Anda di halaman 1dari 37

Don Kishoti i Mances

Miguel de Servantes

Miguel de Servantes Saavadera lindi mё 1547 nё Alkala de Henares ,pranё


Madritit,nё familjen e njё mjeku-farmacist me prejardhje fisnike kalorёshish.Jeta
e Servantesit mund tё cilёsohet pa asnje lloj ngurrimi si jetё endacaku e kaluar
nёpёr andrralla fusha,betejash e piratёsh.Ashtu si dhe Shekspiri dhe Servantesi
shkroi pjesё pёr teatёr por shumica e tyre nuk arritёn tё vihen nё skenё .Pёr tё
mbajtur familjen atij ju desh tё kryente punёn antipatike te targambledhёsit .Nё
vijim tё andrrallave ,ai ra dy herё nё burg pa pasur faj.Mё 1605 mё nё fund ai
arriti tё gjente njё botues pёr veprёn e tij mё tё madhe Don Kishoti i Mances.
Vetёm mё 1613,3 vjet para se tё mbyllte sytё arriti tё botonte tё 12 novelat e tij
”Novelas Exemplares” tё cilat gjetёn entuziastё tё shumtё nga tё cilёt mund tё
pёrmendim Valter Skotin dhe Viktor Hygoin (personazhi i Esmeraldёs te
“Katedralja e Parisit” ёshtё marrё prej Hygoit nga novela “Gitanilla”e
Beteja e Lepantos
Miguel de Cervantes
Dy vjet para vdekjes ,mё 1614 Servantesi botoi veprёn poetike “Viage de
Parnaso”(Udhetimi i Parnasit ) dhe menjёherё pas saj arriti tё botonte vёllimin e dytё
tё Don Kishotit.Njё vit pas vdekjes I botohet” Andrrallat e Persilit dhe Sigismundёs”
nga ku mund te shkёpusim:”E kam kembёn nё yzengji/ ankthin e vdekjes e kam nё
gji”.Dhe pas vdekjes Servantesi nuk u pёrfill nga aristokracia e kohёs por ai arriti tё
njihej shumё nё rrethet intelektuale jashtё Spanjёs.Servantesi vdiq nё mjerim por
arriti tё ngelej i pavdekshёm me veprёn e tij.I pari qё e shqipёroi Don Kishotin ishte
Fan Noli i cili ne figuren e Don Kishotit deshi te vinte aktualitetin e kohёs nё Shqiperi
duke dashur ti kundёrvihej rrymёs Zogiste dhe pёrkrahёsve te saj.
Shumё kanё vёnё nё pikёpyetje aftёsinё e Servantesit pёr tё
shkruar njё vepёr kaq madhore duke marrё shkas nga njё jetё qё
nuk premtonte njё formim tё duhur.Nё fakt Servantesi arriti tё
njihej me mendimet e humanistёve mё tё shquar tё epokёs si
Ersami I Roterdamit etj pa lёnё mёnjanё moralistёt,veprat e
stoikut Seneka ,letёrsine e kohёs ku mund tё pёrmendim
Bojardon,Tason,Ariston e kёshtu me rradhё.Njё vёshtirёsi tjetёr e
cila nuk mund tё lihet pa pёrmendur ёshtё se vepra ёshtё shkruar
nё kohёn e inkuizicionit ku mjaftonte njё fjalё pёr tё marrё
damkёn e heretikut.Sipas njё kritiku fjalёt e Servantesit levizin si
njё lavjerrёs(ne forme dykuptimesh) ashtu sic levizte vetё
shoqёria nё atё periudhё e mjegullt gёrmadhash dhe
agimesh.Servantesi si njё njohёs i thellё i realitetit nuk mund tё
mos ju beje pa dashur jehone porblemeve mё tё mprehta tё kohёs
nёpёrmjet aluzioneve ;nga ana e jashtme duket sikur ёne rregull
me pikpamjet zyrtare por me ane te njё shakaje ,njё hiperbole,njё
tabloje nuk harron tё na i bёjё simpatike dhe pikpamjet
kundёrshtare qё janё nga mё tё guximshmet.)

