Anda di halaman 1dari 796

PERANANPIHAKBERKUASATEMPATANDANPENGLIBATAN

KOMUNITITEMPATANDALAMPENGURUSANSISAPEPEJALDI
MALAYSIA:KAJIANKESDIKOTABHARUKELANTAN

TEUKUAFRIZAL

TESISYANGDIKEMUKAKANUNTUKMEMPEROLEHIJAZAH
DOKTORFALSAFAH

INSTITUTKAJIANMALAYSIADANANTARABANGSA
UNIVERSITIKEBANGSAANMALAYSIA
BANGI

2012

ii

PENGAKUAN
Sayaakuikaryainiadalahhasilkerjasayasendirikecualinukilandanringkasanyang
tiaptiapsatunyatelahsayajelaskansumbernya.

17Ogos2012 TEUKUAFRIZAL
P27861

iii

PENGHARGAAN

AlhamdullillahdenganizinALLAHS.W.Tdankekuatanyangdiberinyaakhirnya
dapatjugasayamenyiapkantesisinidenganbaik.Setingitingginyapenghargaandaneiaai
aarkma eaaPo.mrtsDtD.AdlRhaj a
EmbongdanProf.Dr.JacqualinePireira.KhususnyakepadaProfRahmantesisini
tidakwujuddalambentuknyasepertiinijikatiadabimbingan,nasihatdangalakan
yang membina dari beliau. Penyeliaan beliau yang sistematik dan inovatif serta
kebebasanyangdiberikanuntukmengekspresikangagasangagasansayatidaksahaja
terhaduntukmenyiapkantesisininamuniadapatmeningkatkanlagiilmuakademik
saya. Penghargaan ini juga saya tujukan kepada mantan penyelia saya Profesor
Dr.DianaWongImBohyangbanyakmemberiinspirasidanmembantusayadalam
mengkonstruksikankerangkapemikirandiawalawalpenulisantesisini.
Ribuan terima kasih juga saya rakamkan kepada Pengarah Institut Kajian
Malaysia dan Antarabangsa (IKMAS), Felofelo dan seluruh kakitangan IKMAS.
SelainitukepadamantanPengurusiPersatuanKebajikanMasyarakatTamanGuru
(PKMTG),AlayarhamAyahHajiIdrisBinAbd.Rahman,SetiaUsahaPKMTGHaji
WanIsmailBinWanAhmad,seluruhAhliJawatanKuasaPKMTGdanahli
persatuansertapararespondendiTamanGuru. TidakdilupakanHjShaaripengasas
BadanAmaldanSukanTamanSeri(BATAS), PengurusiBATAS,EncikZainudin,
Setia Usaha BATAS, Abe Azis, Pengerusi JKK Kebersihan dan Keceriaan Encik
Adnan dan Penyelia Lapangan Hj Mahmud serta seluruh responden yang terlibat
dalam kajian ini. Kepada YDP Majlis Perbandaran Kota BharuBandaraya Islam,
Sekratariat Bandaraya Islam, Pengarah Jabatan Perkhidmatan Bandaran, Jabatan
Kewangan, Jabatan Hasil dan Penilaian dan Ketua Bahagian Kebersihan Bandar,
EncikRazlisertastaffdiJabatanPerkhidmatanBandaran,EncikDazukitaklupasaya
rakamkanribuanterimakasih.TerimakasihinisayarakamkanjugakepadaKetua
Pengarah Jabatan Pengurusan Sisa Pepejal Negara dan Ketua Pegawai Eksekutif
PerbadananPengurusanSisaPepejalNegaradanTimbalannyaEncikSanusiBinAwi.
Buat rakanrakan di IKMAS khususnya Asmawi Noor bin Sarani dan
Muhammad Suhaidi Salleh serta rakan lainnya Mas Supeno terima kasih atas
sokongan dan bantuan anda. Penghargaan yang tidak terhingga saya rakamkan
khususnyakepadaanakanaktercintaTeukuRyanIskandar,TeukuMohd.Danish,
Teuku Andre Rasyid, Teuku Ivan Dawood dan bonda mereka Dr. Wan Zumusni.
KepadaPoyahTeukuIskandardanPamandaTeukuNurlifsertaAdindaPocutHanifah
sayajugamerakamkanpenghargaanyangtidakterhingga.Kepadaarwah
MamadanPapatercinta,
PocutFauziahBintiTeukuRadjaAbdullahdanTeuku

AnwarBinTeukuRasyid
S.W.T.

semogarohkalianberduasentiasadirahmatiALLAH

iv

PENGAKUAN

PENGHARGAA
ABSTRAK
ABSTRACT

KANDUNGAN

SENARAIJAD

SENARAIILUS

SENARAISING
BABI

1.1

1.2

1.3

1.4

1
1
1

1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1

vii

1.5

KerangkaPenulisanThesis 27

BABIIEKOSISTEMBANDARDANPENGURUSANSISA
PEPEJAL:KERANGKAKONSEPDANTEORI
2.1

Pengenalan

30

2.2

KerangkaTeoriEkosistemBandar:PerspektifMakro
2.2.1 Teoriekosistembandar
2.2.2Aplikasiteoriekosistembandarterhadapbandar
dansisapepejal

31
31
42

2.3

KerangkaTeoriStrukturasidanTeoriModalSosial:
PerspektifMikro
2.3.1 Teoristrukturasi
2.3.2 TeorimodalSosial
2.3.3 Aplikasiteorimodalsosialterhadappenglibatan
komuniti
dalam
pengurusa
n
sisapepejal
Kesesuaian
KerangkaTeori
dalamKajian

67

2.4
BABIII

KAEDAH
PROFIL
RESPONDEN

3.1

Pengenalan

3.2

PerspektifKajian

3.3

Pendekatan

3.4

Pelaksanaan

3.5

KawasanKajian
Penentuan
KawasanKajian

3.6
3.7

SumberData
3.7.1
Pengumpulan
datautama
3.7.2.

DANKAWASAN

Kajian
Kajian

KAJIAN

68
73
86

SERTA

3.8

Pengumpulan
datasekunder
Kaedah
Penganalisisan
Data

3.9

ProfilResponden

3.10

Kesimpulan

BABIV

4.1

4.2

4.3

PENGURUS
DI
ANSISA MALAYSIA
PEPEJAL
:
TUMPUAN
PADA
PENGURUS
ANSISA
PEPEJAL
DIKOTA
BHARU
Pengenalan
Senario
Pengurusan
SisaPepejal
DiMalaysia:
Strategi

S
i
s
a

P
e
p
e
j
danKaedah a
Pengurusan l
Strategidalam
pengurusansisa
4.2.1
pepejal
Kedah
pengurusansisa
pepejalsemasa
4.2.2
diMalaysia
Pengurusan
SisaPepejal
diKotaBharu

4.3.1

4.3.2
4.3.3
4.3.4Sumber
kewangan
4.3.5
Penjanaan
dan
komposisi
sisasepejal
4.4

BABV

5.1

5.2

Institusidan
koordinasi
sistem
dalam
pengurusan
sisapepejal
Tenagapekerja
danzonkawalan
kebersihan
Kenderaandan
jentera

Kesimpulan
PERANAN
PIHAK
BERKUASA
TEMPATAN
:
LANGKAH OPERASION
LANGKAH
ALDAN
STRATEGI
PENGURUS
ANSISA
PEPEJAL
Pengenalan
Langkah
Langkah
Operasional
dalam
Pegurusan
Sisa
Pepejal:
Aktiviti
Pengurusan
SisaPepejal
dan
Kebersihan
Awam
5.2.1
Penanganan,
Pengasingan
dan
Penyimpanan
Sisa

5.2.2
Pengutipan,
Pengangkutan
dan
Pelupusan
Sisa

5.3

5.4

5.5

5.2.3
Pengawasan
dan
Pemantauan
Kerjakerja
Pengutipan
Sisa
Pepejaldan
Kebersihan
Awam
Pengurusan
Secara
Undang
undangdan
Bukan
Undang
undang
5.4.1
Pengurusan
secara
undang
undang
5.4.2
Pengurusan
secarabukan
undang
undang

Pepejal

Pepejal
Aktiviti
Kebersihan
Awam

Kesimpulan
ix

BABVI

PENGLIBATAN KOMUNITI
DALAM
PENGURUSANSISA
BEBERAPA PERBANDINGAN
PELAKSANAANNYA

TEMPATAN
PEPEJAL:
DANPROSES

6.1

Pengenalan

221

6.2

PenglibatanKomunitiTempatanDalamPengurusanSisa

221

Pepejal:PerbandinganRingkas
6.3

PenglibatanKomunitidalamPengurusanSisaPepejal:
PerbandinganRingkas
6.3.1Penglibatankomunitidalampengurusansisa
pepejaldinegaramembangunLainnya
6.3.2Persamaandanperbezaandalampelaksanaanskim
pengutipanprimerantaraMalaysiadengannegara
membangunlainnya

233

6.4

Kesimpulan

250

BABVII

PENGLIBATAN
KOMUNITI
DALAM
PENGURUSAN SISAPEPEJAL:
KOORDINASI,
SUMBERTENAGADANKEWANGAN,URUSAN
SISAPEPEJALDANPENGAWASAN

7.1

Pengenalan

252

7.2

Koordinasidalam PengurusanSisaPepejal

253

7.3

TenagaKerja

258

7.4

SumberKewangandanPembiayaan

261

7.5

Penjanaan,Penanganan,Penyimpanan,PengutipanSisa
PepejaldanKebersihanAwamSertaKempenKebersihan
danGotongRoyong

272

7.6

PengawasandanPemantauan

308

7.7

Kesimpulan

311

BABVIII

PENDEKATAN
BERASASKAN
KOMUNITI
TEMPATAN:SATUPENILAIANKEBERKESANAN

8.1

Pengenalan

313

8.2

ImpakPengurusanSisaBerasaskanKomunitiTempatan
KeatasPendudukSetempat,PersatuanPendudukdan

315

236
242

8.3

PihakBerkuasaTempatan
8.2.1 Impak positifketaskomunititempatan
8.2.2 Impak positifkeataspersatuanpenduduk
8.2.3 Impak positifkeataspihakberkuasatempatan

315
323
325

PemerkasaanModalSosialDalamKomunitiTempatan

329

8.3.1 Organisasiorganisasidanaktivitiaktiviti,
kemasyarakatan,politikdanugama
8.3.2 Proses pembinaanmodalsosialdikalangan
komunititempatan

330

8.4

Kesimpulan

361

BABIX

KESIMPULAN:PENGLIBATANKOMUNITI
DALAMPENGURUSANSISAPEPEJAL

9.1

Pengenalan

364

9.2

PengurusanSisaPepejalBerasaskanKomuniti:Satu
AlternatifPengurusanSisaPepejaldiBandar

365

9.3

ModalSosial, KesedaranKolektifdanPenglibatan
Menyeluruh

367

9.4

KeArahKomunitiMandiridanPembangunanLestari

9.5

IsuTeoridanMetodologi

9.6

SumbanganKajianTerhadapKorpusIlmudanDasar

9.7

RancanganKajianDimasaHadapan

9.8

Kesimpulan

RUJUKAN

340

369
369
370
372
372
273

LAMPIRAN
A

PanduanSoalanTemuBual

394

SyaratsyaratLesenYangPerluDiPatuhi

414

UndangUndangKecilMencegahKekotoran

415
xi

UndangundangKecilPemungutan,Pembuangan
danpelupusanSampahSarapMPKBBRI1985

424

PerintahTetapTatacaraKompaunMPKBBRI2006

428

xii
No.Jadual
2.1

Keperluanmanusiadalambandar

2.2

Jenisdankategori
penjanaan

sisa pepejalmengikutsumber
Halaman

3.1

Informaninformanutamadanpegawaipegawaiyang
ditemubualmengikut kawasankajiandanagensi

3.2

Jumlahdanperatusanrespondensurveimengikut
kawasankajian

3.3

Bahagiandansubtema

3.4

Maklumatmaklumatsekunderyangdiperolehi
mengikutkawasandanjabatan

122

3.5

Statusrespondendalampersatuanpendudukdikeduadua
kawasankajian

123

3.6

Jantinarespondenmengikutkawaankajian

130

3.7

Polaumurrespondenmengikutkawasankajian

3.8

TarafPendidikanRespondenMengikutKawasan
Kajian

dalamsoalselidik

39
48
120

133
133

3.9

Asalrespondenmengikutkawasankajian

134

3.10

Jenispekerjaanmengikutkawasankajian

135

3.11

Pendapatanisirumahrespondenmengikutkawasan
kajian

136

3.12

Pemilikanrumahrespondenmengikutkawasankajian

136

3.13

Jangkamasarespondentinggalmengikutkawasan
kajian

138

4.1

JabatanjabatandanbahagianbahagiandiMPKBBRI

139

4.2

JumlahpekerjadibahagiankebersihanBandar

4.3

Petugaspetugasdisetiap zon

139

159
163

167

peru

4.4

4.5

4.6

4.7

Jenis kenderaandanjenterabagipengurusansisa
pepejaldankebersihanawamdijabatanperkhidmatan
bandaranMPKBBRI
Permohonanpembeliankenderaandanjenteraoleh
MPKBBRIkepadakerajaannegeriKelantantahun
2007
Jumlahdanperatusanagihanperuntukankewangan
olehMPKBBRIkepadaJPBtahun2006sehingga
2008
KomposisisisapepejaldiMPKBBRI

5.1

Kadar caj perkhidmatanpengutipansisa


mengikutkeluasanpremisdiMPKBBRI

pepejal

5.2

PiawaiankerjakerjaoperasionalJPBMPKBBRI

5.3

Seksyenseksyendanjustifikasiseksyendalamundang
undangkecilmencegahkekotoran

5.4

Seksyenseksyendanjustifikasiseksyenundang
undangkecilpemungutan,pembuangandanpelupusan
sampahsarap

7.1

AgihanperuntukanMPKBBRImengikutjeniskerjadi
TamanGurudanTamanSerisetiapbulannyabagi
pengurusansisapepejaldankebersihanawam

7.2

TaksirannilaisewapelbagaijenisrumahdiMPKBBRI

7.3

Anggaranpuratapenghasilansisapepejalperharidi
TamanGurudanTamanSeri

7.4

Pandangan tentangpelaksanaan program kitar


semuladikeduatamanperumahan

7.5

PolapenyimpanansisapepejalDi
TamanSeri

7.6

Ahliahliisirumahyangterlibatdalampenyimpanan
dibahagiandalamrumahdikeduatamanperumahan

7.7

Jangkamasapenyimpanansisapepejaldikeduataman

TamanGurudan

xiii

208

169
262

172

264

175

274

276
179
195

279

201

280

206

282
xiv

7.8

Kaedahpenyimpanansisapepejaldibahagianluaran
rumahdikeduatamanperumahan

287

7.9

Jenistempatpenyimpananyangdigunakandi
keduatamanperumahan

289

7.10

Ahliahliisirumahyangmenjalankanpenyimpanandi
bahagianluaranrumahdikeduaduataman
perumahan

291

8.1

Perbezaanperbezaandalam sistempengurusansisa
pepejaldankebersihanawam dahuludansemasainidi
TamanGurudanTamanSeri

316

8.2

Aktivitiaktivitisosialkemasyarakatan,keagamaandan
sukandiTamanGurudanTamanSeri

338

No.Rajah
2.1

2.2
2.3
3.1

xv

3.2
3.3

SENARAIILUSTRASI

4.1
Halaman
4.2
6.1
6.2
7.1
7.2
7.3

No.Gambar

5.1
5.2

5.3

Hirarki dalam elemen fungsional pengurusan sisa


pepejal
Pengurusansisapepejalsecarabersepadudanlestari
Pengutipanprimerdansekunderdalampengurusansisa
pepejal
KedudukankotaBharuKelantandisemenanjung
Malaysia
KawasanpentadbiranMPKBBRI

52
67
91
103
104

KedudukanTamanGurudanTamanSeridiMPKB
BRI

112

CartafungsiJabatanPerkhidmatanBandar

162

ZonkawalankebersihandiMPKBBRI

166

Prosespelaksanaanprojekpenglibatankomunitidalam
pengurusansisapepejaldiTamanGuru

234

Prosespelaksanaanprojekpenglibatankomunitidalam
pengurusansisapepejaldiTamanSeri

235

CartastrukurpersatuankebajikanmasyarakatTaman
Guru

254

CartastrukurbadanamaldansukanTamanSeri

255

PeringkatpenyimpanansisapepejaldiTamanGuru
danTamanSeri

278

Pelbagaijenistempatpenyimpananyangdigunakandi
MPKBBRI

185

Tempat penyimpanan sisa pepejal individu tidak


mengikut piawaian yang banyak digunakan oleh
pendudukdiMPKBBRI
Penyimpanan sisa pepejal secara tidak bersesuaian
diluarkawasanpusatbandarMPKBBRI

190

190

xvi
5.4

7.1

7.2

7.3
7.4

7.5
7.6

Buangansisapepejalyangberselerakdiluartong
penyimpanankomunaldiluarkawasanpusatbandardi
MPKBBRI

191

Kaedahpenyimpanansisapepejaldibahagianluaran
rumahmenggunakan begplastiksisapepejaldanbeg
plastikterpakai

287

Pelbagaijenistempat penyimpanansisapepejaldi
TamanGurudanTamanSeri

289

TempatpenyimpanankomunalataupuntongRoRodi
TamanGurudanTamanSeri

293

Pengutipansisapepejaldibahagianbelakangrumah
ataupundiloronglorongbahagianbelakangrumahdi
TamanSeri

296

Kenderaanbermotorrodatiga(treecycle)dankereta
tolak(pushcart)
AktivitigotongroyongperdanadiTamanGurudan
TamanSeri

299
305

xvii

SENARAISINGKATAN

ABC ActionPlanforBeautyandCleanMalaysia
AJK AhliJawatanKuasa
BATAS
BadanAmaldanSukanTamanSeri
BKKK BadanKebajikandanKhairatKematianTamanSeri
BKPTS
BadanKebajikanPendudukTamanSeri
DASN DasarAlamSekitarNegara
DUN DewanUndanganNegeri
EPF EmployeeProvidentFund
EPU EconomicPlanningUnit
HDPE HighgDensityPolyetthylene
JAS JabatanAlamSekitar
JKK JawatanKuasaKecil
JKT JabatanKerajaanTempatan
JPB JabatanPerkhidmatanBandaran
JPP
JabatanPembangunanPersekutuan
KBMALL
KotaBharuMall
KRT KawasanRukunTetangga
KEMAS
JabatanKemajuanMasyarakat
KPKT KementrianPerumahandanKerajaanTempatan
KWSP KumpulanWangSimpananPekerja
LO
LocalOrder
NGO Organisasibukankerajaan
MAIK MajlisAgamaIslamKelantan
MPKBBRI MajlisPerbandaranKotaBharuBandarayaIslam
PAS PartiIslamSemalaysia
PBT PihakBerkuasaTempatan
Perkeso
PertubuhanKeselamatanSosialPekerja
PPSPPA
PerbadananPengurusanSisaPepejaldanPembersihanAwam
PSPSPK
PlanStrategikPengurusanSisaPepejalKebangsaan
PRA PekerjaRendahAm
PKMTG
PersatuanKebajikanMasyarakatTamanGuru
RoRo RolloffRollon
SDC SwissDevelopmentAgency
SLP SustainableLusakaProgram
TADIKA
TamanDidikanKanakkanak
UMNO
UnitedMalayaNationalOrganisation
UNDP UnitedNationforDevelopmentProject
YB
YangBerhormat
YDP YangDipertua
VVIP VeryVeryImportantPerson

BABI

PENDAHULUAN

1.1

PENGENALAN

Bandar adalah satu ekosistem baru ciptaan manusia yang menunjukkan pengaruh
manusiakeatasalamsemulajadi.Iamerupakantempatdimanamanusiatelahbanyak
mengubahsumbersumbertanah,air,udaradanorganisma.Padaprinsipnya,bandar
merupakanruangdimanamanusiamelakukanperubahandalamhabitatnya(Marvin
&Detwyler1985).Secaraasasnya,tujuanmanusiamelakukanperubahantersebut
adalahselaridenganmeningkatnyakeperluanmerekaterhadappenggunaansumber
alam sekitar bagi memenuhi keperluan hidup dan kesejahteraannya (Sardar 1984;
Sutarman Kastin 1986). Menurut Howe (1976), sumbersumber alam sekitar yang
dimaksudkan merupakan sumbersumber asli daripada alam semula jadi yang
sememangnya telah memberikan manfaat kepada manusia bagi keselesaan dan
kesejahtraanhidupmereka.
Pada masa ini, di bawah sistem ekonomi kapitalis prinsipprinsip ekonomi
amatmempengaruhimanusiauntukmencapaikemajuandalamhidupnya.Bagi
mencapaimatlamatini,pelbagaiaktivitipembangunanyangmelibatkanpemanfaatan
danpenggunaansumbersumberpersekitaransepertitanah,air,organismadanudara
telahberlangsung(Jamaluddin1996).MenurutSulong(1985),aktivitipembangunan
dikawasanbandarpulaseringdikaitkandenganberlakunyaprosespembandaran.
Olehdemikian,

prosespembandarankerapkalidilihatsebagaiukuranbagi

menunjukkan kemajuan pembangunan di sesuatu kawasan bandar. Secara asasnya,


bandarmerupakansatuekosistemyangdibentukolehmanusiamelaluisuatuproses
perbandaran.Sebagaisuatusistem,ekosistembandarsangatterikatdenganprinsip

prinsipperpaduanpersekitaran,dimanasemuaelemendalampersekitaranbandar

salingberkaitdanbergantungan.Sekiranyaberlakuperubahanpadasatuelemenmaka
keadaaaniniakanmelibatkanperubahanpadayanglainnya.Misalnya,meningkatnya
saizpendudukbandarakanmeningkatkanlagikeperluanpendudukbagimemenuhi
keperluankeperluannya. Justru itu, pemanfaatan sumbersumber alam sekitar oleh
manusia di bandar akan meningkat selari dengan meningkatnya jumlah penduduk
bandar.
Secara ringkasnya, proses perbandaran yang menunjukkan hubungan dan
pengaruh manusia terhadap alam sekitar di bandar telah menjana wujudnya
pembangunanbandardankemerosotankualitialamsekitarbandar(Jamaluddin1993,
1999; Aiken et al. 1982; Der Duh et al. 2008). Pembangunan yang dimaksudkan
berlakunyapertumbuhandanperkembanganbandardarisegifizikaldanwujudnya
proses perindustrian serta perubahan sosial, ekonomi dan budaya, selain
meningkatnyajumlahpendudukbandar(Aikenetal.1982).Kemerosotankualitialam
sekitarpulamerupakan kesan
sumbersumberalamsekitar.

daripadaprosespembangunandanpemanfaatan
Ia

merujukkepada wujudnyapelbagaimasalah

pencemaranalamsekitar dibandarsepertiberlakunya

pencemaranudara,air,bunyi

bisingdanpencemaransisapepejal(Northam1975;ShamSani1982,1990;Stanners
&Bourdeau1995:261).Secaraumum,puncapencemaranudaradibandaradalah
daripadapuncabergerakdantidakbergerak,Puncabergerakwujudmenerusipelbagai
jeniskenderaanbermotor,manakalapuncatidakbergerakpulaterdiridaripada
sejumlahbesarindustridantempatpembuangansisapepejal(ShamSanietal.1983).
Begitu pulahalnyadenganpuncapencemaranair.Berlakunyapencemaranairdi
kebanyakan bandar umumnya disebabkan oleh sejumlah buangan industri dan
buangansisapepejal(ShamSani1987;Bartoneetal.1995).Sedangkanpuncapunca
utamapencemaranbunyibisingumumnyaadalahdaripadabunyibisingkomunitidi
kawasanperumahan,kawasanindustri,kawasanperniagaan
daripadakenderaanbermotor(Stevenson1985).Sementara

danbunyibisingtrafik
itu,pencemaran

sisa

pepejalpulaberpuncadaripadasejumlahbuangansisamenerusipelbagai

jenis

aktiviti manusia di kawasan perumahan, perniagaan, institusi dan industri


(Tchonobalognousetal.1993).MenurutWorldBank(1992,1993,1999)bahawa
fenomenapencemaransisapepejaldibandar

merupakan

satufenomenaalam

sekitaryangpentingselaindaripadafenomena

pencemaran

air,udaradanbunyi

bising.Fenomena

ini

berlakudibandarbandardinegaramembangunsepertidi

Afrika, Latin Amerika danAsia


buangan sisa pepejaldibandar
manusia

(Sarkawi2001).Padaprinsipnya,penjanaan
sangatberhubungkaitdenganpelbagaiaktiviti

(Goh1990).Justru,akumulasibuangansisapepejaldalambandar

merupakanakibat

daripadawujudnyaaktivitimanusiadaripelbagaisisikehidupan

mereka dibandar.Olehdemikian,daripadasemua bentuk pencemaranyangwujud


dibandar,fenomena pencemaran sisapepejal boleh

dikatakansebagaisuatu

fenomenapencemaranyangpalingsignifikandenganwujudnyaprosesperbandaran,
pembangunanekonomidanprosesperindustrianyangpesatdibandar(Tchobalognous
etal.1993;SeoTaWee2000).

Secararingkasnya,prosesperbandaranyangmeningkatkanjumlahpenduduk,
perkembangan, pertumbuhan bandar dan pembangunan ekonomi yang pesat serta
berlakunyaprosesperindustrianmerupakanpuncapuncautamayangmeningkatkan
jumlahbuangansisapepejal,selainmerubahkomposisidankarakteristikbuangansisa
pepejalsediaada(Jamaluddin1998;Mohd.Nasiretal.1999).Keadaanini
menambahkanlagikompleksitipermasalahanbuangansisapepejaldanwujudnya
masalah

pencemaransisapepejaldibandar(Jamaluddin1996).Justeru,merujuk

kepadaperkarayangberlakumakasuatusistempengurusansisapepejalyangholistik
danbersepaduadalahdiperlukan(Baudetal.2001;Ahmedetal.2004).Menurut
Gerlagh et al. (1999) dikebanayakan negara membangun sistem pengurusan sisa
pepejalsangatbertumpupadadimensiorganisasionaldanteknikal.Olehitu,
pengurusansisapepejalyangholistikdanbersepaduadalahsebuah

sistem

pengurusansisapepejalyangmeliputipelbagaipendekatandandimensi.Dimensiini
adalah dimensi organisasional dan teknikal serta bersifat topndimensidown da
sosiobudaya,pembangunanmanusiadanmengambilkirapelbagaifaktortermasuk
penglibatanpelbagaipihakberkepentinganantaranyapenglibatankomunitiyang
bersifat bottom up. Pada prinsipnya salah satu dasar yang petantingdenganberkai
kelestarianalamsekitarsejakkovensyenRio1992adalahpenglibatansemuapihak
berkepentingantermasukkomunititempatan(Balletetal.2007).MenurutJoseph(2006)dan
Ziaetal.(2007)penglibatankomunitimerupakansatukomponenpentingdalamsistem
pengurusansisapepejal.Dalamkontekspembangunan,penglibatankomunitiadalahsalah
satutonggakutamayangmenyokongpelaksanaan

pembangunan, di mana komuniti perlu dibangunkan dengan pelbagai program


pemerkasaan (Stiglitz 2006). Strategi pembangunan memerlukan keputusan yang
dibuat secara bersama dengan komuniti setempat ataupun sekurangkurangnya
maklumatdancadangandaripadamereka(AbdulRahman2007).Komunitisetempat
palingtahutentangkeadaanditempatmereka,dantahurancanganyangbolehdan
akanmembawaperubahankepadakehidupanmereka.Padaprinsipnya,penglibatan
komunitimerupakansuatuusahabagimeningkatkanminatdankesedarankomuniti
khususnyaterhadapkeperluanuntukmenjagaalamsekitar(EPA1995).Penglibatan
komunitijugamerupakansuatuusahabagimengawaldanmenyelesaikanmasalah
alam sekitar

di peringkat

penglibatankomunitiadalahuntuk

tempatan (Moser

1989). Ini

bermaksud

bahawa

melibatkankomunitisecaraaktifdalamproses

pengambilankeputusan, merekabentuk,merancangdanmelaksanakankebijakanalam
sekitardiperingkatakarumbi(Ghai&Vivian1992).Isupenglibatankomunitidalam
pengurusanalamsekitarkhususnyadalampengurusansisa
perkara penting yang
Tempatan21. Dalam
bagi

dilaksanakan
agenda ini pihak

pepejalmerupakansatu
prinsip Agendapelaksanaan

selari dengan
komuniti dapat

dilibatkan secara proakt

merancang,mengurusdanmengawalalamsekitarbandarberpandukankepada

wawasan pembangunanlestari (Malaysia 2002). Akhirnya, bagi meningkatkan dan


menggalakkanpenglibatan komuniti

secara menyeluruh adalah penting

untuk

memperkasakandanmenggerakkanmodalsosial.MenurutPargaletal.(1999),
modalsosialmerupakanfaktorpenentuutamayangmengikatkomunitibagi
menghasilkantindakantindakankolektifyangterhasildaripadawujudnyasebuah
penglibatansecarakolektif.Dalamkontekspembangunan

modalsosialmerupakan

satumatarantai(themissinglink)yanghilangyangselamainikurangdiberiperhatian
tetapisesungguhnyaiapentingbagipembangunanekonomi(Harriss&Renzio1997)
danpembangunanlestari

1.2

PERMASALAHANKAJIAN

Pada prinsipnya pencemaran sisa pepejal yang terhasil daripada suatu proses
perbandarantelahmemberikesankepadawujudnyamasalahkemerosotankualitialam
sekitar, kesihatan awam dan masalah estetika yang menjejaskan kualiti hidup
pendudukbandar(Diazetal.1996).Olehitu,bagimengatasiwujudnyamasalah

masalahtersebutdibandardiperlukansatusistempengurusansisapepejalyangcekap
dan berkesan. Dalam kontreks pengurusan sisa pepejal, menurut Cointreu (1982,
1994)danBartoneetal.(1995)dikebanyakanbandardinegaramembangun,sistem
pengurusansisapepejalmasihdiuruskandibawahtanggungjawabPihakBerkuasa
Tempatan(PBT).Tanggungjawabinimeliputitanggungjawabbagimenyediakandan
melaksanakan aktiviti pengurusan sisa pepejal termasuk aktiviti kebersihan awam
seperti cuci longkang, sapu jalan, potong rumput yang dilaksanakan secara
bersendirian ataupun bekerjasama dengan pihak berkepentingan lainnya, selain
menyediakansumberkewanganbagimelaksanakanpengurusansisapepejal.
Secarapraktikalnya,diMalaysia,

peruntukanAktaPerumahanTempatan

1976telahmenentukanbahawaPihak

BerkuasaTempatansebagaipihakyang

bertanggungjawab sepenuhnya terhadap aktiviti pemungutan, pengangkutan dan


pelupusansisapepejal(Malaysia1999).Darisegipengurusannya,pengurusansisa
pepejaltelahdijalankandenganbeberapapendekatanmeliputi;pertama,pendekatan
dimanasistempengurusansisapepejalsepenuhnyadiuruskandandilaksanakanoleh
PihakBerkuasaTempatansendiritanpamelibatkanpihaklainsebagairakansekerja
(partner).Kedua,

pendekatanpengurusanyangdilaksanakansecarabekerjasama

denganpihakberkepentinganlainnyaiaitupihakswasta.Pengurusaninidilakukan
denganmengagihkanbeberapaelemendalamsistempengurusansisapepejalmeliputi
sistempengutipan,pengangkutandanpelupusankepadapihakswastaberasaskan
perjanjian

kontrakkerjapadajangkamasayangditentukanolehPihakBerkuasa

Tempatan. Pengagihantugas

disinimerujuk

tanggungjawabpengurusankepadaorganisasidiluar

kepadapengagihanbeberapa
strukturbirokrasiyangregular

dan secara tidak langsung dikawal oleh Pihak Berkuasa Tempatan (Manor 1999).
Ketiga,kaedahpengurusandenganmengagihkansebahagiansistempengurusansisa
pepejal kepada komuniti tempatan. Keempat, pendekatan pengurusan sisa pepejal
secarainterim.Pengurusansisapepejalsecarainterimberkaitandenganpenswastaan
pengurusan sisa pepejal negara ataupun dikenali sebagai proses federalisasi
pengurusansisapepejal.Pengurusansisapepejalsecarainterimmuladilaksanakandi
Malaysia pada tahun 1995. Kaedah ini dilakukan dengan melaksanakan perjanjian
kontrak di antara Pihak Berkuasa Tempatan dengan pihak swasta yang mendapat

konsesidaribulankebulan.Pelaksanaaninteriminidilakukansehinggakehariini.

Padaawalnya,pelaksanaaninterimdilakukanditahapawalpenswastaandisebabkan
keranabelumditerbitkannyapindaanundangundangbagimengambilalihkuasadan
tanggungjawabPihakBerkuasaTempatandanmasalahcajpengguna(TeukuAfrizal
etal.2000).Semasainiwalaupunundangundanguntukmengambilalihkuasadan
tanggungjawab Pihak Berkuasa Tempatan iaitu Akta Pengurusan Sisa Pepejal dan
PembersihanAwam(Akta672)danAktaPerbadananPengurusanSisaPepejal(673)
sudahdiwartakansejaktahun2007,namunisucajpenggunaantarapihakkonsortium
dengan kerajaan Persekutuan belum lagi diselesaikan, sehingga pengurusan sisa
pepejal masih dilakukan secara interim. Walaupun begitu dalam masa ini pihak
PerbadananPengurusanSisaPepejaldanPembersihanAwamyangmerupakanpihak
yang bertanggungjawab terhadap pengurusan sisa pepejal di seluruh Negara terus
1

mempersiapkan infrastruktur dan logistik di negerinegeri dan daerahdaerah.


Sekiranya isu caj pengguna antara pihak konsortium dengan kerajaan persekutuan
diselesaikanmakapengambilalihantanggungjawabpengurusansisapepejalNegara
daripada pihak berkuasa tempatan kepada Perbadanan Pengurusan Sisa Pepejal
Negera dapat dilaksanakan. Justeru, keadaan ini membolehkan pihak kerajaan
persekutuanmenjalankanpenswastaansecarapenuhterhadappengurusansisapepejal
diseluruhMalaysia.
Ditinjau darisegipelaksanaannya,diMalaysia,
tempatan telah menyediakan sejumlah
pengurusansisapepejaliaitu

walaupunpihakkerajaan

besarperuntukan kewangan bagi sistem

diantara15sehingga30peratusdaripadabajettahunan

mereka, dikebanyakanbandardiMalaysiapengurusan
menghadapipelbagaimasalah.Tahap

sisapepejal

masihlagi

pengurusansisapepejaladalah

tidak

memuaskan dan berbahaya (Mohd. Nasir 1999). Fenomena ketidakcekapan dan


ketidakberkesanandalamsistempengurusansisapepejalbukanlahsatufenomenabaru
yangberlakudibandarbandardiMalaysia(Hidayah

2001).Dalam

Mohd.Nasir

(1997)danMohd.Nasiretal.(2000a)dikatakanbahawamasalah

pencemaran

buangansisa
ketidakcekapan

pepejal yangterusmeningkat
dan

ketidakberkesanan

merupakankesan
sistem

penyimpanan,

daripada
pengutipan,

pengangkutan dan pelupusan sisa pepejal. Berkaitan dengan sistem penyimpanan,


beberapaisuyangberkaitanmeliputi;pertama,penyimpanansisapepejal

Keadaaninimerujukpadamasatesisiniditulis10hbJulai2009.

dilakukanpadatempatyangtidaksepatutnya.Dikebanyakankawasanperumahan,
penyimpanan buangansisapepejal

biasanyadilakukandenganmeletakkansisa

pepejalpada bekaspenyimpanan yangtidaksepatutnya.Kebanyakanpenghuni


rumahtidakmemilikitongsampah

(storagebin)yangberpatutan.Umumnya,bagi

menyimpan buangan sisa pepejal, penghuni rumah hanya menggunakan kantung


kantungplastikkecil.Kantungkantungplastiktersebutkemudiandigantungdipagar
pagarrumah,pokokpokokdihadapanrumahataupundiletakkandiluarpagarrumah
ataupundiletakkan begitusahajaditepitepijalandihadapan

rumah.Justeru,akibat

gangguanbinatangsepertikucingdananjingliar,sisapepejal

berselerakdimerata

ratatempat.Keadaanini

merosakkankeindahandan

kebersihankawasan.Selain

pelaksanaanoperasipengutipansisapepejaljugaikutterjejas.
dengan

ketiadaan penutupdi

Kedua, isuberkaitan

tempat penyimpanan buangansisa pepejal.Pada

umumnyaketiadaan penutupditempat penyimpatanyangdisebabkankeranahilang


ataurosaknyapenutupberlaku

dikawasanperumahandankawasanperniagaan.

Perkarainimenyebabkansisabuanganyangdiletakkandi

dalamtongsampah

terdedah denganpelbagai perkaratermasukgangguanlalat danbinatang seperti


kucingdananjingliar.

Ketiga, isuberkenaandengankurangtersedianya

komunal(communalbins)dikawasan

tong

perumahan,perniagaandaninstitusi.Perkara

inimenyebabkantongsampahkomunalyangsediaadatidakdapat

menampung

sejumlahsisapepejalyangterbuang.

tongsampah

Akibatnyakawasandisekitar

menjaditempatpelupusansementarabagisisapepejalyangtidaktertampung.Justru
keadaaninimenyebabkanberlakumasalahpencemaransepertimasalahpencemaran
baudanrisikoterhadapkesihatanawamdimanatongsampahmenjaditempat
pembiakan serangga dan tikus serta masalah estetik dan lambatnya pelaksanaan
operasipengutipandanpengangkutansisapepejal.
Berkaitan dengan sistem pengutipan pula, terdapat beberapa masalah yang
berlakumeliputi;pertama,perkhidmatanpengutipandanpengangkutansisapepejal
hanyamencakupi60sehingga90peratuskawasanyangdigazetkanolehPihak
BerkuasaTempatan(Malaysia1999).Inibermaknaterdapatbanyakkawasanyang
tidakmenerimaperkhidmatanpengutipansisapepejalsepertikawasansetinggandan
kawasankawasan kampung tradisional. Keadaan jalan yang kecil dan sempit

menyebabkanloriloripengutipdanpengangkutsisapepejaltidakdapatmemberi

perkhidmatankekawasanberkenaan.Kedua,tahappengutipandanpengangkutan
sisapepejalsetiapharinyahanyameliputi70sehingga90peratusdaripada
keseluruhanjumlahbuangansisapepejal

yang dijana.

penduduk,misalnyapendudukdikawasan

kampungkampungtradisionaldiKota

Bharuakanmenyimpansisapepejalpada
berhampiran
secaraterbuka

ataupunmenimbusnya

tong

Justerukebanyakan

penyimpanankomunalyang

denganmenggalilubangataupmembakarnya

(MajlisPerbandaran KotaBharu2003).Ketiga,rendahnyatahap

kebolehpercayaan,dimanadisesetengahbanda,khususnyadikawasanperumahan
danperniagaan,pengutipansisapepejalseringdijalankandiluar jadualharipungutan
yangditentukan(Rospidaetal.2000).DiKotaBharumisalnya dikawasankawasan
tertentupengutipansisapepejal

dilakukantigasehinggaempatharisekali.

Sedangkanmengikutjadualpengutipansepatutnyadijalankanduakalisehari.Perkara
inimenyebabkansisapepejalyangdisimpanpadatongindividudantongkomunal
menumpukdanmelimpahkeluarsertaberselerakdimerataratatempat.(Zainuddinet
al.2005).Keempat,masalahkenderaanpengutipdanpengangkutsisapepejalyang
tidakdipeliharadandiberirawatansecaraberpatutan.Kerosakanyangkerapberlaku
padakenderaanpengutipdanpengangkutsisapepejalmenjadikankerjakerja
operasionaltidakdapatdilakukanmengikutpada

jadual yangtelahditentukan

(Mohd.Nasir1999).
Selainmasalahpenyimpanandanpengutipansertapengangkutansisapepejal,
masalahpelupusanmerupakansatulagimasalah

yang

berlakudalam sistem

pengurusansisapepejal.Isuisupentingberkaitandengan

masalahini adalah

masalahtapakpelupusan.

MenurutMohd.Nasir (1999)

hampirsemua tapak

pelupusan yang terdapat di Malaysia tidak diuruskan secara baik iaitu tanpa
pengurusandanperawatansisacecairsisapepejal(leachate)atautanpapengawasan
terhadap gasgas yang dihasilkan. Kebanyakan tapak pelupusan yang dioperasikan
tidakmemenuhipersyaratanyangtelahditetapkanpadaAktaKualitiAlamSekitar
1976. Lokasi tapaktapak pelupusan juga terletak berhampiran dengan kawasan
perniagaandanperumahanataupunterlalujauhdarikawasanpusatbandardanlokasi
pengutipansisapepejal.MenurutJabatanKerajaanTempatan(2005)sehinggatahun
2004terdapatsejumlah113tapakpelupusanyangberoperasidiMalaysia.Namun,

daripada113tapakpelupusanberoperasihanyasejumlah17peratussahajayang

beroperasisecarakambussanitari(sanitarylandfill).Secarapraktikalnya,daripada17
peratus tapakpelupusankambussanitariyangdioperasikanhanyasatutapak
pelupusankambussanitariyangdiuruskansecaramodendanmemenuhipersyaratan
AktaKualitiAlamSekitar1976.TapakpelupusankambussanitariAirHitam,
PetalingJayayangdioperasikan

pada tahun1995merupakan tapak

pelupusan

pertamadiMalaysiayangdiuruskanolehpihakswastadengansistemoperasinyayang
moden.Sehinggadenganterdapatnyateknologirawatanairresapan,airsisayang
dihasilkanadalahbersihdanselamatsertabolehdilepaskesistem

sungaidanlaut.

Disampingtapakpelupusanberkenaanjugadilengkapidengankemudianpaip
pelapasanmetana.Selebihnya83peratus

tapakpelupusanlainnyaberoperasisecara

terbuka(opendumping)(Zainudinetal.2005).MenurutMohd.Nasiretal.(1998)
kaedahterbuka

merupakansatukaedahpelupusanyangmurah

danhanya

memerlukantanahyangluasberbandingdengankaedahpelupusankambussanitari
danpenggunaan

incinerator. Di Malaysia, penggunaan

insinerator juga telah

dipraktikkanwalaupunpenggunaannyabelumsecarameluasdisebabkankeranakos
yangtinggidanmemerlukanpekerjamahirsertaprfesionaluntukmengoperasikandan
merawatnya(Malaysia1999).
Pengoperasiantapakpelupusansecaraterbukadankambussanitaritanpa
pengurusandanrawatansisacecairsisapepejal(leachate)serta

pengawasan

terhadapgasgasmetanemenyebabkanberlakunyamasalahkemerosotankualitialam
sekitarmeliputimasalahmasalahsepertimasalahpencemaranudara,airdanmasalah
kesihatan

awamsertamasalahmasalah

disebabkanoleh pembakaransecaraterbuka
terbuka danjuga

lainnya.Pencemaranudarawujud
dikawasantapakpelupusankambus

olehemisigasmetaneyangberpuncadaripadatapakpelupusan

yang keluar ke udara. Pencemaran air terutamanya terhadap sumbersumber air


pendudukdanpencemaranairbawahtanahberlakudisebabkanolehsisacecairsisa
pepejal(leachate)yangtidakterkawal(Rospidaetal.2000).
Isulainberkaitandenganmasalahkecekapandankeberkesanandalamsistem
pengurusansisapepejaldiMalaysiaadalahisukurangnyaperuntukankewangandan
terhadnyasumberkewangandikebanyakanbandarbandardiMalaysia(Mohd.Nasir

1997).Mohd.Nasir(1998)danMohd.Nasiretal.(2000b,2000c)

10

mengatakan bahawa kurangnya peruntukan kewangan dan terhadnya sumber


kewangandalamsistempengurusansisapepejalmemberikesanterhadapsistem
pengurusandanpelaksanaanaktivitipenyimpanan,pengutipandanpelupusansisa
pepejal.Peruntukankewanganbiasanyadigunakanbagimelaksanakankerjakerja
operasionaldanpembangunansistempengurusansisapepejalmeliputipenyediaan
infrastrukturdankemudahankenderaanpengangkut,pembinaandanpembangunan
bengkelkenderaandantempatpenyimpananperalatan,pembangunan tapak
pelupusandanperalatanperalatanlainyangdiperlukan(Yani2000).DiMalaysia,
isuiniberlakudibandarbandaryangberpendapatanrendahsepertidiKotaBharu,
Kelantan.DiKotaBharupelaksanaansistempengurusansisapepejalsangat
bergantungkepadapendapatantahunanMajlisPerbandarantanpabantuandaripada
pihakkerajaannegeridanPersekutuan.Inimenyebabkanpihakmajlissangatterhad
dalammengagihkanperuntukankewangansehinggatidakmemadai

untuk

menampung segala kos dan keperluan untuk menjalankan sistem pengurusan sisa
pepejal.Darisegilainpula,isuinidikaitkandengankospengurusanyangmeningkat
kerana berlakunya pembangunan, pertumbuhan dan perkembangan bandar yang
meningkatkanpermintaanuntukmenyediakanperkhidmatanpengurusansisapepejal.
Sebaliknya,agihanperuntukankewanganmasihsepertisediaada.Oleh
demikian,bagitersebutpihakMajlisberupayauntukmenjalankansistempengurusan
sisapepejaldenganmemaksimumkansumberkewangandanmemaksimumkan
penggunaanperalatanperalatanyangsediaada.Perkarainimenyebabkanwujudnya
halanganuntukmelaksanakansistempengurusansisapepejaldanmeningkatkan
kualitipengurusansisapepejal.JustrupihakMajlistidakdapatmelakukan
perancangan jangka masa panjang, menyediakan tenagatenaga mahir, menambah
kekuranganpekerja,melaksanakanprogramprogramkebersihandankebijakan
kebijakanberkaitandenganpengurusansisapepejal,menambahloriloripengangkut
dan menyediakan peralatanperalatan moden serta berteknologi tinggi bagi sistem
pengurusansisapepejalsecarakeseluruhan(Zainuddinetal.2005).
Isu utama lainnya dalam sistem pengurusan sisa pepejal adalah ketiadaan
sistem perancangan dan kelemahan dalam sistem pengurusan serta lemahnya
penguatkuasaan undangundang (Abdul Wahid & Azizi 1995; Kementerian

PerumahandanKerajaanTempatan1999;Agamuthu2001).Dalambanyakkes,

11

didapati bahawa kebanyakan pihak berkuasa tempatan di Malaysia masih


melaksanakanpengurusansisapepejalsecaraadhoctanpaperancanganyangsesuai
misalnyamenyediakanplaninduk(masterplan)danplantindakan(actionplan)bagi
pengurusansisapepejal.Penyediaanplanindukdanplantindakanmerupakansatu
garispanduanbagimelaksanakanpengurusansisapepejalsecaracekapdanberkesan
(Mohd.Nasir1997).Isulainyangberkaitandenganisupengurusanadalahberkaitan
dengan komitmen pengurusan atasan yang tidak seragam atau secara berterusan
memberi penekanan terhadap aktiviti pengurusan sisa pepejal dan kebersihan.
Didapati bahawa sesetengah pengurusan atasan Pihak Berkuasa Tempatan tidak
membuatpenilaiankeataspencapaiandankeberkesanansemuaaktivitiaktivitiyang
dilaksanakansertatidakmembuattindakansusulandanpembetulan.Justeruterdapat
PihakBerkuasaTempatanyangmerasatidakmempunyaiperanandalammenentukan
tahap kebersihan misalnya premis makanan dan penjaja dengan meletakkan
tanggungjawab kepada Kementerian Kesihatan, masalah kebersihan parit dan
longkangkepadaJabatanKerjaRayadanmasalahkebersihansalirankepadaJabatan
Pengairan dan Saliran. Selain Pihak Berkuasa Tempatan juga kurang melakukan
penyelarasan dengan jabatanjabatan tersebut berkaitan dengan aktiviti kebersihan.
Darisegipenguatkuasaanpula,kebanyakanPihakBerkuasaTempatantidakdapat
menjalankan aktiviti ini secara tegas, konsisten dan berterusan. Keadaan ini
menyebabkan orang awam sentiasa tidak berhatihati dan secara berterusan
melakukankesalahan.Selaintindakansusulankepadaorangawamyangmelanggar
peraturan juga tidak dilaksanakan secara agresif. Dalam masa yangsama terdapat
kelemahan pada peraturanperaturan dan undangundang kecil yang dijalankan
menyebabkan pesalah tidak dapat diambil tindakan undangundang (Kementerian
PerumahandanKerajaanTempatan1999).
Sikap,tingkahlaku,kesedarandanpengetahuanyangrendahdikalanganorang
awammerupakansatulagiisupentingyangberkaitandenganketidakcekapandan
ketidakberkesanan sistem pengurusan sisa pepejal. Secara umumnya, orang awam
berpandanganbahawakerjakerjapengurusansisapepejaldanmenjagakebersihan
adalahtangungjawabPihakBerkuasaTempatansematamata.Olehitu,masihbanyak
orangawammembuangsisapepejaldimeratatempatataupunmeletakkansisapepejal

ditempatyangtidakberpatutantanparasabersalah.Orangawamjugadi

12

dapatimasihkurangpengetahuandansedarmengenaikesankeatasperbuatanyang
merekalakukan(KementerianPerumahandanKerajaanTempatan1999).
Olehdemikian,merujukkepadapermasalahanyangterdapatdalamsistem
pengurusansisapepejal

semasainiadalahpentingbagiPihakBerkuasaTempatan

(PBT)untukmenjalankan satu
sebagaisatu
permasalahan

peluang

pendekatanalternatif.Pendekataninidapatdilihat

untukmengurangkan

dalamsistem

ataupun menyelesaikan

pengurusansisa pepejal.

pelbagai

Justerusuatupendekatan

pengurusan sisa pepejal yang bersifatbottomup dan

berdimensi

sosio budaya,

pembangunanmanusiasertamengambilkirapenglibatankomunitiadalahsatuperkara
penting untuk dilaksanakan. Menurut United Nations (1992) bahawa terdapat
konsensus secara global untuk membangun penyelesaian masalah di peringkat
tempatandanmelibatkankomunitibagimelaksanakansistempengurusansisapepejal
secaralebihbaik.Penglibatankomunitiadalahsuatubentukinteraksisosialdimana
ahliahli komuniti dapat terlibat dalam pelbagai aktiviti pembangunan termasuk
aktiviti pengurusan sisa pepejal. Dalam Anschutz (1996) dikemukakan bahawa
penglibatankomunitimerupakansatuaspekpentingdalampengurusansisapepejal.
Dalam konteks pengurusan sisa pepejal penglibatan komuniti bermakna bahawa
komuniti akan secara langsung terlibat dalam aktiviti pemisahan, penyimpanan,
pemungutandanpemulihansumbersisapepejal(Zurbruggetal.1999).MenurutAliet
al.(1998)danChakrabartietal.(2008),penglibatankomunitidalam
pengurusan sisa pepejal lazimnya
pengutipanprimer.Dalam

berkaitan

konteks ini

pengutipansisapepejaldaripintukepintudi

dengan pelaksanadmatan perkhiskim


komuniti tempatan menjalankan aktiviti

kawasankejiranandanmengangkut

sertameletakkannyapada tong

penyimpanankomunalyangdisediakanolehPihak

BerkuasaTempatan.Seterusnya

PihakBerkuasaTempatanbertanggungjawabke

ataspengutipansekunderiaitu

mengangkutsisapepejalketapakpelupusan (Silas

1995).Selainmelakukanaktivitipemisahandanpenyimpanansecarabersesuaiandi
peringkatisirumahserta

pengutipansisapepejal,

penglibatankomuniti dalam

program yang lebih berintegrasi iaitu program kitar semula dan guna semula
merupakan sisi penting dalam skim pengutipan primer. Justeru pelaksanaan skim
pengutipanprimeradalahpentingbagimengelakkanrisikoterhadapwujudnya

13

persekitaranyangtidaksihatdikawasankejiranandanpemanfaatansemulasumber
sumberyangmasihdapatdigunakan(Alietal.1998).
Penglibatankomunitimerupakan satu

pendekatan

bertujuan untuk

memperkasakandanmemberipeluang kepada komuniti untukterlibat secara


langsungdanbertanggungjawabdalammenguruskanperkhidmatanpengurusansisa
pepejal di kawasan kejiranan mereka (Anschultz 1996). Menurut UNCHS (1984),
penglibatankomunitidapatmembangunkankebergantungandiridansemangat
kerjasamadalamkomunititersebut.Justerudalamkonteksini
memainkan
Komuniti

peranansecaraaktif
berperanan

berkepentingan

komuniti akan

dalamsetiapaktivitipengurusansisapepejal.

sebagai penggunaperkhidmatandan

pihak yang

yang bertanggungjawabterhadappelaksanaan pengurusan sisa

pepejal(Bulle1999).Olehdemikian,gagasantentangpenglibatankomunitibermakna
melibatkankomunitisecarakolektifdalammerancang,merekabentuk,
menguruskan, melaksanakan dasar dan menyelesaikan isuisu yang berkait dengan
sisapepejaldiperingkatakarumbi(Ghai&Vivian1992;Ali2003).Selainitu,
penglibatankomunitidalampengurusansisapepejaldapatdilihatsebagaisatukaedah
bagi menyelesaikan permasalahan sisa pepejal di peringkat sumber penjanaannya.
Menurut UNCED (1992) bahawa pendekatan pengurusan alam sekitar berasaskan
penglibatan komuniti merupakan satu pendekatan yang melibatkan konsep
pembangunan lestari. Di sebalik pendekatan ini terdapat argumentasi moral untuk
mencapaitujuanyangmemberikansumbangankepadakesihatandankehidupanyang
lebih produktif bagi mencapai keharmonian alam sekitar khususnya di kawasan
bandar.Justeruuntukmembangunkanpenglibatankomunitisecaramenyeluruhadalah
perluuntukmenggerakkandanmemperkasakanmodalsosial.Modalsosial
merujukkepadajaringansosial,nilainilaidannormanormayangdimilikioleh
masyarakat yang memungkinkan masyarakat untuk berinteraksi dan menjalin
kerjasamabagimenghasilkanhubungansosialsertaikatansosialdikalanganmereka
daninstitusidimanamerekabersatu.MenurutColeman(1988)modalsosialadalah
normadalammencapaikepentinganpersonaldanbertindakdalamkepentingan
kolektif.
(social

MenurutGrootaert(1998)modalsosialmerupakanperekatsosial

glue)yangdapatmenyatupadukanmasyarakatsecarabersama.Tanpamodalsosial
masyarakatakanberpecah.Padaprinsipnya,
sangat

penting

kerana ia

pemerkasaanmodalsosial
14

mengubah rasakeindividuan (sense of

self)

kekitaan (Putnam 1993; 1995; 2000). Dalam konteks ini

pemerkasaan modal sosial

akanmeningkatkan hidupberkomuniti (senseof community),rasa


(senseofbelonging),sikapberkongsi

kepada rasa

(sharedbehaviouralnorm)dan

kebersamaan
mengambil

beratterhadaporangorangdisekitarnya.MenurutLesser(2000),modalsosial
merupakansuatukomitmendarisetiapindividuuntuksalingterbuka
percaya

dan

saling

yangmenghasilkanrasakebersamaan,kesetiakawanan,dantanggungjawab

bagikemajuanbersama.Justerumodalsosialdapatmenggalakkanpenglibatan
komuniti secarakolektif(Portney&Berry1997).
Secaraumumnya,penglibatankomunitidalampengurusansisa
pepejalbukanlahsatuperkarayangbaharukhususnyadinegeranegara
membangunlainnya.Sistempengurusansisapepejalyangmelibatkan
komunitisecaralangsungtelahpun
dijalankandipelbagainegaramembangunsepertiIndia,Mali,Tanzania,Bangladesh
dan Vietnam. Di negeranegara tersebut penglibatan komuniti dalam
pengurusansisapepejaltelahdijalankansecaramenyeluruhdikawasan
bandar,kawasankawasan
perumahan

berpendapatan tinggi,menengah,

menengahsederhanadan

berpendapatanrendahsertakawasansetinggansertakawasankawasanlainnya
yangtidakmendapatperkhidmatanpengurusansisapepejal.

Darisegi

pelaksanaannya,iamelibatkanPihakBerkuasaTempatan,ejensiejensiPertubuhan
BangsaBangsa bersatu seperti UNDP dan World Bank, ejensiejensi
rasminegarasepertiSwissAgencyforDevelopment,PertubuhanBukan
Kerajaan, Perusahaanperusahaan Kecil dan Persatuan Penduduk
Tempatan(UWEP1996;Anshulzt1996;
Moningka2000;Keita2003;Rahman2003).DiMalaysia,pelaksanaan
kaedah penglibatan komuniti secara langsung dalam pengurusan sisa
pepejalataupundalam
skimpengutipanprimer belum lagi popular. Ianya hanya dijalankan di dua

kawasan tamanperumahandiKotaBharuiaitudiTamanGuruPintuGengpada
tahun2002
dan Taman Seri, Pengkalan Chepa pada tahuan 2004. Justeru
kebanyakan penglibatan komuniti dalam pengurusan sisa pepejal di
Malaysiataerdapatpadaaktivitipemulihansumbersisapepejalmeliputi
aktiviti guna semula dan kitar semula. Aktivitiaktiviti tersebut
dijalankan atas inisiatif persatuan penduduk tempatan ataupun pihak
swastadanPihakBerkuasaTempatan.

15

Oleh demikian, keupayaan Pihak Berkuasa Tempatan untuk melibatkan


komuniti dalam sistem pengurusan sisa pepejal dan faktorfaktor yang mendorong
penglibatan komuniti, proses pelaksanaannya di peringkat komuniti tempatan dan
impaknyapelaksanaannyaterhadapkomunitisetempat,persatuanpendudukdanPihak
Berkuasa Tempatan serta faktorfaktor yang menjayakan pelaksanaannya dalam
pengurusansisapepejalmerupakanisupentingdanmenarikyangperludikaji.Justeru
bagi merealisasikan terlaksananya Agenda Tempatan 21 dan mencapai matlamat
pembangunanlestari,penglibatankomunititempatanmerupakansatuperkarautama
yang perlu diambilkira. Oleh demikian, memperkasakan dan menggerakkan modal
sosial dalam komuniti merupakan perkara penting yang perlu dilakukan untuk
menghasilkan penglibatan komuniti secara kolektif dalam menjalankan sistem
pengurusansisapepejal.

1.3

OBJEKTIFDANSOALANKAJIAN

Penglibatankomunititempatandalamsistempengurusansisapepejaldiperlukan
untuk menjalankan sistem pengurusan sisa pepejal bukan sahaja dilakukanratop seca
down tetapi juga secara bottom up yang berdimensi sosiobudaya dan pembangunan
manusiasertapembangunansosial.Olehdemikian,bagimeningkatkanpenglibatan
komuniti secara kolektif dalam pengurusan sisa pepejal adalah penting untuk
memperkasakandanmenggerakkanmodalsosialdalamkomuniti.
Kajianinimerupakansatukajiankesyangdilaksanakandiduatamanperumahan
diKotaBharu,KelantaniaitudiTamanGuru,PintuGengdanTamanSeri,Pengkalan
Chepa.Kajianinimempunyaiobjektifkajiansepertiberikut:
1. Mengkaji peranan Pihak Berkuasa Tempatan dan faktorfaktor yang
mendorong penglibatan komuniti dalam sistem pengurusan sisa pepejal di
KotaBharu
2. Menghuraikanproses,mekanismedanpelaksanaanpengurusansisapepejal
olehkomunititempatanditamanperumahandiKotaBharu

16

3. Menganalisis impak pelaksanaan pengurusan sisa pepejal oleh komuniti


tempatankeataskomunititempatan,persatuanpendudukdanPihakberkuasa
Tempatan
4. Menganalisis sebabsebab modal sosial adalah berkenaan dalam
membangunkanpenglibatankomunitisecarakolektifdalampengurusansisa
pepejal
Berdasarkanobjektifkajiandiatasmakasoalankajianyangdibentukbagi
menjawabobjektifobjektifkajiantersebutmeliputi;
1. MengapaPihakBerkuasaTempatanmengambilkeputusanuntukmendorong
penglibatankomunitidalampengurusansisapepejaldiKotaBharu?
2. Bagaimana proses, mekanisme dan pelaksanaan penglibatan komuniti
tempatandalampengurusansisapepejalditamanperumahandiKotaBharu?
3. Sejauhmana pengurusan sisa pepejal yang melibatkan komuniti tempatan
memberi kesan ke atas komuniti setempat, persatuan penduduk dan Pihak
BerkuasaTempatan?
4. Sejauhmanakahmodalsosialmenyumbangkepadakeberkesananpenglibatan
komunititempatandalampengurusansisapepejaldiKotaBharu?Apakah
sebabsebabyangmenyumbangkankepadakeberkesanansedemikian?

1.4

DEFINISIKONSEPUTAMA

Kajian ini akan mengandungi beberapa konsep utama. Dalam hal ini tersebut
merupakan konsepkonsep penting yang berkaitan yang digunakan dalam konteks
kajianini.Justerubeberapakonseptersebutmeliputi;(i)PihakBerkuasaTempatan;(ii)
Conscience Collective (Kesedaran Kolektif); (iii) Sisabandaran;Pepejal(iv) Pihak
BerkepentingandalamPengurusanSisaPepejal;(v)Disentralisasi;(vi)Sentralisasi;
(vii)Komuniti;(viii)Pemerkasaan;(ix)PembangunanLestari;(x)AgendaTempatan
21;(xi)AlamSekitarSemulajadi;(xii)AlamSekitarBuatan;(xiii)ModalSosial;(xiv)
KawasanRukunTetangga;(xv)PertubuhanSosial;(xvi)SkimPengutipanPrimerdan

PengutipanSekunder.

17

1.4.1

PihakBerkuasaTempatan

PihakBerkuasaTempatanmerupakankerajaanketigadalampentadbirannegaradi
MalaysiaselainKerajaanPersekutuandanKerajaanNegeri.SecaraumumnyaPihak
BerkuasaTempatanmerupakansebuahpertubuhanperbadananyangditubuhkanoleh
Akta 171 ataupun Akta Kerajaan Tempatan 1976 sebagai satu badan yang
bertanggungjawab untuk menguruskan dan mentadbir sesuatu kawasan berasaskan
kepertingan tempatan. Pihak berkuasa Tempatan merupakan pelaksana dasar di
peringkatakarumbiyangsecaralangsungmenyampaikanperkhidmatankepadawarga
penduduk tempatan dengan tujuan menentukan kehidupan masyarakat tempatan
beradapadatahapoptimum.Secararingkasnya,berdasarkanAkta171PihakBerkuasa
TempatansebagaiMajlisBandaraya,MajlisBandaran,MajlisPerbandarandanMajlis
Daerah.JusterudalamkajianinipendefinisiantentangPihakBerkuasaTempatanakan
merujukkepadadefinisiyangtelahdihuraikandiatas.

1.4.2

SisaPepejalBandaran

Sisa pepejal bandaran merujuk kepada buangan sisa pepejal yang dibuang oleh
penduduk dalam kawasan pihak berkuasa tempatan tertentu, di mana pengurusan
buangansisapepejaltermasukpengutipandanpelupusannyadilaksanakandibawah
tanggungjawabPihakBerkuasaTempatan.Secaraumumnya,terdapatpelbagaijenis
danbentukbuangansisapepejaldalamkawasanbandaranyangbergantungkepada
jeniskawasanyangmenghasilkanbuangansisaberkenaan.Biasanyasisapepejaldi
bandar dihasilkan di kawasan perumahan, industri, perniagaan, institusi ataupun
perkhidmatan,kawasankawasanpembinaandankawasanbandaranlainnya.Secara
khususnyadalamkonteksMalaysiasisapepejalbandaranbermaksudsebagai;(i)apa
apabahansekerapataubendalebihanlainyangtidakdikehendakiataukeluaranyang
ditolak yang timbul daripada penggunaan apaapa proses;(ii) apaapa benda yang
dikehendaki dilupuskan kerana sudah pecah, lusuh, tercemar atau selainnya rosak;
atau (iii) apaapa bahan lain dikehendaki oleh Pihak Berkuasa Tempatan untuk
dilupuskan(Malaysia2007).

18

1.4.3

PihakBerkepentinganDalamPengurusanSisaPepejal

Dalamkontekspengurusansisapepejal,istilahpihakyangberkepentinganmerujuk
kepadaaktoraktorutamaataupunkelompokkelompokataupuninstitusiyangterlibat
secaralangsungdanmemainkanperanandalamsistempengurusansisapepejal.Pihak
yangberkepentingantersebutmeliputiisirumahdikawasanperumahan,komunitidan
penggunapenggunaperkhidmatanlainnyadikawasanperniagaan,industrisamaada
industri yang berskel kecil mahupun besar, institusiinstitusi, pertubuhan bukan
kerajaan,kerajaantempatandankerajaanpusat(Schubeleretal.1996).

1.4.4

Disentralisasi

Istilahdisentralisasimerujukkepadaperkongsiansebahagiandaripadakuasakerajaan
olehsekumpulanpusatyangberkuasadengankumpulanlaindimanasetiapkumpulan
mempunyaiautoritidalambahagiantertentudalamwilayah(Parson1961).Istilahini
jugadiertikansebagaidelegasikuasadaritahappalingataskepadayanglebihrendah
dalam hirarki kawasan sama ada kerajaan dalam satu negeri atau pejabat dalam
organisasi yang besar (Smith 1985). Menurut Rondinalli & Chema (1983)
disentralisasidilihatsebagaipemindahankuasamerancang,membuatkeputusan,atau
mentadbirdarikerajaanpusatkeorganisasilapangan,unitpemerintahantempatan,
organisasiseparaautonomi,kerajaantempatanatauorganisasibukankerajaan.Oleh
demikian,dalamkonteksinidefinisiRondinallidanChemainiakandigunapakaibagi
tujuankajianinidandiseluruhtesisini.

1.4.5

Sentralisasi

Sentralisasi merupakan suatu proses di mana semua aktiviti daripada sesebuah


organisasikhususnyayangberkaitandenganpengambilankeputusanadalahberpusat
padasesebuahlokasiataupunorganisasiataupunsesebuahkumpulan.Didalamilmu
politikkeadaaninimerujukkepadapemusatankekuasaansesebuahkerajaansecara
geografidansecarapolitikkepadasistemkerajaanyangterpusat

19

1.4.6

Komuniti

Istilah komuniti merujuk kepada komuniti setempat yang bersifat akar umbi yang
mendiamikawasantertentudanmempunyaihubunganantarasatusamalaindengan
berinteraksisehariharidiantaramereka(AbdulRahman2007).Komunititidakterdiri
daripadaciricirifizikal,yaknimanusia,habitatdancorakekonominyasahaja,tetapi
lebihdariitu.Terdapatsatusetciriyanglainyangtidaktangibleyangjugaamat
pentinguntukmembawapembangunan.Ciriciriinimerangkumiaspeksosiobudaya
seperti nilai, norma dan adat resam yangdikongsi bersama, hubungan bersemuka,
semangatdanamalansalingmembantusepertibergotongroyong,kesedarantentang
keterikatan nasib bersama, identiti yang dikongsi bersama serta kepercayaan dan
amalanagamayangsama(AbdulRahman2007).MenurutFukuyama(2000)komuniti
sejatidiikatbersamaolehnilainilai,normanormadanpengalamanyangdimiliki
bersamadiantaraparaahlinya.Semakindalamdansemakinkuatmerekamemegang
nilainilaibersamasemakinkuatpularasakomunitinya.
SecaradefinisinyajugaAbdulRahman(2007)mengatakanbahawakomuniti
merupakansuatuhimpunanmanusiayangterikatdalamsuatukawasantertentu,oleh
ciriciriyangdikongsibersama,nilaidannormasertaidentitisepunyadanimaginasi
bersama,
dalam

omunitik jugamempunyaikehomogenansertainteraksibersemuka

darjahtertentu.Paraanggotanyamenjalinhubungan

dansalingbergantung,

mempertahankanideaberkongsidansalingmembantu,diikatolehapayangdikatakan
Durkheimsebagaiconsciencecollective.Beliaumenegaskanlagibahawasesebuah
komunitimempunyaidinamikanyasendiri.Dinamikainiterhasildaripadakewujudan
perananinstitusiinstitusisosiobudaya,agamadanekonomiyangmemastikan
kesinambungankomunitiberkenanan.Komunititidakdapatlahir
berkesinambungantanpainstitusitersebut

yangberfungsisebagai

dan
pusat

berkumpulnyaanggotakomuniti,tempatberinteraksidanberkomunikasiseharihari,
tempatbelajardanjugatempatberjualbeli.Institusiyangpalingasasadalahkeluarga
dankaumkerabatyangmenjaditunjangkomunitiuntukberkembang.Diluarinstitusi
keluarga pula terdapat institusi agama, institusi sosiobudaya dan institusi

sosioekonomi.

20

1.4.7

Pemerkasaan

Istilahinimenunjukkansuatuprosesyangmerujukkepadaprosespemerkasaandalam
sesebuah kumpulan dan individu. Sebagai tujuan, pemerkasaan merujuk kepada
keadaanatauhasilyangingindicapaiolehsesebuahperubahansosialiaitukelompok
ataupun individu yang perkasa, mempunyai pengetahuan dan kemampuan dalam
memenuhi keperluan hidupnya sama ada bersifat fizikal, ekonomi mahupun sosial
seperti mempunyai kepercayaan diri, mampu menyampaikan aspirasi, mempunyai
pekerjaan,berpartisipasidalamaktivitisosial,danberdikaridalammenjalankankerja
kerja dalam kehidupannya. Pemahaman pemerkasaan sebagai tujuan seringkali
digunakansebagaiukurankejayaanpemerkasaansebagaisebuahproses(EdiSuharto
2005). Secara khususnya, pemerkasaan dapat didefinisikan sebagai meningkatkan
kapasiti seseorang mahupun sesebuah kumpulan untuk membuat pilihan dan
menukarkan pilihan tersebut kepada tindakantindakan dan hasil yang diinginkan.
Definisi tersebut merujuk kepada perkaraperkara yang meliputi pemerkasaan diri,
kawalan, kekuatan dalaman, kemampuan untuk berdikari, bebas membuat pilihan
sendiri, harga diri, perkaraperkara yangberkaitan dengan nilai seseorang, mampu
memperjuangkan hak seseorang dan mampu membuat keputusan sendiri.
Pemerkasaan berkaitan dengan nilai dalaman dan nilai instrumental. Pemerkasaan
adalahsignifikandiperingkatindividudankolektifsertadapatwujuddalambentuk
ekonomi,sosialataupunpolitik(World2002).

1.4.8

PembangunanLestari

Konsep pembangunan lestari telah dipopulerkan pada tahun 1987 melalui laporan
Our Common Future yangdisiapkanolehSuruhanjayaPersekitarandan
Pembangunan Dunia (WCED) yang dikenal juga sebagai Suruhanjaya Bruntland
(Mitchell et al. 2003). Menurut Chamhuri (2001) terdapat pelbagai konsep dan
dimensipembangunanlestariyangdiutarakandanianyamencerminkankepelbagaian
pemikirandanpendekatankearahhalatujupembangunanlestari.Umpamanya,Allen
(1980) mendefinisikan pembangunan lestari sebagai sebuah pembangunan yang
berupayauntukmencapaikepuasanberkekalanbagikeperluanmanusiadanperbaikan

kualitihidupmanusia.ManakalaBarbier(1987)pulamenekankanaspekkelestarian

21

ekonomidansosial.Beliaumenekankanbahawaobjektifpembangunanlestariialah
untuk mengurangkan kemiskinan mutlak dengan menyediakan kehidupan yang
terjamin danberkekalan bagi golongan miskin dengan meminimumkan kepupusan
sumber, pencemaran alam sekitar, ketakstabilan sosial budaya. Sedangkan Adam
(2001)mendefinisikanpembangunanlestarisebagaisuatubentukpembangunanyang
dapatmemenuhikeperluanmasakinitanpamenjejaskankeupayaangenerasimasa
yangakandatanguntukmemenuhikeperluanmereka.Dalamkontekskajianiniistilah
pembangunan lestari akan merujuk kepada definisi Suruhanjaya Persekitaran dan
PembangunanDunia.
Pembangunanlestarisebagaisuatukonseppendekatanmempunyaibatasan
batasantertentu,bukanbatasanbatasanmutlak,tetapibatasanbatasanyangdidorong
olehkedudukanteknologidanorganisasisosialberhubungdengansumbersekitaran,
dan batasanbatasan yang disebabkan oleh keupayaan biosfera untuk menampung
kesandaripadakegiatankegiatanmanusia(Mitchelletal.2003).Asaspokokkonsep
pembangunan lestari ialah hakikat bahawa alam sekitar dan pembangunan adalah
salingkait antara satu sama lainnya. Keduanya tidaklah boleh dipisahkan.
Pembangunantidakdapatwujuddanberkembangsekiranyasumbersekitaransemakin
merosot.Begitujugadenganalamsekitar.Ianyatidakdapatdilindungidandipulihara
sekiranyapertumbuhanpembangunantidaklangsungmengambilkirakospemusnahan
danpemuliharaanalamsekitar.Justruitu,ekonomidanekologiharuslahdigabungkan
sepenuhnya dalam proses membuat keputusan dan menggubal undangundang
bertujuan bukanlah sematamata untuk melindungi alam sekitar tetapi juga untuk
melindungipembangunandanmempertingkatkannya(ShamSani1993).

1.4.9

Agendatempatan21

Agendatempatan21merupakanprogramtindakanataupunrangkatindakan(blue
print) bagi pembangunan lestari yang lahir daripada Persidangan Bangsabangsa
Bersatu Alam Sekitar dan Pembangunan (UNICED) yang lebih dikenali sebagai
SidangKemuncakBumi(EarthSummit)tahun1992diRioDeJenairo(Holmbergetal
1993). Agenda 21 terdiri daripada 40 bab dan dibahagi kepada empat bahagian

meliputi;(i)dimensisosialdanekonomi;(ii)pemuliharaandanpengurusansumber

22

bagi pembangunan; (iii) kumpulan utama orang yang mesti dilibatkan; (iv) cara
melaksanakanagendatempatan21(Adam2001).Secaraumumnya,agendatempatan
21 merupakan pelan rujukan untuk setiap negara dunia menyediakan pelan
pelaksanaan masingmasing. Susulan daripada penerimaan dokumen rujukan ini
semua negara berhadapan dengan tuntutan bagi menyediakan perancangan
pembangunanlestari.Pendekatanperancanganinimerupakansatulangkahawalyang
asasbagimembolehkanseluruhkeluarganegara,negeriatautempatanmenyediakan
kerangka langkah ke hadapan menuju abad 21 dan yakin bahawa keperluan
kesejahteraan masyarakat, peluang pertumbuhan ekonomi dan pemuliharaan alam
sekitar diberikan pertimbangan secara seksama (Kerajaan Negeri Selangor 2001).
Walaupun agenda tempatan 21 merupakan suatu perjanjian antara kerajaan dan
kerajaandanpelantindakanglobal,namuniaharusdilaksanakandiperingkatlokal.
Oleh itu, agenda tempatan 21 meminta kerajaan untuk membentuk perkongsian
diantaraPihakBerkuasaTempatan,masyarakatdansektorswastabagimerancangdan
menguruskan kawasan persekitaran mereka ke arah pembangunan lestari. Secara
khususnya,melaluiagendatempatan21masyarakattempatandapatmelibatkandiri
bagi mengenalpasti dan mengkaji isuisu pembangunan lestari, membentuk plan
tindakanuntukmenanganiisuisutersebutdanmelaksanakanplantersebut.
Pendekatan berasaskan program ini merupakan satu pendekatanupbottomatau
dariakarumbikeatas.Dalamhalinipendudukpenduduktempatansendiriakanterlibat
dalammenentukanplantindakanbagimenguruskankawasanmasingmasing.

1.4.10

AlamSekitarSemulajadi(naturalenvironment)

Menurut Detwyler et al. (1985) definisi alam sekitar semulajadi merujuk kepada
persekitaranfizikalyangmengandungielemenelemensemulajadisepertipersekitaran
litologi, persekitaran atmosfera, persekitaran hidrologi dan persekitaran biologi.
Persekitaran litologi terdiri daripada bahagianbahagian bumi yang bukan hidup,
termasuklahbentukbumi,batuandasardantanahtanih.Persekitaranatmosferaterdiri
daripada gas yang terdapat di sekitar bumi. Persekitaran hidrologi terdiri daripada
bahagianbahagianairyangterdapatdibumi.Manakalapersekitaranbiologiterdiri
daripadabahagianduniayangmengandungibendabendahidup.Semuapersekitaran

fizikalberkenaanterdapatsamaadamanusiawujudmahupuntidak.Di

23

bandarelemenelementersebutselaludiubahsuaiolehmanusia,walaupunciricirinya
tidakberubah,namunbentuknyakebanyakanberubah.

1.4.11

AlamSekitarBuatan(manmadeenvironment)

Istilah alam sekitar buatan merujuk kepada persekitaran buatan manusia yang
menyediakan pusatuntuk kegiatan manusia daripada skalapersekitaran sivikyang
besarsehinggakepadaruangruangindividu.Dalambidangsenibinadanpsikologi
persekitaranistilahinimerujukkepadasebahagiankecilbangunanyangdibinasetiap
tahun,yangdirekabentukoleharkitekyangmanapenggunakepadapersekitaranyang
dibinaitumenhadapiisuisuyangmelangkauibatasanprofesionalyanglazimantara
perancangbandar,juruteralalulintas,pihakberkuasawilayah,perekadalamandan
sebagainya.Darisegisejarahnyakebanyakanpersekitarantersebutmengambilbentuk
senibina dan ini masih lagi berlaku di beberapa tempat di dunia. Dalam dunia
industralisasi kebanyakan bangunan dibina secara besarbesaran oleh pengguna
semasa. Dalam senibina lanskap, persekitaran buatan manusia adalah berbeza dari
persekitaransemulajadi.Misalnyasesebuahtamanyangmemilikiciricirisemulajadi
yangtidakaslidandibinasehinggawujudnyaperbezaandiantarakeduanya.Dalam
istilahperancangbandarianyamerujukkepadaperatusanbesarpersekitaranmanusia
yang diciptakan dan persekitaran buatan yang sangat besar yang mana mereka
berfungsisebagaiorganismeyangmenggunakansumberdanmenghasilkanbuangan
sisa

1.4.12

ModalSosial

Istilah modal sosial merujuk kepada jaringan sosial, normanorma, hubungan


hubungandannilainilaidalammasyarakatyangmenghasilkaninteraksidanikatan
sosialsertahubungansosialdikalanganindividudalammasyarakatdaninstitusidi
mana mereka bersatu. Modal sosial merupakan perekat yang menyatupadukan
masyarakatsecarabersama.Tanpamodalsosialmasyarakatsecaraumumnyaakan
berpecahbelah(Pargaletal.1999).MenurutPutnam(1993)bahawamodalsosial

merujukkepadabahagianbahagiandaripadaorganisasisosialsepertikepercayaan,

24

normadanjaringansosialyangdapatmeningkatkankecekapanmasyarakatdengan
memfasilitasi tindakantindakan terkordinasi. Dalam Fukuyama pula (2000) modal
sosialbermaksudwujudnyaserangkaiannilainilaidannormanormayangdimiliki
bersamadiantaraparaahlidalamsuatukelompokmasyarakatyangmemungkinkan
terjalinnyakerjasamadiantaramereka.Normanormayangmenghasilkanmodalsosial
harus secara substantif memasukkan nilainilai seperti kejujuran, kesediaan untuk
salingtolongmenolongdankomitmenbersama.Tambahbeliaulagibahawamodal
sosialdapatdiukurdenganmenggunakanbeberapaindikator,namunindikatoryang
umum digunakan untuk mengukur adalah kepercayaan terhadap orang lain.
Kepercayaan ibarat pelincir (lubricant) dan sangat signifikan dengan terbangunnya
modal sosial (Aldridge et al. 2002). Kepercayaan adalah by product yang sangat
pentingdaripadanormanormasosialkoperatifyangmemunculkanmodalsosial.Jika
masyarakatdapatdiandalkanuntuktetapmenjagakomitmen,normanormakooperatif
sepertikejujurandansalingtolongmenolongsertamenghindariperilakuoportunistik
maka pelbagai kelompok yang terbentuk akan mampu mencapai tujuantujuan
bersamasecara lebih berkesan.Seperti bentukbentukmodallainnya,modalsosial
adalah bersifat produktif,memungkinkan pencapaian tujuan tertentu, yang tanpa
konstribusinyatujuanitutidaktercapai.Umpamanya,suatukelompokdimanaahli
ahlinya menunjukkan rasa kepercayaan dan percaya akan satu sama lainnya akan
mampumenyelesaikanmasalahjauh lebih banyakdibandingkandengan kelompok
yangtidakmemilikirasapercayadankepercayaan.Dalamsuatukomunitipetanidi
manaseorangpetanisudahmemperolehirumputyangsudahdiikatolehoranglain
dandimanaalatalatpertaniannyadipinjamkandandisewakansecarameluasmodal
sosialmemungkinkansetiappetanimenyelesaikanpekerjaannyadenganhanyasedikit
modalfizikaldalampenyediaanalatdanperlengkapan(Putnam1993).Dalamkeadaan
tertentu modal sosial dapat memberikan keuntungan terhadap tingkat inovasi,
menurunkan kadar jenayah, penciptaan kesihatan bagi masyarakat sivil, institusi
kerajaanyanglebihberkesan,meningkatkanpertumbuhanekonomidanmeningkatkan
tindakankolektifkhususnyadalampengurusansisapepejal.

25

1.4.13

KawasanRukunTetangga

Istilah Rukun Tetangga merujuk kepada Skim Rukun Tetangga diperkenalkan di


Malaysiapadatahun1975olehJabatanIntegrasiNasionaldanPerpaduanNegara,
Kementrian Dalam Negeri sebagai satu langkah membolehkan rakyat tempatan
mengawal dan menjaga keselamatan kawasan kediaman mereka sendiri. Skim ini
kemudiannya diperbaharui dengan menambah satu lagi konsep yang memberi
penekanankepadakonsepkejiranandenganfalsafahbahawakesejahteraankawasan
sejiranakanmenjaminkesejahteraannegara.PadamasakiniperananSkimRukun
Tetangga telah diperluaskan lagi dengan pendekatan pembangunan komuniti bagi
memastikanperpaduandankeharmonianhubungandidalammasyarakatakanterus
berkekalan dan berterusan. Aktivitiaktiviti yang dilaksanakan umumnya
membolehkanpenduduksetempatberkenalan,salingmembantudalammenghadapi
masalahbersama,berinteraksidanmerapatkanhubungandiperingkatakarumbidi
antarapemimpindenganrakyatdandiantararakyatpelbagaiketurunan,adatdan
budaya.

1.4.14

PertubuhanSosial

Pertubuhansosialataupuninstitusisosialbiasanyamerujukkepadasebuahkelompok
darikelassosialyangberbeza,dihubungkanolehhubungansosialdanmelaksanakan
peranan sosial. Dari konteks yang berbeza pertubuhan sosial didefinisikan sebagai
institusi yang mensosialisasikan sebuah kelompok ataupun orangorang yang ada
didalamnya.Pertubuhansosialdapatdilihatdalampelbagaibentukbergantungkepada
konteks sosial. Sebagai contoh dalam konteks perniagaan pertubuhan sosial dapat
berbentuk syarikat ataupun enterprise. Dalam konteks pendidikan dapat berbentuk
sekolah dan universiti, dan dalam konteks politik dapat berbentuk partai politik
ataupun kerajaan. Dalam konteks sosial dapat berbentuk pertubuhan agama dan
pertubuhan sosial lainnya. Namun, definisi pertubuhan sosial akan berbeza kalau
didefinisikan secara khusus dalam konteks pertubuhan sahaja. Pertubuhan di sini
bermaksudsekelompokorangorangyanginginmencapaitujuanbersama(kolektif)

berasaskankepadaaturanaturan,kaedahpengkoordinasian,prosedur,budayadan

26

tempat.Pertubuhantermasukpartaipolitik,gereja,klabklabsekolah,pusatlatihan
danlainlain.

1.4.15

SkimPengutipanPrimerdanPengutipanSekunder

Skim pengutipanprimerbermaksuddimana komunititempatandiberi


tanggungjawabuntukmelaksanakanaktivitipengutipandanpengangkutansisapepejal
dikawasankejirananmerekadanseterusnyamenghantarsisapepejalbekenaanke
tempat penyimpanansisapepejal sementara yangdisediakandi kawasan kejiranan
mereka. Sedangkan pengutipan sekunder yang melibatkan pengangkutan dan
pelupusan sisa pepejal ke tapak pelupusan adalah di luar jangkauan komuniti
tempatan.PengutipansekunderlazimnyadilaksanakanolehPihakBerkuasaTempatan
ataupihakpihakyangberkepentinganlainnya.Selainitu,pengutipanprimerlazimnya
jugadilaksanakansecarabersepadudenganprogramkitarsemuladangunasemula.
Program kitar semula dan guna semula merupakan satu sisi penting dalam
melaksanakanskimpengutipanprimer(Indrayana&Silas1993;Pfammatteretal.
1996; Ali et al. 1998). Dalam konteks kajian ini, penglibatan komuniti dalam
pengurusan sisa pepejal bermaksud penglibatan komuniti dalam skim pegutipan
primer.

1.4.16

ConscienceCollective(KesedaranKolektif)

KesedarankolektifmerupakantermayangdigunakanolehEmileDurkheimdalam
bukuDivisionofLabour(1893),TheRuleofSociologicalMethod(1895),Suicide
(1897) dan The Elementry Form of Religious Life (1912). Dari segi definisinya
kesedarankolektifmerujukkepadaperkongsiankepercayaandansikapmoralbersama
untukmenyatukansesebuahmasyarakat.MenurutDurkheimkesedarankolektifwujud
daripada sebuah gagasan yang bersifat kolektif. Gagasan ini bermula daripada
wujudnya gagasangagasan individu. Oleh kerana masingmasing individu
mempunyai gagasan yang yang sama maka beberapa kesamaan tersebut telah
disatukandalamsatugagasankolektif.Gagasanindividuumumnyaberpuncadaripada

sifatmanusiaitusendiriyangmempunyaiwawasanpengetahuanterhadap

27

persekitaransosialnya.Justeru,gagasanindividutersebutmempunyaikesamaanyang
potensial digunakan bersama sebagai garis panduan bersama. Sehingga individu
individu yang mempunyai gagasan secara tidak sedar mempunyai kesamaan visi
(Ruditoetal.2008).

1.5

KERANGKAPENULISANTHESIS

DalamkajianiniterdapattigaasasuntukmelihatperananPihakBerkusaTempatan
danpenglibatankomunitidalampengurusansisapepejal;pertama,perananPBT
dalammenjalankanprojekpenglibatankomunitisebagaisebuahpenyelesaianuntuk
mengurangkanpermasalahanyangwujuddalamsistempengurusansisapepejal;;
kedua,penglibatankomunitisebagaisebuahsistem

pengurusansisapepejal;ketiga,

penglibatankomunitisebagaisebuahpenglibatan

kolektifyangdibinamelalui

pemerkasaanmodalsosial.Selanjutnya,tesisiniakanmenghuraikanperkaraperkara
diatasdalambabbabtesis.
Berasaskan

ketigatigaasasdiatas,terdapatbeberapahujahutamayang

akandibahasmelaluidalamtesisini.Hujahhujahtersebutberkaitandengan;(i)latar
belakangdangagasanuntukmelibatkankomunititempatandalamsistem
pengurusan sisa pepejal; (ii) proses dan mekanisme pelaksanaan pengurusan sisa
pepejaldiperingkatkomunititempatan;(iii)impakpenglibatankomunititempatan
dalampengurusansisapepejal

keataskomunitisetempatdanpihakberkuasa

tempatan;dan(iv)perananmodalsosialsebagaifaktoryangmenjayakanpenglibatan
komunitidalampengurusansisapepejaldankejayaanpenglibatankomunititempatan
sebagai faktor yang meningkatkan kepercayaan komuniti yang menebalkan lagi
kewujudanmodalsosial.
Tesisinidisusundalamsembilanbab.BabIadalahPendahuluanbertujuan
untuk memberikan penjelasan tentang latar belakang dan permasalahan kajian,
objektifdansoalankajian,definisitermakajiandankerangkapenulisantesis.BabII
Ekosistem Bandar dan urusanPeng SisaPepejal:KerangkaKonsepdanTeori
Kajian

menghuraikan tiga kerangka teori kajian

daripadarspektifdua yangpe

berbeza

iaituperspektifmakrodanmikro.Bab III

serta Profil Responden


pemilihankawasankajian,

Kawasan

memberikan gambarantang
tenkawasan
perspektifkajian,pendekatan
kajian

dan Kaedah Kajian


28

kajiandanasas
danperingkat

pelaksahnaankajian.Babinijugaakanmenghuraikansumbersumberdatakajian
merangkumisumberdataprimerdandatasekunderdankaedahpenganalisisandata
meliputikaedahsecarakuantitatifdankualitatifsertaprofilresponden.BabIV
Pengurusan Sisa Pepejal di Malaysia: Tumpuan PengurusanepejalSisa DiP
Kota Bharu pula menghuraikan secara khusus tentang strategi
pengurusanpepejal sidi
Malaysiaberkaitanasasdangarispanduansertaperaturanperaturanyangdibina
di peringkat kebangsaan dan pelaksanaan langkahlangkah pengurusan sisa
pepejal di peringkat Pihak Berkuasa Tempatan. Seterusnya, bab ini
menghuraikan pengurusan sisa pepejal di Kota Bharu khususnya tentang
mekanismepengurusansisapepejal.
Bab

V Peranan Pihak Berkuasa Tempatan: LangkahlangkahdanStrategi

Pengurusan Sisa Pepejal di Kota Bharu membahas tentang danlangkahstrategi


pengurusansisapepejalyangdilaksanakanolehPihakBerkuasaTempatanKota
Bharumeliputi

pelaksanaanlangkah

operasional

pengurusansisa pepejaldankebersihan awam,

iaitumelaksanakanaktiviti
pelaksanaanpemantauandan

pengawasanterhadapkualitikerjaoperasionaldanpelaksanaanpengurusansisa
pepejalmelalui

kaedahundangundangdan

bukanundangundang.BabV

PenglibatanKomunitiTempatanDalamPengurusanSisaPepejal:Beberapa
Perbandingan dan Proses Pelaksanaannyapula menghuraikanprosespelaksanaan
pengurusansisapepejaldiperingkatkomunititempatandiMalaysiakhususnya
diKotaBharudanperbandinganringkasdenganbeberapanegaramembangun
lainnya.
BabVII Penglibatan Komuniti Tempatan Dalam Pengurusan Sisa
Pepejal: Koordinasi,SumberTenagadanPekerja,UrusanSisadanPengawasan
membahas tentang mekanisme dan pelaksanaan pengurusan sisa pepejal di
peringkatkomuniti
tempatan.Bab VIII Pendekatan Berasaskan Komuniti Tempatan: Satu nPenilaia

Keberkesanan menghuraikankesanpengurusansisapepejalkeataskomuniti
tempatan,persatuanpendudukdanPihakBerkuasaTempatan.Babinijuga
menghuraikanisupemerkasaanmodalsosialyangdilakukansecaraorganisasidan
bukanorganisasiolehpersatuanpendudukdankomunititempatanmelaluiaktiviti
kemasyarakatan,keagamaandansukan.Bab IX Kesimpulan: Penglibatan
Komuniti
Tempatan

dalam Pengurusan Sisa Pepejal adalah bab kesimpulan. Bab ini

29

menyimpulkan dapatandapatan utama kajian meliputi (i) pengurusan sisa pepejal


berasaskankomunitisebagaisatualternatifbagipengurusansisapepejaldibandar;(ii)
pemerkasaanmodalsosialdanwujudnyakesedarankolektif;(iii)komunitimandiri
danpembangunanlestari.Babinijugaakanmenghuraikanbeberapaisuteoridan
metodologisertamembericadangantentangkajiankajianyangberkaitanpadamasa
hadapan

30

BABII

EKOSISTEMBANDARDANPENGURUSANSISAPEPEJAL:
KERANGKAKONSEPDANTEORI

2.1PENGENALAN

Melaksanakansebuahkajianbermaknamembangunkansebuahepistimologi.Olehitu,
dalammembangunkanepistimologi,

ontologiyangdirumuskansebagaisuatuentiti

yangmempelajarihakikatrealiti

secarakritikaladalah

diperlukan.Secara

prinsipnya,

ontologi merupakansebuahentiti yangberintikankonsepdanteori

berfungsi

menjadi pedomanbagi

sebagaikerangkabagimemahamidan

memahamiarahdanmaksudpenyelidikan,
menafsirkanfaktafaktaempirikalataupun

realitirealitipenyelidikan;sebagai alat untuk

menganalisis faktafaktaempirikal

ataupunrealitipenyelidikan;sebagaipenentumodeldankaedah penyelidikan.Justru,
babiniakanmemberitumpuansecarakhususuntukmenjelaskankerangkakonsepdan
teoriyangmenjadiasasdandigunapakaidalamkajianini.

Terdapattigakerangkateorikajianiaitukerangkateoriekosistembandar,teori
strukturasidankerangkateorimodalsosialyangakandibincangkandalambabini.
Ketigatigakerangkateoritersebutakandihuraikandariperspektifyangberbezaiaitu
perspektifmakrodanmikro.Secarakhususnya,huraiantentangkerangkateorikajian
dariperspektifmakroiaitukerangkateoriekosistembandarakandihuraikandiawal
bab ini. Dalam kerangka teori ini akan dibincangkan konsepkonsep dan prinsip
prinsip dalam teori ekosistem bandar. Perbincangan dilanjutkan dengan
membincangkanaplikasiteoriekosistembandarterhadapekosistembandardansisa
pepejal.Halhalyangakandibincangkandisiniberkaitandenganperbandarandan
masalahpencemaransisapepejalsertapengurusansisapepejal.Daripadaperspektif
mikro,kerangkateorikajianakandimulakandenganmembincangkansecarakhusus

31

tentangteoristrukturasidanteorimodalsosialtermasukskop,ciridanjenis,prinsip
dan definisinya, unsurunsur dan pengukuran modal sosial secara mendalam.
Selanjutnyahuraianbabinidilanjutkandenganmenghuraikanaplikasiteorimodal
sosialdalamkontekspenglibatankomunitidalampengurusansisapepejal.Kesesuaian
kerangkateoridalamkajianinijugaakandihuraikandiakhirbabini.

2.2

KERANGKATEORIEKOSISTEMBANDAR:PERSPEKTIFMAKRO

Teoriekosistembandarmerupakanteoriyangmengkajiprosesinteraksimanusiadan
alam sekitar terutamanya berkaitan dengan kesan interaksi tersebut terhadap
pembangunandankemerosotankualitialamsekitarsertatindakanpengawalandan
pengurusan terhadap alam sekitar yang dilakukan oleh manusia di bandar. Oleh
demikian, penggunaan kerangka teori ekosistem bandar dalam konteks ini adalah
sebagai alat bagi memahami, mengkaji dan menganalisis fakta, fenomena dan
dinamikasertaprosesinteraksimanusiadenganalamsekitardankesansertatindak
balasnyaterhadapalamsekitardalamkonteksbandarsecaramakroyangmerangkumi
keseluruhanekosistemdikawasanbandar.

2.2.1

TeoriEkosistemBandar

Padatahuntahunkebelakanganinipertembunganmanusia,pembandaran,teknologi
dan alamsekitar

telahmenimbulkanpercanggahan

yang agakserius.Ketika

penguasaanmanusiaterhadapalamsemulajadikianmeningkat banyak terdapatpula


bukti tentangmunculnyabencanadankerosakanyangmenyebabkanbumi
semakintidakselesauntukdidiami.Modernisasidankapitalisme
strukturpengetahuandankebudayaanmanusiayang

telahmelahirkan

dilandasi oleh

antroposentrikyangmemisahkankesepaduanantaramanusiadengan
semulajadiataupun fahamandualistikantaramanusia

menjadi
paradigma
alam

dengan alam semulajadi.

Justeru,darisinilahmunculnyakonflikyangberkaitandengankesepaduanhubungan
manusiadanalamsemulajadiyangmembawakepadabencanadankemusnahanalam
semulajadi. Pada hakikatnya, hasil ciptaan manusia seiring dengan kemajuan

kebudayaandanteknologisepertibangunan,lebuhraya,empangandanbinaanbinaan

32

lainmemberikesankeatasalamsekitar.Olehitu,

alamsekitartidakbolehdifahami

secaraterpisahdansemulajaditetapiperludilihat

darisegikesandanpengaruhke

atasnyaakibattindakanmanusiaselainsebaliknyakesansertapengaruhnyakepada
manusia.
Jurangantara
dengannyatimbulakibat

perubahanpersekitarandanpengetahuanyangberkaitan
konseptradisionalbaratyangmengatakanbahawamanusia

danalamsemulajadiadalahberasingandanterpisah(White1967).Pandanganini
berkekalan sejak seratus tahun selepas munculnya sains moden dan sains sosial.
MalangnyapengajaranasasCharlesDarwiniaitumanusiatidakdapatdipisahkandari
segi intelektual dan fizikal daripada keadaankeadaan alam semulajadi telah
diabaikan. Manusia seperti organisme lain adalah sebahagian daripada alam
semulajadi.Dengantidakmengendahkanperananmanusiadalamalamsemulajadi,
ahliahli sains telah menumpukan perhatian secara berat sebelah temkepada sis
semulajadi seakanakan ia tidak dipengaruhi oleh manusia. Amalan ini terus
menjadi kukuh dalam bidang sains sebelum kesankesan persekitaran yang buruk
daripadawujudnyaprosesperbandaranselepasrevolusiindustridirasai.Adabeberapa
sebabberlakudemikian.Pertama,terdapatahlisainsyangtidakmemberiperhatian
interaksi antara manusia dengan persekitaran fizikal di bandar kerana mereka
menganggapbandarsebagaisuatuciptaanmanusiaseluruhnyadanianyaadalahsuatu
fenomena budaya. Apabila bandar berkembang, penguasaan manusia ke atas alam
semulajadi juga meluas dan seterusnya timbul pandangan bahawa manusia tidak
bergantungkepadaalamsekitardaniabukansebahagiandarinya.Selanjutnya,model
model biologi yang lebih kompleks telah dikembangkan oleh ahliahli sains tabii
beberapadekadlampauterbuktitidakdapatdigunakanbagimenerangkantindakan
persekitaranolehmanusia.Kedua,sebeluminitumpuankajianahlisahlisainshanya
padabidangfizik,kimiadankemajuanteknologi.Ketiga,sebagaimanaahliahlisains
telah mengabaikan manusia, ahliahli sains sosial pula telah mengabaikan unsur
persekitarandalamkajiankajianmereka(Marcus&Detwyler1985).
Namun dalam beberapa dekad kebelakangan ini keadaan sudah berubah.
Akhirakhirinitemahubunganmanusiadanalamsekitartelahmendapatperhatian

ahliahligeografi.Kajiankajianberupaanalisisdanberasaskankepadaproses

33

berkenaan dengan tema tersebut telah dilakukan, selain kajiankajian yang hanya
bersifatdeskriptif.Huraiansecarageografifizikalpulatelahmenjadiasasolehahli
ahli geografi (termasuk ahli geografi budaya dan geografi bandar) dalam
melaksanakankajianyangberkaitan.Walaupunbegitu,menurutMarcusdanDetwyler
(1985)masih kurangpenyelidikan geografi yangdilakukanuntukmengkaji secara
khusustentangperkaitanantaramanusiadenganpersekitarandibandar.Walaupun
masalahmasalah persekitaran yang muncul akibat proses perbandaran itu penting,
namun pengetahuan untuk mengenal perkara ini agak sedikit sahaja. Oleh itu,
kejahilan ini adalah satu contoh yang menunjukkan jurang yang semakin meluas
antaraperubahanpersekitarandenganpengetahuanmengenaipersekitaran.

Temahubungan manusia danpersekitaranbandar telah mendapatperhatian


khususdaripadaMarcus&Detwyler.DalambukunyaUrbanizationandEnvironment
ThePhysicalGeographyofTheCityyangditerbitkanpadatahun1971(edisiterbaru
dalam bahasa Melayu tahun 1985), mereka telah memperkenalkan sebuah model
pendekatanteoriyangmenganalisisdanmengkajitentanghubungankompleksantara
manusia dengan alam sekitar di bandar berdasarkan perspektif sistem secara
menyeluruhdenganmenggunakananalisissalingberkaitandansalingberhubungandi
antarakeduaduanya.PendekatanteoriinidisebutsebagaiTeoriEkosistemBandar.
Teoriekosistembandarsecarakhususnyamengkaji;(i)tindakanmanusiadibandar;
(ii) wujudnya masalahmasalah persekitaran; (iii) bagaimana manusia di bandar
menjadisuatukuasakepadaperubahandanpengawalpersekitaran.Menurutmereka,
pemahamantentanghubunganmanusiadenganalamsekitarakanlebihmudahdan
nyatadilihatdenganmenggunakankawasanbandarsebagaitempatkajian.Inikerana
ianya merupakan satu kawasan yang sesuai untuk digunakan berbanding dengan
kawasankawasan lainnya. Selanjutnya, pemahaman tentang bandar dan dinamika
wujudnya perubahanperubahan yang melibatkan persekitaran bandar serta kesan
perubahannyakepadamanusiaataupunpenghunibandarjuga
akan lebih mudah difahami melalui konsep ekosistem di manadilihatbandar
sebagaisebuahekosistem.Melaluikonsepekosistem,interaksiyangdinamikdiantara
manusiadanpersekitaranbandarakanlebihmudahdifahamisecarasistematik.Pada
dasarnya, model teori ekosistem bandar merupakan sebuah model percubaan

mengenaiekosistembandaryangbergunauntukmemahamiprosesinteraksiantara

34

manusiadengan persekitaran dibandar. Olehkerana ianya merupakan satumodel


percubaan, Marcus dan Detwyler mencadangkan penyelidikan tertentu untuk
memperbaikimodelteoriini.

a. Bandar sebagai ekosistem


MenurutMarcusdanDetwyler(1985),sebelummembincangkanfenomenahubungan
manusiadenganpersekitaranbandar,adalahperluuntukmemahamibeberapadefinisi
konsepasasdanperkaitandiantarakonsepkonseptersebut.Konsepkonsepasas
berkenaanmeliputikonsepbandar,pembandarandanpersekitaran.Secararingkasnya,
bandardisinimeliputikeseluruhanelemensemulajadi,sosialdan
buatanmanusiayangterkelompokdikawasantertentu.Darisegifungsinyabandar
boleh dianggap sebagai satu ekosistem terbuka yang mengembangkan kebudayaan
bandarmelaluipertukarantenagadanbahan.Fungsifungsiinimemerlukan
penumpuanparapekerja,satusistempengangkutanyangbaikdankawasanlainyang
dapatmembekalkansumbersumberyangdiperlukanolehbandardanmenyerappula
beberapa hasil daripada bandar. Konsep perbandaran pula merujuk kepada proses
pembinaan, pertumbuhan bandar dan perkembangan ruang bandar. Istilah ini juga
bermaknameningkatnyajumlahpendudukdibandaryangmerupakanhasildaripada
pertumbuhan penduduk semula jadi dan migrasi. Definisi perbandaran di sini
digunakankeranaperkembanganruangbandardanpertambahanpendudukberlaku
seiringan dan kerana keduadua komponen tersebut saling mempengaruhi dan
dipengaruhi.Konseppersekitaranmerujukkepadakeadaanluaranyangmepengaruhi
kehidupanindividuataupunpendudukbandarterutamasekalikehidupanmanusiadan
persekitaranyangmenentukankualitihidupmanusia.Justeru,takrifanpersekitarandi
sinimeliputipersekitaranfizikaldanpersekitaranbudaya.Persekitaranfizikal
mengandungi elemenelemen

alamsemulajadi.Persekitaranbudayaialah

persekitaranyangdihasilkanolehmanusia.Ianyamengandungifaktorfaktorbudaya
luaransesuatukomuniti.Persekitaranbudayameliputijalanrayadanbangunan.

Bandarmerupakansebuahekosistembarudipermukaanbumiyangdibentuk
melalui proses perbandaran. Bandar adalah satu gabungan antara tempat dan

penghuninya.Justeru,bandarterdiridaripadaduakomponenutamaiaitupenghuni

35

bandardanpersekitaranbandar.Olehdemikian,pemahamantentanginteraksiyang
dinamik antara keduadua komponen tersebut akan lebih mudah difahami melalui
konsep bandar sebagai satu ekosistem. Sesuatu ekosistem didefinisikan sebagai
organisma sesuatu tempat dan persekitaran yang berkaitan sebagai satu unit.
Ekosistemtermasukkesemuabahagianyangterlibatdidalamsesuatupersekitaran
sama ada benda hidup ataupun bukan hidup (Odum 1971; Turk et al. 1978;
Soemarwoto 1985). Paya, hutan, lautan ataupun akuarium kecil merupakan satu
contoh bentuk sebuah ekosistem. Ada ekosistem yang mempunyai sedikit
subsistemnya dan ada juga yang mempunyai banyak subsistem, tetapi semuanya
mempunyaiaspekhidupdantidakhidupyangberinteraksidansalingberhubungandi
antarasatusamalainnya.Namunbegitusetiapekosistemwujudsecaraterpisahdan
tersendiri(DeSanto1990).

Sistembandaradalahsamadenganekosistemlainnya;iaterikatdengan
prinsipprinsip

perpaduan

persekitaran.

Konsep

ini

membawa

maknawasemuabaha komponendanprosespersekitaranadalahsalingberhubungan
dansalingberkaitan(Marcus&Detwyler1995).Perubahanpadasuatukomponen
akan melibatkan perubahanperubahan pada elemenelemen lainnya.Ekosistem
terbentukolehkomponenhidupdantidakhidupdisesuatutempattelahmembentuk
satukesatuanyangteratur.Keteraturaninidisebabkanterdapatnyaaliranbahandan
tenagayangterkendaliolehaliraninformasidiantarakomponendalamekosistem.
Masingmasingkomponenmempunyaifungsidanrelung(niche)danmasingmasing
bekerja secara bersepadu. Sepanjang komponen tersebut berfungsi dengan baik,
keberaturanekosistempunakanterjaga.Keteraturanekosistemditunjukkansemasa
ekosistemberadapadakeadaanyangseimbang.Keseimbangantidaklahbersifatstatik,
melainkandinamik.Ianyaberubahubah.Perubahanbolehberlakusecarasemulajadi
ataupun sebagai akibat perbuatan manusia (Soemarwoto 1985). Satu perkara yang
menarikdaripadasuatuekosistemadalahsifatekosistemyangdapatmenyesuaikan
dengan perubahan. Jadi tindak balas keseluruhan yang berlaku dalam ekosistem
adalah untuk menyesuaikan dengan perubahan yang berlaku di dalam ekosistem
tersebut. Ciri ini disebut homeostasis. Menurut DeSanto (1978) homeostasis
bermaksuddimanasebuahekosistemberusahauntukmengekalkankeadaanmalardan

keseragamanfungsibagisesuatuorganisma,komunitiorganismaataupunsesuatu

36

ekosistem. Keadaan mantap ini tidaklah sentiasa dalam keadaan tetap atau statik
seperti keadaan malar tetapi selalu berlaku perubahan. Biasanya suatu ekosistem
mengandungicarapengawalanyangtersendiri.Inibergantungdaripadatindakbalas
populasiataupundayapenghadyangmengawalaspekhidupdanbukanhidupdalam
ekosistemberkenaan.

Padadasarnya,konsepperpaduanpersekitarandalamekosistemselalu
digunakan oleh ahli geografi fizikal dan ahli sains bumi untuk memahami kaitan
kompleksyangberlakupadaalamsemulajadi.Justerudisebabkanadanyaperpaduan
persekitaran,perubahanyangberlakupadasatuelemen akanmenyebabkan
berlakunyaperubahanpadaelemenlain.Pertalianyangsamajugawujuddibandar,
tetapi di bandar selalunya manusialah yang menjadi penggerak utama kepada
perubahanpersekitaran.Olehkeranaperubahandilakukanmanusia,makaperubahan
dankesanperubahanlebihcepatberlakuberbandingdenganperubahanyangberlaku
secarasemulajadipadaalamsemulajadi.Namundemikian,olehmanusiadibandar,
maklumbalasuntukmenghomeotasiskankeadaanyangberubahterusdilakukan
melaluitindakanpenyesuaian.Umpamanya,manusiamembinalebuhrayadan
menggunakankriteriapersekitaranfizikalsepertitopografidankekuatanbahandalam
perancangan pembinaan jalan raya. Dengan membersihkan tanah, menggali,
menimbundanmenyimenpermukaanbumi,manusiatelahmembinasatupermukaan
persekitaranbaru,tetapiprosesprosessemulajaditerusberlakudanakibatakibatyang
tidakdijangkamungkinberlaku.Banjirdanhakisanolehairpermukaanadalahakibat
akibatyangmemerlukanpenyesuaiankerjakerjakejuruteraanbarusepertimembina
longkangdanterusanbaru.Inisebaliknyaakanmenghasilkanbanyaklagikesanyang
penting kepada manusia, seperti pemendakan ataupun perubahan aras mata air.
Tindakan manusia selanjutnya akan menghasilkan beberapa penyesuaian baru dan
dengannya beberapa kesan lagi kepada persekitaran akan wujud (Marcus dan
Detwyler 1985). Secara ringkasnya, maklum balas yang berlaku dalam ekosistem
bandar akan terus wujud secara berkelanjutan apabila manusia terus melakukan
perubahanpadapersekitarankhususnyadibandar.

RingkasnyamenurutMarcusdanDetwyler(1985)bandarmerupakansatu
sistem terbuka yang bermaksud bandar bukanlah suatu ekosistemengkapserba. l

37

Ianyatidakdapatberdirisendiritanpasokongandariluarmahupunterpisahdaripada
kawasankawasandunialainnya.Ditinjaudarisegiekologinya,konsepekosistemini
merujukkepadakonsepperpaduanpersekitaransecaraholistik.Hubungansaling
berkaitandankebergantunganwujudbukanhanyapadasatuekosistemdalamkonteks
mikro,tetapidalamkonteksekosistemsecaramakrodanmeluas.Olehitu,dalam
konteksini,suatuekosistembandarmerupakansubsistemkepada suatusistem
persekitaranataupunekosistemsecaramakrodanmeluas.Olehdemikian,ekosistem
bandartidaklahpernahakanwujudtanpapertukaranbahandantenagadengansistem
persekitaranataupunekosistemlainnya.Dalamekosistembandar,perbandaran
merupakansuatuprosessistemterbuka.

Darisegianalisissistemjuga,terdapatbegitubanyaklingkaranmaklumbalas
yang wujud dalam ekosistem bandar. Maruyama (1963) menjelaskan bahawa
lingkaran maklum balas merupakan gerakan daripada sesuatu komponen dalam
sesuatulingkaranyangberpengaruhkepadakomponenlainnyadanpengaruhnyaakan
berbalikkepadanyamelaluikomponenkomponenlain.Sesetengahlingkaranmaklum
balas dikatakan sebagai positif dan yang lainnya adalah negatif. Banyak proses
bandaranmenimbulkanmaklumbalas posistifdandenganituiaakanmenjejaskan
imbangan semulajadi yang sedia ada. Oleh itu, lingkaran maklum balas positif
merupakanputaranyangmembawahubungansebabakibatyangakanmenjejaskan
imbangansemulajadidalambandar.Lingkaranmaklumbalasnegatifadalahfenomena
yangmenyeimbangkan,danianyaakanmengurangkanturunnaikdalamsistemserta
mengekalkansatukeadaanyangstabil.Perludiketahuipulabahawaterdapatbanyak
komponenpengimbangyangwujuddalamekosistembandar.Sebuahcontohberkaitan
dengan kewujudan lingkaran maklum balas positif dan negatif dalam ekosistem
bandar misalnya pertambahan bilangan penduduk menyebabkan peningkatan
pemodenan yang mengakibatkan bertambahnya migrasi ke bandar dan seterusnya
menyebabkan bertambahnya lebih ramai penduduk. Pendeknya, pertambahan
pendudukmenyebabkanpertambahanpendudukselanjutnyapemodenandanmigrasi.
Sebaliknya, pengurangan jumlah penduduk akan menyebabkan pengurangan
pemodenan yang seterusnya menyebabkan pengurangan migrasi, dan seterusnya
mengurangkanpenduduk.Inijikamengambilpenduduksebagaikriteria.Begitujuga

halnyajikamengambilpemodenansebagaikriteria.

38

Peningkatanpemodenanakanmenyebabkanpemodenanselanjutnyamelaluimigrasi
danpertambahanpenduduk.Begitujugasebaliknya.

Menurut Marcus dan Detwyler (1985), pendekatan menggunakan sistem


terbukadalammembuatanalisispersekitaraninitelahditerimaumumolehahlisains
fizikal,ahlibiologidanahlisosialsains.Ahligeografidansosiologiumpamanya,
menggunakan model sistem terbuka untuk menghuraikan aspek ruang sesuatu
ekonomibandarataudemografibandardarisegiinputdanoutput.Begitujugasistem
terbukadigunakanolehahlisainsbiologiuntukmenghuraikanedaranhidupsesuatu
organismedanahlihidrologipulamenentukanperlakukanmusimsesebuahsungai.
Keadaaniniakanlebihkompleksmengkajisistemsistemkecildalamekosistemyang
lebihbesar.Ekosistembandarmerupakansatuekosistemyangbesar,kompleksdan
sukardifahamikeranabanyakpembolehubahdanlingkaranmaklumbalasyangmesti
dikenalpastidandinilai.

b. Keperluan-keperluan manusia dalam bandar


Ekosistem bandar merupakan suatu bentuk ekosistem baru yang wujud dipermukaan
bumi.Tidaksepertiekosistemlainnya,didalamekosistembandarmanusiamerupakan
daya penggerak utama bagi mengumpul dan memproses sumbersumber daripada
persekitarannya. Fungsifungsi bandar dan kemajuan kebudayaan memerlukan banyak
perkara daripada alam sekitar. Oleh itu, dalam bandar, manusia akan bekerja untuk
menjalankan fungsifungsi tersebut berasaskan kepada kemajuan kebudayaan bagi
memenuhi keperluankeperluan manusia dalam bandar. Merujuk kepada Marcus dan
Detwyler(1985)terdapatduakeperluanutamamanusiaterhadapbandar,iaitukeperluan
biologi dan keperluan budaya. Keperluan biologi adalah penting untuk manusia terus
hidup.Keperluaniniadalahsamadalamkeadaanapapun.Namunkadangkaladisebabkan
kepadatan penduduk yang tinggi, keperluankeperluan tersebut sering kali tidak dapat
dipenuhiolehpersekitaranbandar.Umpamanyakeperluanterhadapairdanruang.Untuk
memenuhikeperluanair,sumberairdibandarbiasanyadapatdiperolehidaripadasungai,
tasikataupunairdalamtanahkawasantempatan.Tetapidikawasanperbandaranyang
lebihmaju,penggunaanairsemakinbanyakdanpencemaranpencemaransumbersumber

airmenyebabkanmanusiadibandar

39

terpaksamembelanjawangyangbanyakuntukmendapatkankeperluanairbersihdan
sihat.Keperluanterhadapruangpulaadalahpentingsebagairuanghidupdanbekerja
setiappenghunibandar.

