Anda di halaman 1dari 10

PARAMABASA JAWA

(KAGUNAN BASA)

A. WIDYA AKSARA (Fonologi)


Widya Aksara punika ngèlmu paramabasa ingkang ngrembag bab aksara
lan ungel swaraning aksara.
Salebeting kawruh paramabasa aksara punika kapérang dados 2 (kalih) ;
Aksara Gesang (Vokal) lan Aksara Sigeg (Konsonan).
1. Aksara Gesang, aksara gesang ingkang kaginakaken salebeting basa Jawi
limrahipun wonten 5 (gangsal) nanging ungeling swara wonten 11 (sewelas),
antawisipun ;
a. Aksara Gesang [a] ;
• Aksara Gesang [a], swanten jejeg  [å]

sp [såpå]  sapa

cr [cårå]  cara

lr [lårå]  lara

• Aksara Gesang [a], swanten miring  [a]

sp/ [sapar]  sapar

ps/ [pasar]  pasar

apl\ [apal]  apal

b. Aksara Gesang [i] ;


• Aksara Gesang [i], swanten jejeg  [i]

siki [siki]  siki

titi [titi]  titi

wiji [wiji]  wiji

• Aksara Gesang [i], swanten miring  [ï]

sikil\ [sikïl]  sikil

titis [titïs]  titis

Bahan Ajar Basa Jawa SMA 2 Wonosobo |1


wijil\ [wijïl]  wijil

c. Aksara Gesang [u] ;


• Aksara Gesang [u] swanten jejeg  [u] ;
tuku [tuku]  tuku

kuku [kuku]  kuku

pupu [pupu]  pupu

• Aksara Gesang [u] swanten miring  [ů] ;


tukus\ [kukůs]  kukus

tukul\ [tukůl]  tukul

alun\ [alůn]  alun

d. Aksara Gesang [e] ;


• Aksara Gesang [e] taling swanten jejeg [3] ;
[a[lk\ [3l3k]  èlèk

[yn\ [y3n ]  yèn

[nk\ [n3k]  nèk

• Aksara Gesang [e] taling swanten miring [ε] ;


k[a [kaε]  kaé

[k[n [kεnε]  kéné

[m][n [mrεnε]  mréné

• Aksara Gesang [e] swanten pepet [e] ;


peXm\ [pelem]  pelem

mexm\ [merem]  merem

sepen\ [sepen]  sepen

e. Aksara Gesang [o] ;


• Aksara Gesang [o], swanten jejeg  [o] ;
[bo[do [bodho]  bodho

Bahan Ajar Basa Jawa SMA 2 Wonosobo |2


[co[ro [coro]  coro

[lo[ro [loro]  loro

• Aksara Gesang [o], swanten miring  [ø] ;


[bo[c/o [bøcør]  bocor

• [bo[l=o [bøløŋ]  bolong

2. Aksara Sigeg salebeting paramabasa Jawa kapérang :


a. Aksara Sigeg baken ;
[h],[n],[c],[r],[k],[d],[t],[s],[w],[l],[p],[dh],[j],[y],[ny],[m],[g],[b],[th],[ng]
b. Aksara Sigeg rékan ;
[x],[z],[q],[f],[v],
c. Aksara Sigeg manut pangucapanipun kapérang dados ;
• Aksara Irung ; m,n,ng,ny
• Aksara Èntèng ; c, k, t, th, p
• Aksara Abot ; j,g,d,dh,b
• Aksara untu ; t,d
3. Péranganing Aksara (diagram Fonim), ginanipun kanggé madosi
dunungipun aksara lan wanda.
a. Aksara Gesang  (G)
b. Aksara Sigeg  (S)
Patrapipun salebeting tembung ;

A a  (G)

s\ s  (S)

[l lé  (SG)

ap apa  (GSG)

luz lunga  (SGSG)

k]sn\ krasa  (SSGSGS)

B. WIDYA TEMBUNG (Morfologi)


Ingkang dipunwastani widya tembung punika ngélmu paramabasa
ingkang ngrembag bab tembung lan dhapukanipun tembung utawi ugi sinebut
Morfologi.

