
akuzatvo

O jekhipen
I

(man)

si

man

II

(tut )

si

tut

III

(les)

si

les

(la) [vaj: lan]

si

la(n)

O butipen
I

(amen)

si

amen

II

(tumen)

si

tumen

III

(len)

si

len

85

Aven godle!
E pronmbrur anar i jekhto kolna na si mujutne! Ati bi lenqo te sikavas o theripen:
(Man) si man = Si man; (Tut) si tut = Si tut; (Les) si les = Si les; (La) si la = Si la; (Amen) si amen = Si
amen; (Tumen) si tumen = Si tumen; (Len) si len = Si len.
So anav, so na anav?
Klasaqe but
I 1-to klasaqi buti
1. Xramosar palal so tu sikliln kathe!
2. Palal so agordn, paruv tiro xramosaripnasqo lilorro e xramosaripnasqe lilorrea tire
kolegosqo!
3. Lahar e arakhle doa an-e xramosaripnasqo lilorro tire kolegosqo!
4. Palal so agordes, sikav tire kolegosqe e arakhle doa thaj phen lesqe sar sasas te
xramosarel lahes! Sa kadja, dikh k-e arakhle doa tuqe tire kolegosar!
5. Akana, zumav te amboldes / te nakhaves, krkorro, o tksto an-i rumunikani vaj
magrikani hib!
6. Palal so dinn agor, paruv palem tiro xramosaripnasqo lilorro e lilorrea tire
kolegosqo thaj lahar e doa!
7. Sikav tire kolegosqe e doa thaj phen lesqe so vov kerds do! Sa kadja, arakh kaar
tiro kolgo kaj tu kerdn do!
8. Sikaven vi tumare siklrnqe vaj siklrnesqe sar tume kerde buti khethanes!
I 2-to klasaqi buti
Keren, telal o vastalipen tumare siklrnesqo vaj siklrnqo, aver klasqe but, khethanes,
an-e grpe, e neve siklile nociena!

86

Te siklovas maj but!


O phuro
Jekhe cikne khures
Kinds o phuro
E havorrenqe
Te aj khelen pe'.
Khere ands les,
K-o kat phandls les.
Dikhls i phuri,
I bari thaj thuli:

- So kerdn, phurea,
So kerdn e guruvea?
- Mukh so paruvdom les,
- p-jekh khuro dinom les!
Xoli avel i phuri,
Lel jekh bari rovli
Mito mards les,
Sa phagerds les

87

I famlia
Man si man jekh
bari famlia. Ame sam efta
ene: o dad, i daj, o phral, i
phen, o ppu, i mami vi me.
O dad si rrom xanotri.
Vov xanovel e kkava
ariea. Kana i vrama si
ukar, ame as an-o gav,
kaj si but gae. Mekhas
ame o vurdon thaj i cxra
pa-o gav. I daj thaj i phen
an an-o gav, kaj akharen:
Ame xanovas e ariea e kkava.
Kana aunen le gae kaj kamen te xanoven ariea e kkava, atn inklon avri anar i avlin aj
phenen so kamen. I daj thaj i phen aven palpale, kaj si i cxra aj kaj o dad vi o ppu keren buti. E kkava,
plal duj-trin sura, si neve vi parne sar si o rup. I daj thaj i haj telaren palem an-o gav. Von den le
kkava palpale, thaj le gae den lenqe love thaj xamos: anre, manro, kaxna, papina, bane. E gae thaj e
rroma si lahe amala.
Lava makar e lava
kkava - kakav
xanotri - rrom spoitro, kaj
parnrel - kakav

xanovel - parnrel ariea e kakav


ari o metlo soa parnrel pes e kakav

Puhimata aj mangimata ka-o tksto


1. Ginaven o tksto!
2. Alosaren thaj xramosaren e biprinarde lava!
3. Ambolden o tksto gaikanes!
4. Phenen palal sose del pes dma an-o kadava tksto, palal kadala puhimata:
1. Si tut famlia? 2. Kazom ene sen tume an-i famlia? 3. So si o dad? 4. So
kerel vov? 5. So keras ame kana si ukar o vaxt (i vrama)? 6. Kaj ahen o vurdon
thaj i cxra? 7. Kaj an i daj thaj i phen? 8. So keren von kothe? 9. So keren l
gae kana aunen so phenen i daj thaj i phen? 10. So keren i daj thaj i phen? 11.
Sar si l kkava palal duj-sur? 12. So keren i daj thaj i phen palem? 13. So
keren von an-o gav? 14. So den lenqe l gae? 15. Sar si l gae thaj l rroma?
5. Tume so siklile anar o tksto?
88

Te siklovas khethanes!
O ADEKTVO (VAJ: I PANAVNI)
a. Te palemdikhas so ame siklilm i akana!
* O adektvo (i panavni) sikavel sar si jekh buti vaj sar si jekh eno. Eksmplur: baro, barvalo,
barrutno, bezexalo, buxlo, ao, devlikano, divesutno, godver, gudlo, xarano, ku, laho, londo,
lngo/dlgo, manuesqo, maxrime, melalo, murikano, konkrt, sastrutno, sovnakutno, ukar, tang,
()uo, vunilo, vialo, zoralo, zleno, lto/glbeno/argon, ungalo thaj aver.
* O adektvo beel anglal o substantvo: laho rrom, lahi rromni, lahe rroma, lahe rromn, e
manuesqo punro/pirro, e manuesqi phov, e manuesqe punre/pirre, e manuesqe phova, ukar havo,
ukar haj, ukar have, ukar haja, tang drom, tang baj, tang droma, tang baja. Na butvar, o adektvo
ati te beel palal o substantvo, sar si an-o dialkto vakrdino kaar le kldrr (kkavr): drom
laho, havo ukar, o vast le manuesqo thaj aver.
* O ling e substantivosqo si sajekh le lingea jekhe adektivosqo/ panavnqo. Sa kadja, vi o gin jekhe
panavnqo si sajekh le ginea jekhe substantivosqo:
barrutno drom - muranikano ling, ka-o gin jekhipen
barrutni bar - uvlikano ling, ka-o gin jekhipen
barrutne droma - muranikano ling, ka-o gin butipen
barrutne bar - uvlikano ling, ka-o gin butipen
ling

o gin
o jekhipen

o butipen

o muranikano ling

laho kher

lahe khera

o uvlikano ling

lahi bibi

lahe bib

89

Aver ekzmplur: avdinalo (avdinali, avdinale, avdinale), kalo (kali, kale, kale), lolo (loli, lole,
lole), lalo (lali, lale, lale), parno (parni, parne, parne) thaj aver.
2. E tang panavn / adektvur (kaj si len jekh frma, ka-o nominatvo):
tang gad - muranikano ling, ka-o gin jekhipen
tang bar - uvlikano ling, ka-o gin jekhipen
tang gada - muranikano ling, ka-o gin butipen
tang bar - uvlikano ling, ka-o gin butipen
Aver ekzmplur: biku, but, cra/xanc/zla(ga)/ma, ku, godver, maxrime, ukar th.a.
3. E pabuxle panavn/adektvur (kaj si len duj frme ka-o nominatvo, jekh ka-o jekhipen
vi aver k-o butipen): lngo/dlgo, lto/glbeno/argon, zleno th.a. Kadala si adektvur line avere
hibnar.
O gin jekhipen

O gin butipen

O kzo

o murikano
ling

o uvlikano ling

o murikano ling

o uvlikano ling

Nom.

lngo drom

lngo pori

lngi (lni, lnga)


droma

lngi (lni, lnga)


por

dlgo drom

dlgo pori

dlga droma

dlga por

lto kher

lto patrin

lta khera

lta patrin

zleno rukh

zleno patrin

zlena rukha

zlena patrin

So anav, so na anav?
Klasaqe but
I 1-to klasaqi buti
1. Xramosar palal so tu sikliln kathe!
2. Palal so agordn, paruv tiro xramosaripnasqo lilorro e xramosaripnasqe lilorrea tire
kolegosqo!
3. Lahar e arakhle doa an-e xramosaripnasqo lilorro tire kolegosqo!
4. Palal so agordes, sikav tire kolegosqe e arakhle doa thaj phen lesqe sar sasas te
xramosarel lahes! Sa kadja, dikh k-e arakhle doa tuqe tire kolegosar!
5. Akana, zumav te amboldes / te nakhaves, krkorro, o tksto an-i rumunikani vaj
magrikani hib!
6. Palal so dinn agor, paruv palem tiro xramosaripnasqo lilorro e lilorrea tire
kolegosqo thaj lahar e doa!
7. Sikav tire kolegosqe e doa thaj phen lesqe so vov kerds do! Sa kadja, arakh kaar
tiro kolgo kaj tu kerdn do!
8. Sikaven vi tumare siklrnqe vaj siklrnesqe sar tume kerde buti khethanes!
I 2-to klasaqi buti
Keren, telal o vastalipen tumare siklrnesqo vaj siklrnqo, aver klasqe buti, khethanes, an-e
grpe, e neve siklile nociena!
90

Te siklovas maj but!