Keperluanbudayaadalahpentingbagiperjalanandanperkembanganbandar.
Penggunaanistilahbudayadisinimeliputiseluruhcarakehidupanyangdiamalkan
oleh manusia dan diwarisi satu generasi ke generasi lainnya. Aktiviti manusia di
bandarwujuddanfungsifungsibandartidakakantanpaorganisasisosial,ekonomi
danpolitik.Ekosistembandartelahmengalamipelbagaisistempolitikdanekonomi.
Setiap satunya telah meninggalkan kesan yang tersendiri kepada ciriciri sesebuah
Bandar. Teknologi (termasuklah rekacipta) dan telah maju selaras dengan
perbandaran. Tanpa keduanya bandarbandar moden tidak mungkin dapat wujud.
UntuklebihjelasnyaberkaitandengankeduaduakeperluantersebutsilarujukJadual
2.1dibawahini.
Jadual2.1Keperluankeperluanmanusiadalambandar
KeperluanBiologi

KeperluanBudaya

Udara

OrganisasiPolitik

Air

SistemEkonomi

Ruang

Teknologi

Tenaga(sumbertenagadanMakanan)

PengangkutandanPerhubungan

TempatKediaman

PendidikandanPenerangan

PembuanganSisa

Aktivitiaktivitisosialdanintelektual(termasuk
rekreasi,kemudahankemudahanbudaya,agama,
kemasyarakatandanlainlain)
Keselamatan

Sumber:MarcusdanDetwyler(1985)
Pengangkutan dan teknologi telah membolehkan bandar menggunakan
sumbersumber asas, memprosesnya dan seterusnya memasarkannya ke kawasan
lainnya. Dengan adanya sumbersumber tenaga dan bahan di bandar, teknologi
membolehkan kerjakerja pembinaan, pengeluaran, pengindustrian dan komunikasi
dijalankan.Yanglebihpentingadalahteknologidanpengangkutantelah

40

membolehkan bandar mengumpulkan sumbersumber yang dikehendaki untuk


memenuhi keperluan biologi. Di samping teknologi, sikap budaya dan nilainilai
ekonomijugasangatmempengaruhikeupayansesebuahbandaruntukmembekalkan
keperluanbiologipenduduknya.Umpamanya,bandaryangpenduduknyamendapatair
sungaiuntukkegunaanrumah.Untukmendapatkansumberairyangbersihbandar
memerlukanteknologidanpelaburanuntukmendirikanlojipembersihair.Malangnya
sistem budaya manusia telah menghambat bandar untuk menghasilkan sumber air
yangbersih.Beberapahambatandisinimeliputikeengananmembayarcukai,tidak
wujudnyasaturancanganwilayahyangberkesansepertiwujudnyasistemundang
undangyangkompleksdanpertentanganbidangkuasaantarajabatankerajaan,swasta,
kerajaanpersekutuandankerajaannegeri,dantumpuanyangdiberikanhanyakepada
faktorfaktorekonomijangkapendekdaripadapengurusanairseluruhwilayah,nilai
nilaiekologidanestetika.Olehitu,mutudanjumlahkeperluanhidupyangpentingdi
siniyakniair,menggambarkandenganjelasciricirisosial,politikdanekonomidalam
sistemekosistembandardaninteraksiantaramanusiadenganbandar.Justru,keadaan
kebudayaandisinimempengaruhijumlahdankesesuaianbahanbahanlainyangada
untukmemenuhikeperluanbiologimanusiadibandar.
c. Persekitaran fizikal bandar
Terdapat banyak cara bagaimana persekitaran bandar mempengaruhi kehidupan
manusiadibandar.Wujudduasistemkeciliaitusistemkecilbudayadansistemfizikal
dibandar.Persekitaranbudayaialahpersekitaranyangdihasilkanolehmanusia.di
dalambandaryangbolehdikelaskandenganpelbagaicaraberdasarkanfungsi,struktur
danlokasi.Kebanyakanaspekbudayasepertijalanrayadanbangunanmempunyai
implikasipersekitaranfizikalyangpentingterutamasekaliperubahanprosesproses
fizikalsepertigelombanghaba,airdipermukaandansebagainya.

Persekitaranfizikalmengandungielemenelemenalamsemulajadi,semuaini
terdapatsamaadamanusiawujudataupuntidak.Dibandarelemenelemeniniselalu
diubahsuai oleh manusia, walaupun ciriciri asasnya tidak berubah. Manusia
bergantungkepadapersekitaraninisamaadadarisegibahanmahupunbiologi.Semua

bendabuatanataupunartifekterbentukmengikutpersekitaranfizikal.Beberapa

41

bahagian daripada persekitaran fizikal dapat dikenali; (i) persekitaran litologi iaitu
terdiridaripadabahagianbahagianbumiyanghiduptermasuklahbentukbumi,batuan
dasar dan tanahtanih; (ii) persekitaran atmosfera iaitu terdiri daripada gas yang
terdapatdisekelilingbumi;(iii)persekitaranhidrologiiaituterdiridaripadabahagian
bahagian air yang terdapat dibumi; (iv) persekitaran biologi iaitu terdiri daripada
bahagian dunia yang mengandungi bendabenda hidup. Keempatempat bahagian
persekitara ini tidak terasing sendiri tetapi bertindan lapis dalam ruang dan
dipengaruhi oleh berbagai proses bumi. Sesetengah air menjadi bahagian daripada
organisme, sesetengah lagi menjadi bahan kimia dalam batubatan dan sesetengah
pulawujudsebagaiwapdalamudara.

d. Masalah alam sekitar dalam ekosistem bandar


Ringkasnya,semakinmajuperkembangankebudayaanmanusiadanteknologiserta
semakinmeningkatsaizpendudukbandar,makasemakinmeningkatpulakeperluan
biologidanbudayamanusiasertasemakinmeningkatpulabahandantenagayang
diperlukan.

Berlandaskan konsepperpaduanpersekitaranbahawasetiapinteraksidan
penglibatanpenggunaanalamsemulajadiakanmembabitkanperubahanperubahan
padaalamsemulajadiataupunpersekitaranfizikalbandar.Olehdemikian,setiap
perubahandanpengubahsuaianyangberlakumengakibatkanberlakunyaperubahan
padakomponenpersekitaranlainnya.Prosesiniakanberlangsungsecaraberterusan.
Inikeranaprosesadaptasidanmaklumbalasyangdilakukanolehmanusiauntuk
mencapai
keadaan
mewujudkan

homeostasisdalamekosistembandarakan

pembangunanbandarsecaraberterusan.Sebaliknya,dalammasayangsamapula
pembangunanbandarsecaraberterusanakanmelibatkanpenggunaankomponen
persekitaran fizikal secara berterusan. Tekanan yang berlaku akibat penggunaan
persekitaranfizikalbandarsecaraberterusanmembuatekosistembandartidakmampu
untukmenahanbeban
mampu

pencemaran yangsediaada,sehinggapersekitaran

tidak

untukberadaptasidenganperubahanperubahanyangberlaku.Inikerana

dayapenyokong

(carryingcapacity) alamsemulajadisudah

tidakmampulagi

menahan beban dan tekananyang berlaku,selainkapasiti persekitaran untuk

42

berasimilasidenganbebanperubahanyangbegituberatkeranaperubahanyangbegitu
cepat dalam ekosistem bandar yang semakin berkurangan. Dalam keadaan ini
keharmonian, keseimbangan dan kestabilan sistem persekitaran akan terganggu.
Keadaaninitentunyamenyebabkanberlakunyakrisiskepadaalamsekitardibandar
secaramenyeluruh.

2.2.2

AplikasiTeoriEkosistemBandarTerhadapBandardanSisaPepejal

Bahagianiniakanmenghuraikanbagaimanaaplikasiteoriekosistembandarterhadap
bandar dan berlakunya pencemaran sisa pepejal di bandar. Selain itu, ia juga
menghuraikan tindakan bagi melaksanakan homeostasis dalam ekosistem bandar
denganmelaksanakansistempengurusansisapepejal.Justru,perkaraperkarayang
akan dihuraian di bawah ini adalah berkaitan dengan; pertama, perbandaran dan
pencemaransisapepejal;kedua,pengurusansisapepejal.Huraianiniadalahsesuai
dengantujuankajianini.

a. Perbandaran dan pencemaran sisa pepejal


Padaprinsipnya,bandarmerupakansatukawasanpetempatanyangtelahdimajukan
oleh tamadun manusia. Pertumbuhan bandar diwujudkan melalui satu proses
perbandaran(Katiman1988).Secaradefinisinya,prosesperbandarandapatdiertikan
sebagaisuatuprosespembinaansertapertumbuhansesuatubandar(Detwyleretal.
1985). Menurut Davis (1972) dan Sulong (1985) menafsirkan proses perbandaran
merupakansatuprosespembangunan,perkembangandanpertumbuhanbandaryang
bukan sahaja telah merubah struktur ruang bandar, berlakunya perubahan sosial,
ekonomidanbudaya,tetapimelibatkanpeningkatandanpenumpuanpendudukyang
mendiamikawasanyangdianggapbandar.DalamAikenetal.(1982)dikemukakan
bahawa proses perbandaran merupakan satu proses yang bukan sahaja telah
melibatkanwujudnyaperubahandarisegisaiz,strukturdanciriciribandar,namun
ianyajugamembawakesankepadaperubahanmasyarakatnyaiaitudarimasyarakat
tradisionalkepadamasyarakatyangkompleksdarisegiorganisasisosialnya.Secara
ringkasnya, proses perbandaran merupakan suatu proses perkembangan dan

pertumbuhanbandaryangbukansahajamelibatkanperubahanstruktur,saizruang

43

bandardancirisertafungsinya,tetapijugaberlakunyaperubahansosial,ekonomi,
budaya dan ciri masyarakatnya serta meningkatnya jumlah penduduk di bandar
(TeukuAfrizal1995).

Justeru, proses perbandaran menjadikan bandar tumbuh berkembang dan


membuat kehidupan bandar menjadi semakin kompleks. Pada masa ini, bandar
merupakan pusat aktiviti dan kerativiti, budaya, inovasi, di samping ianya juga
melambangkan kemajuan sosial dan ekonomi dan tempat perjuangan manusia
(Inouguchietal.2003).Fungsifungsibandarsepertipusatkekuatanaktivitipolitik
dan ekonomi menjadikan bandar sebagai motor pembangunan dan pertumbuhan
ekonomi. Polapola sosial ekonomi yang berkembang mengakibatkan berlakunya
pemusatan penduduk ke kawasan bandar. Namun begitu, walaupun proses
perbandaran telah mewujudkan pembangunan di bandar, ia juga menyebabkan
wujudnyamasalahpencemaranalamsekitar(Moningka2000).Padaprinsipnya,bagi
memenuhi tuntutan keperluan penduduk yang meningkat, bandar menerima dan
memproses sumber semulajadi sebagai sumber tenaga untuk diagihkan dan
dimanfaatkan oleh penduduk bandar. Proses tersebut bukan sahaja menghasilkan
baranganbarangan produksi dan perkhidmatan yang dimanfaatkan oleh penduduk
bandar,namunianyajugatelahmenghasilkansejumlahemisidansisa.Keadaanini
memberi kesan kepada wujudnya masalah alam sekitar secara lokal, regional dan
globalsepertimasalahkekurangansumber,pencemaranair,udara,tanah,kurangnya
ruanghijaudankhususnyapencemaransisapepejal(Stanneretal.1995).

Pencemaransisapepejalmerujukkepadakesandaripadasejumlahbuangan
sisapepejalmenerusipelbagaiaktivitimanusiadaripelbagaisumberpenjanaannyadi
kawasanperumahan,perniagaan,institusidanindustri.Olehitu,akumulasibuangan
sisapepejaldibandarmerupakankesandaripadasemuaaktivitikehidupanmanusia
(Zurbrugg 2006). Menurut Tchobalognous et al. (1993) pencemaran sisa pepejal
merupakan satu fenomena pencemaran yang paling signifikan dengan wujudnya
proses perbandaran berbanding dengan jenis pencemaran lain seperti pencemaran
udara,air,danhinggar.Isupencemaransisapepejalmerupakansatudaripadatigaisu
pencemaranyangseriusberlakudibandardisampingisupencemaranudaradanair

(Surtahman&AbdulGhafar1997).Pertumbuhanekonomidanpembangunanyang

44

pesatdikawasanbandartelahmeningkatkanlagikewujudanmasalahpencemaransisa
pepejal di bandar (Patrik 1983). Proses perbandaran yang melibatkan berlakunya
pertumbuhan ekonomi dan proses pengindustrian di bandar bukan sahaja
menghasilkansejumlahbesarbuangansisapepejaltetapijugatelahmerubahbentuk
dan komposisi sisa pepejal daripada sisa pepejal yang mudah lupus kepada sisa
pepejalyangtidakmudahdilupuskansepertibaranganplastik,tin,kertasdanbahan
bahanbungkusan(Hasanetal.1999).

Masalahpencemaransisapepejalsangatberbahayabagikehidupanmanusia
dankualitipersekitaranitusendiri.MenurutUNEP(1996)bahawapencemaransisa
pepejal yang disebabkan oleh ketidakberkesanan sistem pengurusan sisa pepejal
membawakesanlangsungkepadakesihatanawam,kemerosotankualitialamsekitar
danmasalahestetikasecaraberperingkatbagijangkamasapendekdanjangkamasa
panjang.Secaakhususnya,dibandarbandarkhatulistiwayangbersuhutinggi,hujan
dan kelembapan yang tinggi merupakan faktorfaktor ekologi yang sesuai bagi
membolehkanpertumbuhanbakteriasecaracepat.Dengankeadaantersebutbakteria
pembawa penyakit lebih mudah berkembang dan tumbuh secara berlipat ganda
disebabkan oleh persekitaran yang kondusif. Bagi kawasan yang beriklim panas
pembiakan mikro organisma pereput dapat meningkat secara cepat. Ini akan
meningkatkanlagikadarpereputansisapepejal.Pereputaninimenyediakantempat
yangsesuaibagipembiakanbakteria,lalatdanmenghasilkanbaubusuk(Hasanetal.
1999).

Dalam konteks lain pula, sisa pepejal yang tidak dikutip dan terbuang di
merata tempat menjadi cepat busuk. Ini memberi peluang bagi pembiakan jenis
hidupanpembawapenyakit,selainianyadapatbertindaksebagaiejenpenghubung
dalampemindahanpenyakitmanusia(Azhariah1976;SekarajaSekaran1981).Sisa
pepejalyangterbiarbukansahajamembawabauyangtidakmenyenangkanmalahan
iamenjadisarangkepadalalat,seranggadantikusuntukterusmembiak(EEKong
Seng 1988). Selanjutnya, sisa pepejal yang bertumpuk ataupun dibuang di merata
tempat akan menjana pencemaran tanah, selain memberi kesan kepada wujudnya
pencemaranair.Tumpukansisapepejaldapatmenimbulkankondisifizikaldankimia

yangtidaksesuaidenganpersekitaranyangnormal.Tanahmenjaditercemardan

45

kering.Keadaanlainyangwujudadalahberlakunyapencemaranairyangdisebabkan
olehairlesapansisapepejalyangmeresapkedalamsistemsanitasipendudukmelalui
aliran air bawah tanah. Keadaan ini berdampak negatif kepada sistem sanitasi
penduduk.

Kesan lain daripada masalah sisa pepejal adalah berlakunyaesanbergandak

(ShamSani1982).MenurutGunnarsonetal.(1979)bahawaaliranairyangtersekatdi
longkanglongkangdibandaryangdisebabkanolehsejumlahbuangansisapepejal
telah menyebabkan wujudnya serangga pembawa penyakit yang potensial seperti
nyamukaides.Keadaanyangsamaturutpulamenyebabkanberlakunyabanjirkilatdi
bandar semasa hujan lebat turun. Kesan berganda lainnya adalah berlakunya
pencemaranair.Selainmemberikesankepadasistemsanitasipenduduk,buangansisa
pepejal yang dibuang secara langsung ke sungaisungai di bandar khususnya di
sungaisungaiyangberhampirandengankawasansetingganmenyebabkanairsungai
berkenaantercemar.DaripadakajianyangdilakukanolehTeukuAfrizal(1995)di
Bandaraya Medan, Indonesia didapati di mana di sepanjang sungai berhampiran
dengankawasansetinggandiBandarayaberkenaanmenunjukkanbahawasebahagian
besarpencemaranairyangberlakudisanadisebabkanolehsejumlahbesarbuangan
sisapepejalyangdihasilkandikawasankawasantersebut.Airsungaimenjadikotor,
baudanbewarnahitam.Namundemikian,airsungaitersebutmasihjugadigunakan
olehpendudukdikawasankawasantersebutbagikeperluanuntukmembasuhbaju
danmandi.

Pencemaransisapepejaljugadapatmewujudkanmasalahpencemaranudara.
Berlakunyamasalahpencemaranudaradisebabkanolehpembakaransisapepejalyang
dilakukansecaraterbukaolehpendudukbandar,selainpembakaranterbukaditapak
tapak pelupusan dan proses pembusukan buangan sisa pepejal di tapak pelupusan
terbuka.Secarapraktikal,debudebuhalus,asapmengandungiracundanbauyang
mencamarkan alam sekitar dan menjejaskan kesihatan penduduk awam di bandar
(ShamSani1982)Prosespembusukanbuangansisapepejaljugasecarapraktikalnya
akanmenghasilkangasgasberacundanbauyangmenganggukehidupanpenduduk
awamdibandar.Ditapaktapakpelupusanterbukaprosespembusukandanproses

prubahansisapepejalmenjadisenyawayangsederhanamemerlukanoksigen

46

yang diambil daripada udara dsekitar nya. Keadaan ini tentunya akan menggangu
kehidupanfloradanfaunadisekitarkawasanberkenaan(Budiman2002).Pencemaran
sisapepejaljugasangateratkaitannyadenganmasalahestetika.Sisapepejalyang
terbuangdimeratatempatdantidakdikutipmenyebabkanpersekitaranbandarakan
nampakkotordanmencemarkanpemandangan,keindahansertaimejbandar(Flintoff
1976).Olehsebabpelbagaimasalahini,pembuangansisapepejalharusdiurusdengan
baik.

b. Pengurusan sisa pepejal


Terdapatbeberapaperkarapentingyangakandihuraikandalamkontekspengurusan
sisapepejal.Huraianhuraianberkenaanadalahtentang;(i)definisi,jenis,ciridan
sumberpenjanaansisapepejal;(ii)komposisisisapepejal;(iii)definisipengurusan
sisapepejaldanelemenelemenfungsionalnya;(iv)prinsipdanskoppengurusansisa
pepejal; (v) pendekatan pengurusan sisa pepejal; (vi) pihak yang berkepentingan
dalampengurusansisapepejal;(vii)sistempengurusansisapepejalsecarabersepadu;
(viii)sistempengurusansisapepejalsecarabersepadudanlestari

i. Definisi, jenis, ciri dan sumber penjanaan sisa pepejal


Sisa merupakan sebuah faktor daripada kehidupan manusia yang terhasil daripada
aktivitimanusia.Penjanaansisamerupakansuatuperkarayangtidakdapatdielakkan
daripada semua organisma yang hidup. Proses kehidupan seperti kerja, makan,
bermaindansemuaaktivititermasuksemuakeluaranbaranganbaranganpengguna
adalahmenghasilkansisadanmenjanasisa(Tammegi1999).Darisegidefinisinya
sisa dapat diertikan sebagai suatu bahan yang tidak dapat digunakan dan tidak
mempunyai nilai bagi pihak yang membuangnya. Sisa juga diperolehi daripada
pelbagaisumberpengeluarannya.Bagaimanapunterdapatbeberapabentuksisayang
meliputibentukcecair,gasdanpejal(Inebede2003).DalamkamusPersekitarandan
PembangunanLestariturutdijelaskanbahawasisamerupakansegenapbahancecair,
gasataupunradioaktifdanbahapejalyangtidakdigunakanataupundibuangdalam
jumlah,konsentrasidansebahagiandaripadanyaataupunyangdiperlakukansepertiitu

(Giplin1996).

47

Dalamkajianini,bentuksisayangakandibincangkanadalahjenissisadalam
bentuk pepejal. Sisa pepejal merupakan satu istilah yang telah digunapakai di
peringkatantarabangsabagimenjelaskanbuanganyangbersifatpejal(Flintoff1976).
Hadiwiyoto (1983) dan Graiver (1991) mendefinisikan sisa pepejal sebagai bahan
buanganyangberbentukpepejalyangdianggaptidakdiperlukanlagi.Tchobalognous
etal.(1993)mendefinisikansisapepejalsebagaisisabuanganyangdihasilkanoleh
aktivitiaktivitimanusiadanhaiwanyangberbentukpejalyangtidakdigunakandan
diinginkan.Istilahsisapepejalinimeliputibuangansisapepejalbandaran,pertanian,
industri,institusidanperniagaan.LebihkomprehensiflagiHenstock(1975);Rimberg
(1975);Skit(1979)danGottinger(1992)megemukakanbahawasisapepejaladalah
semuabuanganyangdijanaolehkegiatanmanusiayangsecaraumumnyaberbentuk
pejalyangdibuangdantidakdigunakanataupuntidakdiinginiolehpemiliknyaatau
bahan buangan yang dibuang dengan syaratsyarat undangundang. Ia termasuklah
sisa pepejal daripada kawasan industri, perniagaan, dan pertanian, aktivitiaktiviti
penggunadisampingbuangandaripadaaktivitikomunitidansisapepejalyangtidak
berbahayadanberbahaya.

Secara umumnya, buangan sisa pepejal dijana daripada pelbagai sumber


dengan pelbagai jenis dan cirinya. Rosich (1974); Wilson (1981); Maniatis et al.
(1987);AuletdanLanglet(1993)menjelaskanbahawajenisdanciribuangansisa
pepejalsecaraumumnyabergantungkepadakawasandimanasisapepejaltersebut
dihasilkan.Sumbersumberpenjanaansisapepejalpulaumumnyabergantungkepada
jenislokasidanjenisgunatanahyangmenghasilkanbuangansisapepejal.Olehitu,
terdapatpelbagaisumberyangdigunakanuntukmengklasifikasikanjenissisapepejal
di antaranya; kawasan perumahan, kawasan perniagaan, kawasan institusi dan
perkhidmatan, kawasan pembinaan, kawasan bandaran, loji rawatan, tapak loji,
kawasan industri dan pertanian (Bebassari et al. 1988; Rushbrook et al. 1988;
Cointreau 1994). Dari segi jenisnya pula Tchobanoglous et al. (1993)
mengkategorikanjenissisapepejalkepadaduakategoriiaitusisapepejalorganikdan
sisapepejalbukanorganik.Sisapepejalorganikmerupakanbahanbuanganpepejal
yang dapat dibakar (combustable) dan terurai. Jenisjenis sisa pepejal organik
termasuksisamakanan(garbage),semuajeniskertas,kadbod,semuajenisplastik,

tekstil,getah,bahankulit,kayudansisakebun.MenurutMurtadhoetal.(1988)

48

buangansisapepejalorganikmerupakanjenissisayangbersifatmudahmembusuk
keranamempunyairantaikarbonyangrelatifpendek.Berkaitandengansisapepejal
organik Diaz et al. (1996) juga mengemukakan bahawa komponenkomponen
buangan sisa pepejal organik dapat diklasifikasikan kepada tiga jenis meliputi;
putrescible,fermentable,nonfermentable.Putresciblemerupakansisapepejalyang
cenderungmembusuksecaracepatsepertisisamakanan(garbage).Biasanya,proses
dekomposisiakanmenyebabkanjenissisapepejalinimengeluarkanbauyangbusuk
dantidakselesa.Fermentablepulamerupakanjenisbuangansisapepejalyangsecara
cepatdapatmembusuk,namunianyatidakmengeluarkanbauyangbusu,misalnya
kayukayuandansisakebun.Nonfermentableadalahbuangansisapepejalyanglama
mengalamiprosespembusukan.Biasanyasisapepejaliniakanhancursecaraperlahan.
Sisa pepejal bukan organik (nonorganic waste) merupakan jenis sisa pepejal yang
tidakmudahterbakardanteruraiolehmikroorganismekeranamemilikirantaikarbon
yang panjang dan kompleks seperti kaca, bahanbahan besi, aluminium dan tin.
Biasanyajenisbuanganinisangatmudahuntukdibaikpulih,digunasemuladandikitar
semula. Di samping kategori di atas terdapat juga jenis sisa yang dikategorikan
sebagai jenis sisa merbahaya (hazardous waste). Jenis sisa merbahaya ini
dikategorikansedemikiandisebabkankeranaianyamengandungibahanbahanradio
aktifdantoksid.Jenisjenissisainitermasukbahanbahanpembersihrumah,bahan
pencuci, produkproduk untuk tanaman sepertti baja, produk persendirian, bateri,
produk otomotif dan lainlain (Tchobolognous et al. 1993). Secara ringkasnya
berkenaan dengan jenis dan kategori sisa pepejal mengikut sumber penjanaannya
dapatdirujukpadaJadual2.2.dibawahini:
Jadual 2.2Jenisdankategorisisapepejalmengikutsumberpenjanaan
Sumber
Perumahan

Kemudahan,aktiviti
ataukawasandimana
sisadihasilkan

JenisSisaPepejal

Sisa makanan,
Banglowsetingkat,dua
kertas, karton,
tingkat,teressetingkat
atauduatingkat,rumahplastik, tekstil,
kulit, sisa kebun,
pangsa,kondominium,
kayu, gelas, tin

minuman, aluminium dan


bahan metal lainnya, besi,
habuk,daundaun,sisasisa
khastermasuklahsisapukal
(furnitur,rakbuku,kabinet,

bersambung

49

sambungan
apartementdan
sebagainya
Perniagaan
Institusi
Pembinaan
dan
pemusnahan
Khidmat
bandaran
Loji
tapak
rawatan,
insenerator
bandaran
Industri

Pertanian

Gudang,restoran,pasar,
bangunanpejabat,
Sekolah,hospital,
penjara,jabatanjabatan
kerajaan
Kawasanbinaanbaru,
pembinaan/ubahsuai
jalan,pemusnahan
bangunan,tepijalanyang
rosak
Pembersihanjalan,
tempattakungan,taman
tamandanpantaidan
kawasanrekreasi
Proses rawatan air dan
airbuangandan proses
rawatan industri
dan
sebagainya
Pembinaan,pembuatan
ringandanberat,tapak
kimia,tapakkuasa,
pemusnahandan
sebagainya
Tanamanpadang,
ternakanlading,kebun
dansebagainya

lampu,petisejukdanlainlain)sisakebun,barangan
elektronik,bateri,minyakhitamdantayar,sisabuangan
rumahyangmerbahaya
Kertas,karton,plastik,kayu,sisamakanan,gelas,besi,
sisasisakhas,sisamerbahayadanlainlain
Samasepertiperniagaan
Kayu,besi,kongkrit,dansebagainya

Sisakhas,sisabukanorganiksepertikertas,penyapuan
jalan,pemotonganpokok,kotorankawasantakungan
Sisadaritaman,pantai,kawasanrekreasi,sisadaripada
tapaklojirawatan,sisatanamanlopak
Sisabuanganprosesindustri,bahanskrapdan
sebagainya,sisabukanindustritermasuksisamakanan,
kertas,habuk,sisapemusnahandansisabinaan,sisasisa
khas,sisamerbahaya
Sisamakanan,sisapertanian,sisabukanorganikdansisa
merbahaya

Sumber:Tchobanoglousetal.(1993:41)

ii. Komposisi sisa pepejal


Pemahamantentangkomposisibuangansisapepejalmerupakansatuelemendasar
bagisatuperancangandanpengurusansisapepejal.MenurutMohd.RidhuanIsmail
(1994)dalammenilaikeperluankeperluansistempengurusanpepejaldanmerancang
kaedahpengurusansertapelupusansisapepejal,gambaranberkenaandengankuantiti
dankomposisisisapepejalyangdijanaadalahsangatpenting.Tchobanoglousetal.
(1993)mengemukakanbahawakomposisisisapepejalmerupakansatutermayang
digunakanuntukmenggambarkanaliransisapepejaldandistribusirelatifsisapepejal
berasaskan nilai peratusan per kilo gram. Lebih jelas lagi komposisi sisa pepejal
dilihatmelaluiperatusandanjenissertaciribuangansisapepejalyangdijanadaripada
kawasankawasan lainnya meliputi sisa organik bukan organik yang bersifat
putrescrible,fermentabledannonfermentable,dansisapepejalbukanorganikseperti

50

kertas,tin,kadbod,besidanlainlain.MenurutDiazetal.(1996)bahawakomposisi
sisapepejaldapatditentukandenganmenganggarkannyamelaluipengambilansampel
buangansisapepejaldaripadakawasanperumahan,perniagaan,institusidankawasan
kawasanlainnya.Sampelbuangansisapepejaljugadapatdiambildaripadakenderaan
pengutipsisapepejalditapakpelupusan.Pengambilansampelmemerlukanmasadua
minggudandiulangiselamaduaatauempatkalidalamsetahun.Berkenaandengan
saizsampel,beratminimumnyasebaiknyaadalah100kilogram.Jikasaizsampel
terlalu kecil kemungkinan sampel representatif adalah kurang. Namun begitu,
ketepatan dalam menentukan komposisi sisa pepejal tidaklah meningkat dengan
mengamati sampel yang lebih daripada 100 kilo gram. Untuk mengurangkan
magnitudekesalahanyangberpuncadaripadaperubahankelembapandanpenguraian
analisis sampel, penimbangan hendaklah bermula daripada dua atau pun tiga jam
selepaspemungutansampeldilakukan.
Komposisi sisa di sesuatu kawasan sangat dipengaruhi oleh puncapunca
eksternal seperti lokasi kawasan secara geografi, kualiti hidup penduduk, sumber
energi dan iklim. Secara umumnya, hampir di semua negara yang berpendapatan
rendah dan menengah mempunyai peratusan yang tinggi bagi bahan buangan sisa
pepejal berjenis organik dengan kadar 40 sehingga 70 peratus (Cointreau 1998).
Sedangkanbaginegarayangberpendapatantinggi,hanyaterdapatantara25peratus
sehingga 45 peratus sahaja bahanbahan buangan yang berjenis organik yang
dihasilkan.Meningkatnyajumlahbuanganuntukbahanbuanganjenisbukanorganik
seperti kertas, plastik, gelas dan bahanbahan lainnya merupakan akibat daripada
prosesurbanisasidanperubahancaradansikaphidup(Hoornweg2000).
Maklumatmaklumat tentang komposisi buangan sisa pepejal adalah sangat
penting bagi keperluan pengurusan dan perancangan. Biasanya maklumat ini
digunakanuntukkeperluanpemilihanjenistempatpenyimpanandanpengangkutan
yangpalingsesuaidalamsituasitertentu,menentukanjenisbuangansisapepejalyang
berpotensiuntukdikitarsemuladandigunasemula,memilihkaedahpelupusanyang
sesuaidanmenjangkakankesanpencemaranbuangansisapepejalapabilasisapepejal
tidakdiuruskansecaraberkesan.Misalnyajikasisapepejalyangdijanadikawasan

perniagaanterdiridaripadaprodukprodukkertas,makapenggunaanalatseperti

51

shredder adalah diperlukan. Aktiviti pengasingan disumber penjanaan kertas pula


perludipertimbangkanapabilaprogrampengurusansisapepejalmelibatkanprogram
kitarsemulakertas(Tchobalognousetal.1993).Selanjutnya,jikakebanyakanjenis
sisapepejalyangdihasilkanadalahberbentuksisaorganiksepertisisamakananmaka
diperlukankekerapanpemungutanyangkerapdanrekabentuktempatpenyimpanan
yangsesuaibagimenghindariwujudnyamasalahbaudangangguantikusdanlalat
(Cointreauetal.1984;ArlosoroffdanBartone1987)

iii. Definisi pengurusan sisa pepejal dan elemen-elemen


fungsionalnya
Pengurusan sisa pepejal dapat didefinisikan sebagai satu sistem dan kaedah yang
dilaksanakanuntukmemantapkantahappembangunansistempengurusansisapepejal
yangterdiridaripadaperingkatpenjanaan,penyimpanan,pemungutan,pengangkutan,
pengkomposansehinggakepelupusanagarmasalahpencemaranalamsekitardapat
dikurangkan (Wall & Zeis 1995). Menurut Environmental Management Bereau of
Philippines (1998) bahawa pengurusan sisa pepejal pula merujuk kepada semua
aktiviti yang berkaitan dengan pengawalan, pemindahan dan pengangkutan,
pemprosesandanpelupusansisapepejaldansesuaidenganprinsipprinsipkesihatan
masyarakat, ekonomi, kejuruteraan, konservasi, pertimbangan estetika dan alam
sekitar.SecaramenyeluruhTchobolognousetal.(1993)mendefinisikanpengurusan
sisapepejalsebagaisuatudisiplinyangberkaitandenganpengawalansisayangdijana,
penyimpanan, pengutipan, pemindahan dan pengangkutan, pemprosesan dan
pelupusansisapepejalselaridenganprinsipprinsipkesihatanmasyarakat,ekonomi,
teknikal, konservasi, nilainilai estetika dan pertimbangan lainnya seperti
pertimbangan alam sekitar. Bagi menyelesaikan pelbagai masalah yang berkaitan
dengan buangan sisa pepejal, ianya akan melibatkan fungsifungsi administratif,
kewangan,perundangan,perancangandanfungsifungsiteknikal.
Terdapat beberapa aktiviti yang berkaitan dengan pengurusan sisa pepejal.
Aktivitiaktivitiberkenaanbermuladaripadapenjanaansisapepejalsehinggakepada
pelupusansisapepejal.Aktivitiaktivititersebutdikategorikansebagaielemenelemen

fungsionaldalampengurusansisapepejal.Secarakhususnyaterdapatenamelemen
fungsionaldalampengurusansisapepejalyangakandilaksanakanmengikutkepada

52

hirarki dan prosesnya. Keenamenam elemen dalam pengurusan sisa pepejal


berkenaan adalah (i) penjanaan sisa pepejal; (ii) penanganan, pengasingan,
penyimpanan,pemprosesansisapepejaldisumberpenjanaan;(iii)pemungutansisa
pepejal; (iv) pemindahan dan pengangkutan sisa pepejal; (v) pengasingan,
pemprosesan dan transformasi sisa pepejal; (vi) pelupusan sisa pepejal (Cointreu
1982;Gotoh1989;Tchobanoglousetal.1993).Berkenaandenganelemenfungsional
pengurusansisapepejalmenuruthirarkidanmengikutkepadaprosesdalamsistem
pengurusansisapepejalsiladirujukRajah2.1dibawahini

Penjanaan
SisaPepejal

Penanganan,pemisahan,penyimpanandan
pemprosesansisaPepejaldisumberpenjanaan

Pemungutan
SisaPepejal

Pemindahandan
Pemisahan/pemprosesan
PengangkutanSisaPepejal

dantransformasisisa
pepejal

PelupusanSisa
Pepejal

Rajah2.1Hirarkidalamelemenfungsionalpengurusansisapepejal
Sumber:Tchobanoglousetal.1993
Penjanaan sisa pepejal berlaku apabila sumber yang digunakan tidak
diperlukanlagiolehseorangmanusiauntukkegunaannya.Antarasumberyangdijana
adalahberbentukbahanbahanorganikdanbahanbahanbukanorganiksepertisisa

sayursayuran, sisa daging, plastik, kayu kertas dan sebagainya. Lazimnya bahan
bahantersebutakandibuangketempatbuanganyangdisediakan(Malaysia1976).

53

Secarakhusuusnya,sumberpenjanaansisapepejalmerupakantempatuntukmemilih
danmemisahkanbahanbahanbuanganbagitujuangunasemuladankitarsemula.
Justru,terdapatpelbagaikawasanyangmenjadisumberpenjanaansisapepejalseperti
kawasan perumahan, perniagaan, institusi, pembinaan dan pemusnahan, khidmat
bandaran,industridanpertanian(Tchobolognousetal.1993;Cointreu1994).Dari
segijumlahbuangansisapepejalyangdijanapula,jumlahinisangatdipengaruhioleh
tahap pembangunan sosial ekonomi, proses industrialisasi dan musim. Secara
umumnya,semakinsejahteramasyarakatdansemakintingginyajumlahpendudukdi
sesuatukawasanmakasemakinbanyakjumlahbuangansisayangdihasilkan(Flintoff
1976).Dinegarayangberpendapatanrendahpuratajumlahsisapepejalyangdijana
adalah0.4sehingga0.9kilogram/perkapitasehari.Semuanegarayangpendapatan
negarakasarnyadibawahAS$400setahunmenjanasisapepejalseharidibawah0.7
kilogram/perkapitasehari.Baginegarayangberpendapatanmenengahpuratajumlah
sisapepejalyangdijanaadalah0.5sehingga1.1kilogram/perkapitasehari.Perkiraan
jumlahsisapepejalbaginegarayangberpendapatantinggimerangkumi1.1sehingga
5.07 kilogram/perkapita sehari (Hoornweg 2000). Di negaranegara ASEAN pula
khususnyadikawasanperumahanSakurai(1990)mengemukakanbahawaterdapat
antara0.42kgperkapitasehingga1.90kgperkapitaseharisisapepejalyangdijana.
Sisapepejaltersebutterdiridaripadasisapepejalorganikdanbukanorganikseperti
kertasplastik,kaca,aluminium,besidanbahanbahanmetaldanlainlainnya.

Penanganan,pengasingandanpenyimpanansisapepejaldilaksanakandi
sumbersumberpenjanaansisapepejal.Darisegipenanganannya,sisapepejalakan
dipisahkanmengikutjenisnyaterutamabagisisayangdapatdigunasemuladanyang
tidak dapat diguna semula. Sisa berkenaan akan disimpan di tempattempat
penyimpanansepertibegplastikataupuntempattempatpenyimpananlainnya.Bagi
jenis sisa organik seperti sisa makanan (garbage), ia tidak dapat disimpan dalam
jangkamasayanglama.Inikeranasifatnyayangmudahreputdanberbau.Buangan
inisepatutnyadilupuskandalamjangkamasatertentupalingtidaksebelum48jam.
Aktiviti penyimpanan buangan sisa pepejal di sumber penjanaannya adalah sangat
penting kerana terdapat banyak faktor yang harus dipertimbangkan. Faktorfaktor

tersebutmeliputiperkaraperkarayangberkaitandenganjenistempatpenyimpanan

54

yang digunakan, lokasi letak tempat penyimpanan, kesihatan awam dan kaedah
pengutipan.Terdapatpelbagaijenistempatpenyimpanansisapepejal,dimanabesar
ataupunkeciltempatyangdigunakanbergantungkepadajumlahsisayangdihasilkan
di suatu kawasan. Tempattempat tersebut dapat berbentuk plastik mudah lupus
bersaizkecilataupunbesarsepertitongkontainerplastikbersaiz60L/M3sehingga90
L/M3,dankontainerbersaizmenengahdankontainerbersaizbesar(Tchobalognouset
al.1993).
Pengutipansisapepejalmerupakansatuprosesataupunaktivitimengutipsisa
pepejalmenggunakankenderaanpengangkutdaripadasumberpenjanaankestesyen
pemindahansementaradanseterusnyadipindahkanketapak

pelupusan.Ataupun

dipindahkan secara langsungke tapakpelupusan(Clark


pengutipansisapepejalbiasanya
pihakpihak swasta.MenurutGlenn
merupakan fungsi yangterpenting

1978).Perkhidmatan

dijalankanolehPihakBerkuasaTempatanatau
(1992) bahawa
dalam pengurusan

pengutipansisa pepejal
sisapepejal.

Justeru

kepentingannyameliputi70pratusdaripadakeseluruhanaktivitidalamhirarki
pengurusansisapepejal.Pengutipansisapepejalmerupakanprosesyangkompleks
yangmerangkumipelbagaikawasansepertikawasanindustri,perumahan,perniagaan
daninstitusi.Fungsiinijugamelibatkankosyangtinggi.DalamOgawa(1983)dan
Pilai(1986)mengganggarkanbahawa60sehingga80peratusdaripadasejumlahkos
bagipengurusan sisapepejaladalahbagikospengutipansisapepejal.Dalamaktiviti
pengutipan ciriyangperludiambilkiraiaitu

penggunaantenagaburuhdankos

kenderaan untuk pengutipanyangtinggi.

Olehdemikianuntukmeningkatkan

pencapaianprestasipengutipansisapepejaladalahperluuntukmemaksimakanjumlah
masakerjadankapasitikenderaan.Secaraumum,terdapattigakaedahasasdalam
pengutipansisapepejaliaitu;(i)kaedahkerbside,dimanapengutipandilaksanakan
ditepi jalan ataupun loronglorong; (ii) kaedah setout dan set back iaitu di mana
pengutipandilakukandihadapanrumahataupunbahagianbelakangrumah(dalam
pagar rumah); dan (iii) kaedah backyard di mana pengutipan sisa dilakukan di
bahagianbelakangrumahdenganmenggunakankaedahbekasangkut(Davisetal.
1991).Flintoff(1984)pulamendiskripsikanempatkaedahdalamsistempengutipan
sisa pepejal meliputi (i) kaedah tong komunal, di mana isirumah menghantar sisa

merekaketempatpenyimpanankomunalyangdiletakkandsekitarkawasankediaman

55

mereka.Selanjutnyasisadihantaruntukdiproseskefasilitigunasemuladankitar
semulaataupunsecaralangsungketempatpembuangansisapepejal;(ii)kaedah
pengutipanblock,dimanaisirumahakanmenghantarsisapepejalmerekakelori
pengangkutsisayangdatangdihariharipengutipanyangtelahditentukan;(iii)kaedah
kerbside,dimanasemasaloripengangkutdatangpadaharidanmasayang
ditentukanisirumahakanmeletakkansisapepejalmerekadiluarrumah,danpekerja
dapatmengambilsisapepejaltersebut;(iv)kaedahkutipandaripintukepintu,di
manaisirumahtidakterlibatdalamprosespengutipansisapepejalkeranapengutipsisa
akanmasukkedalampremismerekadanmengangkutsisaberkenaan.UNCHS(1994)
mengemukakanbahawakaedahpengutipansisapepejaladalahberbezadiantarasatu
bandardenganbandarlain.MenurutTchobanoglousetal.(1993)bahawaberdasarkan
kaedah pengoperasiannya terdapat dua sistem pengutipan sisa pepejal iaitu sistem
bekasbergerak(hauledcontainersistem)dansistembekaspegun(stationarycontainer
sistem).Sistembekasbergerakmerupakansistemdimanabekaspenyimpanansisa
pepejal akan diangkut bersama dengan kenderaan pengutip ke tapak pelupusan.
Selepassemuasisapepejaldibuangketapakpelupusanbekaspenyimpanantadiakan
dikembalikansemulaketempatasalnyaataudiletakkanketempatlain.Sistembekas
bergeraklazimnyadioperasikandikawasanyangbanyakmenjanasisapepejal.Sistem
bekaspegunpulaadalahsebuahsistemdimanabekaspenyimpanansisatetapberada
dikawasanpenjanaansisapepejal.Secarakhususnya,aktivitipengutipanbukansahaja
merangkumipengumpulandanpengutipansisapepejaltetapijugapengangkutansisa
pepejaldarisatukawasankekawasanlaindimanaiaakandilupuskan(Clark1978).
Oleh demikian aktiviti pengutipan akan melibatkan penggunaan pelbagai jenis
kenderaanpengangkutsisapepejal.Terdapatpelbagaijeniskenderaanpengutipyang
digunakan mengikut kesesuaian penggunaannya di kawasankawasan tertentu.
Menurut Kirov (1975) terdapat banyak faktor yang mempengaruhi pemilihan
kenderaan.Namunpenggunaanloriterbukaadalahtidakdapatmemberikantoleransi
dari segi ekonomi, kebersihan dan estetik. Kenderaan yang paling popular adalah
kenderaan dengan pemampat yang tertutup. Justru banyak negara dan penguasa
tempatanlebihcenderungmenggunakankenderaantertutupdanmenolakpenggunaan
kenderaanyangterbukawalaupuniamelibatkankosyanglebihtinggi.

56

Pemindahandanpengangkutansisapepejalmelibatkandualangkahutama;(i)
memindahkanbuangansisapepejaldaripadajenterapengangkutkecilkepadajentera
pengangkutyanglebihbesar;(ii)sisapepejalakandihantarketempatpemprosesan
ataupunsecaralangsungketapakpelupusanuntukdilupuskan.Dalampengurusansisa
pepejalmaknapemindahanmerujukkepadapenggunaankemudahanyangdigunakan
untuk memindahkan sisa pepejal dari satu lokasi ke lokasi lain yang biasanya
melibatkan jarak dan lokasi (Tchobanoglous et al. 1993). Manakala pengangkutan
merujuk kepada proses pemindahan dan pengangkutan dengan alat pengangkut.
Menurut Cervero (1995) aktiviti ini bersifat modal intensif. Pelaburan yang besar
diperlukanuntukmenyediakandanmemperbaikikenderaanpengangkutdisamping
menggajipekerja.Samaadapihakkerajaantempatanataupunpihaklainnyaadalah
pihak yang dapat melaksanakan aktiviti ini. Kaedah dan alat pengangkut yang
digunakan juga pelbagai.Menurut Budiman (2002) bahawa paling tidak terdapat
beberapakaedahpengangkutansisapepejalyangdigunakansecaraumumiaitu;(i)
pengangkutan dengan mengunakan tenaga manusia, di mana pengangkutan ini
dilaksanakanbagibuangansisapepejaldalamvolumeyangkecil;(ii)pengangkutan
secara mekanikal, di mana pengangkutan sisa pepejal dilakukan dengan
memanfaatkan alat mekanikal secara conveyor yang biasanya digunakan untuk
pengangkutan jarak pendek bagi buangan sisa pepejal yang bervolume besar; (iii)
pengangkutandengansistemairiaitupengangkutansisapepejalmenggunakanaliran
airyangmengalirmelaluisalurankhas,dimanasisapepejalakanterbawaarusairke
tempatyangdikehendakidankaedahinihanyadapatdigunakanuntukmengangkut
sisa jarak dekat dan sesuai bagi sisa yang mengapung; (iv) pengangkutan melalui
udaraiaitupengangkutansisapepejalmelaluitenagaaliranudaramelaluisatusaluran
khas yang tertutup; (v) pengangkutan melalui sistem otomatif iaitu pengangkutan
menggunakanjenteraberodadanbermotorsepertitrukamroll,RoRo,kompaktordan
traktor;(vi)pengangkutandengansistemkapalterbangyangdilakukanapabilajarak
angkutterlalujauh;(vii)pengangkutandengankapallautbagimengangkutsisauntuk
dibuang ke laut. Pengasingan dan pemprosesan serta transformasi sisa pepejal
merangkumi aktiviti pengasingan, pemprosesan bahanbahan buangan untuk
pemulihan sumber dan kitar semula. Bartone (1990) mendefinisikan aktiviti
pemulihansumberdankitarsemulainidalamkonteksyanglebihluasmeliputi;(i)

memperbaikiatauprosespengkilangansemulabahanbuangan;(ii)pengasinganatau

57

proses semula dan mengguna semula; dan (iii) memproses semula bahanbahan
buangan terpilih kepada produkproduk baru seperti bahan tenaga. Aktiviti
pengasingandanpemprosesandantransformasimerangkumisemuateknik,teknologi
dan kemudahan untuk meningkatkan elemenelemen lain dan untuk memulihkan
bahan buangan yan diguna semula ataupun menggunakan semula bahan tenaga
daripadasisapepejal.Didalammenilaipeluangpeluanguntukmengitarsemulasisa
pepejal,pemilihanterhadapsisapepejalyangdipisahkandanpemprosesandaripada
bahanbuangansisasertanilainilaiekonomidaripadabahanyangdipulihkanadalah
sangat penting untuk diberi perhatian (Tchobanoglous et al. 1993).Kitar semula
merupakansatukaedahkonstruktifbagimegurangkanmasalahbuangansisapepejal
(Rimberg1975).Dikebanyakannegaramembangunprogramkitarsemulatidakapat
dilaksanakan dengan berkesan disebabkan oleh aktiviti scavenger (Patrick 1983)
Keadaaninimenjadisatupermasalahanyangutamadisumberpenjanaansisapepejal
dantapakpelupusan,dimanakebanyakankeluargamerekamenyokongkehidupan
dengancaraini.Fungsiakhirdaripadapengurusansisapepejaladalahpelupusansisa
pepejal.Padahariini,pelupusansisapepejalditapakpelupusanmerupakantahap
akhirbagisemuasisapepejal.Sisapepejalsamaadaakandihantarsecaralangsungke
tapakpelupusanataupundihantarterlebihdahuluuntukdipisahkandandiprosespada
kemudahan baikpulih sisa pepejal atupun di komposkan atau dihantar ke pelbagai
kemudahanlainuntukdiproses,barulahsisanyadihantarketapakpelupusan.Suatu
tapak pelupusan moden bukanlah hanya berfungsi sebagai tempat buangan sisa
pepejal.Namunianyayangdigunakansebagaitempatuntukmelupuskansisapepejal
di atas tanah ataupun di antara lapisan bumi tanpa menghasilkan bahaya ataupun
kemudaratan kepada kesihatan awam ataupun keselamatan penduduk. Justeru
kemudahanoperasidantapakpelupusansangatmemerlukanmaklumattentangkesan
alam sekitar yang ditimbulkan, selain ianya harus sesuai dengan prinsipprinsip
kesihatanpenduduk,estetikadankegunaantanahdimasahadapan(Tchobanoglouset
al.1993).

iv. Prinsip dan skop sistem pengurusan sisa pepejal


Secara asasnya, pengurusan sisa pepejal bertujuan untuk melindungi kesihatan

pendudukdanmempertingkatkankualitialamsekitarmelaluipengawasan,

58

pengurusandanperancangan.Selainitu,pengurusansisapepejaljugadilaksanakan
untukmenyokongpembangunanekonomibandardenganmenyediakanperkhidmatan
pengurusan sisa pepejal yang cekap berasaskan kepada prinsip kesamaan dan
pemulihan. Secara keseluruhan, pengurusan sisa pepejal haruslah bertujuan untuk
menjaga kesihatan, persekitarandanmeningkatkankualiti hiduppendudukbandar.
Olehitu,bagimencapaitujuantersebutadalahpentinguntukmembangunkansuatu
sistempengurusansisapepejalyangsesuaidenganpermasalahanbandar,lokalitidan
membangunkan keterlibatan pihak yang berkepentingan (Plammatter et al.. 1996).
Menurut Bartone et al. (1994) bagi mencapai tujuantujuan tersebut pelaksanaan
pengurusansisapepejaldilaksanakansecaraberintegrasidanholistiksertabersifat
sektoral dalam menyelesaikan masalah. Pendekatan secara beritegrasi dan holistik
diperlukanbagimenganalisispelbagaipermasalahanyangwujuddanmerekabentuk
strategisertaperancangansecaramakro.Dalammasayangsamapendekatansektoral
digunakan bagi menyelesaikan permasalahanpermasalahan yang wujud di setiap
peringkat secara mikro. Dengan mengambil kerangka secara keseluruhan daripada
pengurusan bandar, maka skop pengurusan sisa pepejal meliputi fungsi dan
pertimbangan; (i) perancangan dan pengurusan; (ii) pengeluaran sisa pepejal; (iii)
penanganan sisa pepejal. Fungsipengurusan dan perancangan meliputi penyediaan
perancanganyangstrategikberkenaandenganpengurusansisapepejal,perundangan
dangarispanduan,pengurusankewangan,fasilitipelupusansisapepejalyangbaik,
penglibatankomunitidan institusi pengurusan.Pertimbanganterhadappengeluaran
sisa pepejal dilaksanakan dengan memberi pertimbangan terhadap ciri sisa yang
dihasilkan,termasuksumber, kuantitidankomposisinya. Pertimbanganselanjutnya
adalahberkaitandenganmasalahpenanganansisapepejalyangmeliputipemungutan
sisa pepejal, pemindahan, perawatan dan pemulihan serta pelupusan sisa pepejal
(Tchobanoglousetal.1993).

v. Pendekatan dalam sistem pengurusan sisa pepejal


Terdapat tiga pendekatan dalam sistem pengurusan sisa pepejal meliputi; (i)
pendekatan konvensional, di mana aktivitinya adalah kutipangkutlupus ;(ii)
pendekatan yang bukan konvensional; (iii) pendekatan bersepadu. Pendekatan

konvensionalmerupakansatupendekatanyangdilaksanakansecaratopdowndari

59

segi perancangan danpelaksanaannya (Furedy 1993).Disebabkan kerana tumpuan


pengurusannya hanyapada pengutipan, pengangkutan danpelupusan tujuan utama
daripada pendekatan ini adalah keberkesanan dari segi operasionalnya. Sekiranya
wujudpermasalahanberkaitdenganini,seringdilihatsebagaipersoalanteknikaldan
penyelesaianpermasalahannyajugaseringdilakukandenganmengambilkirahalhal
yang teknikal sahaja (Furedy 1984). Pada prinsipnya pendekatan konvensional
melihatsisasebagaibahanbuanganyangmengganguorangawam(Cointreau1982).
Di samping itu penyediaan pengurusan sisa pepejal dilihat sebagai barang publik
(Bose & Blore 1993). Justeru Pihak Berkuasa Tempatan bertanggungjawab untuk
memindahkan sisa pepejal secepat mungkin bagi melindungi penduduk daripada
masalah kesihatan awam, alam sekitar dan untuk alasan estetika (Cointreau 1982;
Cointreauetal.1984).MenurutBartone(1990)kebanyakansikappegawaibandaran
hanyabertindaksekiranyasisabuanganterlihatdihadapanmereka(outofsightand
outofmindattitude).Pihakbandaranjugatidakmengambilkirapenggunaansemula
buangan sisa pepejal (Beukering 1994). Menurut Furedy (1984, 1995) bahawa
pendekatankonvensionaltidakdapatmenyelesaikankompleksitidalampengurusan
sisa pepejal. Menurut Sicular (1992) pelaksanaan sistem pengurusan sisa pepejal
berpendekatankonvensionalmemerlukankosyangbesardansistemkewanganyang
stabil. Lazimnya kebanyakan bandar membelanjakan antara 30 hingga 50 peratus
daripada bajet operasional mereka untuk sistem pengurusan sisa pepejal (Bartone
1995).

DiMalaysiamisalnyaPihakBerkuasaTempatanmembelanjakan50peratus
operasionalbajetmerekabagisistempengurusansisapepejal.Daripada50peratus
tersebut70peratusdimanfaatkanuntukaktivitipengutipansisapepejal(Sinha1993).
Pendekatan konvensional juga sering menghadapi cabarancabaran lain misalnya
terbatasnya penglibatan masyarakat. Sikap yang wujud di kalangan pengguna
perkhimatan adalah mereka tidak merasa bertanggungjawab untuk terlibat dalam
sistempengurusansisapepejal(Soerjani1984).Imejyangmunculdalammasyarakat
bahawa pihak kerajaan tempatan adalah pihak yang bertanggungjawab untuk
menyediakanperkhidmatanpengurusansisapepejalkepadamasyarakat.Keadaanini
mewujudkanrasakebergantunganmasyarakatkepadapihakkerajaantempatan(Silas

&Indrayana1993).Pendekatanyangbukankonvensionalmemandangbahawasisa

60

pepejalsebagaisumber.Pemikiraninidiasaskandaripadakonsepkonservasisumber
yang diperkenalkan dalam Laporan Bruntland di tahun 1987. Tujuan daripada
pendekatan ini bertumpu pada aspek sosial dan alam sekitar termasuk membantu
masyarakatmiskin,mengakomodasiaktivitiinformaldalamproseskitarsemuladan
gunasemula,mewujudkankerjasamadiantarakomuniti,pihakswastadankerajaan
tempatandanmelaksanakanpendidikanalamsekitar(Furedy1992).MengikutFuredy
(1994)bahawapenerimaanuntukmelaksanakanpendekatanbukankonvensionalini
sangatlah rendah khususnya di negara membangun. Faktor ini disebabkan kerana
keterbatasan kajian, pakar dan kewangan untuk menyokong perubahan bagi
melaksanakanpendekatanbukankonvensionaldalamsistempengurusansisapepejal
Pendekatan bersepadu dilaksanakan berasaskan kepada andaian bahawa tiada satu
entiti ataupun aktor yang dapat menyelesaikan kompleksnya permasalahan dalam
sistempengurusansisapepejal.Terdapatpelbagaifaktoryangdipertimbangkandalam
pendekatan bersepadu meliputi faktorfaktor teknikal, kewangan, soioekonomi,
organisasional,institusionaldanfaktorperundangan(Erbel1982).BagaimanapunAli
etal.(1996)mendefinisikanpendekatanbersepadusebagaisatusetpendekatanyang
dibangunkan berasaskan kepada penglibatan pelbagai pihak berkepentingan dalam
perancangan dan pelaksanaan. Selain membangunkan kerjasama dan menghindari
tindakantindakan yang akan memberi kesan kepada kesepaduan pihakpihak yang
terlibat. Pendekatan bersepadu merupakan suatu pendekatan yang bersifat multi
sektoral yang mengambilkira pelbagai faktor dan melibatkan pihak yang
berkepentingan dipelbagai sektor (Furedy 1995). Satu elemen yang paling penting
dalampendekatanbersepaduadalahkerjasamadiantarapihakyangberkepentingan
(Fernandez1993;Ounoetal.1993;Furedy1993,1994).MenurutHoornwergdan
Thomas (1999) bahawa untuk melaksanakan sistem pengurusan sisa pepejal pihak
berkuasa tempatan memerlukan dengan pelbagai pihak yang berkepentingan dan
semangat berkongsi tanggungjawab merupakan satu faktor yang kritikal pada
pendekatanini.

vi. Pihak berkepentingan dalam pengurusan sisa pepejal


Pihak yang berkepentingan adalah individu, kelompok, organisasi ataupun sistem

yangmemberikesanataupunmendapatkankesandaripadatindakansebuah

61

organisasi. Senel dan Mansoor (1999) menyatakan pihak yang berkepentingan


diertikansebagaiindividuataupunkelompokataupuninstitusiyangterlibatsecara
langsung mahupun tidak langsung dalam sebuah projek ataupun pihak yang
mendapatkankeuntungandaripadasesebuahprojek.Secarakhususnyadalamkonteks
pengurusansisapepejalFernandez(1993) mendefinisikanpihakyangberkepentingan
sebagai aktoraktor
pepejal. Aktoraktor

utamayangmemainkanperanandalamsistempengurusansisa
berkenaanmerangkumipihakkerajaantempatan,kerajaan

negeridannasional, isirumah,komuniti,

organisasibukan

kerajaan

dan

penggunapenggunaperkhidmatanyanglainnyasertasektorswasta.
Kerajaan tempatan merupakan pihak yang paling bertanggungjawab dalam
menyediakan sistem pemungutan sisa pepejal dan pelupusan sisa pepejal. Pihak
kerajaantempatanmerupakanpihakpenguatkuasa,peraturanperaturandanpelaksana
kebijakan.Disampingtanggungjawabsecaralegal,pihakkerajaantempatanselalunya
mempunyaimotifmotifpolitiktertentu.Kepuasanpenggunaterhadapperkhidmatan
yang disediakan menunjukkan keberkesanan dan kemampuan pihak kerajaan
tempatandalammenguruskansistempengurusansisapepejal.KerajaanPusatadalah
bertanggungjawab dalam merangka institusi dan rangka kerja yang sah bagi
melaksanakan pengurusan sisa pepejal dan memastikan pihak kerajaan tempatan
mempunyaiotoritiyangdiperlukan,kekuasaandankeupayaanuntukmelaksanakan
sistempengurusansisapepejalsecaraberkesan.Untukmembantukerajaantempatan
dalam melaksanakan kerjakerja mereka sebagai pihak yang menyediakan
pengurusan, pihak kerajaan Pusat akan menyediakan garis panduan, pengurusan
kewangan,sistemteknikaldanperlindunganalamsekitarkepadamereka.
Menurut Schubeler et al. (1996) bahawa isirumah khususnya di kawasan
perumahanlazimnyaberperansebagaipenerimaperkhidmatan.Pelupusansisapepejal
bukanlah sesuatu yang menjadi keutamaan mereka sepanjang kualiti alam sekitar
tidakterjejasolehbuangansisapepejalyangterbuangdisesuatukawasan.Komuniti
tempatanselalunyadapatmembentuksatuorganisasikomunitiuntukmeningkatkan
keadaan persekitaran mereka. Dengan keadaan yang mencukupi kumpulan suatu
komuniti sangat berpotensi untuk menguruskan dan membiayai perkhidmatan

pengurusansisapepejal,melaksanakanprogramkitarsemuladanguna

62

semula disamping melaksanakan aktiviti pengkomposan. Organisasi komuniti


merupakan mitra ataupun rakan yang sangat bernilai bagi kerajaan dalam
menguruskansisapepejal.
Organisasi bukan kerajaan merupakan pihak yang berkepentingan yang
pentingdalamsistempengurusansisapepejal.Motivasiutamadaripadaorganisasi
bukankerajaanialahberkaitandenganmasalahkemanusiaandanperhatiankepada
pembangunan. Peranan organisasi bukan kerajaan selalunya adalah membantu
keupayaanmasyarakatataupunkomunitiuntukberperanaktifdalampengurusansisa
pepejaltempatan.Halinidilaksanakandenganmeningkatkankesedaranmasyarakat
bagi mengatasi masalah sisa pepejal, membentuk organisasi berasaskan komuniti,
membantu hubunganantaraorganisasi berasaskankomunitidengan pihakkerajaan
danmemberiakseskreditkepadaorganisasiberasaskankomuniti.Organisasibukan
kerajaanjugamenyediakansokongansokonganyangpentinguntukpekerjapengutip
sisapepejaldisektorinformaldanmembantumerekauntukmengorganisasikandiri
mereka sendiri, meningkatkan keselesaan ditempat kerja dan menyediakan semua
fasilitiyangdiperlukandanmewujudkanaksespekerjakepadaperkhidmatansosial.
Penggunapengguna lain yang terlibat sebagai pihak yang berkepentingan di sini
termasukindustriberskelbesardankecil,kawasanperniagaandaninstitusi.Kawasan
perniagaan selalunya memberi tumpuan untuk menghindari wujudnya pencemaran
sisa pepejal di kawasan tersebut. Ini kerana wujudnya masalah pencemaran di
kawasanberkenaanakanmemberikanperasaanyangtidakselesakepadapelanggan
mereka. Begitu juga dengan kawasankawasan industri kebanyakannya berminat
untukmengurangkanmaalahpenjanaansisapepejaldikawasanmereka.Sepatutnya
kawasankawasanperniagaandanindustridapatmemainkanperananpentingdalam
menguruskansistempemungutansisapepejal,perawatan.danpelupusansisapepejal
denganbekerjasamadenganpihakkerajaantempatan.

Sektorswatatermasukpelbagaijenissyarikatdaripadasyarikatsyarikatkecil
sehingga besar. Sebagai penyedia (service provider) yang berpotensi kebanyakan
syarikatswastahanyatertarikuntukmengembalikaninvestasimerekadaripadaaktiviti
menjualsisapepejal,perawatansisapepejaldanaktivitigunasemuladankitarsemula,

memberikanperkhidmatanpemungutansisapepejaldanpelupusansisa

63

pepejal.Penglibatanpihakswastasecaraasasnyaialahuntukmenyediakanmodal,
pengurusan, keupayaan organisasi dan kemampuan teknikal. Disebabkan kerana
orientasikeuntungan,pihakswastadapatmenyediakanpengurusansisapepejalyang
lebih berkesan dan kos yang lebih rendah berbanding dengan pihak kerajaan
tempatan. Pengutip sisa pepejal swasta dapat melakukan kontrak kerja secara
langsung dengan isirumah secara individu, kawasan kejiranan tertentu ataupun
kawasanperniagaan(Schubeleretal.1996).

7.

Sistem pengurusan sisa pepejal secara bersepadu

Secaraasasnya,sistempengurusansisapepejalsecarabersepadudapatdidefinisikan
sebagaipemilihandanpenggunaanteknikteknik,teknologidanprogramyang
bersesuaianbagimencapaiobjektifobjektifdantujuantujauankhususdalam
pengurusansisapepejal(Tchobanoglousetal.1993).Dalamhalinipengurusansisa
pepejalsecarabersepadutermasukbeberapaataupunsemuaopsyen

yang

dikombinasikansecarabersepadudanmodelyangsinergetik.Dalamhalyangsama
Ham (1992) mengatakan bahawa pengurusan sisa secara bersepadu termasuk
koordinasi untuk mengurangkan penjanaan sisa, kitar semula, pemulihan dan
pelupusan sisa untuk meminimumkan kesan alam sekitar serta memaksimumkan
penggunaansumberpadakosyangberpatutan.MenurutTchobanoglousetal.(1993)
bahawaterdapatbeberapaelemenpentingdalamhirarkipengurusansisapepejal
secara bersepadu. Elemenelemen tersebut merangkumi; Pertama, pengurangan
jumlah ataupun bahaya daripada buangan sisa pepejal yangdihasilkan di sumber
penjanaan sisa pepejal. Pengurangan jumlah ataupun bahaya daripada sisa pepejal
yang dihasilkan di sumber penjanaan merupakan jalan yang paling berkesan bagi
mengurangkan kuantiti buangan sisa pepejal, koskos yang berkaitan dengan
penanganan buangan sisa pepejal dan kesankesannya terhadap alam sekitar.
Pengurangan jumlah buangan sisa pepejal dapat dilaksanakan melalui rekabentuk,
pembuatan dan pembungkusan daripada produkproduk yang dihasikan dengan
mengurangkan kandungan toksid, volume bahanbahan yang dihasilkan ataupun
memanjangkanumurpenggunaanproduk.Penguranganbuangansisapepejaldi
sumberpenjanaannyadapatjugadilakukan

diperingkatisirumah,kawasan

perniagaanataupunkemudahanindustrimelaluipolapembelianyangselektifdan

64

menggunakankembaliprodukdanbahanbahanberkenaan;Kedua,kitarsemulabahan
buangansisapepejal.Aktivitikitarsemulamelibatkanbeberapaaktivitimerangkumi;
(i) pengasingan dan pemungutan bahanbahan buangan sisa pepejal; (ii)
mempersiapkan bahanbahan untuk diguna semula; (iii) guna semula bahanbahan
buangan yang melibatkan pemprosesan; dan (iv) pembuatan semula bahanbahan
buangansisapepejal.Kitarsemulasangatpentingterutamanyabagimengurangkan
jumlahsisapepejaldilupuskanketapakpelupusan;Ketiga,transformasisisapepejal.
Transformasi sisa pepejal melibatkan perubahan sisa buangan sisa pepejal secara
fizikal, kimia dan biologi. Biasanya transformasi fizikal, biologi dan kimia,
diaplikasikandalampengurusansisapepejaluntuk;(i)meningkatkankeberkesanan
sistempengurusansisapepejal;(ii)pemulihanbahanbahanyangdapatdigunasemula
dankitarsemula;(iii)pemulihanprodukprodukmelaluikonversidantenagadalam
bentukbiogas.Transformasibahanbuangansisapepejalbiasanyaakanmengurangkan
penggunaantapakpelupusan;Keempat,pelupusansisapepejal.Pelupusansisapepejal
ketapakpelupusanakhirnyaakandilaksanakankepada;(i)buangansisapepejalyang
tidak dapat dikitar semula dan tidak dapat dimanfaatkan secara langsung; (ii) sisa
buanganyangterlebihdahuludipisahkanpadakemudahanpemulihanbahandansisa
bahan buangan sisa pepejal selepas dipulihkan secara konversi produk ataupun di
transformasikan kepada tenaga. Secara umumnya, tapak pelupusan buangan sisa
pepejal juga akan melibatkan pengendalian terhadap sisa buangan. Selain perkara
perkara yang disebutkan di atas, pengurusan sisa pepejal secara berintegrasi akan
melibatkanresponkepadakebijakanyangdibangunkanuntukmelaksanakanpelbagai
undangundangyangsediaada.

viii. Sistem pengurusan sisa pepejal secara bersepadu dan lestari


Akhirakhirinikonseppengurusansisapepejalsecarabersepadu

telah

dikembangkanmenjadisatukonseppengurusansisapepejalyanglebihkomprehensif,
terpadudankongkrit.KonsepinidikembangkandandiperkenalkanolehUrbanWaste
Expertise Programme (UWEP) berasaskan kepada pengalaman UWEP dalam
menyelesaikan masalah sisa pepejal di bandarbandar negara membangun seperti
Amerika Latin, Afrika dan juga Asia. Konsepperngurusan sisa pepejal berkenaan

telahdikembangkanmenjadisatukonseppengurusansisapepejalyanglebihholistik

65

danbersepaduberpandukanwawasanpembangunanlestari.Pengurusansisapepejal
berkenaandikenalisebagaisistempengurusansisa

pepejal

secarabersepadudan

lestari.Secaraasasnya,pengurusansisapepejal

secara bersepadudan lestari

menawarkansebuahjalanpemikiranyangtidakbersifatkonvensional.Selain melihat
sistem pengurusan sisa pepejal dengan memahami permasalahanpemasalahan dan
mencaripenyelesaianmelaluisaturekabentukuntukmenghindariketidakseimbangan
dalampendekatanpengurusansisapepejalsecarakonvensionalyangmenggunakan
pendekatanteknologidanekonomi.Olehdemikian,pendekatankonseppengurusan
secarabersepadudanlestaritelahmemadukanperkaraperkarayanglebihasasdan
berdimensi holistik dengan mempertimbangkan beberapa aspekaspek penting dan
prinsipprinsippengurusannyayanglebihkomprehensifdenganmemadukanelemen
kelestariandanekuitidalampendekatanpengurusannya.Lebihpentinglagisistemini
telahmempertimbangkanpenglibatansemuapihakyangberkepentingan(stakeholder)
sebagai pelaksana sistem pengurusan sisa pepejal. Penglibatan pihak yang
berkepentinganinidapatpuladilihatsebagaisatutindakandalammelaksanakan
AgendaTempatan21bagimencapaiwawasanpembangunanlestari
2001).MenurutAnszhult

(2004) terdapattigadimensiutama

pengurusansisapepejalbersepadu

(Klundertetal.
dalamsistem

danlestari.Dimensipertama,penglibatanaktif

semuapihakyangberkepentingan.Pihakyangberkepentinganmerupakanindividu
ataupun organisasi yang menyokong dan berkepentingan terhadap pengurusan sisa
pepejal.Bagaimanapunpihakyangberkepentinganakanberbezabagisetiapbandar.
Setiappihakberkepentinganyangterlibatmempunyaiperananmasingmasing,namun
mereka dapat bekerjasama untuk kepentingankepentingan umum. Dimensi kedua,
meliputipengawalanterhadapbuangansisapepejaldisetiapperingkatdalamelemen
elemen fungsionalpengurusansisapepejal. Selain melaksanakanprogramprogram
bagimengurangkanpenjanaansisapepejal,melaksanakanprogramkitarsemuladan
gunasemulasertapemulihanterhadapbahanbahanbuangansisapepejal.Dimensi
ketiga,pengurusansisapepejalharuslahdilaksanakanberasaskankepadaaspekaspek
persekitaran, teknikal, kewangan dan ekonomi, sosiobudaya, institusi, dasar,
perundangandanpolitik.Aspekaspekpersekitaranmemberitumpuankepadakesan
pengurusansisapepejalterhadapelemenalamsekitarsepertitanah,air,udaradan
keperluan konversi bagi sumbersumber yang tidak apat diperbaharui, kawalan

pencemarandanpertimbangankesihatanawam.Aspekaspekpolitik,perundangan

66

dankebijakanmemberipenekanankepadakeadaankeadaandimanapengurusansisa
pepejalwujudsepertimengaturtujuandankeutamaandalampengurusan,menentukan
peranan dan tanggungjawab, kewujudan undangundang dan kerangka kerja
pelaksanaan dasar dan proses pengambilan keputusan. Aspekaspek institusional
berkaitan dengan struktur sosial dan politik yang mengatur dan melaksanakan
pengurusan sisa pepejal misalnya pengagihan fungsifungsi dan tanggungjawab,
strukturorganisasi,prosedurdankaedahyangdigunakan,kemampuaninstitusiuntuk
melaksanakan pengurusan sisa pepejal dan penglibatan aktoraktor ataupun pihak
yangberkepentingan.Aspeksosiobudayameliputikesanbudayaterhadappenjanaan
buangan sisa pepejal dan pengurusan sisa pepejal di peringkat isirumah, kawasan
perniagaandaninstitusi,penglibatankomuniti,pendudukdipelbagaiumur,jantina,
etnik dan kondisi sosial pekerja dalam sistem pengurusan sisa pepejal. Aspek
kewangandanekonomiberkaitandenganbajetdankosdalamsistempengurusansisa
pepejaldanhubungkaitnyadenganekonomitempatan,regional,dannasional.Dalam
aspek ini unsur lain yang terlibat meliputi penswastaan, kos pemulihan dan
penguranganbuangansisapepejal,kesandaripadapengurusansisapepejalkepada
aktiviti perekonomian, infrstruktur kitar semula, keberkesanan pelaksanaan
pengurusan sisa pepejal, dimensi makroekonomi daripada sumbersumber yang
digunakan, konversi sumber dan penjanaan pendapatan. Aspek teknikal memberi
perhatian kepada pelaksanaan dan penjagaan dari semua elemen yang berkaitan
denganpengurusansisapepejal,peralatandankemudahanyangdigunakanataupun
yangdirancanguntukdigunakandankebersihanbandarsecarakonsisten.Disamping
ketigadimensiyangmenjadiasaspelaksanaansistempengurusansisapepejalsecara
bersepadu dan lestari, pelaksanaan sistem pengurusan ini juga dilakukan dengan
beberapa prinsip meliputi; (i) prinsip ekuiti, di mana semua masyarakat harus
mendapatkanperkhidmatanpengurusansisapepejal;(ii)prinsipkeberkesanan,sistem
pengurusansisapepejalbertujuanuntukmendapatkancarapembuangansisapepejal
yanglebihbaik;(iii)prinsipkecekapan,pengurusansisapepejaldilakukandengan
meningkatkanmanfaatkepadapenggunadankosyangrendahdenganmengambilkira
aspekekuiti,keberkesanandankelestarian;(iv)prinsipkelestarian,pengurusansisa
pepejal haruslah sesuai dengan keadaan setempat dan munasabah dari perspektif
teknikal, alam sekitar, sosialbudaya, kewangan dan merujuk kepada penggunaan

sumberyangdigunakandansumbersumberberkenaanbersesuaiandengankonteks

67

masyarakattempatan.Sumbersumberberkenaandapatmerupakanmanusia,peralatan
ataupunsumberalamlainnyasepertiair,udaradantanah.Diampingitu,kelestarian
dalam pelaksanaan sistem pengurusan sisa pepejal secara bersepadu dan lestari
menjadilestariapabilasistemtersebutberjalansecaraberterusantanpamengurangkan
kemungkinan untuk dilaksanakan oleh generasi selanjutnya. Secara ringkasnya
berkenaandengankonseppengurusansisasecarabersepadudanmapansilarujukpada
Rajah2.2dibawahini

Pihakpihak
berkepentingan
(stakeholders)
KerajaanTempatan
NGOs/CBOs
Pengguna
SektorInformal

K
ElemenelemenFungsionalSistemPengurusanSisaPepejal
PenjanaanSisa/pemisahan

PemungutanPemindahan/Pengangkutan

Transformasi/Pelupusan

L
E

T
PenguranganSisa Gunasemula

Kitarsemula

Pemulihan

I
A
N
AspekAspek
SosioBudaya Prinsipprinsip
Perundangan/Dasar

Keberkesanan

Teknikal

Kelestarian

AlamSekitar

Ekuiti

Kewangan
Institusional

Kecekapan

Rajah2.2Pengurusansisasecarabersepadudanlestari
Sumber:Klundertetal.2001
2.3 KERANGKA TEORI STRUKTURASI DAN TEORI MODAL SOSIAL:
PERSPEKTIF
Dalamtesisini,duaperspektifteorisosiologidigunakandiperingkatmikroiaituteori

strukturasidanteorimodalsosial.TeoristrukturasiyangdianjurkanGiddens(1984)
merupakanteoriyangmenyepadukanhubungansalingkaitanantarastrukturdengan
agensi(yangbermaksudaktor).Strukturmerupakanhasildanmediumbagitindakan

68

agensidalamperilakusosialsecaraberulangdanberterusan.Semuatindakansosial
melibatkan struktur dan semua struktur melibatkan tindakan sosial. Oleh yang
demikian terciptanya semula struktur dan perubahan dalam struktur adalah hasil
daripadaperananstrukturdantindakandaripadaagensi.Darisegipenggunaannya,
dalamkajianiniteoristrukturasidigunakansebagaialatheuristikuntukmemahami,
mengkajidanmenganalisisperananstrukturdantindakanagensiditingkatmikroiaitu
komunititempatandalampengurusandanpengawalanekosistembandarkhususnya
berkaitandenganpengurusansisapepejaldiperingkatmakroiaitudiperingkatPihak
BerkuasaTempatanKotaBharu.TeorimodalsosialanjuranPutnamdanlainlainpula
merupakansebuahteoriyangmenjelaskantentangadanyahubunganhubungandan
normanorma yang membentuk suatu jaringan dalam masyarakat sebagai perekat
sosial(socialglue)untukmembangunkesepaduansosialbagimemudahkantindakan
bersama untuk mencapai tujuan bersama. Dalam konteks ini modal sosial bukan
sahajaberperanansebagaiperekatsosialnamuniajugaberperanansebagaipelincir
sosialyangmemudahkanmasyarakatuntukmencapaitujuankolektif.Unsurutama
dalammodalsosialadalahjaringan,rasakepercayaandannorma,dimanakewujudan
ketigatiganya merupakan syaratutamauntuk membangun danmembentuk sebuah
modal sosial yang kuat ataupun lemah dalam masyarakat. Justeru, kerangka teori
modalsosialdigunakansebagaialatbagimemahami,mengkajidanmenganalisisfakta
ataupunrealiti,fenomenadandinamikasertaprosesinteraksiantaraindividudengan
individu, individu dengan organisasi, organisasi dengan organisasi, terbangunnya
jaringansosial,kesepaduansosialdankerjasamasertapenglibatandikalanganahli
komunitidiperingkatmikroiaitudiperingkatkomunititempatan.Keduaduateori
strukturasidanmodalsosialakandihuraikansepertidibawahini.

2.3.1TeoriStrukturasi

TeoristrukturasiadalahteoriyangdiasaskanolehAnthonyGiddenmelaluipenerbitan
karyanyaThe Constitution ofSociety padatahun 1984.Padadasarnya, pemikiran
berkaitandenganteoristrukturasiyangmerupakansebuahontologisosialbermula
daripadapenelaahanbeliaukeatasbeberapatradisibesarpemikiransosialKarlMarx,
EmileDurkheimdanMaxWeber(Giddens1971).DarisiniGiddensmengarahkan

refleksinyakepadapelbagaipemikiranyangmenjadimazhabyangberorientasi

69

masyarakat ataupun struktur serta yang berorientasi individual ataupun agensi.


MazhabmazhabituantaranyaialahmazhabfungsionalismeTalcotParsondanRobert
Merton, interaksi simbolik George Herbert Mead, strukturalisme Ferdinand de
SausuredanClaudeLeviStrauss,sosiologiinterpretatifGarfinkeldanfenomenologi
AlfredSchultz(Berrendsetal.2003).SecarakhususnyaGiddensmemberitumpuan
kepada masalah dualisme yang menjadi fenomena dalam teori sosial. Dualisme
tersebutberupadikotomiantarasubjektivismedanobjektivismesertavoluntarisme
dan determinisme. Subjektivisme dan objektivisme adalah kecenderungan cara
pandang yang mengutamakan tindakan ataupun pengalaman individu. Sedangkan
voluntarisme dan determinisme merupakan kecenderungan cara pandang yang
mengutamakanfenemonakeseluruhandiatastindakandanpengalamanindividu.Oleh
demikian menurut Giddens, dualisme dalam cara pandang tersebut terletak pada
kerancuan dalam meletakkan objek kajian ilmu sosial, di mana objek ilmu sosial
bukanlahsepertidalamfungsionalisme,kodtersembunyisepertidalamstrukturalisme
ataupunkeunikansituasionaldalaminteraksisimbolik;jugabukansecarakeseluruhan
dan sebahagian serta bukan struktur ataupun pelaku individu. Namun, menurut
Giddens,iaterletakpadatitiktemudiantarakeduaduanyaiaitutindakansosialyang
berulangdanterpolamerentasimasadanruang(HerryPriyono2002).
JusteruGiddensmencubamenyelaraskanwujudnyadualismemelaluiproses
berlakunyahubungandualitisecarahermeneutikbergandaantarapelakutindakandan
struktur. Hermeneutik berganda merupakan aliran timbal balik antara dunia sosial
yangdilakukanolehparapelakudanwacanailmiahyangdilakukanolehahliilmu
sosial.PendekatanGiddensmengambilkiraagensidanstruktursertapadatindakan
sosialyangmerentasiruangdanmasa.Keterlibatanruangdanmasadalamteorisosial
merupakansatuperkarapenting.DiilhamiolehfalsafahmasaolehMartinHeideger,
Giddensmengatakanbahawamasadanruangbukanlahpentastindakanmelainkan
unsur konstitutif tindakan dan pengorganisasian masyarakat. Ini bermakna bahawa
masa dan ruang merupakan unsur yang sine qua non bagi berlakunya peristiwa
ataupun fenomena sosial. Daya konstitutif ruang dan masa nampak jelas dalam
fenomenabahawaruangdanmasamenentukanmaknatindakanataupunperbezaan
namasebuahtindakandaripadatindakanlainnya.Sesuatuhanyawujuddalammasa

(danruang);masa(danruang)membentukmaknadaripadasesuatutindakan.Olehitu,

70

hubungkaitantaramasadanruangsertatindakanbersifatsemulajadidanberkait
denganmaknasertahakikattindakanitusendiri.Tanpamasadanruangtidakada
tindakan,semuatindakanhanyaberlakudalamruangdanmasa.Namunbagaimana
ruangdanmasadikoordinasikandalampraktiksosialmerupakanfaktoryang
membezakanwujudnyasesebuah struktur

(Giddens1984).Secaraumumnya,

Giddensmenyokongkedudukan seimbang antarastrukturdenganagensisecara


saksama.JusteruteoristrukturasiGiddens

merupakansebuah

menjelaskansoalduaan(duality)dankesalingandialektikantara

teoribertujuan
strukturdengan

agensi (Bernstein 1989). Matlamat Giddens adalah untuk mengatasi pemisahan


strukturdanagensi.Strukturdanagensitidakdapatdifahamisecaraterpisahsatusama
lainnya, keduaduanya ibarat dua sisi mata dalam mata uang logam (Ritzer et al.
2003).

Menurut Giddens, struktur merupakan satu set peraturan dan sumber yang
terbentukdaripadaamalansosialyangberulangdanmembentukperulangandalam
amalan sosial. Struktur hanya wujud kerana adanya peraturan dan sumber. Suatu
strukturadalahsamadengangarispanduanyangmenjadiprinsipamalandipelbagai
ruang dan masa merupakan hasil pelbagai tindakan berulang. Namun sebaliknya
strukturyangsamadenganperaturanitumenjadiinfrastrukturbagiberlangsungnya
amalansosial.Sifatstrukturadalahmerentasiruangdanmasa.Namunstruktursendiri
tidakwujuddalamruangdanmasa.Fenomenasosialmempunyaisifatyangcukup
untukmenjadistruktur(Giddens1984).MenurutGiddens(1989)lagi,strukturhanya
adadidalamdanmelaluiaktivitihumanagency.Dengankatalainwalaupunstruktur
membentuktindakanindividuiahanyamempunyaikesanmelaluiaktivitiindividu.
Struktur tidak sematamata menghadkan skop perilaku manusia tetapi juga
mewajarkanaktivititertentu.Inibermaknastrukturbolehdiubahsuaiolehtindakan
individu.

Dalam konteks ini Giddens mengemukakan definisi struktur yang berbeza


denganstrukturdalampolaDurkheimianyangmelihatstrukturberadadiluarataupun
eksternalterhadaptindakanagen.Walaupunbersifatobjektif,struktursosialberbeza
denganwatakobjektifstrukturdalammazhabfungsionalismeataupunstrukturalisme

dimanastrukturmenentangdanmengekangagen.Justeru,dalamkonsepsiGiddens,

71

struktur tidak bersifat eksternal dan menentang agensi, namun ia melekat pada
tindakan dan amalan sosial serta bersifat memperkasakan dan membolehkan
wujudnyaamalansosial.Strukturdapatbertindaksebagaikekangankepadatindakan
socialtetapiiajugamembolehkantindakanuntukmembentukstruktur.Inibermakna
bahawa struktur menyediakan peraturan yang membolehkan tindakan baru untuk
membentuksesuatuyangbaru.ItusebabnyaGiddensmelihatstruktursebagaisebuah
infrastruktur. Menurut Giddens lagi, sebuah struktur bukanlah berbentuk seperti
kerangkasebuahtubuhtetapihanyasebuahskemayanghanyawujudolehamalan
amalansosialyangtidakdapatdilihatsecarafizikal.

Struktur wujud sebagai kesan ingatan berasaskan kebolehan pengetahuan


manusiadansebagaitindakanyangdilakukandengansertamerta,dimanastruktur
wujuddalamsesuatuperkarayangtelahdiketahuidancaramanusiabertindakuntuk
menjadikannyaamalan.Strukturadalahmutlak,dimanaiatidakhanyawujuddalam
amalan itu sendiri, namun juga sebagai panduan peraturan tindakan. Meskipun
strukturadalahmutlakiajugamempunyaitempatbagisumberyangbukanmanusia.
Strukturbukanhanyasekadarperaturan,namunsetsumberdanperaturan,dimana
sumbermemerlukanperaturanuntukmengaktifkkannyadanperaturanhanyadapat
dilihat dalam amalan ke atas sumber. Struktur merupakan sistem peraturan yang
menetapkanbentukbentuktindakansosialyangbolehditerimadandipercayai..
Agensi pula dapat ditakrifkan sebagai keupayaan aktor untuk bertindak
ataupun membuat perbezaan yang lazimnya disebut sebagai keupayaan untuk
membuatperubahan.Konsepagensisangatberkaitrapatdengankuasa,dimanaagensi
tidak dapat berbuat apapun tanpa kekuasaan. Walaupun agensi dipengaruhi oleh
struktur namun agensi berkuasa untuk membentuk struktur. Dalam konteks ini
Giddens berpandangan bahawa agensi berupaya untuk merubah dan berkebolehan
untukberhadapandengankeadaandanbertindakdalamkonteksyangberbezameliputi
berkemampuanuntukmencelahataupunmasukcampurdalamprosessosialataupun
untukmenahandiridaripadagangguan.Olehdemikian,agensitidakmerujukkepada
cadanganataupunniatyangdimilikiolehseseoranguntukmelakukansesuatutetapi
merujuk kepada kebolehan untuk melakukan sesuatu (Giddens 1984). Secara

berterusanmelaluikawalanreflektifagensidapatmengawalpemikirandan

72

aktiviti mereka dengan mengharapkan agensi lain melakukan perkara yang sama
disamping secara berterusan mereka mengawal konteks sosial dan fizikal mereka.
Dalamupayamencarikeselesaanagensitelahmerasionalkantindakanmerekadalam
kehidupan mereka. Rasionalisasi tindakan ini adalah dengan mengembangkan
kebiasaanseharihariyangtidakhanyamemberikanperasaanselesakepadaagensi
namunmembolehkanmerekamenghadapikehidupansosialsecaraberkesan.Selain
melakukan kawalan reflektif dan rasionalisasi tindakan, agensi juga mempunyai
motivasi untuk bertindak dan motivasi ini meliputi keinginan dan hasrat yang
mendorongtindakan.Justeru,sementararasionalisasidanrefleksivitiberterusandalam
bertindak, motivasi merupakan potensi untuk bertindak. Motivasi menyediakan
rancangan menyeluruh untuk bertindak, walaupun sebahagian besar tindakan tidak
dimotivasisecaralangsung.Giddensmembezakantigadimensiinternalagensiiaitu
motivasi secara tidak sedar (unconscious motive), kesedaran diskursif (discursive
consciouosness) dan kesedaran praktikal (practical consciousness). Motivasi secara
tidaksedarmerujukkepadakeinginanataupunkeperluanagensiuntukbertindakan,
namun bukan untuk tindakan itu sendiri. Kesedaran diskursif merujuk kepada
kemampuan individu untuk melukiskan dan merefleksikan penyelarasan secara
terperincidaneksplisitatastindakanagensi.Kesedaranpraktikalmelibatkantindakan
yang dianggap benar oleh agensi tanpa mereka mampu menghuraikan apa yang
merekalakukan.Kesedaranpraktissangatpentingbagiteoristrukturasidimanateori
inilebihmenumpukanpadaapayangdilakukanagenberbandingdenganapayang
dikatakannya(Ritzeretal.2003).

Padaprinsipnyaterdapathubungansalingkaityangeratdiantarastrukturdan
agensi.Keduanyamempunyaihubungandialektikadansalingmempengaruhi.Justeru,
seluruh tindakan sosial memerlukan struktur dan seluruh struktur memerlukan
tindakan sosial. Agensi dan struktur saling berkait erat tanpa terpisahkan dalam
amalan ataupun aktiviti manusia. Konsep duaan struktur (duality of structure)
bermaksud agensi dan struktur bukanlah dua fenomena yang berasingan, namun
keduaduanyaadalahsatudualitidimanayangsatutidakdapatwujudtanpayang
satunyalagi.Agensidanstrukturtidakterlepasdaripadaterjalindalamaktivitiataupun
amalanmanusiayangsedangberlaku,yangmenjadikanstruktursangatteraturdan

berstruktur.Semuatindakansosialmelibatkanstrukturdansemuastruktur

73

melibatkantindakansosial(ChinYeeWah2002).Justerustrukturasiadalahhubungan
dialektika antara agensi dan struktur. Keseimbangan agensi dan struktur merujuk
kepadakeduaanstrukturiaitustruktursosialyangmenjadikantindakansosialyang
munasabahdantindakansosial.

2.3.2

TeoriModalSosial

Kerangkateorikeduayangdigunapakaibagimembimbingtesisiniialahteoridan
konsep modal sosial. Bahagian ini akan menghuraikannya dengan meneliti (i)
perkembangan konsep modal sosial; (ii) prinsip dan definisi modal sosial; (iii)
elemenelemenmodalsosial;(iv)pengukuranmodalsosial.

1.

Perkembangan konsep modal sosial

Modalsosialberkaitcarauntukhidupsecaraproduktifmelaluijalinanikatansosial
(Szreter 2000; Adam et al. 2003; Ulriksen 2008). Konsep modal sosial muncul
daripadagagasanbahawaseoranganggotamasyarakattidakmungkindapatmengatasi
pelbagaimasalahnyasecaraindividu.Justerumodalsosialadalahsumberyangwujud
daripada interaksi individuindividu yang bekerjasama untuk mengatasi masalah
masalahyangberlaku(Syabra2003).Darisegiteori,menurutLesser(2000),modal
sosial sangat penting bagi komuniti karena ia: (i) mempermudah akses terhadap
maklumat bagi anggotaanggotanya;(ii) menjadi media untuk berbagi kuasa dalam
komuniti;(iii)mengembangkansolidariti;(iv)membolehkanmobilisasisumbersumber
yangterdapatdalamkomuniti;(v)membolehkanpencapaianbersama;dan
(6)membentuksikapkebersamaamdanberorganisasi.
Darisegikonsepnya,modalsosialpertamakalidigunakanolehLydaJudson
Hanifan, seorang pendidik di Amerika Syarikat pada tahun 1916 untuk mengkaji
pentingnyapenglibatankomunitibagimenjayakanprogramprogramdisekolahluar
bandar. Dalam tulisannya bertajuk The Rural School Community Centre, Hanifan
melihatmodalsosialsebagaimodalnyatayangpentingdalamkehidupanseharian

individusepertikeinginanyangbaik,persahabatan,salingsimpati,hubungansosial

74

dankerjasamayangeratantaraindividusertakeluargadalammembentuksebuah
kelompoksosial.Secarasosialindividutidakdapatmembantudirinyasendiri
sekiranyaiahidupsecaraberseorangan.Namunapabiladiaberhubungdengan
jirannyadanmerekaberhubungdenganyanglainmakaiaakanmenciptakan
akumulasimodalsosialyangsecaralangsungakanmemberimanfaatsecaraindividu
danterhadapkomuniti secaramenyeluruh(Putnam2000).Namunbegitugagasan
Hanifantentangmodal sosiallenyapbegitusahajasehinggalahsekumpulanpengkaji
sosiologibandardaripadaKanada

kembalimenggunakanistilahmodalsosial dalam

kajiannya padatahun1956.Istilahinikembalidigunakan
mengkaji

tentangkeselamatan

bandarpadatahun1961

JaneJacobs dalam

(MacGillivray2000:

Smithetal.2002;Putnam2000;Woolcock2000).DalambukuklasiknyaTheDeath
AndLifeofGreatAmericanCities,Jacobsmenghuraikankepadatanjaringansosial
yangtelahmuncullamadahuluyangmenjadikankejiranandibandarsebagaimodal
sosial yang menggalakkan keselamatan orang ramai. Seterusnya pada tahun 1977
Gleen Loury seorang ahli ekonomi dan Ivan Light seorang ahli sosiologi
menggunakanistilahmodalsosialuntukmenganalisismasalahpembangunanekonomi
dalam bandar di kalangan AfroAmerika yang mengalami kekurangan ikatan
kepercayaandankekuranganhubungansosialdidalamkomunitimereka (Harisonetal.
2000).

Teori dan konsep modal sosial juga dikembangkan oleh Pierre Bourdieu,
seorang ahli teori sosial Perancis dalam karyanya "The Forms of Capitalyang
diterbitkanpadatahun1986.Bourdieumenjelaskanperbezaanantaramodalekonomi,
modalbudayadanmodalsosial,sertamenggambarkanbagaimanaketiganyadapat
dibedakan antara satu sama lain dilihat dari tingkat kemudahannya untuk
dikonversikan. Bourdieu menegaskan untuk memahami struktur dan cara
berfungsinya dunia sosial, perlu dibahas modal dalam pelbagai bentuk dan tidak
cukuphanyamembahas modalsepertiyangdikenaldalamteoriekonomi.Penting
jugadiketahuibentuktransaksiyangdalamteoriekonomidianggapsebagaibukan
ekonomikarenatidakdapatsecaralangsungmemaksimumkankeuntunganmaterial.
Padahal dalam setiap transaksi, modal ekonomi selalu disertai oleh modal bukan
materialyangberbentukmodalbudayadanmodalsosial(Syabra,2003).Menurut
Putnam(2000)dikalanganmerekayangtersebutdiatas,konsepmodalsosial

75

belumlahdigunakansecarasolidsehinggaJamesCollemanmeletakkantermatersebut
secara tegas dalam agenda intelektual dengan menyorot konteks sosial dalam
pendidikansepertiyangtelahdilakukanolehHanifanhampirseabadlepas.

Seterusnya,konsepmodalsosialsemakindipopularkanmelaluikajianRobert
Putnampadatahun1993,1995dan2000.KajianPutnampadatahun1993diItali
merupakan perintis awal bagi kajian modal sosial dan demokrasi tempatan secara
empirikal. Dua tahun berikutnya iaitu pada tahun 1995 dalam karyanya Bowling
Alone,PutnammendedahkankisahkemerosotanmodalsosialdiAmerikaSyarikat.
PadahaljauhsebelumnyakajianAlexisdeTocquevilleyangdijalankandiAmerika
Syarikatpadatahun1835menunjukkanbahawakekayaanmodalsosial(kehidupan
asosiasional) merupakan asas yang kokoh bagi demokrasi di Amerika Syarikat.
PenemuandalamkajianPutnamtelahmengusikperhatianparaakademik,pembuat
dasar dan bahkan orang awam. Sebagai kelanjutannya ialah semakin adalah
berkembangnyawacana,forum,kajiandankebijakantentangmodalsosial.Semasa
perdebatan modal sosial kian berkembang, Sidang Kemuncak Dunia Untuk
Pembangunan Sosial (World Summit for Social Development) tahun 1995 di
Kopenhagen secara responsif telah mempromosikan pemerkasaan modal sosial di
peringkattempatandanglobalsebagaiasasbagimengurangkanmasalahkemiskinan.
Komitmen Kopenhagen menunjukkan pembangunan sosial bukan melulu berkait
dengan masalah penyediaan perkhidmatan sosial, tetapi memberi tumpuan kepada
pembangunan modal sosial (Sutoro Eko 2003). Sebagai kesannya pasca sidang
kemuncaktersebutmelaluisebuahprojekSosialCapitalInitiativeWorkingPapers,World
Bankpadatahun1999telahmenjalankanpelbagaikajianberkaitandenganmodalsosial
sama ada kajian berbentuk teoritikal mahupun empirikal dengan di pelbagai negara.
Tumpuan kajiankajian tersebut sebahagian besarnya berkaitan dengan pembangunan
masyarakat,pengurangankemiskinandanpenanganankonflik.

2.

Prinsipdandefinisimodalsosial

Secara etimologi modal sosial mempunyai pengertian modal yang dimiliki oleh
masyarakat sebagai hasil daripada pemerkasaan dalam masyarakat. Modal ini

merupakanperpaduanantarasesuatuyangbersifatmateridanbukanmateri.Materi

76

mempunyaimaknatentangkepemilikanyangberkaitandenganhartahartakewangan
yangdimiliki.Sedangkanbukanmateriadalahmodalyangberwujudadanyasaling
kepercayaandansistemkebersamaandalamsuatumasyarakat(Besetteetal.1957).
Modalsosialmerupakankonsepyangkerapdigunakanuntukmenggambarkan
kapasiti sosial bagi memenuhi keperluan hidup dan menjaga kesepaduan sosial.
MenurutFukuyama(2000)modalsosialberhubungkaitdengantindakanindividu
individudalammasyarakatuntukmeningkatkankemampuanmengikutnormanorma
bersama yang membolehkan mereka untuk berkomunikasi dan mengkoordinasi
tindakantindakan bersama. Nilainilai kebaikan seperti kejujuran, kesediaan untuk
salingmembantu,dankomitmenakanmembantukelompokkelompoktertentuuntuk
mencapaitujuanbersama.Modalsosial adalahsumbersosialdimana
ataupunkelompokakan/gagalmemiliki(Portes1998).Olehituuntuk

memilikinya

setiapindividuharusmenjalinkanhubungannyadenganindividuyanglain
1997).

Justerumodalsosialmerupakan

sumberyangterhasil

individu
(Narayan

daripadasuatu

pelaburandalamhubungansosialdimana kewujudannyaakanmemberimanfaat(Lin
2002).

MenurutPutnam(1995)selainmemberimanfaatuntukmencapaitujuan

tujuanbersama,modalsosialdapatmenyelesaikandilemapenunggangbebasdalam
tindakankolektif.
Modalsosialmerupakansesuatuyangdimilikisecaraindividudiubahkepada
sesuatuyangdimiliki(atautidakdimiliki)olehindividulainataukelompokorangdi
sesebuah kawasan, komuniti, bandar, negara, atau benua. Modal sosial merujuk
kepadahubungandiantaraindividu,jaringansosialdannormakesalingansertarasa
kepercayaanyangtimbuldaripadamereka.Dalampengertianitumodalsosialsangat
berhubungan dengan apa yang disebut sebagai civic virtue (Putnam 1993, 2000).
Secara asasnya, modal sosial berkait dengan nilainilai daripada suatu jaringan
(network) yang mengikat individuindividu (yang biasanya memiliki kesamaan
tertentu, seperti kesamaan pekerjaan, kesamaan tempat tinggal, suku, agama, dan
sebagainya), serta bersifat menjambatani (bridging) individuindividu ataupun
kelompokkelompok yang berbeza berasaskan normanorma dan nilainilai serta
norma kesalingan (reciprocity). Modal sosial memberi tumpuan kepada potensi
kelompok dan pola hubungan diantara individu dalam suatu kelompok dan antara

kelompokdengantumpuanpadajaringansosial,norma,nilai,dankepercayaan

77

kepada sesama yang terlahir daripada anggota kelompok dan menjadi norma
kelompok. Pada prinsipnya, intipati daripada modal sosial adalah berkait dengan
kemampuan masyarakat ataupun kelompok untuk bekerjasama membangun suatu
jaringanbagimencapaitujuanbersamadanmendapatkanmanfaatdaripadanya.Modal
sosialmenunjukpadanilaidannormayangdipercayaidandijalankanolehsebagian
besaranggotamasyarakatdalamkehidupanseharianyangsecaralangsungmahupun
tidak langsung mempengaruhi kualiti hidup individu dan keberlangsungan sebuah
komuniti(LembagaPenelitianUniversitasPajajaran2008).
Dari segi definisinya terdapat pelbagai makna tentang modal sosial, dan
pemaknaan tersebut berbeza mengikut para pengkajinya (Kleinhans et al. 2007).
Namun begitu pada masa kini kebanyakan definisi yang berkembang diasaskan
kepada pandangan tiga orang pengkaji iaitu Pierre Bourdie, James Coleman, dan
RobertPutnam.MenurutBourdieu(1985)modalsosialmerupakansejumlahsumber
sumber yang sebenar dan juga yang potensi bagi membangun jaringan dalam
hubungan sosial yang diinstitusionalkan daripada rasa perkenalan dan pengakuan.
Dengankatalainuntukanggotadalamsebuahkelompok,setiapanggotanyamemiliki
rasakebersamaanuntukmendapatkankeuntungan.Dalampengertianini,modalsosial
merupakansuatukeadaandimanaindividumenggunakankeanggotannyadalamsuatu
masyarakat untuk mendapatkan keuntungan. Menurut Bourdieu, jaringan sosial
bukanlah suatu pemberian, namun ianya sesuatu yang patut dibangunkan melalui
pelaburanpelaburan yang strategik. Justeru, jumlah modal sosial yang dimiliki
sesorang bergantung pada saiz jaringan hubungan yang digerakkan dan sejumlah
modal ekonomi serta budaya yang dimiliki oleh setiap orang lain yang ia
berhubungan.Coleman(1988)menegaskanbahawamodalsosialadalahsesuatuyang
tidakdapatdikiradanterdiridaripadatigabentukiatu;(i)tahapkepercayaanyang
dibuktikanolehtanggungjawabdanharapan;(ii)saluranmaklumat;(iii)normanorma
yangmenghasilkanbaranganawam.MenurutRobertRobertLawang(2005),Coleman
menetapkan kumpulan tindakan, hasil dan hubungan yang berbeza sebagai modal
sosial.Modalsosialbaginyaadalahfungsiyangwujud,danmodalsosialadalahapa
sahajayangmembolehkanindividu ataupuninstitusibertindak.Olehitumodal sosial,
bukanlahsebuahmekanisme,sesuatu,atausebuahhasil,tetapiiamerupakanbeberapa

atausemuadaripadamekanisme,sesuatudanhasilsecaraserentak.Akhirnya,

78

bagiColemanmodalsosialsamaadadiinginkanmahupuntidakhanyawujuddengan
menyediakansumberyangdiperlukan.Seterusnya Putnam(1993,1995,2000)

mendefinisikan modal sosial sifat ataupun ciriciri organisasi sosial seperti rasa
kepercayaan, norma dan jaringan yang dapat meningkatkan kecekapan masyarakat
dengan memfalitasi tindakantindakan terkoordinasi. Berbeza dengan Coleman,
rumusan definisi Putnam tentang modal sosial lebih eksplisit dan jelas serta
dibangunkanberasaskansorotankajianlepasyanglebihluasdisampingkajiankajian
empirikal(RobertRobertRobertLawang2005).Secaraumumnyaterdapatbeberapa
transisikunciyangmunculsemasaPutnampertamakalimenggunakanistilahmodal
sosialdalamMakingDemocracyWorkpadatahun1993,dansejakitubeliausemakin
memperluasdanmengembangkanpandangannya.NamunbegitusecaramendasarPutnam
tidak merubah pandangan dasarnya yang meliputi; Pertama, modal sosial diubah dari
sesuatuyangdiperolehiolehindividukepadasesuatuyangdimiliki(atautidakdimiliki)
olehindividulainataukelompokorangdisesuatukawasan,bandar,negara,ataubenua.
Kedua,modalsosialdapatdipertukarkandenganmasyarakatsipil.Ketiga,modalsosial
menjadi sebuah perkara yang secara normatif sama ada dan diberikan untuk; (i)
mempromosikankerajaanyangdemokratikdan(ii);menghasilkanpertumbuhandan
pembangunan ekonomi. Keempat, apabila Putnam membawa kerangka modal sosial
dalam konteks Amerika, dia berpendapat bahawa modal sosial dan masyarakat sivil
sedang merosot di Amerika Serikat. Secara keseluruhan, dari segi perbezaan dalam
pendefinisian modal sosial, Bourdieu dan Coleman menjelaskan bahawa modal sosial
tidakdiwujudkandalamindividutertentu,tetapimelekatdalamhubungansosial.Dalam
masayangsamamerekajugamengatakanbahawamodalsosialdiperolehiolehindividu.
Putnam,sebaliknya,menjelaskanbahawamodalsosialmerupakansebuahsumberdi
mana individuataukelompokorangmemilikiataugagaluntukmemilikinya(Portes
1998). Secara khususnya berkaitan dengan isu tersebut Putnam mengatakkerjan be
secarabersamaadalahlebihmudahdalamsebuahkomunitiyangdianugerahipersediaan
(stock) modal sosial yang banyak. Komuniti, (bukan
individu)stocksmemilikimodalsosial.

3.

Dimensimodalsosial

Woolcocketal.(1998)menegaskanterdapattigadimensimodalsosialiaitubonding,

bridgingdanlinking.Modalsosialyangbersifatmengikat(bonding)merujukkepada

79

ciricirihubunganyangkuat(strongbond)ataupunperekatsosialyangberlakupada
hubunganantaraindividuyangberadadalamkelompokutamameliputikawanbaik,
ahli keluarga ataupun anggota masyarakat dalam kawasan kejiranan yang saling
berdekatan,dimanamerekamenunjukkankesepaduaninternalyangkuat.Hubungan
inijugaberkaitdengantermayangdisebutolehGranovetter(1973)sebagaiikatan
ikatanyangkuat(strongties).Sedangkanmodalsosialyangbersifatbridgingmemiliki
karakteristikyanglebihlemah(weakties)dankurangkepadatan(lessdense)meliputi
hubunganyangterjalindiantaraorangorangyangberbezaetnikdanbahasa,kawan
daripada kawan, termasuk pula orangorang daripada komuniti, budaya, atau latar
belakangsosialekonomiyangberbeza.
Individuindividu dalam komuniti yang mencerminkan modal sosial yang
bersifatbridging akanmudah mengumpulkanmaklumatdanpengetahuan daripada
luarkomunitinya.Jenis modalsosialinimenunjukpadahubunganantaraindividu
yang memiliki kekuasaan ataupun akses pada sesuatu melalui hubunggan mereka
dengankelompokkelompoksekunder.MenurutPaxton(2002)jenismodalsosialini
adalah bersifat jaringan bersilang dan seterusnya meningkatkan hubungan dengan
pelbagaiorangsertamenghindarisesuatuinividuataupunkelompokbersifatkedalam.
Modal sosial yang bersifat linking merujuk kepada individuindividu untuk
mendapatkan sumbersumber, gagasan, maklumat dan pengetahuan bagi sebuah
komunitiataupunkelompokpadatahappembentukandanpartisipasidalamorganisasi
formaldanbukanformal.MenurutSzreter(2002)modalsosialbersifatlinkingsecara
khususnya berkaitan dengan strukturstruktur yang kekuasaan dan politik serta
merujukkepadakualitidaripadahubunganantarakomunitidanpihakyangmewakili
mereka.

4.

Elemen-elemen modal sosial

Secara asasnya terdapat beberapa elemen modal sosial. Elemenelemen tersebut


meliputi: (i) rasa kepercayaan; (ii) jaringan sosial; dan (iii) semangat kesalingan,
normasertanilai.Justerukesemuaelemenmerupakanasasdalammembangunmodal
sosial dan menentukan kekuatan serta kepadatan modal sosial. Justeru berkaitan

denganelemenelementersebutakandihuraikansepertidibawahini.

80

i. Rasa kepercayaan
Rasakepercayaanmerupakanpelincirdalamhubungansosialsebagaiunsurutama
untukmembangunkanmodalsosial(Prettyetal.2001).MenurutGambetta(1998)
rasakepercayaanmeliputirasakepercayaanterhadapindividuyangdikenalidanrasa
kepercayaan terhadap individu yang belum dikenali, namun ia akan meningkat
disebabkan oleh rasa keyakinan.Rasa kepercayaan merupakan indikasi daripada
kesiapan masyarakat untuk bekerjasama melangkaui batasan kekeluargaan dan
pertemanan serta batasan persamaan (Rothstein et al. 2002). Menurut Fukuyama
2

(1995)rasakepercayaanadalahharapan yangtumbuhdidalamsebuahmasyarakat
yang ditunjukkan oleh adanya perilaku jujur, teratur dan kerjasama berdasarkan
normanorma yang dikongsi bersama.Woolcok (1998) mengemukakan rasa
kepercayaanbermaknarasasalingmempercayaiantaraindividudankelompokdalam
suatumasyarakat(ataubangsa)yangdibangunolehnormanormadannilainilaiyang
melekat pada budaya masyarakat (atau bangsa) tersebut. Dasgupta (2002) dengan
lebih tegas mendefinisikannya sebagai semangat kemanusiaan yang jujur berupa
keinginanindividuuntuksalingmenghormati,mencintai,danmenghiraukandiantara
sesamanya.
Justeru di dalam rasa kepercayaan terdapat keinginan dan semangat untuk
tidakmerugikanoranglain(homoetshomohomini).Rasakepercayaanmerupakan
kunciutamabagimenjalinkanikatanduaataupunlebihdalambekerjasama.Melalui
rasa kepercayaan setiap individu dapat bekerjasama secara lebih efektif karena
wujudnyakesedaranuntukmenempatkankepentingankelompok(Fukuyama,1995).
Dalampelbagaitindakankolektif,tumbuhnyarasasalingmempercayaiyangtinggi
ataupun norma kepercayaan timbal balik (generalized trust) dapat membangun
kerjasama di kalangan individu, mendorong individu untuk bersikap toleransi,
menerima pelbagai bentuk perbezaan dan meningkatkan penglibatan masyarakat
dalampelbagaibentukaktiviti(Putnam1993).Darisegifungsinya,rasakepercayaan
merupakan suatu kekuatan sintetik yang penting dalam masyarakat kerana tanpa
kewujudannyamasyarakatakanberpecahbelah(Simmel1950).Darisegicirinyarasa

Harapanmerujukkepadasesuatuyangmasihakanberlakudimasahadapansamaadadalamjangka
masapendekataupundalamjangkamasapanjang(Creel2001).

81

kepercayaan dicirikan kepada dua ciri iaitu rasa kepercayaan strategik dan rasa
kepercayaanmoralistik.Rasakepercayaanstrategikberkaitdenganrasakepercayaan
berasaskan pengalaman. Sedangkan rasa kepercayaan moralistik ialah rasa
kepercayaanberasaskansikapdanperilakuindividu(Uslaner2000).MenurutRobert
Lawang(2005)intipatidaripadarasakepercayaanadalahadanyainteraksisosialdi
3

antaradikalanganduaorangyangsalingmengenali ataupunlebihtermasukdalam
hubunganiniadalahinstitusiyangdiwakiliolehindividuindividu.MenurutUlriksen
(2008)tindakanuntukberinteraksisosialmerupakansebuahprosespemerkasaanyang
memberisumbanganbesarkepadatumbuhnyarasakepercayaandankewujudanmodal
sosial.
Justeru, daripada intipatinya rasa kepercayaan dapat berlaku daripada dua
konteksiaitudarikontekshorizontaldanvertikal.Darikontekshorizontaladalahrasa
kepercayaandiantaraindividudalaminteraksiduaorangataupunlebih.Darikonteks
vertikalpulaadalahrasakepercayaanantaraindividuterhadapinstitusisosial.Secara
vertikal mahupun horizontal rasa kepercayaan terbina secara pengetahuan dan
personal. Secara personal rasa kepercayaan tumbuh melalui proses saling kenal,
4

bertegursapa,interaksisosialsecarabersemuka ,persahabatan,komitmen(setiapada
5

janjidanmemenuhikewajiban),bertanggungjawab,bertoleransi danberasaskanasal
yang sama seperti sama etnik, bahasa,tempat kerja, budaya, tempat tinggal dan
agama.Secara pengetahuan rasa kepercayaan tumbuh melalui pemerhatian dan
penilaianindividukeatasindividulainyangterlibatdalaminstitusisosialmelalui
tindakantindakanmerekayangmemberifaedah.

ii.Jaringansosial

Jaringansosialadalahkemampuananggotamasyarakatuntukmelibatkandiridalam
membangunsejumlahkerjasamasertabersepadudalamsuatupolahubunganyang

MenurutAndersonetal.(2002)salingmengenalidikalanganindividumerupakanasasbagiwujudnya
rasasalingpercaya.
4

MenurutGiddens(1998)interaksisecarabersemukadiantaraindividu(agensi)adalahpentingbagi
mewujudkanrasakepercayaan.

Toleransi bermaksud sikap saling menghormati, menerima dan menghargai pendapat, pandangan,
kebudayaan,kebiasaan(customs)dankepercayaanoranglain(Poerwadarminta1985).

82

berkelanjutanberasaskanprinsipkesukarelaan,kesaamaan,kebebasan,dankeadaban
(Hasbullah2006).SecaraumumnyadalamRobertRobertLawang(2005)jaringan
sosialditerjemahkansebagai;(i)wujudnyaikatanantaraindividuataupunkelompok
yang dihubungkan melalui perhubungan sosial; (ii) wujudnya jaringan melalui
perhubungansosialmenjadisatukerjasama;(iii)sepertimanasebuahjarring(yang
tidakputusdansalingberkaitan)hubunganyangterjalindiantaraindividuataupun
kelompokadalahkuatdandapatmemberifaedah;(iv)dalamjaringanterdapatikatan
sosialtersebuttidakberdirisendiri;(v)jaringanyangkuatdibinaolehnormanorma
dan nilainilai yang mengatur dan menjaga agar jaringan dapat dipelihara dan
dipertahankan.Padadasarnyaterdapatpelbagaibentukjaringansosialmeliputi;(i)
jaringan
berasaskan

yangdibentukdaripada

perhubunganantaraindividu

perhubunganduaandanlebih;(ii)jaringanyangdibentukdaripadahubunganantara
individudenganinstitusi;(iii)jaringanyangdibentukdaripadaperhubunganantara
institusidenganinstitusi.Secaraumumnya,jaringansosialjugadapatbersifatpositif
dannegatif,terbukaataupuntertutup.Namunsifatjaringaniniakan
fungsifungsinyaiaitufungsiekonomi,kesejahteraansosialdan

diukurmelalui
informatif.Fungsi

ekonomidaripadasebuahjaringanmerujukkepadafungsinyayangproduktif,
danberkesan.Fungsikesejahteraansosialmerujukkepadafungsi
memberi

kesankepadapenglibatandankebersamaan.

cekap

jaringan yang
Fungsi informatif

membolehkansetiapindividuataupunkelompokdalamjaringanberkongsi maklumat
berkaitan dengan peluangpeluang ataupun permasalahanpermasalahan yang ada.
Oleh demikian menurut Anderson et al. (2003) jaringan sosial merupakan fungsi
pelincir (lubricant) dalam membentuk modal sosial. Melalui jaringan sosial setiap
individu akan saling mengenali, memberi maklumat, mengingatkan dan saling
membantuuntukmencapaitujuanbersamadanmenyelesaikanpelbagaipermasalahan.
3.

Semangatkesalingan,normanormadannilainilaisosial

Semangat kesalingan merupakan sebuah dinamika sosial di mana berlakunya


pertukaran timbal balik dalam memberi dan menerima sama ada dari segi meteri
mahupunbukanmeteriataupunperkaraperkarayangterlihatmahupunyangtidak

terlihat.Semangatkesalinganmerupakansuatukombinasijangkamasapendekdan
jangkamasapanjangdalamnuansaaltruisma(semangatuntukmembantudan

83

mementingkan kepentingan orang lain) (Robert Lawang 2005). Menurut Coleman


(1990) dan Putnam (1993) terdapat dua jenis semangat kesalingan iaitu semangat
kesalingan secara khusus dan semangat kesalingan bersifat tersebar. Semangat
kesalingan secara khusus merujuk kepada pertukaranpertukaran yang berlangsung
secara serentak bagi barangan yang bernilai sama. Sedangan semangat kesalingan
yangbersifattersebarmerujukkepadapertukaranyangberlakusecaraberkelanjutan
pada masa tertentu, namun sepanjang masa ia berlaku secara timbal balik dan
seimbang.

Secara ringkasnya semangat kesalingan merupakan satu ekspresi diantara


pemberidanpenerima.Tindakankesalinganiniakanmewujudkankesanyanglebih
mendalam sekiranya ia berlaku dalam nuansa altruisme berasaskan rasional yang
substantif di mana wujudnya semangat keihklasan dalam melakukan tindakan
kebaikantanpamengharapkanoranglainakanbersikapyangsama.Secaraasasnya
dalamkomunitiataupunkelompoksosialyangmemilikisemangatkesalinganyang
padatakanmelahirkansuatukomunitiyangmemilikitahapmodalsosialkuat.Namun
sebaliknyapadakomunitiataupunkelompokyangmemilikisemangatkesalinganyang
rendahmakamodalsosialyangwujudakanlemah.Justruitukekuatandankelemahan
modalsosialsangatbergantungkepadakuatdanlemahnyasemangatkesalingan.

