Anda di halaman 1dari 102

5.

NJEHSIMI I PERQINDJES DHE PROMILES


1. LLOGARITJET THEMELORE

1.1. Llogaritja e thjeshtë e përqindjes


Llogaritja e përqindjes praktikohet në përvojën afariste për krahasimin e
raporteve dhe ndryshimeve midis madhësive ekonomike. Fjala përqindje ka prejardhje
nga fjala latine “pro” që do të thotë “për” dhe “centum”, që do thotë njëqind. 1 E qindta
është numri i njësive nga 100. Zakonisht shkruhet:

p(%) = 100p (0.1.1)


Raportet (proporcionet) themelore midis madhësive ekonomike për llogaritje të thjeshtë
prej njëqind janë:
S : 100 = P : p (1.2.2)
S = madhësia themelore (numri) nga e cila përcaktohet p (%);
P = pjesa e njëqindtë, përkatësisht numri i cili fitohet kur nga madhësia kryesore (e
numrit) llogaritet përqindja;
P = përqindja (%).
Në bazë të këtyre raporteve themelore, përherë mund të llogaritet cilado
madhësi, kur dy të tjerat janë të njohura. Janë të mundshme tri raste:
1. dihet pjesa e njëqindtë P dhe madhësia themelore S, kurse kërkohet përqindja p:

p = 100 ⋅ P
S (1.3.3)
2. dihen madhësia themelore S dhe përqindja p, kurse kërkohet pjesa e njëqindtë P:

p = S⋅p
100 (1.4.4)

3. janë të njohura pjesa e njëqindtë P dhe përqindja p, ndërsa kërkohet madhësia S:

1
Literatura e përdorur për këtë kaptinë: 28, 10, 11, 12, 4, (shiko: Literatura fq. ....... ???). Autorë të ndryshëm
përdorin simbole të ndryshme për madhësitë ekonomike, kryesisht nga literatura amerikane, pjesërisht të
vetat, kurse një pjesë nga autorë të tjerë, gjë që mund të hutojë shfrytëzuesit. Për këtë arsye
po përdorim simbolikën unike të B. Relić-it, Gospodarska matematika (Matematika ekonomike), RIF,
Zagreb, 2002.
2 Matematika Afariste Ligjerata

p = 100 ⋅ P
p (1.5.5)
Shembulli 1.
Sipërmarrësi e ka rritur prodhimin për 8% në raport me vitin e mëparshëm, kur ai ishte
5200 copë produkti. Sa copë më tepër janë prodhuar në vitin vijues dhe sa është
prodhimi gjithsej i këtij viti?
Zgjidhja:
S = 5200
p = 8%
P=?
S⋅p 5200 ⋅ 8 41600
P = →P= →P= → P = 416
100 100 100
Në vitin vijues janë prodhuar 416 copë produktesh më shumë, kurse prodhimi gjithsej i
këtij viti është: 5200 + 416 = 5616 copë.
Shembulli 2.
Nga shitja e faturuar në shumë prej 500 000,00 eurosh, sipërmarrësi me kohë i ka
inkasuar 482000,00 euro. Sa për qind të shumës janë inkasuar dhe sa është shuma e pa
inkasuar e sipërmarrësit e shprehur në përqindje?
Zgjidhja:
S = 500000,00
P = 482000,00
p=?
100 ⋅ P 100 ⋅ 482000 ,00 48200000 ,00
p= →p= →p= → p = 96 ,4%
S 500000 ,00 500000 ,00
Sipërmarrësi me kohë i ka inkasuar 96,4% të borxhit, kurse pa inkasuar kanë mbetur
3,6% të mjeteve.
Shembulli 3.
Nga prodhimi gjithsej prej 3000 tonelatash, 5% janë produkte që nuk i përgjigjen
kualitetit standard. Sa është sasia e prodhimit standard?
Zgjidhja:
S = 3000 tona
Matematika Afariste Ligjerata 3