O siklarno eksamenisarel (puhel) jekhe siklovnes:
Phen tu manqe, kazom hona si an- jekh ber?
An-jekh ber si 12 (deuduj) hona: i Janura, i Februra, o Trintonaj, o tartonaj (o Grastonaj; o
Aprlo), o Maj, o Beredivaj, o ulaj (o Jlio), o gusto, i Septmbra, i Oktbra, i Novmbra vi i
Decmbra.
Save si l berivaxta?
Ame anas so trin hona keren khethanes jekh berivaxt. O ber si les tar berivaxta (berkotora):
O Pamilaj

o Trintonaj
o tartonaj / O Grastonaj
o Maj

(o Ternomilaj; o Jektomilaj; o Anglomilaj)


O Milaj

o Baredivaj / o Jnio
o ulaj / o Bov / O Jlio
o gusto

O Durmilaj

i Septmbra / o Drakhalo / o Septmbro


i Oktbra / o Muxlalohon / o Oktbro
i Novmbra / o Noveembro

(o Durardomilaj; o Angloivend)
O Ivend

o Decmbro / i Decmbra
o Januro / i Janura
o Februro / i Februra

- Sode kurke si an-jekh hon?


- An-jekh hon si po tar kurke, thaj svko kurko si les po 7 divesa.
- Save si l divesa e kurkesqe?
Kadala si:
O Lujdives (Luj)

O ojdives (oj)

O Marcidives (Marci);

O Paratuj

I Tetradi (Paokurko)

O Sbato (Svato)
O Kurko (Purano kurko)

91

- Kazom divesa si an-jekh ber?


- An-jekh ber si 365 (trin ela ovvarde thaj pan) divesa vaj 366 (trin ela ovvarde thaj ov) divesa.
- Sode divesa si an-jekh hon?
- An-jekh hon si kaar 28 (bi thaj oxto) i kaj 31 (tranda thaj jekh) divesa.
- Kaj si l chona save si len po 31 divesa?
- Kadala si: i Janura, o Trintonaj, o Maj, o ulaj, o gusto, i Oktbra, i Decmbra.
- Thaj l hona save si len po 30 divesa?
- Kodola si: o tartonaj, o Beredivaj, i Septmbra, i Novmbra.
- Sode dsenqe (divesenqe) si i Febrara?
- I Febrara si la po 28 (bi thaj oxto) vaj po 29 (bi thaj ena) divesa.
- So si kana, tare berene, o ber si 366-e (trin ela ovvarde thaj ove) divesenqo?
- Atn i Febrara si la 29 (bi thaj ena) divesa.
Te siklovas maj but!
O pamilaj
An-o agor e februaraqo avel o pamilaj. O dives srdel te avel maj lngo (dlgo) thaj i rt te
avel maj xarni. An-o trintonaj marel i udri balval thaj o kham avel maj zuralo. O paxoj aj o iv bilon.
An-o tartonaj i natra zelenarel sa thaj an-o Maj l luluda putardon. Pamilaje si jekh barodives, i
Patradi. Akana e manua hinen e bakrorren, frbin (rangaren) lole (lolaren) anre thaj an savorrena
k-i khangeri te lien i patradi.

92

O Biamalipen
3ivelas, jekhvar, jekh barvalo raj, saves sasas les duj ukar have sabiande. O raj sas vi nasvalo,
vi but phuro, thaj i maj anelas savo anar lesqe have sasas biando jekhto, o anglutno.
Akana, palal o aar e thanesqo, e have godisarenas pen: kasqe te mukhel o kher, kana merela
amaro dad, kon te avel maj baro?
Sa an-o kodova gav beelas jekh phuri rromni, jekh drabarni but prinardi, godver thaj
pativali.
E phrala so godisardine pen so ni, jekh po jekh, aviline e phure:
- Dikh, phuri!e drabarni!e, phenel o jekhto, ker jekh drabaripen te merel murro phral, thaj dava
tut sode love kamesa!
- Na si ukar so kames, phenel i phuri, tha' av pala' jekh kurko te phenav tuqe so si tut keripnasqo.
Pala' duj - trin dsa avel vi o dujto phral:
- Ker te merel murro phral te ahav me krkorro e kherea mirre dadesqo thaj dava tut but love!
- Av pala' jekh kurko! - phenel palem i drabarni.
Aven el have svko pal' jekh kurko thaj phenel lenqe i rromni, vi jekhesqe vi averesqe:
- Si nasul so kames te keres, have!a, tha` te avel pala' tiro gi. Dikh so trebul te keres! An-o
jekhto ds e Patradqo, kana unesa le banes baavindoj jekhtones, te inkles avri anar o kher thaj te
as e xaningae. Pal' so baela i trintovar o
bano, te ankalaves duj kkav pani
Te anes ke i jekhto kakavi si anar
o ivipen, te les te kingres tire bala, thaj i
dujto kakavi si anar o meripen, kingres e
bala tire phralesqe.
Thaj te avel patvipnasqo kadava
drabaripen, i phuri del svakonesqe po jekh
ruputno lov, drabardo.
Nakhel o vaxt thaj dikh ke avel i
Patradi. Sar baavds o bano, sigo le duj
phrala, po duje kkavna an-l vasta,
angaravdes, oral, naen, karing i xaning
te lien pani, bi te dikhen pen jekh averea.
Sar sas, sar na sas, tha' o drom i ka-i
xaning sasas pherdo kanrena, barrena
thaj katena, sas ke o bano baelas i
trintovar thaj von, el duj have, phares, sa
pusavde, dab dine, aresen jekhvar paal i
xaning.
93

Baro si lenqo opralazbalipen, kana dikhen pen, tha' vi maj baro sas kana dikhen penqe dades
duje kkvna an-l vasta, savo phenel:
- Va, va, vi manqe sasas manqe tru, tha' patavindos ke tume soven avilem me te lav pani.
Tha' akana, been xanc, mirre hava!len. Si te kingrav tumare bala pal' jekh purano aar e
Patradqo, te del tumen o Del godi, sastipen thaj baxt - phendas o phuro.
Sar anenas pen doale, vi laane, vi daraar, le duj phrala nale sar i balval.
But vaxt palal kodoja, o phuro dad rovelas thaj puhelas pes kaj thaj sosar naline pesqe
havorre, tha' khonik i anelas so te phenel lesqe.
(Kidini kaar o Jupter Borcoi)
Lava makar e lava
sabiande - menur
gi - di, odi, vodi,
kkav - kakav

angaravdes - garavdese
opralazbalipen - biaukripnasqi situcia

Puhimata aj mangimata ka-o tksto


1. Ginaven o tksto!
2. Alosaren thaj xramosaren e biprinarde lava!
3. Ambolden o tksto gaikanes!
4. Phenen palal sose del pes dma an-o kadava tksto, palal kadala puhimata:
5. Tume so siklile anar o tksto?
Te siklovas khethanes!
O VRBO
a. O vaxt e verbosqo
E verbosqe frme aj te sikaven kcie
ka-o akanutno vaxt, save akana, kana vakras, keren pen: del, dikhel, xan, keras, n-ati,
soven, thavdel, an th.a.
ka-o avutno vaxt, save, palal jekh vaxt, jekh vrma, kerena pen: arakhena, anela, dela,
sovela th.a.
ka-o nakhlo vaxt, save kerdine pen, kana vakras: ahilo, avelas, dias, xals, pels,
perelas, phends, sasas, vazdenas th.a.