Normanormadapatdidefinisikansebagaisekumpulanaturanyangdiharapkan
dipatuhidandiikutiolehanggotamasyarakatpadasuatukelompoktertentu.Norma
norma yang terbentuk dalam sebuah kelompok merupakan hasil daripada sebuah
prosesinstusionalisasidanmengandungsangsisosialyangdapatmencegahindividu
berbuat sesuatu yang menyimpang daripada kelaziman yang berlaku (Hasbullah
2006).Normanormaadamasanyadipanggilsebagaiaturanpermainan(Taylor1982),
ataupun moraliti dalaman dalam struktur sosial (Coleman 1990), asas dalam
kehidupanbermasyarakat(Elster1989),ataupunnilainilaiasasyangmembentuknilai
kepercayaan (Collins etal. 1991).MenurutPutnam (2000)danFukuyama(2002),
normanorma terdiri dari pemahamanpemahaman, nilainilai, harapanharapan dan
tujuantujuanyangdiyakinidandijalankanbersamaolehsekelompokorang.Norma

normadapatbersumberdariagama,panduanpanduanmoraliti,nilainilaibudaya

84

sekular seperti kod etika profesional. Normanorma dibangun dan berkembang


berdasarkansejarahkerjasamadimasalaludanditerapkanuntukmendukungiklim
kerjasama. Oleh demikian, normanorma memberi kesan ke atas individuindividu
untukmengawalsikapmerekadalambertindakdanbertanggungjawabsecarakolektif.
Justeru, normanorma akan membuat setiap individu merasa yakin untuk melabur
dalamtindakankolektifataupunaktivitiaktivitikelompok,dimanaindividuindividu
percayabahawaindividuyanglainakanbersikapyangsama((Prettyetal.2001).

Nilaisosialmerupakansuatuprinsipkepercayaanterhadapsuatuperkarayang
dianggapbenarataupunsalah(Macionis
anggotakelompokmasyarakat

2000),

dan

dalam sesebuah

dianggappentingoleh
masyarakatmisalnyanilai

keharmonian,perkongsian,kekeluargaan,kebersamaandanlainnya.Justerunilai
nilaisosialyangterbangundalamsesebuahmasyarakatataupun
berbezadenganmasyarakatataupunkelompoklainnyakerana

kelompokakan
iabergantungkepada

prinsipprinsipkepercayaanyangada. Secarakhususnyanilainilaisosial senantiasa


memilikikandungankonsekuensi
dalammembentukpersonalitiindividu.

yangambivalendan

kesanyangsignifikan

Misalnyanilaikeharmonian

dianggap

sebagaipemangkinkepadawujudnyakerukunandanmemudahkanmasyarakatuntuk
memecahkan pelbagai masalah dan tujuan untuk membangun serta meningkatkan
pelbagai faedah secara kolektif. Seterusnya, nilai kebersamaan, toleransi, dan
penghormatanyangberkembangdalammasyarakatpuladapatmenguatkanpotensi
masyarakatuntuksalingbekerjasamadanmenghasilkantindakantindakanbersama
secaralebihproduktif.Justerumodalsosialyangkuatditentukanolehnilainilaisosial
yangterbentukdalamsesebuahkelompokataupunmasyarakat

5.

Pengukuranmodalsosial

Terdapatpelbagai kaedah
pengkajimerujuk

pengukuranmodalsosial

kepadakeadaantempatandimana

yangdigunakanolehpara
kajiantersebutdijalankan.

JusterudalamNarayanetal.(2001)beberapakaedahpengukurantersebutmeliputi;
Pertama,kaedahpengukuranyangdigunakanolehRonaldInglehartpadatahun1981

1995yangmembuatkajianterhadap43masyarakat(society)dipelbagainegara

85

bagi

memahamiperananfaktorbudayadalampembangunanpolitikdanekonomi.

Dimensidaripadamodalsosialyangdiukurdisinimeliputielemenrasakepercayaan
dan penglibatan individu dalam suatu organisasi. Sekalipun hasil survei tidak
membuktikanadanyakorelasiantaramodalsosialdenganpembangunanpolitikdan
ekonomi, namun hasil temuan Inglehart memperkuat asumsi Putnam bahawa
organisasisukarelamemainkanperanpositifuntukmemperkuattahapawaldari
pembangunanekonomi.Kedua,kaedahpengukuranyangdigunakanolehOnydan
Bullenpadatahun1997dalamkajiannyauntukmengukurmodalsosialpadaskel
organisasi komuniti di New South Wales Australia. Pengukuran ini menggunakan
faktorfaktoriaitu:(i)penglibatanindividuditahapkomuniti;(ii)aktivitidalam
kontekssosial;(iii)rasakepercayaandankeamanan;(iv)ikatan

kejiranan(v)

hubungan dengan keluarga dan kawankawan; (vi) sikap bertoleransi terhadap


perbezaan; (vi) nilainilai kehidupan dan keterikatan dalam sekitaran pekerjaan.
Ketiga,kaedahpengukuranyangdigunakanolehJohnSudarskydalamkajiannyadi
Colombiapadatahun1999.Kaedahpengukuranmodalsosialyangdigunakanadalah
melibatkanfaktorfaktorseperti;

(i)kepercayaanterhadapinstitusi;(ii)partisipasi

kewargaan;(iii)salingketergantungandantimbalbalas;(iv)hubunganhorizontal;(v)
hubunganverticalatausecarahirarki;(vi)kawalansosial;(vii)pemerintahansivil;
dan(viii)penglibatandalampolitik.Keempat,kaedahpengukuranyangdigunakan
olehNarayandanCassidyyangdikembangkanberasaskanpengalamanmerekadalam
kajiandiGhanadanUganda.Dalamkonteksinimerekamenggunakantujuhfaktor
untukmengukurkewujudanmodalsosialmeliputi:(i)cirikelompokmeliputijumlah
keanggotaan,sumbangandana,kekerapanpenglibatandalamaktivitidanpembuatan
keputusan,heterogenitikeanggotaan;sumberdanabagiorganisasi;(ii)normanorma
umummeliputikesediaanmenolongindividulain,ambilpedulipadaindividudan
sikapketerbukaanpadaoranglain;(iii)kebersamaanmeliputiseberapajauhindividu
individudapathidupbersama;tahapkebersamaandiantaraindividuindividu;(iv)
solidariti
keinginan

dalamkehidupanseharian;(v)hubungankejirananmeliputi

salingmembantudanambilpeduli;(vi)sikapsukarelameliputipenglibatanindividu
sebagairelawan,harapanharapandaripadapenglibatandalamaktivitisukarela;kritik
terhadapmerekayangmenolakbekerjasukarela,sumbanganindividudiperingkat

kejiranan,tindakansalingmenolongindividulain;dan(vii)

rasakepercayaan

meliputikepercayaanpadakeluarga;jiran,individulaindaripada

kelassosialyang

86

berbeza,pihakkerajaandanpenguatkuasaundangundang.Kelima;pengukuranyang
dikembangkanolehChristiaanGrootaert,DeepaNarayan,VeronicaNyhanJones,dan
MichaelWoolcockpadatahun2004dengantumpuandinegaranegaramembangun.
Kaedah
berkenaan

inibertujuanuntukmendapatkanmaklumatsecarakuantitatif

elemenmodalsosialdenganunitanalisisdiperingkatisirumah.Dalamkaedahini
digunakanenamfaktorpengukuryakni:(i)kelompokdanjaringansosial;(ii)rasa
kepercayaandansolidariti;(iii)tindakankolektifdankerjasama;(iv)maklumatdan
komunikasi;(v)kesepaduansosialdanhubunganinklusif;serta(vi)pemerkasaandan
penglibatansertatindakan.Selainituterdapatkaedahpengukuranmodalsosialyang
digunakanolehPargal,DanielGilligandanMainulHuqpadatahun2000diDhaka,
Bangladesh. Dalam kajiannya tentang kejayaan komuniti untuk menguruskan
pembangunansistempengurusansisapepejalsecarasukarela.Pengkajimenggunakan
65 kejiranan meliputi kawasan atasan dan bawahan yang terdiri daripada 652
isirumah.Dalamkajianinikaedahpengukuranmodalsosialyangdigunakanadalah;
(i)aktivitiaktivitiberpersatuan;(ii)rasakepercayaan;(iii)kekukuhannorma
kesalingan;(iv)normaperkongsian.Kaedahlainnyaadalahkaedahyangdigunakan
oleh Jonathan Isham dan Satu Kahkonen dalam kajiannya tentang projek air di
Indonesia. Kajian ini mendapati bahawa modal sosial meningkatkan kemampuan
penduduk untuk menyusun corak dalam menguruskan sistem bekalan air. Dalam
konteks ini modal sosial diukur melalui; (i) jaringan sosial dan corak interaksi di
kalangan pengguna air. Dengan menggunakan pemboleh ubah kepadatan keahlian
dalamorganisasipenggunaair;tahapkehadirandalamperjumpaandanpenglibatan
dalamsistempembuatankeputusan(Grootaertetal.2002).Secarakeseluruhan
pelbagaikaedahpengukuranmodalsosialyangdigunakan

telahditentukan

berasaskan proksiproksi modal sosial secara struktural dan kognitif, di samping


meliputimodalsosialdalamskopmikro,mesodanmakro.Secarakeseluruhannya
juga, kebanyakan kajiankajian tersebut telah mengganalisis elemenelemen modal
sosialdenganmodelmodelpengukuransecarakuantitatif.

2.3.3

AplikasiTeoriModalSosialTerhadapPenglibatanKomuniti
Bahagianiniakanmenghuraikanaplikasi
teorimodalsosialterhadappenglibatan

komunitidalampengurusansisapepejal

terutamanyapenglibatankomunitidalam

87

pelbagai aktiviti yang mendorong kepada kejayaan dalam menjalankan sistem


pengurusansisapepejal.Justru,perkaraperkarayangakandihuraikandibawahini
adalah berkaitan dengan; pertama, definisi dan konsep penglibatan; kedua,
penglibatankomunitidalamsistempengurusansisapepejal.

a. Definisi dan konsep penglibatan


Penglibatan merupakan satu bentuk interaksi sosial di kalangan individuindividu
dalammelaksanakanaktivitisecarabersama.Secaraumumnyapenglibatandiertikan
sebagai mengambil bahagian ataupun ikut menanggung bersama orang lain dan
kerjasamadalamsuatuhubunganyangmemberifaedah.Dalamkonteksiniterdapat
dua makna penglibatan meliputi; (i) penglibatan untuk ikut mengambil bahagian
dalamsesebuahaktiviti;(ii)kerjasamadalamsuatuhubunganyangsalingmemberi
faedah. Apabila dihubungkaitkan dengan masalah sosial makna penglibatan
merupakansuatukeadaandimanaseseorangikutmerasakansesuatusecarabersama
samadenganoranglainsebagaikesandaripadawujudnyainteraksisosial(Fairchid
1977). Penglibatan juga dilihat sebagai suatu bentuk interaksi secara khusus dan
komunikasiyangmenerapkanpembahagiankekuasaandantanggungjawab(Uphoffet
al.1979).Sebuahpenglibatanmenunjukkanpenggagihankekuasaandaripadapihak
berkuasa kepada masyarakat (Arnstain 1969). Menurut Burkey (1993) penglibatan
dilihat sebagai suatu proses di mana semua inisiatif, keputusan dan pengendalian
sumber akan dikongsi secara bersama dan penglibatan tersebut akan memberikan
faedahkepadamerekayangterlibat.BagiSantosodanIskandar(1991)penglibatan
merupaka keterlibatan individu ataupun pihakpihak yang berkepentingan untuk
memberiperanansecaraaktifdalamsuatuaktivitibagimenciptakan,merancangdan
melaksanakansuatuaktiviti.MenurutKontjaraningrat(1974)penglibatanbermakna
memberikan sokongan dalam menentukan arah ataupun tujuan sesuatu aktiviti.
Sokongan tersebut akan terlihat daripada usaha, sikap, memberikan pendapat dan
kesediaan seseorang untuk melibatkan diri dalam suatu proses (Townsend 1973;
RidwanLubis1994).Ndraha(1982)melihatpenglibatanmeliputitigaperkaraiaitu;
(i)sokongansecaramentalitidanemosional;(ii)sokongantenagadan;(iii)sokongan
kewangan.Ketigatigasokonganinibergantungkepadalatarbelakangsosial,ekonomi

danbudayayangmeliputinilai,moraldanetik(TeukuAfrizal1995).

88

Penglibatansecaraasasnyadapatbersifatindividualmahupunsecarakolektif,
terorganisasimahupuntidakterorganisasisecaraspontandansukarela.Penglibatan
sepertiinidikategorikansebagaipenglibatansecaralangsung.Penglibatanjugadapat
dilakukan secara tidak langsung misalnya penglibatan yang disebabkan oleh
mobilisasi,ataupunyangdipaksauntukaktifdalamsatuaktiviti(Huntingtonetal.
1977).Secaralangsungdantidaklangsung.Penglibatansecaralangsungmerupakan
keterlibatanindividusecarafizikaldalamsuatuaktiviti.Sedangkanpenglibatansecara
tidaklangsung,keterlibatanindividudalamsuatuaktivitibukansecarafizikaltetapi
secara material ataupun berupa sumbangan pemikiran. Wang (1981) pula
membezakanpenglibatankepadatigajenismeliputi;(i)penglibatansecarasukarela
(voluntaryparticipation)iaitupenglibatanyangberpuncadaripadainisiatifindividu
sendiri;(ii)penglibatandengandorongan(inducedparticipation)dimanapenglibatan
individuselepasmerekamendapatarahandaripihakpihaktertentu;(iii)penglibatan
secarapaksaan(forcedparticipation)dimanapenglibatankomunitiselepasmereka
mendapatkanpaksaandaripadapihakpihaktertentu.

Penglibatan

jugadilakukanmengikutkepadatahapantahapandalam

penglibatan.CohendanUphoff(1977)telahmembezakanbeberapatahapandalam
penglibatan merangkumi; (i) penglibatan dalam tahapan pembuatan keputusan, di
manapenglibatanyangmemberikanarahankepadakomunitiuntukmengemukakan
pandangandanaspirasinyadalammenilaisesuaturancanganaktiviti.Komunitijuga
diberikan kesempatan untuk menimbang suatu keputusan yang akan diambil; (ii)
penglibatan dalam pelaksanaan, penglibatan dengan melibatkan komuniti dalam
aktivitiberasaskankepadarancanganyangtelahdisepakatibersama;(iii)penglibatan
dalammenerimamanfaat,penglibatankomunitidalammenggunakandanmenikmati
hasil daripada sebuah aktiviti yang telah dilaksanakan; (iv) penglibatan dalam
evaluasi, penglibatan komuniti dalam melibatkan dirinya untuk menilai serta
mengawasiaktivitipembangunandanmemeliharahasilpembangunanyangdicapai.

Terdapat pelbagai faktor yang mempengaruhi penglibatan seseorang dalam


sesebuah aktiviti. Murray dan Lappin (1967) dan Inkeles (1969) mengemukakan
bahawa faktorfaktor yang mempengaruhi penglibatan seseorang dalam sesuatu

aktivitidisesesuahkawasanantaralainadalahfaktorumur,pendapatan,pekerjaan,

89

pendidikandanlamatinggal.Individuyangberumurpertengahankeatascenderung
aktif terlibat dalam aktiviti di kawasan kejiranannya. Individu yang tingkat
pendidikannyadanpendapatannyatinggibiasanyacendrungakanterlibatsecaraaktif
dalam melaksanakan aktiviti dikawasannya. Begitu juga dengan individu yang
mempunyaipekerjaantetap.Faktorpendidikantinggidansemakinluaspengetahuan
seseorang juga akan meningkatkan kesedaran seseorang untuk terlibat dengan
pelbagaipermasalahanyangwujuddalamkomuniti.Faktorlamatinggaldisesebuah
kawasan juga merupakan salah satu faktor yang mempengaruhi penglibatan
seseorang.Semakinlamaseseorangindividutinggaldisuatukawasantertentumaka
semakinbesarrasamemilikidanperasaandirinyasebagaibahagiandaripadakawasan
berkenaan.

b. Penglibatan komuniti dalam pengurusan sisa pepejal


Penglibatanselaludikaitkanpenglibatankomuniti(communityparticipation)dalam
usahauntukmenyokongaktivitiaktivitipembangunantermasukdalampengurusan
alam sekitar. Berkaitan dengan pengurusan alam sekitar, penglibatan komuniti
merupakansuatuprosesdimanakomunititerlibatdanmempengaruhijalannyasuatu
sistempengurusanalamsekitar(Paul1987).Dalamhalinikomunititempatanakan
memilikikeupayaanuntukmelakukanaktivitisecarakolektifdalammenjagaalam
sekitar dan terlibat dalam melaksanakan dasardasar yang berkaitan dengan alam
sekitar. Secara asasnya, dalam pendekatan ini terdapat suatu konsensus di mana
pelaksanaan dasardasar yang berkaitan dengan alam sekitar akan diselesaikan di
peringkatakarumbi(GhaidanVivian1992).

Dalamkontekspengurusanalamsekitar,Bulle(1999) melihatpentingnya
penglibatankomunitidalammengorganisasikandirimerekabagi mempertingkatkan
kualitihidupmerekadenganmeningkatkankualitiair,sanitasi,kesihatandan
persekitaran.Initermasukketerlibatankomunitisecaraindividudankolektifuntuk
memberisumbangankewanganataupunfizikalataupunsumbangansosial,komitmen
politik, perubahan sikap, keterlibatan dalam pentadbiran, dan proses pengambilan
keputusan. Penglibatan komuniti lazimnya akan melibatkan pengurusan komuniti.

Pengurusanolehkomunitikerapdilihatsebagaiperingkattertinggidaripada

90

penglibatan komuniti dalam proses pengambilan keputusan. Pengurusan oleh


komuniti di sini bermakna bahawa komuniti mengambilalih tanggungjawab
pengurusan, pengawalan dan perawatan daripada pihak kerajaan tempatan bagi
melaksanakan sesuatu aktiviti yang berkaitan dengan alam sekitar. Komuniti juga
lazimnya akan bertanggungjawab terhadap keadaan kewangan dan prestasi
perkhidmatan(Anschutz1996).

Menurut Bulle (1999) terdapat pelbagai aktiviti yang berkaitan dengan


penglibatan komuniti dalam pengurusan alam sekitar khususnya pengurusan sisa
pepejal.Dalamkontekspengurusansisapepejal,penglibatankomunitidisinidapat
diertikansebagaipenglibatandaripadaaktoraktorsosial diperingkatkomuniti
tempatanataupunbeberapakawasan,secaraindividudanmelibatkansukarelawan
ataupunasosiasikejirananyangberkongsikepentinganuntukmelaksanakanaktiviti
pengurusan sisa pepejal. Secara khususnya, pengurusan sisa pepejal berasaskan
merupakansatusistempengurusansisapepejalyangsecaraoperasionalnya
dilaksanakanolehkomunititempatandimana

komunititempatandiberikan

tanggungjawab oleh pihak berkuasa tempatan bagi melakukan pengawasan dalam


pelaksanaandanpengurusansertapenyelenggaraandalamkontekspengurusansisa
pepejal. Secara langsung dalam konteks pengurusan sisa pepejal, keterlibatan
komunitilazimnyaterhadpadaperingkatpengutipanprimer.Sedangkanpengutipan
sekunderyangmelibatkanpengangkutandanpelupusansisapepejalketapak
pelupusanadalahdiluarjangkauankomunititempatan.Pengutipansekunder
lazimnyadilaksanakanolehpihakberkuasa

tempatan taupunpihakpihakyang

berkepentinganlainnya.Dalamkontekspengutipanprimer, komunititempatandiberi
tanggungjawabuntukmelaksanakanaktiviti pemungutan

danpengangkutansisa

pepejal di kawasan kejiranan mereka dan seterusnya menghantar sisa pepejal


bekenaanketempatpenyimpanansisapepejalsementarayangdisediakandikawasan
kejirananmereka.Selain

itu,pelaksanaanpengutipanprimerjugalazimnya

dilaksanakansecarabersepadudenganmelaksanakanprogramkitarsemuladanguna
semula.Programkitarsemuladangunasemulamerupakansatusisipentingdalam
melaksanakanskimpengutipanprimer(IndrayanadanSila1993;Pfammatteretal.
1996;Alietal.1998).Rajah2.3dibawahinimenunjukkanskimpengutipanprimer

dansekunder.
91

Penjanaan
SisaPepejal

Penangan,
Pengasingann/
Penyimpanan
SisaPepejal

Pemungutan
SisaPepejal

P
E
N
G
U
T
I
P
A
N
P
R
I
M
E
R

Penyimpanan
Sementara

Pemindahan/pengangkutan
SisaPepejal

Pemisahan/Pemprosesan
SisaPepejal

PelupusanSisa
Pepejal
PENGUTIPANSEKUNDER

Rajah2.3Pengutipanprimerdansekunderdalampengurusansisapepejal

Dalamsistempengurusansisapepejalkhususnyasistempengutipanprimer
terdapatpelbagaiaktivitiyangakanmelibatkanparaahlikomuniti.Dalamkonteksini
setiap ahli komuniti adalah pengguna yang bertanggungjawab untuk menjalankan
aktiviti pengasingan sisa pepejal dan menyimpannya secara bersesuaian serta
mengawaldanmenjagatahapkebersihan,kesihatandankeindahankawasan.Secara
kolektif ahliahli komuniti dapat melibatkan diri dalam mesyuaratmesyuarat di
kawasankejirananuntukmerancangdanmenguruskansistempengurusansisapepejal

sertamelaksanakankempenkebersihandankempenuntukmeningkatkankesedaran

92

komuniti, memberi sumbangan kewangan dan sumbangan secara fizikal seperti


terlibat sebagai pekerja pengutip sisa pepejal (Bulle 1999). Secara ringkasnya,
penglibatankomunitidalampengurusansisapepejaldapatdilihatsebagaisatupeluang
kepadakomunitiuntukterlibatdanbertanggungjawabbagimenguruskansisapepejal
di kawasan kejiranan mereka. Oleh demikian, komuniti tempatan bukan sahaja
berperan sebagai pengguna perkhidmatan, tetapi aktor yang bertanggungjawab
terhadapsistempengurusansisapepejal.

2.4

KESESUAIANKERANGKATEORIDALAMKAJIAN

Sepertimanayangtelahdihuraikanterdapattigakerangkateoriyangdigunakandalam
kajianinimeliputiteoriekosistembandar,strukturasidanmodalsosialyangakan
dimanfaatkansecaraeklektik.MenurutBlackBurn(1994)eklektismebermakna
menggabungkan elemenelemen daripada pelbagai paradigma ataupun konsep
menjadisatu.Dalamkonteksinipemahamaneklektiksecaramendalambermakna
sebuah pendekatanyangtidakterikatkepadasatusatuparadigm,sebaliknya
menggunakan pendekatan multi paradigm ataupun konsep untuk meneropong
fenomenasosial.Justerupengaplikasianpendekataneklektikdalamakajianiniakan
bergunauntukmelihatfenomenasosialsecaralebihdalamdanmenyeluruhdari
pelbagai

perspektifyangberbeza.Dalam pendekataneklektikapabila

menggabungkanpelbagaiteoriadalahpentinguntukmencarititikpertemuandiantara
ketigatiga teori berkenaan dengan menyerap intipati daripada teoriteori tersebut,
supayagabunganitukemasdanberfungsibagimerungkaifenomenasosialyang
wujud.Adunanketigatiga teori harus menerusi

prinsipworkandfit.

Kerangka teori ekosistem bandar diaplikasikan di peringkat makro dengan


menumpukan kepada seluruh sistem bandar Kota Bharu dan peranan PBT dalam
menguruskanpencemaranpencemaranalamsekitarkhususnyapengurusansisa
pepejaldalamekosistembandar.PBTpula memberigarispanduankepadaapa
yangberlakudiperingkatmikroiaitudiperingkatakarumbiataupunkomuniti
tempatan.Namunbegitu,teoriekosistem
makrosifatnyatidakmencukupiuntuk

bandarsebagaisebuahteorisistem

dan

menghuraikanfenomenafenomena di

peringkatakarumbiyaknikomunititempatan.

93

Untukmenghuraikanbagaimanaakarumbibertindakkeatasekosistem,kajian
inimenggunakanteoristrukturasidanteorimodalsosial.Teoristrukturasiberfungsi
sebagaiteoriyangmenghuraikanhubunganantaraagensidanstrukturdiperingkat
mikro iaitu dalam komuniti dan juga antara komuniti dengan PBT. Di peringkat
komunititempatan,manusiasebagaihumanagencyyangterdiridaripadapemimpin
pemimpin komuniti dalam organisasi tempatan yang ada dan anggotaanggota
komuniti bertindak ke atas persekitaran. Selain memberi reaksi dan berinteraksi
denganstrukturdiperingkatkomunititempatanmeliputinilaikeagamaandanbudaya
tempatan, ia juga berinteraksi dengan struktur dalam bentuk sosial dan undang
undang.Walaupunstrukturstrukturyangwujudmengekangagensi,namunadanya
reflectiveconsciousnessdikalanganagensimewujudkankesedaranmerekasehingga
ia boleh bertindak ke atas struktur dan mengubah struktur. . Namun begitu untuk
merubahstruktur,agensitidakdapatbergeraksecarabersendirian.Justeruapayang
boleh dilakukan oleh agensi adalah membangunkan peranan kolektif iaitu dengan
membangunkesepaduansosialdanmodalsosial.
Teorimodalsosialdisinipulaberfungsiuntukmenghuraikantindakbalas
humanagencykeatasstrukturdanpadamasayangsamastrukturdibinasertadiubah
oleh agensi. Agensi pula bertindak untuk membina kesepaduan sosial dan modal
sosialdenganmembangunjaringansosialmelaluirasakepercayaan,rasakepemilikan,
solidariti sosial, semangat kesalingan dan peranan kepemimpinan. Justeru adanya
modalsosialiamembolehkanagensibertindaksecarakolektifuntukmenguruskan
persekitarannya.Olehdemikianmerujukkepadahuraiandiatasdapatdilihatbahawa
paduan ketigatiga kerangka teori secara eklektik tersebut memang sesuai
dimanfaatkan bagi menghuraikan bagaimana peranan PBT dan komuniti dalam
pengurusansisapepejaldikeduaduatamanyangdikaji.

94

BABIII

KAEDAHDANKAWASANKAJIANSERTAPROFILRESPONDEN

3.1PENGENALAN

Sebuahkajiansosialmerupakansuatupemahamandanpenerokaan

tentang

fenomena,dinamikadankedinamisandalamkehidupansosialsehariharidiseluruh
ruangkehidupan.Kaedahpengkajianmerupakansatuperkarapentingbagi
melaksanakansebuahkajiansosial.Inikeranakaedahkajianmerupakansatuset
kemahiran,pemikirandanalatpentingbagimenjawabobjektifdansoalankajian.
Secaraasasnya,isuutamadalamkaedahpengkajianadalahberkaitandengan
perancangan, teknik,caradaninstrumenuntukmemperolehimaklumatyang
diperlukandalammenyelesaikanobjektifdansoalankajiantadi.Olehitu,isuutama
dalam

kaedahkajiandisinitermasuklahpendekatandanperspektifpengkajian,

teknik,

caradanstrategibagipengumpulan,pemprosesan,penganalisaanserta

perumusandatadanmaklumat.Babiniakanmenghuraikantentangperspektif,
pendekatandankaedah

kajian,sertakawasankajiandanprofilresponden.Babini

jugaakanmenghuraikan tentang sumbersumberdata kajianmerangkumisumber


sumber

data primer dandata

merangkumi kaedah

sekunder

serta

kaedahpenganalisisandata

kualitatifdankuantitatif.Padaakhirbabiniakandihuraikan

tentang profilrespondendikawasankajian.

3.2

PERSPEKTIFKAJIAN

Kajianinimerupakankajianyangbersifat

multidisiplinyangmenggunakan

pendekatansosiologisebagaiperspektifutama disampingmemanfaatkanperspektif

95

pengurusan persekitaran sebagai perspektif sekunder. Kajian ini berkaitan dengan


kajianpengurusanpersekitarandiperingkatkomunititempatan.Dalamkonteksini
perspektif sosiologi melihat komuniti tempatan sebagai unit analisis. Sedangkan
perspektifpengurusanpersekitaranmelihathubungandaninteraksiantaramanusia
denganpersekitaransertamaklumbalasdantindakanmanusiaterhadappersekitaran.
Namunbegitukeduaduaperspektifinitidakberdirisendiri.Iasalingmelengkapi.
Kajianinimengambilkirakesemuaperkaraperkaratersebut,tetapibukanyang
menjaditumpuan.Tumpuankajianiniberkenaandenganpenglibatankomuniti
tempatandalampengurusanpersekitaran dalamkomunitimereka.Olehyang
demikian,tumpuannyaadalahkepadahubunganantaraindividudenganindividu,
individudanorganisasi,

organisasidanorganisasi

kesepaduansosialdankerjasamaantaraahlikomuniti,

yangmerekawujudkan,
kerjasamakomunitidengan

pihakberkuasatempatanyangbertanggungjawabterhadappengurusanalamsekitar
secaramenyeluruhdibandar.Walaupunbegitu,kajianinijugaturutmengambilkira
aspekaspek teknikaldanperundangan,

sistem,kaedah,strategidanstruktur

pengurusan, kualitipersekitarandanlainlain.

Berasaskan perspektif sosiologi dan berpandu kepada pendekatan teori


ekosistem bandar, sistem pengurusan sisa pepejal dilihat pada dua peringkat iaitu
pengurusansisapepejalpadaperingkatmakrodalamkontekskerajaantempatandi
peringkatbandar,dimanasistempengurusannyadiuruskanolehstrukturformal
secara

topdown ,

dan pengurusan sisa pepejal pada

peringkat mikro dalam

konteks komunititempatandimanasebahagiansistempengurusannya

diuruskan

secara bottom up oleh struktur bukan formal dalam hal ini

persatuan penduduk

tempatan.Tumpuankajianadalahpadaperingkatmikro

diperingkatbawahaniaitu

dikalangananggotakomunitiitusendirikhususnyadenganmelihatkedinamisandan
dinamikawujudnyakesedaran kolektifyangdihasilkandaripada

pemerkasaan

modalsosialsecarainstitusionalmelaluiorganisasiorganisasiyangterdapatdalam
komunititempatandanjugasecaraindividuolehahliahli
aktiviti sosial, agama dan

komunitimelaluipelbagai

sukan.Pada prinsipnya, kesedaran

kolektiftelah

menghasilkanpenglibatankomunitisecarakolektifataupunsuatupenglibatan
komunititempatansecaramenyeluruhdalamkontekspengurusansisapepejal.

96

Dengan pemahaman secara interpretative melalui kaedahverstehen


berasaskan penerokaan dan penelaahan serta kajian yang mendalam maka
kompleksnya fenomena dan realiti yang berlaku dan wujud di keduadua konteks
tersebut dapat difaham secara lebih khusus dan meluas serta lebih dinamis dan
mendalam. Pemahaman ini akan memudahkan pengkaji untuk membina sebuah
kerangkakonsepkajianyangeklektiksebagaikerangkauntukmemahami,menafsir
danmenganalisisfenomenasosialyangdibangunberasaskankonteksyangempirik
dandibinasecaraakarumbi.Dalamhalinimaknaakarumbibukannyamerujukkepada
wujudnya teoriteori baru dari konteks empirik. Namun ianya merujuk kepada
pengintegrasian dan pemanfaatan multi teori yang disesuaikan dengan fenomena
sosialyangberlakuberasaskanpertimbanganpelbagaiperspektifmeliputiperspektif
fungsionalstruktural,konflikdaninteraksisimbolik.Pemahamansecarainterpretative
melaluikaedahverstehenmemudahkanpengkajiuntukmembinakerangkametodologi
yangbersifattrianggulasiataupunpelbagaikaedahsebagaialatpenyelidikan.

3.3

PENDEKATANKAJIAN

Kajianiniadalahsebuahkajianpenerokaanbersifatempirisdanberbentukkajiankes
sertaberperspektifemic.Padaprinsipnya,kajianinibermaksuduntukmenerokaidan
mendapatkanpemahamansecaraterperincidanterfokusterhadapsatuunitkajian,di
samping menghuraikan kerumitan dan kompleksnya fenomena yang wujud di
kawasankajianmelaluikerjalapangan.Perpspektifemicbermaksudbahawapengkaji
berperanan sebagai alat pengkajian yang sensitif. Oleh itu pengkaji akan
menggunakanpengetahuandanpengalamanuntukmenelitidanmenelaahapayang
dikajisecaralebihbermaknadanmenghuraikankerumitanbagimemahamipersoalan
persoalanyangdikajidarikacamatapesertakajianataupunpemahamansubjekyang
dikaji. Pendekatan kajian kes berperspektif emic ini adalah bagi membolehkan
pengkajimenerokai,mendapatkanpemahamanyangmendalam,membuatpenemuan
dan interpretasi, mengkaji dan meneliti secara dekat dan terperinci, menghuraikan
kerumitandankompleksnyafenomenadikawasankajiansertamelaksanakankajian
secara empathy. Daripada pendekatan emic barulah ia diangkat secara etik yakni

daripadaanalisispengkajisendiri.

97

Walaupunkajianinitentangpenglibatankomunititempatandalampengurusan
sisapepejal,apayangterlihatberlakudalamkomunititempatanbukanlahsematamata
perkara yang berkaitan dengan isu pengurusan sisa pepejal. Di kawasan kajian
terdapatjugafenomenadimanakomunititempatanmenggunakanisupengurusansisa
pepejal sebagai alat bagi meningkatkan lagi kepercayaa (trust) dan mengukuhkan
hubungan sosial serta perpaduan yang sedia wujud di kalangan anggota komuniti
tempatan.Olehitu,melaluipendekatankajianini,pengkajiakanlebihterfokusdan
sensitifuntukmelihatdanmenerokairealitidanfenomenatersebut.Padaakhirkajian
inipengkajiakanmendapatgambarandanpemahamanyanglebihjelastentangapa
yang berlaku di kawasan kajian berasaskan kepada maklumatmaklumat yang
diperolehi secara terperinci dan terfokus. Akhirnya, kajian ini akan berimplikasi
kepadadasarpengurusansisapepejalsecarabersepadudanholistik.Selain,keskajian
lokalitiinibukansahajadapatdiperdebatkandiperingkatlebihluas,tetapijugadapat
memperkayakan lagi korpus ilmu dan pembangunan teori dalam bidang kajian
komunitidanalamsekitar.
3.4

PELAKSANAANKAJIAN

Kajianinidilaksanakanpadatigaperingkat.Peringkatpertamaadalahkajianrintis.
Peringkatkeduaadalahkajiansebenardanperingkatketigaadalahkajiansusulan.
Kajianrintisdilaksanakansecaraduatahapiaitutahappenerokaandanpemahaman
kontekskajian,bermulaJulai2005sehinggaOktober2005dantahapmembinadan
menguji alat kajian iaitu daftar soal selidik, bermula daripada Mei 2006sehingga
September2006.
Padaperingkatawalkajianrintis,teoriekosistembandarmembantupengkaji
bagi memulakan kajian rintis. Kajian ini bermula dengan mencari maklumat di
peringkatmakroiaitudiJabatanPerkhidmatanBandaran,MajlisPerbandaranKota
BharuBandarayaIslam(MPKBBRI)Inidilakukanbagimemahamidanmengenal
pasti fakta, isu dan masalah dalam pengurusan sisa pepejal serta pelaksanaan
penyahpusatandalampengurusan sisa pepejal kepada komunititempatan ditaman
perumahan. Kajian rintis selanjutnya dilakukan di Taman Guru, Pintu Geng dan

TamanSeri,PengkalanChepa,KotaBharu.Selainmendapatkanmaklumatberkaitan

98

dengan proses dan mekanisme pelaksanaan pengurusan sisa pepejal di keduadua


kawasan ini, pengkaji mencuba untuk mencari faktor yang mendorong kejayaan
pelaksanaan pengurusan sisa pepejal oleh komuniti tempatan di keduadua taman
perumahan.SelepasmendapatkanmaklumatmaklumatlanjutdaripadaPengerusidan
SetiausahaPersatuanPenduduk,danbeberapalagiAhliJawatanKuasaPersatuan
Penduduk

di kedua kawasan kajian barulah difahami bahawa wujudnyarasa

kekitaan (weness) kerana wujudnya modal sosial yang merupakan kunci utama
kepadakejayaanpelaksanaanpengurusansisapepejaldikeduaduakawasankajian.
Hasildaripadakajianrintisdigunakanpengkajibagikeperluansebagaiberikut;
pertama, menyempurnakan kembali objektif dan soalan kajian. Kedua, membina
kembalikerangkakonsepkajianberpandukankepadafaktafaktasebenar
di kawasankajian
konsep

berasaskan

prinsipwork dan fit.

Oleh demikian,

kerangka

kajianyangdigunapakaidalamkajianinitelahdibinadaripadaakarumbi.

Ketiga,membinaskemakajian.Skemakajianmerupakankerangkakerjalapangan
yangdibinauntuk

memudahkanpelaksanaan

kajianyangmerangkumimaklumat

tentangdatadatayangdiperlukandalamkajianmengikut
adadataprimermahupunsekunder
kajian.Skemakajianjugabermanfaat

jenisdansumberdatasama

sertadibinabagimemenuhi
bagimemudahkanpengkaji

objektifobjektif
untukmerujuk

datadatayangdiperlukandanmengawalsejauhmanadatadatayangdikumpulkan
mencapaiobjektifkajian.

Keempat,

merancangkaedahkajiansepertimenentukan

informaninformanutamadalamkajiandanjumlahrespondenbagi
kajian,

setiapkawasan

membinadaftarsoalselidikdansoalansoalanbagiinformaninformanutama

danpegawaipegawaikerjaanyangmenjadinarasumber(resourceperson)
perkaraperkara

lainyangberkaitan dengan

khususnyaperkaraperkara

kaedah

serta

pengumpulandata.Secara

yangberkaitandenganpengumpulandatasamaadadata

primer mahupun sekunder sangatlah penting untukdirancangdari awal.Ini

bagi

memastikan data yang diperolehi bersifatthick, rich dan indepth. Peringkat


selanjutnyadalamkajianrintisadalahperingkatmengujidaftarsoalselidik.Secara
khususnya,daftarsoalselidiktelahdibinaberasaskanskemakajian.Daftarsoalselidik
selanjutnyadiujidikawasankajiandandiperbaikisecaraberperingkatperingkatsehingga
dapatdigunapakaiuntukmelaksanakankajiankeperingkatberikutnya.

99

Peringkatkeduaadalahperingkatpelaksanaankajiansebenar.Kajiansebenar
dilaksanakanagaklamaiaitudaripada

Februari2007sehinggaSeptember2008.

Kajiansebenardilaksanakanberpandukan

kepadadapatandapatandaripadakajian

rintis,skemakajiandandaftarsoalselidik.Berbezadengankajianrintis,kajian
sebenardilaksanakansecarapenerokaanyanglebihterperincidanmemberitumpuan
khususpadaperingkatmikroiaitu peringkat komuniti tempatan.Kajian sebenar
bermuladenganmendapatkandata

primer.Langkahawalkerjalapangandimulakan

denganmelaksanakantemubualmendalam

terhadap informaninforman utama.

Informaninforman utama termasuk Pengerusi Persatuan Penduduk, Setiausaha,


Bendahari, Pengerusi Biro Kebersihan dalam persatuan penduduk, Imam
Masjid/Suraudanpenyeliasampah,pekerjapengangkutsampahdanpemotongrumput
dikeduaduakawasankajian.TemubualdilanjutkandenganmenemubualPengerusi
Pengerusi organisasi dan Jawatan Kuasa lainnya yang terdapat di kawasan kajian
sepertiPengerusiKawasanRukunTetangga,JawatanKuasaMasjid/Surau,Pengerusi
KhairatKematian,Pengerusi/SetiausahaUMNOcawangandanPengerusi/Setiausaha
PAScawangandikeduakawasankajian.
Siritemubualtersebutbertujuanuntuk;pertama,mendapatkanmaklumat
pentingberkaitandenganperkaraperkara;(i)kawasankajiandankemudahanyang
terdapatdikawasankajian;(ii)sejarahkewujudanorganisasipenduduk,organisasidan
jawatankuasalainnyayangterdapatdikawasankajiansertamaklumatmaklumatlain
yangberkaitan;(iii)kewujudanorganisasipendudukdanorganisasilainnyaserta
aktivitiaktivitisosial,kemasyarakatan,sukandanagamayangterdapatdikawasan
kajian;(iv)latarbelakang,prosesdanmekanismepelaksanaanpengurusansisapepejal
dankebersihanawamdikawasankajian;(v)pemerkasaanmodalsosialdanperpaduan
dikawasankajian.Tujuankedua,mengenalpastidanmenghuraikanfenomenayang
agakkompleksdikawasankajianiaitudenganmendapatkanmaklumatyangmendalam
berkaitandenganorganisasiorganisasidanjawatankuasalainnyayangterdapatdi
kawasankajian,aktivitiaktivitisosial,kemasyarakatan,sukandanugamasertafungsi,
peranandanmanfaatkewujudanorganisasiorganisasidiluarorganisasipenduduk.
Ketiga, melakukantriangulasi ataupunpengukuhandatadenganmelihatnya
daripadapelbagaisudut.Keempat,membukalaluankepadapengkajibagi

melaksanakansurveikeatasresponden.

100

Kerjalapanganselanjutnyaialahmelaksanakansurveidenganmenggunakan
daftar soal selidik, diskusi kelompok terfokus (Focus Group Discussion) dan
pemerhatian.Surveidilakukanterhadaprespondenyangterpilihsecarapersampelan
bertujuan.Diperingkatawalpelaksanaankajian,surveidilakukankeatasinforman
informan utama yang menjadi responden. Survei selanjutnya diperluaskan kepada
ahliahlipersatuanpenduduklainnyayangmenjadiAJKpersatuanataupunyang
bukanAJKpersatuandikeduakawasankajian.Dalammelaksanakansurvei,surveidi
Taman Guru

lebihmudahdilaksanakanberbandingTamanSeri.Inikerana

kebanyakanahlipersatuanpenduduk
mereka

mudah

diTamanGuruadalahgurugurubersaradan

ditemuidimasjid TamanGuru.SurveidiTamanGurudapat

dilakukansetiaphariiaitumulaihariAhadsehinggaSabtu.DiTamanSeri,survei
lebihsusahdilaksanakankeranapenduduknyasangatsibukdenganaktivitihariandan
pekerjaanmasingmasing.JusterusurveidiTamanSerihanyadapatdilaksanakan
padaharicutisahajakhususnyapadahariSabtu.Bagi

menyelesaikansurveidi

TamanSeri,pelbagaikaedahtelahdilakukantermasukberkunjungkerumahrumah
pendudukbersamadengansalahseoranginformanutama,menunggupendudukyang
bersembahyangkesurauTamanSeridanmenemuimerekasemasaadaaktivitiaktiviti
tertentusepertimauludnabidanaktivitimemasakbuburasyura.
Kerjalapanganjugamelibatkandiskusikelompokterfokusdanpemerhatian.
Diskusi kelompok terfokus dilaksanakan secara tidak formal terhadap ahliahli
persatuandanAhliAhliJawatanKuasaPersatuansemasaberlangsungaktivitiaktiviti
sepertiharikeluarga,memasakbuburasyuradimasjid/surau,gotongroyong,sukan
berbasikal, mensyuarat agong dan selepas sembahyang Jumat serta sembahyang
sembahyangwajib.Diskusikelompokterfokusdilaksanakanbagimemahamisecara
mendalamsatusatutemadansubtemayangberkaitandenganmaklumatmaklumat
primerdalamkajian.Darisegipemerhatian,terdapatduakaedahpemerhatianyang
dilakukanolehpengkajiiaitupemerhatiansecaralangsung(directobservation)dan
pemerhatianturutserta(participantobservation).Diperingkatmikroataupunkomuniti
tempatan,pemerhatiansecaralangsungdilakukanterhadapaktivitiaktivitipengurusan
sisa pepejal dan aktivitiaktiviti yang berkaitan dengan pemerkasaan modal sosial.
Sedangkan di peringkat makro, pemerhatian secara langsung dilaksanakan di

peringkatMajlisPerbandaranKotaBharukhususnyaberkaitan

101

denganaktivitipengurusansisapepejaldiKotaBharudantamantamanperumahandi
sekitarTamanGuru.Pemerhatianturutsertajugadilakukanolehpengkaji.Namun
pelaksanaanpemerhatianturutsertahanyamelibatkanpemerhatiandiperingkat
mikro. Di peringkat ini, pemerhatian turut serta dilakukan dengan melibatkan diri
dalam aktiviti mensyuarat agong persatuan, mensyuaratmensyuarat Ahli Jawatan
Kuasa,terlibatdalamaktivitikeagamaan,aktivitisosialkemasyarakatansepertihari
keluarga,gotongroyongdantadarusdibulanpuasa.Kerjalapangandilanjutkanbagi
mendapatkan maklumatmaklumat primer daripada pegawaipegawai di Jabatan
jabatandiMajlisPerbandaranKotaBharumeliputiJabatanPerkhidmatanBandaran,
Jabatan Kewangan, Jabatan Hasil dan Penilaian dan Jabatan Alam sekitar Negeri
KelantansertaJabatanPengurusanSisapepejalNegaradanPerbadananpengurusan
Sisa PepejalNegara.

Disamping,menghimpundataprimer,

pengumpulandata

data sekunderjuga dilaksanakan.Datadatasekunderberupa dokumendokumen


ataupun brosurbrosur yang berkaitan dengan organisasi persatuan penduduk dan
organisasilainnyasepertiKawasanRukunTetangga.Maklumatmaklumatsekunder
jugadiperolehidaripadaJabatanPerkhidmatanBandar,JabatanKewangan,Jabatan
Hasil dan Penilaian, Jabatan Perancang Bandar dan Jabatan Alam Sekitar, Negeri
Kelantan,JabatanPengurusanSisaPepejalNegaradanPerbadananPengurusanSisa
PepejalNegara.

Peringkat selanjutnya adalah peringkat kajian susulan. Pelaksanaan kajian


susulan secara asasnya adalah untuk mengisi kelompangankelompangan yang
terdapatpadamaklumatmaklumattertentudalamkajianini.Kajiansusulandilakukan
selepaspengkajimenghimpundanmenganalisissemuadatadaripadakajiansebenar.
Justru itu, untuk tujuan ini kerap kali pengkaji kembali ke kawasan kajian untuk
menghimpunmaklumatmaklumatyangdiperlukan.Malahansehinggakinipengkaji
masihkerapdipelawaolehPengerusiPersatuanPendudukdikeduakawasankajian
untukhadirpadaaktivitiaktivititertentuumpamanyaaktivitiharikeluargadanlain
lain.Keadaaniniturutdimanfaatkanolehpengkajiuntukmendapatkanmaklumat
maklumat tambahan yang diperlukan dan dalam masa yang sama pengkaji terus
melakukanpemerhatiandikawasankajianbagimelihatperubahanperubahanyang
berlaku dan mendapatkan isuisu terbaru yang berkaitan. Perlu dinyatakan di sini

bahawakerjakerjalapangandikeduaduakawasankajianinidipermudahkanjuga

102

oleh kerana penyelia program kedoktoran pengkaji telah turun padang menemui
tokohtokoh penting di keduadua taman itu. Lawatan penyelia itu telah
menambahkankeyakinanparapendudukkepadatujuanpengkaji.

3.5

KAWASANKAJIAN

Kajian ini dilaksanakan di Taman Perumahan Guru, Pintu Geng dan Taman
Perumahan Seri, Pengkalan Chepa, Kota Bharu, Kelantan. Secara umum, Majlis
PerbandaranKotaBharu(MPKB)merupakanibunegeriKelantanyangterletakdi
bahagian timur Semenanjung Malaysia dan berfungsi sebagai pusat pentadbiran,
perkhidmatan,perdagangandanpelancongandiKelantan(MPKB1999).Untuklebih
jelasnya berkaitan dengan kedudukan Kota Bharu di Semenanjung Malaysia dan
kawasanMPKBBRIsilarujukRajah3.1dan3.2.

Darisegisejarahnya,bandarKotaBharusecararasminyatelahdiisytiharoleh
AlmarhumSultanMuhamadkeIIpadatahun1844.Padatahun1928bandarKota
Bharu telah di isytihar sebagai kawasan kerajaan tempatanluiAktamelaThe
MunicipalandHealthEnactment 1928. Dengan kepesatan pembangunan fizikal dan
pertambahanpendudukpadatahun1953LembagaBandaranKotaBharutelahdinaik
tarafkepadaMajlisBandaranKotaBharu.Padatahun1971MajlisBandaranKota
BharutelahditukarkannamakepadaLembagaBandaranKotaBharudengankeluasan
kawasan 4.4 batu persegi dengan jumlah penduduk seramai 55,124 orang.
Bagaimanapun Lembaga Bandaran Kota Bharu telah disusun semula mulai tahun
1978selarasdenganAkta171,AktaKerajaanTempatan1976.Penyusunansemulaini
telahmelibatkanpertambahankawasanpentadbiranMajlisdaripada11.4kmpersegi
kepada 116.24 km persegi. Jumlah penduduk ketika itu adalah seramai 116,330.
Jumlahinimeningkatkepada170,560padatahun1980dan330,000padatahun2000
berdasarkanpertumbuhanpenduduk3.4peratussetahun.Darisegipentadbirannya,
kawasanMajlisPerbandaranKotaBharumembabitkantigakawasanparlimeniaitu
ParlimenKotaBharu,ParlimenPengkalanChepadanParlimenKubangKriandan65
seksyen.Iniadalahberikutanpertambahanpendudukyangmeningkatdaritahunke

setahundanperluasankawasanMPKB.

103

104

105

Disamping

berasaskan kepada dasar membangun bersama Islamnegeri di

Kelantan dan kuasa yang diperuntukkan di bawah Akta Kerajaan Tempatan Akta
171/1976dibawahSeksyen4(2)padatahun2005bandarKotaBharutelahdiisytihar
sebagai bandaraya Islam. Sejak itu juga kawasan Majlis Perbandaran Kota Baru
Bandaraya Islam (MPKBBRI) telah diperluaskan lagi dengan dimasukkannya
beberapadaerahbarukedalampentadbiranMPKBBRI.SehinggakeluasanMPKB
BRI meningkat daripada 116.24 km persegi menjadi 191.34 km persegi dengan
pertambahankawasanseluas75.1kmpersegi.Keadaaninitelahmeningkatkanlagi
jumlahpendudukdaripada330,000tahun2000kepada509,600ditahun2010.Jumlah
ini merangkumi 33.9 peratus daripada jumlah keseluruhan penduduk di negeri
Kelantan.

TamanGuruialahsebuahkawasanperumahanyangterletakdiMukimPintu
Geng,disekitarkawasanpusatbandarKotaBharu.

Kawasaninipada asalnya

merupakankawasanladanggetahyangkemudian

dibangunkanoleh Syarikat

Koperasi GuruGuru Melayu Kelantan seluas 25 Ekar. Taman Guru dibangunkan


secaraberperingkatpadatigafasapembangunan.Pembangunanfasapertama
dimulakanpadatahun1974iaitudenganmembangunkansejumlahrumahbanglo
setingkatdanbangloduatingkat.Selanjutnya,rumahbangloberkembar,rumahkedai
danbangloduatingkatpadafasakedua,danrumahteresduatingkatsertateres
setingkatdifasaketiga.Disampingpembangunanyangdilaksanakanolehpihak
KoperasiGuruGuruMelayuKelantanpadakawasanseluas25ekar,terdapatjuga
pembangunanbeberaparumahkediamandisekitar

kawasantersebutyang

dilaksanakanolehsyarikatswastadanindividu.Rumahrumahtersebutdimilikioleh
masyarakatumumyangbukanguru.Walaupundemikian,kawasanrumahtambahan
initetapdiikhtiharsebagaikawasanTamanGuru.OlehpendudukTamanGuru,
keseluruhan kawasan taman perumahan ini dipanggil sebagai TamanproperGuru6
ataupunTamanGuruasal.Namunkawasanrumahrumahkampungdsekitar

kawasan

tamanperumahandipanggilsebagai Taman Guru sekitar. Dari

segi pentadbiran

secararasminyakawasan

TamanGuruasal

dalampentadbiranMPKB. Namunbegitu,

dantamanGurusekitarinitermasuk
persatuanpendudukTamanGuruhanya

menguruskanhalhalpendudukdikawasanTamanGuruasalsahaja,kerana

Taman Guru yang dimaksudkan dalam konteks


kajinianadalah Taman Guruproper.

106

kewujudan persatuan penduduk hanyalah sebatas di kawasan ini. Sebagai catatan


bahawapadatahun2004,PKMTGtelahcubamenawarkankeahlianpersatuankepada
penduduk di Taman Guru sekitar, namun ia kurang mendapat sambutan daripada
pendudukdikawasanini.

Secarakeseluruhanterdapatsejumlah210unitrumahdiTamanGuruasal.
SelaindaripadabangunanrumahrumahdiTamanGuru,terdapatjugakemudahan
kemudahan seperti Dewan Serbaguna, gelanggang Badminton, Taman Permainan
anakanakdanmasjid.Selainkemudahankemudahantersebut,dikawasaniniterdapat
jugasebuahkedairuncitdankawasantanahperkuburanmilikpersatuanpenduduk.
Kawasaninijugaberhampirandengansekolahrendahkebangsaandansekolah
menengahkebangsaanPintuGeng.MasjidTamanGurumerupakanmasjidyang
asalnyadibangunbersamaandenganpembangunankawasanperumahanTamanGuru
olehKoperasi

GuruGuruMelayuKelantandanselanjutnya

diuruskan oleh

PersatuanKebajikanMasyarakatTamanGuru(PKMTG).Namun

sejaktahun2004

masjidtersebut

telahberubahstatusiaitudaripadasebuahmasjid

tamanmenjadi

masjidsubmukimdimukimPintuGeng,yangselanjutnya secararasmiditadbiroleh
MajlisAgamaIslamKelantan(MAIK).
permohonanpersatuanpendudukTaman
sembahyangJumaatdimasjidberkenaan.

Perubahanstatusini
Gurubagi

dilakukan

atas

melayakkanpelaksanakan

SalahsatusyaratyangdiajukanMAIK

untukkelayakansesebuahmasjidmenjadimasjidsubmukimadalahterdapat300
orangjeah ag easnkn ebhag aa ai ut utud aj
TamanGurudapatmelepasipersyaratanyangditentukan. Selepasmenjadimasjid
submukim,secaraotomatikAhliJawatanKuasaMasjidjugadilantikolehMAIK.
AJK Masjid sebelumnya adalah AJK Biro Agama lantikan persatuan penduduk.
JusterusemasaMAIKmemintapersatuanuntukmenyediakannamanamacalonAJK
masjiduntukdilantik,makapersatuantelahmenyenaraikanAJKmasjiddaripada
BiroAgama.Olehitu,semasainiwalaupunsecarakhususnyaAJKmasjidmerupakan
AJKlantikanMAIKdandiletakkandibawahpentadbiransertapengawasanMAIK,
namundarisegipengurusannyamasihlagimerujukkepadapersatuanpenduduk
indukiaituPKMTG.Sejakmasalantikantersebut, paraAJKmasjiddiTamanGuru,
terutamanyaImam,BilaldanTokSiakmendapat

elaunsecarabulanandaripada

MAIKiaituRm400untukImam,Rm250untukBilaldanRm150untukTokSiak.

107

Daripadaawallantikaniaitutahun2004sehinggasekarangbelumadalagilantikan
baruterhadapAJKmasjidTamanGuru.

Padatahun2007,pihakpersatuanpendudukkembalimemohonkepadaMAIK
untukmerubahstatusmasjidTamanGurudaripadamasjidsubmukimkepadamasjid
mukim.Permohonantersebutdiluluskanpadapertengahantahun2008.Namun
sehinggakehari

inipihakpersatuanpenduduk

masihmenunggumasa

pelaksanaannya.Ini keranaberlakunyatumpang tindih darisegihakdankuasa


masjid.Padadasarnyasemasakiniterdapatsebuah

masjidmukimdikawasanPintu

Geng.BegitupuladengankawasanyangberhampiraniaitukawasanmukimKota.
Olehitu,masjidTamanGuruakandiikhtiharsebagaimasjidMukimTamanGuru
yangnantinyaakanmengambilsebahagiankuasadanhakmasjidmukimPintuGeng
danmasjidmukimKota7.SebagaimasjidMukim,masjidTamanGurunantinyaakan
bertambahfungsinyabukansahajauntukmelaksanakansembahyang
untukmelaksanakanurusan

nikah, ceraidanrujuksertamengutip

Padatahun2009, masjidtamanGuru

Jumaat,namun
zakatfitrah.

telahmendapatsumbangandaripadakerajaan

pusatyangsecarakhususnyadiberikanolehPerdanaMentriMalaysia

sebanyakRM

500,00000.Sumbangankewangantersebut

dimanfaatkanolehAJKmasjiduntuk

menambahbaik

Sumbanganinidiperolehiatasjasa

lagimasjid Taman Guru.

pengurusi UMNO Cawangan Taman Guru. Bagi masyarakat Taman Guru masjid
merupakantempatpertemuandanperbincanganselaintempatibadat.Begitujugabagi
ahliahliJawatanKuasaPersatuanpenduduk,merekakerapsekalibertemudan
bermesyuarat

di masjiduntuk

memperbincangkan

halhalkebajikandan

permasalahaandikalanganpendudukdiTamanGuru.

Kecualimasjidyangasalnyadibangunkanolehpemaju,kemudahan
kemudahan lainnya

di Taman Guru dibangunkan atas sumbangankerajaanPusat8

melaluipemimpinUMNOterkenalTengkuRazaleighHamzah.Semasaitukerajaan
KelantandiperintaholehpentadbiranUMNOdanTengkuRazaleighadalahmenteri
kewangan,disampingbeliaumerupakansalahseorangindividuyangmemimpin
7

KeadaaninimerujukkepadapentadbiranMAIK,bukanberasaskanpentadbiranMPKB.

8 Istilah ini digunakan oleh komuniti lokal di kawasan kajian untuk membezakan antara
kerajaannegeriyangditadbirolahPASdankerajaanPusatyangditadbirolehUMNO.

108

UMNO negeri Kelantan. Justru, sumbangan kerajaan pusat ke Taman Guru telah
disalurkan oleh Tengku Razaleigh melalui UMNO Cawangan Taman Guru. Oleh
demikian,salahsatusumbanganbeliaudiTamanGuruadalahDewanSerbaguna.Di
masakiniwalaupundewantersebutmilikUMNOCawanganTamanGuruolehahli
ahli parti yang juga ahliahli persatuan pendudukTaman Guru,DewanSerbaguna
dimanfaatkan bagi keperluan penduduk termasuk persatuan penduduk, Kawasan
RukunTetangga,danTadikaKEMAS.

PadadasarnyacawanganpartiUMNOdiTamanGuruditubuhkanoleh
masyarakatTamanGurudandirasmikanolehTengkuRazaleighpadatahun1978.
SemasakawasanTamanGurubarudidiami.Penubuhanpartiiniadalahatasgagasan
beberapaorangpendudukyangterdiridaripadagurugurudiKawasanKotaBharu
sekitarnyadisebabkankeranabelumtersedianyakemudahanelektrikdanairdiTaman
Guru.Tujuanpenubuhannyasematamatauntukmenjagakebajikanmasyarakatdi
Taman

Guru.Justerupermohonanuntukmendapatkankemudahankemudahandi

Taman

Gurulebihmudahdilakukanmelaluipertubuhanrasmiberbanding

permohonanperseorangan.TidaklamaselepastertubuhnyacawanganpartiUMNO,
padatahunyangsamapersatuanpendudukTamanGurupuladitubuhkansecararasmi
dandidaftarkandibawahJabatanPendaftarPertubuhan.Pertimbanganuntuk
menubuhkanpersatuanpendudukadalahmewujudkan
bersifatkemasyarakatandantidakbersifatpolitik.Olehitu

sebuahorganisasiyang
penubuhanpersatuan

pendudukakanmemudahkanpendudukuntukmelibatkan diri dalampersatuandan.


mewujudkan kesepaduan sosial di kalangan penduduk. Namun disebabkan kerana
tidak menghantar laporan selama dua tahun kepada pihak Jabatan Pendaftaran
Pertubuhan,persatuanpendudukTamanGurudibatalkan.Rayuankeataspembatalan
pendaftarandilakukanolehparaExcopersatuan.AkhirnyapihakJabatanPedantaramn
PertubuhanmenerimarayuantersebutdanmemintapersatuanpendudukTamanGuru
untukmenggunakannamalainiaituPersatuanKebajikanMasyarakatTamanGuru
(PKMTG). Secara keseluruhan, dari awal penubuhannya sehingga ke hari ini
persatuanpendudukTamanGurudapatdikatakansebagaisebuahpertubuhandiluar
kerajaanyangmenguruskansemuakeperluanpendudukTamanGurudanmentadbir
Taman Guru secara tidak rasmi. Selain Ahli Jawatan Kuasa Masjid, UMNO dan

PKMTG,terdapatjugaKawasanRukunTetangga(KRT)yangditubuhkanpadatahun

109

2007.PenubuhanKRTTamanGurubertujuanuntukmenjagakeselamatanpenduduk
dan meningkatkan kesepaduan sosial di kalangan penduduk. Justeru walaupun
terdapatpelbagaipertubuhandiTamanGuru,namundikalanganpendudukPKMTG
menjadiindukkepadasemuapendudukyangada9.Darisegipenduduknya,umumnya
pendudukdiTamanGuruterdiridaripada100peratusberbangsaMelayu,dimana
ebahagian besarnya adalah Melayu Kelantan yang berasal dari kawasan luar Kota
BharumeliputiMachang,TanahMerah,PasirPutih,Tumpat,Bachokdansebagainya.
Selain100peratuspenduduknyaadalahberagamaIslam.Darisegipemilikanrumah
pula,sebahagianbesarpenduduknyaadalahpemilikrumahasal.Hanyasebilangan
kecil sahaja adalah mereka di kalangan penyewa rumah (10 peratus). Pekerjaan
penduduk,sebahagianbesarnyaadalahpesaragurudanpegawaidikerajaanNegeri
danPBT.

TamanSeri,PengkalanChepaterletakdibawahmukimTelukKitang,Kota
Bharu.TamanSeriinidibangunpadatanahseluas2.5KmpersegiolehPerbadanan
NegeriKelantanpadatahun1974.Tamaninidibangunkanpadaduafasa.Jenisrumah
difasapertamaadalahrumahteressetingkatduabilik.Fasapertamamuladiduduki
padatahun1976.Fasakeduaadalahrumahteressetingkattigabilikdanjumlahrumah
yangdibangunkansejumlah42unit.Kawasanrumahdifasakeduadipanggil
oleh penduduk tempatan sebagai Taman Seri Tambahan yang mula diduduki pada
tahun1985.Justerurumahyangterbangundikeduaduafasaadalahberjumlah213unit.
Selainrumahsejumlah12unitrumahkedaitelahdibangunkan,enamunitdibahagian
depandanenamunitlagiterletakdibahagiandalamTamanSeri.Secarakeseluruhan,
pembangunanrumahdikawasaniniselesaipadatahun1985.Danpadatahuninijuga
kawasaninimuladiduduki.RumahdikawasanperumahanTamanSeridiberikod
dengannamaBLOKAsehinggaZ(tanpallokYdanBlokO).PendudukdiTamanSeri
40peratuspenyewadansejumlah60peratusadalahpemilikrumahasal.Para penyewa
terdiri daripada kaki tangan tentera yangdariberasaldalamnegeri danluar
negeri10,stafdiPusatlatihanPenerbanganAsiaPacificyangterdiridaripadaorang
IndonesiadanFilipina,pekerjapekerjakilangdiPengkalan

VIII.

BerkaitandenganorganisasidiTamanGuruakandijelaskansecaraterperincipadabab

10

MerujukkepadadalamnegeriKelantandanluarnegeriKelantan.

110

Chepa,kakitangankerajaanNegeri,gurugurudan

pegawaipendidikan.Namun

demikian,pendudukyangpalingdominan adalahorangtempatandariKelantan.Dari
segilokasinya,TamanSeriterletak

berhadapan

denganLapanganTerbang,

PengkalanChepaKotaBharu.Darisegikemudahanasasnyaterdapatsurau,padang
permainan kanakkanak, kedai runcit, kedai makan dan kedai Internet, hotel dan
tadika Kemas. Bangunan Tadika Kemas asalnya adalah bangunan milik UMNO
CawanganTamanSeri.NamunkinibangunantersebuttelahdihibahkanolehUMNO
kepadaBadanKebajikandanKhairatKematianTamanSeri,yangmeminjamkannya
kepada KEMAS untuk dijadikan TADIKA. Bangunanbangunan lain seperti balai
raya dan lainlain tidak dapat dibangunkan kerana tidak ada tempat untuk
membangunnya.

Terdapat beberapa pertubuhan sosial, kemasyarakatan, politik, agama dan


sukanyangwujuddiTamanSeri.BadanKebajikanPendudukTamanSerimerupakan
pertubuhan kemasyarakatan yang paling awal yang ditubuhkan pada tahun 1979.
Badaninimerupakansebuahpertubuhanyangwujudsecaratidakrasmidantidak
berdaftardiJabatanPendaftaranPertubuhan.BadaninijugawujuddiTamanSeri
sehingga tertubuhnya Badan Amal dan Sukan Taman Seri (BATAS). UMNO
CawanganTamanSerimerupakanpertubuhankeduayangditubuhkanpadatahun
1980 iaitu setahun selepas penubuhan Badan Kebajikan Perumahan Taman Seri.
Penubuhan parti UMNO di Taman Seri bukanlah sematamata bagi tujuan politik
tetapi bertujuan untuk menjaga kebajikan penduduk di Taman Seri. Penubuhan
UMNOCawanganTamanSeridisebabkankeranasemasaitujawatankuasaSuraudan
BadanKebajikanPerumahanTamanSerikurangaktif.JustrupenubuhanUMNOdi
TamanSeribanyakmembantupendudukmisalnyasemasamendapatkanperuntukan
untukmembangunsuraudanperuntukansebanyakRM500,000untukmemperbesar
saliranlongkangdiTamanSeriselepasberlakubanjirbesarditamanitu.Selainitu,
terdapatbeberapabangunanyangpadaasalnyadimilikidandiusahakanolehUMNO
Taman Seri seperti bangunan TADIKA KEMAS, yang asalnya bangunan pejabat
UMNO hasil bantuan Tengku Razaleigh Hamzah. Namun disebabkan kerana
berlakunya krisis di kalangan ahli UMNO pada akhir tahun 1990an iaitu dengan
tertubuhnyaPartiSemangat46makaahliahliUMNOTamanSeripunikutberpecah.

BadanKebajikandanKhairatkematianTamanSeri(BKKK)

111

ditubuhkan oleh 20 orang bekas ahli UMNO Taman Seri. Tujuan penubuhannya
adalahuntukmenjagadanmembinakembalihubungandikalanganbekasahliUMNO
yangterputus.BKKKinididaftarkansecararasmidenganPendaftarPertubuhandan
bersifatekslusifdarisegipenerimaanahli.Olehdemikian,banyakpendudukmenuntut
ditubuhkansebuahpersatuanyangbersifattidakekslusifdiTamanSeri.BadanAmal
dan Sukan Taman Seri (BATAS) ditubuhkan pada tahun 1995. Penubuhannya
disebabkankeranaBKPTSadalahbadanyangtidakberdaftarsecararasmi,disamping
adanyatuntutandikalanganpendudukuntukmenubuhkanpersatuanyangbarukerana
AJK BKPTS kebanyakannya adalah ahli UMNO. Alasan lain penubuhan BATAS
disebabkankeranaBKKKbersifatsangatekslusifdarisegikeahliandanyurannya
yangterlalumahalbagipendudukTamanSeri.Sehingga,kebanyakanpendudukyang
inginmenjadiahlikhairatkematianditolakolehBKKK.JustrupenubuhanBATAS
adalahbagimemenuhikeinginanpendudukterhadapkeperluanuntukterlibatdalam
khairatkematian.DiTamanSeriterdapatjugaJawatankuasaSurauyangditubuhkan
pada tahun 2002. Jawatan Kuasa ini asalnya diletakkan di bawah Biro Agama
BATAS.Namundisebabkankeranabebantanggungjawabterlalubanyakmakapihak
BATASmemisahkanJawatanKuasaSurauuntukberdirisendiri.Selainpertubuhan
pertubuhandiatasdiTamanSeriterdapatKawasanRukunTetanggaataupunKRT
yang ditubuhkan pada tahun 2005. Tujuan penubuhan KRT adalah untuk
meningkatkankesepaduadikalanganpendudukdanmembentukkawasankejiranan
yangselamatdenganmelaksanakanSkimRondaanSukarela(SRS).Selainkeperluan
untukmendapatkanperuntukandaripadaJabatanPerpaduandanIntegrasiNasional.
SebablainpenubuhanKRTdiTamanSeriadalah
kekhuatiran penduduk tentang ramainya apa yang digelar sebagaiDrPrebet
(istilahyangmerujukkepadapenagihdadah)diTamanSeri.Sehinggabanyakkes
pecahrumahdikawasantersebutdisebabkanolehpenagihdadah.Beberapalaporan
kepadapolistelahdilakukanolehBATAS,namuntidakadatindakanapapundaripada
pihak polis. Oleh itu, beberapa AJK BATAS mengambil kesempatan untuk
menubuhkan KRT di kawasan Taman Seri. Di Taman Seri terdapat juga PAS
CawanganTamanSeriyangditubuhkanpadatahun1980an.NamunPASTamanSeri
ditubuhkanbukansematamatauntuktujuanpolitik,tetapiiauntukmenjagakebajikan
pendudukdiTamanSeri.Untuklebihjelasnyaberkenaandengankedudukankawasan

TamanGurudanTamanSeridiKotaBharusilarujukRajah3.3.

112

113

3.6

PENENTUANKAWASANKAJIAN

Darisegipenentuankawasankajian,secaraprinsipnya, pemilihankawasan
ditentukanberasaskankepadapemilihansampelsecarabukanrawak(nonprobability
sampling).Iadilakukandengantekniksecarapersampelanberquota(quotasampling
technique).Maksudnyabahawapenentuankawasankajiandilaksanakan
berasaskankepadapertimbanganpertimbangantertentudanbukanditentukansecara
proporsional

berasaskan

kepadajumlahsampelyangmewakilipopulasi.

Petimbanganpertimbangann

tersebutmerangkumi;pertama,bahawakawasankajian

adalah kawasankawasan

semasa ini sedang melaksanakanskimpengutipan

primer dalam konteks pengurusan sisa pepejal ysiadi.MalaSehinggakinididapati


bahawa

pelaksanaanskimpengutipanprimerdalampengurusansisapepejalhanya

didapatidiKotaBharukhususnyadiduakawasankajian.Justerutidakterdapatsatu
kawasanpundinegerinegerilainMalaysiayangmelaksanakankaedahpengurusan
sisapepejalseumpamaini.Kebanyakankaedahpengurusanyangdilakukanadalah
mengikutkepadakaedahpengurusanberasaskankepadapenswastaan(interim),atau
pun secara contractingout atau pengurusan yang sepenuhnya dilaksanakan pihak
kerajaantempatan.

Dalam konteks pengurusan sisa pepejal, kaedah skim pengutipan primer


pertama kali diperkenalkan oleh Majlis Perbandaran Kota Bharu sebagai projek
perintispadatahun2002diTamanGuru.Justru,TamanGuru,PintuGengmerupakan
kawasan taman perumahan pertama yang ditentukan sebagai projek perintis bagi
melaksanakanskimpengutipanprimerdaripadasejumlah141tamanperumahanyang
terdapat di Kota Bharu. Salah satu syarat utama yang ditetapkan oleh Majlis
PerbandaranKotaBharu(MPKB)terhadapkawasanperumahanyangakanterlibat
dengan skim pengutipan primer ialah kawasan perumahan tersebut mesti ada
persatuanpendudukyangberdaftarsecararasmidiJabatanPendaftaranPertubuhan,
Kementrian Dalam Negeri. Tujuannya adalah agar persatuan penduduk dapat
menggalakkanaktivitibersamadenganpendudukdanpengurusansisapepejalakan
diuruskansecarabersamaolehpendudukdanpersatuan.Selanjutnya,skimpengutipan
primerdilaksanakandiTamanSeri,PengkalanChepa,KotaBharupadatahun2004

atasinisiatifpenduduktempatan.

114

Kaedah skim pengutipan primer merupakan satu kaedah dalam sistem


pengurusansisapepejal,dimanakomunititempatansepenuhnyabertanggungjawab
terhadap sistem pengurusan sisa pepejal di kawasan tempat tinggal mereka. Bagi
melaksanakankaedahini,pihakberkuasatempatanKotaBharutelahmelaksanakan
disentralisasi dengan menyerahkan tanggungjawab pengurusan sisa pepejal kepada
organisasipenduduktempatandiTamanGuruPintuGengdanTamanPerumahan
Seri, Pengkalan Chepa. Dalam konteks ini pula persatuan penduduk di keduadua
tamanperumahantersebutsepenuhnyaakanterlibatdalammerancang,merangkadan
melaksanakan sistem pengurusan sisa pepejal mengikut cara pengurusan mereka
sendiridikawasantempattinggalmereka.DiKotaBharu,kaedahskimpengutipan
primerdilaksanakansecarabersamasamadenganprogramkebersihanlainnyaseperti
memotongrumputdancucilongkang.Kaedahinijugamerupakansatukaedahbaru
dalamkontekspengurusansisapepejaldiMalaysia.Secaraprinsipnya,pelaksanaan
kaedah skim pengutipan primer di taman perumahan di Kota Bharu adalah bagi
mengatasimasalahketidakberkesanandanketidakcekapandalamsistempengurusan
sisapepejaldiKotaBharu.Selainitupelaksanaannyajugabertujuanmelaksanakan
AgendaTempatan21diMajlisPerbandaranKotaBharu.

Pertimbangan kedua dalam menentukan kawasan kajian adalah berasaskan


kepadapemerhatiandanpandanganpengkajisendirisertapandanganbeberapa
penduduktempatanberkaitandenganwujudnyaskimpengutipanprimerdan
keberkesananpelaksanaannya diTamanGuru.
danTamanSeri,Pengkalan
ketarakhususnya

TerhadapTamanGuru,PintuGeng

Chepa,pengkajimendapatiwujudnya

perbezaanyang

berkaitandengan perihal kebersihan kawasan dan wujudnya

perpaduandikalanganpendudukberbanding

dengan

tamantaman perumahan

lainnyayangterdapatdiKotaBharu. Daripadapengalaman pengkajisendirisemasa


meninjauTaman

Guru, PintuGengpada pertengahan tahun2003 mendapati

kawasantersebutnampakbersihdanteratur.Tidaknampaksampahsampahyang
berselerakdimeratatempat.Dikawasaninisampah

dibuangpadatongROROyang

disediakanolehMPKB.Rumputrumputdsekitar

kawasanTamanGurupun

terpotongrapi.Pengkajiselanjutnyameninjaubeberapakawasantamanperumahan
yangberhampiranbagitujuanuntukmemperbandingkannyadengankawasanTaman

Guru.Keadaandikawasantamanperumahanlainsangatberbezadengankeadaandi

115

Taman Guru. Di samping itu, pengkaji juga menanyakan kepada beberapa orang
pendudukdiTamanGurutentangkeberkesanandankecekapansistempengurusan
sisapepejaldenganmemperbandingkankeadaanTamanGurusebelumdanselepas
pengurusansisapepejaldiuruskansendiriolehpersatuanpenduduk.Menurutmereka
bahawa keadaan kawasan Taman Guru jauh berbeza selepas pihak persatuan
pendudukmengambilalihpengurusansisapepejaldaripadaMPKB.Pengurusansisa
pepejalmenjadilebihcekapdanberkesandankeadaanTamanGurupunmenjadilebih
bersihdanteratur.MenurutPengarahJabatanPerkhidmatanBandaranbahawaselepas
beberapalamaskimpengutipanprimerdilaksanakandiTamanGuru,tidakpernahada
lagi rungutan daripada penduduk Taman Guru berkaitan dengan pengutipan sisa
pepejalyangmasukkeJabatanPerkhidmatanBandaran.

Dari segi kemasyarakatan pula, terdapat satu keadaan yang cukup unik di
TamanGuruiaituterbinanyakesepaduansosialyangkukuhdikalangankomuniti
tempatan.Hubunganantaraindividuataupunahliahlipersatuandalamkomuniti
sangatbaikdan

mesra.Initerbuktidenganmelihatbetapasetiapahlipersatuan

ataupunpendudukdiTamanGurusalingmengenalsecaradekatdanmesraantarasatu
samalainnya.Walaupunterdapatbeberapa
wujudnyaperpaduanumpamanyawujudnya

keadaanyang

dapat menghalang

perbezaanfahamanpolitik,dengan

wujudnyaduacawanganpartaipolitikdikawasantersebut,

namun komunitiini

bersatu. Semua halanganhalangan yang wujud dihadapi ahliahli persatuan dan


pendudukTamanGurudenganpendekatantoleransi,asaskebersamaandanukhuwah
IslamiyahsertaasaskekeluargaanseTamanGuruyangkukuh.Justru,perpaduanyang
wujud di Taman Guru menjadikan ahliahli persatuan dan penduduk dapat
bekerjasamasecarakolektifbagiberkongsimenjagakebersihandikawasantersebut.
Dilihat secara duniawi, ahli persatuan dan penduduk Taman Guru telah berkongsi
kehidupan sosial dan kemasyarakatan. Secara uhkrawi dan kerohanian mereka
berkongsikhairatkematiandantempatibadahsebagaijambatankeakhirat.Secara
menyeluruhmerekabukansahajaberkongsikawasanTamanGurusecarafizikaldan
sosial,tetapijugasecaraakhirat.

SemasapengkajimeninjauTamanSeri,PengkalanChepapada2003skim

pengutipanprimersepertidiTamanGurubelumlagidilaksanakan,namuniahanya

116

menunggusaatuntukpelaksanaan.Dikawasaninipengkajimenemukanperkarayang
hampirsamaberlakudiTamanGuru.Persatuanpendudukdisinisangatberperanan
aktifdalammembangunkanperpaduandikalanganpenduduk.Hubunganantara
penduduknya sangatakrab,walaupunhubungantersebuttidaksekukuhhubungan
diantara pendudukdiTamanGuru.Padaprinsipnya, hubunganyangbersepadu di
kalanganpendudukdiTamanSeribolehmenjadiasaskepadapersatuanpenduduk
TamanSeriuntukmenjayakan

pelaksanaansistempengurusansisapepejalnantinya.

Justruitu,perkaraperkara

initelahpunmenjadiasaskepadapengkajidalam

membangunkan andaian bahawa pelaksanaan sistem pengurusan sisa pepejal di


TamanSerinantinyaakansamasuksesnyadenganpelaksanaannyadiTamanGuru.
Oleh demikian, berasaskan pada pertimbanganpertimbangan di atas maka
pengkajimemilihkeduaduatamanperumahaniaituTamanGuru,PintuGengdan
TamanSeri,PengkalanChepasebagaikawasankajiandalamkajianini.Darisatusegi,
pengkaji ingin meneliti dan menerokai proses dan mekanisme pelaksanaan skim
pengutipan primer di kawasan kajian dan mengkaji serta menganalisis kesan
pelaksanaannyaterhadapkomunitisetempat,PBTdanpersatuanpenduduk.Darisegi
lain pula, pengkaji ingin menerokai proses pemerkasaan modal sosial di kalangan
komuniti tempatan di keduadua taman perumahan, di mana perkara ini secara
khususnyatelahberfungsidalammembinapenglibatankomunitisecarakolektifdalam
pengurusansisapepejaldisana.
3.7SUMBERDATA
Terdapatduasumberdatadalamkajianiniyaknisumberprimerdansumbersekunder.
Kerjalapanganmerupakansumberutamabagipengumpulandataprimerdandata
sekunder. Secara keseluruhannya kerja lapangan dilaksanakan pada awal Februari
2007sehinggapertengahanDisember2008diTamanGuru,PintuGeng,TamanSeri
PengkalanChepa,MajlisPerbandaranKotaBharu,JabatanPengurusanSisaPepejal
NegaradanPerbadananPengurusanSisaPepejalNegaradiKualaLumpur.Huraian
berkenaandengansumberdatatersebutakandijelaskansepertidibawahini.

117

3.7.1PengumpulanDataUtama
Dalamkajianini,terdapatempatkaedahyangdigunakanbagimengumpulkandata
primer;(i)temubualterhadapinformanutamadanpegawaipegawaikerajaanyang
menjadinarasumber(resourceperson);(ii)surveimenggunakandaftarsoalselidik;
(iii) diskusi kelompok terfokus; (iv) pemerhatian. Temubual informan utama
dilakukanberasaskankepadaskemakajiandansurveidilakukanmenggunakandaftar
soalselidikyangdibinasecaratertutupterhadap95respondenyangditentukansecara
persampelanbertujuan.Datadataprimerjugadiperolehidaripadanotanotakhasyang
rekodkan semasa melaksanakan survei. Datadata primer juga berupa jurnal yang
ditulisolehpengkajisemasamelaksanakandiskusikelompokterfokussecaratidak
formaldanpemerhatiansecaralangsungmahupunpemerhatianturutserta(participant
observation).

a.Temubualinformanutamadanpegawaipegawaikerajaan
Kajianinimenentukanduakategoriinformanutama.Kategoripertamaadalahmereka
yangberadadikawasankajianiatudiTamanGurudanTamanSeri.Kategorikedua
adalahpegawaipegawaidiMajlisPerbandaranKotaBharu,JabatanAlamSekitar,
Jabatan Pengurusan Sisa Pepejal dan Perbadanan Pengurusan Sisa Pepejal yang
memberimaklumattentangpengurusansisapepejal,dasar,strategidanpelaksanaan
pengurusansisapepejal.KategoripertamaterdiridaripadalapanorangdiTamanGuru
dan enam orang di Taman Seri. Kategori kedua, tiga orang pegawai di Majlis
Perbandaran Kota Bharu, seorang di Jabatan Alam Sekitar, seorang di Jabatan
Pengurusan Sisa Pepejal Negara dan dua orang di Perbadanan Pengurusan Sisa
PepejalNegara.

Di Taman Guru, informaninforman utama yang ditemubual termasuk


Pengerusi Persatuan Kebajikan Masyarakat Taman Guru (PKMTG), Setiausaha
Persatuan Penduduk Taman Guru merangkap Pengerusi Biro Khairat Kematian
Persatuan dan Pengerusi Kawasan Rukun Tetangga merangkap Pengerusi Biro
Keselamatan, Timbalan Pengerusi Jawatan Kuasa Masjid merangkap Pengerusi

UMNOCawanganTamanGurudanTimbalanPengerusiBiroUgama.Temubual

118

dilanjutkan ke atas Imam Masjid, Pengerusi Biro Kebersihan, Bendahari PAS


CawanganTamanGurumerangkapBendahariPersatuanPenduduk,pekerjapekerja
pengangkutsampahdankebersihanawam.Secaraumum,soalansoalanyangdiajukan
kepadainformaninformanutamaadalahsoalansoalan
berpandukan

skemakajian.Soalansoalanberkenaan

yangtidakberstruktur
berkaitandengan;

(i)

kewujudanpersatuanpenduduk,sejarahdanideapenubuhannya,aktivitiaktivitiyang
dilaksanakan, jumlah ahli dan lainlain yang berkaitan dengannya; (ii) wujudnya
persatuanpersatuanlainsepertikawasanrukuntetanggadikawasankajiandanlatar
belakangwujudnyapersatuantersebutsertakaitanantarasatusamalainnya,aktiviti
aktiviti bersama; (iii) latar belakang kawasan Taman Guru dan kemudahan
kemudahanyangterdapatdikawaankajian;(iv)latarbelakangpenglibatanpersatuan
pendudukdalampengurusansisapepejaldanmekanismepelaksanaanyadiperingkat
komuniti;(v)hubungansosial,wujudnyaperpaduandanpemerkasaanmodalsosial.

Temubualmendalamkeatasinformaninformanutamadilaksanakanmenurut
temujanji.KecualiterhadapPengerusidanSetiausahaPKMTGdikunjungipengkajike
rumah mereka masingmasing, para informan utama lainnya ditemui pengkaji di
MasjidTamanGuru.Umumnya,parainformanutamamudahuntukdidekati.Selepas
pengkaji memberi penjelasan tentang tujuan dan manfaat melaksanakan kajian ini
umumnya mereka bersedia untuk ditemubual. Ada masanya, temubual dilakukan
secara langsung selepas pertemuan dengan responden, ada masanya juga pengkaji
akan membuat temujanji dan menentukan hari yang sesuai untuk melaksanakan
temubual.Masa,haridantempatpelaksanaantemubuallazimnyaditentukanolehpara
informanutama.Temubualturutdirakamdenganalatperakam.Temubualterhadap
informaninibertujuanuntukmenerokaidanmemahamifakta,fenomenadandinamika
sertakedinamisanyangberlangsungdikawasankajianterutamanyaberkaitandengan
proses,mekanismedanpelaksanaanpengurusansisapepejalsertapemerkasaanmodal
sosial,disampingmelakukantriangulasidanmendapatkanmaklumatyangterperinci
berkaitandenganperkaraperkarayangtelahdisebutkan.

DiTamanSeri, Pengkalan Chepapelaksanaantemubual terhadap informan


utamadilakukansecaraberbeza.Pertemuandenganinformanutamadilakukandengan

berkunjungkerumahinforman.Adamasanyakunjungantersebutharus

119

dilakukanberkalikali,barulahpengkajibertemudenganinformanutama.Adamasa
juga selepas bertemu informan utama, pengkaji harus membuat temujanji untuk
bertemuinformandimasalainuntukditemubual.Umumnyatemubualdilaksanakandi
rumahinformanpadaharicutisahajakhususnyapadahariSabtu.Semasaberkunjung
kerumahinforman,pengkajiditemaniolehsalahseoranginformanutamayangjuga
salahseorangAJKPersatuanPendudukTamanSeri.Informaninformanutamayang
ditemubual di Taman Seri termasuk Pengerusi BATAS merangkap Timbalan
Pengerusi Kawasan Rukun Tetangga, Imam Surau Taman Seri yang merangkap
Pengerusi Jawatan Kuasa Surau dan Pengerusi Biro Ugama BATAS, Pengerusi
KhairatKematianTamanSerimerangkappengasasBATASdanUMNOcawangan
Taman Seri. Pengerusi Biro Kebersihan BATAS merangkap Bendahari PAS
Cawangan Taman Seri, Bendahari UMNO Cawangan Taman Seri merangkap
SetiausahaKawasanRukunTetanggadanSetiausahaBATAS,PenyeliaPengurusan
SisaPepejaldanparapekerjapengangkutsampahdankebersihanawamdiTamanSeri
termasukinformaninformanyangjugaditemubual.

TemubualdilanjutkankeataspegawaipegawaidiJabatanjabatandiperingkat
Majlis Perbandaran Kota Bharu, Jabatan Alam Sekitar Negeri Kelantan, di Kota
Bharu, Jabatan Pengurusan Sisa Pepejal Negara dan Perbadanan Pengurusan Sisa
PepejalNegaradiKualaLumpur.Untukprosedurtemubual,bagijabatanjabatandi
bawahpentadbiranMajlisPerbandaranKotaBharu,pengkajisecaralangsungdapat
bertemu pegawaipegawai berkenaan dan membuat temujanji untuk melaksanakan
temubual.SedangkanbagipegawaidiJabatanAlamSekitarNegriKelantan,Jabatan
PengurusanSisaPepejaldanPerbadananPengurusanSisaPepejal,pengkaji harus
melaksanakan

prosedurnegotiated

entry. Ini bermaksud pengkaji harus

mengemukakansuratrasmidanmaklumatmaklumattentangbutirbutirkajiandan
maklumatmaklumatyangdiperlukankepadainstitusiinstitusiberkenaan.

Di peringkat Majlis Perbandaran Kota Bharu pegawaipegawai yang


ditemubual adalah Ketua Bahagian Kebersihan Jabatan Perkhidmatan Bandaran,
KetuaUnitBahagianSisaPepejaldanKetuaunitBahagianPotongRumputJabatan
Perkhidmatan Bandaran, Pengarah Jabatan Kewangan, dan Timbalan Pengarah di

JabatanHasildanPenilaian.Temubualumumnyadilaksanakandipejabatdijabatan

120

berkenaan. Namun demikian, terdapat juga pegawai di Jabatan Perkhidmatan


Bandaran MPKB yang ditemubual di luar masa pejabat dan di luar pejabat.
Selanjutnya,temubualdilakukanterhadappegawaipegawaidiJabatanAlamSekitar
NegeriKelantan,diKotaBharudanTimbalanPengarahPerbadananPengurusanSisa
Pepejal Negara serta pegawai di Jabatan Pengurusan Sisa Pepejal Negara. Di
PerbadananPengurusanSisaPepejalNegara,temubualdilaksanakansebanyakdua
kali.DiJabatanPengurusanSisaPepejalNegaratemubualdilaksanakansebanyaktiga
kali. Secara ringkasnya, maklumatmaklumat yang diperlukan daripada pegawai
pegawai yang menjadi nara sumber dalam kajian ini adalah berkaitan dengan; (i)
pelaksanaan pengurusan sisa pepejal dan pembersihan awam di Kota Bharu; (ii)
sumber kewangan pengurusan sisa pepejal di Kota Bharu; (iii) pengurusan sisa
terjadual dan pengurusan di tapak pelupusan di Kota Bharu; (iv) pengurusan sisa
kawasanindustridanperniagaan,diKotaBharu;(v)asasdanteras,kaedah,dasardan
strategipengurusansisapepejalnegerasertapenglibatankomunitidalampengurusan
sisapepejalNegara;(vi)operasionalpengurusansisapepejalNegaradanpenglibatan
komuniti dalam pengurusan sisa pepejal. Untuk lebih jelasnya berkenaan dengan
informaninforman utama dan pegawaipegawai yang menjadi narasumber dalam
kajianinidapatdirujukpadaJadual3.1dibawahini.

Jadual3.1Informaninformanutamadanpegawaipegawaiyangditemubual
mengikutkawasankajiandanagensi
No

Nama*

1.
2.

HajiIlham
HajiWan.

3.

HajiKamal.

4.

HajiDaud

5.
6.
7.

HajiUsman
HajiSaleh
HajiRahman

8.
9.

EncikRahim
EncikAmin

Status/Ejensi
PengerusiPersatuanPendudukTamanGuru
Setiausaha Persatuan Penduduk
Taman
Guru/PengerusiBiro
KhairatKematian
Persatuan
Pengerusi
Kawasan
Rukun
Tetangga/Pengerusi
Biro
Keselamatan
Persatuan
TimbalanPengerusiJawatanKuasaMasjid/
Pengerusi UMNO Cawangan
Taman
Guru/TimbalanPengerusiBiroUgama
ImamMasjid
PengerusiBiroKebersihan
Bendahari
PAS
Cawangan
Taman
Guru/BendahariPersatuan
ParaPekerja PengutiupSisa Pepejaldan
KebersihanAwam

Kawasan

TamanGuru

bersambung

121

sambungan
10.

EncikZali

11.
12.

EncikMalik
EncikAzhari

13.

EncikMubin

14.
15.
16.

HjMamat
Encik Hasnul
EncikHasan

17.
18.
19.
20.
21.
22.

Encik Razuki
Encik Roslan
Encik Rosli
Pn.Fatimah
Encik
Mat
Zain
EncikNadir

PegawaiJabatanPerkhidmatanBandaran
PegawaiJabatanPerkhidmatanBandaran
PegawaiJabatanPerkhidmatanBandaran
PengarahJabatanKewangan
PegawaiJabatanHasildanPenilaian
PegawaiJabatanperlesenan

23.

Encik
Zainudin

PegawaiJabatanAlamSekitarNegeri
Kelantan

24.
25.

PnHasnah
EncikZakaria

26.

PengerusiBATAS,TamanSeri/Timbalan
PengerusiKRT
PengerusiBiroKebersihan/SetiausahaPAS
Bendahari
BATAS/Bendahari
UMNO
CawanganTamanSeri/SetiausahaKRT
Imam Surau/PengerusiSurau
Taman
Seri/PengerusiBiroUgama
PenyeliaPengurusanSisaPepejal
PekerjaKebersihan
PekerjaKebersihan

PegawaiJabatanPengurusanSisaPepejal
Negara
TimbalanpengarahPerbadananPengurusan
Encik Zainul
Sisa PepejalNegara
PengarahBahagianSisaDomestik,Komersil
danIntstitusidiPerbadananPengurusanSisa
PepejalNegara
Sumber:KerjaLapangan,2008

TamanSeri

Majlis
Perbandaran
KotaBharu

KotaBharu

KualaLumpur

Keterangan:*Bukannamasebenar

b.Survei
Surveidijalankan

keatas95orangrespondendikeduaduakawasankajianyang

ditentukandengan

menggunakanteknikpemilihansampelsecarabertujuan

(purposivesamplingtechnique).Pemilihanrespondenuntuksurveitelahditentukan
olehkriteriabahawa respondenadalahketuaisirumahdikeduatamanperumahan
tersebut. Justru, survei dilaksanakan ke atas 50 responden di Taman Guru dan 45
respondendiTamanSeri.Padaawalnyarespondenyangdipilihadalah100iaitu50
responden di Taman Guru dan 50 responden di Taman Seri. Namun di sebabkan
masalahteknikaldilapanganpengkajiterpaksamengurangkanjumlahrespondendi
TamanSeridaripada50kepada45responden.Walaubagaimanapun,secaraproporsi

darisegiperatusannyajumlah50respondendiTamanGuruadalah23.8peratus

122

daripadajumlahpopulasisebenariaitudaripada210unitrumahdan45respondendi
TamanSeriadalah21.2peratus daripadajumlahpopulasiyangadaiaitudaripada
sejumlah213unitrumah.Inidengankondisibahawasetiapseunitrumahdiisioleh
seorangketuaisirumah.BerkaitandenganperkarainisilarujukJadual3.2.
Jadual3.2
KawasanKajian

Jumlahdanperatusanrespondensurveimengikutkawasankajian
Jumlah
PeratusanResponden
Responden
UnitRumah
(sampel)mengikutunit
(Sampel)
(Populasi)
rumah
(populasi)

TamanGuru

50

210

TamanSeri

45
213
Sumber:KerjaLapangan,2008

24.00
21.27

Secarastastiknya,dalamsesebuahkajianproporsisampelyangdapat
dipertanggungjawabkanminimum adalah10peratus

daripadajumlahpopulasi

sebenar.Namunbegitu,walaupunhanyaterdapatsejumlah24peratusrespondendi
TamanGurudan21.2peratusrespondendiTamanSeriyangterlibatdalamsurvei,
survei ini juga dilaksanakan dengan melaksanakan temubual secara mendalam
terhadap 70 responden daripada 95 responden yang menggunakan maklumat asas
dalamsoalselidikiaitu40respondendiTamanGurudan30respondendiTamanSeri.
Justru, itu sebabnya survei dilaksanakan memakan masa berjamjam bagi seorang
responden.Surveidilaksanakandenganmenggunakandaftarsoalselidik.Silarujuk
LampiranA.
Daftar soal selidik pula merupakanpanduan kepada pengkaji bagi
melaksanakansurvei.Daftarsoalselidikdibinasecaratertutupbagimemudahkan
respondenmemberikankerjasamatanpamelibatkankemahiranberfikiryangkompleks.
Daftarsoalselidikdibinabagimenerokaipandanganrespondenterhadappengurusansisa
pepejal,danpenglibatanrespondendalampengurusansisapepejalsertapemerkasaan
modalsosial.Namunbegituterdapatjugasoalselidikyangdibinasecaraterbuka.Secara
keseluruhan,soalselidikdibahagikankepada11bahagian,dansetiapbahagiannyaterdiri
daripadasubtemasubtemayangmeliputisoalansoalanyangdibinauntukmemenuhi

objektifobjektifkajian.Bahagianbahagiandansub

123

temadalamdaftarsoalselidikdijelaskansecaraterperincidalamJadual3.3dibawah
ini.
Jadual3.3Bahagiandansubtemadalamsoalselidik
Bahagian
I

SubTemadalamDaftarSoalSelidik
LatarBelakangResponden

35

StatusdanPenglibatanRespondenDalamOrganisasiSosial,Kemasyarakatan
danAgama

61

KutipanDermaUntukPengurusanSisaPepejal
(KhususUntukdiTamanSeri)
IV

PenglibatanDalamOrganisasiPolitik

PenglibatanPadaAktivitiSosial,Kemasyarakatan,SukandanAgama

VI

PandanganTentangPengurusanSisaPepejalolehKomunitiTempatan

VII

PenglibatanKomunitiDalamPengurusanSisaPepejaldan
KebersihanSertaGotongRoyong
PandanganKomunitiTentangKeberkesananPengurusanSisa
PepejaldanProgramKebersihan

VIII
IX

24
XI

PandanganKomunitiTentangKewujudanOrganisasiSosial,
Kemasyarakatan,danUgama
Pandangan Komuniti Tentang Aktivitiaktiviti Yang dilaksanakan Dalam
MeningkatkanPerpaduanSosial
HubunganSosialdanKemasyarakatan

Sumber:KerjaLapangan,2008

Darisegipelaksanaannya,surveidilaksanakansecaraberperingkatdikedua
duakawasankajian.DiperingkatawalsurveidilaksanakandiTamanGuru,Pintu
GengdanperingkatselanjutnyadilaksanakandiTamanSeri,PengkalanChepa.Di
TamanGuru,PintuGeng,diperingkatawalrespondenrespondenyangterlibatdalam
survei terdiridaripadarespondenrespondenyangdipilih meliputibeberapaAhli
JawatanKuasaPersatuanKebajikan
survei dilaksanakansecaraterbuka

PendudukTamanGuru.Selepasitubarulah
terhadapahliahli

biasaiaituahliahliyang

bukanAhliJawatanKuasaPersatuanPenduduk.Dalammelaksanakansurvei,terdapat
duakaedahyangdilakukanpengkajiuntukbertemudengan responden.Kaedah
pertamaadalahpertemuandenganrespondenmelaluikunjungankerumahresponden.

Program

Dalamhalini,pengkajiditemaniolehseoranginformanutamayangjugaAhli

124

JawatanKuasaPersatuanPendudukdiTamanGuru.Kaedahkedua,bertemudengan
respondendiMasjidTamanGuru.Kaedahkeduainidilaksanakanolehpengkajiatas
saranansalahseorangAhliJawatanKuasaPersatuanPenduduk,agarmendekatiahli
ahlipersatuanyangberkunjungkemasjiduntukmelaksanakansolatlimawaktu.
RespondendiTamanGuruamatlahmudahditemuidandimintabekerjasamauntuk
menjadirespondendanditemubual.Umumnya,temubualdilaksanakanberdasarkan
temujanjipengkajidanresponden.Masa,haridantempatuntuktemubualditentukan
olehresponden.Namunumumnyatemubualdenganrespondendilakukandirumah
rumah responden, walaupun terdapat beberapa responden yang ditemubual secara
langsungdiMasjidselepasditemuidandimintabekerjasama.Adamasanyatemubual
dengan responden terpaksa dilakukan dua kali. Ini kerana temubual terpaksa
dihentikandisebabkanrespondenkeletihan.

Kebanyakantemubualmenghabiskanmasaantaraduasetengahjamsehingga
tigasetengahjam.Inikeranaselainmelaksanakanpendekatandenganmenggunakan
daftarsoalselidik,pengkajijugamenanyakansoalansoalansecaralebihterperinci
berkaitan dengan satusatu isu yang berbangkit terhadap 40 responden. Justru, ini
membuatprosespelaksanaansurveimenghabiskanmasayangpanjang.Darisegilain
pula,pararespondendidapati

begitughairahdalammemberikanmaklumatdan

menjawabsoalansoalanyangdiajukan.Sehingga
menjaditempatperbincangan

adamasanyatemubualtersebut

ataupunbertukar maklumatdanpandanganantara

penyelidikdanresponden.Disebabkankebanyakanrespondenadalahpesaramereka
mempunyaibanyakmasauntukberbualbualmemberikanpengkaji

banyak

maklumatsecaramendalam.Dalammelaksanakansurvei,bagimendapatkansemua
maklumat daripada responden, pengkaji menggunakan pendekatandanbuku
nota di mana maklumatmaklumattersebutdicatatsebagainotadalambukukhas
danadamasanyamaklumattersebutdirakamdenganalatperakam.
Sebagaicatatan,lazimnyasebelummelaksanakantemubual,pengkajiterlebih
dahulu menjalankan prosedurpersetujuan berpengetahuan(informedconsent) di
manapengkajiakanmenjelaskankepadaresponden,tujuandanmanfaatkajian
dilaksanakansertaberapalamatemubualakanberlangsung.Persetujuaninimelibatkan

kerelaanhatitanpasebarangdesakan,dorongan,penipuan,tekanan

125

ataupun apaapa pengaruh. Justru, semua responden yang terlibat dengan rela hati
bersetuju dan bersedia untuk meluangkan masa bagi ditemubual oleh pengkaji.
Menurut pengkaji, prosedur ini amatlah penting dilaksanakan terutamanya bagi
meningkatkankepercayaan(trust)respondenterhadappengkajidanjugamendapatkan
maklumat yang sebenar dan mendalam. Perkara ini bukan sahaja berhubungkait
denganisuetikadalammelaksanakankajian,namuniamelangkauiisutersebutiaitu
berkaitdenganisukebolehpercayaan,kebenarandankualitidatasertaisuthick,rich
danindepthterhadapdatayangdiperolehi.
DiTamanSeri, Pengkalan Chepasurveijuga dimulakanke atas para Ahli
Jawatan Kuasa BadanAmal danSukanTamanSeri(BATAS).Kemudian barulah
dilaksanakan terhadap ahliahli biasa yang bukan Ahli Jawatan Kuasa persatuan.
Pelaksanaansurveikeatasrespondenrespondentersebutjugamengambilmasayang
agak panjang iaitu antara dua sehingga dua setengah jam. Namun, masanya lebih
singkatjikadibandingkandenganmasatemubualdiTamanGuru.DiTamanSeri,
temubualbagimendalamkanmaklumatsurveidilakukanterhadap30orangresponden
daripada45respondensurvei.
SepertidiTamanGuru,prosedurpersetujuanberpengetahuanjugadilakukan
di Taman Seri. Dalam melaksanakan survei di Taman Seri, pengkaji mencuba
beberapakaedahuntukbertemurespondenmeliputikaedahmendekatirespondendi
surauTamanSeri,berkunjungkerumahrumahresponden,bertemurespondensemasa
terlibatdalamaktivitigotongroyong,sukanberbasikaldanmemasakbuburasyura
sertasembahyanghajatdimalamJumat.Inidilaksanakankeranajikakaedahyang
satutidakberkesan,sehinggapengkajiharusmelaksanakankaedahyanglain.Secara
singkatnya,pengkajimempunyaimasalahuntukbertemurespondendiTamanSeri,
disebabkankeranakesibukanrespondenbekerja.Diharicutipulakebanyakanmereka
akanbalikkekampungmasingmasing.Justru,inisebabnyapengkajimelaksanakan
sikap methodological pragmatism iaitu menjadi peka dan sensitif untuk membuat
keputusantentangkaedahyangdigunakandalammengumpulkanmaklumatdilapangan.Secara
keseluruhan,pelaksanaansurveisangatberbezadiantaraTamanSeri
danTamanGuru.DiTamanSeriselainsangatsusahbertemuresponden,masayang

merekaadapuntidakseluangrespondenrespondendiTamanGuru.Namunbegitu

126

keadaaninitidaklahmengurangkankualitidatayangdiperolehi.Inikeranapengkaji
tetapmemberipenekanandankeutamaanpadabahagianbahagiantertentukhususnya
terhadapisuisuberkaitandenganaktivitipengurusansisapepejal,hubungansosial
danperpaduanpenduduksemasatemubualdijalankan.
c.Diskusikelompokterfokus
Di samping temubual ke atas informan utama dan para nara sumber yang terdiri
daripadapegawaipegawaidipelbagaijabatankerajaan,surveimenggunakandaftar
soalanselidik,diskusikelompokterfokus(focusgroupdiscussion)jugamerupakan
sumber data utama dalam kajian ini. Dalam konteks kajian ini, diskusi kelompok
terfokusdilaksanakansecaratidakformalterhadaptigasehinggalimaorangsetiap
diskusikelompokdilaksanakandikeduakawaankajianiaitudiTamanGuru,Pintu
GengdanTamanSeri,PengkalanChepa.Pelaksanakaandiskusikelompokterfokus
bertujuanbagimendapatkanpemahamandanmaklumatterperinciberkenaandengan
isuisudalampengurusansisapepejaldankebersihanmeliputicarapenyimpanandan
meletak sampah di dalam dan di luar rumah, penjagaan kebersihan di dalam dan
dsekitarrumah,kitarsemuladangunasemula,pembuangansampahketongroro,
gotong royong, pandangan tentang kebersihan dan makna kebersihan, sistem yang
dilaksanakan berbanding dengan kawasan perumahan lainnya dan masalah
pembakaransampahdanlainlain.Isuisulainyangkerapdibincangkandalamdiskusi
kelompok terfokus biasanya isu perpaduan dan kesepaduan komuniti, toleransi di
kalanganpendudukyangberbezapandanganpolitik,kepercayaanpendudukterhadap
persatuan,pentingnyakewujudanpersatuan,membinahubungansosialdikalangan
penduduk, penyelesaian konflik di kalangan penduduk, kepentingan terlibat dalam
aktivitiaktivitisosialkemasyarakatan,sukandanugamadanlainlainyangberkaitan.
Diskusikelompokterfokusdilaksanakansemasapelaksanaan pelbagaiaktiviti
seperti

harikeluarga,gotongroyong,harisukanberbasikaldan

memasakbubur

asyura.

Semasaaktivitiaktivititersebutberlangsungpengkajiakanterlibatsama

dengan penduduk. Dalam masamasa tertentu pengkaji akan mencari ruang untuk
bersembangsembang dan bertukar pandangan dengan penduduk penduduk yang

sedangberbincangbincangdanberehat.Biasanyadiskusikelompokterfokusini

127

berlangsungdalamkelompokantaratiga

sehinggatujuhorang.Lazimnya,pengkaji

akanmemulakanperbincangandengan membangkitkanisuisuberkenaan.Secara
umumnya,pendudukjugaakan

memberireaksikepadaisuisuyangdibangkitkan

pengkajidenganbaik.Dalamsatusatuaktivitipengkajiakanmelaksanakanbeberapa
kalidiskusikelompokterfokus.Dalamkontekskajianini,diskusikelompokterfokus
tidak dilaksanakan berasaskan kepada kriteria tertentu bagi menentukan sesuatu
kelompokdiskusi.
Fokusutamapengkajidisinihanyalahmembincangkanisuisusepertiyang
telahdisebutkandiatas.Walaupunbegitu,dalamsatuaktivititertentusepertisemasa
memasak bubur asyura pengkaji dapat berkumpul dengan sekelompok wanita ahli
persatuan penduduk. Justru, soalansoalan yang dibangkitkan di sini masih sama
sepertisoalansoalanyangditanyakepadaahliahlilainnyadalamdiskusikelompok
terfokussebelumnyayangkebetulanterdiridaripadasemuanyalelaki.Hanyasahaja
fokus diberikan kepada isuisu peranan wanita dan bagaimana kelompok wanita
memainkanperanandalamkontekspengurusansisapepejaldanmembinahubungan
sosialdanmodalsosial.Sepertimanasemasasurveydijalankan,bagimendapatkan
semua maklumat, pengkaji juga menggunakan pendekatandan bukunota dan
dirakamdenganalatperakam.
4.

Pemerhatian

Pengumpulan data primer adalah tidak lengkap tanpa pemerhatian. Ini kerana
pemerhatian semasa melaksanakan kerja lapangan akan memperkayakan lagi
maklumat yang diperolehi dan boleh meningkatkan kebolehpercayaan kepada
penyelidikan yang dilaksanakan. Dalam konteks kajian ini terdapat dua jenis
pemerhatianyangdijalankaniaitupemerhatiansecaralangsung(directobservation)
danpemerhatianturutserta(participantobservation).

Pemerhatiansecaralangsungdilakukanterhadapaktivitiaktivitipengurusan
sisapepejaldankebersihanawamsertaperpaduandikalanganpenduduktempatandi
kedua kawasan kajian dan Majlis Perbandaran Kota Bharu. Terhadap aktiviti

pengurusansisapepejaldikeduakawasankajianpemerhatianyangdilaksanakanoleh

128

pengkaji adalah terhadap; (i) aktiviti pengutipan sisa pepejal oleh pekerja; (ii)
pengumpulandanpembuangansisapepejalolehpenduduk;(iii)jenisdankomposisi
sisapepejalyangdihasilkanolehpenduduk;(iv)kemudahankemudahanpembuangan
sepertitongtongyangdigunakanolehpenduduk;(v)aktivitiselepaspengutipansisa
pepejalolehpekerja;(vi)sikappekerja;(vii)aktivitipengumpulanbaranganbarangan
kitarsemula;(viii)aktivitipotongrumputdikawasandandirumahrumahpenduduk;
(ix)sikappendudukdalamkontekspenyimpanandanpembuangansisapepejal;(x)
kajian pergerakan untuk aktiviti pengutipan sisa pepejal Pemerhatian juga
dilaksanakanbagimemahamidanmenerokaitahapperpaduandankewujudanmodal
sosial di kalangan penduduk di kedua kawasan kajian. Pemerhatian ini dilihat
daripada;(i)sikapdanhubungandikalanganpenduduksecaraindividudan;(ii)sikap
dantoleransipolitikdikalanganpenduduk.

Pemerhatian di peringkat Majlis Perbandaran Kota Bharu dilaksanakan


terhadapkawasankawasantamanperumahandsekitarTamanGurudanTamanSeri
dankawasanpusatbandarKotaBharu.Pemerhatiansecaralangsungdisinidilakukan
berkenaandengan;(i)kebersihankawasandanaktivitipengurusansisapepejal;(ii)
sikap penduduk dalam membuang, menyimpan dan meletakkan sisa pepejal di
kawasanperumahandanpusatbandar;(iii)penyediaantongtongsisaolehpenduduk
taman berkenaan; (iv) kebersihan kawasan pusat bandar khususnya dikawasan
kawasan tumpuan orang ramai ; (v)kemudahankemudahan pembuangan dan
penyimpananyangdisediakanolehMPKB;(vi)kekerapanpengutipansisapepejal.

Pada prinsipnya pemerhatian yang dilakukan pengkaji terhadap kawasan


tamanperumahanlaindisekitarkawasankajianbukanlahbermaksuduntukmembuat
perbandingan. Ini kerana kajian ini tidak bertujuan untuk membuat perbandingan
antara kedua kawasan kajian dengan kawasan taman perumahan lain yang tidak
melaksanakan sistempengurusan sisa pepejal secara bersendirian. Ianyadilakukan
hanyauntukmenerokaidanmengkajifaktafaktayangberkaitandenganpengurusan
sisapepejaldiluarkawasankajian.Justru,denganmelihatkeadaaninipengkajiakan
semakinmemahamidanmendalamiapayangberlakudikawasankajiansecaralebih

terperinci.

129

Selainpemerhatiansecaralangsung,pengkajijugamelaksanakanpemerhatian
turutsertasecarasederhanadikeduakawasankajian.Pemerhatiandilakukandengan
terlibatsecaralangsungpadapelbagaiaktivitiyangberlangsungdikeduakawasankajian.
Pemerhatianjugadilakukanuntukmengkajidanmenganalisisperkaraperkarayang
berkaitandenganpengurusansisapepejaldankebersihanawamsertapelaksanaan
pemerkasaanmodalsosial.LazimnyaAhliJawatanKuasaPersatuanPendudukdikedua
kawasankajianakanmemaklumkanperkaraperkaratersebutkepadapengkajidan
mempelawapengkajiuntukhadirdanterlibatdalamaktivitiaktivitiberkenaan.Dalamhal
inipengkajikeraphadirdanterlibatpadaaktivitiaktivitiyangdilaksanakandiTaman
Guru.HanyasesekaliterlibatpadaaktivitidiTamanSeri.Aktivitiaktivitiyang
dilaksanakandikeduaduakawasankajianmeliputi;(i)aktivitiharikeluarga;(ii)aktiviti
gotongroyongumumsetiapduaminggu;(iii)aktivitigotongroyongumum;(iv)aktiviti
memasakbuburasyura;(v)sembahyanghajatpadamalamJumat;(vi)tadarusdibulan
puasa;(vii)mensyuaratagongpersatuan;(viii)mensyuaratAhliJawatanKuasa;(ix)Hari
RayaQurban;(x)aktivitisukanberbasikal.Secarakeseluruhan,selepasterlibatdengan
satusatuaktivitilazimnya pengkaji akan menggunakan pendekatan dan bukunota
iaitu menulis fieldnotes ataupun catatankerjalapanganataupunjurnalterhadapdata
data ataupunmaklumatmaklumatyangdiperolehisemasamelaksanakanpemerhatian
secaralangsungdanpemerhatianturutsertasecarasederhana.Justru,catatankerja
lapanganataupunjurnalinilahyangtelahmemperkayakanlagimaklumatmaklumatyang
diperolehi,selainmemperdalamkanlagipemahamanpengkajiterhadappengkajianini.

3.7.2SumberDataSekunder
Dalam kajian ini, data sekunder merupakan data yang diperolehi daripada bahan
bahanrujukan,laporanlaporanataupundatadatamanuskripyangditerbitkanataupun
yang tidak diterbitkan. Secara keseluruhan maklumatmaklumat sekunder telah
diperolehi daripada Persatuan Penduduk di kedua kawasan kajian, Jabatan
Perkhidmatan Bandaran, Jabatan Kewangan, Sekretariat Bandaraya Islam, Majlis
Perbandaran Kota Bharu. Maklumatmaklumat sekunder juga diperolehi daripada

JabatanAlamSekitarNegeriKelantan,JabatanPengurusanSisaPepejalNegaradan

130

Perbadanan Pengurusan Sisa Pepejal Negara. Secara khususnya berkenaan dengan


maklumatmaklumatsekunderyangdiperolehidaripadasumbersumberdiatasdapat
dirujukpadaJadual3.4berikutini
Jadual3.4Maklumatmaklumatsekunderyangdiperolehimengikutkawasan
danjabatan
Kawasan/Jabatan

MaklumatMaklumatSekunderYangDiperolehi
an
ga
n
pe
ny
ele
ng
ga
ra
an
ke
be
rsi
ha
n

Maklumat

tentang
persatuan
penduduk,
perakuan
pendaftaran
dan

TamanGuru/TamanSeri

1perlembagaan
persatuan
Minit
mensyuarat
agong
tahunan
bermula
daripada2005
sehingga
2008

2dan

senarai
mensyuaratagong
3persatuan
Maklumat ahliahli
dan khairat
kematian

4perumahan
Peta

kawasan

dan
maklumat pemilik
rumah

5untukpengurusansisa
Perjanjian kontrak
pepejaldenganMPKB

6Maklumattentanghari
keluarga,sukanikadan
gotongroyong

MajlisPerbandaranKotaBharu

Peringatan
perbincangan
terhadap
cadangan
untuk
menswastaka
nkerja

7kerja

rumput,

memesin
mengangkut
sampah dan
membersihkan
longkang

8Tuntutan
perbelanjaan
kerjakerja
pembersihan

9Pe

JabatanAlamSekitarNegeriKelantan

JabatanPengurusanSisaPepejalNegaradanPerbadanan
PengurusanSisaPepejalNegara

k
e
l
i
l
i
n
g

t
e
n
t
a
n
g

p
e
n
g
u
r
u
s
a
n

s
i
s
a

p
e
p
e
j
a
l

C
a
d

10

PetakawasanMPKB
CadanganpenswastaankerjakerjapotongrumputdiTam
kepadapersatuanpendudukditamantempatan
CartaorganisasiJPB
Cartaorganisasibahagiankebersihan
UndangundangKecilpemungutan,pembuangandanpe
RancanganstrategickebersihanMPKB
JumlahpendudukDaerahpentadbirandanmukimmukim
Syaratsyaratlessenyangperludipatuhi
Maklumatasassistempengurusansisapepejal
Senaraipekerja,pemanduloribahagiankebersihan
PetazonMPKB
SenaraiTamanPerumahandalamkawasanMPKB
Senaraijadualkutipansampahditamantamanperumah
PengurusanpelupusansampahdiMPKB

Cadanganmelanjutkantempohkerjakebersihandik

1perumahan
2Plantindakankebersihan20052010
3Pelupusansampahsecaraterkawal
4Undangundang.Kecilmencegahkekotoran
5PiawaiankerjakerjakebrsihanMPKB
6Senaraijenterasediaada
7Butirbutirspesifikasiuntukpotongrumputdancuci
longkang
8PedomanpelaksanaanAgendaTempatan21
9PetaMalaysia
R
a
n
c
a
n
g
a
n

s
t
r
u
k
t
u
r

K
o
t
a

B
h
a
r
u

A
k
t
a

K
e
r

ajaan
1976

11
12
13
14
15

Tempatan

Pedomankitarsemula
AktakualitiAlamSekeliling1974
Perkhidmatandanmaklumatalamsekitar
Pedomanuntukbuanganterjadual
Garispanduanalamsekitar

BukuLaporanJabatanAlamSekitar20062007

16
17

Akta672
Akta673

18maklumatkitarsemula
Maklumat
19

S
t
r
a
t
e
g
i

d
a
n

D
a
s
a
r

Sumber:

pe
ng
ur
us
an
Si
sa
Pe
pe
jal
Te
ras
da
n
As
as
Pe
ng
ur
us
an
Si
sa
Pe
pe
jal

KerjaLapangan,

2008

131

3.8KAEDAHPENGANALISISANDATA
Analisisdatakajianmerangkumikerjakerjasepertiklasifikasidata,membentukfakta
fakta,membentuk pernyataanpernyataan empiris dan akhirnya mempersembahkan
penemuankajiandalamkontekspersoalankajianyangdikaji.Inibermaknabahawa
prosesanalisissesebuahkajianilmiahmelibatkanduatahapiaitutahapkonseptual
ataupunteoritikaldantahapempirikal.Dalamkajianiniterdapatduakaedahuntuk
memproses dan menganalisis datadata primer dan sekunder iaitu kaedah secara
kuantitatifdankaedahsecarakualitatif.Walaupunkeduaduakaedahtersebutadalah
berbeza,namunkeduaduakaedahtersebutadalahsalingberkaitan.Secarahakikatnya
kaedah kuantitatif adalah satu kaedah yang pada prinsipnya memberi gambaran
ataupunmemberipaparan(description)tentangdatadataataupunfenomenafenomena
secara numerik. Sedangkan kaedah kualitatif adalah untuk memberi penjelasan
(explanation) yang mendalam tentang datadata yang didiskripsikan. Justru, kedua
kaedahdiatasmerupakanasasuntukmemberigambarandanpaparansertapenjelasan
yangmendalamtentangfaktafaktadanfenomenafenomenadalamkontekskajiandi
lapanganataupunempiris.Olehdemikian,datadatadaripadahasilkajianlapangan
selepas diproses dan dianalisis akan ditampilkan secara deskriptif melalui bentuk
bentuk numerik, statistik mudah (simple statistic) seperti peratusan dan rasio, di
samping dijelaskan secara terperinci dan mendalam berasaskan tematema dan
subtematertentu.