p = 5%
P=?
S⋅p 3000 ⋅ 5 15000
P = →P= →P= → P = 150
100 100 100
3000 – 150 = 2850
Me kualitet standard janë 2850 tonelata.
Shembulli 4.
Plani vjetor i prodhimit është realizuar 90%, që është 108 litra. Sa ishte plani i
prodhimit dhe sa litra planifikohet të prodhohen në vitin e ardhshëm, nëse parashikohet
rritje 12% në krahasim me planin e këtij viti?
Zgjidhja:
P = 108 litra
p = 90%
S=?
100 ⋅ P 100 ⋅108 10800
S = →S = →S = → S = 120
p 90 90
Plani i prodhimit për vitin vijues ishte 120 litra. Për të marrë përgjigje për atë se sa
planifikohet të prodhohet vitin e ardhshëm, duhet të konstatojmë pjesën e njëqindtë të
P dhe të rritet për aq sa është planifikuar të prodhohet në këtë vit.
S = 120
p = 12%
P=?
S⋅p 120 ⋅ 12 1440
P = →P = →P = → P = 14,40 + 120 = 134 ,40
100 100 100
Për vitin e ardhshëm planifikohet të prodhohen 134,40 litra.

1.2. Llogaritja e përqindjes plus njëqind


Llogaritja e përqindjes plus njëqind aplikohet kur dihet madhësia e rritur S për
ndonjë përqindje të P (pra S+P), dhe përqindja p, kurse duhet të llogaritet madhësia
themelore S ose pjesa e njëqindtë P. Raportet themelore (proporcionet) midis madhësive
ekonomike për llogaritjen e të njëqindtës plus njëqind dalin nga:
4 Matematika Afariste Ligjerata

S + P = ( S + P) (1.6.6)
S : 100 = ( S + P) : ( 100 + p) (1.7.7)
Nga kjo përmasë mund të llogaritet madhësia themelore:
( S + P ) ⋅100 (1.8.8)
=
100 + p
dhe pjesa e njëqindtë:
P = (S + P) – S (1.9.9)
p = ( S + P ) : ( 100 + p ) (1.10.10)
respektivisht:
(S + P) ⋅ p (1.11.11)
P=
100 + p
dhe
S = (S+P) – P (1.12.12)

Shembulli 5.
Pas rritjes së pagave për 15% bruto, pagat në fabrikë ishin 120000,00 kuna.
Për sa kuna janë rritur pagat bruto?
p = 15%
S + P = 120000,00 kuna
P=?
P : p = (S+P) : (100+p)
( S + P ) ⋅ p 120000 ⋅15 1800000
P = = = = 15652 .17
100 + p 100 +15 115
Pagat bruto janë rritur për 15652,17 kuna.
Shembulli 6.
Çmimi i shitjes i prodhimit është 2.500,00 euro. Sa është çmimi kushtues, nëse dallimi

çmim është 12%, sa është dallimi i çmimit?
Zgjidhja:
S + P = 2.500, 00 euro
p = 12%
S= ?
Matematika Afariste Ligjerata 5

( S + P ) ⋅100 2500 ,00 ⋅100 250000


S= = = = 2232 ,14
100 + p 100 +12 112
Çmimi i shitjes është 2.232,14 euro. Dallimi në çmim është diferenca midis çmimit të
shitjes dhe çmimit kushtues: S - P =2500,00 - 2232,14 = 267,86 euro, kurse pjesa e
njëqindtë është:
S⋅p 2232 ,14 ⋅12
P= →P = = 267 ,86
100 100
Diferenca në çmim është 267,86 euro.

1.3. Llogaritje e të njëqindtës minus njëqind


Llogaritja e të njëqindtës minus njëqind aplikohet kur është e njohur madhësia
kryesore e zvogëluar S për aq sa është pjesa e përqindjes P. Në këtë rast është e njohur
(S-P) dhe përqindja p, prandaj duhet të llogaritet madhësia S ose pjesa e përqindjes P.