Pamje nga novela e pare e publikuar “Galeta”


 Me martesёn e Isabeles dhe
Ferdinandos arriti tё bashkojё
Spanjen nё vitin 1469.Bota e
re u zbulua nga Kolombi nё
1492 dhe mbretёria e Spanjes
pati nё kontinentin e ri
territore tё gjera
(Meksika,Amerika
qendrore,Amerika e jugut)sa
e kishte tё vёshtire ti
kontrollonte.

Spanja po arrinte tё mёkёmbej


pas shumё vitesh pushtimi
arab.
Spanja po bёhej njё superfuqi.
 Me qёllim mbrojtjen e
besimit nё Spanjё si
nё shumё vende tё
tjera tё Europёs do tё
pёrhapej njё fushatё e
gjerё inkuizicioni
 Nё mbikqyrje tё
mbretёrve te rinj
inkuizicioni nё Spanjё
mori pёrmasat e nje
kasaphane.
 
Historitё mbi kalorёsit legjendare vazhdonin tё ishin ende
shume tё lexuar nё periudhёn kur Servantesi shkroi Don
Kishotin.
Kёto lloj historish e idealizonin kalorёsin i
cili vriste dragonj,monstra dhe ushtri tё
pafundme armiqsh.Gjithnjё heroi kishte njё
damё e cila betohej pёrjetёsisht pёr
dashurinё e tij pasi heroi e kishte shpёtuar
nga njё situate e pashpresё.
Nё Spanjё kёto romane flisnin pёr
komandante qё kishin luftar kundёr
hordhive arabe .Pas zbrapjes sё arabёve
shumё nga shtresa e mёparshme e
fisnikёve ngelёn me kujtimet qe u vinin nga
tё tilla romane.Njё pjesё e mirё e
fisnikёrisё spanjolle u largua pёr nё
kolonitё e pёrtej oqeanit ndёrkohё qё
pjesa e ngelur jetonte me kujtimet heroike
Te gjithё heronjtё e romacave me kalorёs u
qёndronin:

Vlerave ushtarake si
nderi,guximi dhe
besnikёria.

Vlerave ushtarake
si nderi,guximi dhe
besnikёria.
Pasi ka lexuar njё sёre librash kalorsiake
Alonso Quixan arrin tё bindi veten dhe tё
tjerёt qё ёshtё njё Don(titull nderi)
keshtu ai shkon tё marrё armaturёn e tij
qё eshte e gjitha e ndryshkur,si dhe merr
per kalё njё gёrdalle.Optika e
Personazhit ёshtё krejt e ndryshme nga
e tё gjithё lexuesve pasi duket qartё qё
Stefan Mart (1933) ai i sheh nё cdo ndodhi tё jetёs sё tij
mundёsine pёr tu bёrё personazh
Pasi ka lexuar njё sёre librash kalorsiake
kalorsiak.Kudo qё ai sheh ka sfida dhe
Alonso Quixan arrin tё bindi veten beteja
dhe tё .
tjerёt qё ёshtё njё Don(titull nderi) keshtu ai
shkon tё marrё armaturёn e tij qё eshte e
gjitha e ndryshkur,si dhe merr per kalё njё
gёrdalle.Optika e Personazhit ёshtё krejt e
ndryshme nga e tё gjithё lexuesve pasi
duket qartё qё ai i sheh nё cdo ndodhi tё
jetёs sё tij mundёsine pёr tu bёrё personazh
kalorsiak.Kudo qё ai sheh ka sfida dhe beteja
.
 