Secara kaedah kuantitatif, bagi data primer iaitu data hasil survei ke atas
responden menggunakan daftar soal selidik diproses menggunakan pakej perisian
StatisticPakageforSocialScience(SPSS)versi16.Sebelumdatadiprosesdengan
SPSS,daftarkodingterlebihdahuluharusdibinaselaridengandaftarsoalselidikdan
variasidatayangdiperolehidarihasilkerjalapanganberasaskansoalselidik.Dalam
membina daftar koding, pembolehubahpembolehubah yang terdapat dalam soalan
selidikperludilabeldanditandasecaranumerikbagimemudahkanpengkajisemasa
memproses masuk data (keyin data) daripada hasil temubual responden kedalam
SPSS.Selepassemuadatamasuksuatuanalisisdijalankanbagimembolehkandata
data daripada hasil kajian lapangan dipaparkan melalui distribusi frewensi dan

peratusan.Begitujugadengandatadatasekunderyangdipaparkandalambentuk

132

distribusifrekuensidanperatusan.Secarakaedahkualitatif,dataprimeradalahdata
daripadasurvei,temubualdenganinformaninformanutama,diskusikelompok
terfokus danpemerhatian.Datadatatersebutdidokumentasikanmelalui

IC

Recorder,

di

jurnaljurnaldannotakerjalapangan.DatadaripadaICRecorder

deskripsikan melalui transkripsitranskripsi. Selanjutnya datadata yang sudah


berbentuktranskripsidianalisisberasaskankepadakategorikategoriatautematema
dansubtema.Penentuantemadansubtemaakandisesuaikandengankeperluandata
merujukkepadaobjektifobjektifkajian.Datayangsudahdikategorikandalambentuk
tema dan subtema akan digunakan untuk menjelaskan fenomenafenomena dalam
kajiansecaraterperincisesuaidengandatayangdiperlukan.Begitujugadengandata
datayangdihasilkandalambentukjurnaldannotakerjalapangan.Datadataini
dikategorikandalamtematemadansubtematertentudanianya

digunakan sesuai

dengankeperluannyabagimenjelaskanfenomenafenomena

dikawasan kajian

secaraterperinci.

3.9PROFILRESPONDEN

Dalambahagianmengenaiprofilrespondendisiniakandipaparkanciriciri
responden yang terlibat dalam kajian ini di keduadua kawasan kajian. Ciriciri
respondenadalahberbezabagisetiaprespondendanjugabagisetiapkawasankajian.
Perbezaan ciri responden akan memberikan gambaran yang berbeza tentang isu,
realiti,fenomenadandinamikayangberlakusertakedinamisanyangwujuddisetiap
kawasankajian.Namunmeskipundemikian,dariawallagiditekankanbahawa
kajianinitidakbertujuanuntukmengkajidanmembandingkanperbezaanperbezaan
tersebut.Perbezaantersebuthanyalahdimanfaatkanbagi
memahami

melihat, menerokaidan

persepsi,sikapdanpandanganresponden dikedua kawasankajian

terhadappengurusansisapepejaldanpemerkasaanmodalsosial.Secarakeseluruhan,
beberapaciripentingrespondendikeduakawasankajianyangdipaparkanmeliputi
ciriciridemografirespondenseperti;(i)statusrespondenkajiandalampersatuan
penduduk;(ii)jantina;(iii)umur;(iv)tarafpendidikan;(v)pekerjaan;(vi)ugama;
(vii)keturunandannegeriasal;(viii)pendapatan;(ix)jenisrumahdantarafpemilikan
rumah;dan(x)lamabermastautindikawasankajian.

133

Dalamkajianiniterdapatduakategorirespondendikeduaduakawasankajian
iaiturespondenyangmenjadiahlipersatuanyangtidakterlibatsebagaiAJKpersatuan
danrespondenyangmenjadiahlipersatuandanterlibatsebagaiAJKpersatuan.Untuk
inilihatJadual3.5dibawahini.
Jadual3.5Statusresponden
kawasankajian

dalampersatuanpenduduk

dikeduadua

Kawasan
StatusResponden

TamanGuru
Jumlah/(%)
SebagaiAhlisahaja
35(70.0)
AhlidanTerlibatdalamAJK
15(30.0)
Jumlah(%)
50(100.0)
Sumber:KerjaLapangan,2008

TamanSeri
Jumlah/(%)
34(75.6)
11(24.4)
45(100.0)

Jadual di atas menunjukkan sebahagian besar responden iaitu 70 peratus


responden(35responden)diTamanGuruadalahahlipersatuanyangtidakterlibat
sebagai AJK persatuan. Selebihnya 30 peratus responden lainnya (15 responden)
adalahahlipersatuanyangterlibatsebagaiAJKpersatuan.Perkarayangsamajuga
berlaku di Taman Seri di mana sebahagian besar responden iaitu 75.6 peratus
responden(34responden)adalahahlipersatuanyangtidakterlibatsebagaiAJK,dan
selebihnya24.4peratusresponden(11responden)adalahahlipersatuanyangmenjadi
AJK persatuan. Dari segi jantina pula kajian mendapati bahawa sebahagian besar
responden di kedua taman perumahan terdiri dari pada responden lelaki dan
sebahagiankecilnyaadalahperempuan.BerkaitandenganinisilarujukJadual3.6.
Jadual3.6Jantinarespondenmengikutkawasankajian
Kawasankajian

Jantina

Jumlah
(%)

TamanGuru
TamanSeri

Lelaki
Jumlah/%
48(96.0)
41(92.2)

Perempuan
Jumlah/%
2(4.0)
4(8.8)

50(100.0)
45(100.0)

Jumlah(%)

89(93.6)

6(6.4)

95(100.0)

Sumber:KerjaLapangan,2008

134

Jadualdiatasmenunjukkanbahawa96peratusresponden(48responden)di
Taman Guru adalah responden lelaki.Selebihnya empat peratus lainnya (dua
respondenadalahrespondenperempuan.DiTamanSeripulaterdapat92.2peratus
responden(41responden)adalahrespondenlelakidan8.8peratusresponden(empat
responden)perempuan.Daripadajadualtersebutdapatdilihatbahawadikeduataman
tersebut para responden didominasi oleh respondenresponden lelaki. Keadaan ini
disebabkankeranapenentuanrespondensampeldalamkajianiniadalahberasaskan
kepadaketuaisirumah.SedangkanrespondenrespondenperempuandiTamanGuru
adalahrespondenyangmewakiliketuaisirumahyangtidakdapatditemubualkerana
masalahkesihatan.SedangkandiTamanSerirespondenrespondenperempuanadalah
janda/baluyangmenjadiketuaisirumah.Darisegipolaumurpuladalamkajianini
terdapatduakategoripolaumurrespondeniaitupolaumurproduktifdanpolaumur
bersara. Pola umur produktif bermula daripada umur 25 tahun sehingga 55
tahun,sedangkanpolaumurbersaraadalahyangberumurdiatas55tahun.Untuklebih
jelasnyaberkaitandenganpolaumurrespondensilalihatJadual3.7dibawahini.

Jadual3.7Polaumurrespondenmengikutkawasankajian
Umur

TamanGuru
(%)
<30

>3040
2 (2.1)
4150
6 (6.3)
5155
5 (5.2)
5660
9 (9.4)
6170
25 (26.3)
70keatas
3 (3.1)
Total
50 (52.6)
Sumber:KerjaLapangan,2008

TamanSeri
(%)
1 (1.0)
3(.3.1)
8 (8.4)
13 (13.7)
9 (9.4)
8(8.4)
3(3.1)
45 (47.4)

DiTamanGurusebahagianbesarrespondeniaitu74peratusresponden(37
responden)adalahrespondenyangberumurmelebihi56tahunyaknimerekayang
sudah bersara. Selebihnya hanya sebahagian kecil responden iaitu 26 peratus
responden (13responden) sahaja responden yang berumur di bawah55 tahun. Di
TamanSeripularespondenyangberumurmelebihi56tahunjumlahnyalebihkecil

iaitusejumlah44.4peratusresponden(20responden)berbandingdenganjumlah

135

responden

yangberumurkurangdaripada56tahuniaitu56.6peratus(25

responden).Dalamkonteksiniinidapatdilihatwujudnyaperbezaandarisegipola
umurrespondendikeduakawasankajian,dimanadiTamanGuru,polaumur
respondenyangdominanadalahumurbersara.SedangkandiTamanSerisebahagian
respondenmasihberadapadapolaumurproduktifataupunumurbekerja.Darisegi
pendidikan,kajianmendapati

terdapatpelbagaitahappendidikandikalangan

responden di kedua taman perumahan. Justeru Jadual 3.8 di bawah ini akan
menghuraikantahappendidikantersebutmeliputiSRP/UPSR,SPM/MCEsehinggake
tahapdoktorfalsafah.
Jadual3.8Taraf
Kelulusan

Total

pendidikanrespondenmengikutkawasankajian

TamanGuru
Jumlah/%
SRP/UPSR
1(2.0)
SPM/MCE
3(6.0)
STPM/HSE
16(32.0)
Sijil/Diploma
3(6.0)
SarjanaMuda
21(42.0)
Sarjana
4(8.0)
PhD
2(4.0)
50(100.0)
Sumber:KerjaLapangan,2008

TamanSeri
Jumlah/%
12(28.8)
3(6.6)
21(46.6)
5(11.1)
4(8.8)
0(0.0)
0(0.0)
45(100.0)

Jadual3.8.menunjukkankebanyakanrespondendiTamanGuruiaitusejumlah54
peratusresponden(21orang)adalahrespondenyangberpendidikandiperingkatSarjana
Muda,Sarjana (4 orang) dan bahkan PhD (2orang). Selanjutnya terdapat juga ramai
responden yang berpendidikan di peringkat STPM/HSE iaitu sejumlah 32 peratus
responden (16 responden). Di Taman Seri pula jumlah responden yang paling ramai
adalahrespondenyangberpendidikanSijilTinggiPelajaranMalaysiakebawah.Mereka
yangadaSTPM/HSEsejumlah46.6peratusresponden(21responden).Selebihnya12
responden berpendidikan SRP/UPSR. Hanya terdapat empat responden ytang
berpendidikandiperingkatSarjanaMuda.Secarakeseluruhan,respondendiTamanGuru
mempunyai tahap pendidikan yang jauh lebih tinggi berbanding dengan responden
respondendiTamanSeri.Darisegibangsadanagamakajianmendapatibahawasemua
respondendikeduaduakawasankajianadalahberbangsaMelayudanberagamaIslam.

Darisegiasalnegerirespondenpulakajianmendapatibahawadi

136

keduakawasankajianterdapatpelbagainegeriasalrespondenrespondenmeliputi
NegeriKelantan,Perlis,Kedahdanlainlain.Olehituuntuklebihjelasnyaberkaitan
denganasaslnegerirespondensilarujukJadual3.9

Jadual3.9 Asalrespondenmengikut kawasankajian


AsalResponden
Kelantan
Perlis
Pahang
NegeriSembilan
Johor
Total

TamanGuru
TamanSeri
Jumlah(%)
Jumlah/(%)
48(96.0)
42(93.4)
1(2.0)
0(0.0)
1(2.0)
1(2.2)
0(0.0)
1(2.2)
0(0.0)
1(2.2)
50(100.0)
45(100.0)
Sumber:Kerjalapangan,2008

DaripadaJadualdiatasdapatdilihatbahawarespondendikeduaduakawasan
kajian kebanyakannyaadalahrespondenrespondenyangberasaldaripadanegeri
Kelantaniaitu96peratusresponden(48responden)diTamanGurudan93peratus
responden(42responden)diTamanSeri.Selebihnyarespondenyangberasalberasal
daripadanegeriPerlis,Pahang,NegeriSembilandanJohor.Sebagaicatatanbahawa
respondenrespondendikeduaduakawasankajianyangberasaldarinegeriKelantan
adalahberasaldaripadadaerahdaerahsepertiBachok,PasirPuteh,PasirMas,Tanah
Merah,Machang,GuaMusangdansebagainya.Darisegipekerjaandikeduakawasan
kajianmendapatiterdapatenamkategoripekerjaanmeliputikakitangan
kerajaan,kakitanganswasta,bekerjasendirisurirumah,pesaradanberniaga.Sila
rujukJadual3.10dibawahini
Jadual3.10Jenispekerjaanmengikutkawasankajian
Jenispekerjaan
KakitanganKerajaan(pegawai)
Kakitangankerajaan(sokongan)
KakitanganSwasta(pegawai)

Kawasan
TamanGuru
TamanSeri
Jumlah/%
Jumlah/%
14(28.0)
3(6.6)
0(0.0)
8(17.7)
1(2.0)
3(6.6)

bersambung

137

sambungan
KakitanganSwasta(sokongan)
0(0.0)
BekerjaSendiri
2(4.0)
SuriRumah
2(4.0)
Pesara
31(62.0)
Berniaga
0(0.0)
Total
50(100.0)
Sumber:KerjaLapangan,2008

7(15.5)
6(13.3)
4(8.8)
13(13.6)
1(2.3)
45(100.0)

DiTamanGuruterdapat62peratusresponden(31responden)adalahgolongan
pesara iaitu golongan yang dominan di Taman Guru. Pesarapesara tersebut
kebanyakannya adalah pesara guru sekolah menengah di daerahdaerah di negeri
Kelantan.Selebihnyaterdapat28peratusresponden(14responden)pegawaikerajaan
dan10peratusrespondenlainnyaadalahsurirumah,respondenyangbekerjasendiri
11

danbekerjasebagaipegawaiswasta .WalaupunjumlahnyatidakseramaidiTaman
Guru, di Taman Seri, responden yang paling ramai adalah responden daripada
golonganpesaraiaitusejumlah13.6peratus(13responden).PesarapesaradiTaman
Seriadalahpesarakakitangankerajaan(sokongan)danswasta(sokongan)meliputi
askar,jururawat,pekerjamakmalsekolah,pembantukesihatanawamdansebagainya.
Di Taman Seri terdapat banyak dikalangan pesara yanhg bekerja kembali selepas
bersara.Adadiantaramerekayangberniaga,bekerjasendiriataupunbekerjasebagai
12

pengawalkeselamatandilapanganterbang .Justruitu,13pesaradiTamanSeritidak
termasukdalamkategoriini.Selainitu,diTamanSeriterdapatdelapanresponden
kakitangankerajaansokongan,tujuhkakitanganswastasokongandanlainnyaadalah
surirumah,bekerjasendiridanberniaga.Jadualdiatasmenunjukkanbahawadarisegi
jenispekerjaanterdapatdimanajenispekerjaanrespondendiTamanSeriadalahlebih
pelbagaidankebanyakanrespondenadalahmasihaktifbekerja.Berbanding

11

Dalam konteks kajian ini, Kakitangan Kerajaan (pegawai/sokongan) meliputi


Pensyarah,DoktorPerubatan,PengetuaSekolahMenengah,PegawaijabatanUkur,Pembantu
makmaldihospital,PembantuKesihatanAwam,Askar,PekerjasokongandijabatanParitdan
Saliran, Juruteknik di sekolah, Guru sekolah menengah, Warden penjara, Jururawat,
Pemeriksa pasar, pekerja sokongan di jabatan Pertanian. Bekerja sendiri meliputi, bekerja
sebagaiArkitek,buruhupahbuatrumahdanpelukisplan,pembuatsenikhat.Kakitangan
swasta(pengurus/sokongan)termasuk,kakitanganTNB,Pembantukeselamatandilapangan
terbang, Pemandu bas, Penerbitan Buku, Pengurus Kawasan, Pegawai Bank, pensyarah
swasta. Berniaga meliputi berniaga kedai makan, kedai runcit, menjual makanan dan
minumandidepanrumah.

12

LokasiTamanSeriberhadapandengan
LapanganterbangKotaBharu.

138

denganTamanGurudimanakebanyakanrespondenterdiridaripadagolonganpesara
danpegawaikerajaan.Berkaitandenganpendapatanisirumahrespondendalamkajian
initerdapatlimakategoripendapatanisirumahrespondendikeduakawasankajian
meliputipendapatanrendah,sederhanarendah,sederhana,sederhanatinggidantinggi.
OlehituperkarainiakandijelaskandalamJadual3.11dibawahini.
Jadual3.11Pendapatanisirumahrespondenmengikutkawasankajian
Pendapatan
(RM)
<10002000(Rendah)
>20004000(SederhanaRendah)
>40006000(Sederhana)
>60008000(SederhanaTinggi)
>800010,000(Tinggi)
Sumber:KajianLapangan,2008

Kawasan
TamanGuru
TamanSeri
Jumlah/%
Jumlah/%
11(22.0)
22(48.9)
19(38.0)
18(40.0)
10(20.0)
4(8.8)
7(14.0)
1(2.3)
3(6.0)
0(0.0)

Jadual di atas menunjukkan kebanyakan responden di Taman Guru adalah


respondenyangberpendapatansederhanarendah(RM2000kebawah)iaitusejumlah
38 peratus responden (19 responden). Sementara 11 responden berpendapatan
isirumahrendah(RM20004000),17respondenlainnyaberpendapatansederhanadan
sederhanatinggi(RM60008000)sertatigarespondenberpendapatantinggitinggi
(RM800010,000).ManakaladiTamanSerikebanyakanrespondenberpendapatan
rendah(RM2000kebawah)iaitusejumlah48.9peratusresponden(22responden)
dan40peratusresponden(18responden)berpendapatansederhanarendah(RM2000
4000). Namun begitu terdapat responden lima responden yang berpendapatan
sederhanadansederhanatinggi.Jadualdiatasjugamenunjukkanbahawadarisegi
pendapatanumumnyatingkatpendapatanisirumahadalahlebihtinggidiTamanGuru
berbandingdenganTamanSeri.

Dari segi pemilikan rumah pula, kajian mendapati terdapat dua kategori
pemilikandikawasankajianiaiturumahsendiridanrumahsewa.Berkaitandengan
inisilalihatJadual3.12dibawahini.

139

Jadual3.12Pemilikanrumahrespondenmengikutkawasankajian
Kawasan
TamanGuru
TamanSeri
PemilikanRumah
(%)
(%)
RumahSendiri
39(78)
33(73.4)
RumahSewa
11(22)
12(26.6)
50(100)
45(100)
Sumber:Kerjalapangan,2008

Secarakeseluruhanumumnyakebanyakanrespondendikeduakawasankajian
adalahrespondenpemilikrumahiaitusejumlah78peratusrespondendiTamanGuru
dan 73.4 peratus responden di Taman Seri. Selebihnya sebahagian kecil adalah
respondenpenyewarumahiaitu22peratusrespondendiTamanGurudan26.6peratus
di Taman Seri. Dari segi jangka masa tinggal di kawasan kajian terdapat empat
kategoriyangditentukaniaiturespondenyangtinggaltidakbegitulama,sederhana
lama, lama, dan sangat lama. Justeru Jadual 3.13 di bawah ini akan menjelaskan
jangkamasatinggalrespondendikeduakawasankajian.
Jadual3.13Jangkamasarespondentinggalmengikutkawasankajian
JangkaMasa
TidakBegituLama(<10tahun)
SederhanaLama(>1020tahun)
Lama(>2030tahun)
SangatLama(>30tahun)
Total
Sumber:Kerjalapangan,2008

Kawasan
TamanGuru
TamanSeri
(%)
(%)
8(16.0)
7(15.5)
5 (1.0)
14(31.1)
13 (26.0)
13(28.9)
24 (48.0)
11(24.5)
50(100.0)
45(100.0)

Jadual3.13diatasmenunjukkandiTamanGuruterdapatrespondenresponden
yang tinggal pada jangkamasa melebihi 20 tahun iaitu 48 peratus responden (24
responden) tinggal dalam kategori sangat lama dan 26 peratus responden (13
responden) yang tinggal dalam kategori lama. Selebihnya sebahagian kecil adalah
responden yang tinggal pada kategori tidak begitu lama dan sederhana lama. Di
TamanSeri,terdapat24respondenyangtinggalmelebihijangkamasa20tahundi
tamantersebutiaitu24.5peratusrespondenyangtinggallebihdaripada30tahundan

28.9peratusrespondenadalahrespondenyangjangkamasatinggalnyaantara20

140

sehingga30tahun.Namunbegituterdapatramairespondeniaitu14respondenyang
tinggaldikawasantersebutmelebihi10tahunsehingga20tahun.Daripadajadual
tersebut dapat dilihat juga umumnya di Taman Guru respondenresponden
kebanyakannyatinggaldikawasantersebutlebihdaripada20tahun.Sedangkandi
TamanSerikebanyakannyamelebihi10tahun.Pararespondenyangtinggalmelebihi
10tahuntahunlazimnyaadalahrespondenpemilikrumah.

3.8KESIMPULAN
Perkaraperkarayangberkaitandengankaedahkajianmeliputiperspektifkajiandan
pendekatan kajian, di mana kajian ini adalah kajian yang berperspektif sosiologi
pembangunandansebuahkajianpenerokaanbersifatempirisyangberbentukkajian
kesdanberpendekatanemictelahdibincangkanpadaawalbabini.Kajianjugatelah
menghuraikan

pelaksanaankajian

secara

peringkatsebenardanperingkatsusulanserta
dilaksanakandi KotaBharuiaitu

tigaperingkatiaituperingkatrintis,
kawasankajiandimanakajian

diTamanGuruPintuGengdanTamanSeri,

PengkalanChepa.Pengumpulandataprimermerangkumipengumpulandatamelalui
temubualterhadapinformanutamadanpegawaikerajaanyangmenjadinarasumber,
surveimenggunakansoalanselidik,pemerhatiandandiskusikelompokterfokusserta
pengumpulandatasekunderdaripadapersatuanpenduduk,JabatanjabatandiMPKB,
JabatanAlamSekitarNegeriKelantan,JabatanPengurusanSisaPepejalNegaradan
PerbadananPengurusanSisaPepejalNegarajugatelahdipaparkan.Babinijugatelah
menghuraikantentangkaedahpenganalisisandata melaluikaedahpenganalisaan
data secara kuantitatif dan kualitatif serta menghuraikan tentang profil responden
meliputi jantina, umur, pekerjaan, tahap pendidikan, asal, agama dan bangsa,
pemilikanrumahdanlamatinggaldikawasan.
Bab selanjutnya akan menjelaskan tentang pengurusan pepejal di Malaysia
dengantumpuankajiandiKotaBharuKelantan.Justruperkaraperkarayangakan
dihuraikanmeliputisenariopengurusansisapepejaldiMalaysiamerangkumistrategi,
dasar dan sistem pengurusan sisa pepejal di Malaysia. Selanjutnya, huraian akan
meliputitentangsistempengurusansisapepejaldiKotaBharu.

141

BABIV

PENGURUSANSISAPEPEJALDIMALAYSIA:TUMPUANKEPADA
PENGURUSANDIKOTABHARU

4.1PENGENALAN

Babiniakanmenjawabobjektifpertamadansoalanpertamakajianmengenaifaktor
yang mendorong penglibatan komuniti dalam pengurusan sisa pepejal, dengan
menghuraikansenariosemasadalamsistempengurusansisapepejaldiMPKBBRI.
Huraian ini bertujuan untuk memberi gambaran tentang pelaksanaan sistem
pengurusan sisa pepejal semasa; dan juga untuk memberi gambaran tentang latar
belakangpenglibatankomunititempatandalampengurusansisapepejalpadatahun
2002diKotaBharu.Dalammasasepuluhtahunkebelakanganinipelaksanaansistem
pengurusansisapepejaldiKotaBharutidaklahmengalamiperubahanyangketara
terutamanya berkaitan dengan isu dan masalah sumber kewangan, tenaga pekerja,
kenderaan dan jentera di samping soal aktiviti penyimpanan, pengutipan,
pengangkutan sisa pepejal, kesedaran awam dan penguatkuasaan undangundang.
Namunpada2005KotaBharudiisytiharkansebagaiBandarayaIslam.Justerupihak
JabatanPerkhidmatanBandaran(JPB)lebihmemberitumpuankepadausahauntuk
meningkatkantahapkebersihanbandarkeranakebersihanmerupakansalahsatuciri
asas konsep bandaraya Islam. Oleh itu, berlaku perubahan strategi dalam konteks
pengurusan sisa pepejal di mana tumpuan dan perhatian terhadap pengurusan sisa
pepejaldankebersihanawamdijalankandikawasankawasanpusatbandar,jalanjalan
protokoldankawasankawasanperumahanpembayarcukaipintusecaratetap.
SebelummembicarakansistempengurusansisapepejaldiKotaBharu,babini
terlebihdahuluakanmembincangkanstrategidankaedahdalamsistempengurusan

sisapepejaldiMalaysia,untukmemberikangambaranmakroseluruhnegara.

142

Perbincanganinidiikuti denganhuraian tentanginstitusidan


sistempengurusansisa pepejal, tenaga
kenderaandanjentera,

koordinasidalam

pekerjadanzonkawalankebersihan,

sumber kewangandalampengurusan sisapepejalserta

penjanaandankomposisisisapepejaldiMPKBBRI.Perkaraperkaratersebutakan
dipaparkan dalam Bab IV ini. Bahagian kedua merupakan bahagian yang
menghuraikan tentang strategi dan langkah operasional dalam pelaksanaan sistem
pengurusansisapepejaldiKotaBharu.Untukmelicinkanperbincangan,persoalan
langkah operasional dalam pelaksanaan sistem pengurusan sisa pepejal akan
dibicarakandalambabberasinganiaituBabV.

SecarakeseluruhankeduaduababiaituBabIVdankhususnyaBabVakan
berpandukanaplikasiteoriekosistembandarsebagaisatuekosistemdimanaterdapat
aspekmanusiadanbukanmanusiameliputipersekitaranbiologi,litologi,hidrologi
danatmosfera.Kesemuanyasalingberinteraksidansalingberhubungandiantarasatu
sama lainnya berasaskan prinsipprinsip perpaduan persekitaran. Teori ini
menunjukkankepadakitabahawaekosistembandarmerupakansatuekosistemyang
yang terbina daripada persekitaran fizikal dan kawasankawasan binaan seperti
kawasanperniagaan,kawasanindustri,kawasaninstitusi,kawasanawam,kawasan
perumahandansebagainyadihasilkanmengikutkeperluanmanusiayaknikeperluan
biologi dan budaya. Justeru dalam konteks ekosistem bandar manusia merupakan
aktor yang aktif yang menentukan berlakunya perubahan dalam bandar, selain
bertindakmengawalekosistembandar.Darisegiaktorpulaterdapatpelbagaiyang
wujuddalampelbagaikategorisamaadadalambentukorganisasimahupunbukan
organisasi termasuk organisasi bukan kerajaan, organisasi sosial kemasyarakatan,
organisasi komuniti, organisasi PBT dan sebagainya, di mana kesemuanya saling
berhubungkait dan saling berinteraksi. Seperti dinyatakan dalam teori ekosistem
bandar,salahsatukeperluanutamamanusiaadalahkeperluanterhadappembuangan
sisa, termasuklah pembuangan sisa pepejal. Oleh demikian, bagi mengawal dan
memelihara kelestarian ekosistem bandar adalah perlu untuk mengawal dan
menguruskan sistem pembuangan sisa pepejal yakni dengan menjalankan sistem
pengurusansisapepejalsecaracekapdanberkesan.Justerudaripadapelbagaiaktor
yang wujud dalam ekosistem bandar organisasi PBT adalah antara bahagian yang

palingpentingyangmenjalankansistempengurusansisapepejal.Bertolakdarisini,

143

Bab IV dan khususnya Bab V akan memberi tumpuan terhadap peranan pihak
berkuasatempatandalammengawaldanmenguruskanpersekitarandalamekosistem
bandarsecaramakrodanmenyeluruh.

4.2SENARIOPENGURUSANSISAPEPEJALDIMALAYSIA:STRATEGI,
ASASDANKAEDAHPENGURUSANSISAPEPEJAL
BerkenaandengansenariopengurusansisapepejaldiMalaysia
perkarayangakandihuraikan.Perkaraperkaratersebutmeliputi

terdapatbeberapa
strategistrategi

yangdilaksanakanolehkerajaanMalaysiadalamkontekspengurusansisapepejaldan
pelbagaikaedahdalamsistempengurusansisapepejalsemasa.Seterusnyadibawah
iniakandihuraikantentangsenariopengurusansisapepejaldiMalaysia

4.2.1StrategiStrategiPengurusanSisaPepejaldiMalaysia

Proses perbandaran merupakan satu proses pembangunan, perkembangan dan


pertumbuhanbandaryangbukansahajamerubahstrukturruangbandar,berlakunya
perubahan sosial, ekonomi dan budaya, tetapi turut melibatkan peningkatan dan
penumpuanpendudukyangmendiamikawasanbandar(Sulong1983).DiMalaysia,
pertumbuhan ekonomi dan perindustrian yang pesat sejak diperkenalkan Dasar
EkonomiBaru(DEB)padatahun1971dandipergiatkanlagidenganusahaMalaysia
untuk menjadi negara maju menjelang 2020 telah lebih mempercepatkan proses
perbandaran (Jamaluddin et al. 2004:10). Pertumbuhan pembandaran yang ketara
berlakuselepas1990andenganpeningkatanpendudukbandarpadakadarpurata4.6
peratussetahunmelebihipuratanegarasejumlah2.2peratus.Pertambahaninitelah
meningkatkan peratusan penduduk bandar daripada 51.1 peratus pada tahun 1990
kepada61.8peratuspada2000dan71.0peratuspada2010.Prosesperbandarantelah
menjanapelbagaiaktivitiekonomibarudanmewujudkanpelbagaipeluangpekerjaan
sertameningkatkankebolehcapaiansosial.Namunbegitu,prosesperbandarantelah
menyebabkan berlakunya masalah pencemaran alam sekitar khususnya dengan
meningkatnyapenjanaanjumlahsisapepejaldiMalaysia(Jamaluddinetal.2004:17).
JusterupenjanaansisapepejaldiMalaysiayangberjumlah12,467tanseharipada

tahun1991telahmeningkatkepada16,200tanseharipadatahun2001dan19,100tan

144

padatahun2005atausecarapuratanya0.8seorangkgsehari.MenurutHasmahHarun
(2007:18),jumlahsisapepejalyangpalingbanyakdijanaadalahdinegeriSelangor,
KualaLumpurdanJohor.Denganpuratapenjanaansisapepejal3.5peratussetahun
dalammasa20022020makajumlahsisapepejaldiMalaysiaakanmenjadi30,000tan
sehari pada 2020. Dari segi komposisinya pula sisa pepejal di Malaysia terdiri
daripada45.0peratussisamakanan,24.0peratusplastik,7.0peratuskertas,6.0besi
dan 3.0 kaca dan bahanbahan lain (Malaysia 2006). Secara umumnya dengan
meningkatnya jumlah penghasilan sisa pepejal maka risiko wujudnya masalah
pencemaranyangdisebabkanolehsisapepejaljugasemakinmeningkat.Risikoini
akan membawa pelbagai masalah pencemaran alam sekitar meliputi pencemaran
udara,air,bau,masalahbanjirkilat,gangguanterhadapkesihatanawamdanmasalah
estetik.Kesemuamasalahiniakanberhubungkaitdenganmasalahkesejahteraandan
kualitihiduppenduduk,khususnyapendudukdibandarbandarutamadiMalaysia.

Pada masakini, isusisa pepejalmerupakansatuisuyang merumitkandan


mendapatperhatianumumdiMalaysia.MenurutWorldBank(1999)dikebanyakan
bandardinegaramembangunisupencemaransisapepejalmerupakansatuisupenting
selepasisupencemaranairdanudara.Justerubagimengurangkanrisikoberlakunya
pencemaran sisa pepejal dan mengurangkan wujudnya kesankesan negatif akibat
pencemaran tersebut maka pelbagai strategi pengurusan telah dilaksanakan di
Malaysia.Strategistrategitersebuttermasukmerangkadanmembangunkanasasbagi
sistempengurusansisapepejalmeliputi;(i)garispanduan;(ii)pelantindakan;(iii)
dasardasar dan programprogram serta peraturanperaturan; dan (iv) pelaksanaan
langkahlangkah pengurusan sisa pepejal secara bersepadu di peringkat penjanaan,
penyimpanan,pengutipandanpengangkutan,pemprosesandanpelupusansisapepejal
termasukmenjalankanprogramkitarsemula.Secarakeseluruhan,strategipengurusan
sisapepejaldiMalaysiatelahdilaksanakanpadatigaperingkatiaituperingkatmakro
melibatkan pihak kerjaan persekutuan, peringkat meso melibatkan pihak Kerajaan
Negeri dan peringkat mikro melibatkan Pihak Berkuasa Tempatan. Di Malayisa,
terdapat banyak agensi kerajaan yang terlibat di peringkat Kerajaan Persekutuan
mahupundiperingkatKerajaanNegeridanperingkatPihakBerkuasaTempatanyang

secaralangsungdengansistempengurusansisapepejaldiMalaysia.Diperingkat

145

KerajaanPersekutuan,isuberhubungdengansisapepejaldiletakkandibawahkuasa
Kementerian Perumahan dan Kerajaan Tempatan (KPKT), dalam hal ini Jabatan
Kerajaan Tempatan (JKT) dan Jabatan Perancangan Bandar dan Desa. Selain
KementeriandanjabataniniterdapatagensilainsepertiUnitPerancangEkonomidi
Jabatan Perdana Menteri (JPM), Kementerian Sains, Teknologi dan Alam Sekitar,
KementerianKesihatanMalaysia(KKM),KementerianKewangandanJabatanAlam
Sekitar. Di peringkat kerajaan Negeri, pengurusan sisa pepejal melibatkan unit
KerajaanTempatandanjabatanjabatandiKerajaanNegerisepertiUnitPerancang
Ekonomi, Jabatan Kesihatan, Jabatan Kerja Raya dan sebagainya. Di peringkat
kerajaantempatanpulaiamelibatkanpihakBandaraya,MajlisPerbandarandanMajlis
Daerahdanjabatanjabatandibawahbadanbadantersebut.
Bagitujuanpengurusansisapepejal,diMalaysiaperangkaandanpenyediaan
pelan tindakan dan pelan struktur, penggubalan dan pelaksanaan dasardasar dan
undangundang dilakukan di peringkat Kerajaan Persekutuan. Sedangkan Kerajaan
Negeri adalah pihak yang melaksanakan keputusankeputusan daripada Kerajaan
Persekutuan. Namun begitu pihak Kerajaan Negeri memiliki kebebasan untuk
merancangdanmenerbitkanperaturanperaturantermasukmeluluskan,mewartakan
dan menguatkuasakan undangundang kecil. Pihak PBT adalah pihak yang
menjalankansistem pengurusansisapepejaldi peringkat penjanaan,penyimpanan,
pengutipandanpengangkutan,pemprosesandanpelupusandisampingmelaksanakan
program kitar semula dan guna semula serta aktiviti pembersihan awam dengan
merujuk kepada garis panduan dan peraturanperaturan yang dibentuk oleh pihak
Kerajaan Persekutuan dan peraturanperaturan Kerajaan Negeri. Namun begitu,
kebanyakanperaturanyangditerbitkanolehKerajaanNegeriadalahmerujukkepada
pihak Kerajaan Persekutuan. Secara umumnya di Malaysia, pelan tindakan, pelan
struktur dan dasardasar serta undangundang yang diterbitkan dibentuk dengan
pertimbanganbagimewujudkankeseimbanganantarapembangunanekonomi,sosial
dan alam sekitar. Namun begitu, secara bersamaan ia juga dibentuk dengan
pertimbangan pelbagai perspektif lainnya seperti perpspektif budaya, teknologi,
pengurusan,komunikasi,etik,kesihatanawamdanlainnya.Justeru,berhubungkait
dengansistempengurusansisapepejalsehinggakinidiMalaysiaterdapatbeberapa

dasar,plantindakandanundangundangyangtelahditerbitkandandilaksanakan

146

oleh pihak Kerajaan Persekutuan. Ini termasuk (i) Dasar Alam Sekitar Negara
(DASN); (ii) Kempen Kebersihan di peringkat kebangsaan; (iii) Pelan Tindakan
KecantikandanKebersihanMalaysia(ABCPlan);(iv)DasarKitarSemula;(v)Dasar
PenswastaanPengurusanSisaPepejal;(vi)KempenKitarSemulaKebangsaan;(vii)
Pelan Strategik Pengurusan Sisa Pepejal Kebangsaan (PSPSPK); (viii) Dasar
PengurusanSisaPepejalNegara(DPSPN).
Dasar Alam Sekitar Negara (DASN) merupakan peraturanperaturan yang
dibentukolehkerajaanbagimenguruskanmasalahalamsekitartermasuksisapepejal.
DASN menekankan tentang perlunya pembangunan pengurusan sisa pepejal
bersepadudenganmengambilkirafaktorfaktorpembangunanekonomi,sosialdan
perlindungan alam sekitar. Selain itu, terdapat beberapa strategi yang ditentukan
dalamdasarinibagimeningkatkankualitialamsekitar.Strategitersebutmeliputi:(i)
meningkatkansistempendidikandankesedaranawam;(ii)mempergiatkanperanan
media massa; (iii) menyelenggarakan satu inventori dan audit kebangsaan; (iv)
menjalankan dan melaksanakan perancangan gunatanah; (v) mewujudkan sistem
permonitorandanpemantauan;(vi)menggalakkanpenggunaanteknologimoden;(vii)
membentuk sistem perakaunan sumber asli negara; (viii) mewujudkan plan induk
bersepadu;(ix)mewujudkansokonganagensikerajaan(KemenetrianSainsTeknologi
danAlamSekitar2002).
KempenKebersihandiperingkatkebangsaanmerupakansuatuprogramyang
dilaksanakansecarabersamaolehKementerianPerumahandanKerajaanTempatan,
Jabatan Alam Sekitar, kerajaankerajaan Negeri, Pihak Berkuasa Tempatan, pihak
swasta,mediadangolonganmasyarakatpadatahun1983.Penekanandalamprogram
iniadalahbagimembentukkawasanpersekitaranyangbersihdiperingkatkebangsaan
danmengekalkankeadaanalamsekitarfizikalsupayadapatdinikmatiolehgenerasi
mendatan.Dalamkonteksinisatujawatankuasadiperingkatkebangsaandiwujudkan
dibawahpimpinanMenteridiJabatanPerdanaMenteri.Pembentukanjawatankuasa
initelahmenyebabkanrangkakerjayangdibincangberhubungdenganisumenjaga
alam sekitar mendapat sambutan yang menggalakkan daripada semua pihak
khususnyagolonganmasyarakatsendiri.Namunbegituselepasbeberapamensyuarat

dikendalikandidapatisambutankempendikalanganmasyarakat

147

semakin berkurangan. Program ini akhirnya tidak dapat diteruskan (Kementerian


PerumahandanKerajaanTempatan1988).
Pelan TindakanKecantikandan KebersihanMalaysia (ABC)dibentukoleh
Kementerian Perumahan dan Kerajaan Tempatan (KPKT) pada bulan Jun 1988.
Objektif dasar pembentukan Plan ABC adalah bagi mewujudkan suatu sistem
pengurusan sisa pepejal yang seragam, kos efektif serta dan boleh diterima oleh
masyarakatsertatidakmencemarkanalamsekitarmenjelang2020.Secaraprinsipnya
terdapat12perkarayangdibincangkanberhubungprogramprogramyangberkaitan
denganpelbagaiaspekpengurusansisapepejal.Programprogramberkenaantemasuk:
(i)setiappihakbrkuasatempatanyangmengendalikanpengurusansisapepejaldan
tapakpelupusanharusmeningkatkankualitinya;(ii)semuaPihakBerkuasaTempatan
harus merancang aktivitiaktivitiyang dijalankanbagi meningkatkan kualitisistem
pengurusansisapepejal;(iii)peruntukankewanganyangmencukupiharusdiberikan
kepadaaspekpengurusansisapepejal;(iv)semuasisapepejalyangdijanadikawasan
pedalaman harus dilupuskan dengan segera; (v) sisa pepejal yang dijana di
kawasanyang membangun ataupun kurang membangun harus diselenggarakan dan
dilupuskan segera; (vi) jumlah penjanaan sisa pepejal berbentuk domestik harus
dikurangkanjumlahnyaolehpengguna;(vii)bahanbahanyangdijanaperludikitar
semula;(viii)perkhidmatanpengurusansisapepejalharusdikenakanbayarantertentu
berdasarkan perkhidmatan yang diberikan; (ix) usahausaha penyelidikan dan
pembangunanterhadapsistempengurusansisapepejalharusdijalankandarimasake
semasa;(x)kawasantanahkosonguntukpelupusansisapepejalharusdikenalpasti
supayadapatdijadikansebagaikawasansimpanantapakpelupusan;(xi)pihakswasta
yang bertanggungjawab dengan pengurusan sisa pepejal perlu menyediakan
kemudahankemudahanyangbaiksehinggaiadapatmenjalankanaktivitipemungutan
dan pelupusan sisa pepejal secara sempurna ; (xii) pihak masyarakat awam harus
sentiasadiberikankesedarantentangpenjagaanalamsekitardarimasakesemasa.
kesedaran ini dapat dibentuk dengan mewujudkan satu sistem pendidikan yang
sempurnatentangkesihatandanalamsekitar,kempenkebersihandanpenguatkuasaan
undangundang terhadap undangundang yang dibentuk. Secara keseluruhan Plan
ABCakandilaksanakandalamempatfasa.Fasapertamapadatahun19881995,fasa

kedua19962000,fasaketiga20012005danfasakeempat20062010.Namun

148

begitu, pelan tindakan ini tidak dapat dilaksanakan secara sempurna disebabkan
kerana pelbagai masalah yang dihadapi di peringkat PBT terutamanya masalah
kewangan.
Dasar penswastaan mula diamalkan di Malaysia sejak tahun 1985.
Penswastaanbermaksudpemindahansemuafungsi,pemilikandantanggungjawab
perkhidmatansecara
Berkuasakepadasektor

keseluruhanmahupunsecarasebahagiandaripadaPihak
swastaataupunpersatuanbebas(Vickersetal.1988;

Ramanadhan 1988; Dieter 1991). Dalam konteks pengurusan sisa pepejal Dasar
PenswastaanPengurusanSisaPepejalKebangsaanataupunfederalisasipengurusan
sisapepejalmerupakandasar

KerajaanPersekutuanbermulapadatahun1994.

Tujuanutama

sistempengurusansisapepejaladalahuntuk

penswastaan

meningkatkan kualitiperkhidmatandanmenyediakankemudahankemudahan
pengurusansisapepejalyanglebihbaik.Justeru,
sisapepejal

dilaksanakan bagi

konsortium swastadalam

penswastaansistempengurusan

mengundang pelaburan

dankepakaranpihak

sistempengurusansisapepejal.Kepakaranyang

dimaksudkan meliputikepakaran dalamkepengurusan

danteknikal.Manakala

pelaburanswastamerupakansumberutamabagimenyokongpelaksanaansistem
pengurusansisapepejal.Padadasarnya,asaspelaksanaanpenswastaanadalahuntuk
melaksanakansubsidisilangpadaPihakBerkuasaTempatan(PBT)disebabkankerana
banyaknya PBT yang menghadapi masalah kewangan dalam melaksanakan
pengurusansisapepejal.DenganpenswastaanPihakBerkuasaTempatantidaklagi
bertanggungjawabdalampengurusansisapepejalselaridenganAkta171tahun1976.
Ini kerana kuasa dan tanggungjawab tersebut diambilalih oleh pihak Kerajaan
Persekutuan melalui pewartaan Undangundang Pengurusan Sisa Pepejal dan
Pembersihan Awam (Akta 672) tahun 2007 dan Undangundang Perbadanan
Pengurusan Sisa Pepejal dan Pembersihan Awam (Akta 673) tahun 2007. Pihak
Kerajaan Persekutuan selanjutnya menyerahkan tanggungjawab pengurusan dan
penyediaan sumber kewangan pengurusan sisa pepejal kepada pihak konsortium
swastayangdipilihsebagaipelaksana.Padapokoknya,pewartaanAkta672tahun
2007telahmemberikuasaeksekutifkepadaKerajaanPersekutuanberhubungdengan
pengurusansisapepejaldanPembersihanawamdiMalaysia.Padatahun2007juga,

AktaPerbadananPengurusanSisaPepejalDanPembersihanAwam(Akta673)telah

149

diwartakanbagimenubuhkanPerbadananPengurusanSisaPepejalDanPembersihan
Awam(PPSPPA)dibawahKementerianPerumahandanKerajaanTempatan(KPKT).
Justeru,PPSPPAmerupakanagensikerajaanyangakanmenguatkuasakanAkta672
serta peraturanperaturan di bawahnya, melaksanakan pelan perancangan strategik,
mengawalselia perjanjian konsesi serta mengoperasikan semua fasilitifasiliti
pengurusan sisa pepejal di seluruh negara. Selain PPSPPA juga bertangungjawab
sebagai pihak yang menilai kecekapan dan keberkesanan pelaksanaan sistem
pengurusansisapepejalyangdilaksanakanolehpihakkonsortium.Sehinggakehariini
PPSPPAtelahpunmembanguncawangancawangandiperingkatnegeridandaerahdi
seluruhsemenanjungMalaysia.
Terdapatempatkonsortiumyangterlibatdalamprogrampenswataansistem
pengurusansisapepejaldiMalaysia.Keempatempatkonsortiumswastaberkenaan
akanberoperasidizonzonyangtelahditentukan.KonsortiumAlamFloraberoperasi
dizonpusat,tengahdantimurmeliputiKualaLumpur,Selangor,Pahang,Trengganu
dan Kelantan. Konsortium Northern Waste Management beroperasi di zon utara
meliputi negerinegeri seperti Kedah, Penang, Perak dan Perlis. Southern Waste
ManagementberoperasidizonselatanyangmeliputinegerinegerisepertiMelaka,
Negeri Sembilan dan Johor. Manakala konsortium Eastern Waste Management
beroperasidizonMalaysiaTimurmeliputinegerinegerisepertiSabah,Sarawakdan
WilayahPersekutuanLabuan.NamunbegitusehinggakehariiniwalaupunAkta671
dan Akta 672 sudah diwartakan namun ianya belum lagi dikuatkuasakan.
Penguatkuasaan ini akan bermula selepas adanya ketentuan tentang masalah tarif
ataupun caj pengguna. Oleh itu, pelaksanaan penswastaan pengurusan sisa pepejal
sepenuhnyadijangkabaruakandilakukanpadatahun2011.
Justeru, pelaksanaan penswastaan pengurusan sisa pepejal masih sahaja
dilakukansecarainterim(dalaman)iaituberasaskankepadaperjanjiankontrakantara
Pihak Berkuasa Tempatan dengan konsortium swasta. Pada dasarnya perjanjian
interimmuladilaksanakanpadatahun1998yaknidilakukandenganmemindahkan
hartaharta bergerak dan tidak bergerak, para pekerja dan para kontraktor yang
dulunyamengikatkontrakdenganpihakPBTkepadakonsortium(PEResearch1999).

PelaksanaanpenswastaansecarainterimawalnyadilakukankeranamasalahAkta671

150

danAkta672belumdiwartakanolehSidangJemaahMenteri.Selainmasalahcajdan
sistem caj pengguna yang belum disepakati oleh konsortium dan pihak Kerajaan
Persekutuan.PihakKerajaanPersekutuanmasihmencaricarayangberkesanuntuk
melaksanakancajpenggunasehinggacajtersebuttidakmembebankanmasyarakat.
Dari segi pelaksanaannya perjanjian interim dilaksanakan dengan mengikat
kontrak tahun ke setahun antara pihak PBT dengan konsortium. Bayaran
perkhidmatanakandibayarolehPBTberasaskanpenilaiankerjaterhadapkonsortium
dari bulan ke sebulan. Secara asasnya tumpuan utama pelaksanaan interim adalah
untuk meningkatkan sistem penyimpanan, pengutipan dan pengangkutan serta
pelupusansisapepejal(TeukuAfrizal2000).Darisegipelaksanaannya,sehinggake
hariiniperjanjianinterimhanyadilakukanolehduakonsortiumiaituAlamFloradan
Southern Waste Management. Alam Flora telah melaksanakan perjanjian interim
dengan Pihak Berkuasa Tempatan di negerinegeri Selangor, Kuala Lumpur,
TerengganudanPahang.SedangkannegeriKelantantelahmenolakuntuk
melaksanakanperjanjianinterim.SouthernWasteManagement melaksanakan
perjanjianinterimdikawasanselatanmeliputiNegeriSembilan,JohordanMelaka.
Northern

WasteManagement danEasternWastemanagementtidakdapat

melaksanakanperjanjianinterimdanmengundurkandirisebagaipemegangkonsesi.
Pada tahun 2002 Kerajaan Persekutuan telah melantik syarikat EIdaman sebagai
pemegang konsesi bagi menggantikan konsortium Northern Waste Management.
Namun begitu sehingga kini pihak EIdaman belum juga melaksanakan satupun
perjanjian interim dengan pihak berkuasa tempatan di kawasan utara. Sedangkan
Eastern Waste management terpaksa berundur disebabkan kerana Wilayah
PersekutuanLabuansahajayangmenyatakanberminat.SedangkannegeriSabahdan
Sarawak menyatakan tidak berminat untuk terlibat dalam program penswastaan
pengurusansisapepejalkebangsaankeranamerekatelahmelantikkontraktorsendiri
untukmenjalankansistempengurusansisapepejal.

ProgramKitarSemulaKebangsaanmuladiperkenalkanpada2Disember2000
olehKementerianPerumahandanKerajaanTempatandanJabatanAlamSekitar.Pada
dasarnyaprogramkitarsemulakebangsaaninipernahdiperkenalkanpadatahun1995.

Namundisebabkankeranatidakmendapatkerjasamadaribanyakpihak

151

terutamanyadaripadaPBTprograminidilancarkansemulapadatahun2000.Program
inibertujuanuntukmengkitarsemulabaranganbaranganyangterpakaipadaperingkat
fasapertamadiseluruhSemenanjungMalaysia.Programinimemberikeutamaanpada
prinsip 3R (Reduce, Recycle and Reuse). Peringkat kedua kempen kitar semula
dijalankanpadabulanNovembertahun2001dansambutanpihakkerajaan,swasta,
badanbadanbukankerajaansertapendudukawamadalahsemakinmemuaskan(Lee
ShiLan2000).DalamusahamenjayakanprograminiJabatanKerajaanTempatan
(JKT)diKementerianPerumahandanKerajaantempatantelahmembukabeberapa
kawasan tempat pengumpulan bahanbahan yang digunapakai seperti di sekitar
Wilayah Persekutuan dan Negeri Selangor. Di peringkat awal kempen , kawasan
pengumpulan bahanbahan yang digunapakai ditumpukan di sekitar kawsan pusat
membeli belah. Kempen ini merupakan langkah permulaan ke arah menilai
keberkesanan pengurangan sisa pepejal dalam sistem pengurusan sisa pepejal.
Menurut Suhana Md Zaini (2003),langkahlangkah yang dijalankan oleh kerajaan
adalahbertujuanuntukmemastikanseluruhpenduduktempatanmengamalkansikap
mengumpulkanbarangbarangyangdigunapakaidandihantarkepusatpengumpulan
barangbaranguntukdiprosessemula.Sistemyangdijalankanbertujuanmenyedarkan
pendudukbetapapentingnyamenjagaalamsekitardikawasanmasingmasingdan
mengurangkan penjanaan bahanbahan yang digunapakai. Usahausaha yang
dijalankan diharapkan dapat mempertingkatkan sistem pengurusan sisa pepejal di
malaysia.

Pelan Strategik Pengurusan Sisa Pepejal Kebangsaan (PSPSPK) diluluskan


oleh Jemaah Menteri pada Julai 2005 dan dikuatkuasakan pada tahun yang sama.
PSPSPK merupakan satusatunya plan tindakan yang dibentuk selepas Plan ABC
1988.PSPSPKbertujuanuntukmenggariskansemuladasar,strategidanplantindakan
dalam sistem pengurusan sisa pepejal. Selain itu, PSPSPK juga bertujuan untuk
mengkaji semula institusi pengurusan sisa pepejal, perundangan dan peraturan
peraturanpangurusansisapepejalsediaadasertamenambahbaiksemuakemudahan
kemudahansediaada.Secarakeseluruhan,PSPSPKtelahmemberitumpuanuntuk
mengurangkan penjanaan sisa pepejal dan mempertimbangkan sisa pepejal adalah
sebagaisuatusumbersehinggasisapepejalyangdijanaharusdiprosessemula,dikitar

semuladandigunasemula.

152

DasarPengurusanSisaPepejalNegara(DPSPN)telahdiluluskandiperingkat
JemaahMenteripada13hbseptember2006dandikuatkuasakanpadatahunyang
sama. DPSPN dibentuk berpandukan kepada PSPSPK 2005 dan DPSPN juga
menentukanuntukmelaksanakanpendekatanpengurusansisapepejalbersepaduyang
lestari,berkesandarisegialamsekitardanbolehditerimaolehmasyarakat.DPSPN
juga telah menggariskan pelaksanaan pengurangan sisa melalui program 3R,
perawatanperantaradanpelupusanakhir.Selainitu,DPSPNmenentukanbeberapa
terasdalampengurusansisapepejal.Terasterastersebutmeliputi(i)pengurangansisa
pepejal melalui 3R (Reduce,Reuse, Recycle); (ii) perkhidmatan yang menyeluruh,
seragam, cekap, berkualiti dan kos efektif; (iii)) pewujudan undangundang dan
peraturan serta institusi; (iv) penyampaian perkhidmatan pengurusan sisa pepejal
melaluikaedahpenswastaan;(v)penggunaanteknologiyangmesraalamdanselamat,
kosyangefektifdankeutamaannyakepadateknologitempatan;(vi)melaksanakan
pendidikanawamdanprogramkesedaran.
Terdapatbeberapaundangundangyangtelahditerbitkanyangdigunapakai
dalammelaksanakansistempengurusansisapepejal.Namundemikiansehinggake
masainibelumterdapatsatuundangundangpunsecarakhususyangdigunapakai
berhubungkaitdengansistempengurusansisapepejal.Undangundangyangsemasa
initelahdigunapakaimerangkumi(i)AktaKerajaanTempatan1976(Akta171);(ii)
AktaKualitiAlamSekeliling1974ataupunAkta127;(iii)AktaPerancanganBandar
danDesa1976ataupunAkta172;(iv)AktaJalan,Paritdanbangunan1974ataupun
Akta173(Malaysia1974;1987;2000).Akta171ialahsebuahaktabagimemastikan
setiapPihakBerkuasaTempatanbertanggungjawabkeatassistempengurusansisa
pepejal.OlehituAkta171telahmemberikuasakepadaPihakBerkuasaTempatan
(PBT)diperingkatBandaraya,MajlisPerbandarandanMajlisDaerahsebagaipihak
pihak yang bertanggungjawab untuk melaksanakan dan menyelenggara sistem
pengurusansisapepejal.AktaKualitiAlamSekitar1974ialahaktayangberkaitan
denganpenjagaan,pengawalandanpemuliharaankualitialamsekitardanbagitujuan
tujuan yang berkaitan. Akta ini juga secara khususnya berkaitan dengan larangan
terhadappencemaranudara,hingar,pencemarantanahdanpencemaranair(Hasmah
Harun2007).Berkaitandengansisapepejal,aktainiberkaitdenganmasalahbuangan

sisaterjadualiaitusisasisapepejalyangdapatmembahayakan

153

kesihatanawamdansukaruntukdiolah,disimpandandilupuskansepertibateridan
sisasisa industri. Selain pengawalan pencemaran di tapak pelupusan sisa pepejal
khususnyabagimemastikanpenggunaanteknologiyangberkesandanpenilaianimpak
alam sekitar (Environmental Impact Assessement). Akta Perancangan Bandar dan
Desa1976bertujuanuntukmemastikansetiapPihakBerkuasaTempatanmerancang
pembangunan yang berterusan termasuk pengurusan sisa pepejal yang bersepadu.
AktaJalan,ParitdanBangunan1974berkaitandenganmemastikanPihakBerkuasa
Tempatan bertanggungjawab bagi mengendalikan sistem pengurusan sisa pepejal.
Dalamaktainitumpuandiberikanbagimelarangmembuangsisabuangandomestik,
perdagangan dan taman, buangan sisa cecair, tanah ataupun bahanbahan lain di
tempattempatawam(TanBengHoe2006).
Seterusnyaberhubungdenganlangkahlangkahpengurusandalamsistem
pengurusansisapepejalyangdilaksanakanmeliputipengurusansisapepejalsecara
bersepadudiperingkatpenjanaan,penyimpan,pengutipandanpengangkutan,
pemprosesandanpelupusansertatermasukmelaksanakanprogramkitarsemuladan
gunasemula.Langkahlangkahpengurusaninidilaksanakandiperingkatkerajaan
tempatan.Justeru,pelaksanaanpengurusansisapepejalyangdijalankandiperingkat
kerajaantempatanadalahtertaklukkepadaAktaKerajaanTempatan1976(Akta171).
DalammelaksanakansistempengurusansisapepejalpihakPBTdapatmengaturdan
menjalankannyasamaadasecarabersendirianataupundengan menyerahkan
sebahagiantanggungjawabpengurusansisapepejalkepadapihakberkepentingan
lainnyasecarakontrakkepadapihakkontraktorswasta,komunititempatanataupun
dilaksanakansecarainterimdenganpihakkonsortium.Selainmelaksanakansistem
pengurusansisapepejal, PBT

bertanggungjawabbagimenjalankanaktivitikitar

semuladangunasemula

melaksanakanaktivitikebersihansecarabersepadu

serta

meliputi menyapu jalan dan kawasan, memotong rumput dan cuci longkang serta
melaksanakanstretegipengurusansisapepejallainnyasepertimelaskanakankempen
kempen kebersihan dan program gotong royong dan lain sebagainya. Secara
keseluruhannya, dari segi perbelanjaan dan pembiayaan, pihak PBT wajib
menyediakan perbelanjaan dan pembiayaan sistem pengurusan sisa pepejal secara
bersendirian.WalaupunbegitupihakPBTjugadapatmemohonbantuanberupageran

kepadapihakKerajaanPersekutuandanKerajaanNegeri.Darisegisumberkewangan

154

bagipengurusansisapepejallazimnyaiaberpuncadaripadapendapatantahunanPBT.
Namunseberapabesarperatusanpendapatanyangdiagihkanbagipengurusansisa
pepejaladalahbergantungkepadakeutamaan,keperluandankemampuankewangan
daripadasetiapPBT.Itusebabnyadarisegikualitiperkhidmatanyangdiberikanoleh
setiap PBT adalah berbeza mengikut kepada perkaraperkara tersebut di atas.
Lazimnya, peruntukan yang diagihkan oleh PBT bagi pengurusan sisa pepejal
diperlukanbagipenyediaantenagapekerja,kemudahankemudahandanfasilitifasiliti
seperti tong penyimpanan, kenderaan pengangkut sisa pepejal dan jenterajentera
lainnya.Selainitu,iajugadiperlukanbagikeperluanuntukmembinatapakpelupusan
yangberteknologimoden,lojipemprosesan
pembangunan,meningkatkankemahiranpekerja

sisapepejal,

penyelidikandan

melaluilatihanlatihankemahiran,

menggerakkankempenkempenkebersihansertagotongroyongdanlainsebagainya.
Sebagai pihak yang bertanggungjawab terhadap sistem pengurusan sisa pepejal di
peringkatKerajaanTempatan,PBTjugaberkuasauntukmenerbitkanundangundang
kecil yang akan digunapakai sebagai alat untuk mengawal buangan sisa pepejal
dimeratatempatolehparapenduduk.Undangundangkecillazimnyadibentukdan
diterbitkanberasaskankepadakepentingandankeperluansetiapPBT.Namunbegitu,
penerbitanundangundangkeciltetapmerujukkepadaAkta171yangdisebutjuga
sebagaiaktaibu.Selainundangundangkecil,undangundangyangdigunapakaidi
peringkatPBTadalahAktaKualitiAlamSekeliling1974ataupunAkta127,Akta
PerancanganBandardanDesa1976ataupunAkta172,AktaJalan,Paritdanbangunan
1974 ataupun Akta 173. Namun dari segi keberkesanan penggunaan dan
penguatkuasaan undangundag kecil dan aktaakta berkenaan adalah bergantung
kepadausahausahayangdijalankanolehPBT..

4.2.2KaedahPengurusanSisaPepejalSemasaDiMalaysia

Dalam melaksanakan langkahlangkah pengurusan sisa pepejal di peringkat Pihak


BerkuasaTempatanterdapatbeberapakaedahpengurusanyangdijalankan.Kaedah
pengurusaniniditentukanberasaskanpadapengaturanyangdilaksanakanmengikut
fungsisecarastrukturorganisasi.Justeru,berkaitandenganperkarainiterdapatdua
aspek organisasi yang berkaitan iaitu organisasi sebagai pelaksana perkhidmatan

(servicearranger)danorganisasisebagaipenyediaperkhidmatan(serviceprovider).

155

Pelaksana perkhidmatan merupakan suatu unit ataupun agensi yang menentukan


dasar, merancang, membiayai dan melaksanakan perkhidmatan pengurusan sisa
pepejal.Penyediaperkhidmatanpulamerupakanpihakyangterlibatdalammelakukan
aktivitiaktiviti tertentu dalam pengurusan sisa pepejal seperti aktiviti pengutipan,
pengangkutandanpelupusansisapepejaltermasukmelaksanakanaktivitigunasemula
dankitarsemula(Savas1978).
Terdapatempat kaedah
Malaysiadewasaini.

pengurusan sisapepejal

yang dilaksanakandi

Pertama,kaedahpengurusansecarakonvensional,

sistem pengurusansisapepejalsepenuhnyadilaksanadandisediakan
BerkuasaTempatantanpamelibatkanpihakyangberkepentingan
rakan sekerja(partner).DiMalaysiakaedah

dimana
olehPihak

lainnya sebagai

inihanya dipraktikkan di seluruh

kerajaan tempatan di negeri Kelantan termasuk Majlis Perbandaran Kota Bharu


BandarayaIslam.Disebabkankeranaberbezapemerintahannegeridenganpihak
KerajaanPersekutuan,pihakKerajaanNegeriKelantantidakmelibatkandiridengan
program penswastaan pengurusan sisa pepejal negara yang mula dijalankan pada
tahun1994diMalaysia.Justeru,pengurusansisapepejaldiKotaBharusehinggakini
masihdiuruskansendiriolehpihakkerajaantempatan.DalamhaliniPihakBerkuasa
Tempatanberfungsisebagaipengatur danpenyediaperkhidmatan. Sebagai catatan
bahawa,keadaaninihanyaakanberlangsungsehinggapengambilalihankuasaPBT
oleh pihak Kerajaan Persekutuan dalam konteks pengurusan sisa pepejal dengan
dikuatkuasakannyaAkta672dan673(yangdiwartakanpadatahun2007)padaJulai
tahun2011.
Kedua, kaedah pengurusan dengan melibatkan pihak swasta. Kaedah
pengurusaninilazimnyadilakukandenganmengagihkanbeberapaelemendalam
sistempengurusansisapepejalmisalnyapengutipandanpengangkutansisapepejal
kepadapihakswastamelaluikontrakkerjadalammasayangditentukanolehPihak
Berkuasa Tempatan (Bartone 1995). Pengagihan tugas di sini merujuk kepada
pengagihanbeberapatanggungjawabpengurusankepadasebuahorganisasidiluar
strukturbirokrasiyangtetapdansecaratidaklangsungdikawalolehPihakBerkuasa
Tempatan(Manor1999).Dalamkonteksini,PihakBerkuasaTempatanberperanan

sebagaipihakpelaksanaperkhidmatan.Sedangkan,pihakswastaberfungsisebagai

156

penyediaperkhidmatan.Darisegipelaksanaannya,kaedahpengurusaninilazimnya
dilaksanakansecaracontractingoutataupunfranchise.DiMalaysiahasilkajianoleh
Sinha(1993)mendapatisehinggatahun1992kaedahinidijalankandikebanyakan
bandarmeliputinegerinegerisepertinegeriJohor,Pahang,KualaLumpur,Selangor,
Perak,Penang,PerlisdanMelaka..NamunsejakdiperkenalkanprogramPenswastaan
PengurusanSisaPepejalKebangsaanbermulapadatahun1994sebahagianbesar
negeriseperti

KualaLumpur,Johor,PahangdanMelaka

programtersebut.Sedangkandinegerinegerilainseperti
Penangserta

telah

terlibatdengan

Perak,Kedah,Perlis,dan

negeriSabahdan Sarawak sehinggake masaini,merekamasih

menjalankansistempengurusansisapepejalsecaracontractingout.
penyebabutamaketidakterlibatan

negeri Perak,Kedah,Perlisdan

dalamprogrampenswastaanadalahkerana

Padadasarnya
PulauPinang

konsortiumNothernWasteManagement

yangmenjadi pemegangkonsesibaginegerinegeritersebuttelah
disebabkanmasalahdalaman.Sedangkanpenggantinyaiaitu

menarikdiri

konsortiumEIdaman

sehinggakemasakinibelumlagimenjalankansebarangperjanjianinterimdengan
pihakPBTdinegerinegeritersebut.BaginegeriSabahdanSarawakpuladariawal
lagimerekatidakberminatuntukterlibatdalamprogrampenswastaanpengurusansisa
pepejalnegara.Inikeranakeduaduanegeriberkenaantelahpunmelantikkontraktor
merekasendiriuntukmenjalankanpengurusansisapepjal.
Ketiga,kaedahpengurusanberasaskankomunititempatan.Dalamkaedahini
pihak PBT berperanan sebagai pelaksana perkhidmatan dan komuniti tempatan
sebagaipenyediaperkhidmatan.Kaedahpengurusanberasaskankomunititempatan
dijalankandenganmenyerahkan

tanggungjawabpengurusansisapepejalolehPBT

kepadapihakkomunititempatan, yangdalamhaliniialahpersatuanpenduduk
tempatan.Penyerahantanggungjawabinidilakukanmelaluiperjanjiankontrakkerja
yangmeliputikerjakerjapengutipandanpengangkutansisapepejalketempat
penyimpanankomunal

yangdisediakanolehPBT,selainmenjalankankerja

kebersihan awam meliputi kerja memotong rumput dan mencuci longkang. Secara
khususnya menurut kaedah ini, pihak persatuan penduduk tempatan berperanan
sebagai pihak yang berkepentingan utama (major stakeholder) yang merancang,
mengambil keputusan, menguruskan dan melaksanakan sistem pengurusan sisa

pepejalterutamanyabagimenyediakanperkhidmatandiperingkatpengutipanprimer.

157

Pihak PBTpulamenyediakanperkhidmatandiperingkatpengutipansekunderiaitu
menjalankan pengangkutandanpemindahansisapepejaldaripadatempat
penyimpanankomunalketapakpelupusan.DiMalaysia,kaedahini baru
dilaksanakandiMPKBBRIsebagaisebuahprojekperintisbermulasejaktahun2002
dibeberapatamanperumahanterpilihiaituTamanGuru,PintuGengdanTaman
Seri Pengkalan Chepa. Mengikut perancangan asalnya kaedah ini nantinya akan
dilaksanakan secara menyeluruh di MPKBBRI. Di beberapa bandar di negara
membangunsepertidiPatan,Nepal(Waste1996)danKhulna,Bangladesh(Rahman
2000),pelaksanaanskimpengutipanprimerdijalankandenganmelibatkanprogram
pengkomposan sisa pepejal. Program pengkomposan ini telah diperkenalkan oleh
pihak yang berkepentingan dan dijalankan oleh penduduk di kawasan berkenaan.
Namun di MPKBBRI kaedah pengutipan primer yang dijalankan hanya memberi
keutamaan terhadap pelaksanaan kerjakerja operasional dan tidak melibatkan
programpengurusansisapepejalsecarabersepaduiaitumelaksanakanprogramkitar
semula,gunasemuladanpengkomposan.
Keempat, kaedah pengurusan sisa pepejal secara penswastaan (interim).
PenswastaanpengurusansisapepejaldiMalaysiadilaksanakandenganmemindahkan
semua fungsi, pemilikan dan tanggungjawab PBT dalam pengurusan sisa pepejal
kepadapihakkonsortiumswasta.Olehitudenganpenswastaan,pihakPBTtidaklagi
bertanggungjawab terhadap sistem pengurusan sisa pepejal. Dalam konteks ini
konsortium swasta menjadi pihak yang bertanggungjawab sebagai pengatur dan
penyedia perkhidmatan. Namun begitu disebabkan penswastaan pengurusan sisa
pepejal belum dilaksanakan sepenuhnya maka kaedah penswastaan pada masa ini
hanyadilaksanakansecarainterim.Dalamkaedahinisemuahartabergerakdantidak
bergerak,parapekerjadanparakontraktortelahdiambilaliholehkonsortium.Dalam
konteks ini Pihak Berkuasa Tempatan akan mengikat kontrak dari tahun ke tahun
dengan pihak konsortium. Pihak konsortium akan bertanggungjawab untuk
melaksanakansemuaperkarayangberkaitandengansistempengurusansisapepejal
dan pembersihan awam termasuk melaksanakan program kitar semula, kempen
kebersihan dan gotong royong. Namun semua perbelanjaan untuk melaksanakan
sistempengurusansisapepejaldanpembersihanawammasihditanggungolehPihak

BerkuasaTempatan.Keadaaniniakanberbezasekiranyapenswastaanpengurusan

158

sisapepejalsudahdilaksanakansepenuhnya.Semuaperbelanjaanakanditanggung
olehpihakkonsortiumtermasukpenyediaantapakpelupusandisetiapkawasanPBT.
Pada masa ini kaedah penswastaan secara interim telah dilaksanakan di negeri
Selangor, Terengganu, Pahang, Melaka, Johor, Negeri Sembilan dan Wilayah
Persekutuan Kuala Lumpur (sila rujuk muka surat 141 tentang dasar penswastaan
bahagian4.2.1StrategiPengurusanSisaPepejaldiMalaysia).

4.3PENGURUSANSISAPEPEJALDIKOTABHARU

PengurusansisapepejaldiKotaBharuadalahsuatuusahayangdilaksanakanoleh
pihakberkuasaMPKBBRIbagimenyelesaikanpelbagaimasalahsisapepejalselari
denganprinsipprinsipkesihatanmasyarakat,ekonomi,teknikal,konservasi,nilainilai
estetika dan pertimbangan alam sekitar. Pengurusan sisa pepejal juga melibatkan
fungsifungsi pentadbiran, kewangan, perundangan, perancangan dan fungsifungsi
teknikal.Justeru,beberapaperkarayangberkaitandenganpengurusansisapepejaldi
MPKBBRI yang akan dihuraikan di sini meliputi perkara berkaitan dengan: (i)
institusidankoordinasidalampengurusan;(ii)pekerjadanzonkawalankebersihan;
(iii)kenderaandanjentera;(iv)sumberkewangan;dan(v)penjanaandankomposisi
sisapepejal
4.3.1InstitusidanKoordinasidalamSistemPengurusanSisaPepejal
PentadbiranbandardiKotaBharudilakukanolehMajlisPerbandaranKotaBharu.
Sejaktahun2003MajlisPerbandaranKotaBharutelahdiwartakansebagaiBandaraya
Islam.Selepasduatahunberikutnyaiaitupadatahun2005,KotaBharudiisytihar
sebagaiBandarayaIslamdanMajlisPerbandarandisebutsebagaiMajlisPerbandaran
KotaBharuBandarayaIslam(MPKBBRI).Semasapengisytiharannyaterdapatlima
ciriyangtelahdigariskaniaitubandarayaberasaskankeilmuan,kepatuhan,kebajikan,
kebersihandankesejahteraan.DarisegivisinyaialahmenjadikanMPKBBRIsebagai
sebuahorganisasiyangungguldandapatmembangunsertamemajukanbandarKota
BharumenjadisebuahbandarrayaIslam
yang bersih, indah dan berdikari berasaskan falsafah Iman danrpandukanTaqw

be dasar Membangun Bersama Islam (MPKBBRI2005).Merujukkepadaciriciri

159

utamabandar,selainmembentukpengurusanbandaryangcekapdanteraturserta
memastikan

pendudukbandardapatmenikmatiperkhidmatanbandaransecara

berkesan,makaMPKBBRItelahmembentuk12jabatandanlimabahagianyang
memilikitanggungjawabdanfungsinyamasingmasing.Berkaitandenganbahagian
bahagiantersebutsilarujukJadual4.1.
Jadual4.1JabatanjabatandanbahagianbahagiandiMPKBBRI
No
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17

13

Jabatan/BahagiandiMPKB
JabatanPentadbiranAmdanPerkhidmatan
JabatanKewangandanPerbendaharaan
JabatanPerlesenan
JabatanUndangundangdanPendakwaan
JabatanPenilaiandanPerkhidmatanHarta
JabatanPerancanganBandar
JabatanKejuruteraan
JabatanTamandanRekreasi
JabatanPerkhidmatanBandaran
JabatanBangunan
JabatanWorkshopdanPengangkutan
JabatanPerancanganKorporat
BahagianPerhubunganAwam
BahagianPenguatkuasaan
BahagianAuditDalaman
BahagianKomputer
BahagianLetakKereta
Sumber:LaporanTahunanMPKB1995

Secarakhususnya,diMPKBBRIjabatanyangberkaitandenganpengurusan
sisapepejaldankebersihanadalahJabatanPerkhidmatanBandar(JPB).Jabatan
PerkhidmatanBandarmerupakansebuahjabatanyangsecarakeseluruhannya
bertanggungjawabbagimenjalankanaktivitiaktivitiyangberkaitandenganmasalah
kebersihanbandar,pengurusansisapepejal,kawalanvektordanrodensertaaktiviti
aktivitikesihatanawamyanglain.JabatanPerkhidmatanBandarjugamerupakan
salahsebuahjabatanyangterpentingdibawahpentadbiranMPKBBRI.Inikerana,
pertama,lebihdaripada30peratusbelanjawanMajlisdibelanjakanmelaluijabatanini

13

Maklumatiniberasaskansemasakajiansusulanpadatahun2009dilaksananakan.

160

tanpamendapatpulangansecaralangsung.Kedua,fokusmasyarakatterhadapimej
MPKBBRIselamainiselalunyadikaitkandengansisapepejal,longkangdan
rumput. Jika ketigatiga perkara ini tidak diurus dengan baik maka ia akan
menjejaskanimejMPKBBRIsecarakeseluruhan.Justeru,darisegikebersihan
bandar,sejakpengisytiharannyasebagaiBandarayaIslam,

JPBmeletakkan

kebersihansebagaisatuhalpenting,keranasalahsatuciriutamaMPKBBRIadalah
bandarayakebersihan. Perkaraini ditunjukkan JPBdengan
penyelenggaraantahap kebersihan bandar dan
sistempengurusansisapepejal.

Ini

mempertingkatkan

melakukanpenyelarasandalam

termasukmenambah

jumlahpekerja,

meningkatkan keupayaan dan memaksimakan sistem penyimpanan dan pengutipan


sisapepejalsertamemaksimakanpenggunaankenderaandanjenteradanlainlainnya.
Ketiga,lebihdaripada35peratusdaripadajumlahkakitanganMPKBBRIberkhidmat
dijabatanini.Darisegiobjektifnyapula,terdapattigakategoriobjektifdaripadaJPB
iaitu objektif am, objektif khas dan objektif operasi. Objektif Am JPB adalah
merealisasikantahapkebersihanBandarKotaBharusebandingdenganbandarbandar
lain dengan mengamalkan prinsipprinsip kecemerlangan, imej korporat dan kerja
berpasukan.Sedangkanobjektifkhasnyaterbahagikepadaempatobjektifkeciliaitu;
(i)memastikankawasanbandarKotaBharudanpersekitaranbersih,indahdanselesa
didiami;(ii)mengawalpencemaranalamsekitartermasuklahpencemaranpremis,air,
udaradanpengendalianmakanan;(iii)mewujudkanbudayacintakebersihandan
bencikan kekotoran dikalangan orang ramai ke arah merealisasikanKOTAprinsip
BHARUCOMESOKMO yang bermaksud Kota Bharu sentiasa indah; (iv)mewujudkan
tahapkebersihansebuahbandarrayaselarasdenganmatlamatmenjadikanKotaBharuBandar
RayaIslammenjelang2015.Manakalaobjektifoperasinyameliputi;(i)mempertingkatkan
kecekapanperkhidmatanpengurusansisa
pepejal dan perkhidmatan kebersihan di samping memperluaskan perkhidmatan
kepada kawasankawasan yang belum diberi perkhidmatan; (ii) mempertingkatkan
pelaksanaan programprogram kebersihan seperti pertandingan kebersihan, gotong
royong, pelaksanaan program kitar semula dan sebagainya; (iii) meningkatkan
keberkesanan perkhidmatan pengutipan sampah dan kebersihan bandar dengan
memperkemaskan sistem teknikal, kawalan disiplin yang rapi dan melaksanakan
programprogram latihan dan motivasi yang sesuai; (iv) mempertingkatkan

penyediaanlandskapkeindahanbandardanmemperbanyakkankawasanrekreasiserta

161

kemudahan awam; serta (v) melibatkan masyarakat tempatan secara langsung dan
tidaklangsungdalamprogramprogramkebersihan.Darisegikeorganisasiannya,JPB
dibahagikan kepada empat bahagian iaitu Unit Pentadbiran, Bahagian Kesihatan
Awam,BahagianLandskapdanBahagianKebersihan.Berkaitandenganinisilarujuk
Rajah4.1.Unitpentadbiranmerupakanunityangberdirisendiridanberfungsisebagai
unityangmenguruskanperihalpentadbirandiJPB.Bahagiankesihatanawampula
dibahagikan kepada unitunit seperti unit kawalan premis, unit protokol dan unit
kawalan penyakit. Bahagian landskap terdiri daripada unit pentadbiran, unit
perancangan dan pembangunan dan unit penyelenggaraan hiasan dan semaian.
Bahagian kebersihan meliputi unit pengurusan kebersihan bandar, unit kesihatan
bangunan,unitpengurusansisapepejaldanunittugastugaskhas.Bahagianiniadalah
bahagian yang secara langsung berkaitan dengan pengurusan sisa pepejal dan
kebersihanawam.Unitpengurusankebersihanbandarmerupakanunityangbertugas
untuk; (i) menguruskan dan memantau kerjakerja pembersihan jalan, tanahtanah
lapangdantempattempatawam;(ii)mengurusdanmemantauaktivitipotongrumput
dibahubahujalankawasankawasanperumahandantanahlapang;(iii)menguruskan
dan memantau aktiviti pembersihan longkanglongkang; (iv) menguatkuasakan
UndangUndangKecilmencegahkekotoran;(v)mengurustindakankeatasaduan
aduanyangberkaitandengankebersihandankacauganggu;(vi)memperkemassistem
maklumatberkaitandenganpengurusankebersihanbandar.UnitKesihatanBangunan
berfungsi bagi; (i) menyertai mensyuarat Jawatankuasa Teknikal Perancangan dan
Bangunan; (ii) menyelaras programprogram kempen kebersihan; (iii) memberi
pandanganterhadapplanplancadanganuntukmendirikanbangunan.Dalamhalini
unitkesihatanbangunanakanmemberitegurandarisegiventilasi,penyelenggaraan
kebersihan serta halhal lain yang berkaitan dengan keselesaan penghuni. Selepas
bangunanselesai,pihakunitkesihatanakanmemberinasihattentangpenyelenggaraan
danpenyediaankemudahankebersihanmisalnyapenggunaantongsampahindividu
dan tong komunal. Unit kesihatan bangunan juga merupakan unit yang
merekomendasikelayakansesebuahbangunanuntukmendapatkansijillayakduduk.

162

163

Unit Pengurusan SisaSisa Pepejal pula berfungsi untuk; (i) mengurus dan
memantauperkhidmatanangkutsampah;(ii)menyelarasdanmemantauperjalanan
kenderaanangkutsampah;(iii)menyelarasdanmemantauoperasitapakpelupusan
sampah;dan(iv)menguatkuasakanUndangUndangKecilPengutipan,Pengangkutan
dan Pelupusan Sampah.Unit Tugastugas khas merupakan sebuah unit yang
ditubuhkansecarakhasuntukmelaksanakantindakansegerasekiranyaterdapataduan
ataupundiperlukansegera. Umpamanya sekiranya terdapat kemalangan jalan raya,
unitiniakanterusmembersihkan(darisegisisapepejalnya)kawasantersebut.Unit
unitkhasjugabertanggungjawabbagimenangkaphaiwanrayau.Setiapbahagiandi
JPBdiketuaiolehseorangketuabahagian.Bahagianitupuladibahagikankepadaunit
unityangmasingmasingdiketuaiolehseorangketuaunit.

4.3.2TenagaPekerjadanZonKawalanKebersihan

Tenagapekerjamerupakanbahagianterpentingyangmenggerakkandanmenjalankan
aktivitidalampengurusansisapepejaldankebersihanbandar.Initerutamanyaberkait
denganpemandukenderaanpengangkutsampah,pengangkutsampah,penyapujalan,
pembersihlongkang danpemotong rumput. Semasakajiandilakukan,di Bahagian
Kebersihan Bandar terdapat sejumlah 386 tenaga pekerja. Justeru Jadual 4.2 akan
menerangkanjumlahpekerjadibahagiankebersihanbandar.s
Jadual4.2Jumlahpekerjadi
JawatandanUnitUnitdiBahagian
KebersihanBandar
Pegawai/Staf
Mandor
Pemandu
UnitKesihatan
UnitPengurusanSisaPepejal
UnitTugastugasKhas
UnitPengurusanKebersihanBandar
Jumlah

bahagiankebersihanbandar
JumlahPekerjabagi
SetiapUnit
13orang
2Orang
36Orang
4Orang
81Orang
14Orang
236Orang
386Orang

Sumber:Kerjalapangan2008,temubualdenganEncikRasuki,JPB,MPKBBRI,
16Mac2008

164

Tenaga pekerja di Bahagian Kebersihan Bandar terdiri daripada pegawai,


mandor,pemandudanpekerjarendaham(PRA)diUnitPengurusanSisaPepejal,
UnitTugasTugasKhasdanUnitPengurusanKebersihanBandar.Justeru,kewujudan
PRAadalahpalingramaijumlahnyaberbandingdengantenagapekerjalainnya.
DalamkonteksinipulaPRApalingramaidiletakkandiUnitPengurusanKebersihan
Bandar.Inikeranaunitinimerupakanunityangpalingbertanggungjawabterhadap
aktivitikebersihanawammerangkumimemotongrumput,cucilongkang,sapujalan.
BerkaitandenganPRA,diJPBterdapattigakategoritenagaPRAmeliputiPRAsecara
tetap, kontrak dan sambilan. PRA secara tetap adalah PRA yang dilantik bekerja
secaratetapolehMajlis,bergajibulanan,mendapatcutitahunan,elaunelaun
danpelbagaikemudahanlainnyasertabekerjasehinggabersara.PRAsecarasambilan
merupakanPRAyangbergajisecarahariandantidakmendapatgajisekiranyatidak
bekerja.PRAsecarakontrakpulamerupakan

pekerjayangdilantikolehMajlis

secarakontraksehinggakemasatertentu,selain

mendapatkangajisecarabulanan

danlainlainkemudahan.MenurutJamaluddinJahi(1996),pengurusansisapepejal
lazimnyamelibatkanpekerjayangramaidankosyangtinggi.Justeru,pengambilan
PRAsambilanmerupakansatulangkahpenjimatanyangdilakukanolehJPB.Ini
kerana

PRAsambilanhanyaakandibayarsecarahariansekiranyamerekabekerja

dan

tidakmendapatbayaranemolumensepertiPRAtetapdankontrak.Secara

umumnya,PRAtetap,kontrakdansambilantersebardisemuaunitdiBahagian
KebersihanBandar.Namunbegitu,disebabkankeranasistemfaildiBahagian
KebersihanBandaryangtidakbegituteraturmakadatadatatentangjumlahPRA
kontrak,sambilandantetaptidakdapatdiperolehisecaralengkapdantidakdapat
dibentangkan.Secararingkasnya,walaupunpihakMPKBBRIterusmenambahbilangan
PRAterutamanyapenyapujalandanpenjagakebersihankawasannamunmasalah
kekuranganpekerjamasihmenjadiisudalamsistempengurusansisapepejaldisini.
Olehdemikianperkhidmatanpengurusansisapepejaltidakdapatdisediakansecara
menyeluruhterhadappendudukbandar.PekerjaPRAakanditempatkandikawasan
ataupunzonyangtelahditentukan.Bagimemudahkanpelaksanaankerjakerja
pengurusansisapepejaldankebersihanawampihakJPBtelahmenentukankawasan
kawasanpengurusansisapepejaldankebersihanawamkepadabeberapazon. Zon
pengurusan ini dipanggil sebagaizonkawalan kebersihan yang digunakan sejak

1990anlagi.PenggunaankonsepzoninihanyaterdapatdiJPB.Terutamanya

165

dalammenjalankansistempengurusansisapepejal.Konsepzontidakdigunakanoleh
jabatanjabatan lain untuk melaksanakan aktiviti mereka. Oleh demikian, semasa
berlakuperluasanpadakawasanpentadbiranMPKBBRIpadatahun2005pihakJPB
melakukanpenyelarasandenganmelaksanakanpengezonansemula.Secarakhususnya,
zonkawalankebersihandibahagikankepadatigabahagianiaituZonA,ZonBdan
ZonC.BerkaitandenganperkarainisilarujukRajah4.2.ZonAmeliputikawasan
pusatbandar.ZonBmeliputisebahagianbesarkawasanPantaiCintaBirahi,kawasan
Pengkalan Chepa,Teluk Kitang, Kemumim dan sebagainya. Sedangkan Zon C
meliputisebahagianbesarkawasanKubangKrian,PasirHor,Demit,Mentuan,
aa Cey, it Gn, aag ngn dn eaana o iaAiaa

kepadaduasubzoniaitusubzonA1dansubzonA2.SedangkanzonBdibahagikan
kepada tiga subzon meliputi subzon B1, B2 dan B3. Zon C terbahagi kepada
empat subzon iaitu subzon C1, C2,C3 dan C4. Asas pembahagian zon ini
dilakukan merujuk kepada jumlah ketuaketua unit,pengawaspengawas kesihatan
awam dan mandormandor yang sedia ada terdapat di Bahagian Kebersihan JPB,
MPKBBRI.Sempadan zon pula ditentukan mengikut sempadan jalan raya. Ini
dilakukanbagimemudahkanpetugaspetugaslapanganuntukmengecamlokasizon
zondimanamerekaditempatkan.PetugaspetugasdiBahagianKesihatanyakniketua
ketua unit (inspektor kesihatan ataupun penolong pegawai kesihatan persekitaran),
pembantupembantukesihatanawam(pengawaskesihatan)danmandormandortelah
difungsikansebagaiketuaketuazondanpengawaspengawassubzon(ketuaketua
subzon)sertamandormandorpadasetiapzon.Darisegifungsikerjanya,ketuaketua
zonbertanggungjawabkepadaPengarahJabatanPerkhidmatanBandarandanKetua
Bahagian Kebersihan. Ketuaketua zon akan berfungsi untuk melaksanakan kerja
kerjaseperti;(i)menyusundanmemantaukerjakerjapembersihankawasanseperti
menyapu jalan, membersihkan longkang, memesin dan meracun rumput; (ii)
menyelarastindakankeatasaduanawamberkaitandengankerjakerjakebersihasn
danpengurusansisapepejal;(iii)menyelaraskerjakerjatangkapanhaiwanrayau;(iv)
menyelaras kerjakerja kebersihan bagi majlismajlis rasmi anjuran Majlis dan
KerajaanNegeri;(v)menguatkuasakanUndangUndangKecilMencegahKekotoran
dan Undangundang Kecil Pengutipan, Pengangkutan dan Pelupusan Sisa Pepejal.
KetuaKetua subzon atau Pengawaspengawas subzon bertanggungjawab kepada

KetuaBahagianKebersihandanketuaketuazonmasingmasing.

166

167

168

Adapunkerjakerjayangdilakukanolehketuasubzonadalah;(i)menyelaras
danmemantaukerjakerjapengutipandanpelupusansisasisapepejal;(ii)menyelaras
danmemantaukerjakerjapembersihandalamsubzonsepertimenyapujalan,
membersihlongkang,membersihrumputdanmeracunrumput;(iii)menyelaras
tindakankeatasaduanawamyangberkaitandengankerjakerjakebersihandan
pengurusansisasisapepejal;(iv)mengetuaioperasimenangkaphaiwanrayau;(v)
mengeluarkannotiskompaunbagikesalahandibawahUndangundangKecil
MencegahKekotorandanUndangundangkecilPengutipan,Pengangkutandan
pelupusanSisasisaPepejal.Mandorbertanggungjawabkepadaketuaketuasubzon
masingmasing.KerjakerjayangdilaksanakanolehmandoradalahmenjagaPRA
yangmelaksanakankerjakerjakebersihandankutipansampah.
Secaraoperasionalnya,ketuaketuazon,pengawaspengawas(ketuaketua
subzon)dan
kebanyakannya

mandormandorditempatkan
penempatanmandormandor

dizonyangditetapkan.Namun
hanyaterdapatdizonA.Kecuali

seorangmandoryangdiletakkansebagaipengawasdisubzonC2.Inidisebabkan
keranakurangnyatenagapembantukesihatanawamyangsepatutnyamenjadi
pengawasdisubzontersebut.Jadual4.3menerangkanpeugaspetugasdisetiapzon.

ZON

ZonA

ZONB

Jadual4.3Petugaspetugasdisetiapzon
PetugasPetugasYangTerlibat
KetuaZon
PengawasSubZonA1
PengawasSubZonA2
PengawasZonA(malam)
PengawasKebersihanZonA(malam)
PengawasUnitLongkangZonA
MandorSubZonA1
MandorSubZonA2
MandorKebersihanZonA(malam)
MandorPasarZonA(malam)
MandorUnitLongkangZonA
MandorUnitMesinRumputZonA
KetuaZon
PengawasSubZonB1
PengawasSubZonB2

PengawasSubZonB3
bersambung...

169

...sambungan
ZONC

KetuaZonC
PengawasSubZonC1
MandorSubZonC2
PengawasSubZonC3
PengawasSubZonC4
Sumber:Zonkawalankebersihan,MPKBBRI2010
Jadual4.3menunjukkanwujudnyafenomenaterdapatramainyapengawas

danmandoryangditempatkandiZonA.PerkarainiberkaitdenganramainyaPRA
yangditempatkandizonA.SecarakhususnyazonAmeliputikeseluruhankawasan
pusatbandardaniamerupakankawasanyang

palingdiberi

keutamaandan

tumpuan.Kawasanpusatbandaradalahkawasan

bandarlama

seluasempatkm

persegidankawasaninimerupakankawasankritikalyangsangatdiberitumpuan
dalamkontekspengurusansisapepejaldankebersihandiMPKBBRI.Olehdemikian,
kebanyakanPRA,pengawaspengawas(ketuaSubZon)danmandortelah
ditempatkandizonA.DizonA,terdapatpengawaspengawasyanghanyaberfungsi
sebagaipengawasPRAbagikerjakerjapengutipansisapepejalpadasianghari(sub
zon A1 dan A2), pengawas kerjakerja pengutipan sisa pepejal malam hari bagi
keseluruhanzonA,pengawas kerjakerjakebersihandanpengawas unitlongkang.
Sedangkankehadiranmandordizoniniadalahbagimembantukerjakerjaketuasub
zonataupunpengawaspengawasmemantaudanmenjagakerjakerjapengutipansisa
pepejal serta kebersihan awam. Selain para mandor merupakan orang yang
mempunyaihubunganyangeratdanbaikdenganparaPRA.Denganperhubunganini
mandorakanlebihmudahuntukmemantau,menegurataupunmengarahPRA.

Penempatanpekerjadizonzondansubzontertentutermasukpemandulori
akanditempatkandizondansubzontertentumerujukkepadaskopdanhariserta
masabekerja.Skopkerjabermaksudadalahkerjakerjasisapepejaldankebersihan.
Skopkerjasisapepejalmerangkumikerjapengutipansisapepejaltermasukkerja
kerjamemandukenderaanpengutipsisapepejal.Sedangkanskopkerjakebersihan
merangkumikerjakerjamenyapujalan,menyapusawang,cucipasar,mesinrumput,
cucilongkang.Haribekerjaadalahlimahariseminggudanmasakerjasiangharidan

malamhari.AdamasanyaPRAbekerjadiluarharikerjaataupunmasabekerjayang

170

ditetapkanumpamanyaPRAyangterlibatdenganaktivitigotongroyongdikawasan
tertentu.PenempatantenagaPRApadazontertentuadalahtetap;merekatidakakan
berpindahpindahzonkecualiperpindahantersebutberlakudalamzonyang
sama. Perpindahan pekerja antar zonhanya berlaku atas permohan ketua zon dan
disokongolehKetuaUnitKebersihan.DalamhaliniKetuaUnitKebersihanakan
mengeluarkanarahanperpindahan.PertukaranPRAantarzonhanyaakanberlaku
sekiranyaseorangPRAsudah

terlalulamabekerjadisatusatuzon,

sekiranyaterdapataduanolehorangramaiterhadapPRAtetentuataupun
paraPRAmempunyai
antarazonjugadapat

ataupun
sekiranya

masalahdenganmandordanketuazon.Pemindahanpekerja
berlaku

disebabkankeranakeperluansemasasepertibagi

meningkatkanjumlahPRAataupunmengurangkanPRAdizonzontertentu.

4.3.3KenderaandanJentera

Kenderaandanjenteramerupakanelemenpentingdalampengurusankebersihan
bandardanpengurusansisapepejaldisebuahPihakBerkuasaTempatan.Kelemahan
ataupunkekurangan kenderaandanjenterabolehmenyebabkanpengurusan
kebersihanbandarmenjaditidakcekapdanberkesan(NoorRasidahKarbietal.1995).
Kenderaan dan jentera adalah penting bagi melaksanakan proses pengutipan,
pemindahandanpengangkutansisapepejalketapakpelupusanakhir(Tchobanogloset
al.1993).Berkaitandengankenderaandanjenterayangterlibatdalampengurusansisa
pepejaldiMPKBBRI,semasainiterdapatsejumlah50unitkenderaandanjentera
pelbagaijenis.UntukinisilarujukJadual4.4.
Jadual4.4Jeniskenderaandanjenterabagipengurusansisapepejalserta
kebersihandiJabatanPerkhidmatanBandaran,MPKBBRI
JenisKenderaan

Isipadu

Bilangan

A.KenderaanPengutipSisaPepejal
LoriKompaktor
LoriKompaktor
Loridenganpengisar
LoriTerbukaTipper

13m3(6.5tan)
16m3(8.0tan)
13m3(6.5tan)
4tan

23
5
2
3

bersambung

171

sambungan
LoriTerbukaCrane
LoriTailLift
LoriRoRo
HalfMoon

4tan
812m3(4.06.5tan)

1
1
3
5

B.KenderaanPelbagaiGuna
MiniLori
TraktorMesinRumput
Roadsweeper
BackHoeLoader
JUMLAH
Sumber:Kerjalapangan2008,
BRI,17Mac2008

1
1
3
2
51
temubualdenganEncikRasuki,JPB,MPKB

Jadual 4.4 menunjukkan penggunaan lori kompaktor yang jumlahnya lebih


banyak digunakan di MPKBBRI berbanding dengan jenis kenderaan lain. Dalam
konteks pengurusan sisa pepejal lori kompaktor merupakan jentera utama bagi
menjalankanaktivitipengutipandanpengangkutansisapepejal.Secaraprinsipnya,
penggunaan lori kompaktor dapat lebih mencekapkan lagi aktiviti pengutipan dan
pengangkutansisapepejal(NorRashidahKirbietal.1995)sertasistempengurusan
sisapepejalsecarakeseluruhan.Lorikompaktormerupakansejenisloritertutupyang
menggunakanalatpemampatdandapatmemuatsisapepejaldalamjumlahyangbesar
iaitu daripada 6.5 metrik tan sehingga 8.0 metrik tan bagi setiap pengangkutan.
Justeru,penggunaanlorikompkatorsangatsesuaidarisegiekonomi,kebersihandan
estetik.Jenislorilainnyasepertilorihalfmoonhanyadigunakanuntukmengutipdan
mengangkut sisa pepejal dikawasankawasan sempit. Lori tipper terbuka pula
digunakanbagimengangkutsisaluarbiasasepertisisapukal(bulkwaste)dansisa
kebunatautaman(yardwaste).Sisapukaladalahjenissisapepejaldalambentukyang
lebihbesardaripadasisabiasasepertipetisejuk,kerusi,mejadanlainlain.Sisataman
ataupunsisahijau(greenwaste)adalahjenissisayangdihasilkandaritamanataupun
lamanrumahsepertirumput,rantingpokokdanlainlain.LoriRoRopuladigunakan
untuk mengangkut tong RoRo yang diletakkan di kawasankawasan yang
menghasilkanjumlahsisapepejalyangbanyaksepertidipasar,pasarrayadanpusat
pebelanjaanlainnya.

172

SepertiyangditerangkanpadaJadual4.4,terdapatduajenislorikompaktor
yangdigunakandiMPKBBRIiaitulorikompaktorberkapasiti6.5metriktandan8.0
metrik tan. Lima unit lori kompaktor berkapasiti 8.0metrik tan dibeli pada tahun
2009.Sedangkanbagi23unitlorilainnyayangberkapasiti6.5metriktan,15unitnya
dibelipadatahun2004danlapanunitlainnyalorikompaktorberusialebihdaripada
15tahun.Dalammelaksanakankerjakerjaoperasional,setiapharilorilorikompaktor
akanberoperasisecaraduasyifiaitusyifsiangdansyifmalam.Bagisyifsianghari
terdapatsejumlah20unitloriyangberoperasidan10unitloriberoperasipadamalam
hari. Inibermaknaterdapatsejumlah30unitlorikompaktoryangberoperasisetiap
harinya.Secaraidealnyadengansejumlah28unitlorikompaktoryangadaterdapat
kekurangan dua unit lori bagi keperluan operasional dan dua lori yang beroperasi
secaraoverlapping.
Kebanyakanlorikompaktor

kerap

mengalami kerosakan

kerana

penggunaannyasecaraoverlappingdan umur yangmelebihi 15tahun.

Dari

sejumlah28unitloriyangada,setiapharinyahanya80peratuslorikompaktorsahaja
yangdapatberoperasi.Selebihnyasedangdibaikpulihakibatkerosakan.Semasa
kajiandilakukan,didapatienamlorikompaktoryangtidakberoperasikerana
dibaikpulih.PerkarainiberlakuhampirsetiapharidiMPKBBRI.Darisegi
pembaikpulihanlazimnyamemerlukan.24hari

(untukkerosakanringan)

dibaikpulih.Namunsekiranyaberlakukerosakanberat

iamemakanmasasehingga

enambulan.PembaikpulihanloridilakukanolehUnitBengkel,JabatanKejuruteraan,
MPKBBRI di bengkel MPKBBRI. Semua kos akan ditanggung oleh Jabatan
Kejuruteraan. Justeru, peruntukan kewangan oleh MPKBBRI kepada pihak JPB
tidaklah termasuk kos penyelenggaraan dan pembaikpulihan lorilori serta jentera
jenterayangterdapatdiJPB.
Selain fenomena kerosakan lori, fenomena lain yang berlaku adalah tidak
tersedianyalorilorikompaktoruntukkeperluanberjagajaga(standby)sebagailori
pengganti sekiranya terdapat lori yang rosak semasa beroperasi. Justeru sekiranya
berlakukerosakanterhadaplorilorikompaktordizontertentu,kerjapengutipandan

pengangkutan sisa pepejal yang sedang dijalankan akan terhenti sementara. Kerja
tersebutakandilanjutkansekiranyalorisudahdibaikpulihataupundijalankandengan

173

olehlorilaindalamzonyangsama.Namunsekiranyalorimasihdibaikpulihdan
tidakadakekosonganpadalorilorilaindizonyangsamasehinggaduamahupun
tigahari,makaloridaripadazonlainakandigunakan.Padadasarnyaperkarayang
berlakumengganggukelancaranpelaksanaanaktivitipengutipandanpengangkutan
sisapepejaldizonzontertentu.Dimanasisapepejaltidakdapatdikutipdan
dipindahkandarititikpengutipan(collectionpoints)danpusatpenyimpananketapak
pelupusandalamtempohmasayangditetapkan.Justeruiaakan

mewujudkan

lambakansisapepejaldizonzontertentudanmenimbulkangejalayangtidaksihat
sepertimencacatkannilaiestetik,wujudnyapencemaranbaudanmasalahpembiakan
lalat,tikusdanlainsebagainya.
Berasaskankepadakeadaansemasayangberlakudanjangkaanterhadap
meningkatnyajumlahsisapepejal padapertengahantahun2007,JPBtelahpun
memohon

peruntukankewangankepadapihakKerajaanNegeribagimenambah

jumlahkenderaandanjenterabagipengurusansisapepejal.DiterangkanpadaJadual
4.5dibawahini.
Jadual4.5PermohonanpembeliankenderaandanjenteraolehMPKBBRI
kepadakerajaanNegeriKelantantahun2007
JenisKenderaan

Jumlah/Unit

Kos/Unit(RM)

JumlahKos

LoriKompaktor
LoriTerbukaTipper
LoriCabin(1/2Moon)
LoriTerbukaCrane
LoriTailLift
BackHoeLoader
JenteraSkyLift

10
03
05
01
01
01
01

230,000
150,000
80,000
180,000
150,000
200,000
280,000

230,000,000
450,000
400,000
180,000
150,000
200,000
280,000

JUMLAH
3,930,000
Sumber:Kerjalapangan2008,temubualdenganEncikRasuki,JPBMPKB
BRI,1Mac2008
Terdapatsejumlah22unitkenderaandanjenterayangdiperlukandania
melibatkankossejumlahRM3,930,000.Diantarakenderaandanjenterayangpaling
diperlukanadalahlorikompaktor.Darisegikospembeliannyaseunitpunadalahlebih

mahalberbandingdenganlorilainnya.Olehitu,kospembelianyangpalingbesar

174

jumlahnyaadalahbagimembelilorilorikompaktor.Namunbegitu,pembelianlori
lori kompaktor ini dilakukan bagi tujuan untuk meningkatkan kecekapan dan
keberkesanan sistem pengurusan sisa pepejal. Dengan pembelian tersebut JPB,
MPKBBRIdijangkaakanmampumemperluaskanlagioperasikebersihanMajliske
kawasankawasanbaru.Untukmasasekarangterdapathanyalimaperatusdaripada
kawasankawasanbarudiMPKBBRIyangdapatdiberiperkhidmatan.Pembelianlori
kompaktor juga diperlukan bagi menyeragamkan jadual pengutipan sisa pepejal
khususnya di kawasankawasan perumahan. Semasa ini kekerapan pengutipan dan
pengangkutan sisa pepejal hanya dilaksanakan tiga kali seminggu di kawasan
perumahan dipusat bandar, kawasan perumahan terpilih, dua kali seminggu bagi
taman perumahan sederhana dan seminggu sekali bagi kawasan perumahan yang
lainnya. Justeru, pembelian lori kompaktor adalah bagi menyeragamkan operasi
pengutipandanpengangkutansisapepejaldiseluruhkawasanperumahandiMPKB
BRIkepadatigakaliseminggu.Sebagaicatatankawasanperumahanterpilihadalah
kawasankawasanperumahanyangbaikdalammembayarcukaipintu.DiMPKBBRI
terdapatdasardimanapengutipandanpengangkutansisapepejaldiberikeutamaan
kepadakawasankawasanperumahanyangbaikdalammembayarcukaipintu.
Pembelian kenderaan baru dilaksanakan pada awal tahun 2009 menerusi
pembelianlimaunitlorikompaktorberkapasitilapanmetriktan.Namunpembelian
kenderaan dan jentera lainnya belum terlaksana sehingga ke hari ini. Perkara ini
tentunyaakanmemberikesanterhadappelaksanaansistempengurusansisapepejaldi
KotaBharu.

4.3.4

SumberKewangan

Sumber

kewanganmerupakansatuperkarayangpentingbagi

menyokong

pelaksanaansistempengurusansisapepejal.Dalamkontekspengurusansisapepejal
sumberkewanganadalahdiperlukanbagimenanggungkosdanperbelanjaandalam
sistempengurusan.Kelly(1976)mengatakanbahawakemerosotansistempengurusan
sisa pepejal kebanyakannya disebabkan kerana sumber kewangan yang tidak
mencukupi. Sumber kewangan yang kukuh merupakan penyokong kepada

keberkesanandankecekapanpelaksanakansistempengurusansisapepejal(Bartone

175

1994).MenurutWilson(1995)masalahyangdihadapiolehkebanyakanpenguasa
tempatandinegaramembangunadalahkurangnyasumberkewangan.Lazimnya,
kewanganperbelanjaanbagi

sistempengurusan

sisapepejaldiperolehidaripada

agihanpuratabelanjawan tahunanPihakBerkuasaTempatan(Bhide1992).Besarnya
jumlahtersebutadalah berbezabezadi setiap Pihak Berkuasa Tempatan.Ianya
bergantungkepadakeutamaan,keperluandan
BerkuasaTempatan.Berkaitandengan

besarnyajumlahanggaranbelanjayang

diagihkankepadaPihakBerkuasaTempatan,menurut
didapatisejumlah30peratusdaripadaanggaran
Perbandarantelahdiagihkan

kemampuan kewangan Pihak


KPKT(1988),diMalaysia
belanjawan tahunan Majlis

padasistempengurusansisapepejaldanjumlahini

meningkatkepada50peratusbagiMajlismajlisDaerah.LebihkhususlagiSinha
(1993)mendapati

bahawapurataanggaranbelanjawantahunanyangdisalurkan

terhadapsistempengurusansisapepejaldiMalaysiakhususnyadiPulauPinang,Alor
Star,Ipoh,Johor,Seremban,MelakadanKualaLumpuradalahantara15sehingga30
peratus.
Di MPKBBRI terdapat dua kategori sumber pembiayaan untuk pelaksanaan
sistempengurusansisapepejalyakni;(i)sumberpembiayaansecaralangsung;(ii)sumber
pembiayaan tidak langsung. Pembiayaan secara langsung adalah pembiayaan yang
diagihkan daripada sumber kewangan MPKBBRI sendiri yakni daripada hasil
pendapatantahunanMajlisiaituRM40jutasetiaptahunnya.Sumberutamapendapatan
tahunanMPKBBRIpulaadalahhasildaripadakutipancukaipintuataupuncukaibandar
denganjumlahkutipanpuratanya40peratusdaripadajumlahpendapatantahunanMajlis
iaituRM16jutasetahun.Cukaipintumerupakancukaiyangberbentukmenyeluruhyang
digunakanuntukmembangunpelbagaikemudahanbandarmisalnyapembangunanklinik,
jalan raya, sekolahsekolah, lampu jalan raya dan kebersihan dan sebagainya. Itu
sebabnyabayarancukaipintusangatpentinguntukmemberikanperkhidmatankepada
masyarakat.KutipancukaipintutertaklukkepadaAktaKerajaanTempatan1976.Dari
segipraktikalnya,terdapatpelbagaikategoribagibayarancukaipintu.Nilaicukaipintu
bergantung kepada nilai taksiran sewa tahunan dibahagi dengan nilai peratusan yang
ditentukan, misalnya, empat peratus bagi rumah kampung yang jauh dari jalan besar,
delapan peratus bagi premis perniagaan dalam bandar, tujuh peratus bagi kawasan

perumahandan12peratusbagihartaistimewa

176

sepertistesyenminyak,industriindustri,PasarRayaTESCOdansebagainya.Sumber
kewangandiMPKBBRIjugaberpuncadaripadapenggunaanpermit,pendaftarandan
lesenlesen perniagaan. Selain bayaran perhidmatan, sewa dan pajakan bangunan
meliputipasarpasarsepertipasarSitiKhadijahdanArkedMPKB,perolehanjualan,
faedah dan denda. Bagi keperluan pengurusan sisa pepejal pembiayaan kewangan
secaraterusdiagihkankepadaJPB.Setiaptahunagihankewanganiniterusmeningkat
dari segi peratusan dan jumlahnya. Ini seperti yang ditunjuk pada Jadual 4.6.
WalaupundarisegikewangannyasetiaptahunpihakMPKBBRIterusmengalami
defisitkewangan.

Jadual4.6 JumlahdanperatusanagihanperuntukankewanganOlehMPKBBRI
kepadaJPBtahun2006sehingga2008
JumlahAgihanPeruntukan
Tahun
(RM)
Peratusan(%)
2006

7Juta

17.5

2007

8.7Juta

21.7

2008
11Juta
27.5
Sumber:KerjaLapangan2008,temubualdenganPuanFatimah,Jabatan
KewanganMPKBBRI,21Jun2008
Jadual 4.6 menunjukkan berlakunya peningkatan pada agihan peruntukan
kewanganpadatahun2007dan2008darisegijumlahdanperatusannya.Darisegi
peratusannya,iameningkatsebanyak10peratusdaripada17.5peratustahun2006
kepada 27.5 peratus pada tahun 2008. Penyebab kenaikan jumlah dan peratusan
agihantersebutadalahkeranakenaikanupahpekerja(termasukmandor,pemandudan
sebagainya),meningkatnyapenggunaanjumlahtenagaPRAdantumbuhnyakawasan
14

kawasanbaruyangdibangun dandieriperkhidmatansungguhpundarisegicukainya
iabelumdikutip.

14

Kos dan pembiayaan akan meningkat sekiranya terdapat kawasankawasan baru yang
dibangunkan.Olehitupenilaianbajetakandilakukan.Lazimnyapenilaianbajetbergantungkepada
luaskawasan,bilanganrumahdanjumlahlongkangyangbertambahdansebagainya.Penilaianbajet
akandilakukanduatahunlebihawal.JusterusetiapberlakupertambahankawasanJabatanPerancangan

akanmemberimaklumatkepadaJPB.Penilaianbajetdilakukanbagipembiayaankospekerja,tong
sampahdanjumlahlori.

177

Sumberpembiayaansecaratidaklangsungpulaberupapemberiangerandan
subsididaripadaKerajaanNegeriKelantandanKerajaanPersekutuan,dalamhalini
KementerianPerumahandanKerajaanTempatan(KPKT).Lazimnya,kecualisubsidi,
pemberiangerantidaklahdiagihkandalambentuktunai.Iadiberikandalambentuk
projek mahupun infrastruktur. Daripada Kerajaan Negeri Kelantan, selain bantuan
dalam bentuk subsidi sejumlah RM 825,000 setahun. Bantuan lain yang pernah
diterima oleh MPKBBRI adalah berupa pembelian lima unit lori kompaktor
berkapasiti8.0metriktanpadaawaltahun2009.Justerubagimelaksanakansistem
pengurusansisapepejaldankebersihanawampihakMPKBBRIhanyabergantung
kepada sumber kewangan sendiri. Keadaan ini selari dengan pernyataan daripada
15

EncikRosli,salahseorangpegawaidaripadaJPByangmengatakan :

SetakatyangsayatahuKerajaanNegeriKelantanjarangbagibantuanataupun
subsidiataupungerankepadaMPKBBRI.Selainmerekatidakadawang,para
pemimpinKerajaanNegeritidakseriusdengansoalpengurusansisapepejal
dankebersihan.Olehitu,pihakMPKBBRIbanyakbergantungkepadasumber
kewangansendiri,tanpabergantungkepadabantuandaripadaKerajaanNegeri.

DaripadaKerajaanPersekutuanpulaiaituKementrianPerumahandan
KerajaanTempatan(KPKT)pihakMPKBBRItelahmenerimapemberianwajib
gerankeseimbangansetiaptahunnyaberjumlahtigajutaringgitdancarumanbantuan
16

kadarKerajaanPersekutuansejumlahhampirtigajutasetahun .Selainbantuanyang
lazimnyadisalurkandalambentukinfrastrukturataupunpembangunanfizikaldan
pembelian barangan. Bentuk dan jenis bantuan bergantung kepada projek yang
dipohondanprojekyangdiluluskan.Darisegijenisprojekpula,projekyangberkaitan
denganKPKTdapatdikategorikankepadaprojekyangditawarkandan
projekyangharusdipohon.Projekyangditawarkanmerupakanprojekyang
ditawarkansecaralangsungolehKPKT kepadaMPKBBRI.Projekyangharus
15

Semuakutipanhasiltemubualdalam
MelayudialekKelantankepadabahasaMalaysia.

tekstesisinitelahditerjemahkandaripadabahasa

16
Ini merupakan sumbangan wajib setiap tahun daripada Kerajaan Persekutuan kepada
MPKBBRI bagi bangunanbangunan persekutuan seperti balai polis, sekolahsekolah, wisma

persekutuandansebagainya.

178

dipohon merupakan jenis projek yang diusulkan oleh MPKBBRI kepada KPKT
mengikut apa yang diperlukan MPKBBRI. Bagi keduadua jenis projek tersebut
pihakMPKBBRIharusmenyediakanusulanperancanganprojekdankertaskerja.
BagiprojekprojekyangditawarkanKPKTakanlebihmudahkelulusannyakerana
pembiayaannyatelahtersedia.Sedangkanbagiprojekprojekyangdiusulkan,tidak
semuanyaakandiluluskan,walaupunbanyakyangdiluluskan.Namun,kebanyakan
projek walaupun telah diluluskan ada kalanya pembiayaan yang disediakan tidak
memenuhiharapanpihakMPKBBRI.Misalnya,projekbagimenaiktarafkantapak
pelupusan,daripadaRM3.3jutayangdiusulkanolehMPKBBRI,KPKThanyaRM
400,000atau12.1peratussahajadiluluskan.Berkaitandenganpemberiangerandan
bantuanKPKTPuanFatimahdaripadaJabatanKewanganMPKBBRImengatakan:

DaripihakKerajaanPersekutuantidakadayangspesial.Apalagiuntuksisa
pepejal. Daripada apa yang ditawarkan dan yang kita perlukan, kita buat
permohonan pada Kementrian Perumahan dan Kerajaan Tempatan, tapi tak
semua permohonan diluluskan dan sekiranya diluluskan pun kadang tidak
memenuhiharapankita.KalaumintaRM500diabagiRM100macamtulah.
LazimnyapadaakhirtahunKPKTmemintaMPKBBRIuntukmenyediakan
usulan perancangan perbelanjaan bagi projek tahun berikutnya. Sekiranya terdapat
projekyangdiluluskan,pihakKPKTseterusnyaakanmemberimaklumantentang
kelulusanprojekkepadapihakMPKBBRIdanpihakJabatanPembangunan
Persekutuan(JPP)NegeriKelantan.DalamkonteksinipihakKPKTmenasihatkan
MPKBBRIuntukberhubungdenganpihakJPPyangmerupakanwakilrasmi
KerajaanPersekutuandiKelantan.KewujudanJPPdiKelantandisebabkanperbezaan
kerajaanantaraKerajaanNegeridenganKerajaanPersekutuan.Justeru,kewujudan
JPPdisiniadalahbagimengawaldanmengawasibantuankewanganyangdisalurkan
daripadaKerajaanPersekutuankepadaKerajaanNegeriKelantan.Setiapprojekyang
diluluskanolehKPKTakanditapisolehJPP.SekiranyaiamelepasiJPP,pihakJPP
menasihatkanMPKBBRIuntukmelanjutkanperkaratersebutdenganmenyediakan
perancanganbagiprojekyangdiluluskanberasaskankepadakertaskerjaawalprojek.