S :100 = (S – P) : (100 – P) (1.13.13)


prej nga del:
( S − P ) ⋅100
S=
100 − p (1.14.14)
dhe pjesa e përqindjes:
P = S – (S – P) (1.15.15)
Pjesa e përqindjes llogaritet nga përmasa (raporti) themelor:
P : p = (S – P) : (100 – p) (1.16.16)
prej nga del:
(S − P) ⋅ p
P=
100 − p (1.17.17)
dhe madhësia kryesore:
S = (S – P) + p (1.18.18)

Shembulli 7.
Çmimi i një kg materiali (stoku) është 300,00 euro dhe është 15% më e ulët se materiali
tjetër. Sa është çmimi i materialit të dytë, përkatësisht sa është materiali i parë më i lirë?
Zgjidhja:
S - P = 300 euro
6 Matematika Afariste Ligjerata

P(p) = 15%
S=?
P=?
( S − P ) ⋅100 300 ⋅100 30000
S= = = = 352 ,94
100 − p 100 −15 85
Çmimi i materialit të dytë është 352,94 euro
( S − P) ⋅ p 300 ⋅15 4500
P= = = = 52 ,94
100 − p 100 −15 85
Materiali i parë kushton më lirë për 52,94 euro
Shembulli 8.
Vlera e pasurisë së ndërmarrjes pas çregjistrimit për 40%, është 350000,00 euro. Sa është
amortizimi, e sa vlera blerëse?
Zgjidhja:
p = 40%
S – P = 350000,00 euro
P=?
S=?
P : p = ( S – P) : (100 – p)
( S − P ) ⋅ p 350 ,000 ⋅ 40 14 ,000 ,000
P= = = = 233 ,333 .3
100 − p 100 − 40 60
Amortizimi kap shumë prej 233333,30 euro
( S − P ) ⋅100 350 ,000 ⋅100 35 ,000 ,000
S = = = = 583 ,333 .30
100 − p 100 − 40 60
Vlera blerëse e pasurisë është 583 333,30 euro.

1. 4. Llogaritja promile nga njëmijë


Matematika Afariste Ligjerata 7

Promili është numri i njësive që merren nga njëmijë njësi të ndonjë madhësie
ekonomike, Fjala “promil” del nga fjalët latine “pro”, që do të thotë “për” dhe “mille”,

5
që do të thotë njëmijë. Shënohet me shenjën %o 2, kurse 5 ‰ =
1000
Rrallë përdoret në praktikën ekonomike. Është përmasë themelore për llogaritjen
promile:
S : 1000 = P : p (1.19.19)
dhe për këtë arsye përherë është mundshme të llogaritet një e panjohur nëse
dy të tjerat janë të njohura, si dhe te llogaritja e përqindjes.
Shembulli 9.
Në një litër verë ka 20 ‰ alkool. Sa alkool, shprehur në mililitra, ka në një
litër verë?
Zgjidhja:
S = 1 l = 1000 ml
p = 20 ‰
P=?
S ⋅ p 1000 ⋅ 20
P = = = 20
1000 1000
Në një litër verë ka 20 mililitra alkool.
Shembulli 10.
Për pasurinë me vlerë 500 000,00 euro, është paguar premia e sigurimit 700,00 euro. Sa
është premia e sigurimit shprehur në promilë?
Zgjidhja:
S = 500 000,00 euro
P = 700,00 euro
p=?

p = 1000S ⋅ P = 1000 ⋅ 700


500 ,000
=
700 ,000
500 ,000
= 1,4

Premia e sigurimit është 1,4 ‰.