94

b. E verbosqe frme ka-o mdo Indikatvo, k-o akanutno vaxt, si:


* k-o jekhipen: (I) me puhav, (II) tu puhes, (III) vov puhel, (III) voj puhel
* k-o butipen: (I) ame puhas, (II) tume puhen, (III) von puhen
O mdo Indikatvo, o akanutno vaxt
o gin
o eno

o jekhipen

o butipen

o I-to eno

me mangav

ame mangas

o II-to eno

tu manges

tume mangen

m.l.

vov mangel

von mangen

.l.

voj mangel

von mangen

o III-to eno

Aven godle!
* Po but anar e vrbur (98%) prinaren kadala verbosqe agorimata. Len si len e verbosqi tma an-o
-e-: anel, bihalel/tradel, del, garavel, xoxavel, (x)ulavel, inkerel, ingerel, kamel, kerel, marel,
naavel, perel, phenel, randel, sovel, (a)unel, oldel, tasavel, thavdel, thabarel, umblavel, vastdel,
vakrel, zumavel, angavel, anel th.a.
* Na but anar e vrbur (2%) prinaren aver verbosqe agorimata. Len si len e verbosqi tma an-o -a, -o-/ -o- vaj -i- : daral/traal, xal, praxol, siklol, trail th.a.
O mdo Indikatvo, o akanutno vaxt
o gin
o eno

o jekhipen

o butipen

o I-to eno

me xav

ame xas

o II-to eno

tu xas

tume xan

m.l.

vov xal

von xan

.l.

voj xal

von xan

o III-to eno

95

So anav, so na anav?
Klasaqe but
I 1-to klasaqi buti
1. Xramosar palal so tu sikliln kathe!
2. Palal so agordn, paruv tiro xramosaripnasqo lilorro e xramosaripnasqe lilorrea tire
kolegosqo!
3. Lahar e arakhle doa an-e xramosaripnasqo lilorro tire kolegosqo!
4. Palal so agordes, sikav tire kolegosqe e arakhle doa thaj phen lesqe sar sasas te
xramosarel lahes! Sa kadja, dikh k-e arakhle doa tuqe tire kolegosar!
5. Akana, zumav te amboldes / te nakhaves, krkorro, o tksto an-i rumunikani vaj
magrikani hib!
6. Palal so dinn agor, paruv palem tiro xramosaripnasqo lilorro e lilorrea tire
kolegosqo thaj lahar e doa!
7. Sikav tire kolegosqe e doa thaj phen lesqe so vov kerds do! Sa kadja, arakh kaar
tiro kolgo kaj tu kerdn do!
8. Sikaven vi tumare siklrnqe vaj siklrnesqe sar tume kerde buti khethanes!
Te siklovas maj but!
Drabaren i pozia aj sikloven la!
Dade!a
Kaj san dade!a, dadorre!a,
Tire vasta te umidav len?...
Av pale'....
Te dikhav tut, me kamavas
Thaj tiro muj te umidav les
Godisarav me tu an-sa-e ges'
Thaj puhav man: man tu dikhes?
Dad!e, kothe, kaj san,
Me tut, tut na bistrav!...
(Kaar o Mihai Nstase Mian)

96

Koncrto va violna vi tar mulenqe moxtona


(fragmntur) kaar o Gerge Pn Ialomicnu
O Koncrto va violna vi tar mulenqe moxtona sikavel amenqe jekh kamli okzia te
arakhas jekh xarne prozaqo lil, kaj arakhen pen xramosarimata e oda p-e anga, sar
phenel o autro lenqo, xramosarimata jekhe xore autobiografikane xarakteroa.

Jekh kamipen
Phenel jekh legnda, savi buxlrel pes an-i balval vi an-e briinda, ke atn kana o Saanglo
xulvds e hib, anindoj ke o Baro Nmo le Rromenqo anar i Butpurani Indikano Sel si xulavdo
an-e savorre riga la lumjaqe, dias lenqe, le rromenqe, o vak le muzikalone notenqo vi le semnorrenqo,
k-ati te resen vrjamae, jekh k-o odi jekhesqo vi, khethanes, ka-o odi le savorre kutnqo, nmurenqo.
Kadja, i nta DO = mangipen; RE = respkto; MI = mla; FA = famlia; SOL = solidaritto;
LA = le asvin; SI = si o xatripen; DO (opral) = dro, zoralo kamipen .
Dikhindoj suno le putarde jakhana, dikhes ke o DIEZO = o bianipen; o BEMOLO = meripen;
o BEKARI = o aukripen.
Thaj, kadja sar phenel pes, vi kana varekon hinel jekhe ivutres, liel an-o vast o tulung la
violinqo, marel e thava e cimbalosqe vi utavel e tste le akordionesqe.
Von, e rromane baavne, vi muzikntur vi muzicstur, keren khethano krpo e instrumentoa,
kaj azbal les kadja sar jekh koro masro azbal jekhe ukare uvl, kas na dikhel la, tha' xatrel la.
Sar fkto ke le sune resen te aven ae si ke i mzika le rromenqi si sar ternipen bi phuripnasqo
vi ivipen bi meripnasqo. ..
..
I daj
La daja akharen la Daj, kadja si laqo nav.
La si la Svuntaqo anav.
La si la sar bera o sasto amaro beripen pesqe havenqo, kaj ame sam.
La si la kale phov; e rimeloa na dias nijekhvar, anar ke le phov, kaj si la, si la kaar o
prappos, prappos savo xastrajlo anar i roba, anar ke jekh xulajni bisterdsas pesqe jakha an-e
lesqe jakha, jakha arakhle barvale phovnar sar e ere le divesqe, si lnga, sar jekh Patradqi rt, vi
kale, sar e manda, e gndur jekhe phirnesqe anar jekh gra kaj na bikinen pen biltur.

97

I daj na dias pesqe le lolea p-e vuta, kodolesqe o dad rangrds laqe vuta pesqe lole
vutena, sar o lolo ahilo kaar i mirri pramami, pramami xastrajli vi voj anar i roba, kodolesar ke
jekh xulaj makhlsas pes ka-o muj jekhe gadesqo, le lolea lino kaar e vuta la pramamqe.
Te rangrel pesqe pesqo muj, voj rangrds pes nmaj atun kana o vast e dadesqo na maj
sasas telal o kontrlo le kamipnasqo
Te del le farbena, le rangna? Nisar! Ame farbisardm la ame amare havenqe
umidimatena, have so ame samas vi sam
I daj dias rigae o bal opral pe punre e milajesqe praxoa vi le ivendesqe ivea.
Bistardem! I daj na delas laqe e ukare sungalena, anar ke voj sungalas, savrjma, sar
sasas amari sung havenqi, pesqe have, vi kana voj geli-ar te merel cra
I uvli, jekh xamimos anar i Kleoptra Egipetosqi vi anar i Penelpa le Ulisesqi, le
xasarimatena kaar i rajni Madame Bovary vi kaar i Anna Karenina
O kham vi e erxen
O kham vazds pes makar e marutha thaj na maj xatrdm o tatipen khethanes e eresqe
nasvalipnaa, e baldimena, i kana na utilem duje exrenna p-o dumo, le Programoa e
Rumunikane Komunistikane Partidosqo an-o ero vi le poota pherde lovena.
Palal trin divesa, liemas kher, palal aver trin divesa kindemas manqe kheresqo mobiliro vi,
palal aver trin, semas akhardo ka-o politrko k-ate phenen manqe palal i buti jekhesqi, e Matejaosqi,
jekh soldto, kaj sasas les nte lila, aver sar i ortodokslo Bblia.
Anar i kazrma me demas patiiv vi demas palpale i pativ mexanikanes, kana mirre god
ingerenas man karing i daj, ka-i piri le fasujea vi karing e xavicesqo kotor, kaj andinesas manqe i daj
an-jekh puza ka-i bar la kolqi, kaj, bi te dikhen man e aver, voj ispidelas man te xav, k-ati te bistrav
e gudle biskvutur le Monesqe, i phabaj la Rodikaqi vi i okolda e piipnaa Rom, kaar o kak Ionel,
kaar i bikinlin.
.