SeterusnyaJPPmemaklumkanbahawasemuaurusanberkenaandenganprojekakan

179

tertaklukkepadagarispanduanyangdisediakan.Justerubermuladaripadapengurusan
tendersehinggaprojektamatsemuanyadiuruskanolehJPP.PihakMPKBBRIhanya
mendapatkaninfrastrukturataupunhasilpembangunandalambentukfizikal.Sebagai
catatan,sebelumtahun2006,terdapatbanyakprojekyanglulusdiperingkatKPKT,
namun ia tersekat di peringkat JPP. Walaupun demikian, dalam beberapa tahun
terakhirinikeadaanmenjadisemakinbaik.Terdapatbanyakprojekyangmelepasi
tapisan JPP. Ini termasuk projek pembelian tong sisa pepejal RM 100,000 setiap
tahun.Padadasarnyakeadaaninidisebabkanwujudnyapersefahamandiantarapihak
MPKBBRIdenganJPP.

4.3.5PenjanaandanKomposisiSisaPepejal

DiMPKBBRIprosesperbandaranyangberlakumemberikesanterhadaptumbuhdan
berkembangnyasaizbandar,wujudnyapengindustrian,berlakunyaperubahansosial,
budaya dan ekonomi masyarakat serta meningkatnya jumlah penduduk Bandar.
Perubahanperubahanyangberlakukhususnyameningkatnyajumlahpenduduktelah
menambah lagi aktiviti penduduk dan meningkatkan jumlah buangan sisa pepejal.
SepertiyangditekankandalamCargo(1978)bahawajumlahbuangansisapepejaldan
pendudukadalahberhubungkaitsecarapositif.Sekiranyajumlahpendudukmeningkat
makajumlahbuangansisapepejalyangdihasilkanjugameningkat.JusterudiMPKB
BRI, proses perbandaran meningkatkan jumlah penduduk daripada 170,560 orang
padatahun1980kepada330,000orangpadatahun2000dan509,600orangpada
tahun 2010. Peningkatan ini adalah menerusi pertumbuhan semulajadi dan kesan
daripada perluasan serta perkembangan kawasan bandar, di mana keluasan ini
meningkat daripada 115 KM persegi kepada 215 KM persegi. Selari dengan
meningkatnya jumlah penduduk, maka jumlah buangan sisa pepejal juga telah
meningkatdaripada264tanmetriksisapepejalyangdijanaseharipadatahun2000
kepada325tanmetrikpadatahun2005dandijangkameningkatlagikepada407tan
metrik sehari pada tahun 2010. Jumlah sisa pepejal per kapita penduduk adalah
sebanyak 0.8 kg/kapita (MPKBBRI 2005). Berkaitan dengan jenis sisa pepejal,
terdapat empat kategori sisa pepejal yang dihasilkan iaitu (i) sisa domestik yang
meliputi sisa pepejal yang dijana daripada kawasan perumahan, perniagaan dan

institusi;(ii)sisakebunatausisatamanmeliputisisasisahijau

180

seperti dahan pokok, rumputrumput yang dipotong dan lainlain; (iii) sisa pukal
meliputisisasisabuangansepertialmari,petisejuk,dansebagainya;(iv)sisaluar
biasaiaitusisasisayangdijanadaripadakawasanpembinaan.JusterudiMPKBBRI,
70peratussisapepejalyangdijanadianggarkanberpuncadarikawasanperumahan
danperniagaan,selebihnya20peratuslainnyaadalahsisakebundan10peratussisa
pepejaldarikawasanindustri.Darisegikomposisinyapula,terdapatpelbagaijenis
dan kategori sisa pepejal yang dihasilkan. Jadual 4.7 di bawah akan menjelaskan
komposisisisapepejaldiMPKBBRI
Jadual4.7KomposisisisapepejaldiMPKBBRI
KomposisiSisaPepejal
Jumlah(tan/metrik)
SisaMakanan
Kertas,kadboddankeluarankertas
TindanAluminium
Besi
LogambukanBesi
Kaca
Plastik
Bahanmudahterbakar(sisakayu)
Lainlain(SisakebundanPukal)

Peratusan

166.3
27.6
47.8
16.7
1.7
19.3
41.6
2.7
1.9

51.1
8.5
14.7
5.1
0.5
5.9
12.8
0.8
0.6

325.6
Sumber:MPKBBRI2005

100.0

Padaprinsipnyapenjanaansisapepejaldapatdikategorikanpadaduaiaitusisa
pepejalorganikdanbukanorganik.DiMPKBBRI,sisapepejalorganikmeliputisisa
makananan, sisa kayu, plastik, sisa kebun, kertas, kadbod dan keluaran kertas.
Sedangkansisapepejalyangbukanorganikmeliputitindanaluminium,besi,logam
bukanbesidankaca.Daripadakeduaduakategorisisapepejalyangdihasilkan,sisa
organikadalahjenissisapepejalyangpalingbanyakdihasilkanberbandingdengan
jenissisalainnyaiaitu78.3peratusataupun254.8metriktansehari.Selebihnya22.7
peratus ataupun 70.8 metrik tan sehari adalah sisa pepejal bukan organik. Secara
keseluruhannyadaripadakeduaduakategorisisapepejaldansemuajenissisayang
dihasilkan,sisamakananmeliputisisasayursayuran,buahbuahandansisasisadapur
lainnya merupakan jenis sisa yang paling banyak jumlahnya iaitu sejumlah 51.1
peratusberbandingdenganjenisjenissisalainnya.Selebihnyasisaorganiklainnya

sepertiplastik,kertas,kadboddankeluarankertassejumlah22.7peratusdansisa

181

tamandanpukalsejumlah1.5tanmetrik.Selainsisamakanan,sisaorganiklainnya
dansisatamansertapukal,tindanaluminiummerupakanjenissisabukanorganik
yangbanyakdihasilkaniaitusejumlah14.7peratus.Selanjutnyaadalahkaca,logam
dan besi sejumlah 11.5 peratus. Sebagai catatan bahawa jumlah dan kategori sisa
pepejalyangdipaparkanpadajadualdiatasadalah80peratusdaripadahasilkutipan
sisapepejalseharidiMPKBBRI.Justeru,daripadasejumlah407metriktansampah
yangdijana,jumlahsisapepejalyangdapatdikutipdanmasukketapakpelupusan
hanyalahsejumlah325.6metriktansehari.Selebihnya20peratus lainnyaataupun
sejumlah81.4metriktansehariadalahsisapepejalyangtidakdapatdikutipyang
berpunca daripada kawasankawasan yang tidak dapat diberi perkhidmatan seperti
kawasankawasankampungdankawasankawasanlaindimanalorilorisisapepejal
tidakdapatberoperasi.

4.4KESIMPULAN

Proses perbandaran yang pesat di Malaysia telah meningkatkan penghasilan sisa


pepejal dan wujudnya pelbagai risiko pencemaran alam sekitar serta gangguan
terhadap kesihatan awam yang mengganggu kesejahteraan serta keselesaan hidup
penduduk.Justerubagimengurangkandanmengatasiterdedahnyapendudukterhadap
risikorisikotersebutmakapelbagaistrategidanlangkahpengurusansisapepejaltelah
dilaksanakandiMalaysiatermasukdinegeriKelantan.Babinitelahmenunjukkan
pelaksanaanpelbagaistrategidanlangkahdalamsistempengurusansisapepejaldi
Malaysia khususnya di peringkat makro iaitu peringkat kerajaan persekutuan dan
peringkat mikro iaitu peringkat kerajaan tempatan. Bab ini juga menunjukkan
pelaksanaan langkahlangkah pengurusan sisa pepejal di peringkat PBT yang
melibatkan empat kaedah pengurusan meliputi kaedah pengurusan secara
konvensional, kaedah pengurusan secara kontrak, kaedah pengurusan berasaskan
komunititempatandankaedahpengurusansisapepejalsecarapenswastaan.
Seperti halnya yang berlaku secara keseluruhan di Malaysia, proses
perbandaranjugaberlakudiKotaBharu.Perkarainitelahmeningkatkanlagijumlah
sisapepejalyangdihasilkaniaitudaripada264tanmetrikseharipadatahun2000

kepada407tanmetriktahun2010.Daripadasisayangdijanasejumlah73.8peratus

182

adalahsisaorganicdan26.2peratusadalahsisabukanorganik.JusterudiMPKBBRI
pengurusan sisa pepejal telah dijalankan secara konvensional berasaskan kaedah
kutipangkutlupusdenganmelibatkanparaPekerjaRendahAm(PRA)daripelbagai
kategori. Kerjakerja pengurusan sisa pepejal dijalankan berasaskan kepada zon
kawalankebersihanyangmeliputizonA,B,Cdanbeberapasubzondibawahzonzon
berkenaan. Pengurusan sisa pepejal di MPKBBRI juga melibatkan pelbagai jenis
kenderaanterutamanyalorikompaktordisampingmelibatkansumberkewangandan
pembiayaan sendiri yangberpunca daripada hasilpendapatan tahunanterutamanya
daripada hasil cukai bandaran. Disebabkan wujudnya masalah kekurangan sumber
kewangan dan pembiayaan maka ia memberi kesan terhadap wujudnya masalah
kekuranganpekerjadankekuranganloripengangkutsisapepejal.Olehitupengurusan
sisa pepejal di MPKBBRI telah dijalankan dengan memberi tumpuan kepada
kawasan pusat bandar. Selain di jalanjalan protokol dan jalanjalan utama serta
kawasan perumahan yang membayar cukai bandaran secara baik. Bagi kawasan
kawasanlainpengurusansisapepejaldijalankanberasaskankepadaaduanaduandan
rungutanrungutanpenduduksetempat.
Babselanjutnyaakanmenghuraikanlangkahlangkahoperasionaldanstrategi
pengurusan sisa pepejal di Kota Bharu meliputi pelaksanaan aktiviti penanganan,
penyimpanan, pengutipan, pengangkutan dan pelupusan sisa pepejal dan aktiviti
kebersihanawam.Pemantauandanpengawasanterhadapkualitikerjakerja
operasional dan kebersihanawamjugadijalankan.Selainmenjalankan

kaedah

undangundang dan

bukanundangundangmerangkumipelaksanaan

kempen

gotongroyongsertapenglibatankomunititempatan

dalam

kebersihan dan

pengurusansisapepejaljugaakandihuraikandalambabini.

183

BABV

PERANANPIHAKBERKUASATEMPATAN:LANGKAHLANGKAH
OPERASIONALDANSTRATEGIPENGURUSANSISAPEPEJAL

5.1PENGENALAN

Babinimenjawabobjektifdansoalankajianpertamamengenaifaktorfaktoryang
mendorong penglibatan komuniti dalam pengurusan sisa pepejal. Bab ini
menghuraikan langkahlangkahoperasionaldan strategi pengurusansisapepejaldi
Kota Bharu meliputi pelaksanaan aktiviti penanganan, penyimpanan, pengutipan,
pengagkutan dan pelupusan sisa pepejal dan aktiviti kebersihan awam seperti
memotong rumput, meyapu dan mencuci longkang. Selain itu, pelaksanaan
pemantauandanpengawasanterhadapkualitikerjakerjaoperasionaldankebersihan
awamsertapengurusansisapepejalsecarakaedahundangundangdanbukanundang
undang merangkumi pelaksanaan kempen kebersihan dan gotong royong serta
penglibatankomunititempatandalampengurusansisapepejaljugaakandihuraikan
dalambabini.

5.2 LANGKAHLANGKAH OPERASIONAL DALAM PENGURUSAN SISA


PEPEJAL:AKTIVITI PENGURUSAN SISA PEPEJAL DAN
KEBERSIHANAWAM
Dalam konteks pengurusan sisa pepejal dan kebersihan awam, langkahlangkah
operasionalbermaksudpenyediaanpelbagaijenisperkhidmatankebersihanolehpihak
pelaksanakebersihankepadaseluruhmasyarakat(TeukuAfrizal1995).Perkhidmatan
kebersihan meliputi aktiviti pengurusan sisa pepejal meliputi aktiviti penanganan,
pengasingan danpenyimpanan sisa pepejal, aktiviti pengutipan, pengangkutan dan

pelupusansisapepejal.Kesemuaaktivititersebutmerupakan

184

aktivitiaktivitiyangpentingdalamhirarkielemenfungsionalpengurusansisapepejal,
selainaktivitipengasingandanpemprosesansertaaktivititransformasisisapepejal.
Langkahlangkah operasional yang dilaksanakan juga berkait dengan pelaksanaan
aktivitiaktiviti kebersihan awam seperti menyapu jalan, mencuci longkang dan
memotongrumput.Sebagaicatatan,pihakpelaksanakebersihandisinibermaksud
pihakpengaturperkhidmatan(servicearranger)danpenyediaperkhidmatan(service
17

provider) . Berkenaan dengan pelaksanaan langkahlangkah operasional dalam


pengurusansisapepejaldiMPKBBRIakandijelaskansepertidibawahini.
5.2.1PenanganandanPenyimpananSisaPepejal

Penanganandanpenyimpanansisapepejalberkaitdenganaktivitipenanganansisa
pepejaldiperingkatsumberpenjanaandenganmengasingkansisapepejalmengikut
jenisnyaiaitusisayangdapatdigunasemuladanyangtidakdapatdigunasemula.
Selepasdiasingkansisatersebutakandisimpanditempattempatpenyimpananyang
bersesuaian.Aktivitpenyimpanansisapepejalpulaberkaitdengancarapenyimpanan,
jenistempatpenyimpananmengikutkawasandanlokasiletaktempatpenyimpanan.
Secara praktiknya, di MPKBBRI penanganan sisa pepejal dilaksanakan dengan
mengumpulkansemuajenissisapepejalsamaadasisaorganikmahupunbukan
organikdalamsatubekasplastiktanpamengasingkankeduanya.Pengasinganterhadap
sisapepejalbukanorganik(barangankitarsemula)sepertibotolplastik,tinaluminium,
besi,kadboddanbahanbahan lainnya hanya dilakukan secarainsituoleh
pemandukenderaandanpekerjapengutipsisapepejal.Selainiajugadilakukanoleh
pengutippengutipbarangankitarsemulaindividualyangberoperasiditempattempat
penyimpanankomunal,khususnyadikawasankawasanperumahandanperniagaan.
Kebanyakannyamengutipbarangankitarsemulayangberbezamengikut
keperluandankemudahandalammenjualbarangantersebut.Barangankitarsemula
akandihantardandijualkepadasyarikatsyarikatpembelibarangankitarsemulayang
terdapatdikawasanMPKBBRI.Aktivitipengasingansisapepejallazimnyadikaitkan
denganpelaksanaanprogramkitarsemula.Memandangkankosdan

17

IV.

DefinisipihakpengaturdanpenyediaperkhidmatantelahdijelaskandibahagianawalBab

185

pembiayaanyangtinggi,programinitidakdapatdijalankandiMPKBBRI.Secara
realitinyaberkaitandenganini,padatahun2007pihakMPKBBRIpernahmemohon
peruntukan kewangan kepada KPKT bagi menjalankan program kitar semula.
Peruntukaniniakandimunafaatkanbagimenjalankankempenkempenkitarsemula,
menyediakanbrosur,demodaniklansertapembeliantanahbagipembangunanpusat
pengumpulanbarangankitarsemula.Selainmembeli200settongkitarsemuladengan
hargaRM1000bagisetiapset.Tongtongkitarsemulanantinyaakandiletakkandi
sekolahsekolah,tempattempattumpuanawam,stesyenbasdantamantaman.Namun
sehinggakajianlanjutandilakukanpadatahun2009pihakMPKBBRIbelumlagi
menerimasebarangperuntukkandaripadaKPKTuntukmenjalankanprogramkitar
semula.Secaraumumnya,diMalaysia,disebabkankeranaketiadaansebarangdasar
ataupunperuntukanundangundangyangberkaitanprogramkitarsemulamembuat
keputusan untuk menjalankan program kitar semula di PBT dijalankan mengikut
keinginanPBTitusendiri.DiperingkatPersekutuan,pihakKPKThanyamenyediakan
garispanduandanperuntukankewanganbagiPBTPBTyangterlibatdalamprogram
kitar semula. Oleh demikian, semasa kini di MPKBBRI sistem pengurusan sisa
pepejal secara bersepadu (Integrated Solid Waste Management Sistem) meliputi
pelaksanaanlangkahlangkahoperasionaldanprogramkitarsemula,gunasemuladan
pengurangansisa(wasteminimization)tidakdapatdilaksanakan.

MenurutHam(1992),pengurusansisapepejalsecarabersepaduadalahpenting
bagimengurangkanjumlahsisapepejal,meminimakankesanalamsekitardan
memaksimakanpenggunaansumberpadakosyangberpatutan.Secaraasasnyajuga
pendekatanpengurusansisapepejalsecarabersepadudapatdilihatsebagaisatu
pilihankepadapenyelesaianmasalahsisapepejaldisumberpenjanaan.Justeru,
pelaksanaansistempengurusansisapepejaldiMPKBBRImasihbertumpupada
aspekteknikalsahajaiaitupadaaspekpengutipan,pengangkutandanpelupusansisa
pepejal.Selainmelaksanakanaktivitikebersihanawamlainnyasepertimenyapujalan,
cucilongkangdanpotongrumput.MenurutIrinaSafitriZein(2007)bahawakaedah
ini adalah kaedah yang lazim yang dilaksanakan di negaranegara membangun di
manapengurusansisapepejalhanyabertumpupadaaspekpengutipan,pengangkutan
danpelupusanditapakpelupusan,tanpamelibatkanpendekatanuntukmengurangkan

bahanbuangandisumberpenjanaan.Kaedahinidikenalisebagaikaedah
186

konvensional

yang hanya menjalankan aktivitikutipangkutlupus

1982).Justeru

penyelesaiankepadasisapepejalyangdijanaadalah

(Cointreu
ditapak

pelupusan.Pendekataninidikenalijugasebagaipendekatanpenyelesaianmasalah
sisa pepejal di ujung paip (end of pipe approach) (Hassan et al. 1998). Dalam
pendekatan ini tapak pelupusan yang luas sangatlah diperlukan (Ahmad Fariz
Mohammedetal.2010).Darisegipenyimpanan,secarapraktikalnyadiMPKB
BRI, penyimpanan sisa pepejal dilakukan di mana sisa pepejal akan diletakkan
dalambekasplastikyangbersaizkecilataupunbesar(warnahitam).Seterusnyaia
diikatdandisimpandalamtongpenyimpananindividu,tongduaroda(twowheel
bin) dan tongtong komunal seperti tong kompaktor dan tong RoRo yang
disediakanolehpihakMPKBBRI.SilarujukGambar5.1.

Gambar5.1Pelbagaijenistempattempatpenyimpanansisapepejalyangdi
gunakanDiMPKBBRI
Sumber:KerjaLapangan2008
Tongindividulazimnyaberkapasiti60L/M3(15Kg)dan90L/M3(22.5

Kg)yangdihasilkandaribahanHDPE(HighDensityPolyethylene)iaitusejenis
bahan plastik yang dapat dikitar semula. Lazimnya tong individu digunakan di
kawasan

187

perumahan dan perniagaan serta institusi. Di MPKBBRI penggunaan tongtong


tersebutdikawasankawaanberkenaanadalahdiwajibkan,selainpemilikpemilik
premis bertanggung jawab untuk menyediakan tong individu secara bersendirian.
Perkarainitermaktubdalamundangundangkecilpemungutan,pembuangandan
pelupusansampahsarap.MalahanbagipemilikpremispremisperniagaandiMPKB
BRI(tidakhanyaterhadbagikawasanpusatbandar),penggunaantong
individutelahdisyaratkanolehJabatanPerlesenan,MPKBBRIsebagaisatusyarat
bagiparapeniagauntuk mendapatkandan
ini termaktub
perlu dipatuhi

dalam butiran 16

memperbaharuilesenperniagaan.Perkara
padasyaratlesenpremis perniagaanyang

oleh peniaga iaitu para peniaga wajib

hendaklahtongmenyediaka

sampahyangdiluluskanolehMPKBBRIdenganjumlahyangmencukupi.Silarujuk
LAMPIRAN B. Syarat ini dilaksanakan selepas oleh Jabatan Perlesenan selepas
mensyuaratbersamasemuajabatandiMPKBBRI,dimanapihakJPBmengesyorkan
kepada Jabatan Perlesenan untuk mengemukakan syarat ini secara legal kepada
pemilikpemilik premis perniagaan semasa mereka ingin mendapatkan dan
memperbaharui lesen perniagaan. Ini bertujuan untuk memastikan premispremis
perniagaanmenggunakantongpenyimpanansisapepejalsepertiyangdisyorkan.

Padadasarnya,tongindividuyangdigunapakaidandiluluskandiMPKBBRI
adalahtongindividubersaiz60

L/M3bewarna kuning.Ini

keseragaman,meningkatkanlagi

keceriaandan

bertujuan bagi

keindahan bandar.Oleh itu,

berasaskandasar membelidenganMPKBdanbagimemudahkanpendudukuntuk
mendapatkantongberkenaan,maka

pihakJPBtelahmenyediakandanmengedarkan

sendirikemudahantersebut.Ertinya,pendudukyanghendakmemilikitongberkenaan
dapatsecaralangsungberhubungdenganpihakJPB.DiMPKBBRI,sebelum
penggunaantongdiseragamkanterdapatpelbagaijenistongindividuyangdigunakan
olehpenduduktermasuktongbekascat,ragabuah,tongHPDEbewarnakuning,biru
danhitam.Namundemikian,semasainiwalaupunpenggunaantongbewarnakuning
telahpundiwajibkan terdapathampir semuapenduduk menggunakan tongindividu
HPDEbewarnahitam.Inikeranasemasatongasalrusakataupunhilangkebanyakan
penduduktidaklagimembelitongtersebutdiJPB.Tongbewarnahitamselainmudah
diperolehidipasaran,ialebihmurahdarisegiharganya.Berkaitandenganperkaraini

pihakMPKBBRIjugatidakdapatmengambiltindakanundang

188

undangterhadappendudukpenduduktersebut.Inikeranatiadaperuntukanundang
undang kecil berkaitan penggunaan tong penyimpanan sisa pepejal. Disebabkan
kerana perkara sedemikian terus berlangsung maka akhirnya pihak JPB terpaksa
hanyadapatmembiarkansahajakeadaanyangberlaku.Tongtongyangpadaasalnya
cubadiedarkanolehJPBdikembalikansemulakepadapengedarasalnya.

Tongduaroda(twowheelbin)terdiridaripadaduajenisiaitutongduaroda
berkapasiti 240 L/M3 (60 kg) dan tong dua roda berkapasiti 120 L/M3 (30 kg).
Lazimnya, tong dua roda diletakkan di kawasan taman perumahan khususnya di
tamantamanperumahanyangbaru,jalanjalanprotokoldanjalanjalanutama.Selain
di kawasankawasan yang banyak menjana sisa pepejal di kawasan pusat bandar
sepertistesyenbas,tamantamandanlainlain.Secarakhususnya,dikawasantaman
perumahanbagikawasanperumahanbarupenggunaantongduarodaberkapasiti120
L/M3adalahwajibdisediakanolehpihakpemajutamanperumahan.Sebagaicatatan
bahawa penyediaan tong berkenaan menjadi syarat utama bagi kelulusan
pembangunankawasantamanperumahanolehpihakMPKBBRI.Justeru,bagitiap
seunitrumah,pihakpemajuharusmenyediakanseunittongduaroda.Secaraasasnya,
penggunaantongduarodadikawasantamantamanperumahanyangbaruadalahbagi
mengantikanpenggunaantong individu.Perkarainidilakukandenganpertimbangan
kapasitinyayanglebihbesar danbentuknya

lebihkemas.Berkaitandengan

penggunaantongduaroda,semasainipihakJPBdalamprosesuntukmengurangkan
penggunaantongduarodaterutamanyadijalanjalanprotokoldanjalanjalanutama.
Ini berkait dengan dasartong sampah sifaryangsedangdilaksanakandiMPKB
BRI. Pertimbangan JPB untuk menjalankan dasar ini adalah bagi mengurangkan
buangansisapepejalkedalamtongsisapepejal.Inikeranasemakinbanyaktongsisa
yang disediakan maka semakin banyak sisa pepejal akan dibuang ke tong yang
disediakan.Justeru,pihakJPBmelaksanakankerjakerjapengutipansisapepejaldi
kawasankawasantersebutsetiapharinya.

Tong kompaktor merupakan tong penyimpanan komunal berkapasiti 1100


L/M3.Dalamkeadaanyanglazim,tongkomunalinihanyaberkapasitisehingga200
Kgbagisisapepejalkeringdan500kgbagisisapepejalbasahselepasdimampatkan.

Tongtongkompaktorbiasanyadiletakkandikawasanperumahan,kawasaninstitusi

189

danindustri,jalansusuroffjalanutamadanditepijalanjalanutama.Selain
disepanjangjalanprotokoldiluarkawasanpusatbandarsertadiujungjalanmasukke
kawasankampung.Semasakinidikawasankawasanperumahandandijalanjalan
protokoldikawasanpusatbandartongkompaktortidaklahlagidigunakan.Di
kawasanperumahan,penggunaantongkompaktortelahdigantikanolehtongindividu.
Tindakaninidilakukankeranakeranapenggunaantongkompaktorbanyakmemakan
ruang. Selain wujudnya fenomena di mana tong kompaktor bukan hanya menjadi
tempatpenyimpanansisapepejalbagipendudukdikawasantertentu(dimanatong
tersebutdiletakkan)tetapitempatpembuanganbagipendudukdikawasankawasan
sekitarnya.Sehinggatongsisapepejalterlihatsepertitempatpelupusansisasementara.
Keadaaniniterlihatsemakinterukpadamusimmusimtertentumisalnyapadahari
haricuti,harihariperayaanumumdanmusimbuahbuahan.Dijalanjalanprotokol
pula, tong kompaktor sama sekali tidak digunakan lagi. Ini berkait dengan dasar
kutipterus yang dilaksanakan oleh pihak MPKBBRIsemasaini.Dasarini
bermaksudbahawapengutipansisapepejaldipremispremisperniagaandisepanjang
jalanprotokolsentiasadijalankansetiaphari.Olehdemikian,penghunidikawasan
tersebutmemerlukantongsisapepejal
Sepertihalnyadikawasanperumahan,

untukmenyimpansisasisayangdijana.
perkaraini

dilakukanadalahuntuk

menghindari wujudnya fenomena yang sama terhadap tongtong kompaktor yang


terdapatdisepanjangjalanprotokol.Olehdemikian,imejbersihdijalanjalan
protokoldipusatbandarakansentiasaterjaga.Inidenganpertimbangankerana
kawasan ini merupakan kawasan laluan para VVIP. dan tumpuan perhatian orang
ramai. Secara keseluruhan, semasa kini dikeseluruhan bandar Kota Bharu terdapat
sejumlah542unittongkompaktoryangdigunakan.TongRoRo(rolloffrollon)
merupakanjenistongpenyimpanankomunalyangberkapasiti13M3(6.5metriktan).
TongRoRolazimnyaakandiangkutdandiletakkankembaliselepasdigunadengan
menggunakanloriRoRo.DiMPKBBRIterdapatsejumlah19unittongRoRodan
tigaunitloriRoRo.Loriloritersebutsecarabergiliranakanmengangkutdan
meletakkantongRoRoditempattempatyangdiperlukan.KhususnyatongRoRo
biasanyadiletakkandikawasankawasanyangbanyakmenjanasisapepejalterutamanya
dikawasanpasarsepertiPasarSitiKhadijahdanArkedMPKB,PasarRayaTESCOdan
KBMalldanpusatperbelanjaanlainnyasepertidiWakaf Che Ya.

SelaindiduakawasanperumahaniaituTamanGuru,PintuGengdanTamanSeri,

190

PengkalanChepa.Berbezadengankawasankawasanlainsepertikawasanpasardan
lainlain.Penggunaannyaditamantamantersebutberkaitdengansistempengurusan
sisapepejalyangterdapatdikawasankawasanberkenaan.PenggunaantongRoRo
bagiPasarRayasepertiTescodanKBMallakandikenakancajsejumlahRM170bagi
seunit tong RoRo untuk sekali pengutipan. Sekurangkurangnya pengutipan sisa
pepejaldikeduapasarrayatersebutdilakukantigakaliseminggu.Sedangkanbagi
kegunaandikawasanlainsepertidipasarSiTiKhadijah,ArkedMPKB,danlainlain
tidak dikenakan bayaran. Ini kerana kawasankawasan berkenaan adalah di bawah
tanggungjawabpentadbiranMPKBBRI.Selaindisewakanbagikegunaandipasar
pasarraya,tongRoRojugaturutdisewakepadaparapemajuuntukmembuangsisa
binaanketapakpelupusan.Cajyangdikenakanbagipemajuadalahsamaseperticajdi
TESCOdanKBMALLyakniRM170bagisetiappengutipan.

Secarapraktikalnya,diMPKBBRIterdapatbeberapaperkarayangberlaku
berkaitandenganpenyimpanansisapepejal.Pertamaialahwujudnyapenggunaantong
penyimpanan yang tidak mengikut piawaian dan tidak bersesuaian oleh penduduk
bandar seperti menggunakan tong bekas cat, baldi, raga buah dan jenis tongtong
lainnya.Fenomenainikhususnyaberlakudikawasanperumahanlamadandikawasan
taman perumahan serta kawasan perniagaan yang berada di luar pusat bandar.
Tindakan mengggunakan tong penyimpanan yang tidak mengikut piawaian
merupakan satu kesalahan yang dapat dikenakan kompaun. Namun begitu, bagi
kawasandiluarpusatbandarkesalahaninimasihdapatditoleransiolehpihakMPKB
BRI. Lazimnya pihak MPKBBRI hanya akan menasihatkan penduduk ataupun
memberinotisperingatan.Sebaliknya,sekiranyainiberlakudikawasanpusatbandar,
pihakMPKBBRIakanterusmerampasataupunmengambiltindakanundangundang
denganmengkompaunpendudukyangbersalahdenganbayarankompaunsehingga
RM150.Darisegilainpulapenggunaantongyangtidakmengikutpiawaianadalah
tidak bersesuaian kerana kebanyakan tong tidak tertutup. Sisa pepejal sepatutnya
disimpanpadatempatyangbersesuaiandantertutup.

Kedua,masihbanyakterdapatsisapepejalyangdiletakkandimeratarata
tempat dan berselerak. Dari hasil pemerhatian pengkaji di beberapa kawasan di

MPKBBRIdidapatimasihramaipendudukyangmeletakkansisapepejaldiluar

191

tongpenyimpananataupundiletakkandimeratatempatditepitepijalan.Inibanyak
berlakudiluarkawasanpusatbandarkhususnyadijalanutamadiluarkawasanpusat
bandardanjalanjalanprotokolmenujukekawasanpusatbandar.Serta
diletakkandihujungloronglorongkecilataupunjalanmasukkekawasanperumahan
kampung

dimanaloripengangkutsisapepejal tidakdapatmasuk kekawasan

tersebut.

Ketiga,terdapatsisapepejaldibuang secaraberselerak diluartong

komunal (tong kompaktor). Keadaan ini menunjukkan seolaholah tempat dsekitar


tongkomunaltersebuttelahmenjadisebagaitempatbuangansisapepejalsementara
(temporary dumping ground). Hal ini juga banyak berlaku di kawasankawasan
perumahandanjalanjalanuatamasertajalanprotokoldiluarkawasanpusatbandar.
BerkaitandenganfenomenafenomenadiatassilaLihatGambar5.2,5.3dan5.4di
bawahini.

Gambar5.2.Tempatpenyimpanansisapepejalindividutidakmengikut
piawaianyangdigunaolehpendudukdiMPKBBRI
Sumber:KerjaLapangan2008

Gambar5.3Penyimpanansisapepejalsecaratidak
bersesuaiandiluarkawasanpusat
bandarMPKBBRI
Sumber:KerjaLapangan
2008

192

Gambar5.4

Buangansisa
penyimpanan
diMPKBBRI

pepejal
yang berselerak diluartong
komunal diluar kawasan pusatBandar

Sumber:KerjaLapangan2008
Berlakunya perkaraperkara tersebut di atas menunjukkan masih rendahnya
tanggungjawab dan tingkat kesedaran penduduk terhadap masalah buangan sisa
pepejal. Perkara ini ditunjukkan daripada sikap dan perilaku penduduk dalam
menanganimasalahbuangansisapepejal.Sehinggaiamemberikesannegatifkepada
pelaksanaansistempengurusansisapepejaldankebersihanawam.Berkaitandengan
perkaradiatasEncikRoslidaripadaJPB,MPKBBRImengatakanbahawa:
Masalah besar di MPKBBRI adalah masalah sikap penduduk. Sikap dan
kesedaran penduduk tidak berubah bukannya kerana tidak ada pendidikan,
tetapimemangpendudukyangsusahuntukberubah.Pendudukterlalumanja
danbanyakmeminta.Tongsampahpunkalauperlukitasedia.Kitanasihatkan
sampahdibungkusdalambegplastikdandiletakkandalamtongsampah.Tapi
peratusannyasikitsangatyangbuat.Pelbagaicaradahkitabuatmelaluisurat
edaran,peneranganbergerakdanmelaluikempenkempenkebersihan.Namun
hasilnya tidak mencapai apa yang kita nak. Kalau sikap dan kesadaran

pendudukbaik,kerjakerjaJPBakanlebihmudah

193

Secararealitinyawujudnyaperkaraperkaradiatasberkaitdenganketerbatasan
danketidakmampuanJPBdalammenjalankansistempengurusansisapepejal.Ini
disebabkan

keranaterdapatnyamasalahkewangan,kekuranganpekerjadan

kenderaan.Initermasuklemahnyapenguatkuasaanundangundangdanmasalah
masalahlaindalampengurusandanpentadbiran.Perkaradiatastelahmemberikesan
negatif sepertiwujudnyamasalahkecekapandalammenjalankankerjakerja
operasional, gangguan terhadap kesihatan awam, masalah estetika dan masalah
pencemaranalamsekitar.MenurutMohd.Nasiretal.(2000a)bahawapenggunaan
tong penyimpanan yang tidak mengikut piawaian akan menggalakkan gangguan
daripada binatang seperti kucing dan anjing liar. Keadaan ini menyebabkan sisa
pepejalyangdisimpandalamtongberselerakdaniaakanmelambatkankerjakerja
pengutipan sisa pepejal. Penggunaan tong penyimpanan tanpa penutup juga akan
menggalakkan tong berkenaan menjadi tempat pembiakan nyamuk berbahaya
(nyamuk aedes). Selain akan menimbulkan masalah estetika yang menggangu
keindahan bandar. Fenomena penyimpanan sisa pepejal secara tidak bersesuaian
dimerataratatempatjugaakanmenyebabkanperkarayangsamayakni;(i)wujudnya
masalah pada aktiviti pengutipan dan pengangkutan sisa pepejal; (ii) wujudnya
masalah pencemaran alam sekitar seperti pencemaran bau; (iii) wujudnya masalah
kesihatan awam seperti gangguan lalat, tikus dan serangga lainnya; (iv) wujudnya
masalahestetikaakanmemburukkanlagiimejdanpemandanganterhadapbandar.

5.2.2Pengutipan,PengangkutanSisaPepejaldanPelupusanSisaPepejal

Aktiviti pengutipan dan pengangkutan merupakan tindakan untuk mengutip dan


memindahkansisapepejaldaritempatpenjanaanketempatpemprosesan.Selanjutnya
sisapepejal

dihantarketapakpelupusanataupunsecaralangsungdaritempat

penjanaan ke tapakpelupusan.Aktivitipengutipandan pengangkutan lazimnya


berkaitan dengancara,kaedahdansistempengutipan

pengutipan,

kekerapan

pengutipansisapepejalmengikutsumberpenjanaannya,jumlahdanjeniskenderaan
yangterlibat.Initermasukjumlahkutipanbagisetiapkenderaan/trip,peratusansisa
pepejal yang dikutip dan kawasan yang diberi dan tidak diberi perkhidmatan.

Sedangkanaktivitipelupusansisapepejaladalahaktivitiyangberkaitdengan

194

melupuskan sisa pepejal ke tapak yang telah tersedia. Aktiviti ini juga berkaitan
dengankaedah,sistemdanlokasiletaktapakpelupusan(Tchobanoglousetal.1993).
Berkaitandenganpengutipansisapepejal,darisegipraktiknyadiMPKBBRI
terdapat dua kategori kaedah pengutipan yang dilakukan iaitu pertama kaedah
mengikut pada letak tong sisa pepejal. Secara asasnya terdapat tiga kaedah yang
berkaitandengankaedahiniiaitu;(i)kaedahinipengutipansecaraberpusatpadatong
komunal. Kaedah pengutipan secara tong komunal ataupun berpusat melibat tong
kompaktordantongRoRodiletakkandikawasanperumahan.Selaindijalansusuroff
jalanutama,ditepijalanjalanutamadandisepanjangjalanprotokoldiluarkawasan
pusat bandar serta di ujung jalan masuk ke kawasan kampung, kawasankawasan
perniagaan seperti kawasan pasar, pasar raya dan pusat perbelanjaan; (ii) kaedah
pengutipan dari pintu ke pintu melibatkan tong individu dan tong dua roda yang
diletakkandikawasantamantamanperumahan;(iii)kaedahkerbsidemelibatkantong
individu dipremispremis perniagaan di pusat bandar. Kedua, kaedah pengutipan
mengikut peringkat pengutipan meliputi kaedah pengutipan angkat terus (direct
handling) dan angkat dua kali (double handling). Kaedah pengutipan angkat terus
melibatkanaktivitidimanasisapepejalyangdikumpuldipuncapenjanaandiangkut
olehkenderaanMPKBBRIuntukdibawaketapakpelupusansisapepejal.Amalan
kaedah ini dilakukan pada jalan laluan yang sempurna yang boleh dilalui oleh
kenderaan pengutip sisa pepejal. Kaedah angkat dua kali diamalkan di kawasan
kawasan banyak menghasilkan sisa pepejal dan kawasankawasan yang tidak
mempunyaijalanlaluanyangsempurna.Sisapepejalyangterhasildaripadapunca
penjanaandiangkutdandikumpulkansementaraditempatpengumpulansisapepejal
komunalyangkemudianbarulahdipungutdandibawaolehkenderaanMPKBBRIke
pusattapakpelupusan.Darisegipengoperasiannyapulaterdapatduaklasifikasisistem
pengutipan yang dioperasikan di MPKBBRI iaitu sistem bekas bergerak (hauled
containersistem)dansistembekaspegun(stationarycontainersistem).Sistembekas
bergerakmerupakansistemdimanabekasuntukpenyimpanansisapepejaldibawa
bersamadengankenderaanpengutipketapakpelupusan.Setelahsemuasisapepejal
dibuangbekastadiakandikembalikansemulaketempatasalnyaatauketempatlain.
Sistembekasbergeraklazimnyadioperasikanbagikawasanyangbanyakmenjanasisa

pepejal.SisteminimelibatkanpengutipansisapepejaltongRoRo.

195

Sistembekaspegunpula

bekaspenyimpanansisapepejaltetapberadadi

kawasanpenjanasisapepejal.Sisteminimelibatkantongindividu,duarodadan
kompaktor.DiMPKBBRIperkhidmatanpengutipansisapepejalyangdisediakan
olehpihakJPBhanyameliputipengutipandanpengangkutansisasisadomestik,sisa
kebun,sisaluarbiasadansisapukal.Namunbagisisasisakebun,sisapukaldansisa
luarbiasapengutipandanpengangkutansisasisatersebutdiuruskanberasaskan
kepadaperjanjianantaraJPBdanpihakyangberkaitan.Bagipembuangansisakebun
dansisapukalpihakJPBakanmengenakancajRM40bagisetiappengangkutansisa
pepejal.Pengangkutansisakebundansisapukalbiasanyaakanmenggunakanlori
tiperterbuka.Ataupunsekiranyapembuangandilakukansecarabersendirianpihak
JPBakanmengenakancajpelupusan(tippingfees)sejumlahRM20sekiranyasisa
pepejalberjumlahdibawah5tandanRM40bagisisapepejalyangmelebihi5tan.
Tippingfeesmerupakancajyangdikenakanbagisetiapkenderaanpengangkutsisa
pepejalpersendiriandiluarkenderaanMPKBBRIyangakanmelupuskansisadi
tapak pelupusan. Bagi sisa luar biasa seperti bahan buangan daripada kawasan
kawasanpembangunanlazimnyapembuanganpihakJPBakanmengenakancaj
bayaran

RM170sekalipengutipan.Pengangkutansisaluarbiasalazimnya

menggunakanlorijenisRoRo,loritipperterbuka,dancreen.Bagisisasisaterjadual
ataupunsisasisaberbahayapengurusansisainiakandiuruskansendiriolehpihak
kilang ataupun industri yang berkaitan. Pengurusan ini tertakluk kepada undang
undangataupunaturanaturanyangterdapatdiJabatanAlamSekitar(JAS).Sekiranya
terdapatbuangansisaterjadualyangterlepasketongtongsisapepejalmakatindakan
undangundangakandiambilolehpihakJPB.Ataupunsekiranyaperkarainiberlaku
di premispremis perniagaan pihak JPB akan memberi makluman kepada Jabatan
Perlesenanuntuktindakanlanjutan.
Pengurusan bagi sisasisa domestik di kawasan perumahan, pasarpasar,
tempattempatawam,jalanprotokoldanjalanutamalaksanakanolehJPBpadahari
hari tertentu dengan kekerapan pengutipan yang berbeza. Namun bagi sisasisa
domestikdaripadapremisperniagaan,kilangkilangataupunindustriindustriseperti
industri makanan ataupun industri yang menjana sisasisa tidak berbahaya
perkhidmatan pengutipan sisa pepejal tidak disediakan secara langsung oleh pihak

JPB.Perkhidmatanpengutipansisapepejaldisediakanberasaskankepadaperjanjian

196

antarapihakberkaitandenganJabatanPerlesenanataupunJPB.Sekiranya,bayaran
pengutipansisapepejalsudahtermasukdalamlesenperniagaanataupunkilangsemasa
lesen diterbitkan maka pihak JPB akan memberi perkhidmatan. Berkaitan dengan
perkarainilazimnyaJabatanPerlesenataupunpihakyangberkaitanakanmemberi
makluman kepada pihak JPB. Secara umumnya, berkaitan dengan kadar caj
perkhidmatanpengutipansisapepejalyangdikenakanolehJabatanPelesenanterdapat
kadarcajyangberbezabagisetiapjenispremismengikutkepadakeluasan.Jadual5.1
akan memaparkan kadar caj perkhidmatan pengutipan sisa pepejal sebulan/hari
mengikutkeluasanpremispremisyangterdapatdiMPKBBRI.Selainitu,sekiranya
bayaranperkhidmatanpengutipansisapepejaltidaktermasukdalamlesenmakapihak
berkaitan akan langsung dapat berhubung dengan pihak JPB bagi mendapatkan
perkhidmatanpengutipansisapepejal.BagiperkhidmataniniJPBakanmengenakan
caj RM5 untuk sekali pengutipan. Bayaran akan dibuat sebulan sekali berasaskan
tuntutan dari pada JPB.Manakala sekiranya bayaran perkhidmatan tidak termasuk
dalamlesendanpihakberkaitantidakmemintaperkhidmatandaripadaJPBmakasisa
pepejalyangdijanaakandibuangsendiriolehpihakyangberkaitan.Untukmembuang
sisa pepejal di kawasantapak pelupusan pihak yang berkaitan akan dikenakan caj
pelupusan. Selain menguruskan pengutipan, pengangkutan dan pelupusan pelbagai
jenis sisasisa pepejal yang tersebut di atas pihak JPB juga menguruskan barang
rampasan daripada jabatanjabatan tertentu misalnya jabatan Kastam dan jabatan
kesihatan. Lazimnya untuk melupuskan barangbarang rampasa berkenaan pihak
jabatanjabatantersebutterlebihdahuluakanmemintakeizinandaripadapihakJPB.
Selepas mendapat keizinan JPB barulah barangbarang rampasan berkaitan dapat
dilupuskanditapakpelupusandiMPKBBRI.Untukpelupusaninitiadasebarangcaj
yagdikenakan.Inikeranaianyamelibatkanurusandiantarajabatanjabatankerajaan.

Jadual5.1Kadarcajperkhidmatan pengutipansisapepejalmengikutkeluasan
premisdiMPKBBRI
JenisPremis
1. PremisPercetakan
2. KilangdanStor

KadarCaj/KeluasanPremis(K/P)*
i.DikenekancajRM100/1000k/pataupun
sebahagiandaripadanya

bersambung...

197

r
/
a
s
n
u
g
k
.
a
.b
n
.a
/
sr
b
a
u
n
m
k
bg
u
u

nb
8. K
gi
e
an
d
na
a
a
i
n
3.
a
/
l
h
a
a
t
r
g
d
a
w
4.
n
a
t
r
i
e
k

e
n
K
d
e
e
d
r
a
a
i
a
t
n
a

y
a 9. K
r
e

d
a
K
i
e
k
d
u
s
a
y
i
e
a
n
l5.

a
t
t
u
l
i
s

k
M

D
2. B
a
gB
i

t
a
m
b
a
h
a
m

t
i
a
p

t
i
a
p

1
0
0
0

k
/
p

h
i
n
g
g
a

1
0
,
0
0
0

k
/
p

d
i

g
i

t
a
m
b
a
h
a
n

t
i
a
p

t
i
a
p

1
0
0
0

k
/
p

a
t
a
u

s
e
b
a
h
a
g
i
a
n
n
y
a

R
M
4
0

t
a
m
b
a
h
a
n

t
i
a
p

t
i
a
p

1
0
0
0

k
/
p

a
t
a
u

s
e
b
a
h
a
g
i
a
n
n
y
a

R
M
4
0

10.Ekspo
11.Greai
12.Gerai
13.Bagip
tidakt
senara
jahit,p
kopi,k
sebaga
Sumber:

K
e
r
j
a

l
a
p
a
n
g
a
n

2
0
0
8
,

t
e
m
u
b
u
a
l

d
e
n
g
a
n

E
n
c
.

a
d
i
r
,

J
a
b
a
t
a
n

P
e
r
l
e
s
e
n
a
n

M
P
K
B

B
R
I
,

1
0

J
u
l
a
i

2
0
0
8

*
K/
P=
Ka
ki

Per
seg
i
Dar
i
segi
ope
rasi
ona
lny
a,
pen
guti
pan
dan
pen
gan
gku
tan
sisa
pep
ejal
mel
ibat
kan
akti
viti
pen
gut
ipa
n
dan
pen
gan
gku
tan
sisa
pep
ejal
di
seti
ap
ka
wa
san
di

MP
KB

BR
I.
Pen
gut
ipa
n
dan
pen
gan
gku
tan
sisa
pep
ejal
dila
kuk
an
den
gan
kek
era
pan
yan
g
ber
bez
a
bag
i
seti
ap
ka
wa
san
.
Sel
epa
s
pen
gis
yti
har
an
Kot
a
Bh
aru

seb
aga
i
ban
dar
aya
Isla
m,
pih
ak
JP
B
tela
h
mel
eta
kka
n
keb
ersi
han
seb
aga
i
sat
u
keu
tam
aan
.
Jus
ter
u,
ker
ja
ker
ja
pen
gut
ipa
n
sisa
pep
ejal
buk
an
sah
aja
dila

kuk
an
di
sia
ng
har
i
teta
pi
jug
a
pad
a
mal
am
har
i.
Sel
ain
itu,
ber
lak
u
per
uba
han
pad
a
kek
era
pan
ker
ja
pen
gut
ipa
n
dan
pen
gan
gku
tan
sisa
pep
ejal
khu
sus
nya
di
ka

wa
san
per
um
aha
n
dan
jala
n
jala
n
pro
tok
ol.
Ole
h
de
mi
kia
n
se
ma
sa
ini
kek
era
pan
pen
gut
ipa
n
dan
pen
gan
gku
tan
sisa
pep
ejal
di
ka
wa
san
per
um
aha
n
me
nja

di
tiga
kali
se
mi
ngg
u
dar
ipa
da
dua
kali
se
mi
ngg
u
khu
sus
nya
di
ka
wa
san
per
um
aha
n
yan
g
dib
eri
keu
tam
aan
.
Dis
eba
bka
n
ket
erb
ata
san
su
mb
er
ke
wa
nga

n,
ten
aga
pek
erja
dan
lori

lori
pen
gan
gku
t
pen
gut
ipa
n
dan
pen
gan
gku
tan
sisa
pep
ejal
di
ka
wa
san
per
um
aha
n
diu
tam
aka
n
kep
ada
ka
wa
san

ka
wa
san
per
um
aha

n
di
pus
at
ban
dar
dan
ka
wa
san

ka
wa
san
per
um
aha
n
yan
g
me
mb
aya
r
cuk
ai
ban
dar
den
gan
bai
k.
Seb
aga
i
cat
ata
n,
ma
klu
mat
tent
ang
ka
wa
san
pe
mb
aya

r
cuk
ai
ban
dar
ini
dip
ero
lehi
dar
ipa
da
jab
ata
n
Ke
wa
nga
n
(Ja
wat
ank
uas
a

198

CukaiPintu)semasamensyuaratbulananjabatanjabatanMPKBBRI.Bagikawasan
yangtidaktermasukdalamkategoriinikekerapanpengutipandanpengangkutansisa
pepejal akan dilaksanakan dua kali seminggu. Begitu pula dengan pengutipan dan
pengangkutan sisa pepejal di jalanjalan protokol. Di mana sebelumnya kutipan
dijalankan sekali sehari semasa kini meningkat kepada tiga kali sehari iaitu pagi,
petangdanmalamhari.Pengutipandanpengangkutansisapepejaljugadilakukandi
jalanjalanutama(selainjalanprotokol).Dijalanutamakekerapanpengutipandan
pengangkutansisapepejaladalahseharisekali.Sedangkankekerapanpengutipandi
kawasanpusatbandaradalahsekaliseharipadamalamharisahaja.Pelaksanaankerja
kerjapengutipandanpengangkutandimalamhariinidilakukanatassebabpihakJPB
tidak mau terganggu dan mengganggu aktiviti harian penduduk di kawasan pusat
bandar pada siang hari. Secara khususnya juga, di kawasan pusat bandar terdapat
aturan di mana sisa pepejal hanya boleh dikeluarkan selepas pukul tujuh malam.
Selainitu,bagikawasankilangataupunindustripengutipandanpengangkutansisa
pepejaldilaksanakanbergantungkepadajumlahsisapepejalyangdijanaolehkilang
kilang ataupun industriindustri berkenaan. Bagi kilangkilang yang menghasilkan
lebihbanyaksisapepejalpengutipandanpengangkutanakandilakukansetiaphari.
Sedangkan bagi kilang yang kurang menjana sisa pepejal pengutipan dan
pengangkutanakandilakukantigakaliseminggu.Masapengutipandikawasanini
adalah pagi dan petang hari. Dari segi masa pengutipan dan pengangkutan sisa
pepejal,padapagiharikerjakerjatersebutbermulapukul7pagisehingga12tengah
hari. Sedangkan pada petang hari kerjakerja bermula pukul 2 petang sehingga 5
petang.Manakalapadamalamharipulakerjakerjaoperasionalbermulapadapukul9
malamsehingga4pagi.Pengutipandanpengangkutansisapepejallazimnyatelah
melibatkan lorilori seperti lori kompaktor, RoRo, tipper terbuka dan lori terbuka
creen.Sedangkandarisegitrippengutipandanpengangkutansecarapurataadalahdua
tripbagisetiaplori.Namunbegitukeadaaninibergantungkepadajumlahsisapepejal
yangdijana.Darisegikapasitinyapula,kapasitipengangkutanloriadalahberbeza
bagisetiaplori.Bagilorikompaktorkapasitijumlahsisapepejalyangdiangkutadalah
antaralimasehinggaenammetriktanbagisetiaptrippengangkutan.Sedangkanbagi
loriRoRoadalahempatmetriktandanloritipperterbukadanterbukacreenadalah
tigametriktanbagisetiaptrippengangkutan.

199

Secarakeseluruhan,aktivitipengutipandanpengangkutansisapepejalyang
dijalankan di MPKBBRI hanyalah meliputi 80 peratus daripada keseluruhan
kawasannya. Justeru, terdapat 20 peratus kawasan yang tidak diberi perkidmatan
secaralangsung.Kawasankawasaniniadalahkawasankampungtradisidankawasan
sesak. Ini kerana kawasankawasan tersebut tidak mempunyai jalan laluan yang
sempurna ataupun jalannya terlalu sempit. Sehingga kerjakerja pengutipan dan
pengangkutansisapepejaltidakdapatdijalankanolehloriloriMPKBBRI.Sisasisa
pepejalyangdikutipdandiangkutakandilupuskanditapakpelupusanMPKBBRIdi
Teluk Kitang yang jaraknya kirakira 12 Km daripada pusat bandar dan 1 Km
daripadarumahpendudukyangterdekat.Tapakpelupusaniniberkeluasan72ekardan
dibangunkanpadaduatahap.Tahappertamaberkeluasan47ekardantahapkedua
seluas25ekar.Tapakpelupusantahappertamamuladioperasikanpadatahun1987
dan tahap kedua dioperasikan pada tahun 2004. Disebabkan kerana terbatasnya
sumber kewangan bagi mengoperasikan kaedah pelupusan yang lebih baik seperti
pengoperasian tapak pelupusan sanitari maka tapak pelupusan di teluk Kitang
dioperasikandengankaedahpelupusanterkawal(controltipping).MenurutWilson
dan Bryan (1997) kaedah pelupusan sanitari merupakan satu kaedah yang
menggunakan kaedah teklogi secara cekap. Antara penggunaan teknologi yang
berkesan pada kaedah pelupusan sanitari adalah penggunaan teknologi terhadap
pengumpulandanperawatanairlesapanbagimenggelakkancecairairlesapanlarut
resapdarimengalir kedalam sungaidanairbawahtanah.Selain itu, penggunaan
tanah yang mencukupi bagi menutup sisa pepejal dapat menghalang wujudnya
masalahbaubusukdipersekitaran(SarbanSingh2003).

5.2.3AktivitiKebersihanAwam

Pelaksanaanaktivitikebersihanawammeliputitanggungjawabuntukmenyelenggara
danmengawalkebersihansertakeindahandiMPKBBRI.Aktivitiberkenaanmeliputi
aktiviti memotong rumput, cuci longkang dan kerjakerja kebersihan lainnya.
Memotong rumput bermaksud memotong semua rumput dan semak samun
disepanjangbahujalan,tebingjalan,rezabjalan,pembahagijalan,batasbatas,tanah
lapang, padang permainan, lorong belakang ataupun manamana tempat yang

diarahkanolehMajlis.Pembersihanlongkangpulabermaksudmembersihkan

200

longkangdenganmenggorekdanmembuangpasir,kelodak,selutatauapaapabarang
dalamlongkangyangmenyekataliranair.Initermasukmembuang,memotongatau
menguntingrumputatautumbuhanyangtumbuhditepilongkang.Berkaitandengan
memotongrumput,kerjakerjamemotongrumputdiMPKBBRIdilaksanakandengan
kekerapan yang berbeza bagi setiap kawasan. Selain memberi keutamaan kepada
kawasanpusatbandar.Dikawasanpusatbandarterutamanyadijalanjalanutamadi
pusatbandarkerjakerjamemotongrumputdilaksanakantigapusingandalamsebulan
iaitudengankekerapan10harisekali.Begitujugadengandijalanprotokol.Sementara
di jalanjalan utama di luar kawasan pusat bandar pemotongan rumput dilakukan
dengankekerapansebulansekali.Dikawasanperumahanpulakekerapanpemotongan
rumput dilaksanakan secara berbeza. Semua kerjakerja memotong rumput
dilaksanakanbergantungkepadakemampuanJPB.Dengantenagapekerjayangsedia
ada semasa ini pihak JPB tidak mampu untuk melakukan kerjakerja memotong
rumputsecaralebihkerapiaitukekerapansetiapbulandisetiapkawasanperumahan.
Justeru itu, seperti halnya pengutipan sisa pepejal kerjakerja kebersihan awam
dilakukandenganmemberikeutamaankepadakawasanperumahandipusatbandar
dan kawasan perumahan pembayar cukai bandar. Oleh demikian, di kawasan
perumahan yang berhampiran dengan jalan raya, pemotongan rumput dijalankan
sebulansekali.Sementaradiperumahanyangagaktersorokdanjauhdaripadajalan
rayakekerapanpemotonganrumputadalahduabulansekali,ataupuntigabulansekali
bahkanenambulansekali.Bagikawasantamanperumahanyangkerapmembayar
cukaibandardenganbaikkekerapanpemotonganrumputdijalankansebulansekali.
Pemotonganrumputditamantamanperumahanjugabergantungkepadapermintaan
daripadapenduduktamantamanperumahantertentu.Darisegicucilongkangpula,
kerjakerjamencucilongkanglazimnyahanyadilaksanakanpadamalamhari.Kerja
kerjainidilakukansetiapharidarisatutempatketempatyanglainterutamanyadi
kawasan pusat bandar. Tumpuan pelaksanaan aktiviti cuci longkang adalah di
kawasanstesyenbas,pusatmembelibelah,masjiddandiluarkawasanistana.Aktiviti
cuci longkang juga dilakukan berasaskan kepada aduan penduduk khususnya di
tamantaman perumahan. Namun begitu kerjakerja ini tetap akan dilakukan pada
malamhari.Kerjakerjamencucilongkanghanyaakandilaksanakanpadasianghari
sekiranya terdapat keskes tertentu seperti menyambut hari Kebangsaan, hari

KeputeraanSultandansebagainya.Berkaitandenganaktivitikebersihanlainnya

201

meliputimenyapujugadilaksanakanpadamalamhari.Aktivitiinidilakukansetiap
hari.Sepertihalnyaaktiviticucilongkang,aktivitimenyapulazimnyadiberitumpuan
di kawasan pusat bandar meliputi kawasankawasan yang sama dengan aktiviti
mencucilongkang.Aktivitimenyapujugadilaksanakandijalanprotokoldanjalan
jalan utama di pusat bandar. Selain itu, dari segi aktiviti kebersihan, kerjakerja
kebersihan juga dilakukan oleh JPB di kawasankawasan pasar seperti pasar Siti
KhadijahdanArkedMPKB.Kerjakerjakebersihandikawasaninidilakukandengan
kekerapanduakaliiaitusiangdanmalamhari.Kerjakerjayangdilakukanmeliputi
kerjakerjacucikawasanpasar,sepertilongkanglongkangdankawasandalampasar,
jalanjalan dsekitar pasar, menyapu kawasan pasar. Dari segi masa bekerja masa
bekerjapadasianghariadalahantarapukul7.00pagisehingga4.45petang.Sedangkan
padamalamharikerjakerjakebersihanakandilakukandaripadapukul8.00malam
sehingga3.00pagi.

5.3

PENGAWASAN DAN PEMANTAUAN KERJAKERJA PENGUTIPAN


SISAPEPEJALDANKEBERSIHANAWAM

Bagimemastikankecekapandankeberkesananpelaksanaansistempengurusansisa
pepejal dan kebersihan awam, pihak JPB, MPKBBRI telah melakukan sistem
pengawalan secara bersepadu. Ini dilakukan dengan menjalankan pengawasan dan
pemantauan secara langsung dan tidak langsung terhadap kerjakerja operasional.
Pemantauandanpengawasansecaralangsungdilakukansetiapharinyabagikerja
kerja operasional seperti kerja pengutipan sisa pepejal, menyapu jalan, memesin
rumputdanmembersihkanlongkang.Olehparapengawas,kerjakerjatersebutakan
dijalankan mengikut piawaian kerjakerja operasional yang disediakan oleh JPB.
Justeru,paraPRA yangterlibatdengankerjakerjaoperasionalakandiberiarahan
untukbekerjamengikutkepadapiawaiankerjakerjaoperasionalyangsediaada.Sila
rujukJadual5.2.
Di lapangan, para pengawas zon dan subzon setiap harinya akan
menjalankan kerja pengawasan mengikut kepada zonzon dan subzon di mana
merekaditempatkan.Setiapharinyajugaparapengawasakanmemberilaporantertulis

tentangpelaksanaankerjakerjaoperasionaldilapangandanwujudmasalah

202

masalahdilapangankepadaketuaketuazon.Lazimnyasekiranyaterdapatmasalah
masalah di lapangan misalnya terdapat aduan dan rungutan masyarakat tentang
kawasan kotor, sisa pepejal yang tidak dikutip, longkang tersumbat, masalah
kerosakanlori,pekerjayangtercederaataupunpokoktumbangyangmenghalangjalan
dan lain sebagainya para pengawas akan secara langsung mengambil tindakan
lanjutan. Namun sekiranya masalah tersebut tidak dapat diselesaikan mereka pada
masatersebutparapengawasakanmemberimaklumandanberbincangdenganketua
ketua zon. Berasaskan kepada keputusan perbincangan tersebut barulah para
pengawas melakukan tindakan lanjutan bagi menyelesaikan permasalahan yang
wujud.Selainberperansebagaipengawasdanpemantaubagikerjakerjaoperasional,
parapengawasjugabertugassebagaipihakyangmengeluarkannotissamansekiranya
terdapat premispremis ataupun pendudukpenduduk yang tidak mematuhi arahan
JPB.
Jadual5.2.PiawaianKerjakerjaOperasionalJPB,MPKBBRI
BidangKerja
PiawaianKerja
KerjakerjaMenyapu
Jalan

KerjaMembersih
Longkang

1. Semuajenissisapepejalyangterdapatdiatasjalan,bahujalan,
pavers,ditepibataspembahagijalandanditepicurb,tidakkira
kecilataupunbesarhendaklahdisapubersihdanlicin
2. Pasirdandebuditepibataspembahagijalan,ditepicurbdandi
ataspaversmestilahdisapusehinggabersihdanlicin
3. Rumputrampaiyangtumbuhditepijalanmestilahdibuang
samaadadicabut,dicungkilataupundisodokdenganpenyodok
kemudiandisapulicindanbersih
4. Semuabendaasingyangberadaditempatyangtidaksepatutnya
yangmerosakkansuasanakebersihandankeindahanmestilah
dipungutdandibersihkan
5. Selepaskerjakerjapembersihandijalankansusasanajalanraya
danpersekitarannyamestilahnampakbersihselesadan
menyenangkan
1. Longkanghendaklahdibersihkanseinggakedasarnya,segala
batubatandantumpukanpasiryangmendapmestilah
disodok/buangdandibersihkansehinggaairdapatmengalir
lancar
2. Segalarumputyangberjuntaidaribingkailongkangdan
tumbuhliardcelahcelahpenyambungkepinganlongkang
mestilahdibuangsamaadadicabut,dicungkilataudisodokdan
dibersihkan
3. Longkangmestilahberadadalamkeadaanyangdapat
mengalir0
4. Bagilongkangyangbertudung,tudunglongkanghendaklah
dibukasebelumkerjakerjapembersihandilakukandanditutup
kembalimengikutkedudukanasalnyaselepaskerjakerja
pembersihandijalankan
bersambung...

203

...sambungan
5.Semuahasildaripadakerjakerja
pembersihanlongkang
hendaklahdikumpulkandandibuangketongsisapepejal
KerjaMemesinRumput

1. Rumputhendaklahdipotongdengancermat,pendekdankemas
denganmenggunakanmesinrumputdanhendaklahditinggikan
setinggi2cmdaripadaparastanahdanmenampakkan
pemandanganyangsamaratadanmenarik
2. Sisarumputyangjatuhkejalanrayadanlongkanghendaklah
disapudndibersihkansehinggatidakmeninggalkankesan
3. Rumputhendaklahdipotonglimakakilepasdaripadatebing
longkangbagitempattempatyangtidakmempunyaipagar,
manakalabagikawasankawasanyangmempunyaipagarrumput
mestilahdimesinsehinggarapatkepagar
4. Semuasisarumputyangdisapuhendaklahdimasukkankedalam
karungplastik,diikatkemasdanhendaklahdibuangkedalam
tongsampahumumyangberhampiran
5. Bagikawasanyangtidakmempunyaitongsisapepejalkomunal,
karungkarungyangsudahdiikatkemashendaklahdihimpun
disatutempatuntukdipungutolehkenderaansisapepejal
6. Kekerapankerjakerjamemesinrumputbagijalanprotokol
sekurangkurangnyatigakalidalamsebulan

Kerjakerja
SisaPepejal

1. Tongtongsisapepejalkompaktorhendalahdikisar/dipusingbagi
membetulkankedudukantayarnyaterlebihdahulusebelum
operasimengangkatnyaolehlorikompaktordijalankan
2. Sisapepejalyangbertaburandiluar tongsisapepejalhendaklah
disapudandicedoksehinggalicin.Pastikantiadasisapepejal
yangtertinggal
3. Tongtongsisapepejalindividuselepasisinyadikosongkan
hendaklahdiletakkankembaliditempatasalnyadengancara
bersopan
4. Karungkarungplastikyangberisisisapepejalyangdiletakkandi
atasslablongkangataupundiatasbahujalansepanjanglaluan
hendaklahdipungut
5. Bangkaibinatangkecilsepertitikus,kucing,ayam/itik,kambing
dansebagainyayangterdapatsepanjanglaluanhendaklah
dipungut
6. Semuapekerjahendaklahmenjagatatasusilasemasa
berkomunikasidenganorangramaibagimenjagaimej
organisasi.

Mengutip

Sumber:PiawaiankerjakerjakebersihanMPKBBRI,JabatanPerkhidmatan
Bandar,MPKBBRI2008
Pengawasan dan pemantauan secara tidak langsung dijalankan dengan
melakukanpengawalanmelaluiaduandanrungutanyangditerimadaripadapenduduk.
Aduandanrungutantersebutdapatdilakukanmelaluitalianlangsung(hotlineJPB),
emailmahupunsuratbertulis.Maklumatmaklumatberkenaandengantalianlangsung,
email dan surat bertulis disampaikan kepada penduduk melalui hebahan di radio
tempatandanmenyebarkansuratsuratedarandiseluruhkawasanMPKBBRIserta
menyampaikannyasemasadijalankanharipelanggandisetiapDewanUndangan

204

Negeri (DUN) di kawasan MPKBBRI. Justeru, dalam konteks ini pihak JPB
menyediakantalianlangsung(hotline)untukdimanfaatkanolehpendudukyangingin
membuataduandanrungutanberkaitandengansistempengurusansisapepejaldan
kebersihanawamyangdijalankan.Aduanaduandanrungutanrungutanjugadapat
disampaikan melalui email ataupun surat bertulis. Lazimnya aduanaduan dan
rungutanrungutanpendudukberkaitandengansisapepejalyangtidakdikutip,rumput
panjang dan longkang tersumbat. Aduanaduan dan rungutanrungutan tersebut
kebanyakannyaberlakumengikutmusimtertentu.Umpamanyapadamusimhujan,
kebanyakanaduandanrungutanberkaitandenganlongkangtersumbatataupunrumput
panjang. Begitu juga dengan aduan dan rungutan berkaitan dengan sisa pepejal
kebanyakannyaberlakupadamusimmusimperayaantertentu.

Semasainiterdapatsejumlahlimahinggalapanaduandalamsebulanyang
diterima oleh JPB berkaitan dengan perkaraperkara di atas. Oleh demikian,
berasaskankepadaaduanaduandanrungutanrungutantersebuttindakanakandiambil
oleh JPB. Namun begitu tidak semua tindakan segera dilakukan. Dalam keskes
tertentusepertimasalahlongkangtersumbatdanrumputpanjangtindakanlanjutan
tidak dapat dilaksanakan dengan segera. Ini kerana masalah kekurangan tenaga
pekerjadanterbatasnyajenterasertaperalatandiMPKBBRI.Secaraasasnya,melalui
menyediakantalianlangsung(hotline)kepadamasyarakat.Pendudukpendudukyang
inginmembuataduankepadaJPBdapatsecaralangsungberhubungmelaluitalian
langsung yang telah disediakan. Pendekatan lain yang digunakan oleh JPB dalam
konteks pengawasan dan pemantauan adalah melaksanakan hari pelanggan setiap
empatbulansekalidisetiapDUNdiMPKBBRI.PadaharipelangganpihakJPBakan
mengadakan perbincangan dan memberikan ceramahceramah tentang kebersihan
bandar dan cara menangani masalah buangan sisa pepejal serta mengedarkan
maklumanmaklumanyangberkaitan.HaripelangganakandihadiriolehAhliDewan
Undangan Negeri berkenaan, ketuaketua masyarakat, pemukapemuka ugama,
penghulu dan penduduk tempatan. Semasa hari pelanggan pihak JPB juga akan
menerimaaduanaduandanrungutanrungutandaripadapenduduk.Olehitusekiranya
terdapataduandanrungutanmakatindakansegeraakandilakukanolehpihakJPB.
Secaraumumnyadalamkontekssistempengawalansecaratidaklangsungaduandan

rungutandaripadapendudukmerupakankayuukur

205

bagipihakJPBdalammenjalankansistempengurusansisapepejaldankebersihan
awamdiMPKBBRI.MengikutAbuBakar(1986),maklumatdaripadamasyarakat
merupakansebahagiandaripadasistempengawasandalampengurusanalamsekitar.
Aduanaduan menggambarkan kesedaran masyarakat mengenai alam sekitar. Oleh
itu,suatusistempengurusanalamsekitartidakmungkinakanberjayasekiranyatidak
terdapat kerjasama daripada orang ramai. Justeru, sistem pengawalan secara tidak
langsungmelaluitalianlangsung,email,suratbertulisdanpelaksanaanharipelanggan
merupakan satu sistem pengawalan yang dijalankan bagi menjayakan pelaksanaan
sistempengurusansisapepejalselainmenjalankansistempengawalansecaralangsung
denganmelakukanpemantauandanpengawasanterhadapkerjakerjaoperasional.

5.4 PENGURUSAN SECARA UNDANGUNDANG DAN BUKAN UNDANG


UNDANG
Kaedah pengurusan secara undangundang dan bukan undangundang merupakan
instrumeninstrumen utama, selain instrumen sumber kewangan yang menyokong
pelaksanaan sistem pengurusan sisa pepejal. Kaedah undangundang melibatkan
langkahlangkahpengubalanundangundangdisertaiolehperaturansertaperlesenan
danpenguatkuasaan.Kaedahiniadalahpentingkeranaperanannyayangmemaksadan
mengawalsikapsertaperilakupendudukdalammelaksanakansistempengurusansisa
pepejal. Kaedah bukan perundangan pula melibatkan garis panduan yang digubal,
pendidikan,penyelidikan,perancangan,permonitoransertapenggubalanpolisiawam.
Kaedah bukan perundangan dapat berperan bagi mengawal masalah buangan sisa
pepejaldanmeningkatkantahapkesedarandantanggungjawabpenduduk.Berkenaan
dengan pelaksanaan keduadua kaedah tersebut di MPKBBRI akan dihuraikan di
bawahini.

5.4.1PengurusanSecaraUndangundang

Dalam konteks pengurusan sisa pepejal, selain menggunakan beberapa undang


undang yang diterbitkan oleh kerajaan Persekutuan seperti Akta Kualiti Alam

Sekeliling1974ataupunAkta127,AktaPerancanganBandardanDesa1976ataupun

206

Akta172danAktaJalan,Paritdanbangunan1974ataupunAkta173.DiMPKB
terdapatjugabeberapaundangundangkecilyangdigunapakai.Undangundangkecil
berkenaan
induk

dibentukdibawahAkta171ataupundisebutsebagaiaktaibuatau

iaitu Undangundang Kecil Mencegah Kekotoran MPKB1983 dan Undangundang


KecilPemungutan,PembuangandanPelupusanSampahSarapMPKB1985.Dalam
konteks ini terdapat juga Undangundang Kecil Haiwan Rayau MPKB 1983 yang
berkaitan dengan larangan wujudnya haiwan rayau yang mengacauganggu,
menimbulkankekotorandankenyamanandibandar.SelainundangundangKecil
Penjajayangbertujuanbagipenjagaankebersihandanpenyediaantongpenyimpanan
sisa di premispremis perniagaan. Secara umum, undangundang kecil berkenaan
dibentukataskuasayangdiberikanolehkerajaanPersekutuankepadapihakberkuasa
tempatan berasaskan kepada Seksyen 73, 102 dan 103 pada Akta 171. Lazimnya
penggubalanundangundangkecilbolehberasaskankepadaaktayangterdapat
dalamundangundangkecilyanglain.Selainitupenggubalannyajugamengikut
kepadakeperluantempatan.AwalnyaiadibincangkandiperingkatMPKBBRIoleh
mensyuaratpenuhahliMajlisseterusnyadikonsepolehJabatanUndangundang
untukditeruskankepadapihakkerajaannegeriKelantan
diperbaiki,ditolakataupundiwartakan.Selepasdiwartakan

samaadaditerima,
olehKerajaanNegeri

barulahiadikuatkuasakansebagaiundangundangkecildiMPKBBRI.Mensyuarat
penuhMPKBBRIbermaksudmensyuaratyangdihadiriolehparaahliahlilembaga
18

Majlis dan seluruh jabatan yang berkaitan di MPKBBRI. Selain itu, lazimnya
dalammensyuaratinipihakMPKBBRIakanmenghadirkanagensiagensiluarseperti
Jabatan Alam Sekitar (JAS), persatuan bukan kerajaan (NGO), Jabatan Kesihatan,
JabatanKerjaRayadansebagainyauntukterlibatbagimemintapandanganataupun
nasihatnasihatyangberkaitan.Olehitu,undangundangkecilyangdibentuktidak
bercanggahdenganmanamanaundangundangyangterdapatdiperingkatkerajaan
negeridankerajaanpersekutuan.Selainsemasaundangundangdikuatkuasakanakan
wujud pemahaman dan kerjasama daripada pihakpihak berkenaan dibentuk bagi
mencegah wujudnya kekotoran bangunan, tanah, premispremis perniagaan, gerai,
rumahrumah, tempat awam, tempat kunjungan orang ramai dan sebagainya.
Kekotoranyangdimaksudkanadalahdisebabkanolehbahanbahansepertihabuk,

18

AhliahlilembagaMajlisadalahahli

ahlimensyuaratyangterdiridari24orangahliyang
dilantikolehKerajaanNegeridiketuaiolehYang
diPertuaMPKBBRI.

207

pasir,tanah,tanahmerah,batukelikir,tanahliat,batu,kertas,abu,bangkai,sampah
sarap,daundaundanranting,najisnajis,baja,botoldanbaranganlainnya.Undang
undang Kecil Mencegah Kekotoran mula berkuatkuasa di MPKBBRI pada awal
januari 1984. Undangundang kecil ini terdiri daripada 16 seksyen. Lihat Secara
khususnya,UndangundangKecilMencegahKekotoranMPKB1983.LihatLampiran
CdanJadual5.3.
Jadual5.3Seksyenseksyendanjustifikasiseksyendalamundangundangkecil
mencegahkekotoran
Seksyen JustifikasiDalamSeksyen
1. NamadanMulaberkuatkuasa
I
II

2. Pemakaian
Tafsiran:

1.Bangunan
2.Barangan
3.Kekotoran
4.Kenderaan
5.Lebuh
6.Majlis
7.PasarAwam
8.PasarPersendirian
9.PegawaiKesihatan
10.Pemunya
11.PemunyaKenderaan
III
IV
V
VI
VII

VIII
IX

24
XI
XII
XIII
XIV
XV
XVI

12.Penghuni
13.Premis
14.Sampahsarap
15.Sampahsarapkandang
16.Sampahsaraptamanataukebun
17.Sampahsarapperniagaan
18.Setiausaha
19.Tempatawam
20.Tempatkunjunganorangramai
21.YangDipertua

Penyebabpenyebab kesalahan
Anggapankepadapesalahseksyen3
Kesalahankesalahanpenghunitanahataubangunan
Penyelenggaraandanpenyediaantempatmembuangairkecilatautandasdipremis
premisperniagaantermasukrumahsakitditempatyangsesuaidankesalahanbagi
yanggagalmematuhinya
Kehendakuntukmenjagakebersihanbangunan,menjagabangunandankenderaan
supaya tidakmembahayakanorang awamdanmenyediakantongsampahbagi
bangunanbangunan
yangdimasukiorangramaiataukenderaanyangdigunakan
untuk perdagangandanperniagaan, notisamarandankesalahansertatanggungan
bagiyanggagalmematuhinya
Arahanbagipemeganglesenuntuk menjagakebersihandankesihatangeraidan
kawasandisekelilingnyadipasarpasarpersendirianatauawamdannotisamaran
sertakesalahanbagiyanggagalmematuhinya
KuasaYDP,SetiaUsahadanmanamanapegawaiyangdiberikuasauntukmengusir
orangyangmelanggarperaturandanmenamatkanpajakan
Laranganmembuathalanganditempatawam,paritparitterbuka,salurandisepanjang
lebuh
Anggapankesalahanbagiseksyen10
Kuasauntukmengubahataumemindahkanhalangan,tanggungankospemindahan
danhukumankepadapesalah
KuasaYDPuntukmembuatbinaansementaraditempatawamsemasaperayaan
Dendabagiyangmelanggarundangundangkecil
Kuasauntukmengkompaun
Bentukbayarankompaun

Sumber:UnitPendidikanKesihatanJabatan PerkhidmatanBandar,MPKBBRI1983

208

Undangundang Kecil Pemungutan, Pembuangan dan Pelupusan Sampah


19

Sarap MPKB1985 bertujuan bagi pelaksanaan pengurusan sisa pepejal bermula


daripada penyimpanan dan penyediaan tempat penyimpanan yang diluluskan,
pembuangan sisa pepejal dan larangan untuk mengganggu isi kandungan tempat
penyimpanandanpembakaransisapepejalsertamembuangarangbatudanbahan
bahan berbahaya. Undangundang kecil ini mula berkuatkuasa pada 1hb Oktober
1985.Undangundangkecilpemungutan,pembuangandanpelupusansampahsarap
terdiridaripada13seksyen.SilarujukLampiranDdanJadual5.11.Justerusejakmula
berkuatkuasa semua undangundang kecil telah dikuatkuasakan. Dari segi
penguatkuasaan di MPKBBRI, penguatkuasaan undangundang kecil ditentukan
dalam Perintah Tatacara Kompaun MPKBBRI 2002, lihatLampiranE.Dalam
konteksiniterdapatduakategoripenguatkuasayangditentukaniaitupenguatkuasa
kategoriAdanpenguatkuasakategoriB.BagikategoriA,penguatkuasaanundang
undangakanmeliputimanamanaaktapersekutuansepertiAkta171dan173,undang
undangkecildanperaturanperaturanMajlis.Dalamhalini,kuasapenguatkuasaan
adalahpadaYDP(YangdiPertua)Maljlis,SetiaUsahaMajlisdanPengarahJabatan
Undangundang. B Bagi kategori B pula, penguatkuasaan undangundang akan
meliputi undangundang kecil dan peraturanperaturan Majlis. Dalam hal ini pula
kuasapenguatkuasaanadalahpadaYDP,SetiausahaMajlis,PengarahJabatanjabatan
dan Ketua Bahagian. Justeru, berkaitan dengan undangundang kecil umpamanya
UndangundangKecilpeniagadikuatkuasakanoleholehJabatanPerlesenan,Undang
undang Kecil Haiwan Rayau MPKB 1983 dikuatkuasakan oleh Bahagian
PenguatKuasa, MPKBBRI dan JPB, MPKBBRI bertanggungjawab bagi
menguatkuasakan Undangundang Kecil Mencegah Kekotoran MPKB1983 dan
Undangundang Kecil Pemungutan, Pembuangan dan Pelupusan Sampah Sarap
MPKB1985 yang berkaitan dengan pengurusan sisa pepejal. Di peringkat JPB
pelaksanaan penguatkuasaan undangundang kecil diteruskan kepada pengawas
pengawasataupunpenyeliapenyeliasubzondanketuaketuazon.Bagipengawas
pengawassubzondanketuaketuazonmerekadiberikuasabagimengeluarkannotis
kompaun. Sedangkan nilai kompaun akan ditentukan oleh Ketua Bahagian
Kebersihan.PengarahJPBberfungsisebagaipihakyangmengurangkannilai
19

Sampahsarapadalahsebutanlain

bagisisapepejal.

209

kompaunsekiranyaterdapatrayuanbagimengurangkannilaikompaunyang
dikeluarkanolehKetuaketuaBahagian.
Jadual5.4 Seksyenseksyendan justifikasiseksyendalam undangundang
kecilpemungutan,pembuangandanpelupusan
sampah sarap
MPKB1985
Seksyen
I
II

JustifikasiSeksyen
Nama,MulaberkuatkuasadanPemakaian
Tafsiran:
1.Bahanbuangan
2.Buanganbinaan
3.BuanganPerdagangan
4.Buanganperindustrian
5.Majlis

61
IV
V
VI
VII
VIII
IX
X
XI
XII
XII

6.Sampahsarapisirumah
7.Sampahsaraptaman
8.SetiaUsaha
9.YangDipertua

Perintah menyediakan tong penyimpanan, meletakkan sisa buangan dalam tong


penyimpanan,meletakkansisabuangtindanbendabendatajamsecaraberasingandan
meletakkantongpenyimpanandidepanrumah,diluarpagardandibelakangrumah
Pengurusansisapepejaldibangunanberbilangtingkat
Pengurusansampahsaraptaman
Pengurusanbahanbuanganindustridanperdagangan
Pembuangankenderaanburukdantakberguna
Laranganmengganguisikandungantongpenyimpanan
Laranganmembakarsampah
Laranganmembuangarangbatubakardanbahanletupansertabaranganberbahaya
Dendadankadarbayaran
Penalti
Kuasauntukmengkompaun

Sumber:JabatanPerkhidmatanBandaranMPKBBRI1985

Darisegipenguatkuasaan,penguatkuasaanundangundangkecildiJPBtelah
dilaksanakan oleh para pengawaspengawas zon dan subzon semasa mereka
melaksanakanrondaan,pemantauandanpengawasankerjadisetiapzon.Rondaandan
pemantauansertapengawasandilakukansetiaphari.Dansekiranyaterdapatkeskes
tertentu para pengawas hanya bertindak untuk menerbitkan notis saman ataupun
denda. Seterusnya ditentukan di JPB. Namun demikian, dalam konteks
penguatkuasaan di MPKBBRI secara praktikalnya pelaksanaan penguatkuasaan
undangundangkeciltidakdapatdilakukansecaramaksimakeranaterdapatbanyak
halangan semasa pelaksanaannya. Ini terutamanya berkaitan dengan campurtangan
daripada orangorang politik dan wakil rakyat tertentu. Dari hasil temubual yang
dijalankandidapatibahawakebanyakankes,fenomenainiberlakudimanaorang
orangyangdikompaunakanmemintabantuanorangorangpolitikdanwakilrakyat
tertentusemasamerekamembuatrayuanuntukmengurangkanataupununtuk

210

meniadakan kompaun. Rayuan tersebut akan disertakan dengan surat sokongan


daripadaorangorangpolitikataupunwakilwakilrakyat.Dalamkonteks inipihak
penguatkuasa JPB terpaksa harus membiarkan dan menutup keskes yang berlaku
ataupun meminimakan nilai kompaun berkenaan. Justeru, keadaan ini telah
memburukkan lagi usaha pihak berkuasa dalam melaksanakan penguatkuasaan
sehinggapenguatkuasaandilakukanditahapyangpalingminima.Padahaltujuanasas
penggunaankaedahundangundangadalahbagimemaksadanmengawalsikapdan
perilakumasyarakatberkaitandenganmasalahbuangansiapepejaldankebersihan
awam.Berkaitandenganperkaraini,EncikRoslidaripadaJPBmenyatakan:

Kita tak maksud untuk menyusahkan penduduk, orang yang buat salah ya
salah.Kitakompaunorangtupundenganbuktibukti.Namunmasalahnyadi
KotaBharuniorangpolitikdanwakilrakyatikutcampur.Diaorangnakcari
nama.Sebabituwalaupunkeskeskecildiaorangakancampurtangan.Kalau
dahberlakumacamnisusahlahkitanakbuatkerja.Padahaluntukmerubah
sikap manusia ia harus dipaksa. Kalau tidak dipaksa susah berubah.
Penguatkuasaandilaksanakanditahapyangminimadaniatidakmemberikesan
kepadamasyarakat

5.4.2PengurusanSecaraBukanUndangUndang

KaedahlainyangdigunakandalamkontekspengurusansisapepejaldiMPKBBRI
adalahkaedahbukanundangundang.Sepertimanakaedahundangundang,kaedahini
merupakan satu lagi langkah bagi mengatasi dan mengawal masalah buangan sisa
pepejal. Oleh itu, usahausaha yang dilaksanakan oleh pihak MPKBBRI melalui
kaedah ini adalah pelaksanaan hari pelanggan, pelaksanaan kempenkempen dan
programprogram kebersihan seperti pertandinganpertandingan kebersihan yang
melibatkanpremispremissepertipasar,premismakanan,stesyenminyakdanlain
lain. Selain melaksanakan gotong royong yang melibatkan pelbagai elemen
masyarakat di pelbagai kawasan, jabatanjabatan kerajaan, badanbadan berkanun,
jabatanbukankerajaandansukarelawan.MPKBBRIjugatelahmelaksanakansatu

usahabagimengurangkanbebankerja,mengurangkankospengurusandanmendidik

211

komunititempatan.Initermasukmeningkatkankesedarankomunititempatandengan
melibatkankomunititempatansecaralangsungdalammenjalankansistem
pengurusansisapepejal.

Justeru,dalamkonteksini

menggalakkanpenglibatan pendudukbandarsecara

pihakMPKBBRItelah
keseluruhandiperingkat

pelaksanaan kempenkempen kebersihan dan gotong royong. Selain melibatkan


komuniti tempatan di kawasan perumahan terpilih untuk menjalankan sistem
pengurusansisapepejaldikawasankejirananmereka.Lebihlanjutberkaitandengan
pelaksanaan pengurusan sisa pepejal secara bukanundang di MPKBBRI adalah
sepertiyangdihuraikandibawahini.

1.

Melaksanakanharipelanggan

Di MPKBBRI hari pelanggan dilaksanakan setiap empat bulan sekali di setiap


kawasanDUN.PadaharipelangganpihakJPBakanmengadakanperbincangandan
memberikan ceramahceramah tentang kebersihan bandar dan cara menangani
masalah buangan sisa pepejal. Termasuk mengedarkan maklumanmakluman yang
berkaitansepertimaklumattentangcarapenanganandanpenyimpanansisapepejal,
penjagaandanpengawalankebersihandansebagainya.Haripelangganakandihadiri
oleh Ahli Dewan Undangan Negeri berkenaan, ketuaketua masyarakat, pemuka
pemukaugama,tokpenghuludanpenduduktempatan.Secaraasasnyaharipelanggan
dilakukan bagi tujuan untuk menerima maklumatmaklumat daripada penduduk
tentangsistempengurusansisapepejalyangdijalankanbagitujuanpenambahbaikan.
Justeru,padahariinipihakJPBselainmenerimagagasangagasandaripadapenduduk,
ianyajugamenerimaaduanaduandanrungutanrungutandaripadapenduduk.Oleh
demikian,berasaskangagasangagasandanaduansertarungutantersebutpihakJPB
akan melakukan penambahbaikan terhadap perkaraperkara yang diperlukan bagi
meningkatkan keberkesanan dan kecekapan dalam sistem pengurusan sisa pepejal.
Selainitu,pelaksanaanharipelangganjugabertujuanuntukmenyebarkanmaklumat
maklumat tentang pengurusan sisa pepejal kepada penduduk bagi meningkatkan
tanggungjawabdankesedaranpenduduk.Penyebaranmaklumattersebutmerupakan
satuusahadaripadapihakJPBuntukmemasyarakatkanpengurusansisapepejaldi
kalangan penduduk agar penduduk melibatkan diri dan ikut terlibat dalam sistem

pengurusansisapepejal.Justerudiharapkanwujudnyasatusikapdantanggungjawab

212

bahawapelaksanaansistempengurusansisapepejalbukansahaja

pekerjaan dan

tanggungjawab pihakMPKBBRI,tetapiia

pekerjaan dan

tanggungjawab penduduk.Padaprinsipnya

jugamerupakan

ceramahceramah danpenyebaran

maklumatyangdijalankansemasaharipelanggandapatdilihatsebagaisatubahagian
daripada kaedah pendidikan yang bukan formal. Menurut Amir Husin (1987),
pendidikanbukanformalmerupakansatusistempendidikanyangdijalankansecara
tidak terbatas pada ruang dan masa,umur dan lainlain persyaratan. Dari segi
subjeknyapelaksanaanpendidikanbukanformalyangdijalankandapatmencakupi
dan melangkaui pelbagai stratifikasi sosial penduduk. Justeru dengan kaedah ini
maklumatmaklumatyangberkaitanakandapatdisampaikansecaralangsung.

b.Kempenkebersihandangotongroyong
Pelaksanaan kempen kebersihan bertujuan untuk meningkatkan kesedaran dan
tanggungjawabpendudukterhadapisuisupencemarandanpengurusansisapepejal.
Pelaksanaan gotong royong pula merupakan suatu tindakan langsung dengan
melibatkan semua elemen penduduk yang menekankan kepada amalan kebersihan
persekitaran dengan membersihkan suatu kawasan (Teuku Afrizal 1995). Justeru,
keduaduatindakantersebutdijalankanbagimeningkatkanrasatanggungjawabdan
kesedaranpenduduksecaramenyeluruh.Denganmeningkatnyarasatanggungjawab
dan kesedaran penduduk maka sokongan dan kerjasama penduduk juga akan
meningkat.PerkarainiakanlebihmemudahkanpihakMPKBBRIuntukmenjalankan
secaraberkesanstrategipengurusansisapepejalyangtelahdirancang.
Berkaitan dengan pelaksanaan kempen kebersihan dan gotong royong di
MPKBBRI terdapat pelbagai program dan usaha yang dilakukan seperti
melaksanakan kempen Cintai SungaiKita, Jumpa SampahKutip dan Bandar
Bersih. Tujuan utama melaksanakan kempenkempen berkenaan adalah untuk
memupuk kesedaran penduduk agar tidak membuang sampah disebarang tempat
termasuklongkang,jalanrayadantempattempatawam.Kempenjugadilakukanbagi
meningkatkan kesedaran mengenai tanggungjawab kebersihan dan memberi
pendedahantentangpentingnyaertikebersihandarisudutkesihatan.Kempenkempen

tersebutdilaksanakandenganmemberipeneranganmengenaipendidikankesihatan

213

dan penjagaan kebersihan. Ini dilakukan melalui suratsurat edaran, brosurbrosur,


papantanda,iklandanpeneranganbergerakkepadapeniagadipasar,pemilikpremis,
masjid dan seluruh masyarakat awam di seluruh kawasan termasuk kawasan
perumahan, perniagaan dan institusi. Secara khususnya juga, kempenkempen
berkenaanmelibatkanparapelajarsekolahrendahdanmenengah.Bagikeperluanini
pihakMPKBBRItelahmelantikseorangpegawaiyangbertugasuntukmemberikan
peneranganpeneranganberkaitan.
DiMPKBBRIterdapatprogramgotongroyongdilaksanakansecaraumum
dansecarakhusus.Programgotongroyongsecaraumummeliputiprogramgotong
royong yang dilaksanakan sempena menyambut hari merdeka, hari alam sekitar
seduniadanharikeputraanSultanKelantan.Gotongroyonginilazimnyadilaksanakan
ditempattempatawamdanjalanjalanprotokoldipusatbandardankawasankawasan
perumahandanperniagaandenganmelibatkanpeniagadansemuaelemenmasyarakat
termasukjabatanjabatankerajaandansebagainya.Aktivitiaktivitigotongroyongini
melibatkan aktiviti membersih longkang, potong rumput, menyapu kawasan dan
membuang sampah. Sedangkan program gotong royong secara khusus merupakan
programgotongroyongyangdilakukansetiapminggu,bulanataupunsetiaptahun.
Program gotong royong secara khusus meliputi gotongroyong perdana, gotong
royongmasyarakat,gotongrotongbersepadu.
Programgotongroyongperdanamerupakansatuaktivitigotongroyongyang
dijalankan secara tahunan di MPKBBRI. Program gotong royong ini dijalankan
dengan melibatkan pelbagai elemen masyarakat, badanbadan kerajaan termasuk
jabatanBomba,badanberkanun,swasta,sukarelawandanpersatuanbukankerajaan.
Program gotong royong perdana dijalankan untuk membersihkan kawasan
persekitaranditamantamanperumahan,tempattempatawam,pasarpasar,stesyen
bas, pejabatpejabat dan kawasan pusat bandar. Secara asasnya, program gotong
royongperdanadilaksanakansempenapengisytiharanKotaBharusebagaibandaraya
Islampadatahun2005.Namunselepasituprogramgotongroyonginitelahmenjadi
aktiviti tahunan di MPKBBRI. Matlamat pelaksanaannya adalah untuk
membersihkanbandar,meningkatkankeprihatinandanmemberipendedahankepada

semuamasyarakatdipelbagaikelompokdaninstitusi.Pogramgotongroyongperdana

214

merupakansatuprogramgotongroyongyangdilaksanakanolehsebuahjawatankuasa
iaitu Jawatankuasa Bersih Indah. Jawatankuasa Bersih Indah merupakan sebuah
jawatankuasayangmelibatkanwakilmedia,semuawakilpenduduk,organisasibukan
kerajaan,jabatanjabatankerajaandansebagainya.
Program gotong royong bersama masyarakat merupakan sebuah program
gotongroyongbagimenggalakkanmasyarakatuntukmenggerakkanaktivitigotong
royong.PrograminitelahdisosialisasikanolehJPBsecarakhususnyadikawasan
kawasan perumahan di MPKBBRI. Program gotong royong bersama masyarakat
lazimnyadijalankanataspermintaandanpermohonandaripadapendudukdikawasan
perumahantertentuuntukmembersihkankawasanmereka.Dalamkonteksinipihak
JPB akan membantu penduduk dari segi pekerja, peralatan dan lori open tipper.
Program gotong royong bersama masyarakat lazimnya dilakukan seminggu sekali
ataupunduaminggusekalibergantungataspermintaanmasyarakat.
Programgotongroyongsecarabersepadumerupakanprogramgotongroyong
yangdilaksanakanatasinisiatifJPB.GotongroyonginidilaksanakansetiaphariRabu
daniamelibatkanseluruhpekerjadiBahagianKebersihan.Programgotongroyong
bersepadu dilakukan dipelbagai kawasan di MPKBBRI terutamanya di kawasan
kawasan yang bermasalah. Gotong royong ini lazimnya dilaksanakan berasaskan
kepada aduan dan rungutan daripada penduduk di sesuatu kawasan. Oleh itu bagi
mengenalpastipermasalahansebelumgotongroyongdijalankandikawasanberkenaan
pihakJPBterlebihdahuluakanmelakukaninspeksi.Justeru,sekiranyakeadaandi
kawasantersebutcukupparahmakapihakJPBakanmelaksanakangotongroyong
bersepadu di kawasantersebut. Namun sekiranya keadaan tidak terlalu parah maka
pihakJPBhanyaakanmenghantarkanpekerja.Secaraasasnyakebanyakanaduandan
rungutanpendudukdenganmasalahlongkanglongkangyangtersumbatditepijalan
dan dikawasanperumahandiluar kawasanpusatbandar. Padaprinsipnya, dalam
melaksanakangotongroyongbersepadupihakJPBlebihmemberikeutamaankepada
kawasantamanperumahan.Gotongroyongbersepadubiasanyadilaksanakansetiap
minggu.InikeranaaduandanrungutanpenduduktelahditerimaJPBhampirsetiap
minggu. Selain itu MPKBBRI juga telah melaksanakan program bersih indah.

PrograminimerujukkepadaPlanTindakanKecantikandanKebersihanMalaysia

215

(ActionPlanForaBeautyandCleanMalaysia).Programbersihindahmerupakan
program tahunan yang dilaksanakan pada awal tahun oleh MPKBBRI dengan
bekerjasamadenganpihakKerajaanNegeriKelantan.Programinitelahberlangsung
selamadelapantahuniaitubermuladaripadatahun2002.Secaraasasnya,programini
bertujuanuntukmeningkatkantahapkesedaranmasyarakatterhadapkebersihanuntuk
mewujudkan satu persekitaran dan bandar yang bersih. Selain itu program ini
dilakukanjugabagimenarikpelancongluarnegerikelantandanluarnegara.
Daripadasemuafaktayangdipaparkandiatasdapatdilihatterdapatpelbagai
usahayangdilakukandiMPKBBRIdalamrangkauntukmeningkatkankesedaran
dantanggungjawabkebersihandaripadaseluruhmasyarakat.Namunbegitu,daripada
hasil pemerhatian di lapangan masih didapati terdapat banyak fakta yang
menunjukkan rendahnya kesedaran dan tanggungjawab masyarakat di MPKBBRI.
Sehingga terdapat banyak fenomena di mana buangan sisapepejal dibuang secara
berselerak. Selain wujudnya fenomenafenomena seperti yang telah dihuraikan
sebelumini.PerkarainiselaridenganpandanganEncikRoslidaripadaJPByang
mengatakan:
Darisegimatlamatkempen,gotongroyongdanprogramkebersihanmemang
telahberjayadilaksanakan,namundarisegikesannyaiatidakmencapaihasrat
JPB.Inikeranasikapmasyarakatmasihtidakberubah.Sehinggakinipihak
JPBmasihgagaluntukmendapatkerjasamamasyarakatdanmasyarakatmasih
tetap membuang sisa pepejal di jalan raya, longkanglongkang dan tempat
awamdansebagainya.

c.

Penglibatankomunititempatan:TamanGurudanTamanSeri

Penglibatankomunititempatandalampengurusansisapepejaldankebersihanawam
di MPKBBRI merupakan satu strategi Majlis dalam rangka untuk melaksanakan
konseppenggunaantenagatempatanbagimeningkatkantahapkebersihankawasan
khususnyakawasankawasantamanperumahan.Dalamkonteksinikomunititempatan
di taman perumahan telah dilibatkan secara aktif dan diserahkan tanggungjawab

sepenuhnyauntukmerancangdanmelaksanakansistempengurusan

216

sisapepejaldankebersihanawam

mengikut cara pengurusan

umumnya,penglibatankomunititempatan
kebersihanawam

dalam pengurusansisapepejal dan

diMPKBBRIdilaksanakanatasduadorongan.Pertama

dorongankeranawujudnyapelbagai
untukmenjalankan

sendiri.Secara

masalah

atas

yangmerupakanhalanganhalangan

sistempengurusansisa pepejal secaracekap danberkesan.

Halanganhalangantersebuttermasuk

kekurangansumberkewangan,pekerjadan

jenteradalampengurusan,rendahnyarasatanggungjawabdankesedaranpenduduk.
Oleh itu, penglibatan komuniti tempatan dilaksanakan atas pelbagai pertimbangan
tersebutdiatasterutamanyadenganmengambilkirakosperkhidmatan.Kedua,atas
dorongan untuk melaksanakan Agenda Tempatan 21 yang semasa itu sedang
diperkenalkan di Malaysia. Justeru, penglibatan komuniti tempatan adalah untuk
melibatkanpihakpihakyangberkepentingantermasukmelibatkankomunititempatan
secaralangsungdalampengurusansisapepejal.Secaraasasnyapelaksanaanprojek
penglibatankomunititempatandalampengurusansisapepejaldankebersihanawam
diMPKBBRIbertujuan;(i)meningkatkanpenyertaankomunititempatankhususnya
di taman perumahan agar bertanggungjawab untuk menguruskan sisa pepejal dan
kebersihanawam;(ii)menggalakkankomunititempatanuntukmemberiperkhidmatan
dikawasanmerekasendiri;(iii)membantumengurangkanbebandantanggungjawab
MPKBBRIdalammelaksanakankerjakerjapengurusansisapepejaldankebersihan
awam dengan mengambilalih tanggungjawab pengurusan. Oleh demikian, pihak
MPKBBRIdapatmenumpukankerjakerjapengurusansisapepejaldankebersihan
awamdikawasankawasanlain;(iv)meningkatkankesedarandansensitifitikomuniti
tempatan;(v)memberipendedahandanpendidikankepadakomunititempatantentang
pengurusan sisa pepejal dan kebersihan awam. Dari segi pelaksanaannya, pihak
penguasatempatanMPKBBRItelahmenyerahkantanggungjawabpengurusansisa
pepejaldankebersihanawamkepadakomunititempatanmelaluipersatuanpenduduk.
Persatuan penduduk tersebut adalah persatuan penduduk yang secara rasminya
berdaftar di Jabatan Pendaftaran Pertubuhan. Justeru, kewujudan sebuah persatuan
penduduk yang berdaftar secara rasmi merupakan salah satu daripada dua syarat
utamayangditentukanolehMPKBBRIbagisetiapkawasantamanperumahanyang
akanterlibatdalamprojekini.Pentingnyakewujudanpersatuanpendudukadalahatas
pertimbangan bahawa persatuan penduduk akan mampu menggalakkan penyertaan

penduduksecarakolektifdalamaktivitiaktiviti

217

pengurusansisapepejal.Wujudnyapersatuansecararasmijugaadalahbagi
memudahkanurusanurusanpentadbiransepertiurusanyangmelibatkanperjanjian
kontrakkerjadanklaimkeatasbayaranperkhidmatan.Selainkewujudanpersatuan
yangberdaftarsecararasmidisebuahtamanperumahan,projekpenglibatankomuniti
tempatan dalam pengurusan sisa pepejal hanya akan dijalankan di kawasan
perumahanyangmembayarcukaibandaransecaratetap.

Projek penglibatan komuniti tempatan dalam pengurusan sisa pepejal dan


kebersihan awam dilaksanakan melalui penandatanganan perjanjian kontrak kerja
antaraYangDiPertuaMPKBBRIdanPengurusipersatuanpenduduk.Masakontrak
kerjaadalahsetahun.Namuniadapatdilanjutkandaritahunkesetahunatas
permohonan persatuan penduduk. Kontrak kerja meliputi pelaksanaan kerjakerja
pengutipan sisa pepejal, kerja memotong rumput dan cuci longkang. Kerjakerja
tersebutakandibayarsecarabulananberasaskankepadatuntutanbayarandisediakan
oleh pihak persatuan. Di MPKBBRI, program penglibatan komuniti dalam
pengurusansisapepejaldankebersihanawammerupakansebuahprojekanakangkat
yangdimulakandiTamanGuru,PintuGengpadatahun2002sebagaiprojekperintis.
SeterusnyaiadilaksanakandiTamanSeri,PengkalanChepapadatahun2004.Bagi
melaksanakan perkhidmatan pengurusan sisa pepejal dan kebersihan awam, pihak
MPKBBRImenyediakanperuntukankewangansejumlahRM1,433.88bagiTaman
GurudanRM1,239.16diTamanSeri.Perbezaanagihanperuntukanmerujukkepada
keluasan kawasan berumput,jumlah rumah yang terlibat dan panjang longkang di
keduakawasantamanperumahantersebut.Namundemikianatasdasarpermohonan
daripadapersatuanpenduduk,pihakMPKBBRItelahmembuatpenyelarasanterhadap
kosperkhidmatansemasasehinggapadatahun2009peruntukantambahansejumlah
RM300telahdiagihkankepadasetiappersatuanpenduduk.Diperingkatkomuniti
tempatan

pengurusansisapepejaltelahmelibatkanseperti;(i)aktivitipenyimpanan

diperingkatisirumah;(ii)pengutipandarirumahkerumahsecarakerbsideiaitu
pengutipan

ditepijalandihadapanrumahmahupundilorongbelakangrumah;(iii)

pengangkutansisapepejalketongpenyimpananRoRoyangdiletakkandikawasan
perumahanolehJPB.Sisapepejaltersebutakandiangkutketapakpelupusanoleh
pihak JPB menggunakan lori RoRo dengan kekerapan pengangkutan tiga kali

seminggu.Pengutipandanpengangkutansisapepejaldilakukansetiapharinyaoleh

218

dua orang pekerja dengan menggunakan kereta sorong.Ssejak Julai tahun 2008 di
TamanGurupenggunaankeretasorongtelahdigantiolehkenderaanbermotortiga
roda.KenderaanbermotortigarodainimerupakansumbangandaripadaPengerusi
JawatankuasaKerajaanTempatandiKelantan.Penggunaankenderaanbermotortiga
roda secara asasnya telah meningkatkan lagi kualiti perkhidmatan pengutipan sisa
pepejaldiTamanGuru.SedangkandiTamanSeripengangkutansisapepejalsehingga
kesemasainimasihmenggunakankeretasorong.Aktivitikebersihanawamseperti
memotongrumputjugadilaksanakansetiapharibersamaandenganaktivitipengutipan
dan pengangkutan sisa pepejal. Sedangkan aktiviti mencuci longkang tidaklah
dilakukansetiaphari,tetapimengikutkeperluansemasa.Secarakeseluruhan,kerja
kerja pengutipan dan pengangkutan sisa pepejal serta kebersihan awam meliputi
memotongrumputdanmenyapujalandilakukanbermulapukul7.00pagisehingga
jam2.00petangdiTamanGurudanpukul7.00pagihinggajam4.30petangdiTaman
Seri. Kerjakerja operasional dijalankan oleh dua orang pekerja di setiap kawasan
perumahan.PekerjapekerjaawalnyadigajisejumlahRM500bagisetiappekerjadi
TamanGurudanRM450ditambahdenganbayaranPerkesoRM18danEPFRM166
bagi setiap pekerja di Taman Seri. Namun begitu disebabkan wujudnya tambahan
agihanpembiayaanpadatahun2009gajipekerjadiTamanGurumeningkatdaripada
RM500kepadaRM550.BegitujugahalnyadengandiTamanSeri,dimanagaji
pekerjameningkatdaripadaRM450kepadaRM500sebulan.Selainitukemudahan
kemudahan lain seperti kemudahan perubatan juga disediakan oleh persatuan
pendudukdikeduatamanperumahankepadaparapekerja.

Bagi memastikan memastikan kerjakerja operasional dijalankan mengikut


piawaianyang telah ditetapkanolehJPB, sebanyaktiga kali sebulanpihakJPB telah
melakukanpemantauandikeduatamanperumahantersebut.Pemantauaninidilakukan
oleh pengawaspengawaslapangan daripadaJPB.Olehitusekiranyaterdapatmasalah
dalammelaksanakankerjakerjapengutipansisapepejaldankebersihanawampihakJPB
secaralangsungakanberbincangdenganpihakpersatuanpenduduk.Inidilaksanakanjuga
bagimenjagakualitiperkhidmatanyangdisediakanolehpersatuanpenduduktempatandi
keduadua taman perumahan. Sekiranya terdapat aduanaduan dan rungutan dari pada
penduduk di kedua taman perumahan berkenaan pihak JPB menyarankan penduduk

tersebutuntukberbincangdenganPengerusidan

219

AhliJawatankuasaPersatuanPenduduk.Darisegiaduandanrungutanpula,aduandan
rungutan daripada penduduk tempatan hanya diterima JPB di bulanbulan awal
dilaksanakannya pengurusan sisa pepejal dan kebersihan awam di kedua kawasan
tamanperumahantersebut.NamunselepasbeberapabulanpelaksanaannyapihakJPB
tidaklagimenerimaaduandanrungutanpenduduk.Secaraprinsipnyaketidakwujudan
aduan dan rungutan penduduk merupakan kayu ukur keberkesanan dan kecekapan
pelaksanaan pengurusan sisa pepejal dan kebersihan awam di MPKBBRI. Secara
keseluruhan sehingga masa ini kajian ini dilakukan terdapat banyak permintaan
daripadatamantamanperumahandiMPKBBRIuntukmengikutjejakTamanGuru
20

danTamanSeribagimelaksanakansistempengutipanprimerdankebersihanawam .
JusterumerujukkepadahasilpositifyangditunjukkandiTamanGurudanTamanSeri
makadenganpihakJPBtelahmempertimbangkanuntukmelaksanakanperkarainidi
dualagitamanperumahanyangwujudpersatuanpenduduk.Selainitusejaksejak
awallagipihakJPBsememangnyatelahmerancanguntukmelaksanakanperkaraini
diseluruhtamanperumahandiMPKBBRI.

5.5KESIMPULAN

Bab ini telah menghuraikan pelaksanaan langkahlangkah operasional dan strategi


pengurusan sisa pepejal di MPKBBRI. Dari segi pelaksanaan langkahlangkah
operasionalkajiantelahmemaparkanpenanganandanpenyimpanan,pengutipandan
pengangkutan serta pelupusan sisa pepejal. Dari segi penanganannya sisa pepejal
disimpantanpadiasingkanmengikutjenisdankategorinya,pengasingansisapepejal
hanyadijalankansecarainsitudantidakformalolehpekerjadanpengutipbarangan
kitarsemula.OlehkeranatidakwujudnyaprogramkitarsemulamakadiMPKBBRI
sistempengurusansisapepejalhanyaditumpukankepadaaktivitipengutipandan
pengangkutansertapelupusansisapepejal.Darisegipenyimpanan,terdapat
empatjenistongyangdigunakandiMPKBBRIiaitutongindividu,tongduaroda,
tongkompaktordanRoRoyangdiletakkanmengikut

kawasan.DiMPKBBRI

didapatibahawapenggunaantongindividuadalahwajib

bagipremisperumahandan

20

Disebabkan tidak wujudnya persatuan penduduk yang rasmi dan berdaftar di taman

perumahan yang memohon, maka pihak MPKBBRI menasihatkan mereka untuk mewujudkan
persatuan secara rasmi sebelum memohon untuk terlibat dalam program penglibatan komuniti
tempatan.

220

perniagaan.Malahanbagikawasanperniagaanperkarainimenjadisalahsatusyarat
kepada peniaga yang ingin mendapat dan memperbaharui lessen. Dari segi
penyimpanan pula, wujud fenomena di mana terdapat para penduduk yang masih
menggunakantongbekascat,ragabuahdanlainsebagainya.
Darisegipengutipandanpengangkutan,

diMPKBBRIperkhidmatan

pengutipandanpengangkutansisapepejalhanya dijalankanterhadap

sisasisa

domestik.SedangkanbagisisaberbahayadiuruskanolehJabatanAlamSekitar.Sisa
luarbiasa,sisakebundansisapukalakandiuruskansendiriolehpendudukataupun
diuruskanolehMPKBBRIdengancajtertentu.Perkhidmatanpengutipandan
pengangkutansisapepejaljugadijalankandenganmasadankekerapantertentu
mengikutkawasan.DarisegipengutipandanpengangkutanjugadiMPKBBRI
terdapatfenomenadimanaaktivitiinidijalankanhanyamencakupi80peratus
keseluruhankawasanbandarKotaBharu.Selainaktivitikerjaoperasional,pihak
MPKBBRItelahmenjalankanaktivitikebersihanawammeliputimemotongrumput,
cuci longkang dan sapu jalan. Kesemua ini dijalankan pada masamasa yang
ditetapkanbagisetiapkawasanyangdiberikeutamaan..Bagimemastikanaktiviti
pengurusansisapepejaldijalankansecaraberkesan

pihakMPKBBRItelah

menjalankan pengawasan dan pengawalan ke atas kerjakerja operasional dan


kebersihan awam. Ini secara langsung dijalankan oleh penyelia lapangan, selain
dijalankanatasaduandanrungutanpendudukmelaluitalianlangsung,emaildansurat
bertulis. Strategi pengurusan sisa pepejal di MPKBBRI juga dijalankan dengan
melaksanakankaedahpengurusansecaraundangundangdanbukanundangundang
melalui penguatkuasaan undangundang dan peraturanperaturan. Disamping
menjalankankempenkempenkebersihan,gotongroyong,haripelanggandisamping
menjalankanprogrampenglibatankomunititempatandalampengurusansisapepejaldi
kawasantamanperumahanterpilih.
Kesimpulannya,walaupunlangkahlangkahoperasionaldanpelbagaistrategi
pengurusantelahdijalankan,namunpelaksanaanpengurusansisapepejaldiMPKB
BRIcenderungkurangcekapdanberkesan.Inidilihatdaripadawujudnyapelbagai
fenomenadalamkontekspenyimpanan,pengutipandanpengangkutansisapepejal.

Justeruperkaraperkarayangmenjadihalanganadalahwujudnyapelbagaimasalah

221

termasuk masalah kekurangan kewangan, pekerja dan kenderaan pengangkut sisa


pepejal.Selainmasalahrendahnyatingkatkesedarandantanggungjawabpenduduk
serta lemahnya pelaksanaan penguatkuasaan undangundang. Justeru semua ini
memberi kesan negatif dengan wujudnya masalah pencemaran bau, gangguan
terhadap kesihatan awam dan masalah estetik yang memburukkan lagi imej dan
pemandangan di sekitar bandar Kota Bharu. Oleh demikian, strategi lain yang
dijalankanolehpihakMPKBBRIadalahmenjalankanprojekpenglibatankomuniti
tempatan dalam pengurusan sisa pepejal dengan tumpuan di kawasan taman
perumahan.DuatamandijadikanprojekangkatiaituTamanGurudiPintuGengdan
TamanSeridiPengkalanChepa.
Daripada faktafakta ataupun realitirealiti yang dipaparkan di atas terdapat
pelbagaiusahadanstrategiPBTdalammengawaldanmenanganipersekitarandalam
ekosistem bandar. Oleh demikian, nampak dilihat bahawa aplikasi teori ekosistem
bandar dalam bab ini termasuk dalam bab sebelumnya yakni Bab IV dapat
menghuraikanpelbagaifenomenayangberlakusecarakeseluruhandalamekosistem
bandardiKotaBharu.
Bab selanjutnya akan memaparkan tentang penglibatan komuniti tempatan
dalam pengurusan sisa pepejal khususnya berkaitan dengan proses dan
pelaksanaannya di Malaysia iaitu di Taman Guru dan Taman Seri, Kota Bharu
Kelantan.Iaakandisertaihuraiansecararingkasberkenaandenganpelaksanaannyadi
beberapa negara membangun seperti di bangladesh, Zambia dan Vietnam serta
persamaandanperbezaanantaraMalaysiadannegaranegaratersebut.

222

BABVI

PENGLIBATANKOMUNITITEMPATANDALAMPENGURUSANSISA
PEPEJAL:BEBERAPAPERBANDINGANDANPROSES
PELAKSANAANNYA

6.1PENGENALAN
Babiniadalahbagimencapaiobjektifkeduakajianiaitu

mengkajiproses,

mekanisme dan pelaksanaan pengurusan sisa pepejal oleh komuniti tempatan di


keduaduatamanperumahan,TamanGurudanTamanSeri,berasaskanprinsip
kesaksamaan,

kecekapandankeberkesanan.Babinijugaakanmenjawabsoalan

kajiankedua iaitu bagaimanakah proses,mekanismedanpelaksanaanpenglibatan


komuniti tempatan dalam pengurusan sisa pepejal di kedua taman perumahan
berasaskan prinsip kesaksamaan, kecekapan dan keberkesanan?Bahagianawal
bab ini akan menghuraikan proses dan pelaksanaan penglibatan komuniti dalam
pengurusan sisa pepejal di Malaysia khususnya di Kota Bharu. Bab ini akan
dilanjutnyadenganmenghuraikansecararingkaspelaksanaanpenglibatankomuniti
tempatan dalam pengurusan sisa pepejal di beberapa bandar negara membangun
khususnya di Dhaka dan Khulna, Bangladesh, Lusaka, Zambia dan Nhan Chinh,
HanoiVietnambagitujuanmendapatperbandinganringkastentangamalanamalan
penglibatan komuniti di negara membangun lain. Bab ini akan menghuraikan
persamaandanperbezaandalampenglibatankomunitidalampengurusansisapepejal
diantaraMalaysiadengannegaranegaratersebut.