Bahan Ajar Basa Jawa SMA 2 Wonosobo |3


⇒ Wondéné tembung ing salebeting paramabasa Jawi miturut dhapukanipun
punika wonten;
1. Tembung Lingga, tembung ingkang dèrèng owah saking asalipun.
Pati, dus, doh, ton, pangan, lsp.
2. Tembung Andhahan, tembung ingkang sampun owah saking
asalipun, tembung andhahan kadadosan saking tembung lingga
ingkang pikantuk ater-ater, seselan, panambang utawi rinangkep.
 Ater-ater, imbuhan ingkang mapan sakngajengipun tembung
lingga, ater-ater kapérang dados ;
• Ater – ater anuswara ;
an- (n-), am- (m-), ang- (ng-), any- (ny-) ;
• An- + deleng  andeleng utawi ndeleng
Ndeleng  anFeX= boten nFeX=
• Am- + balang  ambalang utawi mbalang
Mbalang  amBl= boten mBl=
• Ang- + gawa  anggawa utawi nggawa
Nggawa  a=gw boten zGw
• Any- + sapu  anyapu utawi nyapu
Nyapu  avpu utawi vpu

• Ater – ater Tri Purusa ;


Dak-, Kok-, Di- ;
• Dak- + pangan  dakpangan (takpangan).
Dakpangan  fkPzn\
• Kok- + gawa  kokgawa (mbokgawa).
Kokgawa  [kokGw
• Di- + luru  diluru
Diluru  filuru
• Ater – ater sanèsipun ;
a-, ma-, ka-, sa-, pra-, pa-, kuma-, kapi-,
• A- + dus  adus
Adus  fkPzn\
• Ma- + gawé  magawé
Magawé  mg[w
• Ka- + telu  katelu

Bahan Ajar Basa Jawa SMA 2 Wonosobo |4


Katelu  ktelu
• Sa- + iket  saiket
Saiket  saiket\ sanès sIket\
• Pra- + setya  prasetya
Prasetya  p]set- sanès pRsetY

• Pa- + temu  panemu


Panemu  pnemu
• Kuma- + wani  kumawani
Kumawani  kumwni
• Kapi- + tuju  kapinuju
Kapinuju  kpinuju
 Seselan, imbuhan ingkang mapan samadyaning tembung
lingga, -in-, -um- ;
• -in- + tuku  tinuku
Tinuku  tin×ju
• -um- + gedhé  gumedhé
gumedhé  gumMe[d
 Panambang, imbuhan ingkang mapan sakwingkingipun
tembung lingga, -a, -an, -ana, -na, -ake, -i, -e, -ku, -mu ;
• Mugi + -a  mugia
Mugia  mugiy sanès mugia

• Pati + -an  paten


Paten  p[tn\
• Tiba + -an  tiban
Tiban  tibn\
• Tuku + -an  tukon
Tukon  tu[kon\
• Loro + -an  loronan
Loronan  [lo[ronn\
• Tiba + -na  tibakna
Tibakna  tibkN
• Tuku + -na  tukokna

Bahan Ajar Basa Jawa SMA 2 Wonosobo |5


Tukokna  tu[kokN
• Tangi + -na  tangèkna
Tangèkna  t[zkN
• Tiba + -ana  tibanana
Tibanana  tibnnN
• Tuku + -ana  tukonana
tukonana  tu[konnN
• Tangi + -ana  tangènana
tangènana  t[znnN
• Tiba + -aké  tibakaké
Tibakaké  tibkH[k
• Tuku + -aké  tukokaké
tukokaké  tu[kokH[k
• Tangi + -aké  tangèkaké
tangèkaké  t[zkH[k
• Pati + -i  patèni
Patèni  p[tnNi
• Balang + -i  balangi
Balangi  bl=zi
• Tuku + -i  tukoni
Tukoni  tu[konNi
• Pasar + -e  pasaré
Pasaré  ps/[r
• Tangi + -e  tanginé
Tanginé  tzi[nN
• Tuku + -e  tukuné
Tukuné  tuku[nN
• Teka + -ku  tekaku
Tekaku  tekku
• Sirah + -mu  sirahmu
sirahmu  sirhmu
3. Tembung Rangkep, tembung rangkep wonten warni kalih, inggih
punika tembung ingkang dumadosipun sarana ngrangkep
Bahan Ajar Basa Jawa SMA 2 Wonosobo |6
lingganipun utawi ngrangkep wandanipun. Tembung ingkang
dumadosipun sarana ngrangkep lingganipun sinebut tembung
dwilingga. Tembung ingkang dumadosipun sarana ngrangkep
wanda ingkang ngajeng sinebut tembung dwipurwa, wondéné
ingkang karangkep wandanipun ingkang wingking sinebut tembung
dwiwasana.
 Tembung Dwilingga ;
• Tembung Dwilingga Wantah ;
Guru + rangkep  guru – guru
Guru - guru  guruguru
awan + rangkep  awan - awan
awan - awan  awnNwn\ / awnHwn\
murah + rangkep  guru – guru
Murah - murag  murhmurh
• Tembung Dwilingga Salin Swara ;
Bali + rangkep  bola - bali
Bola - bali  [bolbli
Tangi + rangkep  tonga - tangi
Tonga – tangi  [toztzi
Turu + rangkep  tura - turu
Tura - turu  turturu
 Tembung Dwipurwa ;
Tuku + rangkep  tutuku  tetuku
Tutuku / tetuku  tutuku / tetuku
Tulung + rangkep  tutulung  tetulung
Tutulung / tetulung  tutulu= / tetulu=
Gaman + rangkep  gagaman  gegaman
Gagaman / gegaman  ggmn\ / gegmn\
Pingit + rangkep  pipingit  pepingit
Pipingit / pepingit  pipi=zit\ / pepi=zit\
Laku + rangkep  lalaku  lelaku
Lalaku / lelaku  llku / Xlku
Guyu + rangkep  guguyu  geguyu
Guguyu / geguyu  guguyu / geguyu