98

O Gerge Pn Ialomicnu (Gheorghe Pun Ialomieanu)


(b. 1957)
O Gerge Pn Ialomicnu si biando ka-i Dragalna, an-i telutni Rumnia, an-o
jlio 1957, jekhe rromane familiae. Pesqi daj sasas anar o endaj / nmo le kakavrenqo,
thaj po dad sas thanesqo, belrdo rrom.
O Gerge Pn Ialomicnu kerds Armiaqi kla thaj, i ka-i Rumunikani
Rivolcia, vov kerds but? an-i rmia. Palal o dekmbro 1989, vov mukhls o xelavdipen /
i rmia thaj reslo publicsto vi rromano aktivsto.
Butsigo, palal i Rivolcia, an-o hon aprlo 1990, o Gerge Pn Ialomicnu
xramosarel aj tampinel pesqi rivsta atra liber [O vesto rromano tboro], kaj inkl?l,
kana thaj kana, i an-o ber 1997.
Anar 1997 i k-o ber 2002, vov sas redktoro, edtoro aj o printisarno la rivistaqo
Asul de trefl, publikisardo kaar i Partda le Rromenqi, thaj, jekh vrjma, sas o erutno
vaj o dujto erutno redktoro kadala publikaciaqo.
O jekhto lil xramosardo aj dino avri kaar o Gerge Pn Ialomicnu sas Arzoaica a
stat la mas cu dracu'. E thabardi bels mesele le bengea (1991), aj o dujto sas Bulibaa
i artista. Bare romesko ai ukarni (1992) thaj aver.
Paal kadala pesqe editorilo aktivimata, o Gerge Pn Ialomicnu sas vi si jekh but
aktvo rromano politikano manu vi jekh zoralo thanutno konsiliro, an-i diz Slobozia,
anar o udco Ialomia.

Lava makar e lava


dro - zoralo kamipen
tulung - i rrovli, soa cirdel
pes p-e sastrutne thava le violinaqe
masro - kodova kaj kerel maso
lnga - dlga
pramami - i mami la mamqi
farbena - le rangna
cra - zlaga
xamimos - mikso, mikstra

marutha - nrur
politrko - o aktivsto le politikaa
soldto - lrdo, katna
kazrma - o kher le soldaturenqo
xavicesqo - mamuligaqo
ispidelas - pisdelas
biskvutur - peke sane gudle manrorre
bikinlin - o magazno kaj bikinele pes, o butko

99

Puhimata aj mangimata ka-o tksto


1. Ginaven e tkstur!
2. Alosaren thaj xramosaren e biprinarde lava!
3. Ambolden o tkstur gaikanes!
4. Phenen palal sose del pes dma an-e kadala tkstur!
5. Tume so siklile anar e tkstura?
Te siklovas khethanes!
I GRAMTIKA.
I. I MORFOLOGA. O VRBO
3i akana, ame siklilm e vebosqe frme ka-o mdo Indikatvo, ka-o akanutno vaxt. Si te phenas ke an-i
rromani hib ekzistisaren, avrl o mdo Indikatvo, vi aver trin enutne mdur: o Konunktvo, o
Imperatvo vi e Mangipnasqo mdo. Aver tar verbosqe mdur si bienutne mdur: o Infinitvo, o
Gerundvo, o Particpio, o Supno.
Lias kathe te dikhas save si e verbosqe forme ka-o Konunktvo.
O Konunktvo formisarel pes liindoj e forme kaar o akanutno vaxt e Indikativosqo aj thovdindoj
makar i enutno sarnavni/pronmbro vi kadalene i konnkcia te:
O jekhipen

o butipen

me te kerav

ame te keras

tu te keres

tume te keren

vov te kerel

von te keren

voj te kerel

von te keren

II. I SINTAKSA
I PROPOZCIA. Sar ame siklilm, i propozcia si jekh mujutno vaj jekh xramosardo mothovipen, kaj
si les jekh predikto:
Me dikhav.
O baavno baavel.
Tume xan.
Phurdel i balval.
An-e savorre kadala propozcie si po jekh predikto.
I sadi propozcia. Tha', an-jekh propozcia na si nmaj jekh predikto.

100

Vi maj opre, d-ati te dikhas ke, paal e prediktur dikhav, baavel, xan, phurdel, arakhen pen
vi e subijktur: Me, O baavno, Tume, i balval.
I propozcia savi si kerdini anar jekh predikto thaj anar jekh subijkto si jekh sadi propozcia.
O SUBIJKTO
* O prinaripen lesqo
Sar ame siklilm aber, o subijkto sikavel kon vaj so kerel jekh kcia.
An-e anglutne klasaqe kotora, ame dikhlm an-e popozcie dine maj tele vi subijktur:
E popozcie:

E puhimata si:

Me dikhav.

Kon? Kon dikhel?

O baavno baavel.

Kon? Kon baavel?

Tume xan.

Kon? Kon xal?

Phurdel i balval.

So? So phurdel?

An-e kadala eksmplur, e lava Me, O baavno, Tume thaj i balval sikaven kon vaj so kerel
jekh kcia. Von si subijktur.
* Save si e vakripnasqe riga anar savene sikavel pes o subijkto?
Kana palemdikhas e opralutne eksmplur, dikhasa ke anar e subijktur Me, O baavno,
Tume, i balval, si amen, sar vakripnasqe riga:
duj enutne sarnavn (pronmbrur): Me thaj Tume.
duj navn (substantvur): O baavno thaj i balval.
Si vi aver vakripnasqe riga anar savene sikavel pes o subijkto, tha' ame siklovasa len an-o
avutnipen.

So anav, so na anav?
Klasaqe but
I 1-to klasaqi buti
1. Xramosar palal so tu sikliln kathe!
2. Palal so agordn, paruv tiro xramosaripnasqo lilorro e xramosaripnasqe lilorrea tire
kolegosqo!
3. Lahar e arakhle doa an-e xramosaripnasqo lilorro tire kolegosqo!
4. Palal so agordes, sikav tire kolegosqe e arakhle doa thaj phen lesqe sar sasas te
xramosarel lahes! Sa kadja, dikh k-e arakhle doa tuqe tire kolegosar!
5. Akana, zumav te amboldes / te nakhaves, krkorro, o tksto an-i rumunikani vaj
magrikani hib!
6. Palal so dinn agor, paruv palem tiro xramosaripnasqo lilorro e lilorrea tire
kolegosqo thaj lahar e doa!

101

7. Sikav tire kolegosqe e doa thaj phen lesqe so vov kerds do! Sa kadja, arakh
kaar tiro kolgo kaj tu kerdn do!
8. Sikaven vi tumare siklrnqe vaj siklrnesqe sar tume kerde buti khethanes!
I 2-to klasaqi buti
Keren, klasae, telal o vastalipen tumare siklrnesqo vaj siklrnqo, gramatikane but, an-e
grpe, le neve siklile nociena!

Te siklovas maj but


Rrom san
(kaar o Doruci Jzsef Choli)
aj keres but phari buti:
Rrom san!
Iva' san ukar, godver:
Rrom san!
aj san tu o majzoralo:
Rrom san!
Iva' san baro-barvalo:
Vi atn Rrom san!