Njё kalorёs i denjё nuk kuptohet pa
shoqёruesin e tij besnik kёshtu pranё Don
Kishotit na pranёvihet nje personazh
tjetёr : Sanco Panco qё sherben pёr tё
plotёsuar kuadrin e heroit tonё.Sanco
Panco mё tepёr se njё shtojcё ёshtё njё
mjet qe e mban vepren te lidhur me realen
duke qenё se ai ёshtё pёrfytyrimi i
materiales dhe i interesit personal.Ashtu
si dhe zotёria i tij dhe Sanco Panco
pёrfaqeson njё shtresё shoqёrore tё
periudhёs sё feudalizmit.Sanco Panco
simbolizon njeruin e thjeshtё qё pranon tё
ngelet i paditur dhe i varur pasi nuk beson
se sistemi mund ti ofrojё dicka mё tё
mirё.
Sid Hamete Benengeli -  Njё shkrimtar i trilluar
nga autori me qёllim pёr tё cituar dicka tё
ngjashme me shkrimtarёt e vёrtetё tё librave
kalorsiake.
Dulcina e Tobozes -  Forca e padukshme qё e
shtyn Don Kishotin mes shumё
aventurash.Dulqina nё vetevete ёshte e panjohur
me dashurinё qё ushqen Don Kishoti pёr
tё.Pavarёsisht se ajo permendet shpesh nё roman
ajo nuk paraqitet asnjehere si personazh fizik.
Duka dhe dukesha – Janё pjesё e romanit tё
dytё.Tё dy janё snobё dhe tё mёrzitur nga jeta qё
bёjnё kёshtu qё bёjnё sikur janё tё interesuar mbi
personazhet tona kryesore.Nё fakt gjithcka ata
bёjnё ёshtё ti vёnё nё lojё dhe hargjojnё aq
shumё energji dhe para sa duken dhe mё tё
cmendur se Don Kishoti dhe Sanco Panco .
Altisidora -  Shёrbetorja e dukeshёs e cila shtiret
sikur dashuron Don Kishotin me qsllim qё tё tallё
konceptin e tij mbi dashurinё romantike.
Sampson Karrasco -  Njё student nё fshatin e
Don Kishotit.Nё fillim ai tallet me Don Kishotin por
mё pas mundet nga ai dhe gjithcka ky personazh
do mё pas ёshtё hakmarrja.Duke qene se i jep
shumё rёndёsi vetes ai nuk arrin tё kuptojё
situatat komike qё ofron cmenduria e Don
Kishotit.
Prifti –Njё shok i Don Kishotit,ai ёshtё kundёr
librave fantastikё pasi sipas tij ato nuk jane tё
dobishёm pёr shoqёrine por megjithatё atij i
pёlqejnё librat kalorsiakё .Pavarsisht nga
pozicioni i tij ai arrin qё ndonjёherё ti shijojё
situatat komike qё miku i tij krijon  .
Berberi -  Njё mik tjetёr i Don Kishotit por qё
ndёrhyn vetёm pёr ta ndihmuar priftin me
planet e tij.Berberi ёshtё totalisht kundёr librave
kalorsiake.
Teresa Panza –Gruaja zemёrmirё e  Sancos.Ajo
flet sikur tё ketё para njё libёr fjalёsh tё urta
popullore duke pёrcuar mencuri mё shumё se
shumica e personazheve.Jo amicioze por
megjithatё pak lakmitare ajo e shtyn tё shoqin
tё ndjekё Don Kishotin.
Kardenio –Njё burrё i ndershёm qё ёshtё
cmenur nga tradhёtite e sё shoqes Lusinda dhe
mashtrimit tё dukes Ferdinand .
Dorotea – E dashura besnike e Ferdinandit .Ajo
hedh poshtё traditёn dhe shkon tё ndjekё
Ferdinandin por ai rrefuzon tё martohet me tё.
Doreta ёshtё gruaja jokonformiste e epokes sё
saj
Kontesha Trifaldi -  Njё shёrbёtore e trilluar qё
ёshtё burgosur nga duka .Kjo histori mjafton pёr
Rosinanti –Kali i Don kishotit .I avashtё por
besnik si dhe po aq i vjeter sa kalorёsi i tij.
Dapli - Gomari I Sanchos.Ky gomar ka njё
aftёsi tё mistershme pёr tu zhdukur dhe pёr tu
shfaqur disa herё nё subjekt gjё e cila ka ngritur
pikёpyetje nё shumё kritikё.
Dulcina e Tobozes - Forca e padukshme qё e
shtyn Don Kishotin mes shumё
aventurash.Dulqina nё vetevete ёshte e panjohur
me dashurinё qё ushqen Don Kishoti pёr
tё.Pavarёsisht se ajo permendet shpesh nё roman
ajo nuk paraqitet asnjehere si personazh fizik.
Servantesi Nё vepёr konceptohet tё jetё
pёrkthyesi i veprave tё Benengelit dhe si i tille
komentet e tij jane te paraqitshme ne vepёr.Vetё
Servantesi nuk e vё veten si njё personazh
fizik.Me anё tё ketij mashtrimi te vogel ai na
krijon ndjesinё qё Don Kishoti nuk ёshtё njё
personazh i krijuar nga ai.
Ngjarjet zhvillohen nё Mancё
,nje territor nё qendёr tё
Spanjёs.
Manca eshte
njё vend qe
dallohet per
keshtjella te
medha
Subjekti