2
Përdoren simbole të njëjta për madhësitë ekonomike dhe shprehen rasporte të njeta midis tyre, si edhe për
llogaritjen e përqindjes prej njëqind, vetëm se në vend të 100 shkruhet 1000.
8 Matematika Afariste Ligjerata

1.5. Llogaritja e promilit plus njëmijë


Llogaritja e promilit plus njëmijë aplikohet kur është e njohur madhësia
kryesore
S të cilës i shtohet pjesa promilë (S + P) si dhe promili p. Për gjetjen e madhësisë S
përdoren përmasat:

S : 1000 = P(S + P) : (1000 + p) (1.20.200)

dhe
P : p = (S + P) (1.21.21)
prej të cilave pastaj mund të llogariten S e P si edhe kur llogaritetpjesa
e njëqindtë plus njëqind.
Shembulli 11.
Pasi të shtohet lënda e parë e re prej 200 ‰ pesha e prodhimit është 100 kg.
Sa ishte pesha e prodhimit para se të shtohej lënda e parë e re dhe për sa
kilogram është shtuar pesha e përgjithshme e prodhimit.
Zgjidhja:
p = 200 ‰
S + P = 100 kg
S=?
P=?
( S + P ) ⋅1000 100 ⋅1000 100 ,000
S = = = = 83 ,33
1000 + p 1000 + 200 1,200
( S + P) ⋅ p 100 ⋅ 200 20 ,000
P = = = = 16 ,67
1000 + p 1000 + 200 1,200
Pesha e prodhimit para shtimit të lëndës së parë të re ishte 83,33 kg, kurse pas shtimit të
lëndës së parë të re është rritur për 16,67 kg.

1.6. Llogaritja e promilit minus njëmijë


Matematika Afariste Ligjerata 9

Llogaritja e promilit minus njëmijë bëhet njësoj, sikurse llogaritja e


përqindjes minus njëqind, pos faktit që konstanta në vend të 100 është njëmijë. Përmasat
kryesore janë si vijon:
S : 1000 = (S – P) : (1000 – p)
(1.22.22)
prej nga del:
( S − P ) ⋅1000
S=
1000 − p
(1.23.23)
dhe pjesa e njëmijtë:
P = S – (S – P)
(1.24.24)
Shembulli 12.
Pas çregjistrimit të pasurisë 300 ‰ vlera e saj është 200 000,00 euro. Sa është vlera e
çregjistruar dhe sa është vlera blerëse e pasurisë?
Zgjidhja:
p = 300 ‰
S - P = 200 000,00 euro
P=?
S=?
( S − P ) ⋅1000 200 ,000 ⋅1000 200 ,000 ,000
S = = = = 285 ,714 .29
1000 − p 1000 − 300 700
( S − P) ⋅ p 200 ,000 ⋅ 300 60 ,000 ,000
P = = = = 85 ,714 .29
1000 − p 1000 − 300 700
Vlera blerëse e pasurisë ishte 285,714.29, kurse çregjistrimi 85,714.29 euro.

6. DISA PROPORCIONE TE VEQANTA

1.7. Rregulla e thjeshtë dhe komplekse e treshit


10 Matematika Afariste Ligjerata

Rregulla e thjeshtë dhe komplekse (e përbërë) e treshit shpesh përdoret në


praktikën e sipërmarrësve. Fjala është për raporte (përmasa) midis katër madhësive
(rregulla e thjeshtë e treshit) ose të më shumë madhësive (rregulla komplekse e treshit).
Rregulla e thjeshtë e treshit përdoret për llogaritjen e një madhësie të panjohur me
ndihmën e tri të njohurave. Ekzistojnë disa mënyra për të konstatuar ato madhësi të
katërta të panjohura. Do të përmendim dy mënyrat më të thjeshta:
1. Madhësitë identike paraqiten njëra nën tjetrën:
X1 Y1

X2 Y2
pastaj me shigjetë shënohet drejtimi nga madhësia e panjohur, p. sh. Y2*.
X1 Y1