102

E rroma e Rumuniaar
Jekh amal mangls te anel sar si
l rroma Rumuniaar, so von keren buti.
Me phendem lesqe so amene, an-i
Rumnia, si but rroma, save traisaren vi
gavese vi forose. Gavene, le rroma
bararen grasten, guruvnan, bakran, balen
vaj keren buti k-o kmpo. Si rroma save
keren lole krmde. Von si krmidr.
But rroma keren phuvaqe pira. Kadala si e
pirara. Sa kada, gavene, si le kova
save keren sastrutne buta, sar misalaqe, le
grastenqe ptala le kkavara save keren kkva , le rupunra save keren ruputne angrusta , le
rihinra save khelaven e rihinen.
Pa-o pani Dnre si but frura, sar si: o Kalafto, i Korbia, o Trnu-Mgurle, i Oltnica, o
Klro, kaj iven e rroma xoraxane. Von si xanotra vi aven foronar gavene te xanoven ariea e
gaenqe kkava.
Cira rroma iven and-l cxre. And-l diza aven le rroma save si bikinitra. Kothe aven vi le
rromna te bikinen luluda. El mura kinen luluda kaar e rromna thaj den len e uvlanqe.
But rroma si baavne. Von baaven, kana e gae thaj e rroma keren abav. Makar rromene si but
unde gilavne thaj baavne. Kadala gilaben vi baaven k-o rdio thaj k-o televizro. Makar lene sas o
Fnk Lka, o Marl Budl, o Dna Dumtru Simink, o Frmc Lmbru, o Ion Onoru, i Romka
Punu, save si mule, vaj i Gbi Lnka thaj but aver save gilaben vaj baaven ukar.
Palal i Rivolcia anar o ber 1989, Rumuniae, inkliste 8 rromane rivste, sar sasas: Neo
Drom, atra liber (O vesto tboro rromano) Divno Rromano, Angle, O glso l rromenqo,
Aven amena, O ikat e rromenqo, thaj Nicovala (I kovnca).
But ene, save si rroma, anen lil, ati te drabaren thaj te xramosaren lila thaj si lahe
intelektulura aj politikane manua. An-i rromani hib e Rumuniaar si tar importnto rromane
dialktur: e kikavarnqo dialkto, o xoraxano dialkto, rihinarnqo dialkto thaj o karpatcko
dialkto.
Lava makar e lava
traisaren - iven
kmpo - vazi

kova - sastrara
cxre - katne

Puhimata aj mangimata ka-o tksto


1. Ginaven o tksto!
2. Alosaren thaj xramosaren e biprinarde lava!
103

3. Ambolden o tksto gaikanes!


4. Phenen palal sose del pes dma an-o kadava tksto?
5. Tume so siklile anar o tksto?
1. So me phendem me amalesqe? 2. Kaj train (traisaren) e rroma an-i Rumunia?
3. So keren e rroma gavene? 4. Kon iven pa-o pani Dnre? 5. Save forur si kothe?
6. So keren le xanotra? 7. Kon aven an-l diza? 8. So bikinen e rromna? 9. So keren le
mura e luludanar? 10. Kaj baaven thaj gilaben le baavne thaj le gilavne. 11. Kon si
unde gilavne? 12. Save si le rromane rivste, kaj inkliste pala-o Vazdipen? 13. Save
dialektura vakaren le rroma e Rumuniaar?
Te siklovas khethanes!
I. O PREDIKTO
An-e anglutne popozcie, line amenar sar eksmplur, arakhlm vi prediktur, vi
subijktur:
So kerel o subijkto?
(Dikhel.)
Me dikhav.
(Baavel.)
O baavno baavel.
(Xal.)
Tume xan.
(Phurdel.)
Phurdel i balval.
An-e kadala opralutne eksmplur, e lava dikhav, baavel, xan thaj phurdel sikaven so kerel o
subijkto. Von si prediktur.
O predikto sikavel amenqe so kerel o subijkto.
II. SAR PHANDEN PEN O SUBIJKTO THAJ O PREDIKTO?
Dikhls pes, anar amare eksmplur, ke, vi k-o subijkto vi k-o predikto, o gin thaj o eno
sine sa vrma sajekh.
N-ati te phenas:
Me dikhen, tha: Me dikhav.
Kadja, respektisaren pen o eno vi o gin le sarnavnqe thaj le verbosqe. . Me reprezentisarel o
jekhto eno le sarnavnqo, ka-o jekhipen, thaj e verbosqo agoripen-av si nmaj ka-o jekhto eno, ka-o
akanutno vaxt le verbosqo, k-o jekhipen.
O baavno baavas, tha': O baavno baavel.
Kathe, i navni o baavno = i sarnavni vov (o trinto eno, ka-o jekhipen). Kadja,
respektisaren pen o eno vi o gin le navnqo thaj le enea aj le ginea le verbosqe. Ka-e s-ol duj (vi ka-i
navni, vi ka-o vrbo) si o trinto eno thaj o gin jekhipen. O agoripen -el si nmaj ka-o trinto eno, ka-o
akanutno vaxt le verbosqo, k-o jekhipen.

104

Saranes (similr), keren vi tume komentrie ka-l aver duj amare eksmplur: Tume xan. thaj
Phurdel i balval.!
So anav, so na anav?
Klasaqe but
I 1-to klasaqi buti
1. Xramosar palal so tu sikliln kathe!
2. Palal so agordn, paruv tiro xramosaripnasqo lilorro e xramosaripnasqe lilorrea tire
kolegosqo!
3. Lahar e arakhle doa an-e xramosaripnasqo lilorro tire kolegosqo!
4. Palal so agordes, sikav tire kolegosqe e arakhle doa thaj phen lesqe sar sasas te
xramosarel lahes! Sa kadja, dikh k-e arakhle doa tuqe tire kolegosar!
5. Akana, zumav te amboldes / te nakhaves, krkorro, o tksto an-i rumunikani vaj
magrikani hib!
6. Palal so dinn agor, paruv palem tiro xramosaripnasqo lilorro e lilorrea tire
kolegosqo thaj lahar e doa!
7. Sikav tire kolegosqe e doa thaj phen lesqe so vov kerds do! Sa kadja, arakh kaar
tiro kolgo kaj tu kerdn do!
8. Sikaven vi tumare siklrnqe vaj siklrnesqe sar tume kerde buti khethanes!
I 2-to klasaqi buti
Keren, telal o vastalipen tumare siklrnesqo vaj siklrnqo, aver klasqe but, khethanes,
an-e grpe, e neve siklile nociena!
Te siklovas maj but!
O milaj
Kana aven le milajesqe hona o beredivaj, o bov aj o gusto o kham but pekel. Vov si akana maj
zoralo sar si an-aver berivaxt. P-o kmpo (p-i vazi) o giv barol. Kothe, le traktrura thaj le kombne
kiden o giv. E butikerne thoven o giv an-l gone thaj depozitisaren les. Kana vov si uko, e manua an
te pien o giv k-o asav. Anar o aro l uvla peken o nevo manro.
Maj anglal, kana o pamilaj agorisarel pes, srden te pekon l kire. Akana si, misalaqe,
kilava, phabaja, ambrola, herbze thaj lgme aj zarzve: lola (pradjke), krestevcura (xire) th. a.
Atun, kana agorisarel pes o baredivaj, le havorre na maj an an-l angliskle (xurdelina) thaj le
have aj le heja, save sikloven an-l skle, an loale an-e plaja, k-i derav vaj k-i len te najon. But
have thaj heja den vast e daden aj le dejan te keren buti p-i vazi vaj an-i bar.