Vellimi 1(botimi i pare) Vellimi 2(botimi i pare)


Don Kishoti sapo del nga njё botё
imagjinare librash vendos qё ta
ktheje nё realitet ,sajon armaturat
gjen nje kalё dhe i vё nje emer te
kumbueshem si Rosinant dhe e
detyron hanxhiun qё ta pagёzojё me
emrin e nderuar tё kalorёsit tё
arratisur.Pёr tё dashurёn e zemrёs siq
e donte zakoni zgjedh njё fshatare tё
kolme dhe i ve emrin”Dylqina e
Tobozёs” ndёrsa pёr shqytar merr
Sanco Pancon e si shpёrblim do ta
bёnte guvernator nё njё ishull.

Alistair Smyth
Rrugёs ai ndeshet me
mullinjtё e erёs tё cilet i
pandeh pёr gjigande
keqberes por gjendet i
pёrplasur nё toke nga
goditja e krahёve tё
mullirit
.
Ai ndeshet me
bariun i cili e
sakaton dhe e dhe
e katandis si mos
mё keq.Pas kesaj
pёrleshjeje kalorёsi
mendjeshkulur nuk
e mori veten por
zuri shtratin

Artista Denis Ziber

Artista Gustave Doré


Don Kishoti sёrisht nuk zё mend dhe
vendos qё duhet tё vejё drejtёsine.Ai
pranon sfidёn e Kalorёsit tё Henёs sё
Bardhё qё nuk ishte gje tjetёr vecse
njё bashkfshatar.Djaloshi e mund pa
shume vёshtiresi dhe i premton qё do
ja fale jetёn me kusht qё do tё
kthehej nё shtёpi e do tё hiqte dorё
nga marrёzite.

Artista Stan Prokopenko

Artista John Brown Ayes


I dёrrmuar shpirtёrisht ,moralisht
dhe fizikisht Don Kishoti bёn pёr
tё parёn herё ashtu si i thonё dhe
kthehet nё shtёpi dhe zё shtratin
pёr tё mos u ngritur mё.Me
pikёllim tё madh u flet tё
afёrmёve pёr gabimet e veta ,dhe
nё atё gjendje pafuqie urdhёron
qё i lё trashёgimine mbesёs
vetёm nёqoftёse ajo nuk
martohet me njё qё ishte i dhёnё
pas leximit tё librave
kalorsiakё.Kjo kryevepёr
mbyllet kёshtu me vdekjen e
heroit tonё,kalorёsit Don Kishot
i Mancёs Artista Octavio Ocampo
• Letёrsia qё ngrinte vlerat e
mesjetёs ishte konsumuar nё
kohёn kur Servantesi shkroi.
• Servantesi na e tregon se si
njeriu arrin tё veprojё sipas
rregullave zakonore tё njё per
ti dhe te shkuar vetem pasi
ёshtё ndikuar verbёrisht nga
tё lexuarit.
• Pёr tё vёnё nё lojё romacat
kalorsiake Servantesi na
tregon nё njё fragment mbi
bareshen Marselё e cila nuk
tundohet aspak nga admirimi i
barinjve te tjerё.