X2 Y2
Madhësitë midis tyre mund të jenë në proporcione të drejtë dhe në të zhdrejtë.
Proporcion i drejtë midis madhësive do të thotë: kur rritet një madhësi - rritet edhe
tjetra, ndërsa proporcion i zhdrejtë do të thotë: kur rritet njëra madhësi, zvogëlohet
proporcionalisht madhësia tjetër. Për këtë arsye paraqiten dy raste:
1.1. Nëse madhësitë x dhe y janë në proporcione të drejta, atëherë edhe me shigjetën
e dytë shënohet drejtimi i njëjtë si në të parën.
X1 Y1

X2 Y2
Kjo na orienton kah raporti reciprok midis madhësive y2 : y1 = x2 : x1. Nga ky
raport mund të llogaritet:
y1 ⋅ x 2
y2 = (1.25.25)
x1
1.2. Nëse madhësitë janë në përpjesëtim të zhdrejtë, atëherë me shigjetë shënohet
drejtimi i kundërt në raport me të parin:
X1 Y1
X2 Y2

Atëherë raporti reciprok midis madhësive mund të shkruhet si Y2:Y1=X1:X2,


Matematika Afariste Ligjerata 11

përkatësisht:
x1 ⋅ y1
=
y2
x2 (1.26.26)
2. Mënyra e dytë e konstatimit të raportit reciprok midis madhësive konsiston në
shumëzimin e thjeshtë të madhësive sipas diagonales së kundërt dhe me
pjesëtimin me madhësinë e cila sipas diagonales është e kundërt me madhësinë e
kërkuar. Në atë rast duhet pasur kujdes që madhësitë të vendosen si duhet,
prandaj në esencë konsiston në dy rastet paraprake, gjë që shihet më së miri nga
dy shembujt në vijim:
Shembulli 13.
Nëse dy punëtorë prodhojnë 19 tonelata produkte, sa tonelata në kushte të njëjta (ceteris
paribus), do të prodhojnë pesë punëtorë:
Zgjidhja:
Së pari vërehet se madhësitë në fjalë janë në përpjesëtim të drejtë. Madhësi janë
punëtorët dhe tonelatat e produkteve, prandaj shkruhen njëra nën tjetrën.
2 punëtorë 10 tonelata
5 punëtorë x tonelata
Shkruhet në formë të përpjesëtimit x tonelata : 10 tonelata = 5 punëtorë : 2 punëtorë,
prej nga del:
10 ⋅ 5
x= = 25 tonelata
2
Pra, 5 punëtorë do të prodhojnë 25 tonelata produktesh.
Shembulli 14.
Nëse 20 punëtorë e kryejnë një punë për 15 ditë, sa punëtorë nevojiten për ta kryer atë
për 6 ditë?
Zgjidhja:
Fjala është për madhësi në proporcion të zhdrejtë, sepse numri i punëtorëve rritet, kurse
numri i ditëve përpjesëtimisht zvogëlohet.
20 punëtorë 15 ditë
x punëtorë 6 ditë
12 Matematika Afariste Ligjerata

Përpjesëtimi (proporcioni) mund të shkruhet si vijon: x punëtorë : 20 punëtorë = 15