6.2PENGLIBATANKOMUNITIDALAMPENGURUSANSISAPEPEJALDI
MALAYSIA:PELAKSANAANNYADIKOTABHARU

Penglibatanbermaknamenceburkandirisertamemberisokongandalammenentukan

arahataupuntujuansuatuaktiviti.Sokongantersebutadalahusaha,sikap,

223

memberikanpendapatdankesediaanseseoranguntukmelibatkandiridalamsuatu
aktiviti. Menurut Santoso dan Iskandar (1991) dan Yohannes (2002) bahawa
penglibatanmerupakansatubentukinteraksisosial,dimanapihakyangterlibatdalam
satuaktivitiakanmengambilbahagianataupunikutmelaksanakanaktivitibersama
sama orang lain secara bekerjasama untuk memberi peranan secara aktif dalam
mencipta, merancang dan melaksanakan aktiviti. Penglibatan dapat dilihat sebagai
suatu proses di mana semua inisiatif, keputusan dan pengendalian sumber akan
dikongsi secara bersama dan penglibatan tersebut akan memberikan kesan kepada
merekayangterlibatdankawasandimanamerekaterlibat.Secaraasasnya,
suatupenglibatanmenunjukkansatukonsensusdimanapelaksanaansebuahaktiviti
dijalankan
Mangal

bersamasecara

akarumbi(Ghai&Vivian1992).Menurut

(1999)tujuanpenglibatanadalahuntukmeningkatkankapasitidankepakaranserta
menimbapengetahuandanpengalamandalamrangkauntukberperansecarameluas.
Penglibatan bersifat individu dan kolektif, paksaan dan sukarela, terorganisasi
mahupunspontan(Huntington&Nelson1977).Olehitu,bentukpenglibatansecara
kolektifdansukarelasertaterorganisasiberasaskankesedarandankerelaandapat

dikaitkandenganpenglibatankomuniti

dalampelbagaiaktivitipengurusanalam

sekitartermasukaktivitipengurusansisapepejal.

Dalamkontekspegurusansisapepejal,penglibatankomunitimerupakansatu
elemenpenting

yangdapatmeningkatkankecekapandankeberkesanandalamsistem

pengurusansisa pepejal(Anschuzt

1996).Penglibatankomunitiwujuddalam

pelbagaiaktivitisepertiaktivitikebersihandangotongroyong,programkitarsemula,
gunasemuladanpengkomposansertadalamskimpengutipanprimer.Dalamkonteks
skimpengutipanprimer,penglibatan
pengasingan

dan

komuniti tempatan

wujuddiperingkat

penyimpanan,pengutipandanpengangkutansisapepejal.

Pengutipansekunder dilakukanoleh kenderaan kenderaan


memindahkan

sisa pepejalyangdisimpandi

pengangkut untuk

tempatpenyimpananke tempat

pemprosesandantapakpelupusanataupunsecaralangsungketapakpelupusan.
Lazimnya,pengutipansekunderdilakukanolehpelbagaipihak
BerkuasaTempatandanpihakpihaklain

yangmengikatkontrak

termasukPihak
denganPihak

BerkuasaTempatanseperti
termasukPerusahaanKecil

pihakkontraktorswasta,PerusahaanperusahaanKecil
Tempatan,

PerusahaanKomunitidansebagainya.

224

Umumnya,skimpengutipanprimerdijalankansecarabersepadudenganprogram
kitarsemula,gunasemuladan
perkaraperkarapentingdalam

pengkomposan.Inikeranaketiganyamerupakan
menjalankanskimpengutipanprimer(Alietal.

1998).Justerupelaksanaanskimpengutipanprimerdiperingkatkomunititempatan
sangatberkaitandenganpendekatanpenyelesaianmasalahsisapepejaldaripada
peringkat awal iaitu di peringkat penjanaan. Selain ia merupakan satu kaedah
pengurusansisapepejalyangdijalankansecaraakarumbi.

DiMalaysia,skimpengutipanprimermuladiperkenalkandiKotaBharupada
tahun2002.SebagaiprojekperintisiadilaksanakandiTamanGuru,PintuGengdan
selanjutnyadiTamanSeriPengkalanChepapadatahun2004. Darisegi
pelaksanaannya,skimpengutipanprimerdiTamanGurutelahdijalankanatasinisiatif
JPB.SedangkandiTamanSeriianyadijalankanatasinisiatifpenduduktempatan.
Secaraumumnyaterdapatduapenyebabutamayangmencetusgagasanuntuk
melibatkan komuniti tempatan dalam pengurusan sisa pepejal. Pertama, wujudnya
masalahmasalahmeliputimasalahkewangan,kekurangantenagapekerja,kenderaan
dan peralatan untuk melaksanakan sistem pengurusan sisa pepejal di MPKBBRI.
MasalahmasalahyangberlakumewujudkanhalanganbagipihakMPKBBRIuntuk
menjalankansistempengurusansisapepejaldankebersihanawamsecaracekapdan
berkesan.Kedua,

doronganuntukmelaksanakanAgendaTempatan21.Agenda

Tempatan21merupakansebuahpelantindakanglobalataupunrangkatindakanbagi
pembangunan lestari yang terhasil daripada Persidangan Rio pada tahun 1992
(Holmberg et al. 1993). Agenda Tempatan 21 merupakan suatu perjanjian antara
kerajaandengankerajaan.Namununtukmelaksanakannyapihakkerajaandanpihak
berkepentinganlainnyatermasukkomunititempatanakanbekerjasamadanikutserta
dalammerancangpelestariandanbergandingbahubagimencapainya.DiMalaysia,
AgendaTempatan21muladijalankanpadatahun1999.Dalamkonteksiniterdapat
terdapat empat PBT yang dipilih oleh Kementerian Perumahan dan Kerajaan
Tempatan untuk melaksanakan projek perintis Agenda Tempatan 21 yakni Majlis
PerbandaranMiri,MajlisPerbandaranPetalingJaya,MajlisDaerahKeriandanMajlis
PerbandaranKuantan.OlehitukeempatPBTtersebutdiharapkandapatbertindak
sebagaipusatuntukmempromosikanAgendaTempatan21kepadaPBTlainnyayang

serupaataupunyangberjiranan(KPKT2002).Justeru,walaupunMPKBBRItidak

225

terlibatsecaralangsungdalamprojekAgendaTempatan21negaranamungagasan
pelaksanaannyatelahmenjadiinspirasiuntukdilaksanakandalamsistempengurusan
sisapepejaldisana.

Gagasanawaluntukmelibatkankomunititempatandalamsistempengurusan
sisapepejaldiKotaBharutelahdicadangkanpihakJabatanPerkhidmatanBandaran
(JPB)dalamMesyuaratPenuhKhasBelanjawan2001pada24hbOktober2000.
AntarastrategiutamaBelanjawan2001
kebersihanbandardengan

semasa ituadalah mempertingkatkan

melaksanakan

konsep penggunaan tenaga tempatan.

pengurusansisa pepejal berasaskan


Konsep penggunaantenaga tempatan

bermaksudbahawapengurusansisapepejalakandijalankan
pihak

denganmelibatkan

berkepentingantempatansebagaipihakyangmenjalankanpengurusansisa

pepejalkhususnyadi

kawasantamanperumahan.Keutamaanpelaksanaannyadi

tamanperumahanpuladisebabkankeranabanyaknyaaduandanrungutanpenduduk
berkaitan

sisapepejalberpuncadaripadakawasanini.Justeruuntukmenjaga,

mengawaldanmewujudkanpersekitaranyangbersihdanindahumumnyadikawasan
MPKBBRIdankhususnya
PerkhidmatanBandaran

dikawasantamanperumahan maka

mengasaskan

pihakJabatan

untukmenjalankan kaedah penswastaan

dalamsitempengurusan sisapepejal. Pelaksanaankaedah penswastaan disini


bermaksudbahawasistem

pengurusan sisapepejal

akandijalankan dengan

menswastakansistempengurusansisapepejalkepadapihakkomunititempatan
melaluipersatuanpendudukditamantamanperumahan.
adalahberdasarkan

Pencetusangagasanini

kepadapengalamanJabatanPerkhidmatanBandaran

menswastakansistempengurusansisapepejaldankebersihanawamkepada
ataupunkontraktor

swasta.Perkhidmatankontraktor

swastatersebut

semasa
syarikat
hanya

berlangsung selama setahun sebelum pihak MPKBBRI kembali mengambilalih


sistem pengurusan sisa pepejal dan kebersihan awam. Selain tidak melanjutkan
kontrakperkhidmatankeranaterdapatbegitubanyakaduandanrungutanpenduduk
yangditerimaolehJPB.Justeru,
KhasBelanjawan2001menerima

berasaskanpengalamantersebutmesyuaratPenuh
gagasanuntukmenswastakansistempengurusan

sisapepejalkepadapihakkomunititempatanditamanperumahanmasingmasing.
Selain mengambilkira kos perkhidmatan dan sumber kewangan yang tersedia,
penglibatankomunititempatandalampengurusansisapepejaldiMPKBBRI

226

dilakukan dengan pelbagai pertimbangan meliputi: (i) meningkatkan penyertaan


komuniti tempatan agar bertanggungjawab dalam menguruskan sisa pepejal dan
kebersihanawam;(ii)menggalakkankomunititempatanuntukmemberi
perkhidmatan di kawasan sendiri dan diharapkan satu masa nanti pihak komuniti
tempatandapatmenguruskannyasecaramandirimelaluikosperkhidmatannyasendiri;
(iii)mengurangkanbebandantanggungjawabMPKBBRIdalam
melaksanakankerjakerjapengurusansisapepejaldankebersihanawam.Olehyang
demikian,kerjakerjaoperasionalyangtidakmampudijalankanolehpihakMPKB
BRIdapatdijalankanolehpenduduktempatan.PihakMPKBBRIpuladapat
melakukankerjakerjaoperasionaldikawasantamanperumahanlainnya;(iv)
meningkatkan kesedaran dan sensitifiti komuniti tempatan agar komuniti tempatan
dapatmenyelesaikansendirimasalahmasalahsisapepejaldikawasantempattinggal
mereka;(v)memberipendedahandanpendidikankepadakomunititempatantentang
pengurusansisapepejaldankebersihanawam;dan(vi)mengurangkanbirokrasidalam
pengurusan sisa pepejal. Dalam hal ini pihak pengurusan tempatan dan ahliahli
komuniti tempatan secara langsung dapat berinteraksi sekiranya wujud masalah
masalahsemasamenjalankansistempengurusansisapepejal.

Melanjutkan keputusan Mesyuarat Penuh Khas Belanjawan 2001 pada 24


Oktober2000pihakJPBbertindakuntukmengenalpastidanmemilihtamantaman
perumahanyangakandijadikansebagaiprojekperintis.Dalamkonteksiniterdapat
beberapa perkara yang dipertimbangkan untuk menilai dan menentukan kawasan
perumahantersebutiaitu;(i)kawasantamanperumahanyangdilibatkanadalahtaman
perumahanyangmembayarcukaibandarsecarabaik;(ii)kawasanperumahanyang
dilibatkanmestiwujudsebuahpersatuan pendudukyangsecararasmi berdaftar di
bawahAktaPertubuhan1966,JabatanPendaftaranPertubuhan,KementerianDalam
Negeri.Dalamkonteksinikewujudanpersatuanpendudukditamanperumahanamat
pentingbagimemudahkanpersatuanuntukmenggerakkandanmelibatkanpenyertaan
penduduk dalam aktiviti pengurusan sisa pepejal. Wujudnya persatuan juga akan
memudahkan penyampaian maklumat berkaitan kepada penduduk dan urusan
pentadbiran, umpamanya berkaitan dengan perjanjian kontrak kerja dan tuntutan
bayaran ke atas perkhidmatan yang dijalankan. Justeru, berdasarkan penilaian dan

pemerhatianJabatanPerkhidmatanBandaranmakadaripadasejumlah

227

144tamanperumahanyangterdapatdiMPKBBRI,TamanGurumerupakansatu
satunya kawasan taman perumahan yang layak dan menepati keduadua syarat
tersebut.

Pada prinsipnya Jabatan Perkhidmatan Bandaran telah lama menyedari


kewujudanpersatuanpendudukdiTamanGuru.Iniberdasarkandaripadasejumlah
aduandanrungutanpendudukyangkerapditerimadariTamanGuruumumnya
dilakukanolehpersatuanpendudukTamanGuru.Sedangkandaripadatamantaman
laindilakukanpenduduksecaraperseorangan.Kebanyakanaduandanrungutandi
TamanGuruberkaitandenganmasalahkekerapandanmasapengutipansisapepejal
yangtidakmenentu.Initermasukmasalahrumputpanjangyangtidakdipotong.
Pengutipansisapepejalsepatutnyadijalankandengankekerapantigakaliseminggu,
namunsecararealitinyaiahanyadijalankanduakaliseminggubahkanempathari
sekali. Keadaan ini membuat sisa pepejal menumpuk di hadapan rumahrumah
penduduk.Inimenyebabkanberlakunyapelbagaimasalahdangangguanterhadap
penduduksepertilalatdantikus.Selainmasalahmasalahbauyangmengganggu
penduduktaman.Masalahrumputpanjangmenambahkanlagipermasalahanyang
sediawujuddanmenjadikankawasanTamanGurukelihatankotordanberserabut.
UntukmenyelesaikanmasalahtersebutpihakJabatanPerkhidmatanBandarankerap
kali berbincang dengan pihak persatuan pendudukdi Taman Guru.Namun begitu
masalahmasalah berkenaan hanya dapat diselesaikan bagi jangka masa tertentu
keranaiaakanberlakusemuladimasamasayanglain.Selaindikenalidaripadaaduan
danrungutanpenduduk,TamanGurjugadikenalisebagaikawasantamanperumahan
pembayarcukaibandaransecaratetap.Sepertiyangtelahdihuraikan
bahawasalahsatustrategipelaksanaanpengurusansisapepejaldiMPKBBRIadalah
memberi tumpuan pengurusan sisa pepejal di kawasan pusat bandar termasuk di
tamanperumahanyangmembayarcukaibandarsecaratetap.Olehitu,sebelum
projek

perintis

dijalankandiTamanGuru,taman initelahdikenalpastisebagai

salah satutaman perumahanyangdiberitumpuan pengurusansisapepejaldan


kebersihanawamdiMPKBBRI.
Secarakeseluruhanpelaksanaanprojekperintispenglibatankomunititempatan

dalampengurusansisapepejaldiTamanGurutelahmelaluiempatperingkat.

228

Pertama, peringkat Pengurusan Majlis; kedua, peringkat Jawatankuasa Kebersihan,


KeindahanBandardanAlamSekitar;ketiga,peringkatJawatankuasaKewangan,
PembangunandanProjekprojek KhasMajlisPerbandaranKotaBharu;

keempat,

peringkat

peringkat

PersidanganPenuh MajlisPerbandaranKotaBharu.Di

pengurusan majlis, dalam mesyuarat Pengurusan Majlis pada tahun 2001 pihak
JabatanPerkhidmatanBandarantelahmencadangkandanmembentangkankertas
cadanganuntukmenjalankanprojekperintispenglibatankomunitidalampengurusan
sisapepejaldiTamanGuru.Perkaraperkarayangdibentangkanmeliputi:1)perkara
yangberkaitandengankaedahuntukmenjalankanaktivitipengurusansisapepejaldan
kebersihanawam;2)skopkerjapersatuanseperti;(i)penyediaantenagapekerjadan
peralatankerja;(ii)pemantauankerjakerjasebelumiadisahkanolehpegawaiMajlis;
3)implikasikewangandaripadapelaksanaanprojekterhadap
MPKBBRI,dimanaprojektersebutakanmenjimatkankospengurusan;4)manfaat
manfaatdaripadapelaksanaanprojekterhadapkomunititempatandanPBT.Selainitu,
kertascadanganmengemukakanbahawaprojekpenglibatankomunititempatan
dalampengurusansisapepejalakandikembangkanketamantamanperumahanlain
sekiranyaprojekperintisinidijalankandenganberjaya.Mesyuarattersebutbersetuju
danmenerimakertascadangan
Bandaran.Seterusnya
perbincanganlanjut

meminta

yangdibentangkanolehJabatanPerkhidmatan
JabatanPerkhidmatanBandaranuntukmelakukan

denganpihakpersatuanpendudukdiTamanGuru.Jabatan

PerkhidmatanBandaranseterusnyamenawarkanpihakpersatuanpendudukuntuk
menjalankanprojekperintisinidiTamanGuru.Sebagaicatatan,projekperintisini
dilakukantanpamelaluiprosestender.MengikutperaturanMPKBBRIproses
tenderhanyadiperlukanbagiprojekprojekyangbernilailebihdaripadaRM100,000.
Sekiranyanilai projektersebut kurangdaripadanilaitersebut makaYangDipertua
Majlissendiri

bolehmelaksanakan projekini

tanpamelalui

prosestender.

Selanjutnya,tawaranpihakJabatanPerkhidmatanBandaran telah

diterima oleh

persatuanpendudukdiTamanGuru,.selepasiadibincangkandalammesyuarat
JawatanKuasapersatuandan
Bandaran

ahliahlipersatuan.

seterusnyamencadangkan

menyediakankertaskerja.Kertaskerja

Pihak

Ahli

JabatanPerkhidmatan

persatuan pendudukTamanGuruuntuk
yangmeliputimaklumat

tentangjumlah

rumah, bilangan penduduk, panjang longkang dan lebar bahu jalan, kekerapan

kerja/minggu,skopkerjapersatuandankosyangterlibatbagisetiapkerjadihantar

229

dan disempurnakan oleh Jabatan Perkhidmatan Bandaran. Proses penyempurnaan


kertaskerjainiberlangsungselamaenambulan.
KertaskerjadibentangkandiperingkatJawatankuasaKebersihan,Keindahan
BandardanAlamsekitaryangbersidangpadabulanfebruari2001.Jawatankuasaini
adalahsebuahjawatankuasakecillantikanMPKBBRI.MesyuaratJawatanKuasaini
akhirnyameluluskankertaskerjatersebut,dengansyaratbahawaJabatan
Perkhidmatan Bandaran harus menyediakan kertas kerja yang lebih terperinci lagi
untukdikemukakankeperingkatJawatankuasaKewangan,PembangunandanProjek
projekKhasMajlisPerbandaranKotaBharu.Sebagaicatatan,Jawatankuasa
Kebersihan,KeindahanBandardanAlamSekitar

terdiridaripadaahliahliMajlis,

PengarahpengarahdijabatanjabatanMPKBBRI sepertiJabatanKewangan,Jabatan
PerancanganBandar,JabatanHasil,JabatanPerkhidmatanBandarandanJabatan
Perundangan.SelainahliahlijabatanluaranMPKBBRIsepertiJabatanPengaliran
danSaliran,JabatanKerjaRaya,JabatanKesihatan,JabatanBomba,JabatanAlam
Sekitar,
Tempatan.

SetiaUsahaKerajaanNegeriBahagianPerumahandanKerajaan

Penubuhanjawatankuasainibertujuanuntukmembuatpenilaianterhadapkebersihan
dankeindahanbandar.Jawatankuasainibiasanyaakanbermesyuaratdalamdua
bulansekali.Halhalyanglazimnyadibincangkanadalahberkaitandenganisuisu
kebersihandan keindahan
penambahbaikan,

bandar, keperluan

projekprojekdan

untuk

programprogram

mencari rumusanbagi
untuk meningkatkan

kebersihan dan keindahan bandar dan meningkatkan kesedaran masyarakat seperti


melaksanakan kempenkempen kebersihandan gotongroyong.Selain mewujudkan
dasardasarMajlisyangdiperlukandalamkontekskebersihandankeindahan.Fungsi
JabatanperkhidmatanBandardalamjawatankuasainiadalahsebagaiSetiaUsaha
yangmembentangkertaskerjadanmencatitminitmesyuaratsertamenjadifasilitator
dalamperbincangan.
Denganmempertimbangkankospengurusanyanglebihjimatdanpelaksanaan
projekperintistidakmenjejaskankewanganMajlismakaJawatankuasaKewangan,
Pembangunan dan Projekprojek Khas Majlis meluluskan kertas kerja berkenaan.

Pada akhir tahun 2001 pelaksanaan projek perintis telah diluluskan di peringkat
PersidanganPenuhMajlisPerbandaranKotaBharu.Untukdifahamibahawa

230

persidanganpenuhahlimajlismerupakansebuahpersidanganyangdihadirioleh24
orangahlimajlisyangdilantikolehpihakKerajaanNegeriKelantan.Ahliahlimajlis
yang dilantik merupakan ahliahli politik, pihak korporat, profesional, wakilwakil
penduduk tampatan termasuk wakilwakil kaum seperti Cina dan India. Tujuan
pelantikanahliahlimajlisiniadalahuntukmewakilidaerahdaerahyangterdapatdi
negeriKelantan.Ahliahlimajlisdilantiksetahunsekalidansetiapahlimajlisboleh
dilantik sehingga 10 tahun. Justeru, Persidangan Penuh Majlis Perbandaran Kota
BharuadalahsebuahpersidanganyangdihadiriolehJabatanPerkhidmatanBandaran
danJabatanKewangansertaJabatanjabatanluaryangberkaitansepertiJabatanKerja
Raya, Jabatan Kesihatan, Jabatan Alam Sekitar dan sebagainya. Di MPKBBRI
keputusanuntukmenjalankansesebuahprojekharuslahdipersetujuiolehmesyuarat
penuh Majlis. Tanpa persetujuan mesyuarat ini projekprojek tertentu tidak dapat
dijalankan.Justeru,kelulusandaripadamesyuaratpenuhMajlis,pada6Mac2002,
Jawatankuasa Kebersihan, Keindahan Bandar dan Alam Sekitar menerbitkan surat
tawarankepadapihakpersatuanpendudukdiTamanGuru.Tawaraninidimaklumkan
persatuanpendudukkepadaseluruhahlipersatuandanpendudukdiTamanGurupada
mesyuaratagungsidangtahun2002/2003padaakhirbulanMac2002.Tawaranuntuk
melaksanakan projek perintis penglibatan komuniti dalam pengurusan sisa pepejal
disambutbaikolehpendudukdansemuaahlipersatuandiTamanGuru.
Pelaksanaanpengurusansisapepejal dankebersihan awamdi Taman Guru
dilaksanakanmelaluipenandatangananperjanjiankontrakkerjaantaraYangDipertua
MajlisPerbandaranKotaBharudenganPangerusiPersatuanKebajikanMasyarakat
TamanGuru(PKMTG),PintuGengpada15Jun2002dalamsebuahmajlisperasmian
penyerahankerjakerjakebersihandiTamanGuru.Perjanjiankontrakadalahsenilai
RM17,206.56setahunataupunRM1,433.88sebulan.Kontrakkerjapulaberasaskan
kepadatahunketahundaniaakandilanjutkanatasopsyenMajlis.Sedangkanbayaran
bagikerjakerjayangdilakukanolehPKMTGberasaskantuntutandaribulankebulan.
Asas perundangan yang menjadi garis panduan dalam kontrak perjanjian tersebut
adalahAKTA171ataupunAKTAKerajaanTempatan1976.Dalammajlisperasmian,
bantuanberupaperalatankerjasepertikeretatolakuntukpengangkutsisapepejaldan
peralatanmenyapusertamencucilongkangtelahdiserahkanolehpihakYangDipertua

MPKBBRIkepadapihakPKMTG.Padamasa

231

yangsamaperalatanlainsepertimesinmemotongrumputtelahdisumbangkanoleh
PangerusiJawatanKuasaKerajaanTempatan,PelancongandanKebudayaan,
KerajaanNegeriKelantan yangjuga

YangBerhormat(YB)wakilrakyatdiDUN

kawasanberkenaaniaitu kawasan BunutPayung.

Bersamaandenganmajlis

perasmiantersebut,pihakMPKBBRItelahmemberitaklimatkepadapendudukdi
TamanGurutentangcaracaramenguruskansisapepejalterutamacarapemisahandan
penyimpanansisapepejalsertaperaturanperaturanyangperludipatuhi.Selainitu
pihakPKMTGdanMPKBBRIjugamelaksanakanMajlisGotongRoyongPerdana
yangdihadiridenganmelaksanakanaktivitipotongrumput,cucilongkang,memotong
dahandahandanmenebangpokok.Aktivititersebut

melibatkan100pekerja

MPKBBRI dan 95 peratus penduduk di Taman Guru. Kehadiran hampir semua


penduduk di Taman Guru ketika itu dilihat oleh pengerusi persatuan penduduk
sebagai suatu sokongan padu dan hangat daripada penduduk dalam menyambut
pelaksanaan sistem pengurusan sisa pepejal dan kebersihan awam. Justeru, dua
minggu sebelum majlis perasmian dan gotong royongperdana dilaksanakan pihak
AJKPKMTGtelahmenghantarsuratedaranberupamaklumattentangpelaksanaan
majlis perasmianpenyerahankerjakerjakutipsampahdankebersihanawamserta
pelaksanaan gotong royong perdana ke rumahrumah penduduk. Selain hebahan
hebahanmelaluimasjidtermasukkhutbahJumatdiMasjidTamanGuru

.MerujukkepadakejayaanpelaksanaanprojekperintisdiTamanGuru,pada
tahun2004pihakMPKBBRItelahmengembangkanprojekinidikawasanTaman
Seri, Pengkalan Chepa. Perkara ini dilakukan sesuai dengan rancangan awal JPB
untuk menjalankan projek penglibatan komuniti tempatan dalam pengurusan sisa
pepejalsecaramenyeluruhditamantamanperumahandiseluruhMPKBBRI.Namun
untuk melaksanakannya, pihak JPB mengharap bahawa inisiatif pelaksanaannya
datangdaripadapendudukdikawasantamantamanperumahansendiri.Selainianya
merujukkepadaduapersyaratanyangtelahditetapkanolehJPB.ProjekdiTamanSeri
dipertimbanganolehJPBkeranaadanyaminatdaripadapendudukTamanSeridan
wujudnyapersatuanpendudukditamanitu.Walaupundarisegisyaratiaitudarisegi
pembayaran cukai Taman Seri tidak memenuhi syarat. Namun adanya minat
pendudukdanwujudnyapersatuanpendudukyangberdaftarsecararasmimerupakan

perkaraperkarayangpentingyangdipertimbangkan.Secara

232

realitinyaterdapatbanyakpermohonandikalangantamantamanlaindiMPKBBRI
untuk terlibat dengan projek penglibatan komuniti dalam pengurusan sisa pepejal.
Namunditamantamantersebuttidaksatupundidapatiwujudnyapersatuanpenduduk
yangberdaftarsecararasmi.Persatuanyangadahanyaberbentukbadankhairat
kematianyangtidakberdaftar.Walaupunditamantamanlainadalahtaman
pembayarcukaibandaranyangbaik,namunketidakwujudanpersatuanyangrasmi
ianya tidakdipertimbangkan.Projekpenglibatankomunititempatandalam
pengurusansisapepejaldiTamanSeridilaksanakanataspermohonanrasmidaripada
pihakpersatuanpendudukiaituBadanAmaldanSukanTamanSeri(BATAS)kepada
JPBpadatahun 2003.InidilakukanBATAS mendapatpersetujuanpara AJK dan
pendudukTamanSeriuntukmenjalankanprojekpengurusansisapepejalsepertidi
TamanGuru.BeberapaperkarayangmenjadiperpertimbanganBATASuntuk
menjalankanprojektersebutkeranakerapnyamendapataduandanrungutandaripada
pendudukberkaitandenganwujudnyamasalah

gangguanlalatdanbaubusuk.

Masalahmasalahyangberlakuinidisebabkanoleh sisapepejalyangmenumpukdan
berselerak serta masalah longkang yang kerap tersumbat akibat buangan sisa pepejal.
PerkaratersebutmembuatpenghuniTamanSerikerapmerunguttentangtahapkebersihan
setempat.BeberapadialogdenganpihakJPBjugagagalmenghasilkanhasratpenduduk
secara mutlak. Keadaan ini memberi kesan terhadap rendahnya rasa kepercayaan
pendudukterhadapMPKBBRI.Justerusalahsatuimplikasinyaadalahrendahnyatahap
kesedaranpendudukuntukmembayarcukaibandaran.Olehdemikianprojekpenglibatan
komunitidiTamanSeridilihatBATASsebagaisatupeluanguntukmemulihkankeadaan
persekitaran di Taman Seri dan meningkatkan kembali rasa kepercayaan penduduk
terhadap pihakMPKBBRI. Sehingga mereka dapat membayar cukai bandaransecara
reguler.Selainitu,pelaksanaanpengurusansisapepejaldapatmenjadisebuahaktiviti
persatuan. Sekiranya ini berjaya dijalankan maka ianya akan meningkatkan rasa
kepercayaanpendudukterhadap persatuan.Denganmeningkatnyarasa kepercayaandi
harapkanmerekaakanlebihmudahterlibatdalamaktivitiaktivitipersatuandalamrangka
untuk meningkatkan kesepaduan penduduk di Taman Seri. Selepas menerima
permohonan daripada BATAS, pihak JPB menasihatkan BATAS untuk menyiapkan
kertaskerjadanberbincangdenganpihakPKMTGdiTamanGuru.Seterusnyaseperti
yangberlakudalamprosespelaksanaanprojekinidiTamanGuru,prosesyangsamajuga

dilaluiolehpihak

233

TamanSeri.Dimanaiamelaluimesyuaratdipelbagaiperingkat.Justeru,semasa
BATASmenyiapkankertaskerja,pihakJPBpulamembentangkankertascadangandi
peringkat pengurusan MPKBBRI. Antara perkaraperakara penting yang
dibentangkan JPB untuk dipertimbangkan oleh pihajk pengurusan MPKBBRI
meliputi bahawa: (i) kawasan Taman Seri adalah sebuah taman perumahan yang
terletakberhadapandengan lapangan terbangSultanYahyaPetra yangmerupakan
pintu masuk utama ke bandar Kota Bharu; (ii) pelaksanaan projek di Taman Seri
adalahberasaskankepadakejayaanpelaksanaanyangdilakukanolehpihakpersatuan
pendudukdiTamanGuruyangberimplikasisepertimengurangkanbebankerjadan
memudahkan kerjakerja JPB, mengurangkan kos perkhidmatan, meningkatkan
kesedaran penduduk dan meningkatkan tahap kebersihan kawasan; (iii)
mengembangkan konsep penggunaan tenaga tempatan sebagai salah satu strategi
untukmeningkatkantahapkebersihanbandarkhususnyaditamanperumahan;(iv)
ikut serta secara aktif dalam melaksanakan Agenda Tempatan 21. Cadangan ini
diterimadiperingkatpengurusanMPKBBRI.PihakJPBselanjutnyamembentangkan
kertaskerjayangtelahdipersiapkanolehBATASkeperingkatmesyuaratJawatan
Kuasa Kebersihan, Keindahan Bandar dan Alam Sekitar. Selepas dipersetujui ia
dibentangkanpuladiperingkatJawatankuasaKewangan,PembangunandanProjek
projekKhasMajlis.Pada14hbJulai2004PersidanganPenuhMPKBBRIbersetuju
untuk menjalankan projek penglibatan komuniti tempatan dalam pengurusan sisa
pepejaldiTamanSeri.BerasaskanpersetujuanpersidanganpenuhMajlispada1Ogos
2004 Jawatankuasa Kebersihan, Keindahan bandar dan Alam Sekitar pula
menerbitkansurattawarankepadapihakBATASuntukmenjalankanprojektersebut
diTamanSeri.

Pelaksanaan projek di Taman Seri dijalankan berasaskan penandatanganan


kontrak perjanjian pada 15 hari bulan Ogos 2004 antara Badan Amal dan Sukan
(BATAS), Taman Seri dengan Yang Dipertua MPKBBRI dalam sebuah majlis
perasmianpenyerahankerjakerjakebersihandiTamanSeri,PengkalanChepa.Masa
kontrak,bayaranterhadapkerjakerjayangdijalankandanasasundangundangdalam
kontrakadalahsamasepertiTamanGuru.Namunnilaikontrakkerjayangditawarkan
adalahberbezadenganTamanGuruiaitusejumlahRM14,869.92setahunataupun

RM1239.16sebulan.Perbezaannilaikontrakinimerujukkepada

234

perbezaankeluasankawasanuntukkerjakerjamemotongrumput,jumlahunitrumah
danpanjanglongkangdikeduakawasantamanperumahantersebut.Majlisperasmian
dihadiriolehpelbagaipihaksepertiSetiausahaKerajaanNegeriKelantandanExco
KerajaanNegeriKelantan,JabatanBomba,JabatanKesihatan,Askar,dansebagainya.
SempenahariperasmiansepertihalnyadiTamanGuru,pihakMPKBBRIjugatelah
memberitaklimattentangcaracaramenguruskansisapepejaldanperaturanperaturan
yangperludipatuhi.

Selainituaktivitigotongroyongperdanajugadilaksanakandenganmelibatkan
sebahagianbesarpendudukTamanSeri.SepertihalnyadiTamanGuru,penglibatan

pendudukyangtinggidisinidisebabkankeranapendudukbegitubersemangat
terujadengan pelaksanaan projek. Ini
menguruskan

dan

kerana

selamainipendudukhanya

sisapepejal secara bersendirian.

Bagimenjalankankerjakerja

operasionaldankebersihanawam,

diTamanSeri

peralatankerjabagikerjakerja

operasionaltelahdiusahakansendirioleh BATAS.MelaluisalahseorangAJK yang


jugaPengurusiPartiIslamSemalaysia(PAS)CawanganTamanSeripihakBATAS
telahmemohonbantuankepadapihakKerajaanNegeriKelantan.Atasusahatersebut
MenteriBesarKelantanmelaluiPengurusiJawatanKuasaKerajaanTempatan,
PelancongandanKebudayaan,negeriKelantantelahmenyumbangkanseperangkat
peralatankerjameliputikeretatolak,mesinpemotongrumputdanperalatanuntuk
mencucilongkangdanmenyapu.Secararingkasnyaprosespelaksanaanprojek
penglibatankomunititempatandalampengurusansisapepejaldankebersihanawam
dikeduatamanperumahandapatdirujukpadaRajah6.1dan6.2.

6.3 PENGLIBATAN KOMUNITI DALAM PENGURUSAN SISA PEPEJAL:


PERBANDINGANRINGKAS
Darisegipelaksanaannya,pengalamanpelaksanaanskimpengutipanprimerbukan
sahajadipraktikkandiMalaysia,tetapiiajugatelahdijalankandipelbagaibandardi
negaramembangunkhususnyadiBangladesh,ZambiadanVietnam.Justeruberkaitan
dengan pelaksanaan skim pengutipan primer di negaranegara tersebut, disamping
persamaandanperbezaannyadenganMalaysiadaripelbagaikontekspengurusanakan

dihuraikansepertiberikutini.

235

236

237

6.3.1PenglibatanKomunitidalamPengurusanSisaPepejaldiBeberapaNegara
MembangunLain
PengalamanMalaysiakhususnyaKotaBharudalammenjalankanskimpengutipan
primer bukanlah satu perkara baharu bagi bandarbandar di negara membangun
lainnyasepertiBangladesh,India,Tanzania,Zambia,danVietnam.Sepertihalnyadi
Malaysia, skim pengutipan primer di negaranegara tersebut dijalankan kerana
ketidakmampuanPihakBerkuasaTempatanbandaranuntukmenyediakan
perkhidmatantersebutkhususnyadikawasanperumahandanperniagaan(Mansoor
Ali&Snel1999).Keadaaninimenyebabkanparapendudukdibandarbandardi
negaratersebutberhadapandengantimbunansisapepejaldijalanjalandan
berselerakdimeratatempat.Sehinggaiamewujudkanmasalahpencemaranbau,air,
udaradangangguankesihatanawamsertamasalahestetik(Bulle1999;Richardson
2003).Justeru,dibeberapabandardinegaramembangunlainnyaseperti
IndiadanDarEsSalam,
pendekatanalternatifdan

diMumbai,

Tanzaniaskimpengutipanprimermenjadisebuah
strategikbagimengatasimasalahmasalah

yangwujud

dalamsistempengurusansisapepejal.Olehdemikian,atasinisiatifpihakkerajaan
danpihakberkepentinganlainnyadikeduabandartersebut,skimpengutipanprimer
telahdijalankansecaramenyeluruhdipelbagaikawasanbandar(Kerondeetal.
1997;Rathi2005).Dibeberapanegaramembangunterdapatfenomenadimanaskim
pengutipanprimerwujudsamaadasecaratidakterancangmahupunsecaraterancang.
Secaratidakterancangiadikaitkandengantumbuhdanberkembangnyapelaksanaan
skimpengutipanprimerdibandarselaridenganlajunyapermintaan penduduk.Dalam
konteksinikewujudanskimpengutipanprimerberlakuatas

inisiatifindividu

tempatanataupunpengusahatempatandanmenjalankannyamelaluiperusahaankecil
yangditubuhkannya.Perusahaankeciltersebutkebanyakannyatidakberdaftarsecara
rasmi.Pengutipanprimerjugadijalankanatassumberpembiayaankewangansecara
persendirian.Dalamkonteksiniskimpengutipanprimerdijalankantanpamelibatkan
Pihak Berkuasa Tempatan dan pihakpihak berkepentingan lainnya. Bahkan ini
berlakusehinggakeperingkatpengutipansekunder.MenurutAhmedetal.(2005)dan
MansoorAli (2003), secara tidak terancang skim pengutipan primer dijalankan di
Dhaka, Bangladesh. Dhaka adalah bandar utama di Bangladesh dengan penduduk

berjumlah10jutaorang.Dibandariniskimpengutipanprimermula

238

dilaksanakanpadatahun1986atasinisiatifseorangpenduduktempatanyang
seterusnyamenubuhkanperusahaankecil.Padaawalpelaksanaannya,perkhidmatan
pengutipan

primermelibatkankawasankawasandisekitarkediamanpemilik

perusahaankeciltersebut
sederhanayangmerangkumi

iaitudikawasanpendudukberpendapatanmenengah
250unitrumah.Kerjakerjapengutipansisapepejal

daripintukepintusetiapharinyadilakukanolehtigaorangpekerjakeatasrumah
rumah yang berdaftar dan membayar caj perkhidmatan. Sisa pepejal dikutip dan
diangkutsertadisimpanditempatpenyimpanankomunalyangdiletakkandisebuah
jalanutamaberhampirandenganrumahpemiliksyarikat.Pengutipansekunder
dilakukan
Secara

olehPerusahanKecilTempatanmengggunakanvanmiliksyarikat.

umumnya, pelaksanaan skim pengutipan primer di sini tidak melibatkan program


pengasingansisapepejalolehkomuniti.Pengasinganhanyadilakukansecarainsitu
oleh

pekerjapengutipsisapepejal.Hasiljualanbarangankitarsemulamenjadi

sumberpendapatansampingankepadaperusahaankecildanpengutipsisapepejal.
Kejayaandalammenjalankanskimpengutipanprimerdikawasaninitelahdicontohi
olehkawasankawasanlaindiBandarayaDhaka.Justerudalamjangkamasayang
singkathampirseluruhkawasankejiranandiBandarayaDhakatelahterlibatdengan
skimpengutipanprimer.SemuanyadijalankanatasinisiatifPerusahaanperusahaan
Kecil komuniti tempatan yang ditubuhkan oleh individuindividu dan pengusaha
pengusahatempatan.BerkembangnyaskimpengutipanprimerdiDhakaberlaku
akibatwujudnyapermintaankeatasperkhidmatanpengutipanprimerdikalangan
pendudukbandardisebabkankeranaketidakmampuanpihakMajlisBandarayaDhaka
untuk menyediakan perkhidmatantersebut.Padadasarnya,pelaksanaanskim
pengutipanprimerdiDhakadijalankanolehPerusahaanperusahaanKecilkomuniti
tempatan tanpa bekerjasama dengan Pihak Berkuasa Tempatan dan pihakpihak
berkepentinganterutamakomunititempatan.Disebabkanskimpengutipanprimer
berkembangsecaratidakterancang
Dhakatidakmemilikirekodberkaitan

makaPihakBerkuasa

TempatanBandaraya

denganjumlahPerusahaanKecilkomuniti

tempatanyangterlibatdalamskimpengutipanprimerdiBandarayatersebut.

Secaraterancang,skimpengutipanprimerwujudatasinisiatifpelbagaipihak

meliputiPihakBerkuasaTempatan,Badanbadanantarabangsa

sepertiBankDunia

danUNDP,PertubuhanBukanKerajaandalamnegeri,PertubuhanBukanKerajaan
239

danPersatuanpenduduk/KomitiPendudukTempatan.Dalampelaksanaannyapula
iadilaksanakan

atasbekerjasamadenganpelbagaipihak berkepentingan lainnya

sepertiPihak Berkuasa Tempatan,

Jawatankuasa

Pengurusan Sisa

Pepejal,

PerusahaanKecildanPersatuanPendudukTempatan.Padaumumnya,skim
pengutipanprimerdilaksanakanberasaskan
masatertentuataupun

projekprojek tertentu, untuk

jangkamasapanjang.Dikebanyakannegeramembangun

pelaksanaanskimpengutipanprimerdijalankanataspembiayaan
antarabangsa

jangka

Organisasi

sepertiBankDuniadanUNDP,badanbadanrasmiluarnegaraseperti

SwissDevelopmentCoorporation,PihakBerkuasaTempatan,PerusahaanKecil
KomunitidanPersatuanPenduduktempatan.

Secaraterancangskimpengutipanprimerjugawujud
Bangladeshyakni

disalahsatubandardi

diKhulna.Khulnaadalahbandarketigaterbesar diBangladesh

denganpenduduknyaberjumlah1.5jutaorang.Di

Khulna, skimpengutipanprimer

dijalankansecara bekerjasamadenganpelbagaipihakberkepentingan

terutamanya

sektorawamdanswasta.Atasinisiatifdanpembiayaan

Agencyfor

Swiss

Development(SDC)sertadengansokonganteknikaldaripadaWorl Bank
pengutipanprimerdiKhulnadilaksanakan
Pepejal pada

di

bawah

tahun 1997. Sebagai kordinator

Projek

skim

Pengurusan Sisa

projek, pihak pihak World Ban

mendapatkan khidmat daripada sebuah Pertubuhan Bukan Kerajaan


tempatan iaitu PRODIPAN. Untuk menjalankan pilot projek SDC
menyerahkan tanggungjawab kepada Prodipan untuk menjalankan
projek pengurusan sisa pepejal berasaskan komuniti tempatan.
BerasaskankepadapengalamandiDhaka,projekinibertujuanuntuk
memperkenalkan konsep kerjasama antara sektor awam dan swasta.
Olehitu,darisejakawallagipihakProdipanmembangunkankerjasama
dengan Pihak Berkuasa Tempatan Khulna. Atas motivasi untuk
mewujudkan sebuah bandar yang bersih, Pihak Berkuasa Tempatan
bersedia menandatangani memorandum persefahaman dengan
Prodipan.Memorandum bertujuan untuk memberi kuasa kepada

Prodipanbagimemobilisasidanmemotivasipenduduktempatanuntuk
meningkatkanpenglibatankomunititempatandalamskimpengutipan
primer. Bersamasama dengan Prodipan, Pihak berkuasa Tempatan
terlibat dalam menjalankan kempen bagi mengerakkan dan
meningkatkan kesedaran serta pemahaman penduduk tentang
pengurusansisapepejal.Atasusahatersebutkesedaranpenduduktelah
meningkat.Ini

240

dibuktikandimanaparapenduduktempatantidaklagimembuangsisapepejaldi
meratarata tempat tetapi menyimpannya dalam beg plastik yang disediakan oleh
Prodipandanmeletakkannyaditempattempatyangditentukan.Projekperintisini
dilaksanakandienamwardterpilihdaripada31wardyangterdapatdiKhulna.Ward
merupakan kawasan pilihan raya. Ketua bagi setiap ward dipilih oleh penduduk
melaluipilihanrayauntukmewakiliwarddiperingkatbandar.Secarakeseluruhan
projek melibatkan 400 unit rumah iaitu 300 unit rumah di kawasan perumahan
berpendapatanatasdanmenengahserta100unitrumahdikawasansetinggan.Untuk
menjalankan kempen dan pengurusan sisa pepejal di peringkat komuniti, komiti
pengurusansisapepejaltelahdibentukdisetiapward.Jawatankuasapengurusansisa
pepejaladalahsebuahjawatankuasayangmewakilipendudukdarisemuagolongan
yaknipendudukyangpendapatantinggi,menengahdanrendah.Jawatankuasatersebut
dipengerusikan oleh seorang Pesuruhjaya ward, iaitu seorang kakitangan kerajaan
yangdiletakkanolehPihakBerkuasaTempatandisetiapward.Darisegi
pelaksanaan,

pelaksanaanpengutipanprimerdiseluruhward

tanggungjawab PersatuanKomunitiTempatan(Comunity

diletakkandibawah
BaseOrganisation).

PersatuanPendudukTempataninimerupakanpersatuanpendudukyangditubuhkan
dandiberilatihankemahiranolehProdipan.Kerjapengutipanprimerdijalankanoleh
tigaorangpekerjaataupunseorangpekerjabagisetiapkawasansetiapbermulapukul
10 pagi sehingga 3 petang. Kerjakerja pengutipan dan pengangkutan sisa pepejal
dijalankan menggunakan tricycle rickshaw ataupun dikenali sebagai rickshaw van.
Sisapepejalyangdikutipdisimpanpadatigatongkomunalyangsediakanolehpihak
berkuasatempatan.PengutipansekunderdijalankanolehPihakBerkuasaTempatan
selepastigajamberakhirnyakerjakerjapengutipanprimer.Bagiberlangsungnya
skimpengutipanprimerdikawasantersebutparapendudukdisetiapkawasanyang
terlibatdiwajibkanuntukmemberisumbangankeatasperkhidmatanpengutipansisa
pepejalyangdisediakan.Penentuanjumlahsumbanganiniadalahhasilperbincangan
antaraProdipan,PihakBerkuasaTempatan,JawatankuasaPengurusansisapepejal
danPersatuanPendudukTempatan.Sumbangankomunitidijalankansecarasubsidi
silang.Inibermaknabahawakutipansumbanganadalahlebihtinggibagikawasan
berpendapatanmenengahdanatasberbandingdengankawasanberpendapatrendah.
Semasa berjalannya skim pengutipan primer Prodipan telah memperkenalkan

penduduksistempengkomposan,kitarsemuladangunasemula.Projekperintisini

241

berakhirpadatahun2001.Kejayaanpelaksanaanskimpengutipanprimerdienam
wardtersebuttelahmemberiinspirasikepadaPertubuhanBukanKerajaantempatan
lainnya untuk menjalankan skim pengutipan primer di kawasankawasan lain.
Akhirnya atas bantuan United Nation Development Project (UNDP) projekprojek
skimpengutipanprimerdijalankandibeberapakawasanlainnya.Hasilnyapadatahun
2003 pelaksanaan skim pengutipan primer berkembang di hampir semua ward di
Khulnaiaitudaripadaenamwardkepada26ward(Rahman2003;Ahmedetal.2005).

Secara terancang skim pengutipan primer telah dilaksanakan di beberapa


negaramembangunlainnyasepertidiLusaka,ZambiadanNhanChinhVietnam.Di
Lusaka merupakan bandar utama di Zambia dengan penduduk berjumlah 2.2 juta
orang.DiLusaka,ZambiaskimpengutipanprimerdilaksanakanatasinisiatifPihak
Berkuasa Tempatan Lusaka di bawah Program Kelestarian Lusaka (Sustainable
Lusaka Program ataupun SLP). Bagi tujuan untuk menjalankan skim pengutipan
primer,PihakBerkuasaTempatanLusakatelahmenubuhkanempatperusahaankecil
komuniti yang berasal daripada persatuan penduduk tempatan yang diiktiraf oleh
Pihak Berkuasa Tempatan Lusaka. Persatuan penduduk sebelumnya merupakan
persatuan yang terlibat dengan pelbagai aktiviti komuniti. Di Lusaka, pelaksanaan
skimpengutipanprimerdilaksanakanditigakawasanpendudukberpendapatan
rendah yang dikenali sebagaicompound. Selain menyediakan latihan kemahiran,
PihakBerkuasaTempatanjugamenyediakangeranataupunpinjamanbagiPerusahan
perusahaan Kecil sebagai modal untuk membeli peralatan kerja. Di Lusaka, skim
pengutipan primer bermula dengan dilaksanakannya kempen melalui kereta dan
pembesarsuaraolehpihakPerusahaanKecil.Kempeninibertujuanuntukmemberi
maklumat kepada penduduk tentang pelaksanaan skim pengutipan primer dan
meningkatkan penglibatan penduduk. Seterusnya pihak Perusahaan Kecil
mendaftarkan pendudukpenduduk tempatan yang berminat. Di Lusaka pengutipan
sisapepejaldisinidijalankanolehpekerjapekerjapengutipberasaskanisirumahyang
membayar caj pengguna. Sisa pepejal yang dikutip akan diletakkan di tempat
penyimpanan komunal yang disediakan pihak berkuasa tempatan. Seterusnya
pengutipan sekunder dijalankan oleh pihak kontraktor swasta yang lazimnya

beroperasidikawasanpendudukberpendapatantinggidanmenengah.Sepertihalnya

242

diDhaka,diLusakapengasinganterhadapbarangankitarsemulajugadilaksanakan
secarainsituolehpekerjapekerjapengutipsisapepejal.Padaawalnyaprogramskim
pengutipanprimeryangdilaksanakansangatmendapatsokongandaripadapenduduk.
Namun disebabkan kerana kurang berkesannya pelaksanaan pengutipan sekunder
banyak penduduk yang hilang kepercayaan dan menarik diri. (Mansoor Ali et al.
2003).

DiNhanChinh,Hanoi,Vietnamskimpengutipanprimerbermulapadatahun
1996.NhanChinhmerupakansebuahprecintdibawahpentadbiranDaerahHanoi
Pusat (Central Hanoi) berlokasi 30 km daripada Bandaraya Hanoi dengan
penduduknyaberjumlah18,000orang.Justeru,skimpengutipanprimerdiNhan
Chinh dilaksanakan di bawah Projek Pengurusan sisa Pepejal ModelhinhNhan C
atasinisiatifJawatankuasa PendudukNhanChinhdandijalankandibawah
tanggungjawabPartiRakyatTempatansecaraberkejasamadenganPihakBerkuasa
TempatanHanoi.SkimpengutipanprimerdiNhanChinhtelahdijalankandipelbagai
kawasanmeliputikawasankawasanperumahan danperniagaan.Bagi tujuan untuk
menjalankanskimpengutipanprimersebuahJawatankuasaPengurusanSisaPepejal
telah ditubuh di bawah kawalan Parti Rakyat Tempatan. Jawatankuasa ini terdiri
daripada18orangahlimeliputiseorangpengurusidanduaorangtimbalanpengurusi
serta15orangpekerjapengutipsisapepejal.ParaahliahliJawatankuasaPengurusan
Sisa Pepejal adalah ahliahli yang dipilih daripada Komiti Penduduk Tempatan.
DalamkonteksiniKumpulanPendudukTempatanmerupakansebuahkumpulanyang
terdiridaripadaperwakilankesatuankesatuanpenduduktempatansepertiKesatuan
Veteran Tempatan, Kesatuan Perempuan Tempatan dan sebagainya. Oleh itu, 15
orang pekerja pengutip sisa pepejal yang menjalankan kerjakerja pengutipan sisa
pepejal dan meyapu jalan keseluruhannya adalah perempuan daripada Kesatuan
PerempuanTempatan.WalaupunJawatankuasaPengurusanSisaPepejalmerupakan
sebuah komiti berasaskan komuniti tempatan, namun ianya di kawal oleh Pihak
Berkuasa Tempatan dan Parti Rakyat Tempatan. Di awal pelaksanaan skim
pengutipanprimerPihakBerkuasaTempatanHanoitelahmemberipelbagaibantuan
peralatansederhanasepertipenyapu,bajukerja,danpengangkutsampah(dustcart)
kepada pihak Jawatankuasa Pengurusan Sisa Pepejal. Kerjakerja pengutipan sisa

pepejaldanmenyapujalandilakukan15perempuanpengutipsisapepejalsetiap

243

harinyabermuladaripadapukul 6sehingga9pagi. Sisapepejalyangdikutipdan


diangkutakandiletakkanpadatongkomunalyangdisediakanolehPihakBerkuasa
TempatanHanoi.Kerjakerjapengutipansekunderdijalankanolehsyarikatswasta
yangdikontrakolehMajlisBandarayaHanoi.Bagimemastikanpengutipansekunder
berjalansecaraberkesan,PihakBerkuasaTempatanHanoijugaterlibatbagi
mengawasijalannyaaktivitiberkenaan.DiNhanChinh

pengasingan barangankitar

semuladangunasemulatidakdijalankansecaraformal. Pengasingan barangankitar


semuladangunasemuladilakukanparapengutipsisapepejaldaripadaluarkawasan
NhanChinhataskeizinanparapengutipsisapepejal.Parapengutipsisapepejalakan
mendapatkankomisyendaripadahasiljualanbarangankitarsemula.Bagimemastikan
keberlangsungan pelaksanaan skim pengutipan primer setiap isirumah dan premis
perniagaantelahdikenakanbayaranpengutipansisapepejal.Dalamhaliniterdapat70
peratuskomunititempatanyangmembayarkutipansisapepejal.Merekaadalah
pemilikasalpremisdanrumah.Manakala30peratuslainnyayangtidakmembayar
adalahparapenyewakedaidanrumah.Namunbegitu,bagimemastikanberjalannya
projekpengutipanprimerdanmeningkatkanpenglibatankomunititempatan,kutipan
daripintukepintutetapdijalankandipremiskedaidanrumahyangtidakmembayar
kospengutipansisapepejal.Kutipanbayaranpengutipansisapepejaldigunakanuntuk
membayargajiparapekerjapengutipsisapepejaldankomisyenkepadapengerusi
jawatankuasapengurusansisapepejaldantimbalannyasertakoskoslainnyayang
berkaitan. Secara realitinya, dalam konteks pelaksanaan skim pengutipan primer,
pihakpekerjadapatsecaralangsungberbincangdenganpengurusiataupunsekiranya
terdapatisuisuyangberkaitandenganpengurusansisapepejalperkaraini
akandibincangkandiperingkatJawatankuasa

PendudukTempatan.Dalamhalini

JawatankuasaPengurusanSisaPepejalakan

berperanansebagaifasilitatordan

segala keputusan yang ingin dilaksanakan harus dipersetujui oleh Parti Rakyat
Tempatan(Richardson2003).

6.3.2 PersamaandanPerbezaandalamPelaksanaanSkimPengutipanPrimer
AntaraMalaysiadenganNegaranegaraMembangunLainnya
Daripadahuraiandiatasterdapatpersamaandanperbezaandalammelaksanakan

skimpengutipanprimerdiantaraMalaysiadannegaranegaratersebut.Persamaan

244

danperbezaaninidilihatdarisegi;(i)asaspelaksanaan;(ii)aspekketerancangandan
inisiatifpelaksanaan;(iii)penglibatanpihakyangberkepentingandalampengurusan;
(iv) cara pengurusan dan mekanisme pelaksanaan; (v) skop penglibatan pihak
berkepentingan;(vi) pelaksanaan skim pengutipan primer secara bersepadu; (vii)
sumberpembiayaandan;(viii)kawasandanjumlahisirumahyangterlibat.Darisegi
asas

pelaksanaan,sepertihalnyadiMalaysia,penyebabutamawujudnyaskim

pengutipanprimerdiBangladesh,VietnamdanZambiadisebabkanketidakmampuan
PBTPBT di negaranegara tersebut untuk menyediakan perkhidmatan pengutipan
primerdanbahkanpengutipansekunder.Dariaspekketerancanganpelaksaannyapula
sepertihalnyadiMalaysiadiKhulna,Bangladesh,Lusaka,ZambiadanNhanChin,
HanoiVietnamskim

pengutipanprimer

telahdijalankan secara terancang

berasaskanprojekprojek tertentu.KecualidiDhaka,Bangladesh,
pengutipanprimerberkembangsecaratidak

terancang

dimanaskim

bersamaan

dengan

meningkatnyapermintaanpendudukterhadapperkhidmatanpengutipanprimer.Dari
segi inisiatif pelaksanaan pula terdapat persamaan di antara Malaysia dan Lusaka,
ZambiadimanaskimpengutipanprimerwujudatasinisiatifpihakPBT.Keadaanini
pulaberbezadenganKhulnadanDhaka,BangladeshsertaNhanChinh,Vietnamdan
jugadiTamanSeri,KotaBharuMalaysia.DiKhulna,Bangladeshskimpengutipan
primer wujud atas inisiatif badan luar negara iaitu SDC dan dijalankan secara
bekerjasamadenganpihakpertubuhanbukankerajaantempatan.SedangkandiDhaka
skimpengutipanprimerwujudatasinisiatifindividutertentuyangdijalankanmelalui
penubuhan perusahaanperusahaan kecil oleh individu berkenaan. Di Nhan Chinh
Vietnam skim pengutipan primer wujud atas inisiatif Jawatankuasa Penduduk
Tempatan di bawah tanggungjawab Parti Rakyat Tempatan. Di Taman Seri, Kota
Bharupulaskimpengutipanprimerdijalankanatasinisiatifpersatuanpenduduk
Darisegipenglibatanpihakyangberkepentingan,secaraberbeza,diDhaka.
Bangladesh skim pengutipan primer dijalankan secara bersendirian oleh pihak
Perusahaan Kecil Tempatan tanpa bekerjasama dengan pihakpihak lainnya. Ini
termasukdalammelaksanakanpengutipansekunder.PerbezaanjugawujuddiLusaka,
ZambiadimanapelaksanaanskimpengutipanprimermelibatkanempatPerusahaan
KecilyangditubuhkanolehPBTbagitujuanpengoperasianskimpengutipanprimer.

DalamhaliniPBTLusakajugamenyediakanlatihanlatihankemahirankepada

245

perusahanperusahaankeciltersebut.Secaraberbezapula,skimpengutipansekunder
disinidiuruskanolehpihakkontraktorswasta.PerbezaanjugawujuddiKhulna
Bangladesh,dimanaskimpengutipanprimerdijalankandenganmelibatkanpelbagai
pihakyangberkepentingandaripadasektorawamdanswastameliputiPBTdan
wakilwakilPBTdisetiapwardsertapersatuanpenduduktempatandanJPSPyang
terdiri daripada wakilwakil penduduk tempatan dari pelbagai kawasan. JPSP
berperanan sebagai pihak yang menjalankan kempen dan pengurusan sisa pepejal
secarakeseluruhanmanakalaPersatuanKomunitiTempatanberperansebagaipihak
yang

menjalankankerjakerjaoperasional.

Dalammenjalankankerjakerja

operasional,pihakPertubuhanBukanKerajaaniaituPRODIPANtelahmenyediakan
latihankemahirankepadaPersatuanKomunitiTempatansepertikaedahpemisahan,
penyimpanan,pengutipandanpengangkutansisapepejalsertapengkomposan,kitar
semula dan guna semula. Di Nhan Chin Vietnam, pelaksanaan skim pengutipan
primer melibatkan kerjasama Jawatankuasa Penduduk Tempatan dengan PBT.
Sedangkan darisegi pengurusannya ia dijalankan dibawah tanggungjawab Komiti
Pengurusan Sisa Pepejal sebuah jawatankuasa sukarela yang ditubuhkan oleh
JawatankuasaKomunitiTempatandibawahpengawasandanpenyeliaanPartiRakyat
Tempatan.
Di Malaysia pelaksanaan skim pengutipan primer dijalankan dengan
mengenalpasti persatuan penduduk tempatan (di Taman Guru) dan atas dasar
wujudnya sebuah persatuan penduduk tempatan (di Taman Seri) yang akhirnya
menyerahkan tanggungjawab kepada persatuanpersatuan penduduk. Persatuan
pendudukpulaadalahsebuahorganisasisosialkemasyarakatanyangditubuhkanatas
kesepakatanpenduduksecarabersama,berdaftarsecararasmi,berdiribebasdantidak
dikawalolehpartipolitiktertentu.Bagitujuanmenjalankanskimpengutipanprimer,
ianya juga tidak melibatkan proses penubuhan persatuanpersatuan ataupun
organisasiorganisasitertentukeranaianyadijalankanolehpersatuansosialyangsedia
wujud. Untuk keperluan menjalankan skim pengutipan primer, seperti halnya di
Khulna, Bangladesh dan Lusaka, Zambia, ianya tidak melibatkan latihanlatihan
kemahirankepadapihakpersatuanpenduduk.Justeru,pertimbanganPBTKotaBharu
untukmelibatkanpersatuanpendudukdisebabmerekasangatberpengalamandalam

menanganipelbagaiisudanpermasalahanyangwujuddikalanganpendudukserta

246

dalam menjalankan pelbagai aktiviti sosial, kemasyarakat, sukan dan keagamaan.


Selain pihak persatuan penduduk dilihat PBT kerap menjadi pemudahcara kepada
pendudukdenganPBTdankerapberundingdenganPBTsekiranyawujudmasalah
berkaitdengansisapepejal.Justerusedikitbanyaknyadaripadahasilrundingandan
perbincangandenganpihakPBT,persatuanpenduduktelahmendapatpengetahuan
tentang pengurusan sisa pepejal. Faktorfaktor di atas merupakan perkaraperkara
yangmenumbuhkankeyakinanPBTuntukmenyerahkantanggungjawabpengurusan
skimpengutipanprimerkepadapersatuanpenduduk.Selainitudenganpengalaman
dan pengetahuan yang ada, PBT Kota Bharu tidak perlu menyediakan latihan
kemahiran kepada persatuan penduduk. Walaupun tidak berpengalaman dalam
menguruskan skim pengutipan primer, berasaskan pengalaman sebelumnya PBT
merasa yakin bahawa persatuan penduduk mampu untuk menguruskan skim
pengutipan primer secara baik. Dalam pelaksanaannya pula, pihak persatuan
pendudukkerapmerujukdanberhubungdenganpihakPBT.Secaratidaklangsung
pihak persatuan telah mendapatkan pendidikan berkenaan dengan kaedahkaedah
pengurusan sisa pepejal. Pada prinsipnya cara pendidikan ini adalah satu kaedah
pendidikan berasaskan kepada proses pembelajaran secara transformastif iaitu
pembelajaranberasaskankepadaprosesperenungansemulapengalamanpengalaman
yangdilalui(KreberdanCranton2000).Justerupengetahuantentangpengurusanskim
pengutipan primer yang diperolehi oleh persatuan penduduk di Malaysia adalah
berbeza dengan apa yang diperolehi oleh pihak Perusahaan kecil di Zambia dan
Persatuan Penduduk Tempatan di Khulna Bangladesh, di mana di negara tersebut
pengetahuanitudiperolehidaripadalatihanlatihankemahiranyangformalsedangkan
diMalaysiapengetahuan tersebut diperolehi melaluilearningprosesbydoing.

Dari segi penglibatan pihak yang berkepentingan walaupun terdapat


perbezaan, namun terdapat juga persamaan di antara Malaysia dan Bangladesh
(Khulna)sertaVietnam.Darisegipersamaannya,diketigatiganegaratersebut
terdapatpenglibatan PBTsebagaipihakyangmenjalankanskimpengutipan
sekunder.Persamaanlainyangdapatdilihatdiketigatiganegaratersebutadalahdari
segi penglibatan persatuan komuniti tempatan. Namun begitu, walaupun terdapat
penglibatan persatuan komuniti tempatan di ketigatiga negara tersebut, terdapat

perbezaandarisegiskoppenglibatannya.DiKhulna,BangladeshdanVietnam,

247

persatuan komuniti tempatan hanya berperan dan bertanggungjawab sebagai pihak


yangmenjalankankerjaoperasional.Sedangkandarikontekspengurusannyasistem
pengurusan primer dijalankan di bawah kordinasi dan pengawasan pihak
berkepentingan lainnya iaitu pihak Pertubuhan Bukan Kerajaan di Khulna,
JawatankuasaPendudukTempatandanPartiRakyatTempatandiVietnam.Justeru,di
keduadua negara tersebut segala perancangan dalam pengurusan tidaklah secara
langsungditentukanolehpersatuankomunititempatannamuniaditentukansecara
bersama oleh pihakpihak lain yang terlibat. Selain itu, keputusankeputusan yang
dilaksanakan berkaitan dengan pengurusan skim pengutipan primer di keduadua
negara tersebut tidaklah melibatkan penduduk tempatan secara menyeluruh tetapi
hanya melibatkan wakilwakil penduduk tempatan. Sedangkan di Kota Bharu,
Malaysia, persatuan penduduk sepenuhnya pihak yang bertanggungjawab terhadap
pengurusanskimpengutipanprimer.Justeru,persatuanpenduduksecarabebasdapat
menjalankannya mengikut kaedah dan cara pengurusan mereka sendiri serta dapat
membuatkeputusansendirisekiranyamerekaperluuntukmelakukanpenambahbaikan
ataupun perubahanperubahan dalam pengurusan. Keputusankeputusan pula
disepakati berasaskan kepada keputusan mesyuarat AJK persatuan dan pandangan
sertapendapatpenduduktempatan.Sekiranyaterdapatbantahandaripadapenduduk
makakeputusantersebuttidakdilaksanakan.

Perbezaan dan persamaan antara Kota Bharu, Malaysia dan negaranegara


tersebut dapat juga dilihat darisegi pengurusan dan mekanisme pelaksanaan serta
sumber pembiayaannya. Secara berbeza, di Dhaka Bangladesh, pengurusan
pengutipanprimerdiuruskansecarabersendirianatassumberpembiayaansendirioleh
pihakPerusahaanKomunitiTempatantanpamelibatkanpihakpihaklainnya.Olehitu,
sebelum skim pengutipan primer dijalankan terlebih dahulu pihak tersebut
menawarkan pengutipan dari pintu ke pintu kepada penduduk yang berminat.
Seterusnyamerekaakandidaftardandiberiperkhidmatan.Justeruuntukkeberlanjutan
berlangsungnyaperkhidmatanpengutipanprimerdanbagimenutupikosoperasional
pihak Perusahaan Komuniti Tempatan telah mengenakan caj perkhidmatan kepada
penduduk. Perkhidmatan skim pengutipan primer pula hanya disediakan kepada
pendudukyangmembayarcajperkhidmatan.Selainmenyediakanskimpengutipan

primer,pihakPerusahaanKecilTempatanjugabertangungjawabuntukmenjalankan

248

pengutipan sekunder. Di Khulna pula dari segi pengurusannya skim pengutipan


primerberadadibawahtanggungjawabpihakPertubuhanBukanKerajaan(Prodipan)
yangmenjadiwakilkepadapihakpenyokongkewangandalamhaliniadalahSDC.
Sumberpembiayaannyapulaterhadsehinggakesatujangkamasatertentuiaitu
selamaempattahun.Olehdemikianuntukkeberlanjutanpelaksanaanskimpengutipan
primer pihak PRODIPAN menetapkan sumbangan dalam jumlah tertentu kepada
komuniti tempatan. Sumbangan komuniti ini pula ditetapkan secara subsidi silang
dimanapihakyangberpendapatanlebihtinggiakanmemberisumbangandalam
jumlahyanglebih besar.

Berbezadengan Dhaka,diKhulnapelaksanaan

skim

pengutipanprimer tidak

berasaskankepadapendudukyangmembayarsumbangan.

Darisegi mekanismepelaksanaanyapula,

pelaksanaanskimpengutipan primer

awalnya dilakukan

kempenkempenutnukmeningkatkan

denganmelaksanakan

kesedaranpendudukterutamanyaberkaitandengancarapemisahan,penyimpanansisa
pepejaldanmeletakkansisapepejaldititiktitikpengutipanyangtelahditetapkan.Di
Lusaka,ZambiapelaksanaanskimpengutipanprimerdijalankanolehPBTdengan
meyerahkantanggungjawab pengurusankepadapihakperusahankecilyang
ditubuhkannya.DarisegipembiayaannyapulaPBTmemberipinjamanmodalkepada
pihakperusahaankecilsebagaimodalkerjadanmembeliperalatanyangdiperlukan.
Pinjaman ini harus dikembalikan elepas berjalannya skim pengutipan primer.
PelaksanaanskimpengutipanprimerdiLusaka,Zambiadimulakandenganmelakukan
kempen dan pemberian maklumat kepada penduduk tentang pelaksanaan skim
pengutipanprimerdikawasantersebut.Seterusnyaperusahaankecilakan
mendaftarkanpendudukpendudukyangberminat

SepertiyangberlakudiDhaka

Bangladesh, perkhidmatan skim pengutipan primer disini disediakan berasaskan


kepada pendudukpenduduk yang membayar caj perkhidmatan. Di Nhan Chinh
Vietnam,pihakKomitiPendudukTempatandanPartirakyattempatanadalahpihak
yang bertanggungjawab untuk menguruskan skim pengutipan primer. Pada awal
pelaksanaannyaPBTtelahmenyumbangkanperalatanperalatankepadapihakKomiti
Penduduk Tempatan. Dari segi sumber pembiayaannya pula keberlanjutan
pelaksanaan bergantung kepada caj perkhidmatan. Berbeza dengan Dhaka dan
Lusaka, di Nhan Chinh Vietnam perkhidmatan pengutipan primer akan sentiasa
disediakan bagi pendudukpenduduk yang tidak membayar caj perkhidmatan

terutamanyadikalanganpendudukpenyewa.DiKotaBharu,Malaysia,skim

249

pengutipan primer dijalankan melalui penandatangan kontrak perjanjian dengan


jangkamasasetahunantaraPBTdanpihakpersatuanpenduduk.Kontrakperjanjian
ini pula dapat diperpanjang dari tahun ke setahun sekiranya persatuan penduduk
menunjukkan prestasi yang baik. Sumber pembiayaannya pula adalah sumber
pembiayaan tetap yang diagihkan kepada persatuan setiap bulannya melalui kerja
kerjaoperasionalyangdijalankan.Pembiayaankewanganiniadalahuntukmenutupi
koskos seperti kos pekerja, kerjakerja operasional, pembelian dan pemuliharaan
peralatansertajaminansosialdansimpananwangpekerja.Olehdemikiankeadaanini
sangat berbeza dengan apa yang berlaku di negaranegara lain,dimana sumber
kewangan di negeranegara itu hanya bergantung kepada caj perhidmatan dan
sumbangankomunitisertasumberpembiayaandalamjangkamasatertentu.Olehitu,
dari segi keberlanjutan berlangsungnya skim pengutipan primer keadaan di Kota
Bharu, Malaysia adalah lebih baik berbanding dengan keadaan di negaranegara
tersebut. Walaupun begitu, di Taman Seri Kota Bharu, Malaysia terdapat sumber
pembiayaan tambahan berupa kutipan derma yang dikutip daripada penduduk.
Kutipandermadikutiphanyasebagaitambahansimpanankewanganpersatuanyang
nantinyadigunakanuntukmembangunkemudahanditaman,selainuntukkosberjaga
jagasekiranyaPBTterlambatmelakukanbayaranbagikerjakerjaoperasional.Justeru
walaupun kutipan derma diperlukan namun ianya bukanlah sebagai sumber
pembiayaan utama. Dalam kontsk ini pula pembiayaan utama adalah dari agihan
pembiayaanPBTyangberpuncadaripadacukaibandaran.Olehitu,bagipenduduk
yang tidak membayar kutipan derma, perkhidmatan skim pengutipan primer akan
tetapdisediakan.Secaraumumnyadapatdilihatbahawapelaksanaanskimpengutipan
primer di Malaysia telah dijalankan berasaskan prinsip kesamaan, dimana semua
pendudukakanmendapatkanperkhidmatanpengutipandanpengangkutansisapepejal
serta perkhidmatan kebersihan awam lainnya. Dalam pelaksanaannya pula,
pelaksanaan skim pengutipan primer di Malaysia tidak diawali dengan kempen
kempen untuk meningkatkan kesedaran penduduk. Ianya hanya melibatkan
penyampaian maklumat ataupun taklimat oleh PBT kepada penduduk semasa hari
perasmian. Selain itu maklumatmaklumat juga kerap disampaikan oleh persatuan
penduduktempatanmelaluimesyuaratagong,kawalansosialsepertiarahanarahan
danperingatanperingatanmelaluisuratsuratedaran,penerangandarirumahke

250

rumaholehAhliJawatankuasapersatuandanperingatanperingatanmelaluisuraudan
mesjid.

Dari segi skop pelaksanaan skim pengutipan primer secara berbeza skop
pelaksanaanskimpengutipanprimerkhususnyadiKhulna,Bangladeshbukanhanya
melibatkankerjakerjapengutipandanpengangkutansisapepejaltetapiiadijalankan
secaramenyeluruhdenganmenjalankansistempengkomposan,kitarsemuladanguna
semula.Untuktujuaninidariawallagisetiapisirumahdikawasanyangterlibattelah
melakukansistempemisahandanpenyimpanansisapepejalditempatpenyimpanan
yang berbeza mengikut kepada jenis sisa pepejal yang dihasilkan. Dari segi
persamaannya pula seperti halnya di negaranegara lain iaitu Zambia, Bangladesh
(Dhaka)danVietnam,diKotaBharu,Malaysiapelaksanaanskimpengutipanprimer
secarabersepadutidaklahdilakukan.Pemisahansisapepejalhanyadilakukansecara
insituolehparapekerja.NamunsecaraberbezapuladiMalaysiapelaksanaanskim
pengutipanprimertelahdijalankandenganmelibatkankerjakebersihanawamseperti
memotong rumput, menyapu kawasan dan mencuci longkang. Sedangkan darisegi
persamaannya semua negera telah melaksanakan sistem pengutipan dari rumah
kerumahdankerjakerjamenyapu.
Dari segi kawasan yang terlibat secara berbeza di Dhaka dan Khulna
Bangladesh pelaksanaan skim pengutipan primer awalnya hanya meliputi kawasan
berpendapatantinggi,menengahdankawasansetinggan.Namundalamjangkamasa
tertentu ianya telah berkembang secara menyeluruh meliputi hampir keseluruhan
kawasanbandar.DiNhanChinh,Vietnampulaskimpengutipanprimerdijalankan
meliputiseluruhkawasandisana.Justerudikawasaninipelaksanaanskimpengutipan
primertelahmelibatkankawasanperumahandanperniagaanyangmelibatkan18,000
penduduk. Di Kota Bharu, Malaysia pelaksanaan skim pengutipan primer telah
melibatkankawasanyanglebihkeciliaitukawasantamanperumahanberpendapatan
menengahsederhana(TamanGuru)dankawasanperumahanpendudukberpendapatan
sederhana(TamanSeri).Namunbegitudalamperancanganpihakberkuasatempatan
skim pengutipan primer nantinya juga akan dikembangkan di kawasankawasan
perumahanlainnyadibandarKotaBharu.KeadaanyangsamajugaberlakudiLusaka,

Zambia,dimanapelaksanaanskimpengutipanprimerpulahanyamelibatkan

251

kawasan kecil iaitu tiga kawasan penduduk yang berpendapatan rendah. Namun
dikawasaniniskimpengutipanprimertidakdapatberkembangsepertidiMalaysia
kerana pada akhirnya banyak ahliahli komuniti yang tidak ingin terlibat kerana
keidakberkesannya sistem pengutipan sekunder. Secara keseluruhan satu t faktor
utamayangmenjadiperbezaandiantaraMalaysiadengannegeranegaratersebutyakni
wujudnya penglibatan secara kolektif disebabkan wujudnya modal sosial yang
diperkasakansecaraorganisasionaldanindividuolehahliahlikomuniti.dalamjangka
masayangpanjang.Justerupenglibatankomunitidalampengurusansisapepejaldi
Malaysiadapatmenjadiasasuntukmembangunsebuahkomunitimandiri.
6.4KESIMPULAN
Di Malaysia, penglibatan komuniti tempatan dalam pengurusan sisa pepejal mula
dijalankanpadatahun2002atasinisiatifPihakBerkuasaTempatandiTamanGuru,
Kota Bharu Kelantan dan di Taman Seri, Pengkalan Chepa pada tahun 2004.
Pelaksanaan projek penglibatan komuniti yang dijalankan atas asas konsep
penggunaan tenaga tempatan disebabkan ketidakmampuan MPKBBRI untuk
menyediakan sistem pengurusan sisa pepejal disamping melaksanakan cabaran
AgendaTempatan21.Kejayaanpengurusansisapepejaldikeduaduakawasanini
adalahkeranaadanyaPersatuanPendudukyangaktifsertapenglibatandansokongan
paduparapenduduksetempat.

Selain Malaysia, penglibatan komuniti tempatan dalam pengurusan sisa


pepejalsecaratidakterancangdanterancangtelahdijalankandipelbagaibandardi
negaramembanguniaitudiDhakadanKhulna,Bangladesh,LusakaZambiadanNhan
Chinh Hanoi, Vietnam. Justeru, Berdasarkan pengalaman negaranegara lain yang
ditunjukkandiatas,jelasterdapatpelbagaicarauntukmelibatkankomunititempatan
dalampengurusansisapepejal.Pengalamanmasingmasingnegaraitubergunauntuk
dikaji bagi memberi gambaran yang lebih menyeluruh mengenai pengelibatan
komunitidalampengurusansisapepejaldikawasanmasingmasing.
Babselanjutnyaakanmemaparkanmekanismedanpelaksanaanpengurusan

sisapepejaldiperingkatkomunititempatandenganmenghuraikan;(i)koordinasi

252

dalampengurusansisapepejal;(ii)tenagapekerjadanperalatankerja;(iii)sumber
kewangan dan pembiayaan; (v) penanganan, pemisahan, penyimpanan, pengutipan
danpengangkutansisapepejaldankebersihanawamsertapelaksanaankempendan
gotong royong dan ; (vi) pengawasan dan pemantauan yang dijalankan semasa
pelaksanaanpengurusansisapepejaldiperingkatkomunititempatan.

253

BABVII

PENGLIBATANKOMUNITIDALAMPENGURUSANSISAPEPEJAL:
KOORDINASI,SUMBERTENAGADANKEWANGAN,
URUSANSISADANPENGAWASAN

7.1PENGENALAN

Bab ini adalah lanjutan daripada Bab VI bagi menghuraikan tentang penglibatan
komuntidalampengurusansisapepejaluntukmencapaiobjektifkeduadansoalan
kajiankeduadalamkajianini.Babiniakanmemaparkanmekanismedanpelaksanaan
pengurusansisapepejaldiperingkatkomunititempatan.Perkaraperkarayangakan
dihuraikanmeliputi;(i)koordinasidalampengurusansisapepejal;(ii)tenagapekerja
dan peralatan kerja; (iii) sumber kewangan dan pembiayaan; (v) penanganan,
pemisahan, penyimpanan, pengutipan dan pengangkutan sisa pepejal, kebersihan
awam serta pelaksanaan kempen dan gotong royong; dan (vi) pengawasan dan
pemantauanyangdijalankansemasapelaksanaanpengurusansisapepejaldiperingkat
komunititempatan.

Oleh demikian, secara khususnya bab ini akan berpandukan aplikasi teori
strukturasi yang melihat manusia sebagai human agency yang terdiri daripada
pemimpinpemimpin dalam organisasi tempatan dan anggotaanggota komuniti di
peringkatkomunititempatanbertindakbalaskeataspersekitaran.Dalamkonteksini
agensi memberi reaksi dan berinteraksi dengan struktur yang meliputi nilai
keagamaan,budayatempatandanperaturanperaturandiperingkatkomunititempatan
sehinggaiabolehbertindakdanmengubahstrukturwalaupunstrukturmengawalnya.
Justeru Bab VII memberi tumpuan terhadap interaksi agensi dan struktur serta
tindakanagensiterhadapstrukturdalamkontekspengurusansisapepejaldiperingkat
komunititempatan.

254

7.2KOORDINASIDALAMPENGURUSANSISAPEPEJAL

Sepertidinyatakandalambabbabsebelumini,penglibatankomunititempatandalam
pengurusansisapepejaldiMPKBBRI

dijalankan

tanggungjawabpelaksanaansistempengurusansisapepejal

denganmenyerahkan
dankebersihanawam

kepadapersatuanpendudukdiTamanGurudanTamanSeri.Secarakhususnyaini
dilakukanbagimengawaldanmeningkatkantahapkebersihandikeduaduataman
perumahan tersebut dengan menjalankan kerjakerja operasional pengurusan sisa
pepejaldankebersihanawam.Kerjakerjaoperasionaldankebersihanawampula
dijalankan

berasaskanperjanjiankontrakkerjaantaraPengerusidanYangDipertua

persatuanpendudukdenganYangDipertuaMPKBBRI.Berasaskankepadakontrak
kerja, skopkerjakerjaoperasionalyangharusdijalankanolehpihakpersatuan
pendudukdikeduaduatamanperumahantersebutmerangkumi:(i)pengutipansisa
pepejalmeliputisisadomestik,sisakebundansisaluarbiasa.Pengutipansisapepejal
dilaksanakandengankekerapansamaada15kalisebulanataupunsetiaphari.Sisa
pepejal yang telah dikutip akan diletakkan dan dikumpulkan di satu lokasi yang
ditetapkan oleh Majlis. Dalam konteks ini pihak Persatuan penduduk harus
memastikantidakadasisapepejalyangdiangkutdarirumahkelokasipengumpulan
umumtercicir,bocor,tumpahdansebagainyakeatasjalanrayaataupunmanamana
tempat.Sisapepejaljugaharusdiletakkandalamkarungplastik;(ii)potongrumput
dijalankandengankekerapansatupusingansebulanmeliputikawasanbahubahu
jalan,loronglorongdibelakangrumah,tepilongkangatauparitdankawasanmasjid.
Sisarumputyangdipotonghendaklahdisapubersihdandikutippadahariyangsama
sertadisimpandalamkarungplastiksertadikumpuldandiletakkandisatutempat
mengikutlokasiyangditentukanolehMajlis;(iii)cucilongkangdengankekerapan
duapusingansetahun.Longkangyangdimaksudkanadalahlongkangdikiridankanan
jalan/lorong di kawasan perumahan berkenaan. Selepas kerjakerja pembersihan
longkangmestilahbebasdaripadapasirdansisapepejalsertadapatmengalirkanair
denganbaikdantidakberlakutakunganair.PadaprinsipnyapihakMPKBBRIakan
sentiasamelakukanlawatandanpemeriksaanbagimemastikankerjakerjaoperasional
dan kebersihan awam dijalankan oleh pihak persatuan. Justeru, sekiranya pihak
persatuanpendudukgagaluntukmenjalankankerjakerjatersebutmakapihakMajlis

terpaksamenghantarpekerja/peralatan/kenderaansendiriataupun

255

mengupahpihaklainuntukmenjalankannya.Olehdemikianbayarankepadapihak
persatuan akan dipotong berasaskan kepada kos sebenar semasa MPKBBRI
menjalankankerjakerjatersebutataupundendasehinggalimakaligandaatas kos
tersebut.
Secaraumumnyadarisegipelaksanaannyadiperingkatkomunititempatan
di keduadua taman itu, pihak Persatuan Kebajikan Masyarakat Taman Guru
(PKMTG)merupakanpihakyangbertanggungjawabuntukmenjalankankerjakerja
pengurusansisapepejaldankebersihanawamdiTamanGuru.SedangkandiTaman
Seri ia dijalankan oleh Badan Amal dan Sukan Taman Seri (BATAS). Berkaitan
denganPersatuanKebajikanMasyarakatTamanGuru(PKMTG)diTamanGuru,dari
segistrukturorganisasinyaPKMTGmeliputibeberapabirosepertiBiroUgama,Biro
Keselamatan, Biro Khairat Kematian, Biro Wanita, Biro Pendidikan serta Biro
KebersihandanKesihatan.LihatRajah7.1

PERSATUANKEBAJIKAN
MASYARAKATTAMANGURU

BIROUGAMA

BIROKESELAMATAN

BIROKEBERSIHANDAN
KESIHATAN

BIROWANITA

BIROPENDIDIKAN

BIROKHAIRAT
KEMATIAN

Rajah7.1CartastrukturPKMTGTamanGuru
Sumber:KerjaLapangan2007

SetiapbiroterdiridaripadaPengerusi,Setiausaha,BendaharidanAhliahli
JawatanKuasa(AJK).SecarakeseluruhannyasemuaahliJawatankuasainti
persatuantermasukPengerusi,TimbalanPengerusiSetiausaha,PenolongSetiausaha,

BendaharidanPenolongBendahariPersatuan

dipilihmelaluiMesyuaratAgungDwi

tahunanahliahlipersatuan.DiTamanSeri

pulasecarastrukturorganisasinya

256

BATAS mempunyai tiga Jawatankuasa Kecil (JKK) iaitu JKK Kebajikan dan
Keselamatan,JKKKebersihandanKeceriaansertaJKKPendidikandanEkonomi.
RujukRajah7.2.

BADANAMALDANSUKAN
TAMANSERI

JKKKEBAJIKANDAN
KESELAMATAN

JKKKEBERSIHANDAN
KECERIAAN

JKKEKONOMIDAN
PENDIDIKAN

RAJAH7.2.CartastrukturBATASTamanSeri
Sumber:KerjaLapangan2007
Seperti halnya di Taman Guru, setiap JKK di Taman Seri terdiri daripada
Pengerusi, Setiausaha dan Bendahari serta ahliahli Jawatankuasa lainnya. Seperti
halnyadiTamanGuru,PangerusiJKKdanAJKadalahahliahlipersatuanyang
terpilihmelaluimesyuaratagungtahunanahlipersatuanbersamaandengandipilihnya
YangDipertuaPersatuan,SetiauUsahadanBendahariPersatuan.Setiap
JKKdikeduaduapersatuan
menjalankan

berkenaanbertangungjawabdan

aktivitiaktiviti yangdirancangolehPersatuan.

Birodan

berfungsibagi
Dalam konteks

pengurusansisapepejaldankebersihanawamdiTamanGuru,BiroKebersihandan
Kesihatanadalahbiroyangbertanggungjawabuntukmenjalankanfungsiinidan
bertanggungjawabuntuk
keceriaanTamanGuru.

mengawaldanmeningkatkantahapkebersihanserta
PengerusiBiroadalahpenanggungjawabutamaterhadap

kerjakerjapengutipansisapepejaldankebersihanawam.SedangkanAJKAJK
lainnyaiaitu

empatorangAJKselainSetiausahadanBendahariBiro

bertangungjawab sebagai penyelia kepada pekerja dan pemantau serta pengawas


terhadap kerjakerja operasional. Secara keseluruhannya, Biro Kebersihan dan
Kesihatan berfungsi untuk: (i) menyelia pekerja pengutipan sisa pepejal dan

kebersihanawam;(ii)melakukanpengawasandanpemantauanterhadapkerjakerja

257

operasional;(iii)mempeloporipelaksanaangotongroyongdankebersihankawasan;
(iv) menerbitkan arahan dan pekeliling yang berkaitan; (v) menerima aduan dan
rungutanpenduduksertamelakukantindakanlanjutan;(vi)membuatcadangandan
perancanganberkaitandengankebersihandankeceriaantaman;(vii)membayargaji
pekerja, pengeluaran kos operasional dan koskos lainnya. Pemilihan pekerja pula
ditentukanolehmesyuaratAJKpersatuan.
SepertihalnyadiTamanGuru,AhliahliJawatankuasa,JKKKebersihandan
Keceriaan,BATASdiTamanSerijugaberfungsisama.Perbezaannyaadalahdi
TamanSerikerjakerjaoperasionalsecaralangsungditanganiolehseorangPenyelia
lapanganyangberfungsiuntuk:(i) menyeliadanmengarah

pekerjauntuk

menjalankankerjaoperasionalmengikutjadualyangtelahditetapkan;(ii)melakukan
pemantauandanpengawasanterhadapkerjaoperasional;(iii)membuatlaporanyang
berkaitandengankerjakerjaoperasional;(iv)mencaripekerja,membayargajipekerja
dan elaun merujuk keputusan menysuarat AJK BATAS; (v) mengutip derma sisa
pepejaldikedaikedaiyangterdapatdiTamanSeri.Kerjakerjapengutipanderma
untukpengurusansisapepejaldirumahrumahpendudukakandijalankandengan
bantuanolehketuaketuablokrumahyangterdapatdikawasanTamanSeri.Terdapat
sejumlah213unitrumahyangterdiridaripadablokAsehinggablokZ(hanyablokO
yangtidakwujud).Setiapbloksekurangkurangnyaterdiridaripadalimasehingga14
unitrumah.Ketuaketuablokadalahahliahlipersatuanyangmenetapdiblokblok
tertentudanberperananmembantuAJKAJKBATASdalammenjalankanpelbagai
aktiviti.Bantuanbantuantersebuttermasuk:(i)memberipenerangandanmaklumat
kepadapenghunibloktentangaktivitiaktivitiyangakandijalankan;(ii)mengedarkan
surat edaran dan maklumatmaklumat lainnya; (iii) memberi penerangan kepada
penghunipenghunibaruberkaitandengankewujudanpersatuandanpengurusansisa
pepejal;(iv)menjadipemudahcarabagipenghuniblokdanpersatuan.Ketuaketua
blokdipilihmelaluimesyuaratAgungTahunanPersatuan.Merekadipilihsecara
berasinganselepasdilakukannyapemilihanterhadap

16orangAJKutamatermasuk

YangDipertua,Setiausahadanlainsebagainya.

Dalamkontekspengurusansisa

pepejalketuaketuablokberperanansebagai

pengawasterhadapkerjakerja

operasionaldankebersihan,pemberikhidmatnasihatdanpengutipdermadisetiap

blokmasingmasing.Sekiranyaterdapatmasalahdalammenjalankantugastugas

258

berkenaan,ketuablokakanberhubungsecaralangsungdenganpenyelialapangan
untuktindakanlanjutan.DiTamanSeri,lazimnya
rungutan

aduanaduandan

rungutantentangpengurusansisapepejaldankebersihanawamjugadisampaikan
pendudukmelaluiketuablokdanpenyelialapangan.Penyelialapanganbiasanyaakan
terusmengambiltindakanlanjutan.Dalamkonteksinibagimemudahkan
birokrasidalampersatuan,penyelialapangandiberiotonomisepenuhnyaoleh
BATAS dan JKK Kebersihan dan Keceriaan untuk menjalankan kerjakerja
operasional. Namun begitu sekiranya terdapat perkaraperkara yang mustahak,
umpamanyaberkaitandenganketerlambatanpihakMPKBBRImelaksanakan
pengutipansekunder,
perkaratersebut
perbincanganini

penyelialapangansecaralangsung

akanmemaklumkan

danberbincangdenganPengerusiJKKserta

AJKlainnya.Hasil

menjadiasasbagipenyelialapanganuntukmelakukantindakan

lanjutan.Namunbegitusekiranyaiaberkaitandenganpelaksanaanprogramgotong
royongdanrancanganrancangantertentuyangmelibatkanseluruhpenduduk,perkara
iniakandibincangkandiperingkatmesyuaratpersatuan(BATAS).

Justeru,

keputusanmesyuaratBATASmerupakankeputusanparaAJKyangtelahdisepakati
dan digunapakai secara bersama untuk dijalankan bagi meningkatkan lagi tahap
kebersihandankeceriaandiTamanSeri.
PerkarayangsamajugaberlakudiTamanGuru,dimanasekiranyaprogram
programdanrancanganrancanganberkaitdenganseluruhpendudukdiTamanGuru
maka ia akan dibincangkan di peringkat persatuan. Hanya sahaja di Taman Guru
perkaraperkaraseharianyangberkaitdengankerjakerjaoperasionalakandijalankan
oleh Pengerusi Biro bersama dengan AJKAJK lainnya. Seperti di Taman Seri,
lazimnya aduan danrungutan penduduk di Taman Guru juga disampaikan kepada
AJKBiroKebersihandanKesihatantermasukPengerusi,Setiausaha,Bendaharidan
AJKlainnya.Secaraumumnyadikeduaduatamanberkenaan,BiroKebersihandan
Kesihatan dan JKK Kebersihan dan Keceriaan akan memberi laporan dan
mempertanggungjawabkansegalaaktivitiyangberkaitankepadapendudukdanpihak
persatuan dalam mesyuarat agung tahunan ahliahli persatuan. Sekiranya terdapat
perkaraperkara yang berbangkit ataupun berkaitan dengan perancangan yang

berkaitan dengan pengurusan sisa pepejal semuanya akan dibincangkan dan


diputuskandalammesyuarattersebut.

259

7.3TENAGAPEKERJA

TenagapekerjaadalahparapekerjayangdilantikolehpersatuanpendudukdiTaman
GurudanTamanSeriuntukmenjalankankerjakerjameliputi:(i)kerjamenguruskan
sisa pepejal seperti kerja mengutip dan mengangkut sisa pepejal dan menyapu
kawasan selepas pengutipan sisa pepejal; (ii) kerja kebersihan awam meliputi
memotongrumputdanmencucilongkang.Terdapatduaorangpekerjayangterlibat
bagimasingmasingkawasantamanperumahaniaituduaorangpekerjadiTamanGuru
danduaorangpekerjadiTamanSeri.DiTamanGuruparapekerjamenjalankankerja
kerjaoperasionalmerujukkepadatugastugasyangdikhususkanbagisetiappekerja
iaitu sebagai pengutip sisa pepejal dan pemotong rumput. Sedangkan bagi kerja
pembersihan longkang ditangani secara langsung oleh persatuan tanpa melibatkan
keduaduapekerjaberkenaan.Lazimnyakerjakerjainiakandilakukanolehpekerja
bukan sebagai kerja utama tetapi hanya sebagai kerja tambahan. Dari segi
pelaksanaannya hanya kerja pengurusan sisa pepejal dan memotong rumput akan
dilakukanolehkeduaduapekerjasetiapharinya.Sedangkankerjakerjapembersihan
longkanghanyadijalankansekiranyatenagamerekadiperlukan.
Di Taman Guru, keduadua pekerja mula bekerja sejak bermulanya projek
skim pengutipan primer iaitu seminggu selepas majlis penyerahan kerjakerja
pengurusansisapepejaldankebersihanawampadatahun2002.EncikRahim,pekerja
pengutip sisa pepejal berasal dari Kelantan, tidak bersekolah, berumur 57 tahun
bertempattinggaldikawasansekitarTamanGuru.SebelumbekerjadiTamanGuru
beliau adalah seorang tukang kebun di bandar Kota Bharu. Penglibatan beliau di
21

TamanGurubermulaataspelawaanPengerusiPKMTG yangsudahlamadikenali
beliausemasa bertemudimasjidTamanGuru.SeorangpekerjalagiadalahEncik
Amin. Beliau bekerja sebagai pemotong rumput berumur 44 tahun, berpendidikan
sekolahrendahdanberasaldaripadakawasanyangtidakbegitujauhdaripadakawasan
TamanGuruiaitulebihkurang4KM.PenglibatanEncikAmindiTamanGuruadalah
22

keranadipelawaolehbekasPengerusiPKMTG yangjugamasih

21

SemasaitumenjawatsebagaiSetiaUsahaPKMTG.

22

SemasaitubeliaumenjawatsebagaiPengerusiPKMTG.

260

keluargabeliau.Sebelumnya

Encik Amin

bekerjasecara bersendirian iaitu

mengambilupahuntukmembuatrumah.Penglibatan
Guruadalahtanpamelalui

keduadua pekerjadiTaman

proses temuduga dan tanpaterikatkontrak

kerja.

KeputusanSetiausahadanPengerusiPKMTGuntukmempelawakeduaduapekerja
semasaituditerimadandisokongsepenuhnyaolehseluruhAJKPKMTG.Namun
demikian,sepertiyangdisyaratkanolehpihakAJKPersatuanbahawasekiranya
pekerjaberniatuntukberhentibekerjamakamerekaharusmemberinotissebulandan
mencaripekerjalainsebagaipengganti.PekerjadiTamanGurubekerjaselamalima
hari dalam seminggu iaitu mulai Ahad sehingga ke hari Khamis. Keduaduanya
mendapatpelepasanpadahariharicutiumumsepertipadasambutanHariRayaAidil
FitridanAidilAdha.Masabekerjabermulapukul7pagisehingga12.30tengahHari.
Selebihnyakeduapekerjadiberikelonggaranuntukmenjalankankerjakerjalainyang
dapatmenambahpendapatanmereka.Namunbegitusebagaitambahanpendapatan
kerapkalikeduadua
menjalankankerjakerja

pekerjamemberikhidmatsecara

bersendirian seperti

memotongrumput,membersihkan

halaman rumah,

membersihkanlongkangdihadapanrumahdansebagainyadirumahpendudukyang
memerlukankhidmatmereka.Bagisetiapperkhidmatantersebut
diberiupahsejumlahRM20sehinggaRM40.Bayarantersebut

lazimnyaakan
pulabergantung

kepadajeniskerjayangdilakukandanjangkamasabekerja.Secarakhususnyapula,
bagipekerjapengutipsisapepejaliaituEncikRahim,tambahanpendapatan
diperolehidaripadamengumpuldanmenjualbarangankitarsemula.Botolminuman
plastikdijualsehargaRM0.80/kilodantinaluminiumRM4/kilo.Baranganlainnya
sepertikarton,kacadansebagainyajugadikutipdandikumpulkan.Namunbarangan
barangantersebutnantinyaakandiserahkankepadapemandudanpekerjapengutip
sisapepejalMPKBBRIdanpengutippengutippersendirianlainnyayangmencari
barangankitarsemula.Darisegibayarangaji,keduapekerjadibayarsejumlahRM
500sebulandansejakJulai2009gajikeduanyameningkatkepadaRM550sebulan.
Kenaikangajiberlakuselaridenganberlakunyatambahanagihanpembiayaan
daripadaMPKBBRIkepadapihakPKMTGsejumlahRM300sebulan. Selain
daripadagajitetapsecarabulananparapekerjajugadiberielaunsekiranyamereka
bekerjapadahariharicutiumum,umpamanyamembersihkanmasjidpadahari
Jumaatdandisediakankemudahanperubatan.

Sekiranya

pekerjasakit,mereka

bolehmenuntutsemulakosperubatanyang

dikeluarkan kepadapihakPKMTG

261

berasaskankepadaresitperubatan.Selainitu,disebabkankeranahubunganbaikantara
pekerjadanpendudukdiTamanGurumakakeduaduapekerjakerapmenerima
zakatsecarapersendiriandaripadapendudukberupawang,pakaiandanmakanan.
Berbeza dengan Taman Guru, di Taman Seri keduadua pekerja telah
menjalankan kerjakerja operasional secara berpasukan (teamwork). Keduaduanya
membuatkerjayangsamapadamasayangsama.Umpamanya,semasamenjalankan
kerjasisapepejalseorangpekerjamenolakkeretasorongdanyanglainnyamengutip
sisapepejal.Begitupulabagikerjakerjayanglain.Bagikerjamencucilongkang
pula,inisiatifmenjalankankerjaadalahdaripadapekerjasendiri.Olehitu,selepas
menjalankan kerjakerja operasional yang lain para pekerja akan memeriksa
longkanglongkang.Sekiranyaterdapatlongkanglongkangyangbermasalahbarulah
mereka akan menjalankan kerjakerja pembersihan longkang. Berkenaan dengan
keduapekerjadiTamanSeri,EncikHasnulberumur23tahunberpendidikanSekolah
KebangsaanDarjahlima,berasal2KMdaripadakawasanTamanSeri.Beliau
bekerjadiTamanSerisejaktahun2006.PenglibatandiTamanSeriadalahkerana
menggantikanbapasaudaranyayangsebeluminimelakukankerjayangsamadi
TamanSeri.EncikHasan50tahunbekerjadiTamanSerisejaktahun2009.Beliau
berasaldaripadakawasanyangsamadenganEncikHasnul.Pekerjaanbeliausebelum
bekerja di Taman Seri adalah mencari ketam. Oleh kerana pendapatan yang tidak
menentuEncikHasanmenerimapelawaanEncikHasnuluntukbekerjadiTamanSeri
bagimenggantikanpekerjalamayangberhentitanpanotis.Darisegipengambilan
pekerjaterdapatperbezaanantaraTamanSeridenganTamanGuru.DiTamanSeri
birokrasi pengambilanpekerjanampak
pekerja

lebihmudahberbandingTamanGuru;

diambilsecaralangsungdilakukanolehpenyelialapangan.Justerupenyelia

lapanganhanyaperlumemaklumkanperkaraini

kepadaPengerusiJKKKebersihan

danKeceriaan.Itusebabnyasemasadirekomen untukbekerjadiTamanSeri,kedua
duapekerjahanyaditemubualoleh

penyelialapangan.Seterusnyapenyelia

lapanganlahyangmemutuskansamaadamenerimamerekaataupuntidak.Dalamkes
keduadua pekerja di Taman Seri, selepas menemubual pekerja penyelia lapangan
bersetuju untuk menerima pekerja. Seterusnya memberi taklimat kepada pekerja
tentangtugastugas,masabekerja,peraturanperaturandalambekerjadankemudahan

kemudahanyangdisediakanbagipekerjatermasukmenerimakemudahanperubatan

262

dancarumanKumpulanWangSimpananPekerja(KWSP)ataupunEPFsejumlahRM
166serta PertubuhanKeselamatan SosialPekerja(Perkeso)sejumlahRM 17bagi
setiappekerjatanpamemotonggajipekerja.KeputusanuntukmemberiKWSP
dan Perkeso ini diputuskan melalui mesyuarat AJK persatuan (BATAS). Seperti
halnyadiTamanGuru,diTamanSerisetiappekerjayanginginberhentikerjajuga
digalakkanuntukmemberinotisberhentiselamasebulankerja,selainmencaripekerja
lainsebagaipengganti.Secaraumumnyakehadiranpekerjabarubiasanya
akandimaklumkanolehpenyelialapangankepadaseluruhpendudukdiTamanSeri
melaluisuratedarandarirumahkerumah.Darisegigaji,parapekerjajugadigajitetap
secarabulanandimanaEncikHasnulsebagaipekerjalamamenerimaRM450
sebulandanRM400sebulanditerimaolehEncikHasan.SepertidiTamanGuru,
kenaikan gaji sejumlah RM 100 bagi setiap pekerja juga berlaku bagi pekerja di
Taman Seri sejak bulan April 2009 selepas pihak BATAS mendapat tambahan
pembiayaan untuk menjalankan kerjakerja operasional daripada MPKBBRI
sebanyak RM 300 sebulan. Sebagai tambahan pendapatan keduadua pekerja juga
kerapmemberikhidmatkepadapenduduk.Untukkerjakerjatersebutparapekerja
akan

menerimaupahsejumlahRM10.Selainitutambahanpendapatanmereka

perolehi daripada mengumpulkan dan menjual barangan kitar semula seperti tin
aluminiumdanbekasbotolplastik.Hasiljualannyaakandibahagidua.Selebihnya
baranganbarangankitarsemulajenislainnyasepertikarton,kacadansebagainyajuga
dikumpulkanolehkeduapekerjatersebut.Namunbaranganbaranganitudiserahkan
mereka kepada empat orang wanita pengutip barangan kitar semula yang datang
daripadakawasandsekitarTamanSeri.Darisegiharibekerja,pekerjadiTamanSeri
akanbekerjaselamaenamhariseminggukecualihariJumat.MasabekerjadiTaman
Seribermulapukul8Pagisehingga12tengahharidandilanjutkanpadapetanghari
iaitupukul2Petangsehingga4Petang.KeadaaniniberbezadenganTamanGurudi
manamasabekerjanyalebihfleksibel,danharikerjanyalimahari.

7.4SUMBERKEWANGANDANPEMBIAYAAN

Dalamkontekspengurusansisapepejaldankebersihanawamdiperingkatkomuniti
tempatandiTamanGurudanTamanSeri,kewangansangatpenting.Iadiperlukan

untuk:(i)membayargajipekerjatermasuktanggungankesihatan,bayaranelaun,

263

KWSP dan Perkeso; (ii) menanggung kos harian untuk menjalankan kerjakerja
operasional; (iii) menanggung kos penyelenggaraan dan pemuliharaan peralatan
khususnya bagi peralatan mesin pemotong rumput, kereta tolak dan kenderaan
bermotorrodatiga(tricycle).Dikeduaduatamanperumahansumberutamabagidana
untuk menjalankan sistem pengurusan sisa pepejal berpunca daripada peruntukan
MPKBBRI.BerasaskanperjanjiankontrakkerjaantarapersatuanpendudukdiTaman
GurudanTamanSeridenganpihakMPKBBRIsejumlahRM1,433.88diTaman
GurudanRM1,239.16diTamanSeridiperuntukkansetiapbulanbagikerjakerja
pengurusansisapepejaldankerjakerjakebersihanawam.UntukinisilarujukJadual
7.1. Ini bererti bagi setahun, Taman Guru memperoleh RM 17,206.56 manakala
TamanSeripulamemperolehRM14,869.92daripadaMPKBBRI.
Jadual7.1Agihan peruntukan MPKBBRI mengikutjeniskerja diTamanGuru
danTamanSerisetiapbulannyabagipengurusan sisa pepejaldan
kebersihanawam
BidangKerja

PotongRumput
AngkutSampah
CuciLongkang

Harga
Per
Unit/
Meter
0.18
0.10
0.20

HargaKontrak
KuantitiUnit/Meter
TamanGuru
5716M
210Unit
5400M

JumlahAgihan(RM)

TamanSeri TamanGuru
3822M
280Unit
3936M

1,028.00
315.00
90.00

TamanSeri
687.96
420.00
131.20

Jumlah
1,433.88
1,239.16
Sumber:TuntutankosperkhidmatankebersihanBATASDisember2007dan
PKMTG Jun2007
Jadual7.1diatasmenunjukkanterdapatperbezaanjumlahperuntukandi
TamanGurudan TamanSeri.Perbezaantersebutberlaku

keranawujudnya

perbezaandarisegikeluasankawasan,jumlahkawasanberumput,panjanglongkang
danjumlahunitrumahdikeduatamantersebut.Olehitu,untukperkhidmatanpotong
rumput agihan peruntukan kewangan di kedua taman perumahan tersebut dikira
berasaskanhargasetiapmeterpersegi(RM0.18)didarapdengankeluasankawasan
danbanyaknyakawasanberumputiaitu5716meterpersegi(TamanGuru)dan3822
meterpersegi(TamanSeri)bagisebulanperkhidmatan.Sedangkanuntuk

264

perkhidmatanangkutsampah(sisapepejal)agihantersebutdikiraberasaskanharga
bagisetiapunitrumah(RM0.10)didarapdenganjumlahiaitu210unit(TamanGuru)
dan280unitrumah(TamanSeri)bagi15hariperkhidmatandalamdalamsebulan
ataupun dua hari sekali. Namun begitu di Taman Seri jumlah unit rumah yang
termaktub dalam kontrak kerja iaitu sejumlah 280 unit rumah adalah melebihi
daripada jumlah unit rumah sebenar iaitu sejumlah 213 unit. Dari peringkat
penyediaankertaskerjapihakBATASmeletakkanjumlahiniuntuktujuanmendapat
jumlahagihanperuntukankewanganyanglebihbesar.Justeru,dalamkonteksinidapat
dilihat bahawa kelulusan kertas kerja berkenaan hanya dijalankan atas dasar
kepercayaandaripadapihakJabatanPerkhidmatanBandaranterhadapBATAStanpa
melakukan pemeriksaan lanjutan ke Taman Seri. Seterusnya, bagi perkhidmatan
mencucilongkangagihanperuntukankewangandikiraberasaskanhargasetiapmeter
(RM0.20)didarapdenganpanjanglongkangiaitu5400MdiTamanGurudan3936
M di Taman Seri. Namun daripada jumlah tersebut, pihak Taman Guru hanya
menerimasejumlahRM90.00bagikerjakerjapembersihanlongkang.Perkiraanini
adalahatasasaspengiraanbahawakerjatersebutakandijalankandengankekerapan
sekalidalamsetahun.SedangkandiTamanSeriwalaupunkewujudanlongkangnya
lebihpendeknamunmenerimaperuntukanyanglebihbesariaituRM131.20sebulan.
Jumlahiniberasaskankepadapengiraanmenjalankanaktivitipembersihanlongkang
dengankekerapanenamkalisetahun.PadadasarnyasejakawallagipihakJabatan
Perkhidmatan Bandaran (JPB) telah terlepas pandang kos perkhidmatan mencuci
longkangdiTamanGuru.Inikeranaprojekpenglibatankomunitidalampengurusan
sisa pepejal dan kebersihan awam merupakan projek pertama yang dijalankan di
Taman Guru. Namun menyedari perkara ini berlaku maka pihak JPB membuat
penilaian kembali ke atas agihan peruntukan kewangan. Justeru, atas permohonan
daripadapihakpersatuansejumlahRM300peruntukantambahanpadabulanJulai
2009telahdiagihkankepadapihakpihakpersatuandiTamanGurudanTamanSeri.
Sebagaicatatan,semasakajiandilakukandikeduaduatamanperumahan,diTaman
Guru daripada pembiayaan kewangan yang diagihkan sebelumnya pihak persatuan
berjaya melakukan penjimatan sekurangkurangnya RM 200.00 sebulan. Wang
lebihan ini lazimnya akan digunakan untuk menjalankan aktivitiaktiviti lainnya.
Justeru sejak sistem pengurusan sisa pepejal dijalankan di Taman Guru pihak

persatuantidakpernahlagimemintabantuandermapenduduksekiranyamerekaakan

265

menjalankansesuatuaktiviti.KeadaaniniberbezadenganTamanSeri.Disebabkan
kerana agihan tidak mencukupi pihak persatuan telah mengutip sumbangan derma
untuksisapepejal.Secaraasasnya,sumberkewanganyangdiagihkankepadaTaman
Guru dan Taman Seri berpunca daripada kutipan hasil cukai bandar di keduadua
tamantersebutyangkemudiannyadiagihkankembalikepadatamantamanberkenaan.
PerkarainiselaridenganpernyataanEncikRoslidaripadaJPB,MPKBBRIiaitu;
Sebenarnya peruntukan kewangan yang kita bagi berpunca daripada hasil
kutipan cukai bandaran yang dikutip daripada penduduk, dipulangkan balik
kepadapendudukmelaluipersatuanuntukmembuatperkhidmatanyangJPB
takmampubuat.
Namunbegituperatusanjumlahkutipancukaiyangdikembalikan

bagi

pengurusansisapepejaldankebersihanawamdikeduaduatamanperumahantersebut
23

tidaklahdiketahuisecarapasti .SecarakeseluruhandiMPKBBRIpendapatan
daripadakawasantamanperumahandiperolehidaripadataksirannilaicukaiyang
berbezabagisetiapjenisrumahterdapatditamantersebut.SilarujukJadual7.2di
bawahini.
Jadual 7.2.TaksirannilaisewapelbagaijenisrumahdiMPKBBRI
JenisRumah

NilaiTaksiranSewaRumah(RM)

1. TeresSetingkat
2. TeresDuaTingkat
3. Bangloberkembar
4. BangloSetingkat
5. BangloDuaTingkat
6. RumahKedai

120150
150200
200
300
400
450550

Sumber:KerjaLapangan2008,temubualdenganEncikMatZain,Jabatan
HasildanPerlesenanMPKBBRI30Mei2008
23

Maklumattentangperatusanagihan
daripadahasilcukaipintudikeduataman
perumahantidakdapatdiperolehidaripadaJabatan
HasildanPenilaianMPKBBRI.

266

Daripada Jadual 7.2 di atas dapat dilihat bahawa terdapat perbezaan nilai
taksirandaripadapelbagaijenisrumahyangterdapatdikawasanperumahan.Nilai
taksirandiatasditaksirberasaskantujuhperatusdaripadataksirannilaisewarumah
setahun. Di MPKBBRI jumlah peratusan yang ditetapkan bagi semua taman
perumahanadalahtujuhperatus.
Lazimnya,agihanperuntukankewanganbagiTamanGurudanTamanSeri
akandisalurkanmelaluituntutanbayaranbagikerjakerjaoperasionalyangdijalankan
disetiapakhirbulankeJPB.OlehJPBtuntutantersebutakandihantarbersamasama
dengan Local Order (LO) ke Jabatan Kewangan MPKBBRI. Tanpa LO tuntutan
bayarantidakakandiprosesolehJabatanKewangan.LOpuladiterbitkanberasaskan
laporanhasilpenilaiandanpemantauanyangdijalankanolehBahagianKebersihan
JPBsetiaptigakalisebulaniaitudiawal,pertengahandanakhirbulan.LOhanya
diterbitkan sekiranya penilai berpuas hati dengan kerjakerja operasional yang
dijalankan.Secararealitinya,sekiranyapihakpenilaitidakberpuashatidengankerja
kerjatersebutsemasapenilaiandilakukandengansertamertamerekaakanmeminta
pihakpersatuanmenyelesaikankerjakerjayangbelumdilakukan.Tuntutanbayaran
diproses dalammasaduaminggu.Selepas diproses pihakJabatanKewanganakan
memaklumkan JPB ataupun memaklumkan secara langsung kepada persatuan
pendudukuntukmengambilcekyangtelahdisediakan.
Selainpunca
kewanganMPKBBRI,

kewangan yang bersumberdaripada

agihanperuntukan

kutipan derma daripadapenduduk

merupakanpunca

kewanganlainbagipengurusansisapepejaldankebersihanawamdiTamanSeri.
KutipandermadiTamanSerimuladijalankanselepashampirduatahunberjalannya
projekskimpengutipanprimerdiTamanSeri.Keputusanuntukmenjalankankutipan
dermadiambilsemasamesyuaratAJKBATASdandibentangkansertadipersetujui
dalammesyuaratagung.SetelahdisepakatipihakBATASmemaklumkanperkaraini
kepadapenduduktamandenganmenghantarsuratedarankesetiaprumahpenduduk
dan memberi taklimat serta penjelasan secara langsung kepada penduduk melalui
ketuaketuablok,AJKJKKKebersihandanKeceriaandanAJKBATAS.

267

24

Kutipandermabertujuan ;(i)untukmenampungkekurangankosbagikerjakerja
operasional termasuk kos untuk membayar gaji pekerja, kos penyelengaraan dan
pembaikpulihanperalatankerja;(ii)untukmenampungkostersebutdiatassekiranya
pihakMPKBBRIterlambatmembayartuntutankosperkhidmatan.PihakMPKB
BRIkerapterlambatsatusehinggatigabulanuntukmembayartuntutantersebutdan
untuk keperluan ini BATAS kerap menggunakan wang persatuan. Kutipan derma
tidaklahbersifatwajibdanpaksaan,namunsetiappendudukdigalakkanuntuk
membayarnya.Iniadalah

bagitujuan

keberlanjutanberlangsungnyasistem

pengurusansisapepejaldankebersihanawamdiTamanSeri.Kutipandermajuga
bertujuan untuk meningkatkan tanggungjawab penduduk terhadap wujudnya
pengurusan sisa pepejal di Taman Seri. Pada prinsipnya ia juga mencabar rasa
kebersamaandanrasakepemilikandikalanganpenduduk.
Lazimnya,sebelumkutipandermadijalankandiTaman
BATASmemaklumkandanmembincangkanperkarainidengan

Seri,

Pengerusi

pihakJPB.Secara

prinsipnya JPB bersetujudenganperkaraini sepanjangiatidak menimbulkanrasa


tidakpuas

hati ataupunkesalahfahaman dikalanganpenduduk

yangakan

menimbulkan konflik horizontal. Usaha ini sangat disokong oleh JPB kerana ia
bersesuaiandenganperancanganawalJPB.Dimanadiharapkanpersatuanpenduduk
dikeduaduatamanperumahanakanmampumenjalankansistempengurusansisa
pepejalsecaramandiritanpabergantungpadapembiayaanMPKBBRI.Sejak
kutipandermadijalankantidakterdapatsatupunaduandanrungutanpendudukyang
masukkeJPBdanBATAS.Jumlah

kutipanderma ditentukanberasaskankepada

tigakategoriiaitu;(i))kutipanterhadap ahlipersatuan

sejumlahRM3.00sebulan:

(ii)kutipanbukanahliiaitusejumlahRM5.00sebulan;(iii)kutipanbagipemilik
ataupunpenyewarumahkedaidanpejabatsamaadaahlidanbukanahlipersatuan
adalahRM5.00.Secaraumumnyaberkenandengankutipanderma,pihakBATAS
mengganggarkanterdapat70peratuspendudukyangmembayarderma.Peratusanini
meningkat daripada 40 peratus sebelumnya. Daripada kajian lapangan didapati
bahawapendudukyangmembayaradalahahliahlipersatuandikalanganpenduduk
24

Selain untuk pengurusan sisa pepejal dan kebersihan awam, hasil kutipan derma juga
digunakanuntukmembanguntamanpermainananakanakdiTamanSeri.DalamhalinipihakMPKB
BRImemberisumbanganberupaalatgelongsordanalatalatlainnya.Pembangunantamaniniadalah

atasinisiatifpihakBATASbagitujuanuntukmenjadikantamantersebutsebagaitempatriadahdan
berkumpul.