105

Me xramosarav jekh lil


Bukurti, ka-o 12 dekmbro 1992
Phrl!a
Me xramosarav tuqe kadava lil anar o
Bukurti, kaj me ivav murre familiaa. An-o tiro
lil, savo bihaldan les manqe, puhlan man sar sas
maj anglag i k-o dujto makarthemutno maripen i
situcia le rromenqi an-i Rumnnia.
Me kamav te phenav tuqe, ke makar e duje
makarthemutne marimatene an-i Rumnia ssas
tampime (printisarde) vareseve rromane rivste, sar misalaqe: Maidanul (O uo than), an-o fros
Trnu-Severn aj nmaj an-o ber 1933), Neamul ignesc (o rromano o endaj), an-o gav Klbor
Fgra, makar e berene 1934-1935), O Rom (O Rrom), an-i Krajva, an-o ber 1934) thaj Glasul
Romilor (O vak le rromenqo), an-o Bukurti, makar e berene 1934-1941).
Sa kada, na trebal te bistras so atska sas kerdi an-o Bukurti k-o 11 Augsto 1934, I
Asocicia: I Generlo nia le Rromenqi anar i Rumnia, e savaqo prezidnto sas o trampikano
manu o Gerge Nikulsku, palal so, maj anglal, an-o ber 1933, sas duj zumavimata, kana duj rroma
kamle te keren duj asocicie. O jekhto zumavipen sas kana o raaj o Popp I. erbojnu zumavdas te
odarel I Generlo Asocicia le Rromenqi an-i Rumnia thaj o djuto kana o lekhavno o G.A.
Lzrsku lias Lzurk zumavdas vi vov te kerel I Generlo nia e Rromenqi an-i Rumnia.
I Asocicia: I Generlo nia e Rromenqi an-i Rumnia kaj sas i oficilo asocicia publikisardas an-i perida 1934-1941 i rivsta O vak le Rromenqo Glasul Romilor, e savaqo
manaipen sas but relevnto.
An-i kadaja perida, o folklorsto o C. S. Nikolasku Plopor inkaldas i rivsta O Rom (O
Rom) thaj printisardas nesave lilorre, le savenqo anav sas idntiko, O Rom.
So te maj xramosarav tuqe? Trebal te vakrav tuqe pal-i situcia amare rromenqi i k-o dujto
makarthemutno maripen. But mangav tut te xramosares vi tu manqe so si nevo an-o tiro them, sar si
tiri famlia, sar san tire have thaj heja? Te aven baxtale, savorre! Te del tumenqe o Del sastipen!
Azukarav tir o lil!
Tiro phral,
O Simink

Lava makar e lava


atska - atn
trampikano manu - komersnto

lekhavno - xramosarno
manaipen - snso
106

Puhimata aj mangimata ka-o tksto


1. Ginaven o tksto!
2. Alosaren thaj xramosaren e biprinarde lava!
3. Ambolden o tksto gaikanes!
4. Phenen palal sose del pes dma an-o kadava tksto, palal kadala puhimata:
1. Save rromane rivste aj nevimata sas tampime (printisarde) makar e duje
makarthemutne marimata?; 2. Kana thaj kaj sas kerdi I Asocicia: I Generlo nia
le Rromenqi an-i Rumnia?; 3. Kon sas o prezidnto le Asociaciaqo?; 4. So vov
kerdas buti?; 5. Save sas atska (atn) aver zumavimata, kana nesave rroma kamlen
te keren aver asocicie le rromenqe an-i Rumnia?; 6. i kaj fukcionisardas I
Asocicia: I Generlo nia le Rromenqi an-i Rumnia?; 7. Savo sas o anav la
rivistaqo, kaj sas publiklisardas avri kadaja Asocicia?; 8. Kon das avri o urnlo O
Rom?; 9. Kana thaj kaj sas liparde l rroma an-i Rumnia?
5. Tume so siklile anar o tksto?
Te siklovas khethanes!
I. E POSTAQO LIL
E potaqo lil aj te avel putardo potaqo tradipen vaj phandlo potaqo tradipen, kaj si bihaldo /
tradino e potaa.
* Kana si jekh putardo potaqo lil, atn na xramosarel pes but lava. Les si les jekh tikno tksto :

Satu Mare, ka-o 25. 06. 2007


Ku mirrealen!
Avdives, agordem e laharipnasqo krso mirre
kursantururena akharde anar i sasti
Transilavnia, thaj kadaja rt telrav karing o
fros Buzu, kaj thavdel pes jekh aver kasavo
mirro krso, kaj si ingerdo manar va e
rromane siklrne anar i sasti Moldva.
Akharava tumen kana resava kothe texara!
Tumaro butqo kolgo,
o George

107

I adrsa
Kaj: Rumunia
Kasqe: E Direkciaqe va e Minorittur
anar e Edukaciaqo, e Rodipnasqo aj le
Ternipnasqo Ministro
O than: Bukurti
I strda: G-ral Berthelot
o gin: 28 - 30
e potaqo kdo: 040443

* Kana si jekh phandlo potaqo tradipen (lilorro), sar si amaro tksto, atn garavel pes o ander e
xramosaripnasqo thaj p-i anglutni rig e potaqe lilesqi xramosarel pes i adrsa le kodolesqi, kasqe ame
tradas / bihalas o phandlo potaqo lilorro vov si o destinatro, thaj p-i kolaver rig, palal, das i adrsa le
kodolesqi, kaj tradel, kaj bihalel (vov si o traditri / o bihalno, o ekspeditro).

I adrsa
traditri.
..

I adrsa :
Kasqe:
. ..
..
.
.

II. O ATRIBUTO
Kana ame nakhavdm i buxli propozcia, ame phendm ke la si la jekh subijkto, jekh
predikto vi jekh aver propoziciaqi rig vaj maj but propoziciaqe riga.
An-e duj anar e eksmplur, inkliste duj neve lava, xramosarde amenar avre handesoe,
save sasas aver propoziciaqe riga:
O rromano baavno baavel.
Phurdel i udri balval.

108

Sar dikhas, kadala aver propoziciaqe riga rromano thaj udri - been sa vrma paal
jekh substantvo: rromano baavno thaj udri balval. Atn, kadala propoziciaqe riga
rromano thaj udri si atribtur.

O atribto si jekh bierutni / sekundro propoziciaqi rig kaj


beel paal o substantvo (po but anglal lese).

O atribto si sikavdo:
anar jekh adektvo, sar ame dikhlm maj opre: rromano thaj udri.
anar jekh adektvo avilo, anar jekh substantvo (navni): E muresqi phov thulili.
anar jekh ginavni (numerlo) kaj phiravel pes si sar jekh adektvo: Duj manua avile.
Sar dikhel pes anar e opralutne eksmplur, e puhimata ka-l kadala atribtur sine:
O rromano baavno baavel.
- Savo baavno baavel?
- O rromano. (O rromano baavno baavel.
E muresqi phov thulili.
- Kasqi phov thulili?
- E Muresqi. (E muresqi phov thulili.)
Duj manua avile.
- Sode (kazom, kabor, kci?) manua avile?
- Duj. (Duj manua avile.)
Atn, d-ati te phenas ke:

E puhimata ka-l atribto sine: savo?, savi?, save?, kasqo?,


kasqi?, kasqe?, sode?, kazom? / kozom?, kabor? / kobor?, kci?

So anav, so na anav?
Klasaqi buti
I 1-to klasaqi buti
1. Xramosar palal so tu sikliln kathe!
2. Palal so agordn, paruv tiro xramosaripnasqo lilorro e xramosaripnasqe lilorrea tire
kolegosqo!
3. Lahar e arakhle doa an-e xramosaripnasqo lilorro tire kolegosqo!
4. Palal so agordes, sikav tire kolegosqe e arakhle doa thaj phen lesqe sar sasas te
xramosarel lahes! Sa kadja, dikh k-e arakhle doa tuqe tire kolegosar!
5. Akana, zumav te amboldes / te nakhaves, krkorro, o tksto an-i rumunikani vaj
magrikani hib!
109

Palal so dinn agor, paruv palem tiro xramosaripnasqo lilorro e lilorrea tire
kolegosqo thaj lahar e doa!
7. Sikav tire kolegosqe e doa thaj phen lesqe so vov kerds do! Sa kadja, arakh kaar
tiro kolgo kaj tu kerdn do!
8. Sikaven vi tumare siklrnqe vaj siklrnesqe sar tume kerde buti khethanes!
I 2-to klasaqi buti
Keren, telal o vastalipen tumare siklrnesqo vaj siklrnqo, aver klasqe but, khethanes, an-e
grpe, e neve siklile nociena!
6.