Artista Gustave Doré (1832-1883)


• Don Kishoti merr rolin e kalorёsit
• pёr tё shtuar njё element interesant
nё jetёn e tij.
• Nё vepёr mund te shihet qartё ndikimi i
komedisё sё Greqisё sё lashtё ,njё ide
propozohet dhe pjesa tjetёr e veprёs
shtjellon se si kjo ide e cmenur vepron
nё botёn reale.
• Jesuiti Francez Francois de la Noue –
Paralajmёronte se librat kalorsiake janё
tё dёmshёm te tё rinjtё po aq sa janё
librat e Makiavelit te tё moshuarit.
Ne kete vepёr arrijmё tё
perceptojmё se sa ndikim ka
informacioni i jashtёm mbi
shpirtin dhe karakterin e
njeriut .Nga Don Kishoti
nxjerrim mёsim se nёqoftёse
nuk tregohemi selektive ndaj
informacionit qё marrim tё
paktёn duhet tё tregohemi
kritikё dhe tё mos jemi tё
lehtecenueshem nga cdo Artista Aleksander Gorbunov
ngacmim i jashtem.
Realiteti dhe trillimi
Liria fetare
Liria intelektuale
Dashura
Humanizmi dhe deshira per te
ndyshuar boten
Shoqeria dhe struktura e saj
Skematizimi i letersise
 Don Kishoti ёshtё i pёrbёrё nga tre seksione tё cilat na ofrojnё
mundёsi tё mёdha eksplorimi nё narracion.Pjesa e parё e cila flet
pёr ekspeditat e Don Kishotit funksionon si njё parodi
romantike.Pjesa e dytё ёshtё ndёrtuar nё njё mёnyrё mjaft
klasike me ndarjen e kapitujve nё formё episodike duke
dokumentuar kёshtu ngjarjet e pёrditshmёrisё sё
personazhit.Pjesa e tretё ёshtё mё e ndryshme pasi ёshtё
shkruar nё stilin e zakonshёm tё shkrimit tё njё novele e
organizuar sipas pёrmbajtjes emocionale dhe tematike dhe ka mё
shumё zhvillim nga ana e personazheve.Servantesi raporton mbi
historinё vetёm nё seksionin e parё duke pёrdorur njё stilt tё
derjtpёrdrejt rrёfimtar.Nё pjesёn e dytё Servantesi dёshiron tё
krijojё pёrshtypjen se po pёerkthen disa pjesё nga shkrimtari
imagjinar Benengeli dhe shpesh herё e lё rrёfimin pёr tё treguar
mangesitё qё ka autori qё ai po pёrkthen.
sikur personazhet e dinё qё
po shkruhet njё liber pёr
ta.Kjo strukturё e ndёrlikuar
bёn qё lexuesi tё ngatёrrohet
dhe tё mos e kuptojё lidhjet
mes realiteit tё ndermjetёm
dhe trillimit.Dashje padashje
dhe ne vetё humbim lidhjen
me realitetin dhe kjo na sjell
mё afёr personazhit
kryesor.Ne pjesen e tretё
Servatesi e shuan llogjikёn
tonё dhe thjesht na fton tё
behemi pjese e “Don Kishotit
nё botёn e cudirave”. Por
Servantesi tek ne ka krijuar
disa dyshime mbi bazat e
narracionit po ashtu siq ka
ngritur pyetje Don Kishoti te
bashkohёsit e tij mbi stilin e
jetesёs dhe principet e saj.
Sisteme te ndryshme te sjelljes morale