268

pemilik rumah asal dan penyewa rumah. Bagi pembayar kutipan derma, mereka
berpendapat bahawa ianya perlu di bayar kerana untuk kegunaan kos kerjakerja
operasionaldanmeningkatkantahapkebersihantaman.Selainitubayarannyajuga
adalahserendah20sensehari.Perkhidmatanyangdisediakanjugacukupbaikkerana
kerjakerja mengutip sisa pepejal dan memotong rumput dijalankan setiap hari.
Sedangkan30peratuspendudukyangtidakmembayaradalahmerekadikalangan
pendudukpenyewarumahyangbukanahlipersatuanpenduduk.Darihasiltemubual
mendalam dengan penyelia lapangan di Taman Seri di dapati bagi 30 peratus
pendudukyangtidakmembayarmerekaberpandanganbahawakutipandermatidak
perlu dibayar kerana pengurusan sisa pepejal yang dijalankan adalah atas cukai
bandaranyangdibayarolehpemilikrumahkepadaPihakBerkuasaTempatan.Selain
terdapatanggapanbahawamerekakurangmenjanasisapepejalkeranajarangberada
di rumah. Bagi yang ingin membayar pula mereka tidak tahu ke mana harus
membayarkutipandermatersebut.Justerupelbagaiusahadanpendekatanyang
bersifatkekeluargaan telah dilakukan oleh para AJK BATAS dan JKK Kebersihan dan
Keceriaanterhadappenghunipenghuniyangbermasalahuntukmemberikefahamankepada
merekatentangtujuandanmanfaatkutipanderma.Maklumattentangpendudukyangtidak
membayarkutipandermabiasanyadiperolehidaripadalaporanketuaketuablokyang
bertugassebagaipengutipdermadisetiapblok.Walaupunusahatersebutkerapdijalankan
namunhasilyangdiperolehibelumlagimaksima.BerkenaandenganperkarainiEncikMalik
PengerusiJKKKebersihandanKeceriaanBATASmenyatakan:

Penyewa rumah di Taman Seri kebanyakannya tidak berminat menjadi ahli


persatuan.Pelbagaiusahatelahdilakukanuntukmengajakdiaorangterlibat
dalam persatuan dan ikut serta dalam pelbagai aktiviti yang dijalankan di
TamanSeri.Diaoranglebihsukabuaturusanmasingmasingtermasuktidak
membayar kutipan derma. Pada hal semua ini kita buat untuk kepentingan
semuapenduduktermasukkepentingandiaorang.Masakitadatangdiacakap
esokdiabayar.Tapitakbayar.Diaorangtakkesahdenganapayangberlakudi
TamanSeri.

269

Daripadahuraiandiatasdapatdilihatkemungkinanwujudnyafenomena
penunggang bebas (free rider phenomena) di Taman Seri. Penunggang bebas
bermaksudseseorangyangmenikmatikeuntungandaripadaperkhidmatanyang
disediakan

bagisesuatukelompokdimanaterdapat

keuntungandaripadaahliahlilainyangmembayar
kosperkhidmatan (Benson
vertikal

tanpaianyamembayarsebarang

2000). Bagimemastikankewujudan

penunggangbebas secaralebihjelasmaka
iaitukonteks

individuyangmenikmati

iaperluditinjaudaripadaduakonteks

dan horizontal.

Dari

konteksvertikalperkhidmatan

pengurusansisapepejaldankebersihanawamadalah
disediakanolehpihakkerajaanbagi

fenomena

sebuah

perkhidmatanyang

setiappendudukberasaskanbayarancukai

bandaranyangdibayarolehpenduduk.

Justeru disebabkan ia adalah

sumber

pembiayaanutamauntukmenjalankanperkhidmatanmakabayarancukai bandaran
adalahwajib

bagi setiappenduduk.Olehdemikian,

menunaikankewajibantersebut
untukmenyediakan

sekiranya

penduduktidak

makamerekaakanmenjejaskanpuncapembiayaan

perkhidmatansecaramenyeluruh.Justerudenganotoritiyang

ada,pihakkerajaandapat memaksapendudukyangtidakmenjalankankewajibannya
melaluipenguatkuasaandanhukumanataupundenda.Sebaliknyabagipenduduk
yang membayarcukaipula

mereka akan menuntuthak

perkhidmatan.Darikonteksini kewujudan
awam

untuk mendapatkan

pengurusansisapepejaldankebersihan

dapatdikategorikansebagai baranganawam(publicgood).

didefinisikanoleh Fieldet.al (2002),


diperolehitanpa

persaingan

dantanpa

Sepertiyang

baranganawamadalahbaranganyang
mengasingkan

individudaripada

menggunakannya.SeterusnyaSenecaet.al(1984)mengemukakanbahawabarangan
awam merupakan barangan yang dinikmati dalam jumlah yang sama oleh setiap
individu.
Justeru, ditinjau dari konteks barangan awam, perkhidmatan pengurusan sisa
pepejal dan kebersihan awam di Taman Seri telah dijalankan berasaskan agihan
kewangan daripada MPKBBRI, di mana agihan kewangan tersebut berpunca
daripadabayarancukaibandaran.Peruntukankewanganpuladiagihkanberdasarkan
kepadakutipansisapepejalbagisetiapunitunitrumah,keluasankawasanberumput
danpanjanglongkang.Olehdemikian,inibermaknaperkhidmatanpengurusansisa

pepejaldankebersihanawamdisediakandandijalankankepadasemuaunitrumah

270

dan seluruhkawasanTaman Seri.Justeru,


wujudnyapenduduk
tepat

apabiladitinjaudarikonteksini,

penyewarumahyangtidakmembayarkutipandermatidaklah

dikategorikan sebagai penunggangbebas (freerider)keranaperkhidmatan

disediakanbukanlahatasasasindividuyangmenempatirumahtetapiatasunitunit
rumah dan premispremis. Dari konteks horizontal, pengurusan sisa pepejal dan
kebersihan awam adalah aktiviti yang terhasil daripada sebuah tindakan bersama
(collectiveaction)dandijalankanolehpersatuanpendudukuntukmenciptakan
tempatkediamanataupuntamanyangberdayahuni.Dalamkonteksinipenggunaan
istilahtamanberdayahunidiadaptasidaripadakonsepbandarberdayahuniyang
bermaknabandardenganpersekitaranfizikalnyasegarhijau,bersih,nyaman,teratur
dansihatuntukdidiamisertapersekitaransosialnyayangselamatdenganhubungan
komunitinyayangrapat(AbdulSamadHadi2005).MenurutNoraziahet.al(2007)
konsepbandarberdayahunidigunakansecarameluaspadatahun1980andan1990an
diAmerikaUtara.Penggunaankonsepbandarberdayahuniadalahsatujalanuntuk
mengecam kelestarian dalam sesebuah bandar. Menurut Gigardet (2007:107)
keberdayahuniandankelestarianadalahduaperkarayangsalingberkaitan,walaupun
keduanyatidakmewakilihalyangsama.Bandarlestarimerujukkepadaisu
kelestarian bandar. Justeru melihat kelestarian bandar adalah melihatnya dalam
kehidupandankualitihiduppenghunibandar.Penggunaankonsepbandar
berdayahunipulamerujukkepadakualitihidupdankehidupanpendudukbandar
yangpenuhkedamaian.Tindakanbersamabermaksudsebuahtindakanyang
dilakukanolehsebuahkelompokataupunorganisasitertentuuntukberkongsi
kepentingan bersama di mana setiap individu dalam kelompok tersebut akan
mendapatkanmanfaatdaripadatindakantersebut(Olson1965).MenurutHardin
(1968), tindakan bersama adalah penting bagi mencapai satu penyelesaian yang
diinginkan.Secaraumumnyaperkhidmatanpengurusansisapepejaldankebersihan
awam diTamanSeriadalahsebuahtindakanbersamayangwujuddaripadahasil
kesepakatan bersama penduduk. Ia dijalankan dengan sebahagian pembiayaannya
berpunca daripada sumbangan ataupun derma. Jumlah kutipan derma juga dikutip
dalam jumlah yang telah disepakati secara bersama oleh para penduduk. Bayaran
kutipandermapulamerupakansumbangansukareladantiadapaksaanbagipenduduk
untukmembayarnya.Justerudisebabkanasasbayarannyayangbersifatkerelaanmaka

bayarankutipandermasangatbergantungkepadaeksternalisasinilainilaisosial

271

danmoralitiyangwujuddalamdirisetiappenduduktamansepertiwujudnyasikap
altruisme, rasa tanggungjawab, rasa kepemilikan dan rasa kebersamaan. Secara
khususnyaaltruismedidefinisikansebagaiusahauntukmelakukansesuatuyangbaik
ke atas orang lain dan menggalakkan tumpuan bagi kesejahteraan orang lain.
Lazimnyaaltruismeditunjukkanmelaluipenglibatansosialdanpenglibatankomuniti
(Putnam 2000). Secara keseluruhannya, wujudnya nilainilai sosial dan moraliti
adalah suatu tindakbalas individu secara positif yang memberi kesan ke atas
persekitaran sosial dan fizikal. Dalam konteks bayaran kutipan derma terdapat
kemungkinan bagi setiap penduduk untuk tidak membayar terutamanya bagi
penduduk yang memiliki tahap kesedaran yang rendah. Dalam Furedy (1989)
dikemukakan bahawa di dalam sesebuah komuniti di mana penduduknya memilik
tingkat kesedaran yang rendah terdapat ramai di antara mereka yang enggan
membayarbayarancajpengguna.
Pihak BATAS di Taman Seri tidak memiliki kuasa untuk memaksa dan
menghukumpendudukyangtidakmembayar.InikeranaBATASbukanlahsebuah
organisasiformalkerajaannamunhanyalahsebuahorganisasikemasyarakatanyang
ditubuhkanataskesepatanpenduduksecarabersama.Ianyajugaberfungsisebagai
pihak yang menjalankan pelbagai aktiviti sosial, kemasyarakatan,keagamaan dan
sukan serta menjadi pemudahcara bagi penduduk taman untuk berhubung dengan
pihakotorititempatan.Justeru,apapunaktivitiyangdijalankanolehBATASianya
bukanlahsatuperkarayangformaldanstrukturalyangmembawakepadaimplikasi
undangundang,hukumandandenda.Secaraunumnyadaripadahuraiandiatasdalam
konteksiniperkhidmatanpengurusansisapepejaldankebersihanawamdapat
dikategorikan sebagai

barangankolektif.Barangankolektifmerupakansuatu

baranganatau perkhidmatanyang

tidakdiperolehidalampasaranyanglazim.

Baranganataupunperkhidmatantersebutbiasanya
komunitiataupunmasyarakat(Savas

1987).Dalam

barangankolektifadalah baranganyangdisediakan
dansangattidakmungkinuntukmengasingkan
walaupunianyatidak

membayar

wujuddalamsesebuahkelompok
Fieldet.al(2000)dikatakan
ataupundigunasecarabersama
individuyangmenggunakannya

sebarangbayaranataupunmenyumbangkan

bahagian yang sama dengan individu lain sebagai usaha untuk menyediakannya.

Namunbegitusamaadamembayarataupuntidak,individuberkenaantetapdapat

272

menggunakan barangan ataupun perkhidmatan tersebut. Oleh itu, Savas (1987)


menegaskanbahawaindividutersebutdapatdikategorikansebagaipenunggangbebas.
Oleh demikian, ditinjau dari konteks horizontal dan kaitannya dengan barangan
kolektifmakapendudukdikalanganpenyewarumahyangbukanahlipersatuandan
tidak membayar sumbangan kutipan derma di Taman Seri dapat disebut sebagai
penunggang bebas. Menurut Olson (1965) wujudnya fenomena penunggang bebas
merupakansatupersoalanasasdalamsebuahtindakankolektif.Inikeranarasionaliti
daripadakepentinganpenunggangbebasmembuatmerekatidakbertindakmengikut
kepentingan umum. Pada prinsipnya, Benson (2000) melihat penunggang bebas
sebagaiindividutanpamoraliti.JusterutindakanparapenunggangbebasdiTaman
Seritelahmenunjukkanrendahnyakewujudannilainilaisosialdanmoraliti.Selain
rendahnyarasakepemilikan(senseofownership)terhadappengurusansisapepejal
yangdijalankan(AliandSenel1999).Padahalperkhidmatanpengurusansisapepejal
dankebersihanawamdiTamanSeridijalankanbukanuntukkepentinganindividu
tetapikepentinganseluruhpenduduktamanitu.BerkenaandenganperkarainiSchutz
et.al (1973) juga mengemukakan bahawa sebuah tindakan bersama tidak dapat
berjalan dengan semestinya sekiranya terdapat perkara yang tidak beres dalam
konsensus yang bersifat implisit dan terdapat anggapan di mana sesuatu perkara
wujudsebagaiperkarayangsudahsemestinyaberlaku(takenforgranted).Darisatu
segi pula tindakan 30 peratus pengunggang bebas di Taman Seri menunjukkan
rendahnya tahap penglibatan mereka terhadap keberlangsungan sistem pengurusan
sisapepejaldankebersihanawamdisana.SelaridenganperkarainiYuanike(2000)
mengatakan bahawa penglibatan individu dalam sesebuah aktiviti bukanlah hanya
dilihat daripada penglibatannya secara fizikal sahaja tetapi dari segi sumbangan
pemikiranataupunsumbangankewangan.
Secara realitinya, walaupun tidak membayar kutipan derma, tidak satupun
tindakanyangdilakukanolehBATASuntukmengasingkanparapenunggangbebas
daripadamenggunakanperkhidmatanpengurusansisapepejaldankebersihanawam.
Tindakantindakantersebutumpamanyatindakantidakmengutipsisapepejalataupun
membersihkan kawasan di hadapan rumahrumah yang disewa oleh penunggang
bebas.PerkarainijugaselaridenganpendapatparapendudukdiTamanSeri,dimana

merekamelihattidaksatupuntindakanyangdilakukanolehpihakpersatuanuntuk

273

mengasingkan parapenunggangbebasdaripadamenggunakanperkhidmatan
pengurusansisapepejaldankebersihanawam.Olehdemikian,berkaitandengan
perkarainiterdapatbeberapaperkarayangmenjadipertimbanganBATASuntuktidak
mengasingkanparapenunggangbebasmeliputi;(i)isukebersihankawasanbukanlah
isuindividu,iamerupakanisupenduduksecarakolektifdansekiranyasisapepejal
tidakdikutipdipremistertentumakaperkarainiakanmerusakusahaBATAS

untuk

meningkatkantahapkebersihandiseluruhkawasan;(ii)rumahkediaman

para

penunggangbebasdianggapsebagaipremisyangmembayarcukaipintu.Olehitu
perkhidmatan ini wajib disediakan bagi premispremis tersebut kerana asas
perkhidmatandijalankanadalahberdasarkanagihanperuntukankewanganyang
berpuncadaripadabayarancukaibandarataupuncukaipintu(iii)tuntutanbayaran
untukperkhidmatanyangdisediakanhanyaakandibayarolehMPKBBRIsekiranya
pihakMKPBBRIberpuashatidengankerjakerjayangdijalankan.Sekiranya
perkhidmatantidakdijalankansecarabaikdan

bersesuaiandenganperjanjian

kontrakkerjaataupungagaldijalankanmakapihak

MPKBBRIdapatmenamatkan

kontrakperjanjianataupunmemintapihakpersatuanuntukmenanggungkossekiranya
kerjakerjatersebutdijalankanolehMPKBBRI.Disebabkankeranaperkaraperkara
tersebut maka para AJK BATAS dan JKK Kebersihan dan Keceriaan termasuk
PengerusiJKK,kerapbersemukasecaralangsungdenganparapenunggangbebasdan
memberikefahamankepadamerekatentangtujuandanpentingnyabayarankutipan
derma.

7.5

PENJANAAN, PENANGANAN, PENYIMPANAN DAN PENGUTIPAN


SISA PEPEJAL DAN KEBERSIHAN AWAM SERTA KEMPEN
KEBERSIHANDANGOTONGROYONG

Secaraumumnya,pengurusansisapepejalmeliputienamelemenpengurusaniaitu:
(i)penjanaansisapepejal;(ii)penanganan,pengasingan,penyimpanan,pemprosesan
sisapepejaldisumberpenghasilanataupenjanaan;(iii)pemungutan;(iv)pemindahan
danpengangkutan;(v)pengasingan,pemprosesandantransformasisisapepejal;dan
(vi) pelupusan sisa pepejal (Tchobanoglous et al. 1993). Secara khususnya dalam
konteksskimpengutipanprimeryangmelibatkanpengurusansisapepejaldiperingkat
komunititempatanpulapengurusansisapepejalmeliputibeberapaperingkatyakni;(i)

penjanaansisapepejal;(ii)penanganan,pengasingandan

274

penyimpanan di sumber penjanaan;(iii) pengutipan dan pengangkutan;(iv)


penyimpanan sisa pepejal di tempat penyimpanan komunal. Pemindahan dan
pengangkutansisapepejalketempatpengasingandanpemprosesansisapepejalserta
ketapakpelupusandilakukanolehPihakBerkuasaTempatanataupunpihakpihak
berkepentinganlainnya(Indrayana&Sila1993;Pfammatteretal.1996;Alietal.
1998).Dalamkonteksini,penjanaansisapepejalmerujukkepadajumlahdanjenis
sertakategorisisapepejalyangdihasilkandikeduatamanperumahan.Sedangkan
penanganandanpengasingansisapepejaladalahberkaitdengancarapenanganansisa
pepejalyangdijalankanbagisetiapjenisdankategorisisapepejalsebelumiadiletak
ditempatpenyimpanandisetiaprumahdikeduatamanperumahan.Penyimpanansisa
pepejalpulamerupakanaktivitipengurusanpenyimpanansisapepejaldiperingkat
isirumahdikeduakawasantamanperumahan,dimanasisapepejalakandisimpan
padatempatpenyimpanantertentudandiletakkandilokasitertentudikawasanrumah.
Pengutipandanpengangkutansisapepejalmerupakanaktivitipengutipansisapepejal
yang dijalankan pada masamasa dan harihari tertentu dengan kekerapan tertentu.
Sisapepejalyangdikutipakandiangkutdandipindahkandenganmenggunakanalat
pengangkutketempatpenyimpanankomunalyangdisediakanolehPihakBerkuasa
Tempatan di kedua taman perumahan. Penyimpanan komunal merupakan aktiviti
penyimpanan sisa pepejal di tempat penyimpanan komunal di peringkat kawasan
sebelumsisapepejaldiangkutdandipindahkanpadahariyangditentukanketapak
pelupusan oleh Pihak Berkuasa Tempatan dengan menggunakan lori pengangkut.
Sedangkanaktivitikebersihanawamdankawasanadalahaktivitiyangberkaitdengan
kerja kebersihan seperti menyapu jalan, memotong rumput dan membersihkan
longkangsertaaktivitikebersihanlainnyasepertiaktivitigotongroyongdanmenjaga
kebersihankawasantamanperumahan.
Di peringkat komuniti tempatan dari segi penjanaan sisa pepejal, secara
khususnya berkaitan dengan jumlah sisa pepejal yang terjana di kedua taman
perumahantersebuttidaklahdiketahuisecarapasti.Inikeranaketiadaanmaklumat
maklumatyangberkaitandikeduaduapersatuanpendudukdisana.Namunbegitu
secara kasar jumlah ini dapat dianggarkan dengan menganggar purata jumlah
penghasilan sisa pepejal melalui anggaran jumlah penduduk secara keseluruhan di

keduatamanperumahandanjumlahpenghasilansisapepejalperkapitaseharidi

275

MPKBBRIiaitusejumlah0.8kg/hari(MPKBBRI2005).Anggaranjumlahpenduduk
secara kasar dapat diperolehi berasaskan jumlah unit rumah dan jumlah penghuni
rumah di setiap rumah. Menurut MPKBBRI (2005) bahawa di Kota Bharu
dianggarkansecarapuratanyaterdapatempatsehinggalimaorangpenghunidisetiap
rumah.MenurutCargo(1978),jumlahpendudukmerupakanfaktorutamayangterkait
dengan meningkatnya jumlah penghasilan sisa pepejal. Walaupun terdapat faktor
faktor lain seperti pola konsumsi, jumlah pendapatan dan umur penduduk (Katie
1973).Justeruuntukmenganggarkanpuratajumlahpenghasilansisapepejaldikedua
tamanperumahanpengkajihanyamengambilkirafaktorjumlahpenduduk.Sedangkan
faktorfaktor lainnya tidaklah diambilkira kerana menentukan purata jumlah
penghasilan sisa pepejal melalui faktorfaktor selain jumlah penduduk akan
melibatkankajiansecarakhususdanmendalamsertamenyeluruh.Angaranpuratasisa
pepejalyangdihasilkandiTamanGurudanTamanSeridapatdirujukpadaJadual7.3
berikutini.
Jadual7.3.AnggaranpuratapenghasilansisapepejalperharidiTamanGurudan
TamanSeri
Kawasan

(1)

(2)

(3)

(4)

(5)

(6)

(7)

TamanGuru

210

4Orang

5Orang

0.8Kg

672Kg

840Kg

756Kg

TamanSeri

213

4Orang

5Orang

0.8Kg

681.6Kg

852Kg

766.8Kg

Sumber:KajianLapangan2008
*Keterangan
(1)UnitRumah
(2)Jumlahminimumpenghunirumahdisetiaprumah
(3)Jumlahmaksimumpenghunirumahdisetiaprumah
(5)Anggaranminimumsisapepejalyangdijana,(1)x(2)x(4)
(6)Anggaranmaksimumsisapepejalyangdijana,(1)x(3)x(4)
(7)Anggaranpuratasisapepejalyangdijana,(5)+(6)/2
DaripadaJadual7.3diatasdapatdilihatbahawasecarakeseluruhannyaputara
jumlahsisapepejalyangdihasilkandiTamanGuruadalahsejumlah756kgsehari
manakala di Taman Seri berjumlah 766.8 kg sehari. Perbezaan jumlah ini secara
umumnyadisebabkankeranawujudnyaperbezaandarisegijumlahunitrumahyang
didiami di keduadua taman tersebut sehingga menghasilkan perbezaan dari segi

jumlahpenduduksecaraminimumdanmaksimum.Anggaranjumlahpenduduksecara
minimumdanmaksimumtelahmenghasilkananggaranminimumdanmaksimum

276

jumlahpenghasilansisapepejal.seterusnyamenghasilkanpuratajumlahsisapepejaldi
TamanGurudanTamanSeri.
Dari segi jenis dan kategori sisa pepejalyangdihasilkan, secaraumumnya
sisasisapepejalyangdihasilkandapatdikategorikankepadaempatjenissisapepejal
meliputi: (i) sisa domestik meliputi sisa makanan, sisa dapur, kulit buahbuahan,
kertas,tinaluminium,tinsusu,botoldansebagainya;(ii)sisakebunataupunsisa
tamanmeliputipotonganrumputdanpokokpokok;(iii)sisapukalmeliputibuangan
isirumahsepertilangsir,kerusirosakdansebagainya;(iv)sisaluarbiasameliputisisa
bekasbangunan.Namunbegitutumpuanpengurusansisapepejalyangdijalankandi
peringkat komuniti tempatan di Taman Guru dan taman Seri bertumpu pada
pengurusansisasisadomestikdansisakebun.Sedangkanbagisisasisapukaldanluar
biasaakandiuruskanolehpenduduksecarabersendirian.
DarisegipenanganansisapepejaldaripadakajianyangdijalankandiTaman
Guru dan Taman Seri, secara keseluruhan didapati bahawa pengumpulan dan
penyimpanansisapepejaldijalankantanpamengasingkannyamengikutjenisiaitu
sisapepejalorganikdanbukanorganik.Hasilkajianterhadaprespondendikedua
duatamantersebutdidapati100peratusrespondendiTamanGuru dan100peratus
respondendiTamanSerimelakukanpenyimpanansisapepejal

tanpamelakukan

pengasingan.Sisasisapepejalitudisimpandalambegbegplastik/plastiksampah
sebelumiadiletakkandiluarkawasanrumahuntukdikutipolehparapekerjaataupun
sebelumdibuangsecaralangsungketongRoRo.Lazimnya,pengasingansisapepejal
hanyadilakukansecarainsituolehparapekerjapengutipsisapepejal.Sisapepejal
organikdiletakkandalamtongkomunal.Sisapepejalbukanorganikyangterdiri
daripada barangan kitar semula seperti botol plastik, tin aluminium, besi, kadbod,
bahanbahan kaca dan bahanbahan lainnya sebahagiannya akan dikumpulkan dan
dijualsendiriolehparapekerjasebagaipendapatansampingan,dansebahagianlagi
diberikan kepada pemandu lori dan kru serta pengutip barangan sisa pepejal
bersendirianyangmencaribarangankitarsemuladiTamanGurudanTamanSeri.
Pada dasarnya, wujudnya perilaku penduduk tidak mengasingkan sisa pepejal di
peringkat isirumah di Taman Gurudan Taman Seri bukan kerana ketidakfahaman

penduduktentangpentingnyamengasingkansisapepejaldiperingkatawal.Perkara

277

inidisebabkankeranatidakadanyahimbauanataupunseruansertagalakandaripada
persatuanpendudukagarpendudukmelakukannya.Sekiranyaperkaraperkaratersebut
dilakukanolehpersatuanmakaparapenduduklazimnyaakanmemberikerjasama.
Dalamkontekspengurusansisapepejal,pengasingansisapepejaldiperingkatisirumah
dapat dikaitkan dengan wujudnya program kitar semula. Justeru disebabkan pihak
MPKBBRItidakmenjalankannyadiperingkatbandaranmakaiatidakdijalankandi
peringkatkomunititempatan.Berkaitandenganprogramkitarsemula,daripadahasil
temubualmendalamyangdijalankanterhadap40respondendiTamanGurudan30
responden Taman Seri didapati terdapat empat pemahaman tentang makna dan
manfaat kitar semula yakni; (i) program kitar semula akan mengurangkan jumlah
buangan sisa pepejal yang dibuang ke tapak pelupusan; (ii) program kitar semula
dapatmengelakkanpembaziransumber;(iii)programkitarsemulamemberipeluang
ekonomi; (iv) program kitar semula dapat mengurangkan wujudnya masalah alam
sekitar.Berkaitandenganprogramkitarsemulajugaterdapatduapandangantentang
rancanganuntukmelaksanakannyadiTamanGurudanTamanSeri.Keduadua
pandangan tersebut meliputi

bahawa

program kitar

dilaksanakan dan program kitar

semula adalah perlu

semula rlusangat pe
dilaksanakanUntuklebih.

jelasnyaberkaitandengankeduaduapandangantersebutdapatdirujukpadaJadual
7.4dibawahini.
Jadual7.4Pandangantentang
tamanperumahan
PelaksanaanKitarSemula

pelaksanaanprogram kitarSemuladikedua
TamanGuru
Jumlah(%)
19 (38)
38 (62)
0 (0)

SangatPerluDilaksanakan
PerluDilaksanakan
TidakPerluDilaksanakan
SangatTidakPerlu
Dilaksanakan
0 (0)
Jumlah Keseluruhan(%)
50(100.0)
Sumber:KerjaLapangan2008
DaripadaJadualdiatas

secara

TamanSeri
Jumlah(%)
17(37.7)
28(62.3)
0(0)
0(0)
45(100.0)

keseluruhannya,didapati100peratus

responden diTamanGurudan100peratusresponden

diTamanSeribersetuju

(perlu dan sangat perlu) untuk menjalankan program kitarSecarasemula.

terperincinya,terdapat38peratusrespondendiTamanGurudan37.7peratus

278

responden
p

di Taman Seri berpandangan bahawa program kitar semulaerlusangat

dijalankanolehpihakpersatuanpenduduk.WalaupuntidakmelibatkanpihakMPKB
BRI. Ini kerana pihak persatuan dapat menjalankan sendiri program ini dengan
menyediakan kemudahan pengumpulan barangan kitar semula yang dihantar oleh
penduduk. Penjualan barangan kitar semula seperti botol plastik, tin aluminium,
kadbod,besidankertas jugadapatdiuruskansendiriolehpihakpersatuandengan
menjualbarangantersebutkepusatpusatbelianbarangankitarsemulayangtersebar
di MPKBBRI. Hasil penjualannya dapat di manfaatkan oleh persatuan penduduk
sebagaipendapatantambahankepadapersatuandanpekerja.Walaubagaimanapun,
didapatikebanyakanrespondenyakni62peratusdiTamanGurudan62.3peratusdi
Taman Seri berpandangan bahawa program kitar semula adalah dijalankanperlu
ataspertimbanganpertimbangansepertiyangdihuraikandiatas.Namunpararespon
berpendapat adalah lebih baik sekiranya ia dijalankan secara bekerjasama dengan
pihakMPKBBRI.InikeranaselainMPKBBRIdapatmenyediakanpelbagaifasiliti
yangdiperlukansepertipenyediaantongkitarsemuladandropoffcenter,programini
dapatdijalankansecaralebihterancang.Justeru,pelaksanaanprogramkitarsemula
secara terancang akan meningkatkan lagi keyakinan penduduk dan menggalakkan
penglibatan penduduk secara menyeluruh. Secara umumnya, berkait dengan kitar
semulakajianmendapatibahawapemahamanrespondententangprogramkitarsemula
diperolehi mereka daripada maklumatmaklumat melalui kempenkempen kitar
semulayangdisampaikanolehmediatelevisyendaniklandisuratsuratkabarserta
radio.
Darisegipenyimpanansisapepejaldalamkonteksiniadalahberhubungkait
denganaktivitipenyimpanansisapepejalyangdilakukanolehpendudukdiperingkat
isirumahdiTamanGurudanTamanSeri.Secarakeseluruhannyaaktiviti
penyimpanansisapepejaldiTamanGurudanTamanSeritelahmelibatkan
penyimpanan sisasisa domestik iaitu sisa pepejal organik seperti sisa dapur, sisa
makanan,kulitbuahbuahandankertas.Selainsisapepejalbukanorganiksepertitin,
botolplastik,besiburuk,aluminiumdanlampinpakaibuangsertasisataman
ataupun green waste termasuk potongan rumput dan dahandahan pokok ataupun

rantingrantingbunga.Berkenaandenganaktivitipenyimpanansisapepejalterdapat
tigaperingkatpenyimpananyangwujuddikalanganpendudukdiTamanGurudan

279

Tamaniaitu;

(i)

penyimpanan

dibahagiandalamankawasanrumah;(ii)

penyimpanan di bahagianluarankawasanrumahdan;(iii)penyimpanan

secara

langsung.Penyimpanandibahagian

dalamanrumahberkaitandengan

proses

penyimpanansisapepejaldimana

sisapepejalyangdijanadisimpanbagijangka

masatertentudibahagiandalamanrumah.Inilazimnyadilakukandikawasandapur
sebelumiadikumpulkandandiletakkandibahagianluaranrumahuntukdikutipoleh
pekerja.Ataupundikumpulkansecarasementaradandisimpansamaadadalambeg
plastikterpakaimahupubegplastiksisapepejaluntukseterusnyadibuangketempat
penyimpanan komunal tanpa terlebih dahulu disimpan dan diletakkan di bahagian
luaran rumah. Penyimpanan sisa pepejal di luar rumah berkait dengan proses
penyimpanan di mana sisa pepejal akan dikumpulkan dan disimpan dalam plastik
penyimpanansisapepejal/begplastik,seterusnyadiletakkandilokasihadapanrumah
ataupunbelakangrumah(diluarpagarrumah)dalamjangkamasatertentusebelum
ianya dikutip dan diangkut oleh pekerja ke tempat penyimpanan komunal.
Penyimpanan secara langsung merupakan proses penyimpanan sisa pepejal secara
sementaradibahagiandalamrumahseterusnyaiaakandibuangsecarabersendirianke
tempat penyimpanan komunal tanpa melakukan proses penyimpanan di bahagian
luaranrumah.BerkaitandenganketigatigaperingkatpenyimpanandiTamanGuru
danTamanSeridapatdirujukpadaRajah7.3dibawahini

PenjanaanSisa
Pepejaldi
PeringkatIsirumah

PenyimpananSisa
Pepejaldi
bahagiandalam

Penyimpanansecaralangsung

Penyimpanandi
bahagianluar
rumah

Dikutipdandiangkut
olehpekerja

Penyimpanandi
tempatpenyimpanan
komunal

Rajah7.3PeringkatpenyimpanansisapepejaldiTamanGurudanTamanSeri

Sumber:KerjaLapangan2008

280

DarisegipenyimpanandalamrumahdikalanganpendudukdiTamanGuru
dan Taman Seri terdapat tiga pola penyimpanan yang dilakukan iaitu; pertama,
penyimpanan sisa pepejal di dalam tong biasa yang diletakkan di bahagian dapur
besertadenganplastikpenyimpansisapepejalberukurankeciliaitu45x53cm.Kedua,
25

penyimpanansisapepejaldidalambegplastikterpakai dibahagiandapur.Ketiga,
penyimpanan di dalam tong sisa pepejal individu berkapasiti 60 L/M3 (15 Kg)

26

27

besertadenganplastikpenyimpansisapepejalberukuran71x91cm yangdiletakkan
dibahagian dapur. Oleh itu, berkaitan dengan ketigatiga pola penyimpanan yang
dijalankandikeduaduatamanperumahandapatdirujukpadaJadual7.5dibawahini.

Jadual7.5PolapenyimpanansisapepejalDiTamanGurudanTamanSeri
PolaPenyimpananSisa
Pepejal
PolaPenyimpananPertama
PolaPenyimpananKedua
PolaPenyimpananKetiga
JumlahKeseluruhan(%)

TamanGuru
Jumlah(%)

TamanSeri
Jumlah(%)

41 (82)
7 (14)
2 (4)
50(100.0)
Sumber:KerjaLapangan2008

34(75.6)
11(24.4)
0(0)
45(100.0)

Jadualdiatasmenunjukkanbahawasebahagianbesarrespondeniaitu82
peratus di Taman Guru dan 75.6 peratus di Taman Seri melakukan penyimpanan
menurutpolapertama..Sedangkanrespondenlainnyaiaitu14peratusdiTamanGuru
dan 24.4 peratus di Taman Seri melakukan penyimpanan menurut pola kedua.
ManakaladuarespondenlainnyadiTamanGurumenjalankanpenyimpanandengan
polaketiga.Umumnyapenyimpananpolapertamadilakukandengantujuanagarsisa
pepejalsentiasatersimpansecarakemasdantertutupuntukmenghindariwujudnya
masalah bau dan gangguan tikus serta lalat di dalam rumah khususnya bagi sisa
pepejal organik. Penyimpanan dengan pola kedua pula lazimnya dilakukan kerana
tidaktersedianyatempatpenyimpanandalamrumah.Untuktujuanpenyimpananpara
25

Begplastikyangbisanyadigunakanuntukmeletakkanbarangperbelanjaan.

26

TempatpenyimpanansisapepejalindividuyanglazimdigunakandiMPKBBRI.

27
Beg plastik sampah berukuran menengah yang lazimnya digunakan untuk
menyimpansisapepejalsemasahendakmembuangsisapepejal.

281

respondentelahmemanfaatkanbegbegplastikterpakaiyangsediaada.Selainpola
inidilakukankeranarespondenkurangmenjanasisapepejal.Justerukebanyakansisa
pepejalyangdisimpanadalahsisapepejalyangtidakmudahmembusukdanberbau.
Bagi penyimpanan dengan pola ketiga ini dilakukan bagi memudahkan responden
semasahendakmenyimpandanmeletakkansisapepejalkebahagianluarankawasan
rumah.Selainitudisebabkankeranakekerapanpengutipandisetiaprumahadalahdua
hari sekali maka tempat penyimpanan yang bersaiz besar adalah sesuai untuk
menyimpan lebih banyak sisa pepejal. Di Taman Guru, walaupun pengutipan dan
pengangkutansisapepejaldilakukansetiapharinamuniadijalankansecarabergiliran
mengikut pembahagian kawasan pengutipan iaitu kawasan hulu dan hilir dengan
kekerapanduaharisekalibagisetiapkawasan.Berkaitandenganpenyimpanansisa
pepejal di bahagian dalaman rumah terdapat responden di keduadua taman
perumahan yang melakukan kaedahkaedah khusus terhadap sisasisa dapur yang
berbaudanmudahmembusuk.Termasuksisayangmudahmengundanggangguan
lalat di dalam rumah umpamanya sisa perut ikan dan perut ayam. Bagi jenis sisa
tersebut para responden akan menyimpannya dalam beg plastik terpakai secara
terpisah dengan sisasisa yang lain. Seterusnya ia disimpan di bahagian dalaman
rumah bagi jangka masa tertentu sehinggalah dibuang bersamasama dengan sisa
pepejalyanglainketempatpenyimpanankomunalsemasapetang.Selainituterdapat
respondenyangmenyimpannyadalambegplastikterpakaidanmeletakkannyadalam
petisejuksertadibuangbersamasamadengansisasisayanglain.Dalamkonteksini
jugaterdapatrespondenyangmelakukanpenyimpanansecaraterpisahdengansisa
sisayanglaindalambegplastikterpakai.Namunsisaberkenaanakandiletakkandan
disimpandalamtempatpenyimpananataupunbegplastikbersamasamadengansisa
yanglain.Olehrespondentertentupenyimpananterhadapsisatersebutjugadilakukan
dengan menyimpannya secara bercampur dengan sisasisa lainnya di tempat
penyimpananataubegbegplastikdidapur.Dalamkonteksinidikeduaduataman
perumahan di dapati terdapat pelbagai ahli isirumah yangterlibat dengan aktiviti
penyimpanansisapepejaldibahagiandalamrumah.Terutamanyasurirumah,anak,
ketuaisirumahdanpembanturumah.SilarujukJadual7.6.

282

Jadual7.6Ahliahliisirumahyangterlibatdalampenyimpanandibahagian
dalamrumahdikeduatamanperumahan
AhliIsiRumahYangTerlibat
KetuaIsiRumah
SuriRumah

TamanGuru
Jumlah(%)
0(0)
28(56)

TamanSeri
Jumlah(%)
0(0)
25(55.6)
bersambung...

...sambungan
KetuaIsiRumahdanSuri
Rumah
Anak
AnakdanSuriRumah
PembantuRumah
JumlahKeseluruhan(%)

6(12)

2(4.4)

4(8)
9(18)
3(6)
50(100.0)
Sumber:Kerjalapangan2008

5(11.2)
13(28.8)
0(0)
45(100.0)

DaripadaJadual7.6diatasnampakdilihatbahawapenyimpanansisapepejal
dibahagiandalamrumahkebanyakannyadilakukanolehsurirumahiaitu56peratus
diTamanGurudan55.6peratus.Selebihnya18peratusdiTamanGurudan28.8
peratusdiTamanSeridilakukanolehsurirumahdananak.Manakalaterdapat12
peratusdiTamanGurudan4.4peratusdiTamanSeridilakukanolehketuaisirumah
dansurirumah.SeterusnyalapanperatusdiTamanGurudan11.2peratusdiTaman
Seridilakukanolehanak.SecarakhususnyaterdapatenamperatusdiTamanGuru
dilakukanolehpembanturumah.

Di kedua taman perumahan, sisa pepejal di bahagian dalam rumah akan


disimpanuntukjangkamasatertentu.Sebelumdisimpandanletakkandibahagian
luaran rumah untuk dikutip dan diangkut oleh pekerja ataupun di buang secara
bersendirianketempatpenyimpanankomunalianyaakandisimpanntukjangkamasa
tertentu.Jangkamasapenyimpanannyapulabergantungkepadajumlahdanjenissisa
pepejalyangdijanasertakekerapanpengutipansisapepejal.Semakinbanyakjumlah
yangdijanadansemakinmudahiamembusukataupunberbaumakamakasemakin
singkatpulamasapenyimpanannyadansemakinkerapsertacepatiaakandibuang
ataupundiletakkankeluarrumah.Berkenaandenganjangkamasapenyimpanansisadi

bahagiandalamanrumahdikeduaduatamanperumahandidapatiterdapattiga

283

masapenyimpanandijalankaniaitu;(i)penyimpanansecara

semalaman;(ii)

penyimpanan secara seharian; (iii) penyimpanan secara dua harian. Penyimpanan


secarasemalamanbermaksudpenyimpanansisapepejalyangdilakukanhanyabagi
sisapepejalyangdihasilkanselepasmasapengutipandijalankandimanasisatengah
hariakandibuangsecarabersendirianketempatpenyimpanankomunal(tongRoRo)
padapetanghari.Justeruberkaitandenganjangkamasapenyimpananyangdijalankan
respondendikeduaduatamanperumahandapatdilihatpadaJadual7.7dibawahini.

Jadual7.7Jangkamasapenyimpanansisapepejaldikeduatamanperumahan
JangkaMasaPenyimpanan
PenyimpananSemalaman
PenyimpananSeharian
PenyimpananDuaharian
JumlahKeseluruhan(%)

TamanGuru
Jumlah(%)
32(64)
16(32)

TamanSeri
Jumlah(%)
29(62.2)
16(37.8)

2(4)
50(100.0)
Sumber:KajianLapangan2008

0(0)
45(100.0)

Jadual di atas mendapati kebanyakan responden iaitu 64 peratus di Taman


Guru dan 62.2 peratus di Taman Seri melakukan penyimpanan secara seharian.
Selebihnya 32peratus responden di Taman Guru dan 37.8peratus di Taman Seri
menjalankan penyimpanan secara semalaman. Manakala terdapat empat peratus
responden di Taman Guru melakukan penyimpanan selama dua harian. Lazimnya
penyimpananyangdijalankanbagisisapepejalyangterjanaselepaspetangdanmalam
hariakandisimpansecarasemalamansehinggadiletakkandibahagianluaranrumah
untukdikutipolehpekerjapadakeesokanpaginya.Sedangkansisapepejalyangdijana
selepas tengah hari akan dibuang pada petang hari secara bersendirian ke tempat
penyimpanankomunal.Ataupunsekiranyapengutipansisapepejaltidakdijalankan
pada keesokan harinya, penduduk akan membuang sisa pepejal yang dijana pada
petangdanmalamharipadakeesokanpagidansisatengahhariakandibuangsendiri
padapetanghari.Penyimpanansecarasemalamanlazimnyadilakukanolehpenduduk
yangmenjanajumlahsisayangbanyakterutamanyabagiisirumahdimanapenghuni
rumahnyamelebihiempatsehinggalimaorangpenghuni.Sisasisapepejaltersebut

umumnyaterdiridaripadasisasisadapurorganikyang

284

bercampur dengan sisa bukan organik. Walaupun kebanyakannya adalah sisasisa


pepejal organik yang mudah busuk dan berbau. Penyimpanan secara seharian
bermaksudpenyimpananyangdilakukansecarasehariandimanasisapepejalyang
dijanaselepasmasapengutipaniaitumasatengahhari,petangdanmalamharipada
hariyangsamaakandiletakkankebahagianluaranrumahpadakeesokanpaginya.
Penyimpananseharianlazimnyadilakukanolehparapendudukyangmenghasilkan
sedikitsisapepejalkeranasaizpenghunirumahyangkeciliaitudibawahlimaorang
penghunibagisetiaprumah.Lazimnyajugasisasisapepejalyangdijanabukanlah
darijenissisapepejalyangmudahberbaudanbusuk.Penyimpanansecaraduaharian
bermaksudpenyimpananterhadapsisapepejalyangdijanaselepasmasapengutipan
iaitusisatengahhari,petang,malamdansisayangdihasilkanselamaseharipadake
esokanharinyaakandiletakkankebahagianluarrumahpadapagihariselanjutnya.
Penyimpananduahariandilakukanolehpenghunirumahmengikutkepadakekerapan
masakutipansisapepejaldikawasantersebut.Sepertiyangtelahdihuraikanbahawa
terdapat hubungan antara jangka masa penyimpanan sisa pepejal di dalam rumah
dengan kekerapan masa penyimpanan sisa pepejal di bahagian luaran rumah dan
penyimpanansisapepejalsecaralangsungketempatpenyimpanankomunaldengan
jumlah serta jenis sisa yang dijana. Berkenaan dengan perkara ini di keduadua
kawasan kajian terdapat tiga kekerapan masa penyimpanan dalam melakukan
penyimpanan sisa pepejal ke bahagian luaran rumah dan penyimpanan secara
langsungketempatpenyimpanankomunaliaitu;(i)kekerapanduakalisehari;(ii)
kekerapanseharisekali;dan(iii)kekerapanduaharisekali.Kekerapanduakalisehari
berkait dengan penyimpanan sisa pepejal secara semalaman. Dalam konteks ini
pemindahansisapepejaldaripadabahagiandalamanrumahkebahagianluaranrumah
ataupunpenyimpanan secaralangsungke tempatpenyimpanan komunal dilakukan
dengankekerapanduakalisehari.Inibermaknabahawasemasapagisebelumkerja
pengutipandilakukan,sisapepejalyangdisimpansecarasemalamanakandiletakkan
di bahagian luaran rumah. Semasa petang pula penduduk akan melakukan
penyimpanan secara langsung bagi sisa pepejal yang dijana pada tengah hari dan
petang.Kekerapanpenyimpanansekaliseharipulaberkaitdenganpenyimpanansisa
pepejalsecaraseharian.Dalamkonteksinisisapepejalyangdisimpansecaraseharian
di bahagian dalaman rumah akan diletakkan di bahagian luaran rumah ataupun

disimpansecaralangsungditempatpenyimpanankomunaldengankekerapansekali

285

dalamsehari.Manakalakekerapanpenyimpananduakaliseharipulaberkaitdengan
penyimpanansecaraduaharian.Dalamkonteksinisisapepejalakandiletakkandi
bahagian luaran rumah dengan kekerapan dua hari sekali. Secara keseluruhan
berkaitandenganketigatigamasakekerapanpenyimpananhasilkajiandikeduadua
tamanperumahandidapati32peratusrespondendiTamanGurudan37.8peratusdi
TamanSerimelakukanpenyimpanandibahagianluaranrumahdanmelakukan
penyimpanan secara langsung dengan kekerapan dua kali sehari. Sedangkan
sebahagianbesarrespondeniaitu64peratusdiTamanGurudan62.2peratusdi
TamanSeri

melakukanpenyimpanandibahagianluaran

rumahataupun

penyimpanansecaralangsungdengankekerapanseharisekali.Manakalakekerapan
penyimpanandibahagianluaranrumahduaharisekalihanyadilakukanolehempat
peratusrespondendiTamanGuru.
Bagi para responden di keduadua taman perumahan dengan kekerapan
penyimpananduakalisehari,bagirespondenrespondendiTamanSerisetiapharinya
penyimpanan sisa pepejal ke bahagian luaran rumah dijalankan pada pagi hari,
sementarapadapetangharirespondenakanmelakukanpenyimpanansecaralangsung.
SedangkanbagirespondendiTamanGurudisebabkankeranajadualpengutipansisa
pepejaldisetiaprumahduaharisekalibagisetiapkawasanmakapadaharidimana
kutipansisapepejaltidakdilakukan,pararespondenakanmelakukanpenyimpanan
secaralangsungdengankekerapanduakalisehariiaitupadapagidanpetanghari.
Sebaliknyapadaharidimanapengutipansisapepejaldijalankanpenyimpananke
bahagianluarandijalankanpadapagiharisedangkanpenyimpanansecaralangsung
dijalankan pada petang hari. Sedangkan bagi responden yang menjalankan
penyimpanandengankekerapanseharisekalibagipararespondendiTamanSerisisa
pepejal yang telah disimpan secara seharian di bahagian dalaman rumah akan
disimpandandiletakkandibahagianluaranrumahdengankekerapanseharisekali
padapagihari.NamunbagipararespondendiTamanGuruterutamanyapadahari
tiadagiiliranpengutipansisapepejal,penyimpanansecaralangsungdilakukanpara
respondendengankekerapansekalisehari.KeadaanyangsamadenganTamanSeri
berlakudiTamanGurupadaharirespondenrespondenmendapatgiliranpengutipan
sisa pepejal. Dari segi penyimpanan di bahagian luaran rumah, perkara yang

dilakukanpendudukdiTamanGurudanTamanSeriadalahmeletakkansisapepejal

286

dibahagianluaranpadasebelahpagihariiaitusebelumpekerjapengutipsisapepejal
tiba di rumah mereka. Di keduadua taman perumahan tersebut terdapat arahan
daripada pihak persatuan penduduk yang dihantar melalui surat edaran ke setiap
rumahiaitusetiappendudukwajibmeletakkansisapepejaldibahagianluaranrumah
sebelumpukullapanpagi.Dalamkonteksinidikeduaduatamanperumahantersebut
tidakdidapatipendudukyangmeletakkansisapepejaldibahagianluaranrumahpada
malamhariataupunseharisebelumjadualpengutipansisapepejal.Iniadalahuntuk
menghindari wujudnya gangguan terhadap sisa pepejal daripada binatangbinatang
penguismakanansepertikucingdananjinganjingliaryangmenyebabkansisapepejal
berselerak di meratarata tempat. Selain ia akan memberi kesan terhadap tahap
kebersihandisekitarkawasanrumahpenduduksecarakhususnyadankawasantaman
perumahansecaraumumnyaianyajugaakanmelambatkandanmenyusahkanpara
pekerjasemasamelakukankerjakerjapengutipansisapepejal.Itusebabnyadisetiap
mesyuaratagongpihakpersatuankerapmengingatkanpendudukagarmerekalebih
bijaksana dalam menguruskan sisa pepejal. Seperti yang telah dihuraikan bahawa
taklimattentangcaracaramengurussisapepejaldiperingkatisirumahdankawasan
juga telah disampaikan oleh pihak MPKBBRI kepada penduduk taman pada hari
perasmianpenyerahankerjakerjapengurusansisapepejal.Seterusnyapihakpersatuan
jugakerapmengingatkanpenduduktentangpentingnyamenjagakebersihandisekitar
kawasanrumahdankawasantamandenganmenghantarsuratedarankesetiaprumah.
BerkaitandenganpenyimpanandikawasanluaranrumahdiTamanGurudanTaman
Seriterdapatbeberapaperaturanyangberkaitan.Iameliputi(i)mengadakantempat
penyimpananindividumengikutpiawaiandiMPKBBRI.;(ii)penggunaanbegplastik
sampah bewarna hitam untuk menyimpan sisasisa pepejal. Seterusnya
memasukkannyakedalamtempatpenyimpananindividu;(iii)sampahsampahpokok
yang ditebang di potong pendekpendek supaya mudah diangkut oleh pekerja.
Penggunaan tempat penyimpanan individu mengikut piawaian bertujuan agar sisa
pepejal dapat disimpan dalam satu tempat penyimpanan secara kemas dan tidak
berselerak. Selain itu ia bertujuan bagi menghindari wujudnya gangguan binatang
yang membuat sisa pepejal berselarak sehingga menyusahkan pekerja semasa
melakukankerjakerjapengutipan.Penggunaantempatpenyimpanansecarapiawaian
dapatmeningkatkantahapkebersihandankeceriaandisekitarkawasanrumahdan

kawasantamanperumahansecarakeseluruhan.Penggunaanbegplastiksisapepejal

287

bewarnahitambertujuanagarsisapepejaltersimpansecarakemasuntukmenghindari
wujudnya masalah bau terutamanya semasa diletakkan di tempat penyimpanan
komunaldanwujudnyagangguanlalatsertatikusdanseranggapembawapenyakit
lainnya. Penggunaan beg plastik sisa pepejal juga bertujuan untuk memudahkan
pekerjasemasamelakukankerjakerjaoperasional.Selainperkaraperkaratersebutdi
ataspihakpersatuanjugamenggalakkanpendudukmembuangsisapepejaltersebut
secara langsung ke tempat penyimpanan komunal sekiranya memungkinkan. Pada
prinsipnyaaturanaturanitumerupakanpanduanyangdisediakanolehMPKBBRI
kepadapihakpersatuanuntukdilaksanakandiperingkatkomunititempatan.Secara
asasnya,panduantersebutperludilaksanakanuntukmenghindariwujudnyamasalah
masalah seperti masalah estetik, gangguan kesihatan awam dan pencemaran alam
sekitarsertamasalahkecekapandankeberkesanandalampenguruansisapepejal.Dari
masakemasapanduantersebuttelahdisampaikanolehpersatuankepadapenduduk
samaadamelaluisuratedaran,masamesyuaratagongdankhutbahkhutbahdimasjid
ataupunsurauserta melaluipenerangandari rumah kerumahdi keduaduataman
perumahan itu. Secara umumnya sisa pepejal penyimpanan di bahagian luaran
meliputipenyimpanansisaorganikdanbukanorganikyangsebelumnyadisimpandi
bahagiandalamanrumahsertasisasisatamanataupungreenwasteterutamanyadi
TamanGuru.Lazimnyabagisisasisatamankebanyakanpendudukakanmelakukan
penyimpanan secara langsung. Namun terdapat juga di kalangan penduduk yang
meletakkansisasisatersebutdibahagianluaranrumahbersamasamadengansisasisa
organikdanbukanorganik.Olehparapekerjasisasisatamanakandikutipasalkania
disimpan secara kemas dalam beg plastik sampah hitam dan diletakkan secara
berasingandengansisasisalainnya.DiMPKBBRI,pengutipansisatamandirumah
rumah penduduk tidak dilakukan. Ianya adalah tanggungjawab penduduk untuk
menguruskannyasendiri.Lazimnyapendudukakanmembuangsisatersebutketempat
penyimpanan komunal yang terdapat dsekitar kawasan tempat tinggal mereka.
KeadaaniniberbezadengandiTamanGurudanTamanSeridimanapihakpersatuan
telahmengarahkanpekerjauntukmengutipdanmengangkutsisasisatamanasalkania
disimpansecarakemas.Secarakhususnyaberkaitdengansisapepejalpenyimpanan
bermuladaripadabahagiandalamanrumahsebelumiadisimpandibahagianluaran.
Ianyaakandikumpuldandisimpandalambegplastiksisapepejaldandalambekas

sepertiyangsediadilakukanpadapenyimpanandibahagiandalaman

288

rumahiaitusamaadadalambegplastikterpakaimahupundalambegplastiksisa
pepejalbersaizkecil.Berkaitandenganpenyimpanandiatasdikeduaduataman
perumahansilarujukGambar7.1dibawahini

Gambar7.1Kaedahpenyimpanansisapepejaldibahagianluaranrumah
menggunakanbegplastiksisapepejaldanbegplastikterpakai
Sumber:KerjaLapangan2008
Secarakeseluruhandikeduaduatamanperumahanterdapatterdapattiga
kaedahpenyimpanandibahagianluaranrumahmeliputi;(i)penyimpanandengan
menggunakanbegplastiksisapepejalbersaizsederhana;(ii)penyimpanandengan
menggunakanplastiksampahkecildanbegplastikterpakai;(iii)penyimpanandengan
kaedahpertamadankedua.Penyimpanandengankaedahpertamadankedua
dilakukanbergantungkepadajumlahsisayangdijana.Dalamjumlahyangbanyaksisa
pepejalakandisimpandengankaedahpertamadandalamjumlahyangkurangsisa,ia
disimpandalambegplastikterpakai.SilarujukJadual7.8.
Jadual7.8Kaedahpenyimpanansisapepejaldibahagianluaranrumahdi
keduatamanperumahan
KaedahPenyimpanan
PenyimpanandenganKaedah
Pertama
PenyimpanandenganKaedah
Kedua
PenyimpanandenganKaedah
Ketiga

TamanGuru
Jumlah(%)

TamanSeri
Jumlah(%)

31(62)

18(40.0)

6(12)

21(46.6)

13(26)

6(13.4)

JumlahKeseluruhan(%)

50(100.0)
Sumber:KajianLapangan2008

45(100.0)

289

DaripadajadualdiatasnampakdilihatkebanyakanrespondendiTamanGuru
iaitu 62 peratus menyimpan sisa pepejal dengan kaedah pertama. Selebihnya 12
peratus responden menyimpannya dengan kaedah kedua dan 26 peratus lainnya
menyimpan dengan kaedah ketiga. Berbeza dengan di Taman Guru, kebanyakan
respondendiTamanSeriiaitu46.6peratusmenyimpansisapepejaldengankaedah
kedua.Selebihnya40peratusrespondenmenyimpannyadengankaedahpertamadan
13.4peratuslainnyamenyimpandengankaedahketiga.Daripadajadualdiatasdapat
dilihat bahawa terdapat ramai responden yang masih menggunakan beg plastik
terpakaisebagaitempatpenyimpansisapepejalterutamanyadiTamanSeri.Walaupun
ianyajugaberlakudiTamanGurutetapidenganperatusanjauhlebihkecil.Perkaraini
berlaku selari dengan apa yang ditemukan oleh pengkaji di keduadua taman
perumahansemasamenjalankanpemerhatianberkaitandengankaedahpenyimpanan
sisapepejaldibahagianluarankawasanrumah.Seterusnyasisasisapepejalyangtelah
disimpandengankaedahkaedahpenyimpanandiataslazimnyaakandiletakkandalam
tempattempatpenyimpanan. Tempatpenyimpanan iniadalahtempat penyimpanan
individu yang disediakan secara bersendirian oleh penduduk di setiap rumah. Ia
diletakkansamaadadilokasiluarankawasanrumahiaitudibahagianhadapandi
TamanGurumahupundibelakangrumahdiTamanSeri.Ataupunsekiranyatempat
penyimpanan telah penuh maka sisasisa berkenaan akan diletakkan berhampiran
dengantempatpenyimpananyangsediaada.
Lokasiletaktempatpenyimpanandikawasanluaranrumahmerujukkepada
kaedahpengutipanyangdijalankandikeduaduatamanperumahan.DiTamanGuru
pengutipansisapepejaldilakukandihadapanrumahpenduduk.SedangkandiTaman
Seripengutipandijalankandibahagianbelakangrumahpenduduk.Umumnyatempat
tempatpenyimpananakandiletakkandiluarpagarpremis.Inidilakukanuntuktidak
mengganggupekerjasemasamenjalankankerjakerjapengutipansisapepejal,selain
tidak mengganggu pemilik premis. Pada dasarnya terdapat pelbagai jenis tempat
penyimpanan individu dengan saiz yang berbeza di kalangan penduduk di kedua
tamanperumahanmeliputitongpenyimpananbewarnahitambersaiz60L/m3dan90
L/M3 serta tong dua roda bersaiz 120 L/m3, selain tong cat terpakai. Sila rujuk
Gambar7.2.

290

Gambar7.2PelbagaijenistempatpenyimpanansisapepejaldiTaman
GurudanTamanSeri
Sumber:KerjaLapangan2008
Berkaitandenganpelbagaijenistempatpenyimpananyangdigunakandi
kalanganpendudukdikeduatamanperumahansilarujukJadual7.9dibawahini.
Jadual7.9Jenistempatpenyimpananyangdigunakandikeduataman
perumahan
JenisTempatPenyimpanan

TamanGuru
Jumlah(%)

TempatPenyimpananBersaiz
60L/M3
22(44)
TempatPenyimpananBersaiz
90L/M3
23 (46)
TempatPenyimpananBersaiz
120L/M3
3 (6)
TongCat
0 (0)
TiadaTempatPenyimpanan
2 (4)
JumlahKeseluruhan(%)
50(100.0)
Sumber:KajianLapangan2008

TamanSeri
Jumlah(%)
18(40.0)
11(24.4)
0(0)
16(35.6)
0(0)
45(100.0)

Jadualdiatasmenunjukkan

terdapat44peratusrespondendiTamanGuru

menggunakantempatpenyimpananbersaiz60L/M3dan

kebanyakannyaiaitu46

291

peratusmenggunakantempatpenyimpananbersaiz90L/M3.Selainterdapatenam
peratus responden yang menggunakan tempat penyimpanan dua roda bersaiz 120
L/M3 dan empat peratus tidak memiliki tempat penyimpanan. Bagi yang tidak
memiliki tempat penyimpanan, responden ini setiap harinya secara langsung
meletakkan sisa pepejal di tempat penyimpanan komunal tanpa melakukan
penyimpanansisapepejaldibahagiankawasanluaranrumah.
Di Taman Seri pula di dapati kebanyakan responden iaitu 40 peratus
menggunakan tempat penyimpanan bersaiz 60L/M3. Selebihnya 24.4 peratus
menggunakantempatpenyimpapanbersaiz90L/M3.Sedangkan35.6peratuslainnya
menggunakantongcatsebagaitempatpenyimpnan.Dalamkonteksiniterdapatramai
respondendiTamanSeriyangmenggunakantempatpenyimpanantidakmengikut
piawaian yang ditentukan oleh MPKBBRI dan pihak persatuan penduduk. Bagi
responden tersebut mereka berupaya untuk memaksimakan bahan yang sedia ada
dirumah. Justeru para responden berpandangan bahawa mereka tidak ingin
membazirkanwanguntukmembelitempatpenyimpananyangdigalakkan.
Secarakeseluruhanhuraiandiatasmenunjukkanbahawadikeduaduataman
perumahanterdapatpendudukyangtidakmematuhiarahanpersatuandalamaktiviti
penyimpanandanpenggunaantempatpenyimpanan.Dalamkonteksinimasihbanyak
pendudukyangtidakmenyimpansisapepejaldalambegplastiksisapepejal,namun
ianya disimpan dalam beg plastik terpakai. Selain terdapat ramai penduduk yang
menggunakan bekas tong cat sebagai tempat penyimpanan. Di pihak persatuan di
keduadua taman tersebut pula berpandangan asalkan sisa pepejal disimpan secara
kemas dan tidak dibiarkan berselerak dianggap sudah memadai. Walaupun
penyimpanan sisa pepejal dalam beg plastik terpakai tidaklah sekemas berbanding
menggunakan penyimpanan dalam beg plastik sisa pepejal. Begitu juga dengan
penggunaan tong cat tanpa penutup yang kurang selamat berbanding dengan
menggunakan tempat penyimpanan yang digalakkan. Dari segi estetiknya pula
penggunaantongcatakanmengurangkanmencacatkannilaikeceriaandankeindahan
ditamanperumahankhususnyadiTamanSeri.Inikeranawujudnyaketidakselarasan
dalampenggunaantempatataupuntongpenyimpanan.Dalamkonteksinipulapihak

BATASdiTamanSerikerapmemberimemberiteguranterhadapindividuberkenaan.

292

Selainituolehpersatuandikeduaduatamanperumahantegurankeataspenduduk
dijalankansekiranyaterdapataduandaripadapekerjaumpamanyaberkaitandengan
penyimpanansisapepejalyangberselerakdiluartempatpenyimpanan.Justeruusaha
usahauntukmeningkatkantahapkesedarandanmengubahsikappendudukdilakukan
olehpersatuansecaraberterusandarimasakesemasa.Initermasukmemberi
penerangandarirumahkerumah.Selainsecarataklimattentangsemasamesyuarat
agong,khutbahdimasjiddansurau,taklimattaklimatolehYDPMPKBBRIdan
PengerusiPersatuansemasaharikeluargasertagotongroyongperdana.Sepertiyang
dikatakanolehPujiLestariet.al(2005)bahawapuncamasalahdalampengurusansisa
pepejaladalahmasalahkesedarandansikapmasyarakat.Olehitumeningkatkan
kesedarandanmembentuksikapcintaalamsekitardalamsesebuahkomuniti
diperlukanaktoraktoryangsecaraterusmenerusbertindaksehinggatercapainyatitik
keseimbanganantarakebersihanpersekitarandanpengurusansisapepejalyang
berkesan.
Sepertihalnyadenganpenyimpanansisapepejaldibahagiandalamanrumah,
penyimpanandibahagianluaranrumahjugamelibatkanpelbagaiahliisirumah
sepertipembanturumah,surirumah,ketuaisirumahdananakanak.Olehdemikian,
Jadual7.10dibawahiniakanmenjelaskanahliahliisirumahyangmenjalankan
penyimpanansisapepejaldibahagianluarrumah.
Jadual7.10

Ahliahliisirumahyangmenjalankanpenyimpanandibahagian
luaranrumahdikeduaduatamanperumahan

AhliIsiRumahYangTerlibat
KetuaIsiRumah
SuriRumah
KetuaIsiRumahdanSuri
Rumah
Anakperempuan
Sesiapayangadadirumah
PembantuRumah
JumlahKeseluruhan(%)

TamanGuru
Jumlah(%)
19(38)
14(56)

TamanSeri
Jumlah(%)
14(31.2)
20(44.4)

5(10)
1(2)
8(16)
3(6)
50(100.0)
Sumber:KerjaLapangan2008

2(4.4)
7(15.6)
2(4.4)
0(0)
45(100.0)

293

Jadual7.10diatasmenunjukkankebanyakanpenyimpanansisapepejaldi
bahagianluarrumahdiTamanGuruiaitu38peratusrespondendilakukanolehketua
isirumah. Selebihnya 28 peratus lainnya oleh surirumah, 10 peratus oleh ketua
isirumahdansurirumahdan16peratusolehsiapayangadamasa(surirumah,ketua
isirumahdananakanak).Selainduaperatusolehanakperempuandanenamperatus
dilakukanolehpembanturumah.SedangkandiTamanSerikebanyakannyadilakukan
olehsurirumahyakni44.4peratus.Selebihnya31.1peratusolehketuaisirumah,15.6
peratusolehanakperempuan,empatperatusolehketuaisirumahdanisterisertaempat
peratuslainnyaolehsesiapayangmempunyaimasaluangdirumah..
Daripadajadualdiatasfenomenadiatasdapatdilihatperbezaandikeduadua
tamanperumahanterutamadarisegipenglibatanpembanturumahdankebanyakan
ketuaisirumahdiTamanGurusertapenglibatankebanyakansurirumahdiTaman
Seri.BerkaitdenganpenglibatanketuaisirumahdiTamanGuru,kebanyakanmereka
adalahdaripadakalanganpesara.Sehinggamerekamempunyaibanyakmasauntuk
terlibatdalammenguruskansisapepejaldirumahtermasukmembawasisapepejalke
tempat penyimpanan komunal. Umumnya responden berpandangan bahawa kerja
kerjauntukmembawasisapepejalkeluarbahagianrumahataupunmembuangnyake
tempat penyimpanan komunal bukanlah sematamata tangungjawab isteri atau suri
rumahtetapitanggungjawabbersama.Inibermaksudbahawapengurusansisapepejal
di rumah biarlah diuruskan secara bersamasama. Sedangkan di Taman Seri
kebanyakan ketua isirumah adalah orangorang yang masih bekerja sehingga
kebanyakanmerekatidakdapatmelibatkandiridalammenguruskansisapepejaldi
rumah. Justeru penyimpanan sisa pepejal di bahagian luar rumah kebanyakannya
dilakukanolehsurirumah.
Dari segi penyimpanan secara langsung lazimnya ia dilakukan dengan
memindahkan sisa pepejal di bahagian dalaman rumah ke tempat pembuangan
komunal(tongRoRo)yangditempatkandikeduaduatamanperumahan.Berkaitan
dengantempatpenyimpanansilarujukGambar7.3.Dalamkontekspengurusansisa
pepejaldiMPKBBRI,penempatantongRoRodikawasanperumahanlazimnyatidak
dilakukan.BiasanyatongRoRohanyaditempatankandikawasanpasar,pasarraya

danpusatperniagaanlainnya.

294

Gambar7.3TempatpenyimpanankomunalatautongRoRodiTamanGurudan
TamanSeri
Sumber:KerjaLapangan2008
Ini kerana sistem pengurusan sisa pepejal di keduadua taman perumahan
tersebut adalah berbeza dengan kawasankawasan lain di MPKBBRI maka
penempatantongRoRodikawasantersebutdiperlukanuntukmenjalankanpengutipan
sekunder. Justeru, bagi keduadua kawasan taman perumahan tersebut sistem
28

pengutipan bekas bergerak telah dijalankan disana. Sedangkan di kawasan lain


dilakukan dengan sistem bekas pegun. Berkaitan dengan penyimpanan secara
langsung, lazimnya dijalankan tanpa melalui proses penyimpanan sisa pepejal di
bahagianluaranrumah.Penyimpanansecaralangsungdilakukanuntukmenyimpan
sisasisadapurdanmakananyangmudahmembusukdanberbausertasisasisataman
ataupunsemuajenissisaorganikdanbukanorganiksertasisatamanbagipenduduk
yang tinggal berhampiran dengan tempat penyimpanan ataupun penduduk yang
mendapatkan giliran pengutipan dua hari sekali. Penyimpanan secara langsung
dilakukanolehpendudukmenjana jumlah sisapepejalyang besar iaitu penduduk
pendudukyangmemilikisaizisirumahyangramaidansemasaharihatiketiadaan
pekerjaumpamanyakeranapekerjasakitataupunharicutikhususnyahariJumaatdan
SabtusertahariharicutiamdanharihariperayaanmisalnyaHariRayaAidilFitridan
AidilAdha.Khususnyapadaharicuti,kebanyakanahlikeluargadisetiaprumahakan
pulangdaniniakanmeningkatkanjumlahahliisirumahsertajumlahsisapepejaldi
setiaprumah.Dariawalpelaksanaanprojekpengurusansisapepejalpihakpersatuan
dikeduaduatamanperumahansangatmenggalakkanparapendudukmenyimpansisa
pepejalsecarabersendirianditempatpenyimpanankomunal.Untuk

28

Berkaitandengansistembekasbergerakdanbekas

peguntelahdihuraikandalamBabV.

295

tujuan ini pihak persatuan kerap meminta kerjasama penduduk agar mereka dapat
menjagakebersihandisekitaranrumahdankawasantamandenganberdisiplindalam
membuangsisapepejalketempatpenyimpanankomunal.

Olehdemikian,padamasamasakhusussepertisemasaberlakupekerjasakit
danpadahariharicuti,hasilkajiandikeduaduakawasantamanperumahantersebut
mendapati bahawa kesemua responden di Taman Guru dan Taman Seri telah
melakukan penyimpanan sisa pepejal secara langsung ke tempat penyimpanan
komunal.Inidilakukanadalahkeranamerekatidakinginwujudnyamasalahbaudan
kekotoran di kawasan rumah akibat sisa pepejal yang menumpuk dan membusuk.
Selainitu,iadilakukanbagimeringankantugastugaspekerjapengutipsisapepejal.
Justerudalamkonteksiniapayangterlihatadalahwujudnyasuatusikapdanperilaku
altruismasertakesedarandantanggungjawabyangtinggidikalanganpendudukuntuk
menjagatahapkebersihandankeceriaandisekitarkawasanrumahsertakeseluruhan
kawasantamanperumahan.Sepertiyangdikesanmelaluikajianini,kesedarandan
rasatanggungjawabiniterbangunhasildaripadainternalisasinilainilaisosialyang
berlaku melalui proses meliputi: (i) pemahaman penduduk tentang erti penting
kebersihandankesihatan;(ii)pemerhatianpenduduksendiridenganmelihatkawasan
yangbersihsehinggapendudukberkeinginanuntukmenjagatahapkebersihansedia
ada;(iii)teguranteguran danperingatanperingatan daripada pihak persatuanyang
dilakukan melalui penerangan dari rumah ke rumah melalui suratsurat edaran,
penerangandarirumahkerumahdankhutbahkhutbahdimasjidsertasurau;serta(iv)
teguranteguran di kalangan ahliahli komuniti sendiri Dari segi pengutipan dan
pengangkutan sisa pepejal, kerjakerja pengutipan dan pengangkutan dijalankan
denganmelakukanaktivitipengutipansisapepejaldarirumahkerumahkeatassisa
sisa pepejal yang diletakkan di bahagian hadapan dan bahagian belakang rumah
penduduk. Seterusnya sisa tersebut diangkut dan dipindahkan untuk disimpan di
tempat penyimpanan komunal. Secara umumnya ` aktiviti pengutipan dan
pengangkutansisapepejalmelibatkanmasadankekerapanpengutipan,jumlahtrip
pengutipan dalam sehari, jumlah sisa pepejal yang dikutip bagi setiap trip
pengangkutan,kaedahpengutipandanperalatanpengangkutan.Dikeduaduataman
perumahan,kerjakerjapengutipandanpengangkutansisapepejalbermulapadapukul

8pagisehingga11.30tengahharidiTamanGurudan8pagisehingga11pagidi

296

TamanSeri.DiTamanGurukerjapengutipandanpengangkutansisapepejal
dilakukan oleh seorang pekerja. Sedangkan pekerja lainnya melakukan kerjakerja
kebersihanawamiaitumemotongrumputdanmembersihkanlongkang.DiTaman
Serikerjapengutipandanpengangkutandijalankanolehkeduaduapekerja.Darisegi
kekerapanpengutipan,diTamanGurukerjakerjapengutipandanpengangkutan
dilakukan setiap harinya oleh pekerja. Namun disebabkan kerana keluasan
kawasannyasetiapharinyakerjakerjapengutipansisapepejalhanyadapatmencakupi
sebahagian daripada kawasan Taman Guru. Oleh demikian, untuk melaksanakan
aktivitipengutipansisapepejalpihakpersatuanmemutuskanuntukmembahagikan
kawasanTamanGurukepadaduakawasanoperasiiaitukawasanhuludankawasan
hilir.Pengutipandanpengangkutansisapepejaldijalankansecarabergiliransetiapdua
harisekalidikawasankawasantersebutiaituIsnin,Rabu,SabtudikawasanHuludan
Ahad,Selasa,KhamisdikawasanHilir.KerjakerjapengutipansisapepejaldiTaman
Gurudijalankanenamharidalamseminggu.DiTamanSerikerjakerjapengutipan
sisapepejaldilakukansetiaphariataupunlimaharidalamseminggukecualipadahari
cutiiaituhariJumatdanSabtu.Disebabkankeranakawasanbegitu
tidakluasmakasetiapharikerjakerjapengutipansisapepejaldisinidapat
mencakupi keseluruhan kawasan taman perumahan. Justeru kerjakerja pengutipan
danpengangkutansisapepejaldikeduaduatamanperumahandijalankanmelangkaui
apayangadadalamperjanjiankontrakantarapersatuanpendudukdenganMPKB
BRI,dimanapengutipandanpengangkutansisapepejaldilakukansetiapduahari
sekali.Padaprinsipnya,dalamkontekspengutipansisapepejalterdapatsatuperkara
pentingyangperludiberiperhatianiaituberkaitandenganlaluanpengutipanmikro.
Laluan pengutipan mikro adalah sebuah pelan ataupun manual bagi menentukan
laluanbagikerjakerjapengutipandanpengangkutansertadimanaianyaberawaldan
berakhir.Lazimnyapelanataupunmanualinidisediakanolehpihakpengurusanbagi
memudahkankerjakerjatersebutdijalankanselainuntukmeningkatkankeberkesanan
dan kecekapannya (US Environmental Protection Agency 1974). Justeru dalam
konteks pengutipan sisa pepejal di peringkat komuniti tempatan penyediaan pelan
ataupun manual laluan mikro adalah penting untuk memudahkan kerjakerja
dijalankan dan memudahkan pekerja baru menjalankan kerja mereka sekiranya
pekerja yang ada semasa ini berhenti bekerja. Dalam konteks ini pula disebabkan

keranatidakterdapatnyapelanlaluanmikromakakerjakerjapengutipandan

297

pengangkutan dijalankan oleh pekerja adalah berasaskan kepada pengalaman dan


kebiasaanmerekadalammenjalankankerjatersebut.Namunkerjakerjatersebutdapat
dijalankanmerekasecaracekapdanberkesan.
Dari segi kaedahnya, secara operasional kaedah pengutipan sisa pepejal di
keduaduatamanperumahanadalahsama,namunperbezannyaadalahdarisegititik
pengutipannya(collectionpoint).DiTamanGurukaedahpengutipansecarakerbside
dijalankandengantitikpengutipandibahagianhadapanrumah.Dalamkonteksinisisa
pepejalakandisimpanditempatpenyimpanansisapepejaldiluarpagardihadapan
rumah. Sedangkan di Taman Seri kaedah pengutipan secara kerbside dijalankan
dengan titik pengutipan di bahagian belakang rumah ataupun di loronglorong
bahagian belakang rumah Dalam konteks ini sisa pepejal akan disimpan dan
diletakkandibahagianluardibelakangrumah.SilarujukGambar7.4.

Gambar7.4Pengutipansisapepejaldibahagianbelakangrumahataupundi
loronglorongbahagianbelakangrumahdiTamanSeri
Sumber:KerjaLapangan2008

Secara umumnya, dengan menyerahkan tanggungjawab sepenuhnya kepada


persatuanuntukmenjalankansistempengurusansisapepejalmakasistemdankaedah
pengurusan sisa pepejal akan dijalankan secara mandiri dengan keputusan dan
kebijaksanaanpihakpersatuan.BagiTamanGurukaedahpengutipanyangdijalankan
berasaskankaedahpengutipanyanglazimdilakukandipelbagaikawasandiMPKB
BRI.SedangkandiTamanSerikaedahpengutipandibahagianlorongbelakangrumah

pendudukdijalankanolehBATASadalahataspertimbanganpertimbangan

298

seperti:(i)meningkatkantahapkebersihandiloronglorongbahagianbelakangrumah
penduduk,dimanasebeluminiloronglorongdibahagianbelakangrumahmenjadi
tempatpembuanganbarangbarangterpakai(junkwaste).Keadaannyasangatkotor
dantidaksihatkeranaiamenjaditempatpembiakannyamukdansarangtikus;(ii)
meningkatkantahapkeindahandankeceriaankawasantamanperumahan.Pengutipan
di bahagian belakang rumah melibatkan penyimpanan sisa di bahagian belakang
rumah.Olehkeranasisapepejaldisimpandibahagianbelakangrumahmakakeadaan
dibahagianhadapanrumahrumahpenduduknampaklebihbersihdantidakcacatoleh
penyimpanansisapepejal;(iii)memudahkankerjakerjapenyimpanandanmenjaga
kebersihandibahagiandalamrumah.Penyimpanandibahagianbelakangrumahakan
memudahkan ahli isirumah untuk melakukan kerjakerja pemindahan sisa pepejal
daripada bahagian dalaman rumah iaitu daripada dapur ke bahagian luaran rumah
yakni bahagian belakang rumah. Seterusnya, penyimpanan di bahagian hadapan
rumahakanmelibatkanpemindahansisapepejaldaripadakawasandapurkebahagian
hadapanrumahmelepasibahagianbahagianlaindidalamrumah.Sekiranyaterdapat
air lesapan sisa pepejal yangtertumpah iamenyebabkan masalah baudibahagian
dalamanrumah.
Secara umumnya, seperti halnya di peringkat MPKBBRI, di peringkat
komunitiperkhidmatanpengutipandanpengangkutansisapepejalhanyadisediakan
bagisisasisadomestik.Sedangkanbagisisasisayanglainmeliputisisaluarbiasa,
sisaterjadual(schedulewaste)ataupunsisatoksid,sisapukaldansisatamanakan
diuruskansendiriolehparapenduduktaman.Lazimnyapengutipandanpengangkutan
terhadapsisasisadomestikdilakukanbagisisasisapepejalyangtelahdisimpandan
diletakkandititiktitikpengutipan.Seterusnyasisatersebutdiangkutdandisimpanke
tempatpenyimpanankomunalsehinggakemasadijalankannyapengutipansekunder
oleh pihak MPKBBRI. Namun demikian, pemerhatian di keduadua taman
perumahan mendapati bahawa pengutipan dan pengangkutan juga dijalankan oleh
pekerja terhadap sisasisa taman yang disimpan dan diletakkan secara kemas di
bahagianluaranrumahbersamasamadengansisasisadomestiklainnya.Inimasih
berlaku walaupun pihak persatuan telah meminta penduduk untuk melakukan
penyimpanan sendiri sisasisa taman secara langsung ke tempat penyimpanan

komunal.Dalamkontekspenjanaansisapepejal,sisasisapepejalyangdijana

299

pendudukdikeduaduatamanperumahanbukansahajasisasisadomestiktetapisisa
pukaldansisaluarbiasasepertipokokpokokyangditebangdansisabahanbangunan.
Walaupun sisa tersebut tidak wujud sepanjang masa namun kewujudannya dalam
masatertentuakanmemberikesannegatifkeataskebersihandankeceriaantaman
sekiranya ia tidak diuruskan secara baik. Oleh demikian, di keduadua taman
perumahan,kewujudansisapukalakandiurusmelaluipersetujuanantarapersatuan
pendudukdanMPKBBRI.Inibermaknabahawapengutipandanpengangkutannya
akandilakukansecaralangsungolehpihakMPKBBRI.Padaprinsipnyaberkaitan
dengansisapukaldansisaluarbiasapihakpersatuantelahmemaklumkankepada
pendudukagartidakmembuangsisasisatersebutketempatpenyimpanankomunal.
Sekiranyaterdapatpendudukyanginginmembuangnyamerekadapatmemaklumkan
perkarainikepadapihakpersatuan.Seterusnyapersatuanakanmemintakerjasama
MPKBBRI untuk mengutip dan mengangkut sisasisa tersebut daripada rumah
penduduk. Atas persetujuan MPKBBRI, keduadua belah pihak (MPKBBRI dan
persatuan)akanmenentukanmasayangsesuaiuntukpengutipandanpengangkutan.
Dalamhalinipulapihakpersatuanakanmemaklumkannyakepadapenduduktaman
dan meminta mereka untuk mengumpulkan sisasisa yang akan dibuang agar
pengutipan dan pengangkutannya dapat dilakukan secara kolektif. Pada hari yang
telahdisepakatipengutipandanpengangkutandarirumahkerumahdilakukanoleh
MPKBBRItanpamengenakansebarangcajkepadapendudukdanpihakpersatuan.
Merujuk kepada perkaraperkara yang dihuraikan di atas dari konteks
persatuan,perkaratersebutdilakukanataspertimbangan:(i)untukmenjagatahap
kebersihandankeceriaankawasantaman;(ii)menjagaprestasikerjapersatuan;(iii)
menjagahubunganbaikantarapersatuandanpenduduk;serta(iv)meningkatkanrasa
kepercayaanpendudukterhadappersatuan.Selainitupihakpersatuancuba

untuk

mengamalkansikapbertoleransidanpendekatanyangbersifatkekeluargaan

dalam

melaksanakansistempengurusansisapepejal.DarisegiMPKBBRIpulaasas
pertimbanganmerekasematamataadalahuntukmemberikerjasamadansokongan
secara konsisten kepada pihak persatuan agar ianya dapat menjayakan lagi
pelaksanaan sistem pengurusan sisa pepejal. Perlu diketahui bahawa projek
penglibatankomunititempatandiTamanGurudanTamanSerimerupakanprojek

anakangkatMPKBBRI.ItusebabnyapihakMPKBBRIselalumemberikeutamaan

300

danperhatiansertalayananyangkhususkepadakeduaduatamantersebutberbanding
dengantamantamanlaindiKotaBharu.
Seperti yang telah dihuraikan bahawa di keduadua taman perumahan
pengutipan sisa pepejal telah melibatkan pengangkutan sisa pepejal dari tempat
penyimpanan di bahagian luaran rumah dan titiktitik pengutipan ke tempat
penyimpanankomunal.Dimanasetiaptrippengangkutanakanmengangkutsejumlah
sisapepejaltertentu.Justeru,diTamanGurupengangkutansisapepejalmelibatkan
empat trip pengangkutan setiap hari dengan anggaran jumlah sisa pepejal yang
diangkutbagisetiaptripsejumlah150kgataupundenganpuratatigabegplastikbagi
setiap isirumah. Di Taman Seri pula pengangkutan sisa pepejal melibatkan lima
sehinggaenamtrippengangkutandengananggaranjumlahyangdiangkutbagisetiap
tripnyaadalah200kgataupundenganpurataempatsehinggalimabegplastikbagi
setiapisirumahdalamsetiaptrip.Darisegipengangkutan,pengangkutansisapepejal
di keduadua taman perumahan telah dijalankan dengan menggunakan peralatan
pengangkutanyangsederhanaiaitukenderaanbermotorberodatigadankeretatolak
(pushcart).BerkaitandenganpaerkarainilihatGambar7.5.

Gambar7.5Kenderaanbermotorrodatiga(treecycle)dankereta
tolak(pushcart)
Sumber:KerjaLapangan2008
Penggunaan keteta tolak pada awalnya digunakan di keduadua taman
perumahan itu. Di Taman Guru kereta tolak merupakan sumbangan daripada
Pengerusi Jawatankuasa Kerajaan Tempatan, Pelancongan dan Kebudayaan negeri
Kelantan yang juga merupakan ahli Dewan Undangan Negeri di kawasan Bunut

PayungyangmeliputikawasanTamanGuru.SedangkandiTamanSerikeretatolak

301

adalah hasil sumbangan daripada Menteri besar Kelantan melalui Pengerusi


Jawatankuasa Kerajaan Tempatan, Pelancongan dan Kebudayaan negeri Kelantan.
Namun begitu pada tahun 2009 pihak persatuan penduduk Taman Guru telah
menggantikankeretatolakdengankeretabermotorberodatigauntukmeningkatkan
keberkesanandalamsistempengangkutansisapepejal.Kemudahaniniadalahhasil
sumbangandaripadaPengerusiJawatankuasaKerajaanTempatan,Pelancongandan
KebudayaanNegeriKelantanyangdiserahkankepadapersatuanpenduduksempena
perasmian hari keluarga pada bulan Jun 2009. Untuk mendapatkan sumbangan
tersebutpengurusannyadilakukanolehseorangpendudukdiTamanGuruyangjuga
seorangAhliMajlisMPKBBRIdanSetiausahaPolitikkepadapengerusiberkenaan.
SelainbantuankemudahanpengangkutansejumlahRM5000.00telahdisumbangkan
kepadapersatuanpendudukuntukkosoperasionaldanpemuliharaanperalatankerja.
Sejakdioperasikankeretabermotorberodatigakeupayaanpekerjadalammenjalankan
pengutipandanpengangkutansisapepejaltelahmeningkat.Sebelumnyapengutipan
sisa pepejal hanya mencakupi sebahagian kawasan taman perumahan semasa ini
pengutipansisapepejalmampumeliputiduapertigabahagiankawasanperumahan
dengantrippengutipanantaralimasehinggaenamtripsehari.SedangkandiTaman
Seri sehingga ke masa ini, kerjakerja pengutipan dan pengangkutan sisa pepejal
masih dijalankan dengan menggunakan kereta tolak. Semasa pengkaji bersemuka
denganSetiausahapersatuanpendudukdiTamanSeripadaakhirtahun2010,pihak
persatuanpenduduksedangberusahauntukmendapatkankemudahanpengangkutan
yangsamasepertiyangdigunakandiTamanGurubagimemudahkanpekerjadalam
melaksanakan kerjakerja pengutipan dan pengangkutan serta meningkatkan
kecekapankerja.
Selepas kerjakerja pengutipan primer di jalankan, pengutipan sekunder
dilakukan oleh pihakMPKBBRI dengan kekerapan antara dua sehingga tiga kali
seminggu.Pengutipansekundermelibatkankaedahsistembekas bergerakdimana
tempatpenyimpanankomunalakandibawabersamaolehkenderaanpengangkutke
tapak pelupusan sisa pepejal. Selepas proses pembuangan sisa pepejal tempat
penyimpanan tersebut akan dikembalikan ke tempat semula. Di keduadua taman
perumahan pengutipan sekunder dijalankan selepas kerja pengutipan dan

pengangkutansisapepejaldilakukanolehpekerjaiaitupadatengahhari,dantempat

302

penyimpanannyapulaakandiletakkansemuladikeduatamantersebutpadapetang
harinya. Pengangkutan dilakukan menggunakan lori jenis RoRo. Sebelumnya,
sebelum ditetapkan jadual pengutipan sekunder ada masanya pihak MPKBBRI
datangterlaluawal(pukul9pagi)untukmengangkuttongRoRoketapakpelupusan.
Inimembuatpekerjaterpaksameletakkansisapepejaldikawasanyangberhampiran
dengan tempat penyimpanan. Sisasisa tersebut baru diletakkan selepas tempat
penyimpanandikembalikaniaitusebelumtengahhari.Carabeginiagakmenyusahkan
pekerjakeranamerekaharusmeletakkankembalisisapepejalketempatpenyimpanan
komunal. Oleh demikian, para pekerja meminta pihak persatuan untuk
membincangkan perkara ini dengan pihak MPKBBRI, dan mencapai kesepakatan
bahawapengangkutantempatpenyimpanankomunalhanyaakandijalankanselepas
dilakukannyakerjakerjapengutipansisapepejaliaitusemasatengahhari.
Berkaitan dengan pengutipan sekunder pula, ada masanya pelaksanaannya
tertundasehinggaduaharikeranamasalahkerosakanpadaloripengangkut.Seperti
yangtelahdihuraikandalamBabIVbahawaterdapattigaunitloriRoRopadamasa
kajiandijalankansedangberoperasidiMPKBBRI.Sebaliknyaterdapat19unittong
RoRo yang diletakkan di pelbagai kawasan dan perlu diangkut mengikut giliran.
Disebabkankeranakurangnnyaloripengangkutmakaloriloriyangadadioperasikan
denganmelampauihad.Selainituketigatigaloritersebutjugaberumurmelebihi15
tahun dan kerap mengalami kerosakan. Kerosakan yang berlaku pada lori RoRo
memberikesankepadakelancaranoperasipengangkutansisapepejaldiTamanGuru
danTamanSeri.Semasaketiadaanloripengangkut,tempatpenyimpanankomunal
akanpenuhdanberlimpahkeranakerjakerjapengutipanprimerterusdijalankanoleh
pekerja walaupun sisasisa pepejal terpaksa diletakkan di bahagian luar tempat
penyimpanankomunalsambilmenungguloripengangkutkembaliberoperasi.Perkara
yang berlaku menimbulkan rungutan dari penduduk terhadap pihak persatuan. Ini
keranawujudnyamasalahbaudangangguanlalatkhususnyabagipendudukyang
tinggal berhampiran dengan tempat penyimpanan komunal (tong RoRo). Namun
selepasdiberipeneranganolehpihakpersatuanpendudukterpaksamenerimakeadaan
yangberlaku.Selainkerjapengutipandanpengangkutansisapepejal,kerjakebersihan
awamyangdijalankandikeduaduatamanperumahanadalahmenyapu,memotong

rumputdanmencuciataupunmembersihkanlongkang.DiTamanGuru

303

kerjamenyapudilakukanolehpekerjapengutipsisapepejaluntukmenyapukawasan
kawasan yang terlihat kotor ataupun bersepah. Kerja ini dilakukan oleh pekerja
pengutipsisapepejalselepaskerjapengutipandijalankan.Perkarayangsamajuga
dilakukandiTamanSeri,namuniamelibatkankeduaduapekerja.Darisegipotong
rumput,dikeduaduatamanperumahandilakukandengankekerapansetiaphari.Di
TamanGurukerjamemotongrumputdilakukanolehseorangpekerjabermuladari
pukul 8 pagi sehingga 12.30 tengah hari sedangkan di Taman Seri kerjakerja
memotongrumputdilakukanolehkeduaorangpekerjaselepasmasapengutipansisa
dijalankaniaitubermuladaripadapukul11pagisehingga12tengahharidilanjutkan
pada pukul dua sehingga empat petang. Secara umumnya kerjakerja memotong
rumput mencakupi bahubahu jalan dan kawasankawasan berumput di keduadua
tamanperumahankecualikawasanpadangdantamanpermainansepertiyangterdapat
di Taman Guru. Bagi kawasan padang dan taman permainan pemotongan rumput
adalah tanggungjawab Bahagian Lanskap, Jabatan Perkhidmatan Bandaran. Bagi
setiapkawasanperumahankerjakerjapotongrumputdikawasantanahlapangdan
tamanpermainandilakukan23minggusekalibergantungpadamusim,kalaumusim
hujan rumput akan cepat panjang dan pemotongan rumput dilakukan lebih kerap.
Seperti hanya peralatan pengangkutan sisa pepejal, mesinmesin pemotong rumput
yangdigunakandikeduaduatamanperumahanadalahhasildermadaripadapihak
yangsamasemasahariperasmianprojekpengutipanprimer.
Mengenaikerjamencucilongkangterdapatperbezaandarisegipelaksanandan
kekerapan pelaksanaannya di keduadua taman perumahan. Di Taman Guru, kerja
mencucilongkangdilakukanpadamasamasatertentuiaitujikaterdapatgangguan
pengaliranairdalamlongkangataupunsemasalongkangtersumbat.Kerjainipula
tidaktermasuksebagaikerjautamaparapekerjanamuniadilakukanolehsamaada
pekerjamahupunoranglainsecaraupahanataupundilakukanolehahliahlipersatuan
dengan bergotong royong. Ini disebabkan kerana rendahnya pembiayaan daripada
MPKBBRI terhadap kerjakerja ini dan seperti yang telah dihuraikan dengan
pembiayaan tersebut pelaksanaan kerjakerja mencuci longkang hanya dijalankan
setahunsekalisahajadiTamanGuru.Namunbegituatasperjanjiankontrakyangtelah
dipersetujui oleh pihak persatuan penduduk maka kerjakerja ini harus dilakukan

sesuaidenganperjanjiankontrak.Dalamkonteksinibagimemastikankebersihan

304

longkangdiTamanGurutigakaliseminggupemeriksaanlongkangdijalankanoleh
AJK Biro Kebersihan dan Kesihatan. Oleh itu, sekiranya terdapat longkang yang
tersumbatmakapihakpersatuanakanmengupahpekerjaselepasmasabekerjaataupun
oranglainuntukmenjalankankerjakerjamencucilongkang.Namundemikian,kes
keslongkangtersumbatsangatjarangberlakudiTamanGuru,kecualikeskesyang
disebabkanolehpendudukitusendiriiaitudisebabkanolehbuangansisasisabahan
bangunandirumahrumahpendudukyangmelakukanrenovasirumah.Dalamhalini
pihak persatuan berupaya untuk meminta kerjasama pemilik rumah untuk
membersihkan longkang mereka secara bersendirian. Lazimnya penduduk akan
bekerjasama dan melakukannya secara sendiri ataupun dengan mengupah pekerja.
UpahbagikerjakerjainiadalahRM20.00sehinggaRM30.00.DiTamanSerikerja
kerjamencucilongkangdilakukansecararegularsetiapharinyadimanakerjakerja
tersebutberkaitdengansamaadamembersihkanlongkangyangtersumbatataupun
membersihkanbahanbahanbuangandarilongkang.Bagimelaksanakankerjatersebut
keduadua pekerja akan melakukan pemeriksaan selepas kerjakerja memotong
rumput.Kerjamencucilongkangdilakukanolehkeduaduapekerja.Sepertihalnya
peralatanmengutipdanmengangkutsisapepejaldanmemotongrumput,peralatan
peralatanuntukmencucilongkangjugaadalahhasilsumbangandaripadapihakpihak
yangtelahdijelaskandiatas.
Secarakeseluruhannya,bagimemastikanwujudnyapersekitaranyangbersih
danberdayahunisertabagimeningkatkanrasakebersamaan,kepemilikandantahap
kesedaransertatanggungjawabpendudukpelbagaiusahatelahdijalankanolehpihak
persatuandikeduatamanperumahan.Usahausahatersebutmeliputipelaksanaan
kempenkempen kebersihan, gotong royong dan penjagaan kebersihan di sekitar
kawasan rumah. Kempen kebersihan merupakan satu aktiviti yang dijalankan
khususnyadiTamanSeridenganmelaksanakanprogrampertandinganrumahbersih
setiap tahunnya pada setiap bulan Ogos sempena menyambut hari kemerdekaan.
Program ini mula dilaksanakan pada tahun 2005 atas inisiatif BATAS secara
bekerjasama dengan Jabatan Kesihatan Negeri Kelantan atas sebab berlakunya
beberapakesdengidiTamanSeri.Padamulanya,programinidibiayaiolehJabatan
Kesihatan.Namunbegitubermuladaripada

tahun2007

pelaksanaanprogram

sepenuhnyadibiayaiolehBATASsendiri.

Programini tidakmelibatkanpihak

305

MPKBBRI, namun pihak tersebut akan dimaklumkan berkenaan dengan


pelaksanaannya. Pelaksanaan program pertandingan rumah bersih pada asasnya
bertujuan untuk meningkatkan tahap kebersihan tempat kediaman penduduk dan
persekitarannyasertameningkatkantahapkesedaranpenduduk.Pertandinganrumah
bersih ini akan melibatkan seluruh rumah penduduk di Taman Seri. Sebelum
bermulanyapertandinganinipihakpersatuanlazimnyaakanmemaklumkanperkara
inikepadapendudukdenganmenghantarsuratsuratedaranmelaluiketuaketuablok.
Makluman tersebut meliputi perkara yang berkait dengan penyertaan, penilaian
kebersihandibahagiandalamandanluaranrumahtermasukbahagianlongkangdi
hadapanrumahdankebersihansertakeceriaannyadanyangutamaadalahbersih
daripadapembiakannyamukaedes.Salahsatutujuanpelaksanaanpertandinganini
adalah untuk membebaskan Taman Seri daripada dengi. Dalam pertandingan ini
penilaian dilakukan oleh pihak BATAS dan Jabatan Kesihatan dengan pemenang
rumahyangterbersih,memperolehhadiahyangdisediakanolehpihakBATAS.Selain
pertandinganrumahbersih,programgotongroyongjugadijalankanpadamasamasa
tertentudangotongroyongperdana.Programgotongroyonginidilakukandikedua
duatamanperumahan.Gotongroyongdimasatertentukhususnyadilakukanuntuk
membersihkanlongkanglongkangyangtersumbatdankawasankawasanyangkotor.
Malahandikeduaduatamanperumahantersebutpihakpersatuanmengadakangotong
royongsebulansekaliuntukmembersihkankawasankuburyangberhampirandengan
kawasantamanperumahan.Gotongroyongperdanapuladilakukansetiaptahun
bersamaandenganpelaksanaanharikeluarga.Aktivitigotongroyongperdana
melibatkan pihak MPKBBRI dalam hal ini pekerjapekerja dan peralatan mereka
sertajabatanBombauntukperalatanmencucuilongkang.Selainitumelibatkankedua
pihak tersebut di atas, di Taman Guru pelaksanaan gotong royong perdana juga
melibatkan pihakpihak lain seperti pihak sekolah yang berhampiran termasuk
penglibatangurugurudananakanaksekolahrendahdanmenengahsertapenglibatan
paraaskarwahtaniahdiTamanSeri.

Gotongroyongperdanamelibatkan

pembersihan kawasan secara menyeluruh termasuk membersihkan dan mencuci


longkang,memotongdahandahanpokokyangtinggidanmenebangpokokpokok
yangtidakdiperlukanserta membersihkanseluruhkawasanperumahan.Secara
khususnya gotong royong perdana bukan hanya melibatkan pembersihan kawasan

tamanperumahantetapijugamelibatkankebersihandimasingmasingrumah

306

penduduk. Untuk tujuan ini seminggu sebelum pelaksanaan hari keluarga pihak
persatuan penduduk melalui suratsurat edaran meminta penduduk untuk
membersihkankawasandalamandanluaranrumahtermasukmencucilongkangdi
hadapanrumahmereka.Padaharipelaksanaangotongroyongperdanaseluruhsisa
sisabuangandirumahpendudukharusdikumpuldandiletakkandihadapanrumah
masingmasinguntukselanjutnyadikutipdandiangkutolehpekerjapekerjasertalori
lori yang disediakan MPKBBRI. Pelaksanaan gotong royong perdana lazimnya
bermuladaripadapukul7pagisehinggapukul12.30tengahhari.SilarujukGambar
7.6.
]

Gambar7.6AktivitiGotongRoyongPerdanadiTamanGurudanTaman
Seri
Sumber:KerjaLapangan2008

Secarakeseluruhanpelaksanaangotongroyongyangdijalankandikeduadua
tamanperumahanmelibatkanahliahlipersatuandikalanganpendudukpemilikrumah
asaldanahliahlipersatuandikalanganpenyewarumah.Namunbegitubagipenduduk
penyewayangbukanahlipersatuankebanyakanmerekakurangmelibatkandiridalam

pelbagaiaktivitigotongroyongyangdijalankan.Perkarainiberlakudi

307

keduadua taman perumahan,walaupun secara peratusannya perkara tersebut lebih


nyataberlakudiTamanSeri.Inidisebabkanperatusanpenyewarumahyangbukan
ahlipersatuandidapatilebihbanyakjumlahnyadiTamanSeriberbandingdengandi
TamanGuru.Justerubagiaktivitigotongroyongyangdijalankanpadamasamasa
tertentu,kebanyakanahlipersatuanyangmelibatkandiriadalahdikalanganketua
isirumahlelaki.Sedangkanbagipelaksanaangotongroyongperdanapenglibatan
pendudukadalahlebihmeyeluruhkeranaiabukansahajamelibatkanketuaisirumah
namunmelibatkanseluruhahliisirumah.Berkaitandenganpelaksanaangotong
royong di keduadua kawasan taman perumahan hasil kajian mendapati bahawa
kesemuarespondendiTamanGurudanTamanSeriberpendapatbahawapelaksanaan
gotongroyongdikeduadua kawasan tersebut adalah sangat menggalakkan.
Seterusnyadikeduaduatamanperumahantersebutdidapatijugabahawa100peratus
respondendiTamanGurudanTamanSerikerapterlibatdalamaktivitigotongroyong
sekiranyamerekaberadadikawasanitusemasaaktivitigotongroyong
dijalankan.Selainitu,dalammelaksanakanaktivitigotongroyongkhususnyaaktiviti
gotongroyongperdanadikeduaduakawasantamanperumahan,hasilkajian
mendapatibahawadiTamanGuruselainketuaisirumahterlibat,terdapat62peratus
responden

yanghanyamelibatkansurirumahdalamaktivitigotongroyong.

Selebihnya38peratusrespondenlainnyayangmelibatkansurirumah(isteri)dan
anakanakmerekadalamaktivitigotongroyongperdana.SedangkandiTamanSeri
100peratusrespondenmelibatkansurisurirumahdananakanakdalamaktiviti
gotongroyongtersebut.Ramainyajumlahrespondenyangmelibatkanisteri(tanpa
anak)diTamanGurudisebabkankeranaumumnyapararespondenadalahparapesara
guruyanghanyatinggalberduadenganisterimereka.Sedangkananakanakmereka
tinggaldiluarkawasanTamanGuruataupundiluarKotaBharudannegeriKelantan.
Selain melaksanakangotongroyong,

bagimenjagakebersihandan

meningkatkan keceriaan di taman perumahan pihak persatuan menggalakkan dan


menganjurkanpendudukuntukmenjagakebersihandanmeningkatkankeceriaanserta
kehijauandisekitarrumahmasingmasing.Dalamkonteksiniaktivitiaktivitiyang
perludijalankanadalahmembersihkankawasandisekelilingrumahsepertimenyapu
dan memberisihkan halaman rumah, memotong rumput di halaman rumah,

membersihkanlongkangdihadapanrumah,membersihkankawasandalamanrumah,

308

menanam pokokpokok bunga dan mengawal serta menyekat pembiakan nyamuk


aides. Namun begitu dalam menjalankan aktiviti kebersihan dan meningkatkan
keceriaan serta kehijauan tersebut oleh persatuan para penduduk taman tidak
dibenarkanuntukmenanampokokpokokhiasandanberbuahdibahubahujalandi
hadapan rumah. Pada prinsipnya arahan tersebut adalah larangan daripada pihak
MPKBBRIyangdisampaikankepadapendudukmelaluipihakpersatuan.Sekiranya
inidilakukanolehpenduduksecarapastinyapihakMPKBBRIakanmenegurpihak
persatuanpendudukdanseterusnyamencabutpokokpokokberkenaantanpasebarang
notis. Berkaitan dengan perkara ini pula penduduktersebut akan dikenakan denda
antaraRM100.00sehinggaRM250.00.Dalamkonteksarahanlarangandiataspula
hasilkajianmendapati100pertatusrespondendikeduaduatamanperumahantelah
mengikut arahan persatuan untuk tidak menanam pokokpokok bunga dan pokok
pokokberbuahdibahubahujalandihadapanrumahmereka.Mengikutpandangan
para penduduk adalah wajib bagi mereka mematuhi setiap anjuran dan arahan
persatuan kerana setiap arahan dan anjuran tersebut adalah untuk kebaikan dan
kepentinganpenduduksecarabersama.Darisegimenjalankanaktivitikebersihan100
peratus responden di keduadua taman perumahan itu telah menjalankan pelbagai
aktivitikebersihandihalamanrumahmereka.Aktivitiaktivititerutamaadalahaktiviti
menyapuhalamanrumah,membersihkankawasandalamanrumah,memotongrumput
dan dahandahan pokok, mencuci longkang di hadapan rumah dan mengawal
pembiakan nyamuk aedes. Aktivitiaktiviti berkenaan dijalankan pada masa dan
kekerapan yang berbeza sama ada setiap hari, dua sehingga tiga kali seminggu,
seminggusekalisehinggasebulansekali.Namunbegitudiantaraaktivitiaktivitiyang
dijalankanolehsetiapisirumah,terdapataktivitiyangberbezadiantaraTamanGuru
dan Taman Seri terutamanya berkait dengan aktiviti memotong rumput. Ini kerna
kewujudanjenisrumahyangberbezadiantarakeduaduatamanberkenaan.Justeru
dalam menjalankan aktiviti tersebut terdapat penduduk di Taman Guru yang
melakukannya sendiri keranamerekameilikimesin memotongrumput sendiridan
terdapatjugapendudukyangkerapmengupahpemotongrumputdariluarkawasan.
UntukkerjakerjamemotongrumputlazimnyaakandikenankanbayaransejumlahRM
40.00sehinggaRM60.00untuksekalimemotong.Secarakeseluruhan,aktivitiaktiviti
kebersihandirumahrumahpenduduktelahmelibatkanpelbagaiahliisirumahseperti

Ketuaisirumah,surirumah,anakanakdanbahkanpembanturumah.

309

Penglibatan tersebut adalah bergantung kepada jenis aktiviti yang dijalankan


umpamanya aktiviti memotong rumput dan mencuci longkang di hadapan rumah
kerap dijalankan oleh ketua isirumah. Sedangkan aktivitiaktiviti lainnya seperti
aktivitimenyapuhalamanrumahdanmembersihkanbahagiandalamanrumahakan
melibatkansurirumahdanpembanturumahsertaanakanak.Dalamkonteksinijuga
terdapat aktiviti yang melibatkan seluruh ahli isirumah umpamanya aktiviti
membersihkanhalamandisekelilingrumah.Secarakeseluruhannyabagiketuaketua
isi rumah di kalangan ahliahli persatuan, penglibatan seluruh ahli isi rumah di
peringkatgotongroyongperdanadangotongroyongdikawasanrumahmerupakan
satu cara bagi mereka agar anakanak dan istri serta seluruh ahli isi rumah dapat
belajartentangmaknakebersihandankesihatan.

7.6PENGAWASANDANPEMANTAUAN

PengawasandanpemantauankerjakerjaoperasionaldiTamanGurudanTamanSeri
dijalankan bagi memastikan kerjakerja operasional yang dilakukan selari dengan
piawaiankerjakerjaoperasionalyangditetapkanolehJPBdanskopkerjaoperasional
persatuansepertiyangtermaktubdalamperjanjiankontrakkerja.Dalamkonteksini
terdapatduakaedahsistempengawalanyangdijalankaniaitukaedahpengawasandan
pemantauansecaralangsungdankaedahsecaratidaklangsung.Kaedahpengawasan
danpemantauansecaralangsungdijalankanolehpihakPersatuanpendudukdanpihak
JPB dengan menjalankan pengawasan dan pemantauan terhadap kerjakerja
operasionalyangdijalankan.Sedangkankaedahpengawasandanpemantauansecara
tidaklangsungdijalankanolehpihakpersatuanpendudukdanJPBapabilamenerima
aduan dan rungutan penduduk serta menemubual penduduk. Secara umumnya,
pengawasan dan pemantauan dijalankan pada dua peringkat iaitu di peringkat
persatuandanperingkatMPKBBRI.Diperingkatpersatuanpenduduk,pengawasan
danpemantauandijalankanolehAJKKebersihandanKesihatanPKMTGdiTaman
GurudanJKKKebersihandanKeceriaanBATASkhususnyaolehpenyelialapangan
di Taman Seri. Bagi tujuan tersebut hampir setiap hari pihakpihak berkenaan
menjalankan pemeriksaan ke atas kerjakerja pengutipan dan pengangkutan sisa
pepejal, potong rumput dan ke atas longkanglongkang yang terdapat di sekitar

kawasantaman.Padamasayangsamapulaparapekerjaakanmemberilaporan

310

kepadapihakpersatuansekiranyaberlakumasalahsemasamelaksanakankerjakerja
operasionaldan kebersihanawam umpamanyamasalahyang berkaitandengan: (i)
sikap penduduk dalam menyimpan dan meletakkan sisa pepejal yang tidak sesuai
denganarahanpersatuanataupunwujudnyahalanganhalanganyangberlakudalam
longkang disebabkan oleh bahanbahan sisa bangunan rumah yang terbuang yang
menyebabkanairlongkangbertakung;(ii)kerosakanpadaperalatanpengangkutan,
mesinmemotongrumputdankeperluankeperluanterhadapalatgantiperalatanseperti
tayarkeretasorongsertakeperluanlainnyameliputiminyakpetroldanwayaruntuk
mesinpemotongrumput;(iii)tongRoRoyangadamasanyaterlalucepatdiangkut
olehloriMPKBBRIiaitusemasakerjakerjapengutipansedangdijalankanakibatnya
pekerjaterpaksamenghentikankerjakeranaketiadaantempatuntukmeletakkansisa
pepejal yang telah dikutip. Perkara ini menyebabkan tertundanya kerjakerja
pengutipan dan pengangkutan sisa pepejal di beberapa premis kediaman sehingga
pemilikrumahmembuataduankepadapersatuanberkenaantentangmasalahini.

Oleh demikian, bagi menyelesaikan masalahmasalah tersebut tindakan


langsungakandilakukanolehAJKKebersihandanKesihatanPKMTGdanpenyelia
lapangan JKK Kebersihan dan Keceriaan BATAS seperti (i) bersemuka dengan
pemilik rumah bagi memberi kefahaman dan meminta kerjasama untuk mengikut
peraturanyangsediaadabagimemudahkanpekerjadalammenjalankankerjakerja
operasionaldijalankan;(ii)bersemukadenganpemilikrumahdanmenyarankanuntuk
membersihkanlongkangdaripadabekasbekasbahanbangunan.Dalamhalinikerja
kerjapembersihanlongkangbukanlahtanggungjawabpekerjatetapiakandilakukan
sendiri oleh pemilik rumah. Sekiranya pemilik rumah mem0inta khidmat pekerja
makakossebesarRM2030akanditanggungolehpemilikrumah;(iii)diTamanGuru
AJK Kebersihan dan Keceriaan akan memberi laporan kepada bendahari untuk
menyediakandanabagimenyelesaikanmasalahkerosakandankeperluankeperluan
yangdiperlukanolehpekerjauntukmenjalankankerjakerjaoperasional.Sedangkan
di Taman Seri masalah kerosakan dan keperluan tersebut akan secara langsung
ditangani oleh penyelia lapangan; (iv) melaporkan perkara yang berlaku kepada
PengurusiBiro(PKMTG)danPengurusiJKK(BATAS).Dalamkonteksinikedua

duapengerusitersebutakanbersemukadenganpihakJPBdanmemberilaporanserta

311

berbincang untuk menyelesaikan wujudnya masalah tong RoRo yang diangkut


sebelumkerjapengutipansisapepejalselesai.Selainitu,pemantauandanpengawasan
jugadijalankanberdasarkanaduandanrungutanpenduduk.Namunbegitusepanjang
tempohkajian,pihakpersatuanpendudukdikeduaduatamantersebutsangatjarang
menerima aduan dan rungutan penduduk berkaitan dengan kerjakerja operasional
yangdijalankan.
DiperingkatMPKBBRIpulapemantauandanpengawasandijalankanoleh
Penolong Pegawai Kesihatan Persekitaran Bahagian Kebersihan JPB dengan
melaksanakan pemeriksaan dan penilaian terhadap kerjakerja operasional yang
dijalankan di Taman Guru dan Taman Seri. Lazimnya pemeriksaan dan penilaian
dilakukan dalam tiga kali sebulan iaitu pada awal, pertengahan dan akhir bulan.
Pemeriksaan dijalankan bagi memastikan kerjakerja operasional dijalankan selari
dengan piawaian kerjakerja operasional, misalnya kutipan sisa pepejal minima
dijalankantigakaliseminggu.Selepassisapepejaldikutip,kawasansekitartaman
harus nampak bersih, pemotongan rumput juga harus dijalankan mengikut pada
piawaiankerjakerjaoperasionalJPB.Namunbegitudalamkonteksinibiasanyapara
pegawaipemeriksatidakbersikapkakudalammenilai.Asalkanrumputtidakterlihat
panjang ianya sudah dipertimbangkan sebagai dipotong. Berkaitan dengan kerja
mencucilongkangpulapemeriksaanakandijalankandenganmenilaitahapkebersihan
longkangdantidakterdapatairyangbertakungdalamlongkang.Semasakerjakerja
pemeriksaan dijalankan pihak JPBlebih bersikap terbuka dan bertoleransi. Justeru
sekiranyaterdapatmasalahmasalahumpamanyaterdapatkerjakerjaoperasionalyang
tidakdijalankanmakapegawaipemeriksaakanberbincangdanmemintapersatuan
pendudukmenyelesaikankerjakerjaberkenaan.Dalammenjalankanpemeriksaandi
keduadua taman perumahan pihak JPB juga akan menemubual para pekerja bagi
memahamimasalahmasalahyangdihadapipekerjasemasamenjalankankerjakerja
operasional. Selain itu pihak JPB juga akan meminta pandangan penduduk taman
berkenaandenganperkhidmatanpengurusansisapepejaldankebersihanawamyang
dijalankanataupunsecarakhususnyaberkaitandengankerjakerjaoperasional.Seperti
yangtelahdihuraikandalamBabVbahawadalammelaksanakanaktivitipemantauan
danpengawasanpihakJPBjugamenerimaaduandanrungutanpendudukmenerusi

talianhotline,suratbertulisdanemail.Berkenaandenganperkarainiaduan

312

aduandanrungutanrungutanpendudukdaripadaTamanGurudanTamanSerihanya
berlakupadamasaawalberjalannyaprojek.Aduandanrungutanpenduduklazimnya
berkaitan dengan sisa pepejal yang tidak dikutip oleh pekerja. Dalam konteks ini
pihakJPBseterusnyamemberisaranankepadapenduduksupayamertekasecara
langsungmembuataduankepadapihakpersatuanpenduduk.Padadasarnyapada
masaawalpelaksanaanprojekberkenaanterdapatsalahfahamdikalanganPengerusi
danAJKpersatuandiTamanGurudanTamanSerimengenaikutipansisapepejal
yang

hanyadijalankandirumahrumahpendudukdikalanganahlipersatuan.

Perkarainidilakukanbagimenggalakkanpendudukuntukmenjadiahlipersatuan.
NamunselepasdiberipemahamanolehJPBbahawaasasperkhidmatanpengutipan
sisapepejaldijalankanberdasarkankepadabayarancukaibandarataucukaipintu
makaperkarainitidaklagiberlakudikeduaduatamanberkenaan.Padamasaini
walaupunaduanpenduduktidakditerimasecaralangsungolehpihakJPB,namun
dalammenjalankanpemeriksaankelapangan,lazimnyapendudukakanditemubual
bagimendapatkantanggapandanpandangan.Melaluitemubualinipendudukdapat
membuataduandanrungutankepadapihakJPB.Namunsemasakajiandijalankan
tidakterdapatsatupunaduandanrungutandaripadapendudukdikeduaduataman
berkenaansemasatemubualolehJPBdijalankan.Perludiingatkanbahawadari
perspektif JPB, antara ukuran kejayaan dalam pelaksanaan projek penglibatan
komunititempatandalampengurusansisapepejaldankebersihanawamdikeduadua
tamantersebutadalahtidakterdapatnyaaduandanrungutandaripadapenduduk.

7.7KESIMPULAN

PengurusansisapepejalolehkomunitidiTamanGurudanTamanSeritelahberjalan
dengan lancar dan dijalankan dengan seksama terutamanya dari segi pelaksanaan
penyimpanan,pengutipandanpengangkutansisapepejal.Initermasukmenjalankan
programgotongroyongdankempenkebersihan,pengawalandanpemantauan
terhadapkerjakerjaoperasional.Selainmelaksanakanperaturanperaturandan
kawalan sosialyangbersifatgesaan

dandoronganmelaluihimbauandaripada

mimbarmasjiddansurau.Termasuk

hebahanhebahanataupunpekelilingyang

dihantarkerumahrumahpendudukdan interaksisecaralangsungdiantarapersatuan

dengan

penduduk.Justeruperanan

persatuanpenduduksangatpentingdalam

313

menjayakanprogramini.Parapendudukpulamemberikankerjasamayangbaikdan
sentiasa memberikan sokongan serta menunjukkan tahap penglibatan yang
menyeluruh. Ini kerana masingmasing mereka mahu melihat kawasan perumahan
yangbersih,indahdanberdayahuni.PihakPBTmelaluiJPBmenguruskandengan
baiktanggungjawabdanhubunganmerekadenganpenduduk,denganmenggunakan
kaedahrundingandansikapyangfleksibel.Semuainimenunjukkanapabilakesedaran
dankomitmenanggotakomunitimelaluiusahapersatuanpendudukdanpihakPBT,
maka mereka dapat memainkan peranan dalam pembangunan komuniti setempat.
Walaupununsurefreeriderwujuddalambatastertentu,iabukanlahsatufenomena
yangmengganggukelancaranpenglibatankomunitidalampengurusansisapepejaldi
keduaduatamanitu.
Justeru daripada realitirealiti di atas terdapat pelbagai tindakan agensi di
peringkatmikro,selaintindakanaktifagensidiperingkatPBTyangmenggunakan
pendekatan yang sesuai untuk mengubah struktur yakni persekitaran di peringkat
mikro.Diperingkatmikropula,kewujudanorganisasitempatansebagaireaksiagensi
telahberinteraksidenganstrukturdiperingkatmikrosehinggaiadapatmelaksanakan
danmenghasilkankualitipersekitaranyanglebihbaik.Olehdemikian,nampakdilihat
bahawa aplikasi teori strukturasi dalam bab ini dapat menghuraikan pelbagai
fenomenayangberlakudiperingkatmikroataupundiperingkatkomunititempatan.