Te siklovas maj but!

1939
(kaar o Doruci Jzsef Choli)
Del briind s-orro rti
P-l droma ahel o paj i ka-i korr.
An-o gav, Devl!a, kas tradav?
E rromni palol p-o pto, na-i la zor.
Na rov, murro cikno havo,
i anav te dav tu' marro,
Na-i khan maj o briind te thordola,
Maj kana ti dej sastola;
Ana' o gav marro anela,
aj xasa sode kamesa,
ukr i atni

110

E cle le rromenqe
An-i bar jekh havo del dma jekhe raklea. O raklo puhel le haves save si le cle le
rromenqe. O havo phenel lesqe:
l cale e rromane murenqe si: i klca, o gad, i stadik, i brira, o zabno, e murikane khera
aj tiraxa, e murane papa, e ivendesqi raxmi.
Sar si o murikano gad?
Vov aj te avel parno, kalo, lolo vaj avere rangae.
Kada si vi amene, le gaene!
Sa kada si vi e klce, save aj te aven kale, parne, lole, gri, glbena sar rang lngo vaj xarne sar
lunimos, buxle vaj tang, sar buxlimos.
Me dikhlem so le terne haven si len vi xarne klce, na-i kada?
Kada si, fri tu trebal te anes so von na inklon nivar anglal e phurene thaj e phurane kada! E
pativar, von na inklon anglal lene ni atn, sar misalaqe, kana si xuravde nmaj an-o gad!
ukar si kana e terne den pativ e phuren thaj e phuran! aj tu phenes manqe, save si e cle e
rromnanqe?
E cle e rromane uvlanqe si: o uvlikano gad e buxle bajena, o dikhlo, i rkia, i ktrinca, e
uvlikane khera, save aj te aven bare patumena, i cxa, o glero la rokaqo, e uvlne papa vi, kana
avel o ivend, o uvlaqo zabno vaj i raxmi.
Sar me dikhav, le rromnan si len maj but cle sar si le rromen.
Va, va! Trebal te anes so le rromnan si len pot but cle. Len si len but xuravimata, sar
misalaqe: koka, sumnakutne love, zlga, telara save e rromna khuven len an-el hungra, pletra, o
ro e galbena, e sumnakutne angrusta thaj but aver.
Nais tuqe, aml!a, va akaja informcia, kaj si man but importnto, kodolesqe so mangav te
kerav jekh referto palal e aara aj le tradcie le rromenqe anar i Rumnia.
Na-i sosqe! Ah Devlea!
3a Devlea, aml!a.
111

Lava makar e lava


klca - i pantalna
stadik - plra
zabno - o pinko
khera - zme
glbena - lta
lngo - dlgo

lunimos - dlgipen
uvlanqe - uvlnqe
i cxa - i fsta
sumnakutne love - glbura
zlga - ena
nais tuqe - palikerav tuqe

Puhimata aj mangimata ka-o tksto


1. Ginaven o tksto!
2. Alosaren thaj xramosaren e biprinarde lava!
3. Ambolden o tksto gaikanes!
4. Phenen palal sose del pes dma an-o kadava tksto?
1. Save si l cle le rromane murenqe?; 2. Sar si e murane gada?; 3. Sar si i
klca?; 4. Sar si e klce le terne havenqe?; 5. Sar inklon von kana makar lene
si e phure thaj e phura?; 6. Save si e cle le rromnanqe?; 7. Save si lenqe
xuravimata?;
5. Tume so siklile anar o tksto?
Te siklovas khethanes!
O KOMPLEMNTO
Kana ame vakrdm palal i buxli propozcia, phendm ke la si la: subijkto, predikto vi
jekh vaj maj but propoziciaqe riga.
Makar e eksmplur, arakhlm vi duj neve lava, xramosarde amenar an-i aver rang, save
sasas aver propoziciaqe riga:
Me dikhav o pani.
Tume xan kiral.
3i akana, anar e aver propoziciaqe riga ame siklilm o atribto. Akana, ame prinaras vi o
komplemnto.
Kadala duj opralutne lava - o pani thaj kiral sine komplemntur.

112

O komplemnto si jekh bierutni / sekundro propoziciaqi


rig kaj beel paal jekh vrbo (kernavni).
Savorre kadala komplemntutr si sikavde anar jekh substantvo (navni): o pani thaj kiral.
O puhipen ka-l komplemntutr si: so?
- So me dikhav?
- O pani.
Vaj:
- So tume xan?
- Kiral.
So anav, so na anav?
Klasaqe but
I 1-to klasaqi buti
Drabaren kadala vakripnasqe formle! Roden vi tume aver phenimata!
1. Sar san? 2. Mito avilan! 3. Nais tuqe! 4. Te aves baxtalo! 5. Sasto-vesto? 6. Te
aven baxtale, rroma!len! 7. Be tele! 8. Been tele! 9. Phen tu manqe...! 10. 3a
Devlea! 11. Ah Devlea! 12. Sode berenqo san? 13. Kaj 3as? 14. Kaj bees?
15. Av kathe! 16. Av anre! 17. Baxt te del o Del! 18. Sar te na?! 19. Kana
kerdilan? (bijandilan) 20. Te aven savorre saste-veste, baxtale! 21. Jertisar
man! 22. Kaar aves? 23. Sode sura si? Kazom (kozom) si o so? 24. Te del o
Del! 25. So kames les Bar?
I 2-to klasaqi buti
1. Xramosar palal so tu sikliln kathe!
2. Palal so agordn, paruv tiro xramosaripnasqo lilorro e xramosaripnasqe lilorrea tire
kolegosqo!
3. Lahar e arakhle doa an-e xramosaripnasqo lilorro tire kolegosqo!
4. Palal so agordes, sikav tire kolegosqe e arakhle doa thaj phen lesqe sar sasas te
xramosarel lahes! Sa kadja, dikh k-e arakhle doa tuqe tire kolegosar!
5. Akana, zumav te amboldes / te nakhaves, krkorro, o tksto an-i rumunikani vaj
magrikani hib!
6. Palal so dinn agor, paruv palem tiro xramosaripnasqo lilorro e lilorrea tire
kolegosqo thaj lahar e doa!
7. Sikav tire kolegosqe e doa thaj phen lesqe so vov kerds do! Sa kadja, arakh kaar
tiro kolgo kaj tu kerdn do!
8. Sikaven vi tumare siklrnqe vaj siklrnesqe sar tume kerde buti khethanes!
I 3-to klasaqi buti
Keren, telal o vastalipen tumare siklrnesqo vaj siklrnqo, aver klasqe but, khethanes,
an-e grpe, e neve siklile nociena!
113

Te siklovas maj but!