Bahan Ajar Basa Jawa SMA 2 Wonosobo |7


 Tembung Dwiwasana ;
Benyik + rangkep  benyinyik
Benyinyik  bevivik\
Penyo + rangkep  penyonyo
Penyonyo  pe[vo[vo
Pathet + rangkep  pathethet
Pathet  pqeqet\

4. Tembung Camboran, tembung camboran inggih punika tembung


kalih ingkang dingge sesarengan, lan saksampunipun kacambor
nggadhahi teges sawiji, adhedhasar wujudipun tembung lan
pandhapukanipun wonten kalih prakawis. Tembung camboran ugi
saged winastan Tembung Saroja.
 Camboran ingkang tembung-tembungipun wetah, tegesipun
tembung – tembung ingkang kacamboraken taksih gadhah
teges sami (dasanama), kosok wangsul utawi bènten saking as
along tembung sakdhèrèngipun kacambor ;

• bufipk/ti  budi pakarti

• jlMmnu=s  jalma manungsa

• mulbuk  mula buka

• bufipk/ti  budi pakarti

• bpbiyu=  bapa biyung

• wy=kulit\  wayang kulit

• Xmribuku  lemari buku

• c_ki/gdi=  cengkir gadhing

• put]put]i  putra putri

• ngsri  nagasari

• fsnm  dasanama

• ngss]  nagasasra

Bahan Ajar Basa Jawa SMA 2 Wonosobo |8


• sbukHinTen\  sabuk inten

 Camboran ingkang tembung-tembungipun winancah utawi


boten wetah, tegesipun tembung – tembung ingkang
kacamboraken kanthi mancah utawi nyuda wanda tembung
lingganipun ;

• jitus]  jitus

• fub=  dubang

• lu=lit\  lunglit

⇒ Wondéné tembung salebeting paramabasa Jawi miturut jinisipun wonten;


1. Tembung kriya ;
• lunga, tangi, turu, teka. Lsp.
2. Tembung aran ;
• Sapi, lemah, kayu, kursi, méja. Lsp.
3. Tembung sesulih ;

4. Tembung kahanan
5. Tembung katrangan
6. Tembung wilangan
7. Tembung panyilah
8. Tembung ancer-ancer
9. Tembung panggandheng
10.Tembung sabawa

B. WIDYA UKARA (Sintaksis)


Ingkang dipunwastani widya ukara punika ngelmu paramabasa ingkang
ngrembag ukara lan péranganing ukara.
⇒ Wondene ukara punika saged dipunudhal miturut;
1. Kagunanipun salebeting ukara, jejer, wasésa, lésan
2. Jinising tembung, tembung aran, tembung wilangan. Lsp.
3. Maknanipun, tegesipun ukara punika rinoncé.
⇒ Wondene miturut jinising ukara wonten kalih;
1. Ukara tanduk (kalimat aktif)
2. Ukara tanggap (kalimat pasif)
3. Ukara camboran,
 Ukara camboran ingkang sami jejeripun.

Bahan Ajar Basa Jawa SMA 2 Wonosobo |9


 Ukara camboran ingkang sami wasésanipun.
 Ukara camboran ingkang sami katranganipun.
 Ukara camboran ingkang dipuncambor kalih ukara sanèsipun
mawi tembung panggandhèng.

C. WIDYA MAKNA (Semantik)


Ingkang dipunwastani widya makna punika ngelmu paramabasa
ingkang ngrembag bab makna salebeting tembung utawi ukara. Wondéné
ingkang kalebet ing widya makna kadosta;
1. Sinonimi, utawi ingkang nggadhahi artos ingkang sami
2. Antonimi/oposisi, ingkang nggadhahi artos ingkang benten lan
kosokbalenipun.
3. Polisemi, utawi ingkang nggadhahi teges kathah nanging taksih sami
artosipun.
4. Homonimi, utawi ingkang seratan utawi unen-unenipun sami
namung mengku teges ingkang benten.
5. hiponimi, utawi ingkang minangka salah satunggaling jinis saking
pokokipun.
6. metonimia, utawi ingkang nggadhahi sesambetan kaliyan
samubarang ingkang benten kaliyan tembungipun utawi saged
sinebut peparab.

Bahan Ajar Basa Jawa SMA 2 Wonosobo | 10