Babselanjutnyaakanmenjelaskanimpakpelaksanaanpengurusansisapepejal
olehkomunititempatankeataspenduduksetempat,persatuanpendudukdanPihak
Berkuasa Tempatan. Ia juga akan menjelaskan tentang pemerkasaan modal sosial
dalamkomunititempatan.

314

BABVIII

PENDEKATANBERASASKANKOMUNITITEMPATAN:
SATUPENILAIANKEBERKESANAN

8.1.PENGENALAN

Babinibertujuanmencapaiobjektifketigadankeempatkajianiaitumenghuraikan
impak pelaksanaan pengurusan sisa pepejal oleh komuniti tempatan di taman
perumahan di Kota Bharu penduduk setempat, persatuan penduduk dan Pihak
BerkuasaTempatan;iajugaakanmenelitisebabsebabmodalsosialcukuppenting
dalammembangunkanpenglibatankomunitisecarakolektifdalampengurusansisa
pepejal. Justeru, bab ini akan menjawab soalan kajian ketiga iaitu sejauhmana
pelaksanaan pengurusan sisa pepejal yang melibatkan komuniti tempatan memberi
kesan ke atas komuniti tempatan dan Persatuan penduduk serta Pihak Berkuasa
Tempatan; dan soalan keempat iaitu sejauhmanakah modal sosial menyumbang
kepadakeberkesananpenglibatankomunititempatandalampengurusansisapepejal
sertaapakahsebabsebabyangmenyumbangkankepadakeberkesanansedemikian?

Bab ini terbahagi kepada bahagian pertama adalah menghuraikan tentang


impakpelaksanaanpengurusansisapepejalberasaskankomunitikeataspenduduk
setempat, persatuan penduduk dan Pihak Berkuasa Tempatan. Berkaitan dengan
impak ke atas komuniti tempatan atau penduduk setempat, bahagian ini akan
menghuraikan kesan tersebut berdasarkan penilaian dan pandangan penduduk
terhadap sistem pengurusan sisa pepejal pada masa ini dan membandingkannya
dengan masa ia mula dijalankan oleh MPKBBRI. Perkaraperkara yang
diperbandingkandisinimeliputi;(i)kekerapanmenjalankankerjakerjaoperasional
danpengutipansekunder;(ii)cakupankerja;(iii)piawaiandalampenyimpanan;(iv)

prestasipekerja;(v)penggunaanperalatan;(vi)birokrasipengurusan;(vii)kawalan

315

kebersihandankeceriaankawasandan;(vii)isupencemaran,kesihatanawamdan
estetik. Ia juga melihat kesan pelaksanaan pengurusan sisa pepejal ke atas pihak
persatuan penduduk. Kesankesan yang akan dihuraikan meliputi; (i) kesan dalam
meningkatkan pendapatan dan simpanan persatuan; dan (ii) kesan dalam
meningkatkan rasa kepercayaan penduduk terhadap persatuan dan kesannya dalam
meningkatkanbilanganahlipersatuanpenduduk.Seterusnyapaparandalambahagian
iniberkaitandengankesanpengurusansisapepejalberasaskankomunitikeatasPihak
Berkuasa Tempatan. Kesankesan tersebut dilihat dari segi; (i) kesan terhadap
berkurangnyabebanpentadbirandanpengurusansertakewangandan;(ii)kesannya
dalam memudahkan pelaksanaan penguatkuasaan undangundang dan peraturan
peraturankeperingkatakarumbi;serta(iii)kesannyadalammeringankanbebanPihak
Berkuasa Tempatanuntuk menyediakanpendidikan alam sekitar kepadapenduduk
setempat.Bahagiankeduababiniakanmenghuraikanpemerkasaanmodalsosialdi
peringkatkomuniti.Pemerkasaantersebutdilakukanolehpersatuanpenduduksecara
organisasimelaluiaktivitiaktivitikemasyarakatan,keagamaandansukandansecara
bukan organisasi oleh ahliahli komuniti melalui pembinaan hubungan sosial dan
ikatansosialsecaraindividudanmelaluipenglibatanmerekadalampelbagaiaktiviti.
Secara khusus bahagian ini berkaitan dengan wujudnya pelbagai persatuan di
peringkatkomunititempatandanpelaksanaanpelbagaiaktivitisosial,keagamaandan
sukan.Bahagianiniseterusnyaakanmemaparkanprosespemerkasaanmodalsosial
melalui elemenelemen modal sosial seperti rasa kepercayaan, rasa kepemilikan,
solidaritisosial,semangatkesalingandankepemimpinan.

Bab ini akan berpandu kepada aplikasi teori modal sosial yang melihat
wujudnya jaringan sosial, normanorma, rasa kepercayaan, solidariti sosial, rasa
kepemilikandansemangatkesalingandiperingkatmikroataupunkomunititempatan.
justeruadanyamodalsosialdisinimembolehkanwujudnyakesedarankolektifdan
penglibatankomunitisecarakolektifdalammenguruskanpersekitaranmereka.Babini
memberi tumpuan terhadap peranan human agency dalam organisasiorganisasi
tempatandananggotaanggotakomunitidalammembinadanmemperkasakanmodal
sosial menerusi aktiviti sosial, kemasyarakatan, agama dan sukan di peringkat

komunititempatan.

316

8.2 IMPAK PENGURUSAN SISA PEPEJAL BERASASKAN KOMUNITI


TEMPATAN KE ATAS PENDUDUK SETEMPAT, PERSATUAN
PENDUDUKDANPIHAKBERKUASATEMPATAN
Padaprinsipnya,

impakdisinibermaksudkesandaripadapelaksanaansistem

pengurusansisapepejaldiTamanGurudanTamanSeri.Lazimnyaterdapatkesan
secarapositifdannegatifdaripadapelaksanaansebuahaktivitiataupunprojekdisuatu
kawasantertentu.Kesanpositifdisinibermaknaaktivitiataupunprojekyang
dijalankanakan

membawaperubahanperubahanyangbermanfaatdiperingkat

mikrodanperingkatmakro.Sedangkankesannegatifbermaknabahawapelaksanaan
projek ataupun sesuatu aktiviti pembangunan tidak membawa perubahan yang
signifikanterhadapmasyarakat.Dalamkajianinipelaksanaansistempengurusansisa
pepejaldiTamanGurudanTamanSeritelahmemberikesanyangpositifkeatas
komuniti tempatan dan persatuan penduduk secara mikro serta Pihak Berkuasa
Tempatansecaramakro.Perkarainiakandibincangkansatupersatudibawah.

8.2.1ImpakPositifKeatasKomunitiTempatan

Berkaitanimpakkeataskomunititempatanataupenduduksetempat,kesantersebut
dapatdilihatdaripadapandangandanpenilaianpendudukterhadapsistempengurusan
sisapepejalyangsemasainisedangdijalankandiTamanGurudanTamanSeri.Pada
prinsipnya,pandangandanpenilaiantersebutmerupakanbuahpikiranpendudukyang
diterokaipengkajiberasaskanpemerhatiandanrealitipengalamanmerekaterdadap
sistempengurusansisapepejalselepasberlangsungselamabeberapatahun.Terdapat
duapandanganpendudukterhadapsistempengurusansisa
pepejal yang berjalan semasa ini. Pertama, penduduk yang sangathatiberpua dengan
sistempengurusansisapepejalyangadasemasaini.Kedua,merekayangberpuas hati
dengan sistem urusanpeng sisapepejal.Penemuanmenunjukkandi keduaduataman
perumahanterdapat28peratusrespondendiTamanGurudan36
peratus di

Taman Seri

sangat berpuashati dengan sistemn sisapengurusapepejal

kini.Manakalaselebihnyasebahagianbesarnyaiaitu72peratusdiTamanGurudan
65 peratus

di Taman Seri

terdiri daripada mereka

yang berpuashati.Bagi

responden

yang sangat berpuas hati memandang bahawa denganungjawabtangg

dankuasayangdiserahkanolehMPKBBRIkepadapersatuanpendudukpengurusan

317

sisapepejaldapatdijalankansecaraotonomidanmandirisehinggapersatuan
penduduk

dapat merancang,merekabentuk,mengatur,menguruskanserta

melaksanakansistempengurusansisapepejaldenganbaikberasaskansumbersumber
dankemudahankemudahanyangadamenurutkeadaankawasantamanperumahan.
Selainitukawalandanpengawasanjugadapatdijalankansecaramenyeluruhdengan
caramerekasendiri.Keadaaninimembuatsistempengurusansisapepejalyang
dijalankanmenjadilebihbaikdanlebih sistematikberbandingdengansemasa
dijalankanolehpihakMPKBBRI.Terdapatpelbagaiperubahanyangberlakusemasa
ini

terutamanyasebelumnyadarisegi;(i)kekerapanmenjalankankerjakerja

operasionaldanpengutipansekunder;(ii)cakupankerjaoperasional;(iii)standarisasi
dalampenyimpanan;(iv)prestasipekerja;(v)penggunaanperalatan;(vi)birokrasi
pengurusan; (vii) kawalan terhadap kebersihan dan keceriaan kawasan; (vii) isu
pencemaran,kesihatanawamdanestetik.SecararingkasnyaJadual8.1menjelaskan
perbezaandarisegikesandalamsistempengurusansisapepejalkiniiadijalankanoleh
MPKBBRI.
Jadual8.1.Perbezaandarisegikesandalam sistempengurusansisapepejal
pepejaldankebersihanawam dahuludansemasainidiTaman
GurudanTamanSeri
Dahulu

Kutipansampahtigasehinggaempathari

sekalisehinggasampahkerapdibuang sendiri

Kutipanhanyadijalanutamadantak

1
2
3

masukkejalanyangsempit
Kawasankotordanbau
Sampahberselerakdanmelambak

Tidak ada standar dalam penyimpanan sehingga


sampahdiletakkandisebarang

4
5
6
7

tempat
Rumputjarangdipotong
Sampahtertinggalsemasadikutip

BunyibisingsemasamengangkutsampahTong
dibantingsemasamengangkutsampah

Sekarang

Kutipan
sampahsetiaphari

Kawasanbersih
dantakada
sampah

1 yang
berselerak dan
melambak
2 Adastandardalam
penyimpanan
Rumputkerap
dipotongsehingga

1 kawasannampak
bersihdankemas
Perkhidmatan
sangatbaik
walaupun

pekerja

menggunakan

alatyang

1sangatsederhana

Senang
membuat
aduan ataupun
rungutan
kerana
penduduk
mengenal
2baik pekerja
dan para AJK
persatuan
Longkang
kerap dicuci
apabila
diperlukan
sehingga tidak
ada air yang
bertakung dan
berbau

bersambung

Susahmembuataduandan
rungutan
sambungan

Musim cutioutofservice
(tiada

1
2

318

perkhidmatan)
Baudarilorisampah

Kerjataksempurna,sampahtakdiambil

3
habis
4TongRoRoberbaukeranasampah
Longkangkeraptersumbatdanberbau

lambatdiangkatsehinggamenjaditempat
pembiakanlalatdansarangtikus

1 Kutipansampahdijalankandisemua
2

kawasan

Pekerja rajin dan dapat

diminta

1 pertolongansekiranyadiperlukan
2 TidakadagangguanlalatdantikusMusimcutiadaarahanuntuk

membuangsampahsendiri
Kawalan
kebersihan
dengan
menjalankangotongroyongtermasuk
bekerjasamadengan

1 MPKB

Pengangkutan Tong RoRo dilakukan


dengankekerapantigakaliseminggu

pepejal

pengkomposisian mikrobiologi. Menurut

Sumb menyebabkan Techobonoglous (1993) proses


er:
pengkomposisian mikrobiologi lazimnya
Kerjaberlakunya
Lapanlambakan sisaberlaku dalam masa 48 jam sebagai hasil
gan
2008 pepejaldansisadaripada tumbuhnya bakteria dan fungi.
pepejal
Daripada

Selain pengutipan dan pengangkutan sisa

berselerak dipepejal, pada masa kini kerja memotong

Jadual 8.1 didapati

meratarata

dari segi kekerapan

tempat akibatdengan masa sebelumnya ia hanya

kerja operasional,

gangguan

dijalankan sebulan sehingga tiga bulan

kini

binatang

sekali. Begitu juga dengan kerja

penguis

pembersihan longkang, walaupun tidak

kerjakerja

pengutipan

dan

rumputberlangsungsetiaphari.Berbanding

pengangkutan sisa

makanan.Selaindijalankan setiap hari namun ia dilakukan

pepejal dijalankan

itu kelambatanpadamasamasatertentusekiranyaberlaku

dengan kekerapan

dalam mengutipmasalah pada longkang Kerjakerja

sehari

danmengangkutpembersihan longkang juga dilakukan

sekali

berbanding tiga

sisa

ataupun empat hari

menyebabkan

melibatkan penduduk taman terutamanya

sekali pada masa

wujudnya

pada musim hujan. Dahulu, kerja

sebelumnya.

masalahbaudanpembersihan longkang sangatlah jarang

Kelambatan dalam

gangguan lalatdilakukan sehingga longkang kerap

mengutip

akibat prosestersumbat dan airnya bertakung serta

dan

mengangkut sisa

pepejalmelalui aktiviti gotong royong yang

berbau.

Selain

kebersihan

dijalankansecaraintensifolehMPKBBRI

kerjakerja

awam, kerjadengan kekerapan tiga hari sekali

operasional iaitu

kerja

berbanding sebelumnya empat sehingga

kerja pengutipan

pengutipan

limaharisekalisebelumnya.Akibatnyadi

primer

sekunder

dan

319

sekitar tempat penyimpanan komunal (tong kompaktor) menjadi tempat pelupusan


sementara dan sisa pepejal melimpah keluar tempat penyimpanan sehingga
menimbulkanmasalahsepertibau,gangguanlalatdantikussertamasalahestetika.

Darisegicakupankawasankerjadancakupankerja,padamasakinikerjakerja
pengutipandanpengangkutansisapepejalsertamemotongrumputdijalankansecara
menyeluruhdikeseluruhankawasantamanperumahanterutamadijalanjalankecil
dan loronglorong belakang rumah penduduk khususnya di Taman Seri. Oleh
demikian,kerjapengutipandanpengangkutansisapepejaldapatdijalankankeatas
semua sisa pepejal yang dijana di kawasan taman. Kerja memotong rumput pula,
dijalankan setiap hari ke seluruh kawasan taman perumahan. Keadaan ini berbeza
dengan sebelumnya di mana pengutipan dan pengangkutan sisa pepejal hanya
dijalankandijalanjalanutamadikawasantamanperumahan.Inikeranaloripengutip
danpengangkutsisapepejaltidakdapatmasukkejalanjalanataupunloronglorong
kecil dan ke bahagian belakang rumah penduduk. Oleh demikian, pengutipan dan
pengangkutansisapepejalpadamasasebelumnyatidakdapatdilakukankeatassemua
sisapepejalyangdijanadikawasantamanperumahan.Begitujugadengankerjakerja
pemotonganrumputyanghanyadijalankandibahubahujalandilaluanutamadalam
kawasantaman.

Darisegipenyimpanansisapepejalpadamasasekarangterdapatstandarisasi
dalam aktiviti penyimpanan sisa pepejal khususnya dari segi penyimpanan sisa
pepejaldibahagianluaranrumah(indoorsolidwastestrorage).Standarisasidalam
penyimpanandiwujudkanuntukmenyimpansisapepejaldomestikdansisasisakebun
dengan menetapkan tatertiba penyimpanan sisa pepejal di mana penyimpanan sisa
dijalankanmenggunakanbegplastiksampah,seterusnyadiletakkankedalamtong
penyimpanan individu. Bagisisayangmeliputirantingrantingpokok,ianyaharus
dipotongpendekkuranglebihsedepa(100cm)dandiikatsecarakemassebelumdi
letakkan berhampiran dengan sisa domestik dan sisa lainnya. Sebelum ini
penyimpanansisapepejaldijalankantanpastandarisasidengancaradankaedahyang
hanyamengikutkehendakpenduduk.Makaterdapatramaipendudukmeletakkansisa
pepejal di bahubahu jalan di hadapan rumah termasuk mengangtungnya di pagar

rumah.Perkaraperkaratersebutmenyebabkankawasantamannampakkotor,

320

tidakteraturdantidakmenyerlah.Disampingitu
keranagangguan

binatangpenguismakanan

sisapepejalseringberselerak
sehinggaiamenambahkanlagi

kekotoranyangsedia wujud.

Darisegiprestasikerja,padamasakiniparapekerjamenjalankankerjakerja
operasionalsecaracekapdanberkesan.Parapandudukberpendapatpekerjasangat
rajin dan bertanggungjawab ke atas kerjakerja yang ditugaskan kepada mereka.
Kerjakerjaoperasionaldijalankansetiapharidandijalankandenganbaiksehingga
tidak ada sisa pepejal yang tertingggal dan tidak dikutip serta berselerak. Kerja
pemotonganrumputpuladilakukandenganbaikdanselepasdipotongsisasisarumput
yangberselerakakandisapudankumpulkansertadisimpansecarakemasdalambeg
plastiksisapepejaldanseterusnyadiletakkanditempatpenyimpanankomunal.Kerja
ini pula dilakukan secara berhemah dan tidak menimbulkan gangguan kepada
penduduk.Olehdemikian,pihakpersatuantidakpernahmenerimasebarangaduandan
rungutandaripadapendudukberkenaandenganprestasikerjaparapekerja.Selainitu
para penduduk mengatakan para pekerja sangat mudah untuk diminta pertolongan
sekiranya penduduk memerlukan khidmat mereka, misalnya, untuk membersihkan
halaman rumah, memotong rantingranting pokok dan lainlain. Keadaan yang
sebaliknyaberlakupadamasasebelumnya,dimanakerjakerjaoperasionaldijalankan
secaratidaksempurnaolehpekerjaMPKBBRI.Contohnya,selepaskerjapengutipan
dijalankanmasihbanyaksisapepejalyangtidakdikutipdanterdapatsisasisayang
berselerak.Kerjakerjaoperasionaldijalankandengantidakberhemahdimanasemasa
kerjaberlangsungterdapatbunyibisingyangberpuncadaripadatongtongsampah
yangdibantingolehpekerja.Begitupuladengankerjamemotongrumput.Biasanya
selepasrumputdipotongsisasisapotonganrumputdibiarkanberseleraktanpadisapu
dandikumpulkansertadisimpansecarabersesuaiandalambegplastiksampah.

Darisegipenggunaanperalatanpula,

padamasakinipengutipandan

pengangkutansisapepejaldilakukandenganperalatanyangsangatsederhanaiaitu
menggunakankeretatolak(TamanSeri)dankenderaanbermotorrodatiga(Taman
Guru). Namun begitu kerjakerja pengutipan dan pengangkutan sisa pepejal dapat

dijalankandengancekapdanberkesandimanaiadapatdijalankansecaramenyeluruh

321

dipelbagaikawasanditamanperumahantermasukdijalanjalanataupunlorongkecil
bahkan di bahagian belakang rumah penduduk. Oleh demikian, pengutipan dan
pengangkutansisapepejaldapatmeliputisemuasisapepejalyangdijanaditaman
perumahan.Olehitu,semasainisetiapharinyakawasantamanperumahannampak
bersih,teraturdanberdayahunikeranatidakadasisapepejalyangtersisadantidak
dikutip. Penggunaan peralatan tersebut juga tidak menimbulkan masalah kepada
penduduk seperti wujudnya bunyi bising. Berbanding dengan sebelumnya,
penggunaanloripengangkuttelahmembawamasalahkepadapendudukterutamanya
masalahbunyibisingdanbausampahyangberpuncadarilori.Loriloritersebuttidak
dapatmasukkeseluruhkawasantamanperumahanterutamanyakejalanjalanataupun
loronglorong kecil di kawasan taman. Justeru Pengutipan dan pengangkutan sisa
pepejaltidakdapatdijalankansecarasempurnasehinggaterdapatbanyaksisapepejal
yangtidakdapatdikutip.

Dari segi organisasi pengurusan, pengurusan sisa pepejal pada masa kini
memudahkanpenyampaianmaklumat,maklumatmaklumatyangberkaitansecara
langsungdapatdisampaikanoleh pendudukkepadapersatuan.Sekiranyaterdapat
pendudukyangtidakberpuas
penambahbaikan,

hatiataupunmengiginkanperubahandan

merekasecaralangsungdapatbersemukadenganpihak

pengurusan.Justeru,tindakantindakanyangdiperlukandapatsegeradilakukanoleh
persatuandenganmemberiarahankepadapekerja.Berbandingdengansebelumnya
sekiranyaterdapatperkaraperkarayangmembuatpenduduktidakberpuashati
ataupun
dapat

menginginkansuatuperubahandanpenambahbaikan,merekatidak

secara langsung menyampaikan maklumat berkenaan. Lazimnya perkaraperkara


tersebut akan disampaikan oleh penduduk kepada pihak persatuan dan seterusnya
persatuanakanmenyalurkankepadapihakMPKBBRI.Namunbiasanyapihak
MPKBBRItidakdapatmengambiltindakandengansegeradan

biasanyaia

memakanmasauntukdirealisasikan.

Darisegikawalandanpengawasankebersihan,semasainikawalandan
pengawasankebersihandilakukanpersatuanmelaluikawalansosial

yangbersifat

gesaandandoronganmelaluihimbauandaripadamimbarmasjiddansurau,hebahan

hebahanataupunpekelilingyangdihantarkerumahrumahpenduduksertainteraksi

322

secaralangsungdiantarapersatuandenganpenduduk.Umpamanyasemasapekerja
tidakbekerjakhususnyapadaharicuti,persatuanmenghimbaupendudukuntuk
melakukanpenyimpanansecaralangsungketempatpenyimpanankomunal.Olehitu
walaupunpekerjatidakbekerjapadaharicuti,tidakadasisapepejalyangmelambak
diluarrumahpenduduk.Selainitu,kawalankebersihandilakukandenganmelibatkan
pendudukmelakukanaktivitiaktivitigotongroyongdankempenkebersihanseperti
melaksanakan pertandingan rumah bersih. Berbanding dengan sebelum ini, tida
kawalandanpengawasankebersihansehinggasemasaketiadaanperkhidmatan
pengutipandanpengangkutan,penduduktidakberinisiatifuntuk

melakukan

penyimpanansendiriketempatpenyimpanankomunal.Merekaumumnya menunggu
sehinggaperkhidmatantersebutdisediakansemula.Keadaaninimembuatwujudnya
lambakan sisa pepejal di rumahrumah penduduk di samping sisa pepejal yang
berselerakdisebabkangangguanbinatangpenguismakanan.

Darisegiisualamsekitar,kesihatanawamdanestetika,padamasakiniisuisu
tersebut tidak lagi wujud di kawasan taman menjadikan kawasan taman lebih
berdayahuni. Penyimpanan sisa pepejal dijalankan mengikut tata tertib yang
ditetapkanolehpersatuan,pengutipansisapepejaldijalankansetiapharidansemua
sisapepejalyangdijanadapatdikutipdandiangkutketempatpenyimpanan.Begitu
puladenganrumputyangsentiasapendekdanterpotongdisampingtiadalongkang
yang tersumbat. Berbanding sebelumnya, kawasan taman kelihatan kotor dan
berserabutakibatrumputyangpanjangdansisapepejalyangberselerak,wujudnya
gangguan lalat, tikus dan parasitparasit yang menjadi vektor pembawa penyakit
lainnyayangtidakdiketahuiyangberpuncadaripadalambakansisapepejal.Terdapat
masalahbauyangberpuncadaripadasisapepejalsertaberkembangnyanyamukaedes
yangberpuncadaripadalongkangyangtersumbat.Iniditambahlagidenganwujudnya
masalahbanjirkilatsepertiyangberlakudiTamanSeri.
Para responden yang ditemubual mengatakan mereka berpuashati dengan
sistempengurusansisapepejalyangdijalankanmasakinitelahmemberikesandan
pengaruh seperti apa yang telah dihuraikan pada Jadual 8.1 sebelum ini. Namun
demikian,walaupunkeadaansudahjauhlebihbaikmerekamenginginkankeadaan

yangjauhlebihbaiklagi.Merekainginmemantapkanlagisistempengurusansisa

323

pepejalyangsediaada.Keadaaninimenunjukkanbahawapararespondeniniadalah
orangorang yang dinamis yang mahukan perkara terbaik. Ini juga menunjukkan
wujudnyaperilakualtruismedanrasatanggungjawabuntukmenjagakawasantaman
perumahan. Dalam konteks ini para responden mengemukakan beberapa cadangan
yang berkaitan meliputi; (i) menambah jumlah pekerja dan peralatan kerja; (ii)
menggantikan kereta sorong dengan kereta roda tiga bermotor; (iii) melaksanakan
gotongroyongsecarakerapdantetapsetiapduamingguataupunsebulansekali;(iv)
melaksanakan aktiviti kempen kesedaran kebersihan kawasan dengan melibatkan
jabatanjabatan MPKBBRI ataupun jabatan luar MPKBBRI; (v) menggalakkan
pendudukuntukmembuangsisapepejalsendiriketongRoRopadamusimcutidan
harihari perayaan; (vi) menggalakkan penggunaan tempat penyimpanan individu
yang sesuai dengan piawaian MPKBBRI; (vii) menaikkan upah pekerja; (viii)
meningkatkan komitmen penduduk untuk menjaga kawasan sendiri iaitu kawasan
rumah dan dsekitar an kawasan rumah; (ix) memohon bajet tambahan daripada
MPKBBRI;dan(x)menambahlagisatutongRoRo.

Secarakeseluruhan,darisegipelaksanaansistempengurusansisapepejalpada
masakini,hasilkajianmenunjukkanwujudnyakesankesansepertiberikutiniiaitu;
pertama,pengurusansisapepejalmasakinitelahmeningkatkantahapkebersihandan
keceriaandikawasantamanperumahan;kedua,pelaksanaansistempengurusansisa
pepejalsemasainimenyebabkantidakwujudnyamasalahpencemaranalamsekitar
dankesihatanawam;ketiga

pengurusansisapepejalkinitelahmeningkatkan

rasa

tanggungjawabdantahapkesedaransertasensitivitipendudukterhadap

isu

pencemaranalamsekitar,

kebersihandankesihatandikawasantamanperumahan;

keempat,pelaksanaanpengurusansisapepejalkinimengurangkanbirokrasiorganisasi
dalampengurusansisapepejal.Hasilkajianmenunjukkansebahagianbesar
respondendikeduaduatamanperumahaniaitu96peratusrespondendiTamanGuru
dan69peratusdiTamanSerimenilaibahawasistempengurusansisapepejalsemasa
inisememangnyamemberikesanpositifdalamkeempatempatkesantersebutdiatas.
Selebihnya4peratusrespondenlainnyadiTamanGurudan19peratusdiTamanSeri
menilainyatelahmemberikesanpositifberkaitandengankesanpertama,kedua
danketigasahaja.Sementara11peratuslainnyadiTamanSerimengangapsistem

pengurusansisapepejalyangdilaksanakansemasainimemberikesanpositif

324

berkenaan dengan kesan pertama dan ketiga sahaja. Secara keseluruhan wujudnya
perbezaandarisegipenilaiandanpandanganpendudukterhadapkesankesandaripada
pelaksanaanpengurusansisapepejalberasaskankomunititerhadapkomunititempatan
bergantungpadapemerhatiandanpengalamanyangdirasaiolehpenduduktersebut
sertasensitivitimerekadalammelihatkewujudankesankesanberkenaan.

8.2.2ImpakPositifKeatasPersatuanPenduduk

Pelaksanaanpengurusansisapepejaldikeduaduatamanperumahaninibukansahaja
memberikesankeataskomunititempatannamunkeataspersatuanpenduduksendiri.
Daripadakajianyangdijalankandidapatipelaksanaansistempengurusansisapepejal
di keduadua taman perumahan telah menjana bagi pendapatan persatuan dan
meningkatkankeyakinanpendudukterhadappersatuan.Secaraumumnya,dikedua
dua taman perumahan pelaksanaan pengurusan sisa pepejal dijalankan dengan
memanfaatkanberasaskansejumlahperuntukanMPKBBRIiaituRM1433.88bagi
Taman Guru dan RM 1239.16 di Taman Seri setiap bulan. Peruntukan tersebut
digunakan oleh persatuan penduduk untuk menampung kos kerja operasional,
membayar gaji pekerja, caruman wang simpanan pekerja dan jaminan kesihatan
pekerja. dan kos pemuliharaan peralatan. Kos kerja operasional meliputi kos
pembeliantalipemotongrumputdanminyakuntukmesinpemotongrumput,racun
rumput,mengantitayarkeretatolak(jarangberlaku).BagiTamanGurukospembelian
tali pemotong rumput, minyak mesin rumput dan racun rumput setiap bulannya
berjumlahRM96.00,danRM1000.00untukbayarangajiduaorangpekerjaiaituRM
500.00 bagi setiap pekerja. Oleh demikian, keseluruhan pembiayaan Taman Guru
meliputi RM 1,096.00 setiap bulan maka ada baki sejumlah RM 237.88 wang
dijadikan tambahan pendapatan bagi persatuan setiap bulan. Namun penggantian
penggunaan kereta tolak kepada kereta bermotor roda tiga pada tahun 2008 telah
meningkatkan kos sejumlah RM 20.00 sebulan. Dengan tambahan peruntukan
sejumlahRM300.00sebulanpadatahun2009jumlahpendapatanpersatuandaripada
pengurusansisapepejalsekurangkurangnyameningkatkepadaRM500.00sebulan.

325

Di Taman Seri pula peruntukan MPKBBRI sebanyak RM 1239.16 itu


dibelanjakanuntukkeperluanyangsamaiaituuntukkosperalatanRM70.00sebulan
danbayarangajiduaorangpekerjaRM950sebulaniaituRM450.00bagipekerja
lamadanRM400.00kesemuanyaberjumlahRM1020.00sebulan.Namundisebabkan
BATASmenyediakancarumansimpananpekerjasejumlahRM332.00setiapbulan
(RM166bagisetiappekerja)danjaminankesihatanpekerjaRM34.00(RM17.00
bagi setiap pekerja) maka setiap bulan BATAS membelanjakan sebanyak RM
1394.00. Perbelanjaan ini lebih besar jumlahnya daripada agihan peruntukan
pembiayaanMPKBBRI.Justeru,untukmenutupikekurangansejumlahRM155.84
setiap bulan, BATAS terpaksa menggunakan wang simpanan persatuan yang
terkumpul daripada yuran tahunan ahli sejumlah RM 12.00 setahun setiap ahli.
KeadaaniniberjalansehinggasetahunsebelumBATASmemutuskanpendudukuntuk
membayar kutipan derma sampah iaitu RM 3.00 untuk ahli persatuan, RM 5.00
kepadayangbukanahlidanRM5.00bagisetiapkedaiperniagaanyangterdapatdi
TamanSeri.Selepasmembuat\kutipanderma,pendapatanBATASmeningkatkepada
RM400.00setiapbulan.

Lazimnya, lebihan peruntukan MPKBBRI di Taman Guru dan tambahan


pendapatandaripadakutipandermasampahdiTamanSeridigunakanuntukkeperluan
operasionalsekiranyaberlakukelambatanbayaranolehMPKBBRIdisampinguntuk
keperluan pelaburan bagi menguatkan lagi ikatan sosial (investment for social
bonding)denganmenjalankanaktivitiaktivitikemasyarakatan,keagamaandansukan
sertauntukkeperluanpentadbirandanpengurusan.DiTamanSerihasilkutipanderma
digunakan oleh BATAS untuk membangun kemudahan taman permainan kanak
kanaksebagaitempatriadahdantempatberkumpulparapendudukataupuncommon
meetingplaceselainsurauyangsediaada.Sebagaitempatberkumpuliaterutamanya
bermanfaatuntukmenggalakkanwujudinteraksisosialsecaraintensifdikalangan
ahliahli komuniti tempatan bagi menguatkan lagi jalinan ikatan sosial yangsedia
wujud.SejakberlangsungnyasistempengurusansisapepejaldiTamanGurupihak
persatuantidakpernahlagimemintadermadaripadapendudukapabilamenjalankan
aktiviti tertentu. Selain itu di taman ini selepas dua bulan sejak berlangsungnya
pengurusan sisa pepejal, jumlah bilangan ahli persatuan meningkat daripada 70

keluargakepada180keluarga(dalamsaturumahdidiamilebihdaripada

326

satu keluarga iaitu ayah dan anak yang telah bernikah). Di Taman Seri juga ada
peningkatan ahli persatuan. Ini berlaku kerana meningkatnya keyakinan penduduk
terhadap BATAS setelah mereka memerhati, menilai dan merasakan sendiri
keberkesanan serta kecekapan BATAS dalam mengurus sistem pengurusan sisa
pepejal sehingga kawasan taman menjadi semakin bersih, indah dan berdayahuni.
WalaupunsebelumnyaBATASwujuduntuktujuankhairatkematiannamunperkara
initidakmenarikminatpendudukuntukmenjadiahlipersatuan.Terdapatduaperkara
yangmempengaruhimeningkatnyakeyakinanpendudukiaitu;(i)dalamjangkamasa
pendekpengurusansisapepejalmemberikesansecaralangsungkeataspendudukdan
taman perumahan; (ii) persatuan sangat komited dan bertanggungjawab terhadap
sistem pengurusan sisa pepejal sehingga pengurusan sisa pepejal dapat dijalankan
secaracekapdanberkesan.

8.2.3ImpakPositifKeatasPihakBerkuasaTempatan

Sepertiyangtelahdihuraikan,penglibatankomunititempatandalampengurusansisa
pepejal dijalankan MPKBBRI dengan menyerahkan kuasa dan tanggungjawab
sebahagianpengurusansisapepejalterutamanyadarisegipengutipanprimerkepada
komunititempatandiTamanGurudanTamanSerimelaluipenandatangankontrak
kerja. Langkah ini bertujuan menambahbaik sistem pengurusan sisa pepejal
terutamanya bagi kawasankawasan taman perumahan bagi melaksanakan Agenda
Tempatan 21 dengan melibatkan komuniti tempatan. Selain itu ia bertujuan untuk
mengurangkanbebandantanggungjawabMPKBBRIkeranakemampuannyayang
terhaddarisegipenyediaansumberkewangan,tenagapekerjadankenderaanpengutip
sisapepejalsertakemudahankemudahanlainnya.Justeru,tindakannyahpusatdalam
pengurusansisapepejaldilakukanbagimeningkatkankeberkesanandankecekapan
sistem pengutipan sisa pepejal. Menurut Smith (1985) penyahpusatan merupakan
sebuahprosespendelegasiankuasadaripadaperingkatataskeperingkatbawahyang
melibatkan organisasi kerajaan dengan kerajaan ataupun dalam sebuah organisasi
yangbesar.MenurutSmithpenyerahankuasatersebuttidaklahhanyaterbataspada
strukturkerajaannamunjugakepadaorganisasiorganisasilainnyayangtidakformal

danbahkanorganisasiswasta.

327

Sistem pengurusan sisa pepejal yang dijalankan melibatkan pelaksanaan


langkahlangkah operasional dan pelbagai langkah lainnya termasuk mendidik dan
meningkatkan kesedaran penduduk melalui penguatkuasaan undangundang,
menjalankanprogramgotongroyongsertakempenkebersihansertamenjalankanhari
pelanggan. Secara keseluruhan aktivitiaktiviti tersebut membabitkan sejumlah
pembiayaan kewangan, penggunaan tenaga pekerja dan peralatan serta kemudahan
yang ada, disamping melibatkan rekabentuk, perancangan, pengurusan dan
pentadbiransehinggaianyamenjadibebanyangbesarkeatasMPKBBRI.Olehitu
selepasmenyahpusatkansistempengurusansisapepejaldiTamanGurudanTaman
Seri,perkaraperkarayangberkaitandenganpengurusansisapepejaldiambilaliholeh
pihak persatuan penduduk kecuali yang berkait dengan pembiayaan kewangan.
Langkahlangkah nyahpusat dengan penglibatan komuniti ini telah memberi kesan
terhadapMPKBBRIterutamanyadarisegi;(i)berkurangnyabebanpentadbirandan
pengurusan; (ii) berkurangnya beban kewangan; (iii) memudahkan pelaksanaan
penguatkuasaanperaturanperaturandanundangundangdiperingkatakarumbi;(iv)
berkurangnyabebandarisegipenyediaanpendidikanalamsekitarkhususnyatentang
pengurusansisapepejal,pendidikankesihatandanpenjagaankebersihandiperingkat
akarumbi.

Penglibatankomunititempatandalampengurusansisapepejaldikeduadua
taman perumahan,memberi kuasa dan tanggungjawab kepada persatuan penduduk
untukmelaksanakansistempengurusansisapepejalsecaramandiri.NamunMPKB
BRI masih bertanggungjawab dari segi perancangan, rekabentuk, pengambilan
keputusandanpenentuankaedahkaedahdalampengurusansertamenjalankansistem
pengurusan termasuk penyediaan tenaga pekerja, peralatan dan kemudahan
kemudahanlainnya.Initermasuklahhalhalyangberkaitdenganupayaupayauntuk
meningkatkantahapkesedaranpendudukmelaluipenguatkuasaanundangundangdan
melaksanakanpelbagaiprogramkebersihandangotongroyongsertakempenkempen
kebersihan.PendelegasiantanggungjawabpengurusandiTamanGurudanTamanSeri
secara langsung dapat mengurangkan penglibatan dan penggunaan tenaga pekerja
serta peralatan MPKBBRI khususnya bagi PRA yang terlibat dengan kerjakerja
pengutipansisapepejal,memotongrumput,menyapukawasandanmencucilongkang.

Justeru,padamasakinimulaidaripadapenyediaanpekerjadanperalatankerja

328

sehinggakepadapelaksanaankerjakerjaoperasionalsemuanyadijalankanolehpihak
persatuanpendudukdikeduaduatamanperumahanberasaskankepadapiawaianyang
termaktub dalam perjanjian kontrak kerja. Selain itu persatuan penduduk juga
menjalankanprogramgotongroyongsecararutindisampingmenjalankankempen
kempenkebersihansepertimelaksanakanprogrampertandinganrumahbersihseperti
dilakukan di Taman Seri. Selain menjalankan kempenkempen kebersihan dengan
menghantar suratsurat edaran, kunjungan dari rumah ke rumah, hebahanhebahan
melalui masjid dan surau serta arahanarahan dan tatatertib yang ditetapkan oleh
persatuan.Olehdemikian,denganmendelegasikanperkaraperkarainikepadapihak
persatuan penduduk maka perkara ini secara langsung telah mengurangkan beban
kerja MPKBBRI.Justeru semasa ini pihak MPKBBRI dapat menumpukan kerja
kerja operasional dan melaksanakan kempenkempen serta programprogram
kebersihan di kawasankawasan lainnya khususnya di Kota Bharu. Kesan lain
daripadapelaksanaansistempengurusansisapepejaldiTamanGurudanTamanSeri
adalah berkurangnya beban kewangan MPKBBRI. Seperti yang telah diketahui
bahawa isu kekurangan sumber kewangan merupakan satu isu utama yang wujud
dalamsistempengurusansisapepejaldiMPKBBRIdisampingisukekurangantenaga
pekerja dan peralatan pengangkutan. Justeru, berkurangnya beban kewangan yang
paling ketara adalah dengan berlakunya penjimatan kewangan disebabkan oleh
perbezaanantarakossebenarpengurusansisapepejaldikeduaduatamanperumahan
denganjumlahperuntukanpembiayaanyangdiagihkanolehMPKBBRIkepadapihak
persatuan penduduk. .Dalam konteks ini secara operasionalnya kos sebenar untuk
menjalankankerjakerjaoperasionalmeliputiRM27,000setahundiTamanGurudan
RM20,000setahundiTamanSeri.Namunperuntukanpembiayaankewanganyang
diagihkan berasaskan perjanjian kontrak antara MPKBBRI dengan persatuan
pendudukadalahRM17,206.56diTamanGurudanRM14,869.92diTamanSeri.
Agihanperuntukankewangantersebutbermuladaripadaawalberlangsungnyaprojek
penglibatankomunitiiaitutahun2002diTamanGurudantahun2004diTamanSeri
sehinggalah tahun 2009. Pada tahun ini peruntukan kewangan agihan peruntukan
kewangan di keduadua taman perumahan tersebut telah meningklat sejumlah RM
300.00sebulan.Secarakeseluruhanjumlahagihanperuntukankewanganmeningkat
daripadaRM17,206.56kepadaRM20,206.56diTamanGurudanRM14,869.92

kepadaRM17,869.92diTamanSeri.Inibermakna

329

terdapat penjimatan kewangan di MPKBBRI sejumlah RM 6,793.44 setahun di


Taman Guru dan RM 2,130.08 setahun di Taman Seri. Namun begitu secara
keseluruhannyasekiranyaperancanganMPKBBRIuntukmelibatkansemuakawasan
tamanperumahaniaitusejumlah140tamanperumahandiKotaBharudalamprojek
yangsamasepertidiTamanGurudanTamanSeridapatdirealisasikanmakaakan
berlakusejumlahbesarpenjimatankewanganbagipihakMPKBBRI.

SepertitelahdihuraikandalamBabV,masalahpenguatkuasaanundang
undang dan peraturanperaturan yang kurang berkesan merupakan salah satu isu
utama dalam sistem pengurusan sisa pepejal di MPKBBRI. Selain disebabkan
rendahnyatahapkesedarandansikapkurangmemberiperhatianolehpenduduk
terhadap
ini

isuisukebersihan,keindahandankesihatanawam.Dalamkontks

terdapatcampurtanganahliahlipolitiktertentuyangkerapmembantuindividuyang
dikenakankompaun.Justeru,pelaksanaanpengurusansisapepejalberasaskan
komunititempatansecaralangsungmemberikesandalammembantuMPKBBRI
untuk melaksanakanpenguatkuasaanperaturanperaturandanundangundang
sehinggakeperingkatakarumbiiaitukomunititempatan.Dengancarainiiadapat
menghindarikerenahcampurtanganahliahlipolitik.Secaraasasnyadiperingkat
komunititempatandiTamanGurudanTamanSeripenguatkuasaanundangundang
danperaturandapatdijalankan

secaralangsungdenganmenyampaikanmaklumat

maklumatberkaitankepada

pihakpersatuanpenduduk.Seterusnyapersatuan

pendudukakanmenyampaikanperkarainidenganmenerbitkanpekelilingdantata
tertibsertamenyebarkannyakerumahpenduduk.Umpamanya,pekelilingberkaitan
laranganuntuktidakmenanampokokataupunbungadibahubahujalandikawasan
tamanperumahan.Dalamsoalinilazimnyapendudukakanmemberikerjasamadan
mematuhi segala arahanarahan yang diterbitkan oleh persatuan. Walaupun di
peringkat awal pelaksanaannya terdapat ahliahli komuniti yang tidak mengikut
arahan,namunselepasditegurdandiberipemahamanolehpersatuanperkaratersebut
tidak lagi berlaku. Pihak persatuan penduduk telah menjalankan penguatkuasaaan
melalui pendekatan yang bersifat komunal berasaskan pendekatan kekeluargaan.
Kaedahyangdijalankanolehpersatuanberasaskanpendekatanbudayatempatanini
nampaknya lebih berkesan berbanding dengan kaedah penguatkuasaan yang

terstrukturyangdijalankanolehMPKBBRIdikawasanbandarKotaBharu.Justeru,

330

kesediaandankesedaranahliahlikomunitiuntukbekerjasamadanmematuhiarahan
persatuanberpuncadaripadawujudnyakesedarankolektifyangbersepadudikalangan
merekauntukmenjagakawasanmasahadapanyangdikongsibersamaiaitukawasan
tamanberdayahuni.Pelaksanaansistempengurusansisapepejalberasaskankomuniti
jugatelahmemberikesankepadapihakMPKBBRIdalammeringankantugastugas
darisegipenyediakanpendidikanalamsekitarsecaratidakformalkepadapenduduk
bandar.Diperingkatkomunititempatanpendidikanalamsekitarsecarabukanformal
diperolehipendudukmelaluipenyebaranmaklumatyangdilakukansecaraintensifdan
berterusansecarakerapolehpersatuanpendudukdansesekaliolehpihakMPKBBRI.
Pengalaman yang dirasai berkaitan dengan aktivitiaktiviti yang dijalankan serta
penglibatan penduduk secara langsung sebagai pelaku (aktor) juga sangat penting.
Selain mendapatkan pendidikan bukan formal melalui cara pembelajaran
transformatif, pendidikan tersebut diperolehi persatuan melalui kekerapan mereka
berbincangdenganpihakMPKBBRIsekiranyawujudmasalahdalammenjalankan
sistempengurusansisapepejal.Justeru,pengurusansisapepejaldikeduaduataman
perumahan dijalankan oleh persatuanpersatuan penduduk berasaskan pengetahuan
daripadakeduaduasumbertersebut.Kesedarandikalanganpendudukdikeduadua
taman ia berlaku melalui proses internalisasi pemantapan nilainilai yang dikongsi
bersamayangdinormakanolehstruktursecaraberulangmelaluikawalansosialyang
bersifatdorongandangesaan,disampingwujudnyarasakepemilikandanharapan
terhadap tempat tinggal yang dikongsi bersama. Kesedaran di kalangan komuniti
tempatan juga wujud berasaskan pengalamanpengalaman penduduk daripada apa
yangmerekarasaidandaripadaamalanamalankesehariandalampelbagaiprogram
gotongroyongdankempenkebersihan.Denganadanyakesedarandanpenglibatan
penduduksedemikian,bebanMPKBBRIdapatdikurangkan.

8.3PEMERKASAANMODALSOSIALDALAMKOMUNITITEMPATAN

Secara umumnya kejayaan pelaksanaan sistem pengurusan sisa pepejal di Taman


GurudanTamanSeridisebabkanadanyatahappenglibatanyangtinggidanwujudnya
kesadarankolektifdikalangankomunititempatan.Kesedarankolektifmerupakansatu
produksosialyangdihasilkandaripadaterbinanyamodalsosialdikalangankomuniti

tempatan.Padaprinsipnyapembinaanmodalsosialwujud

331

daripada proses pemerkasaan dalam jangka masa yang panjang selari dengan
tertubuhnyapersatuanpersatuandikalangankomunititempatandikeduaduataman
perumahan.PemerkasaanmodalsosialdilakukansecaraterorganisasiolehPengerusi
dan Ahliahli Jawatan Kuasa persatuanpersatuan penduduk dengan melibatkan
penduduk dalam pelbagai aktiviti sosial, kemasyarakatan, keagamaan dan sukan.
Selainitusecarabukanorganisasijugaberlakudimanaahliahlikomunititempatan
sendirimelibatkandirisecaraaktitifdalamaktivitiaktivitikemasyarakatan,ugama
dansukansertamelaluiinteraksisosialdiantaramereka.Prosespemerkasaanmodal
sosialpulaberlakudengnmeningkatnyaunsurrasakepercayaan,rasakepemilikan,
solidaritisosialdansemangatkesalingansertakepemimpinan.

8.3.1 OrganisasiOrganisasidanAktivitiaktivitiSosialKemasyarakatan,
PolitikdanKeagamaan
Terdapatpelbagaiorganisasisosial,politikdanagamadiTamanGurudanTaman
Seri. Organisasiorganisasi tersebut dapat dikategorikan sebagai organisasi induk
(primaryorganization)danorganisasisokongan(supportingorganisation).Organisasi
induk adalah organisasi sosial yang bersifat bebas dan tidak terikat dengan parti
politik, institusi keagamaan formal tempatan dan institusi kerajaan. Sedangkan
organisasi sokongan merupakan organisasi sosial dan keagamaan yang ditubuhkan
untukkeperluantertentudikalanganahlikomuniti.Kehadiranorganisasisokongan
adakalanyaterikatkepadapartipolitiktertentu,institusikeagamaanformaltempatan
daninstitusikerajaan.Secaraumumnyakewujudanorganisasiorganisasidikeduadua
taman perumahan berkembang selari dengan tumbuh danmeningkatnya kesedaran
dantuntutankeperluanpendudukuntukmenambahbaikkebajikandankeselamatan,
kebersihandankeindahansertakesepaduandankeharmoniansosial.

Justeru terdapat beberapa fenomena yang berkait dengan kewujudan


organisasiorganisasi tersebut. Pertama, wujudnya organisasi politik sebagai
organisasisokongan.Kedua,kewujudanorganisasiindukberasaskankesedaranahli
ahli daripada organisasi sokongan untuk menubuhkan sebuah organisasi
kemasyarakatanyangbersifatbebasdaripadapengaruhpartipolitiksupayaiadapat

diterimaolehseluruhpendudukuntuktujuanmenghimpundanmenyepadukan

332

penduduksebagaianggotakomunitisetempat.FenomenainiberlakudiTamanGuru
di mana kewujudan UMNO Cawangan Taman Guru merupakan asas tertubuhya
Persatuan Penduduk Taman Guru. Seterusnya persatuan penduduk menggalakkan
wujudnyaJawatankuasaMasjiddanKawasanRukunTetangga.Ketiga,penubuhan
organisasiindukdilakukanatastuntutankeperluanpendudukdanasaspertimbangan
keharmoniandankesepaduanuntukmenghindariwujudnyakonflikhorizontalyakni
konflik sesama penduduk. Keempat, tertubuhnya organisasiorganisasi induk
menggalakkantumbuhnyaorganisasiorganisasisokonganyangbersifattempatandan
nasionaldengantujuan:(i)memudahkanpengurusanuntukkemudahankemudahan

29

tertentu bagi meningkatkan tahap kebajikan dan menggalakkan kemajuan


pembangunansosialsertakeagamaandanmeningkatkantahapkeselamatantaman;(ii)
meringankan beban pengurusan organisasi induk dengan mengalihkan pelaksanaan
aktivitikemasyarakatan,keagamaandansukansertakeselamatankepadaorganisasi
sokongan;(iii)meringankanbebankewanganorganisasiindukdalammenjalankan
pelbagaiaktivititermasukkeselamatantaman..Kelima,tertubuhnyaorganisasiinduk
dansokonganmewujudkantumbuhnyaorganisasipenyelarasyangbertujuanuntuk
menyelaraskan pelaksanaan semua aktiviti di taman perumahan sehingga aktiviti
akviti berkenaan dapat dijalankan secara bersama dan tidak bertindan lapis.
Berdasarkan huraian di atas, organisasiorganisasi induk yang terdapat dikawasan
kajian ialah dua iaitu Persatuan Kebajikan Masyarakat Taman Guru (PKMTG) di
Taman Guru, dan Badan Amal dan Sukan Taman Seri (BATAS) di Taman Seri.
Namunterdapatsejumlahorganisasisokongandikeduaduataman.DiTamanGuru
terdapatUMNOCawanganTamanGuru,JawatankuasaMasjid,danJawatankuasa
KawasanRukunTetangga.DiTamanSeripulaterdapatPASCawanganTamanSeri,
Jawatankuasa Surau, Badan Kebajikan dan Khairat Kematian Taman Seri,
JawatankuasaKawasanRukunTetangga,danJawatankuasaBersama.

DarisegiorganisasiindukdiTamanGuru,PersatuanKebajikanMasyarakat
Taman Guru (PKMTG) merupakan lanjutan daripada Persatuan Penduduk Taman
Guru(PPTG)yangditubuhkandiTamanGurupadatahun1978.Iasebuahpersatuan
rasmiyangberdaftardiJabatanPendaftaranPertubuhan,KementrianDalamNegeri.

29

Kemudahankemudahanyang

dimaksudkanadalahkemudahanmasjiddiTaman
GurudanSuraudiTamanSeri.

333

Penubuhan PPTG bertujuan untuk (i) merapatkan hubungan silaturrahim dan


mengukuhkankesepaduansosialdikalanganpenduduk.Iniberkaitdengankeinginan
untuk membentuk masyarakat Taman Guru yang bersepadu kerana kebanyakan
penduduksemasaituadalahparagurusekolahyangbarasaldaripadapelbagaijajahan
diNegeriKelantan;(ii)menubuhkansebuahpersatuankebajikanyangbersifatlokal
danbebasdaripadapengaruhpolitik.Secararealitinyapenubuhan
30

PPTGadalahatas gagasanahliahliUMNO yangbersepakatuntukmewujudkan


sebuahpersatuanyangdapatditerimaolehsemuapendudukdiTamanGuru.Namun
disebabkan kerana tidak menghantar laporan selama beberapa tahun ke Jabatan
PendaftaranPertubuhanpadatahun1980an,pendaftaranPPTGdibatalkan.Barulah
selepas

membuatrayuanpersatuanpendudukdiTamanGurudapatdihidupkan

semula

dengannama
31

(PKMTG) .Darisegi

baruiaituPersatuanKebajikanMasyarakatTamanGuru
pentadbirannya

32

pegawai persatuan di samping 15

PKMTGterdiridaripadaenamorang
orang Ahli Jawatankuasa yang dipilih dalam

33

mesyuaratagungdwitahunan .SecarakeseluruhannyadiTamanGurupenglibatan
pendudukdalamPKMTGmeliputi90peratuspendudukpemilikrumahasaldan5
peratuspendudukpenyewa.StrukturorganisasiPKMTGterdiridaripadaenambiro
meliputi;(i)BiroKeselamatanyangbertugasmenjagakeselamatantaman;(ii)Biro
Keagamaan bertugas menguruskan halhal keagamaan; (iii) Biro Pendidikan
bertanggungjawabterhadapperihalpendidikankhususnyapendidikankanakkanak;
(iv) Biro Wanita bertugas menguruskan aktivitiaktiviti kewanitaan; (v) Biro
Kebersihan dan Kesihatan bertugas menguruskan kebersihan dan keceriaan taman.
Biro ini bertanggungjawab ke atas sistem pengurusan sisa pepejal dan kebersihan
awamyangdijalankandiTamanGurupadamasaini;dan(vi)BiroKhairatKematian
bertugasmenguruskankematiandankebajikankhasnyapengurusankhairatkematian
dankebajikanlainnya.BiroKhairatKematianditubuhkanpadatahun1987dansecara
34

35

keahliannyaiaterpisahdaripadaPKMTG .Justeru,sekiranyaberlakukematian ,

30

SemasaituUMNOCawanganTamanGurutelahlebihawalditubuhkandiTamanGuru.

31
UndangundangdiJabatanPendaftaranPertubuhantidakmembenarkanpenggunaansemulanama
persatuanyangtelahdibatalkanpendaftarannya.
32

IstilahinidigunakandikalanganparaExcodiTamanGuru.

33

Mesyuaratagungdijalankansetahunsekali,namunpemilihanexcopersatuanduakalisetahun.

34

UntukmenjadiahliBiroKhairatharuslahterlebihdahulumenjadiahliPKMTG.

334

perkhidmatanpengurusanmayatdiuruskanolehbiroini.Secaraasanyakonteksini
berkait

dengan konseprite ofpassage dalam Gennep

(1977) tentang

upacara

berkenaandenganperubahanstatusseseorangdalamsesebuahmasyarakatmeliputi
perubahan

daripadaanakanakkepadaorangdewasa,belumberkahwinkepada

berkahwin

dandaripadayanghidupkepadakematian.

Konsep inimelibatkan

konteksyanguniversalyangmelibatkannilaidankepercayaansertabudayakhas.Di
TamanGuru,bagisetiapkematian,biromenyumbangkanRM400.00untukkematian
ahlidanisteri,RM400.00untukkematianayahdanibuahliyangtinggalbersama,RM
300.00untukkematiananakyangbelumbekerjadanRM200untukkematiananak
yangbekerja.Khidmatpengurusanjenazahjugadisediakankepadapendudukyang
bukanahlikhairatdanpersatuan.Selainitusumbangankematianbiroinijuga
menyediakan sumbangankepadaahliahliyangsakitmeliputiRM30.00untuk
pesakittenatdan RM20.00untuk pesakitbiasa. DiTamanSeri,Badan Amaldan
SukanTamanSeri(BATAS)ditubuhkanpadatahun1995danberdaftarsecararasmi
di Jabatan Pendaftaran Pertubuhan. BATAS merupakan lanjutan daripada Badan
KebajikanPendudukTamanSeri(BKPTS)yangditubuhkanpadatahun1979.
PenubuhanBKPTSbertujuanuntukmenghimpunpendudukbagi

membangunkan

sebuahsuraudikawasanTamanSeri.BKPTSbukanlahpersatuan

berdaftar.Maka

BATASditubuhkanataspermintaanpendudukbagimewujudkansebuahpertubuhan
yangberdaftarbagipengurusankhairatkematian.Padamasaitukewujudansebuah
BadanKhairatKematianyangbersifatsangateksklusifmenimbulkanrasatidakpuas
hatidikalanganpenduduk.SelainitupenubuhanBATASberkaitdenganwujudnya
rasatidakpuashatipendudukterhadapahliahlidanpemimpinBKPTSyangsangat
terlibatdenganpartiUMNO.KeadaanmenjadiharmoniselepasBATASditubuhkan.
DarisegipengurusannyaBATASdiuruskanoleh18orangexcoyangdipilihdalam
mesyuaratagungtahunan.DarisegipentadbirannyapengurusanBATASdijalankan
oleh tiga Jawatankuasa Kecil (JKK) meliputi; (i) JKK Pendidikan dan Ekonomi
bertugasmenguruskanperihalpendidikandankebudayaansertapenjanaanekonomi
pendudukdikawasantamanperumahan;(ii)JKKKebersihandanKeceriaanbertugas
meguruskankebersihan,keindahandankesihatanditaman.JusteruJKKinipulalah
yangbertanggungjawabuntukmenguruskansistempengurusansisapepejaldiTaman

35

Sekiranyaberlakukematian,pihakbiroakanmemaklumkanhalinipadaJawatanKuasaMasjid.Seterusnya
bacaanAlundpregra aiaaMsi eaaa almeaaslrhpenduduk.

335

Seri; (iii) JKK Kebajikan dan Keselamatan bertanggungjawab bertugas memberi


kebajikandanmemastikankeselamatanpenduduktaman.SecarakhususnyadiTaman
SerisetiapahliBATASsecaraotomatikakanmendapatkemudahankhairatkematian.
SepertihalnyadiTamanGuru,carapengurusankhairatdijalankandengancarayang
sama.DiTamanSerisetiapkematianakanmendapatsumbanganRM400.00untuk
ahliyangmati,RM200.00untukisteri,RM100.00untukanakanakdanorangtua
yangtinggalbersama.Selainitusumbanganjugadiberikankepadaahliahliyangsakit
RM30.00untuksakittenatdanRM20.00untuksakitbiasa.

DarisegiorganisasisokonganpuladiTamanGuru,UMNOCawanganTaman
Guru ditubuhkan oleh penduduk dan dirasmikan oleh Tengku Razaleigh Hamzah,
tokoh politik UMNO Kelantan yang sangat berpengaruh, pada tahun 1978. Asal
penubuhannyabertujuanuntukmemudahkanmendapatpelbagaikemudahanditaman.
Hasildaripadanya,padamasaitusebuahDewanSerbagunatelahdisumbangkanoleh
TengkuRazaleighHamzahkepadaUMNOCawanganTamanGuru.Padamasaini
Dewan Serbaguna dimanfaatkan untuk keperluan penduduk termasuk PKMTG,
Kawasan Rukun Tetangga, Tadika KEMAS dan perpustakaan komuniti. Secara
ringkasnya, parti UMNO di Taman Guru terlibat dalam pendidikan kanakkanak
sekolah seperti (i) menyediakan tusyen untuk persiapan UPSR dan PMR; (ii).
menyediakan kemudahan perpustakaan bagi pelajarpelajar dan penduduk. Secara
prinsipnya, salah satu dasar UMNO Cawangan Taman Guru adalah memajukan
kawasan taman perumahan. Justeru selain memberi khidmat pendidikan kepada
kanakkanak, kehadiran UMNO di Tamqan Guru menjadi pemudahcara kepada
penduduk dengan pihakpihak yang berkepentingan lainnya terutama. dari segi
mendapatkansokongankewangandankemudahanawamditaman.Melaluihubungan
inijuga,sejumlahRM500,000.00sumbangandaripadaPerdanaMenteriMalaysia
untuk menaiktaraf masjid pada tahun 2009 tidak terlepas daripada usaha ahliahli
UMNOdiTamanGuru.

OrganisasisoskonganlainnyadiTamanGuruadalahJawatankuasaMasjid.
Sebelumya pengurusan masjid Taman Guru dijalankan oleh para AJK Biro
KeagamaanPKMTG.NamunsejakdinaikkantarafmenjadimasjidsubMukimPintu

Gengpadatahun2004,pengurusannyaberadadibawahMajlisAgamaIslamKelantan

336

(MAIK).PenglibatanmasjidTamanGurusebagaimasjidsubmukimdiPintuGeng
bermula atas gagasan pihak PKMTG dengan pertimbangan bagi memudahkan
pengurusanmasjidterutamadarisegipentadbirandankospengurusannnya.Justeru,
selepasberbincangdenganMAIKdandidapatimasjidTamanGurumemenuhisyarat
sekurangkurangnyaterdapat300orangyangbersembahyangdimasjidsetiapsolat
Jumat.SelainitupihakPKMTGmencadangkan15ahliBiroKeagamaanyangdilantik
sebagaiAhliJawatankuasaMasjiddansejaklantikanitutiadalantikanbaru
sehingga ke masa kini. Dalam pengurusan masjid, Pengerusi PKMTG adalah Ex
OficioPengerusiJawatankuasaMasjid.InidilakukanagarPengerusiPKMTGdapat
terlibatdalammesyuaratJawatankuasaMasjid.PadamasainipulapihakPKMTG
sedangmenungguprosesuntukmenaiktarafkanmasjidsebagaimasjidmukimkedua
dimukimPintuGeng.Permohonaninisudahdipersetujuidanhanyamenungguhari
pelaksanaannyasahaja.SecarakeseluruhankewujudanJawatankuasaMasjidsangat
pentingdalamkontekspembangunansosialdankeagamaandisana.Jawatankuasa
inilazimnyabertugassebagaipelaksanaaktivitikeagamaanyangsebelumnya
dilaksanakan oleh Biro Keagamaan PKMTG. Dalam kehidupan keseharian pula
masjidTamanGurumerupakantempatbagiorangorangdiTamanGuruberkumpul
danbersosialisasisertaberkongsimaklumat,disampingmenjaditempatberkumpul
danbermesyuaratparaexcoPKMTG.Justeru,terbinanyahubungansosialdanikatan
sosialyangeratdikalanganpendudukTamanGurutidakterlepas

daripada

kewujudanmasjidTamanGuru.DiTamanGuruKawasanRukunTetangga(KRT)
di tubuhkan pada tahun 2007 atas gagasan PKMTG sejak berlakunya banyak kes
pecah rumah di kawasan Taman Guru. Penubuhan KRT bertujuan untuk
meningkatkanperpaduandankeselamatanpenduduk.PengurusanKRTmelibatkan25
orang AJK termasuk AJK Biro Keselamatan PKMTG. Sebagaimana dalam
JawatankuasaMasjidPengerusiPKMTGadalahpengerusiExOfficiodalamKRT.
KawasanRukunTetanggajugamelibatkanSkimRondaSukarela(SRS).Setiapahli
SRSakanbertugasuntukmenjagakeselamatandikawasanKRT.SetiapAJKKRT
menerima insuran sejumlah RM 18,000.00 dan RM 15,000.00 bagi ahli SRS.
SekiranyaterlibatdalamkeduaduanyamerekaakanmenerimainsuransejumlahRM
33,000.00.DarisegikawasanoperasionalnyakawasanKRTbukansahajameliputi
kawasanTamanGurutetapimelibatkankawasanlaindiluarkawasanTamanGuru.

Secaraumumnya,untukaktivitiaktivitikemesyarakatandankeagamaanpihakKRT

337

akanmendapatperuntukanminimalRM7,200.00daripadaJabatanPerpaduandan
IntergrasiNasional.SelepaskewujudanKRTbeberapaaktivitikemasyarakatandan
keagamaan PKMTG diambilalih oleh KRT. Oleh demikian, kewujudan KRT di
Taman Guru dapat mengurangkan beban kewangan dan pentadbiran PKMTG
khususnya untuk menjalankan aktiviti kemasyarakatan dan keagamaan. Dengan
demikianPKMTGdapatmemberitumpuansecarakhususuntukmenguruskansistem
pengurusansisapepejal.
DiTamanSeripula,organisasisokongannyaterdiridaripadaBadanKebajikan
danKhairatKematianTamanSeri(BKKK)yangditubuhkanpadatahun1989oleh20
orangbekasahliUMNOCawanganTamanSeriyangsebelumnyatelahdibubarkan
pada pertengahan 1980an. Tujuan penubuhannya sematamata untuk membina
kembalihubungandikalanganmantanahliUMNOdiTamanSeri.,BKKKmerupakan
sebuahpertubuhanyangrasmidanberdaftar.Secaraumumnya,BKKKbersifatsangat
eksklusif,dimanakemasukanahliditentukanolehmesyuaratahliahlisetiapbulan.
Justerupadamasakiniterdapathanya40orangahliBKKKdiTamanSeri.Darisegi
yurannyasetiapahliBKKKmembayarRM5.00sebulanataupunRM60.00setahun.
ItusebabnyabagisetiapkematianBKKKakanmemberisumbanganRM700.00untuk
kematianahli,RM400.00untukisteri,RM200.00untukkematiananakahlidanRM
200.00untukorangtuadanmertuaahli.Selainitu,BKKKjugamemberisumbangan
kepadaanakanakahliyangakanmemulakanpersekolahanmeliputiRM50.00PMR,
RM70.00untukSPM,RM80.00untukSTPMdanRM100.00bagianakanakyang
masukkeuniversiti.SumbangansumbanganlainjugadiberikanseperttiRM100.00
untukahlidanRM50.00untukanakahliyangmenikahsertaRM30.00untukahlidan
keluarga ahli yang sakit. Disebabkan kerana sifatnya yang sangat eksklusif dan
yurannyayangtinggiramaipendudukTamanSeriyangtidakmampumenjadiahli.
DarisegisumbangannyadiTamanSeri,BKKKtelahmemberisumbanganterhadap
pendidikankanakkanakdiTamanSeriiaitudenganmenyerahkanbangunanmiliknya
36

untukkegunaanTADIKAKEMAS. SelainituterdapatPASCawanganTamanSeri
yang ditubuhkan pada tahun 1980an. Dari segi pengurusannya, . PAS Cawangan
TamanSerimelibatkan20orangAJK.Umumnya

36

BKKK.

BangunaniniasalnyamilikUMNOCawanganTamanSeri,namunkemudiannyadiserahkankepada

338

paraahliPASCawanganadalahahlidalampersatuanpenduduk.Padadasarnya
kewujudanPASdiTamanSeritidakberbezadenganwujudnya
Guruiaitumeningkatkankesejahteraanpenduduk.DiTamanSeri
berperanan

UMNOdiTaman
PASmemainkan

dalampembangunan kemasyarakatandankeagamaankhususnya

berkaitanpendidikankeagamaan.IniditunjukkandenganpenglibatanahliahliPAS
sebagai penceramah dalam pelbagai aktiviti keagamaan di Taman Seri. Selain itu
kehadiranPASdiTamanSerimenjadipemudahcarabagipendudukdenganpihak
pihak yang berkepentingan luaran. Justeru beberapa bantuan peralatan kemudahan
pengangkutansisapepejaldaripihakKerajaanNegeriKelantantidakterlepasdaripada
sumbanganahliahliPASdiTamanSeri.DiTamanSerijugaterdapatJawatankuasa
Surauyangditubuhkanpadatahun2005.TerbangunnyasuraudiTamanSeriadalah
hasilsumbanganbekasMenteriBesarKelantansemasaUMNOmemerintahKelantan
padasatumasadahulu.Secarakhususnya,sebelumwujudnyaJawatankuasaSurau,
suraudiTamanSeriberadadibawahpentadbiranBATAS.Namunbagimemudahkan
dan mengurangkan beban pengurusan, pihak BATAS membagi kuasa dan
tanggunjgawab pengurusan surau dengan membentuk Jawatankuasa Surau. Secara
umumnyasebagaimanahalnyadiKRTdanJawatanKuasaMasjiddiTamanGuru,
pengerusiBATASadalahpengerusiExOfficiodalamJawatankuasaSurau.Secara
khususnyapulaJawatankuasaSuraubertugassebagaipelaksanaaktivitikeagamaan
yangsebelumnyadijalankanolehBATAS.KawasanRukunTetanggadiTamanSeri
ditubuhkan pada tahun 2005.Secara umumnya penubuhan KRT Taman Seri
berhubungakaitdenganwujudnyaisupecahrumahdan
kecurianyangditimbulkanolehDr Prebet, gelaran tempatan untuk penagih dadah.
Justeru bagi mengatasi wujudnya masalah inji secara berterusan pihak BATAS
mewujudkanKawasanRukunTetanggadiTamanSeri.TujuanpenubuhanKawasan
Rukun Tetangga di Taman Seri tidaklah berbeza dengan di Taman Guru. Seperti
halnya dalam Jawatankuasa Surau, kedudukan pengerusi BATAS di KRT adalah
sebagaipengerusi ExOfficioKRT.Secararingkasnya, kewujudanKRTdi Taman
SerisangatmembantudanmeringankanbebanpengurusandankewanganBATAS.
Sejak kewujudan KRT semua aktiviti dan program yang dijalankan BATAS
kebanyakannyadiambilalihdandijalankanolehKRT.SepertihalnyadiTamanGuru
pada masa kini BATAS dapat menumpukan perhatian sepenuhnya kepada sistem

pengurusansisapepejaldiTamanSeri.Kehadiranorganisasiindukdanorganisasi

339

sokongandikeduaduatamanperumahanadalahpentingbagikeduakomuniti
tempatanterutamasumbangannyadalammeningkatkankebajikan,keselamatan,
kebersihandankeindahansertakesepaduansosial.Namunyangpalingutamaadalah
perananorganisasiindukkeranapelbagaimanfaatyangdiberikannyakepada
pendudukseperti;(i)menyediakanpelbagaikemudahankebajikanseperti pengurusan
jenazah;(ii)

melaksanakanaktivitikebersihan

dankeindahan

taman;(iii)

menyediakan kemudahan pendidikan; (iv) menyediakan dan menjaga kemudahan


taman seperti kemudahan jalan dan taman permainan kanakkanak; (v) menjadi
pemudahcarakepadapenduduktaman.Kehadiranorganisasisokonganpulatelah
memperkukuhkanlagiperananorganisasiinduk.Inikeranaperananorganisasi
sokongan tidak bercanggah dengan organisasi induk bahkan menyokong peranan
organisasi induk. Walaupun masingmasing organisasi berbeza dari segi sifat dan
tujuanasasnyanamunsecaraumumnyamerekabekerjasamadalammembangundan
memajukan kawasan taman. Secara umumnya di antara organisasi sangat mudah
untukbekerjasamakeranamasingmasinganggotautamanyaadalahorangyangsama.
Sehinggabagikeperluandankepentinganbersamaiaitumemajukankawasantaman
yang dikongsi bersama mereka saling menyokong dan bekerjasama dalam
menyelesaikanmasalah,menjalankanpelbagaiaktiviti,menjagakebajikanpenduduk
danmenjagakeharmoniansertakesepaduansosial.Secarakeseluruhannyapula
kehadiranorganisasisokongantelahmenjadipemudahcarabagiorganisasiinduk
terutamanyadarisegisokongankewangandanbantuanbantuanlainnya.Dikeduadua
taman perumahan, terdapat pelbagai aktiviti yang dijalankan meliputi aktiviti
kemasyarakatan,keagamaandansukan.Aktivitiaktivitiinipuladijalankandarimasa
kesemasasecaraharian,mingguan,bulanandantahunansertapadamasamasa
tertentu.Jadual 8.2menghuraikanpelbagaiaktivitidikeduaduatamanperumahan.

Jadual8.2

Aktivitiaktivitisosialkemasyarakatan, keagamaandansukandi
TamanGurudanTamanSeri
TAMANGURU

Aktiviti

Kemasyarakatan/Kekerapan
HariKeluarga/tahunan
Gotongroyong/padamasatertentu
dantahunan

TAMANSERI
Aktiviti

Kemasyarakatan/Kekerapan
HariKeluarga/tahunan

BersihKubur/duamingguan

bersambung

340

/harian

3
Membaca Al
Quran/
harian

4
Tahlil dan

sBaca
Yasin/
uan
amingg
Got
m ong
5
Sambutan
bMauRoy
ulidur
rasulong
n/tahu
nan/pa
gCera
mah
da
acera
mah
Uga mas
nma/h
ariana
dan
tert
6
pada masaent
terten
tu
u,

7
1
abtnNf

dua
AuSabula
kbntnan
thnndan
i tahu
8
Sambutan
vIsrak nan
Mikraj
i/tahun
an
2
Tuisyenuntuk
PMR
t
9 dan
SPM/t
Kuliyah
ahunan
iMagri
b dan
Subuh/
harian
3
Senam
Robik/

tahuna
10
Sambutan n
Asyura
/tahun
an
4
Zikir
K Barat/
mingg
11
Tadarrus/tahu
enan uan
aKelas
5
Sambutan

Hari
gmandi
Ray
mayat
a/tah
alelaki
unan
dan
m Kejo
hana
1
wanita/pad
aa n
Rum
ah
amasa
tertenBers
tu ih/ta
n huna
n
/Kem
Motivas
Ki
Agama/t
eahunan
k
eAktiviti
r
a
p
a
n

Kuliyah
Tassawu
f,Hadis,

1
Fiqih/

2
Tafsir

Aktiviti

Aktiviti

Keagamaan/K
KuliyahHadi
TafsirAlu
TahlildanBa
FardhuAin/h
Ceramahcera
padamasater
KuliyahMag
SambutanAs
Hijrah)/tahun
Tadarus/tahu
KelasMand
Wanita/pada
Sambutanma
abtnNfuS

SambutanIsr
Sukan/Kekera
BasikalTon/
SukanKeluar

SukanKanak

e
Sumber:KajianLa
c
2008
a
r
aa
r h
i a
p ri
aa
dn
ab
e
Jr
ak
d ai
u ta
an
l d
e
8n
. g
2a

341

kiii ua spri kiii egyh aia aa aiatnlnascrdj

tigabulanandiTamanSeriyangmelibatkanseluruhpenduduktaman.Secaratahunan
pelbagaiaktivitiyangdijalankanberkaitdenganaktivitiaktivitikeagamaanmeliputi
perayaan Asyura dan lainlain yang melibatkan seluruh penduduk termasuk kem
motivasiyangmelibatkanpararemaja(TamanGurusahaja).Selainituaktivitisecara
tahunanjugaberkaitdenganaktivitisukanmelibatkanpendudukdewasa,kanakkanak
danremaja.Padamasatertentupulaiaberkaitdenganpelaksanaanpelbagaiaktiviti
keagamaan
melibatkan

meliputi

ceramahagama,kelasmandimayatdanlainlainyang

penduduk lelakidewasadanperempuandewasaserta

aktiviti

kemasyarakatanyangdijalankanpadamasatertentusepertigotongroyongdimusim
hujan yang melibatkan kaum lelaki sahaja. Secara keseluruhan, seluruh aktiviti
dijalankan secara berkerjasama oleh semua organisasi yang terdapat di keduadua
tamanperumahan.DiTamanGurukebanyakanaktivitidijalankanolehPKMTG,KRT
TamanGurudanJawatanKuasaMasjidsertaUMNOTamanGuru.DiTamanSeri
pulaiaumumnyadijalankanolehBATAS,JawatankuasaSuraudanKRTTamanSeri.
Dari segi pembiayaannya pula di Taman Guru, pembiayaan untuk menjalankan
aktivitiaktivitiakanmelibatkansemuaorganisasiyangadatermasukUMNOTaman
Guru.SedangkandiTamanSerikebanyakanpembiayaannyaditangungolehBATAS
danKRTTamanSeri.

8.3.2ProsesPembinaanModalSosialdiKalanganKomunitiTempatan

Secaraumumnyamodalsosialmerupakanhasildaripadaproses

pemerkasaan

kesepaduan sosial.Kesepaduansosialpulaadalahinteraksisosial

yangberlaku

berasaskan

nilainilaiyangdikongsibersamadankomitmenindividuuntukmenjadi

sebahagian daripada komuniti. Oleh demikian kesepaduan sosial wujud daripada


tumbuhnyakesedaranindividuuntukberinteraksisecaraintensif,wujudnyatoleransi
dansolidaritisosialsertatumbuhnyarasakepemilikanterhadapkomuniti.Justeru,
wujudnyakesepaduansosialmenggalakkanwujudnyamodalsosial,dimanaindividu
individuhidupsecaraharmonidanwujudnyajalinankerjasamaberasaskan
nilainilai dan normanorma untuk mencapai tujuan bersama serta manfaat secara
bersama.SepertidijelaskandalamBabII,Modalsosialadalahserangkaiannilainilai

ataunormanormainformalyangdimilikibersamadiantaraahlikomunitiyang

342

memungkinkan terjalinnya kerjasama diantara mereka (Fukuyama 2000). Pada


prinsipnyamodalsosialmerupakanbaranganindividudanbaranganawamsecara
serentak. Namun transisi dapat dilakukan untuk mengubah modal sosial daripada
baranganyangberskelindividukepadabaranganberskelkelompokyangdimiliki
bersama (Putnam1993).Kewujudanmodalsosialakanbermanfaatuntukmenjayakan
pelbagaiaktivitipembangunanterutamanyapembangunansosial,ekonomi,politikdan

alamsekitar.Dalamsesebuahkomunitipemerkasaanmodalsosialdapatdilakukan
secara bukan organisasi oleh individu dengan melibatkan dalam pelbagai aktiviti
bersamasehinggawujudnyakontakdaninteraksisosial.Interaksisosialmerujuk
kepadahubunganantaraindividudenganindividu,antarakelompokyangsatudengan
kelompoklainnya,mahupunantarakelompokdenganindividu.Interaksisosialadalah
perkarayangberkaitandenganterciptanyajaringansosial

berdasarkanrasa

kepercayaan dan nilainilai serta normanorma dan budaya (Quibra 2003).


Komunikasimerupakanpenyampaianinformasidanpemberiantafsiransertareaksi
terhadap informasi yang disampaikan (Massofa 2009). Interaksi sosial berlaku
berdasarkan norma dan nilai sosial yang berlaku dalam masyarakat dan akan
membangunkan jaringan serta kesepaduan sosial. Menurut Putnam (1993, 2000),
jaringansosialadalahpentingdalammembentukmodalsosialdankepekatannyaserta
sebagaipenyalurmaklumatyangbergunabagipencapaiantujuanindividualmaupun
kelompok.Kesepaduansosialpulamerupakansebuahprosessosialyangmelibatkan
pembinaanhubungansosialdisesebuahkawasanmelaluirasakepemilikan,komitmen
terhadap komuniti dan diperakukan sebagai bahagian daripada sesebuah komuniti
(Plan1997).
Menurut Jansen (1998) kesepaduan sosial adalah nilainilai yang dikongsi
bersama dan komitmen individu terhadap komuniti. Kesepaduan sosial melibatkan
dibinaatasnilainilaiyangdikongsibersamasehinggaindividuindividudalamsebuah
komuniti merasa mereka wujud dalam komuniti yang sama. Intipati daripada
kesepaduan sosial adalah keberpaduan di kalangan ahliahli komuniti yang wujud
daripadaberlangsungnyahubungansosialyangintensifdikalanganahliahlikomuniti
sehingga mewujudkan jaringan sosial yang menyeluruh berasaskan nilainilai dan
normanorma yang dikongsi bersama, rasa kepemilikan dan solidariti sosial.

Kesepaduansosialmeliputinilainilaidanbudayasiviksecarabersama,peranansosial

343

dankawalansosial,solidaritisosial,jaringansosialdanketerikatanpadatempatserta
identiti(Forestet.al2001).Modalsosialdankesepaduansosial.Namunsekiranya
dikaji dalam konteks yang lebih bersepadu keduanya adalah saling berkait dan
bersinergi.Keduanyaadahubungandialektikdantimbalbalik,sehinggakeadaanini
seperti wujudnya fenomena ayam dan telur. Kesepaduan sosial merupakanelemen
modalsosial(Dekkeretal2005)danmodalsosialakanmembentukkesepaduansosial
(Collettaet.al2000;Grootaertet.al2005).Kesepaduansosialadalahjaringansosial,
nilainilaidannormanormasertasolidaritisosialitusendiri.Manakalamodalsosial
merujukkepadasumberyangdapatdiaksesmelaluikesepaduansosial.Kewujudan
modal sosial adalah hasil daripada pemerkasaan ataupun pemanfaatan potensi
kesepaduansosial.`Modalsosialtidakakanterbinasekiranyakesepaduansosialyang
adatidakdimanfaatkanataupundiperkasakan.Olehitu,kesepaduansosialyangkuat
dapatmembangunkanmodalsosialyangkental.Seterusnyakewujudanmodalsosial
akanmengeratkanlagikesepaduansosial.
ProsespembinaanmodalsosialdiperingkatkomunititempatandiTamanGuru
danTamanSeridapatdilihatmelaluiunsurunsurmodalsosialdalambentukkognitif
danstrukturalsebagaiproksiyangbersifatperekatsosial(socialglue)danpelincir
sosial (social lubricant). Unsurunsur tersebut meliputi rasa kepercayaan, rasa
kepemilikan, semangat kesetiakawanan, kepemimpinan dan semangat kesalingan.
Kleinhanset.al(2007)mengemukakandalamkebanyakankajiansaintifikkewujudan
modalsosialdilihatmelaluikontaksosial,jaringansosialkesalingan,normanorma
danrasakepercayaan.Dalamkontekskejirananpula,modalsosialdalamkomuniti
wujudmelaluirasakepemilikanterhadapkawasankejiranan,semangatkesalingandan
solidaritisosial,berkongsitujuanbersamadanrasakepercayaan(Portneyet.al1997).
Dalamkajianinipenentuanproksiproksidiatasditentukanberpandukankepadahasil
kajian rintis untuk memastikan proksi ini bersesuaian realitirealiti yang wujud di
peringkatkomunititempatan.

1.

Rasa kepercayaan

MenurutField(2003)untukmembuatindividuindividusalingbekerjasamadan

mencapaitujuansertamendapatkanmanfaatdaripadahubungantersebut,mereka

344

tidak cukup hanya saling mengenali satu sama lainnya tetapi juga tidak saling
mengeksploitasi,salingmenghormatidansalingpercayaantarasatusamalainnya.
Secaraumumnyarasakepercayaanmerupakanunsurutamadalammodalsosial.

Rasa kepercayaan boleh dilihat dari segi horizontal dan vertikal. Dalam
kontekskajianinidarisegihorizontaldiperingkatkomunititempatanadalahberkait
dengantumbuhnyarasakepercayaandikalanganahliahlikomuniti.Darisegivertikal
pulaiaberkaitdengantumbuhnyarasakepercayaandikalanganahliahlikomuniti
terhadapexcopersatuandanpersatuanpenduduk.Darikontekshorizontaldaripada
kajianyangdijalankandikeduaduatamanperumahanterdapatempatperkarayang
menumbuhkan rasa kepercayaan di kalangan ahliahli komuniti meliputi; (i) tahap
salingmengenalidiantaramereka;(ii)usahaahlikomunitiuntuksalingberinteraksi
danberkomunitkasisemasaberinteraksi;(iii)usahaahlikomunitiuntukberinteraksi
secaraintensitif;(iv)sikapsalingmenghiraukandan;(v)sikapbertoleransidiantara
mereka.Dalamkonteksinitahapsalingmengenalberkaitandenganseberaparamai
ahliahlikomunitiyangdikenaliolehahliahlikomunitilainnya.Initermasuktahap
salingkenaldenganpenduduktamansecarameluas.Justerutahapsalingmengenaliini
berkait dengan seberapa luasnya terbangun rasa kepercayaan di kawasan taman
perumahan.Usahaahlikomunitiuntuksalingberinteraksidanberkomunikasisemasa
berinteraksisertausahaahlikomunitiuntukberinteraksisecaraintensitifberkaitan
denganusahadantindakansosialdilakukanolehahliahlikomunitiuntukmelakukan
interaksi sosial dan saling berkomunikasi semasa mereka berinteraksi serta usaha
mereka untuk melakukan interaksi sosial dengan ahliahli komuniti lainnya secara
lebihintensif.Sebagaicatatan,tindakansosialmerupakanhasildaripadakeputusan
seseorang untuk melakukan seseuatu. Keputusan untuk bertindak biasanya diambil
denganpertimbanganmaknaataupunnilaiyangterdapatpadadiriseseoran(Weber
1968). Interaksi sosial merupakan hubunganhubungan sosial yang dinamis yang
menyangkut dengan hubungan antara individu, antara kelompok ataupun antara
individudankelompok(Gillinet.al1954).Justeru,perkarainiakanmeningkatkanlagi
tahapkemesraandankeakrabandanwujudnyasebuahintegrasiinklusifiaituinteraksi
yangmenunjukkanwujudnyarasakasihsaying,rasaempati,sikapkesalingandan
solidariti (Simmel 1950) di kalangan komuniti. Di keduadua taman perumahan

daripadakajianyangdijalankanterdapatahliahlikomunitiyangmengenalisemua

345

ataupunsekurangkurangnyamengenalisebahagianahlikomuniti

di taman

perumahan.Berkaitandenganperkarainihasilkajianmendapati

94 peratus

respondendiTamanGuruhampirmengenalisemuaahliahlikomunitikecualiahli
ahli komuniti di kalangan penyewa rumah yang bukan ahli persatuan penduduk.
Selebihnya6peratusrespondenlainnyamengenalisebahagianahlikomuniti
terutamanyayangkerapkemasjid.Pararespondeniniadalahahlikomunitidi
kalangan ahli persatuan penduduk penyewa rumah yang belum lama menetap di
TamanGuru.Secaraumumnyabagi94respondendiatasadalahrespodendikalangan
ahli persatuan pemilik rumah asal dan penyewa yang menetap di Taman Guru
melebihi jangka masa antara lima sehingga 30 tahun. Perlu di ketahui bahawa di
TamanGuruterdapatsekurangkurangnya90peratuspendudukpemilikrumahdan10
peratuspendudukpenyewarumah.Namundikalanganpenyewarumahterdapat5
peratusdiantaramerekayangmenjadiahlipersatuan.SepertihalnyadiTamanGuru,
diTamanSeripula,seluruhresponden(100peratus)hampirmengenalisemuaahli
ahli komuniti, kecuali mereka di kalangan penduduk penyewa yang bukan ahli
persatuan.DiTamanSeriterdapat60peratuspendudukasalpemilikrumahdan40
peratuspendudukpenyewa.Ahliahlikomunitiyangmenjadiahlipersatuanterdiri
daripada70peratuspendudukdiTamanSeri,dimana10peratusadalahpenduduk
penyewadan60peratuspemilikrumahasal.Sedangkan30peratuslainnyaadalah
pendudukpenyewayangbukanahlipersatuan.DiTamanSerijugaterdapatresponden
dikalanganpendudukpemilikdanpenyewarumahyangmenetapdisanamelebihi10
sehingga30tahun.

Darisegiusahaahliahlikomunitiuntuksalingberinteraksi,daripadakajian
yangdijalankanumumnyaparaahlikomunitidikeduaduatamanperumahansangat
berusahauntukmelakukaninteraksisosial.Kajiandikeduaduatamanperumahan
mendapati100peratusrespondendiTamanGurudanTamanSerisangatberusaha
untuk berinteraksi dengan ahliahli komuniti lainnya secara lebih dekat. Secara
umumnya interaksi sosial ini yang dilakukan mereka adalah untuk meningkatkan
tahap kemesraan dan keakraban diantara mereka dalam menjalankan hubungan
silaturrahim. Hubungan silaturrahim merujuk kepada hubungan persaudaraan atas
dasarsenasabataupunpersaudaraanyanglebihluasdaripadainiyaknipersaudaraan

lintasbangsa,negara,budaya,bahkanagamaberasaskankesedaransebagaisesama

346

manusia.Diperingkatkomunitidikeduaduatamanperumahanhubungansilaturahim
merujuk kepada hubungan sosial ataupun interaksi sosial yang dibina berasaskan
normanormakeagamaan.Justerukeinginanrespondenuntukmenjalinkanhubungan
silaturrahim merupakan sebuah bentuk kepatuhan yang terhasil daripada proses
internalisasi nilainilai keagamaan yang ditunjukkan melalui sikap dan tindakan
mereka dalam kehidupan keseharian. Dari segi berkomunikasi semasa berinteraksi
pula hasil kajian mendapati kesemua responden di keduadua taman perumahan
berusahaberkomunikasidanberkongsimaklumatsemasabertemusertaberinteraksi.
Umumnya mereka akan saling bertanya khabar, berbincangbincang dan bertukar
tukar pandangan tentang halhal seharian terutamanya berkaitan dengan masalah
anakanak, kesihatan dan isuisu semasa yang berlaku di di taman termasuk isu
kebersihandankeselamatanditamanperumahan.

Darisegiintensitiberlakunyainteraksisosialkajianmenunjukkanumumnya
paraahlikomunitisangatberusahauntukmelakukaninteraksisosialsecaraintensif.
Semakinkerapmerekaterlibatdalamaktivitiaktivitisemakinkerappulamerekaakan
bertemudanberinteraksi.KajianmendapatikeseluruhanrespondendiTamanGuru
dan Taman Seri sangat berusaha untuk melakukan interaksi sosial secara intensif
denganahliahlikomunitilainnya.Interaksisosiallebihkerapberlakuterhadapahli
ahli komuniti yang terlibat dalam organisasiorganisasi yang wujud. Misalnya di
MasjidbagiTamanGurudandiSuraubagiTamanSerisemasaberlangsungnyasolat
Maqrib,IsyadanSubuhataupunsemasarespondenmenghadiriaktivitikeagamaan
hariandanmingguan.Perludiketahuipulabahawamasjiddansuraumerupakansatu
satunya tempat peretemuan umum (common meeting place) di mana para ahli
komuniti kerap berinteraksi dan berkongsi maklumat. Selebihnya interaksi sosial
berlaku semasa berlangsungnya aktivitiaktiviti sosial, kemasyarakatan dan sukan.
Selain itu interaksi sosial berlaku secara saling berkunjung ke rumahrumah ahli
komuniti terutamanya semasa menghadiri aktivitiaktiviti yang dilakukan secara
personalsepertiwiridyasin,kendurikendara,rumahterbuka,majliscukurrambut,
majliskeraiandanlainlain.

Dari segi sikap saling menghiraukan, kajian menunjukkan terdapat sikap

sangatambilpedulidaripadaahliahlikomunititerhadapahliahlikomunitiyang

347

dikenalisecaradekat.DidapatiumumnyarespondendiTamanGurudanTamanSeri
sangatambilpeduliterhadapahliahlikomunitilainnyaterutamaahliahlikomuniti
yangdikenalisecaradekat.Lazimnyapararespondenakanberkunjungdanmelawat
mereka untuk bertanyatanya khabar. Perkara ini lazimnya dilakukan sekiranya
terdapatdiantaramerekayangtidakterlihatdimasjiddandisuraudalammasamasa
tertentu iaitu dalam masa lebih daripada tiga hari. Selain itu tindakan lain yang
dilakukanrespondenadalahbertanyakhabartentangdanberkirimsalammelaluijiran
jiranterdekat.Selainitusikapsalingmenghiraukandikalanganparaahlikomunitidi
keduadua taman perumahan ditunjukkan melalui sikap saling memberi bantuan.
Umpamanyabantuanapabilaadajiranmengalamikerosakankereta,menghantarahli
komunitiyangsakitkerumahsakitataupunmenjagarumahsemasamerekamelawat
ke tempat lain. Kajian di keduadua taman perumahan mendapati keseluruhan
responden di Taman Guru dan Taman Seri menunjukkan sikap yang sangat
bertanggungjawabdanbolehdiharapsemasamerekamemerlukanbantuan.Bantuan
bantuan tersebut umumnya dilakukan mereka secara ikhlas atas dasar rasa
kebersamaan,kedekatanhubungan,sikapempatidansalingmenghiraukan.

Dari segi sikap bertoleransi dalam kajian ini perkara utama yang dilihat
berkaitandengansikapdanpandanganpolitik.Lazimnyawujudnyaperbezaandari
segisikapdanpandanganpolitiksangatdalammenimbulkankonflikhorizontalyang
tajamdikalanganahlikomuniti.Dalamkajianinipotensiwujudnyakonflikdalam
komunitiyangpalingutamaberlakudaripadawujudnyaperbezaanpandanganpolitik.
Di Negeri Kelantan masalah perbezaan pandangan politik sangat tajam berlaku di
kalanganmasyarakatterutamanyadiantarapengikutpartiPASdanUMNO.Perbezaan
pandanganpolitikmembuatorangtidakbertegursapadantidaksalingmengunjungi
khususnya semasa berlaku kematian. Menurut Ritzer (2003) konflik sosial dapat
munculdaripadakepentinganyangarahdansubstansinyaberbeza.Justerukonflikini
biasanyaakanmenimbulkanperpecahandikalanganpenduduk.Sepertiyangtelah
dihuraikansebeluminiterdapatramaidiantaraahliahlikomunitidikeduaduataman
perumahanyangterlibatdenganpartipolitiktertentu.Iniditunjukkanjugadengan
wujudnyacawanganduapartipolitikiaituPASdiTamanSeridanUMNOdiTaman
Guru.Bahkankewujudanpersatuanpendudukdikeduatamanperumahantersebut

tidakterlepasdaripadaperananahliahlipartipolitik.Akantetapikajianmendapati

348

paraahlikomunitisangatbertoleransidalamsoalperbezaanpartipolitik.Walaupun
wujud pandangan politik yang berbeza ianya tidak menjadi halangan bagi mereka
untukmenjalinkanhubungansosial.Umumnyapararespondenlebihmengutamakan
masalahkesepaduansosialdanbekerjasamadaripadaharusbertelagahdanberpecah
belah kerana masalah perbezaan fahaman politik. Bagi para responden pandangan
politik merupakan pandangan peribadi, namun isu kesepaduan dan kebersamaan
adalahisukomunitisecaramenyeluruh.

Oleh demikian untuk menjaga hubungan silaturahim adalah penting untuk


tidak mengikut perasaan ego kerana taksub kepada pemimpin danpartiparti
politiktertentu.Menurutpararespondendikeduaduatamanperumahan,dikalangan
mereka juga terdapat normanorma tertentu yang telah disepakati oleh semua ahli
komuniti secara bersama untuk tidak saling menyinggung perasaan ahli komuniti
lainnya yang boleh menyebabkan berlakunya perpecahan. Umpamanya setiap ahli
komunititidakdibenarkanuntukmemasangbenderapartipolitiktertentudirumah
rumahmerekasemasaberlangsungnyapilihanrayaumum.Selainitudikeduadua
tamanperumahanpihakpersatuanpenduduktidakdiperkenankanmenerimabantuan
derma daripada parti politik tertentu. Persatuan penduduk hanya menerima derma
secara individu daripada wakil rakyat tertentu. Ini kerana wakil rakyat dianggap
sebagai orang yang mewakili pihak kerajaan dan bukan parti politik. Norma ini
merupakanperaturansosialyangtidaktertulisberkenaandenganinteraksisosialdi
kalanganpenduduk.

Secara keseluruhan dari segi horizontal terbangunnya rasa kepercayaan di


kalangan ahli komuniti di kedua taman perumahan terjana daripada berlakunya
interaksisosialyangsubstantifdanwujudnyaintegrasiinklusifberasaskannilainilai
moralistik meliputi nilai kejujuran, keihklasan, komitmen dan rasa tanggungjawab
serta sikap bertoleransi yang kental. Interaksi sosial yang substantif bermakna
interaksisosialyangdilakukanatasdasarnilainilaikeagamaandanbudayatempatan.
Selainiturasakepercayaanterbangunmelaluipenilaiansecaraindividudikalangan
ahliahlikomunitiberkaitandengansikap,perilakudanamalansosialsertasemangat
saling menghiraukan diantara mereka. Apabila dibandingkan kewujudan rasa

kepercayaandikalanganahliahlikomunitidiTamanGuruadalahlebihkentaldan

349

menyeluruhberbandingdiTamanSeri.DiTamanGuruinteraksisosialyangterjalin
dikalanganahliahlikomunitiadalahlebihmesrasertaberlakusecaramenyeluruh.
Interaksi sosial berlaku secara lebih intensif kerana para ahli komuniti umumnya
terdiridaripadaorangorangyangtelahbersarayangmempunyaibanyakkelapangan
masa(theluxuryoftime)untuksalingberinteraksi.DiTamanGuruinteraksisosial
juga wujud atas solidariti sosial berasaskanespritdecorp ataupunspirit of
comradeshipsebagaibekasgurusekolahdanmerekauntukmembangunkankawasan
masadepanyangdikongsibersama.SelainituparaahlikomunitidiTamanGurutelah
tinggalbersamaselamalebihdaripadadaripada20tahun.Halinidisokongolehkajian
lain seperti DiPasquale et.al (1999) bahawa terdapat hubungan salingkait antara
lamanyamenetapdisesuatukawasandenganmodalsosial.Perkarainiberkaitdengan
harapanmasahadapanpendudukterhadapkawasantempattinggalmereka.Wujudnya
harapan tersebut membuat para penduduk sangat mudah untuk bekerjasama bagi
membangunkandanmemajukankawasantempattinggalmerekasesuaidengantujuan
secarabersama(Middletonetal.2005).

Keadaan ini berbeza dengan Taman Seri. Walaupun mereka telah tinggal
secarabersamaselamalebihdaripada10tahun,interaksisosialyangterjalintidaklah
sekentaldansemenyeluruhsepertidiTamanGuru.Ianyahanyamelibatkan70peratus
pendudukdikalanganahliahlipersatuanpemilikrumahasaldanpenyewa.Terdapat
30peratusahliahlikomunitidikalanganpenyewarumahyangbukanahlipersatuan.
Parapenyewatidakdapatmembangunikatanyangkuatdikalanganpendudukkerana
sifatberpindahpindahdanmerasatempattersebutbukanrumahmereka.Justeru,para
penyewarumahjarangmelakukaninteraksisosialdenganahli
komuniti lainnya. Lazimnya mereka hanya melakukan intsepintasraksi lalu
37

(cursoryinteraction ).Selainitumerekajugakurangmelibatkandiridalamaktiviti
aktiviti sosial kemyarakatan dan keagamaan serta sukan yang dijalankan disana.
Perkara ini menyebabkan lemahnya ikatan sosial di antara mereka dengan ahli
komuniti lainnya. Menurut Kleinhans (2007) keadaan tersebut berlaku umumnya
keranatidakwujudnyaharapanmasahadapanpendudukpenyewaterhadapkawasan
tempattinggaldisebabkanmerekahanyatinggaldalammasayangsingkatdan
37

Istilahinidiadaptasidaripadaistilahikatan
sepintaslalu(cursoryties)yangdigunakanolehLofland
(1985)merujukkepadaikatansosialdengankarakteristik

komunikasi verbal yang terhad dan masa interaksi yangsangatpendek.

350

berpindah.Inidapatdilihatdarisegikeluanganmasakebanyakanahlikomunitidi
Taman Seri sibuk dengan pekerjaan mereka, sehingga terdapat ramai di kalangan
merekayangmasihbekerjaselepasmasabersara.Perkarainimembuatinteraksisosial
yang terjalin disana tidak seintensif di Taman Guru. Dari segi latar belakang
pekerjaannya juga di taman ini para ahli komuniti terdiri daripada pelbagai latar
belakangpekerjaan.
Secarakeseluruhankajianinimendapatibahawafaktorkelapanganmasa(the
luxuryoftime),semangatcomradeship,rasakepemilikandanadanyavisibersama
merupakan faktorfaktor utama sebagai faktor pelincir dan perekat sosial yang
membangunkankekentalanrasakepercayaan,disampingfaktorlamanyamasatinggal
bersama.MenurutPutnam(1993)pelbagaitindakankolektifyangdidasariolehrasa
salingkepercayaanakanmeningkatkanpenglibatankomunitidalampelbagairagam
danbentukterutamanyadalamkonteksmembangunsecarabersama.Ketebalanmodal
sosialsangatditentukanolehkekentalanrasakepercayaanyangterdapatdikalangan
ahliahlikomuniti(Briggs1997).
Dari segi vertikal, terdapat beberapa perkara yang mewujudkan rasa
kepercayaan di kalangan ahliahli komuniti terhadap persatuan meliputi: (i) cara
pengurusanyangdijalankanpersatuan;(ii)sikapdankeprihatinanpemimpinpersatuan
terhadappenduduk;(iii)keyakinanterhadappemimpin;dan(iv)keyakinanterhadap
persatuan serta penilaian menyeluruh terhadap persatuan. Namun begitu untuk
menghindari berlakunya bertindanlapis dalam menghuraikan fenomena tentang
pemimpinpersatuanmakaaspekberkaitandengansikapdankeprihatinanpemimpin
dan keyakinan terhadap pemimpin akan dihuraikan pada bahagian e. tentang
Kepemimpinan dalambabini.Olehdemikianhuraiandisinihanyameliputicara
pengurusanyangdijalankanolehpersatuandankeyakinanterhadappersatuanserta
penilaianmenyeluruhterhadappersatuan

Darisegicarapengurusanyangdijalankanberkaitdenganpelbagaiaktiviti
yangdilakukanolehpersatuanpenduduktermasukmenguruskansistempengurusan
sisa pepejal, menjalankan khairat kematian serta menyelesaikan pelbagai masalah

khususnyaberkaitdenganPihakBerkuasaTempatan,umumnyaahlikomunitiadalah

351

sangatberpuashati.Kajianmendapatikeseluruhanrespondendikeduaduataman
perumahansangatberpuashatidengancarapersatuanmenjalankanpelbagaiperkara
yangtersebutdiatas.Semuaaktivitisosial,keagamaandansukandianggap
dijalankandenganbaikolehpersatuan,dandianggapsangatbermanfaatkepadaahli
ahlikomunititerutamanyadalamprosesmembinadanmenjalinhubungansosial
sertameningkatkankeakrabandikalangansesamaahlikomuniti.Dalamkontekslain
pulasistempengurusansisapepejaldijalankanolehpihakpersatuandengancekap
danberkesansehinggakeadaankawasantamansemasainijauhlebihbersih,indah
dan berdayahuni berbanding dengan semasa ia diuruskan oleh MPKBBRI.
Responden berpendapat pengurusankhairat kematian juga dijalankan dengan baik,
sehinggaiamemberimanfaatkepadapenduduk.Pihakpersatuanjugadilihatmemang
cekapdalammenjaga segalakemudahanyangterdapatdikawasantaman.Malahan
terdapat kemudahan yang ada ditaman perumahan yangtelah dinaiktarafkan oleh
persatuan penduduk. Sekiranya berlaku kerosakan ke atas kemudahankemudahan
awamsepertilampujalan,jalandanlongkang,pihakpersatuandengankadarsegera
berhubung dengan pihakpihak berkepentingan lainnya khususnya Pihak Berkuasa
Tempatan.OlehkeranaeratnyahubunganantarapersatuandenganPihakBerkuasa
Tempatanmakatindakanuntukmembaikikemudahantersebutsegeradilakukanoleh
PihakBerkuasaTempatan.

Dari segi keyakinan terhadap persatuan dan penilaian menyeluruh terhadap


persatuan berkait dengan kebajikan yang disediakan persatuan kajian mendapati
kebanyakanrespondensangatberkeyakinanbahawapersatuanpendudukakanterus
membawa kebajikan dan kemaslahatan kepada penduduk. Ini berasaskan daripada
pengalamanahliahlikomunitiatastindakantindakanyangdilakukanolehpersatuan
dankesanmanfaatnyakepadaahlikomunitisertakawasantamanperumahansecara
menyeluruh. Justeru, kehadiran dan kewujudan persatuan penduduk di taman
perumahan tersebut didapati; (i) mewujudkan kesepaduan sosial di kalangan
penduduk;(ii) membawa pelbagai kebajikan kepada penduduk termasuk menjaga
kemudahan,keselamatan,kebersihandankeindahantaman;(iii)persatuanpenduduk
dapat mengatasi pelbagai masalah yang wujud di kawasan taman perumahan; (iv)
persatuan berperan sebagai pemudahcara diantara penduduk dengan pihakpihak

lainnyaterutamaPihakBerkuasaTempatan.

352

b. Rasa kepemilikan
Rasakepemilikanmerupakansatuelemenpentingdalammembangunkankesepaduan
sosial(Forrestet.al2001)danmodalsosial.Inikeranaketerkaitannyadenganperasaan
seorangindividuuntukmembangundanmengekalkanhubungannyadenganindividu
yang lain, institusi sosial dan persekitaran serta keterikatannya terhadap tempat di
mana ia tinggal (Giligan 1982; Birtchnell 1987). Rasa kepemilikan merupakan
perasaanindividuuntukmelibatkandiridalamsistemsosialdimanaseorangindividu
merasabahagiandaripadasuatusistemsosialtersebut(Anant1966)danmerupakan
satuelemenyangmenghubungkanseorangindividukepadamasyarakat,tempatdan
persekitaran (Hagerty et.al 1992). Secara keseluruhan, rasa kepemilikan
berhubungkait dengan identiti seseorang untuk diterima dan diperakukan dalam
sesebuah sistem sosial, merasa dirinya sebagai sebahagian daripada sistem dan
persekitarantertentusertamengekalkankeadaantersebutberasaskannilainilaidan
normanorma yang berlaku. Selain itu rasa kepemilikan juga berkait dengan
penglibatan seseorang dalam sebuah sistem sosial untuk berkongsi kawasan masa
hadapanbersama.MenurutBlau(1964)kawasanyangdikongsibersamamerupakan
sebuahnilaikhususyangberfungsisebagaimediasolidariti.Nilaiiniakanmembantu
untukmenyatupadukanahliahlidalamsesebuahkelompok.Nilaiinijugadipandang
sebagai satu kesamaan perasaan di tingkat kolektif. Disebabkan kerana wujudnya
kesamaanperasaandikalanganahliahlikomuniti,internalisasinilaibagikawasan
yangdikongsibersamaakanmewujudkansatukesepaduansosialdikalanganahli
ouii(ntdKndmsCmsino nerto n oein 20) utr
perkongsiankawasanmasadepanbersamamerupakanvisibersamadalamsesebuah
komunitiyangdapatmengikatkomunitiuntukbekerjasama(Collettaet.al2000)

Secaraumumnyaterdapatduaperkarayangberkaitandengankewujudanrasa
kepemilikandikalanganahlikomunitidikeduaduatamanperumahaniaitu;pertama
berkaitan dengan perasaan ahli komuniti sebagai sebahagian daripada komuniti
tempatan;kedua,perasaanahlikomunitisebagaisebahagiandaripadakawasantempat
tinggalataupuntamanperumahan.Padaprinsipnyaperasaanahlikomunitisebagai
sebahagiandaripadakomunititempatanberkenaandengantindakanparaahlikomuniti

untukmelibatkandiridanmenyatudenganahlikomunitilainnyasehingga

353

merekatidakhidupsecarabersendirian,terasingdaripadaahlikomunitilainnyadan
menjadisebahagiandaripadakomuniti.Tindakaniniterutamanyadilakukanolehahli
ahli komuniti untuk menjadi ahli persatuan penduduk dan melaksanakan
tanggungjawabmerekasebagaiahlipersatuan.Secaraumumnya,dikeduaduataman
perumahankewujudanpersatuanpendudukadalahpentingbagimengikatsemuaahli
komuniti untuk mewujudkan kesepaduan sosial. Justeru persatuan penduduk yang
wujud atas kesepakatan bersama merupakan sebuah institusi sosial yang mewakili
keinginan dan keperluan semua ahli komuniti. Selain itu kehadiran persatuan
penduduk merupakan sebuah media bagi para ahli komuniti untuk menjalinkan
kedekatan dan keterikatan dikalangan mereka. Oleh demikian, menjadi ahli pada
persatuanpendudukmerupakansalahsatupintumasuk(entrypoint)bagiseseorang
ahlikomunitiuntukmenjadisebahagiandaripadakomunititempatan.Olehdemikian,
secarabersamaparaahlikomunitidapatterlibatdenganpelbagaiaktivitiyangada.
Penglibatan para ahli komuniti dalam pelbagai aktiviti tersebut akan mewujudkan
interaksi sosial di kalangan mereka. Dengan begitu semakin mereka aktif terlibat
dalam pelbagai aktiviti maka semakin kerap pula mereka berinteraksi. Justeru
kekerapanberinteraksiiniakanmenumbuhkankesepaduansosial.Darisegiperasaan
ahli komuniti sebagai sebahagian daripada kawasan tempat tinggal ataupun taman
perumahanpulaberkaitdenganusahadantindakanparaahlikomunitiuntukmenjaga
dan memajukan kawasan taman perumahan sebagai tempat tinggal yang dikongsi
bersama. Perkara ini dengan memberi sumbangan dari segi pemikiran dantenaga.
Selainsecaraaktifmemberikanmaklumatkepadapihakpersatuansekiranyawujud
masalahdikawasantamanperumahan.

Olehdemikianberkaitandenganperasaanahlikomunitisebagaisebahagian
daripadakomunititempatankajianmendapatipadaumumnyaahlikomunitidikedua
duatamanperumahanadalahahlipersatuanpenduduk.MerekayangdiTamanGuru
terdiridaripada78peratusahlipersatuanpemilikrumahasaldan22peratuslainnya
adalahpenyewarumah.SedangkandiTamanSeri73peratusrespondenadalahahli
persatuandikalanganpemilikrumahasaldan27peratuslainnyaadalahahlipersatuan
dikalanganpenyewarumah.Terdapatpelbagaialasandaripadaparaahlikomunitidi
keduaduatamanperumahanuntukmenjadiahlipersatuanpenduduk.Initermasuk

keinginanmerekauntuk;(i)bersepadudanmenjadisebahagiandaripadakomuniti

354

tempatansehinggadenganmenjadiahlipersatuanpendudukparaahlikomunititidak
hidup secara bersendirian dan terasing daripada ahliahli lainnya seumpama kera
38

sumbang ;(ii)merapatkanhubungansilaturahim;(iii)mengenallebihramailagiahli
komuniti lainnya; (iv) dapat mengeluarkan pendapat bagi kepentingan dan
kemaslahatanbersamasehinggamerekatidakseumpamaanjingmenggonggongbukit;
(v)memudahkanmerekauntukakseskepadakemudahankemudahanyangdisediakan
oleh persatuan penduduk. Sebagai ahli persatuan penduduk para ahli persatuan
diwajibkan untuk membayar yuran persatuan sejumlah RM 10/tahun bagi setiap
isirumahdiTamanGurudanRM17setahunbagiisirumahdiTamanSeri.Kajian
mendapatidikeduaduatamanperumahanmendapati100peratusrespondendiTaman
GurudanTamanSeritelahmenjalankankewajibanmerekauntukmembayaryuran
persatuan setiap tahunnya. Yuran tersebut dimanfaatkan oleh persatuan untuk
simpananpersatuandanbagipersatuanuntukmenjalankanpelbagaiaktivitisosial,
kemasyarakatan, sukan dan keagamaan. Khususnya di Taman Seri pula yuran
sejumlahRM17setahuntermasukdenganyurankhairatkematian.Secararealitinya
yuranpersatuantidaklahmencukupiuntukpersatuanmenjalankanpelbagaiaktivitidi
keduadua taman perumahan tersebut. Namun selepas dijalankannya sistem
pengurusansisapepejaldikeduaduatamanperumahanpihakpersatuantidakpernah
memintadermadaripadapenduduksemasamenjalankansesuatuakitiviti.Semasaini
bantuandermahanyadimintasemasaaktivitiaktivitidijalankanolehJawatankuasa
MasjiddanSurau.Kajianmendapatipadaumumnyaparaahlikomunitisangatkerap
kalimemberikansumbangankewangansekiranyaperkaratersebutdiperlukanuntuk
menjalankan aktivitiaktiviti di taman perumahan. Wujudnya rasa kepemilikan di
kalangan para ahli komuniti di keduadua taman perumahan terkait dengan
penglibatanmerekadalampelbagaiaktivititersebut.

Inikeranapenglibatanmerekaakanmeningkatkantahapkesepaduansosialdi
tamanperumahandikalanganahlikomuniti.Justerukomitmendankesedaranpara
ahlikomunitiuntukmelibatkandiriamatlahdiperlukanbagimencapaitujuantersebut.
Kajianmendapatiahlikomunitiyangsangatkerapdankerapterlibatdalampelbagai
aktivitiyangdijalankan.Hasilkajianmenunjukkanterdapat58peratusrespondendi

38

Istilahinidigunakanolehresponden kepadaparaahlikomunitiyanghidupterasing
respondendikeduaduatamanperumahanmerujuk daripadaahlikomunitilainnya.

355

Taman Guru dan 28 peratus di Taman Seri sangat kerap terlibatganpelbagaiden

aktivitiyangdijalankan,sedangkan42peratuslainnyadiTamanGurudan72peratus
respondendiTamanSeriadalahpararespondenyangkerapterlibat.Bagiresponden
yang kerap terlibat, penglibatan mereka bergantung kepadakesihatankondisidan

semasamerekatidakterlibatdenganpekerjaan.Secaraumumnyasetiapaktivitiyang
dijalankantidakhanyamelibatkanketuaisirumah,namuniajugamelibatkanparaahli
keluargamereka.Daripadakajianyangdijalankanpadaumumnyaparaketuaisirumah
sangat menggalakkan penglibatan ahli keluarga mereka dalam setiap aktiviti yang
dijalankan. Penglibatan ini bertujuan agar para ahli keluarga mereka dapat
mendekatkan hubungan mereka dengan para ahli keluarga lainnya. Sehingga
kesepaduansosialyangwujuddikeduaduatamanperumahantersebutdapatberlaku
secaramenyeluruh.

. Dari segi perasaan ahli komuniti sebagai sebahagian daripada kawasan


tempattinggalataupuntamanperumahanpulaterkaitdenganusahadantindakanpara
ahli komuniti untuk menjaga dan memajukan kawasan taman perumahan sebagai
tempat tinggal yang dikongsi bersama. Perkara ini dilakukan dengan memberikan
sumbangan pemikirandan tenaga sertasecara aktif memberikanmaklumatkepada
pihak persatuan. Kajian mendapati ramai responden yang kerapkali dan kerap
memberikanpandangansemasamenghadirimesyuaratagung.Sumbanganpemikiran
tersebutberupapandangandanpendapatuntukmelakukanperubahanperubahandan
memajukan kawasan taman perumahan berkaitan dengan; (i) kebersihan dan
pengutipan sisa pepejal; (ii) kemudahan awam dan infrastruktur; (iii) kesihatan,
keselamatandankebajikandan;(iv)aktivitiaktivitiyangdijalankan.Pandangandan
pendapat para ahli komuniti akan diambilkira oleh pihak persatuan penduduk.
Seterusnyasekiranyaiamemungkinkanuntukdilaksanakanmakadalamjangkamasa
terdekatiaakandijalankan.Namunsekiranyatidakmemungkinkaniaakandijalankan
dalamjangkamasatertentu.Secaraumumnyawujudnyarasakepemilikanterhadap
kawasan taman perumahan juga berkait dengan penglibatan ahli komuniti dalam
39

aktivitiaktivitisepertiaktivitipenyimpanansisapepejaldangotongroyong untuk
menjagadanmengawalkebersihansertakesihatankawasan.Penglibatanparaahli

39

Berkaitandenganpenglibatanresponden royongtelahdihuraikansecaramendalampadabab
dalamaktivitipenyimpanansisapepejaldangotong VIIsebelumini.

356

komunitidalammenjalankanaktivitipenyimpanansisapepejalterutamanyaberkaitan
denganpenyimpanansisapepejaldibahagianluaranrumahdanpenyimpanansisa
pepejalsecaralangsung.Kesemuainidilakukanmerekabagitujuanuntukmenjaga
danmengawaltahapkebersihan,keindahandankesihatandikawasantaman
perumahan.Tindakanparaahlikomunitiuntukm