E phurikane dme
Phenel pes ke Kas na-i les phuro manu ka-o kher, te kinel pesqe, thaj kas si les - te del les
pativ. Te na bistren ke vi tume aresena phure, ke von sas sar ame, thaj ame ci anas kana aresas len, i
anas kana aresas k-e lenqe bra.
Jekh godaver phuro rrom beselas an-o makar e gavesqo. Lesqo anav nakhla sigo an-e aver
thema. But manua rodenas les va lesqe siklarimata. An-e jekh ds, kerelas buti an-i bar, thovelas
jekh rukhorro an-i phuv, kana jekh terno nakhlas paal lese aj puhla les, asaindos:
Phure!a, maj areses tu te xas anar kadava rukh?
Kamav te phenav tuqe nte sumnakutne lava aunde kaar e but angle phure rroma.
Kana paal tumaro kher rodes jekh lovo, va duj love, na a p-e averesqo than, aj so aj keres tu
na mekh le averes te kerel!. Sosar? Phenel pes, kana si tut jekh lovo te thoves les, rigae, e
pharipnase, thaj kada k-o tiro lovo areses, tu a si te na as te manges averesar.
Kathesar avel o siklovipen kaj phenel: Kon na del pativ e cra lovenqe, i aresena lesqe ni
but love!.
(Kaar i Camelia Kalo)

114

O raj Quijote vi o Sancho


- Kana tu arakhes tut an-kasavo laho isipen - phends o raj Quijote - o devel te del tu' vast aj
mar tut, ke me durrav man.
O Sancho palemlias pes bute kasave sigipnaa, ke kulsas i ka bute rukhenqi: odobor
zoralo sasas o bifalipen anar savo vov ugnrelas pes; thaj, dindoj jekh butzorali dab e ugna an-o
fgo, vazdel pesqo vak aj ingarel:
- Kathe merela o Sansn vi le savorre save lea si!
O raj Quijote siges nalo ka-o ba le bezexale vakesqo aj ka-e bimilaqi dab la ugnqi aj,
astarindoj o amboldino salivri, kaj sasas lesqe, le Sanchosqe, sar ugni, phends lesqe:
- Te arakhel o devel, amal!a Sanche!a, ke anar o kamipen karing mane tu te xasares tuqe tiro
ivipen, kaj si tut trebutno k-ati te pravares tire uvl aj tire havorren: te aukerel i Dulcineea jekh aver
maj laho trujalipen, ke me ahava an-e riga jekhe pautne aukripnasqe aj aukerava te lies tu neve
zor, aj kadja buti te agoril pes palal o
ajlovipen le savorrenqo.
- Dikh, kamle!ana raj!ana, te tire
uipnasqe kadja si tiro mangipen - dias
anglal o Sancho -, te avel an-jekh laho
so, thaj thov p-o murro dumo tiro
buxlo gad, ke sem sedrdo, thaj na
kamavas te udrrav man, anar ke
kadava si o nasulipen kaj aukerel le
astarale punisarden.
O raj Quijote kerds kadja thaj,
ahindoj an-o gad, uhards le Saches,
kaj suts i kana utavds les o kham,
thaj palal palemline penqo drom, kaj von
ahavdenas penqe ka-o agor, an-jekh
gav savo arakhelas pes k-e trin lge
kothar.
(o amboldipen le rromane
tekstosqo: o Gheorghe Saru)

Lava makar e lava


isipen - situcia
trujalipen - konunktra
buxlo gad - poxtanesqo arakhno

sedrdo - pherdo korposqe pannar


o amboldipen - o nakhavipen

115

Puhimata aj mangimata ka-o tksto


1. Ginaven o tksto!
2. Alosaren thaj xramosaren e biprinarde lava!
3. Ambolden o tksto gaikanes!
4. Phenen palal sose del pes dma an-o kadava tksto?
5. Tume so siklile anar o tksto?
Te siklovas khethanes!
I BUXLI PROPOZCIA
Ame dikhlm ke i sadi propozcia si kodoja propozcia, kaj si la vi subijkto, vi predikto:
Me dikhav.
O baavno baavel.
Tume xan.
Phurdel i balval.
Tha', ame maladilm vi propozcie, kana, paal o subijkto thaj o predikto, si len vi aver
propoziciaqe riga:
Me dikhav o pani.
O rromano baavno baavel.
Tume xan kiral.
Phurdel i udri balval.
Kathe, inklon aver propoziciaqe riga: o pani, rromano, kiral, udri.
I buxli propozcia si kodoja propozcia kerdini anar jekh subijkto, jekh
predikto vi anar aver propoziciaqi rig vaj anar aver propoziciaqe riga.

An-e amare anglutne eksmplur, sar propoziciaqe riga, inkliste duj atribtur
rromano thaj udri thaj duj komplemntutr - o pani thaj kiral:
Me dikhav o pani.
O rromano baavno baavel.
Tume xan kiral.
Phurdel i udri balval.
Inkeren godi!
Na-i msaj te aven an-i jekh buxli propozcia vi o atribto, vi o komplemnto. aj te na avel la
jekh atribto thaj te avel la jekh vaj mai but komplemntur. Sa kadja, aj te na avel an-i jekh
buxli propozcia jekh komplemnto, tha' te avel la jekh vaj maj but atribtur.

116

So anav, so na anav?
Klasaqie but
I 1-to klasaqi buti
1. Xramosar palal so tu sikliln kathe!
2.Palal so agordn, paruv tiro xramosaripnasqo lilorro e xramosaripnasqe lilorrea
tire
kolegosqo!
3. Lahar e arakhle doa an-e xramosaripnasqo lilorro tire kolegosqo!
4.Palal so agordes, sikav tire kolegosqe e arakhle doa thaj phen lesqe sar sasas te
xramosarel lahes! Sa kadja, dikh k-e arakhle doa tuqe tire kolegosar!
5. Akana, zumav te amboldes / te nakhaves, krkorro, o tksto an-i rumunikani vaj
magrikani hib!
6. Palal so dinn agor, paruv palem tiro xramosaripnasqo lilorro e lilorrea tire
kolegosqo thaj lahar e doa!
7. Sikav tire kolegosqe e doa thaj phen lesqe so vov kerds do! Sa kadja, arakh
kaar tiro kolgo kaj tu kerdn do!
8. Sikaven vi tumare siklrnqe vaj siklrnesqe sar tume kerde buti khethanes!
I 2-to klasaqi buti
Keren vi tume tar buxle propozcie, alosarindoj e atribtur thaj le komplemntur dine maj
tele!
Atribtur: kovlo, ukar, havesqo, oxto.
Komplemntur: hona, o pani, rukh, gad.
I 3-to klasaqi buti
Keren, telal o vastalipen tumare siklrnesqo vaj siklrnqo, aver klasqe but, khethanes,
an-e grpe, e neve siklile nociena!

117

ANDER

Palem ka-i kla! .................................................................................................................................................... 5


An-i bar e kolaqi ................................................................................................................................................. 9
O manu thaj pesqe korposqe riga ......................................................................................................................... 12
Kon anel maj but? ................................................................................................................................................ 16
O suno e kakosqo Angel ........................................................................................................................................ 20
E meripnaa an-e jakha (I) ..................................................................................................................................

24

E meripnaa an-e jakha (II) ................................................................................................................................

28

So anas anar amaro folklro ? ...........................................................................................................................

30

I cviko aj i makarkulturalikani edukcia ............................................................................................................

34

O Baro Svnto Gerge .......................................................................................................................................... 38


O Mato Maximff (1917-1999) ..........................................................................................................................

42

O khandino havo .................................................................................................................................................

46

I mba .................................................................................................................................................................. 49
I duti ......................................................................................................................................................................

52

O Krno, o phuro, .............................................................................................................................................. 57


O sumnakutno lil va o kisorro .............................................................................................................................

57

I profsia ...............................................................................................................................................................

60

O rrom mardo .......................................................................................................................................................

64

E kermusesqi pori .................................................................................................................................................

66

O 3uvalo, o Piomalo thaj o Xer ..........................................................................................................................

70

O agar .................................................................................................................................................................

76

I balval ..................................................................................................................................................................

80

Traden le rrom ....................................................................................................................................................... 84


I famlia ................................................................................................................................................................. 89
O biamalipen .......................................................................................................................................................

94

Koncrto va violna vi tar mulenqe moxtona (fragmntur) kaar o Gerge Pn Ialomicnu .......................

98

I daj .......................................................................................................................................................................

98

O kham vi e erxen .............................................................................................................................................

99

E rroma e Rumuniaar ..........................................................................................................................................

104

Me xramosarav jekh lil .........................................................................................................................................

107

E cle le rromenqe ................................................................................................................................................

112

O raj Quijote vi o Sancho .....................................................................................................................................

116

118

Lucrare realizat i tiprit n 2000 de exemplare


cu sprijinul tehnic i financiar
al Reprezentanei UNICEF n Romnia,
cu fonduri oferite de Comitetul Naional UNICEF din Germania.
ISBN 978-973-139-013-0

Anda mungkin juga menyukai