 Don Kishoti pёrpiqet tёjete mishёrimi i kalorёseve ne


pёrpjekje pёr tё bёrё bashkohёsit e tij tё kuptojnё qё
sistemi i tyre ёshtё i dёshtuar dhe qё duhet ti kthehen njё
sistemi tё vjetёr. Ky konflikt mes tё shkuares dhe tё
tashmes arrin njё vlerё kritike:asnjё nuk e kupton mё Don
kishotin dhe ai nuk kupton mё asnjeri.Vetёm njё njeri i
thjeshtё si Sanco mund tё jetё mediator mes Don Kishotit
dhe pjesёs tjeter tё botёs. Sanco zakonisht ndjek rregullat
e moralit tё kohes sё tij por ka raste kur ai huazon vlerat
morale tё kavaljerisё.
 Nё pjesёn e parё tё novelёs shohim se si qёndron Don
Kishoti me tё tjerёt.Don Kishoti pёr shembull nuk mund tё
pajtohet me kёndvёshtrimin racional dhe objektiv tё
priftit.Nё pjesen e dyte Servantesi mundёson qё realiteti
dhe imagjinata e Don Kishotit te krijojne pika takimi nga
dora e Dukes dhe Dukeshes.Kur keto dy bote perzihen ne
arrijmё tё shohim avantazhet dhe disavantazhet e secilёs.
Dallimi ndёrmjet klasёs
shoqerore dhe vlerёs
 Pozita shoqёrore dhe vlera e njё
personi ishin tё lidhura nё njё
mёnyre tё pashkёputshme nё kohen
e Servantesit por pikёrisht nё
vepren e tij mё tё madhe Servatesi
deshmoi te kundёrtёn.Duka dhe
Dukesha duken si dy qenje mizore
ndёrkohe qё shume nga barinjt dhe
fshataret na japin pёrshtypjen e
filozofёve.Pikёrisht kjo ёshtё njё nga
ato pika qё e bёn kёtё vepёr
revolucionare pёr kohen.
Disa nga personazhet e vepres I japin
shume rendesi nderit personal ndersa disa
te tjere jo dhe aq.Servantesi thote qe ted y
ekstremitetet mund te qojne ne rrethana
fatale.. Anselmo, per shembull eshte aq
xheloz pas te shoqes gje qe ben qe ajo ta
tradhtoje cka shkakton vdekjen e
Ansalmos.Don Kishoti gjate gjithe kohes
lufton per nder cka e ben ate te krijoje
tension me njerez apo grupe te cilet nuk
kishin asnje lloj qellimi ta preknin ne
nder.Ne anen tjeter Doreta ndonese nuk
martohet me Ferdinandin ajo e realizon
dashurine e saj dhe ndihet e lumtur pasi nuk
zgjodhi te ruante nderin e saj prej nje
zonjushe te vetepermbajtur. Megjithate
Servantesi shtron dhe idene se nderi
personal mund te jete nje force positive
motivuese.
Dashuria
Romantike
Shume nga personazhet e vepres
duket sikur kane hequr dore nga
endrra e tyre per dashuri romantike
Don Kishoti ende nuk ka hequr
dore nga ideali I tij.Dashuria e Don
Luisit per Klaren apo dasma e
Kamacos si dhe historia e Zoraides
jane pjeset ku duket qarte fryma
romantike. Ironikisht Don Kishoti
ndryshe nga gjithe personazhet e
tjere idealizon nje zonje qe nuk e
ka pare kurre me pare.
Simbole
 Librat dhe dorёshkrimet simbolizojnё rёndёsinё dhe influencёn
e letёrsisё nё jetёn e pёrditshme.Librat instruktojnё dhe e
informojnё Don Kishotin duke i dhёnё imagjinatё e cila e bёn
jeten e tij mё me shumё kuptim. Horses
 Kuajt pёrvecse lёvizje, simbolizojnё shtresёn
shoqёrore.Peligrinёt jashtё Barcelonёs nuk kanё kuaj,njerzit e
pasur mbajne karroca me kuaj ndёrsa hajdudёd u japin vetё
kuajve tё tyre tё shpejtё.Pёr DonK prezenca e kuajve nё
horizont do tё thotё aventuraNё fakt Rosinanti dhe Dapli nё
vepёr mё tepёr se mjete transporti janё bashkёudhetare.
 Hanet janё vende takimi pёr njerzit e tё gjitha klaseve.Hanet ne
veper janё i vetmi vend ku ndahen historitё mes
personazheve.Hanet simbolizojnё pushimin dhe ushqimin por
njёkohesisht lakminё dhe pёrfitimin. Njё nga pikat e
mospёrputhjes sё Sancos me kalorёsin ёshtё se i pari dёshiron
shumё tё pushoje nё njё han tё zakonshёm se sa tё rrije si Don
Kishoti duke vёshtruar yjet.
Don Kishoti si pjese e rendesishme e
kultures Spanjolle