ditë : 6 ditë, prej nga del:
20 ⋅15
x = = 50 punëtorë
6
Për ta kryer punën për 6 ditë, nevojiten 50 punëtorë.
Pra, me rastin e shtrimit të rregullës së thjeshtë të treshit qenësore është të
vendosen madhësitë e përpjesëtueshme dhe secila njësi e jashtme të shumëzohet me
njësinë e jashtme, kurse njësia e brendshme me të brendshmen, e pastaj është lehtë të
llogaritet njësia e katërt e panjohur.
Në rastet kur në rregullën komplekse të treshit kemi më shumë se katër njësi,
atëherë rregulla e treshit përdoret për konstatimin e ndonjë njësie sipas radhës më e lartë
se njësia e katërt. Për këtë arsye, madhësitë duhet të shkruhen njëra nën tjetrën, kurse
me shigjetë të shënohet kahja nga njësia e panjohur. Bëjmë krahasimin e përpjesëtimit
të secilës madhësi me madhësinë që duhet të gjendet (me atë rast shikohet vetëm raporti
(përpjesëtimi) midis dy madhësive, duke mos u kujdesur për shumat e madhësive të
trajtuara). Shigjetat vihen në të njejtin drejtim, nëse është fjala për madhësi
proporcionalisht të drejtë, ose në drejtim të kundërt, kur është fjala për madhësi me
proporcion të zhdrejtë.
Shembulli 15.
10 punëtorë prodhojnë 30 tonë produkte për 22 ditë duke punuar 7 orë në ditë. Sa
punëtorë nevojiten për të prodhuar 50 tonë duke punuar 24 ditë nga 8 orën në ditë?
Zgjidhja:
10 punëtorë 30 tona 22 ditë 7 orë
x punëtorë 50 tona 24 ditë 8 orë
Për t’i vizatuar shigjetat, duhet të konstatohet sa vijon:
1. Për më shumë tonë produktesh, duhen më shumë punëtorë (madhësi me përpjestim të
drejtë).
2. Për numër më të madh të ditëve të punës, duhet numër më i vogël i punëtorëve
(madhësi me proporcion të zhdrejtë).
3. Për numër më të madh të orëve të punës, duhet numër më i vogël i punëtorëve
(madhësi me proporcion të zhdrejtë).
Matematika Afariste Ligjerata 13

Tani mund të vizatohen shigjetat në drejtimet përkatëse:

10 punëtorë 30 tonelata 22 ditë 7 orë


x punëtorë 50 tonelata 24 ditë 8 orë
Sipas drejtimit të shigjetave përcaktohen përpjesëtimet: x : 10 = 50 : 30
22 : 24
7: 8
prej nga del:
10 ⋅ 50 ⋅ 22 ⋅ 7 77000
x = = = 13,37
30 ⋅ 24 ⋅ 8 5760
Pra, për të prodhuar 50 tonelata produkte duke punuar 24 ditë nga 8 orën në ditë, duhen
≈ 13, përkatësisht 14 punëtorë.
Vërejtje: Në situata si kjo, është e drejtë që rezultati përfundimtar të rrumbullakësohet
në numrin e parë më të madh të plotë. Sikur rezultatin e mësipërm ta rrumbullakësonim
në 13 punëtorë, prodhimi nuk do të arrinte 50 tonelata. Duke bërë rrumbullakësimin në
14 punëtorë, do të tejkalojmë shumën e kërkuar, gjë që është gabim më i vogël.
Shembulli 16.
50 tonelata produkte i prodhojnë 13 punëtorë për 24 ditë pune. Pesë ditëve të pra kanë
punuar 10 punëtorë, kurse gjatë dhjetë ditëve të ardhshme kanë punuar 8 punëtorë. Sa
punëtorë duhet të punojnë gjatë 9 ditëve vijuese për të prodhuar 50 tonelata produkte?
Zgjidhja:
Zgjidhja bëhet gradualisht:
1. 50 tonelata 13 punëtorë 24 ditë
x1 tonelata 10 punëtorë 5 ditë
x1 : 50 = 10 : 13
5 : 24
50 ⋅10 ⋅ 5 2500
= = = 8,01
x1 13 ⋅ 24 312
Pra, në pesë ditët e para 10 punëtorë kanë prodhuar 8.01 tonelata produktesh.

2. 50 tonelata 13 punëtorë 24 ditë


14 Matematika Afariste Ligjerata

x2 tonelata 8 punëtorë 10 ditë


x2 : 50 = 8 : 13
10 : 24
50 ⋅ 8 ⋅10 4000
= = 12 ,82
x2 = 13 ⋅ 24 312
Pra, gjatë 10 ditëve të ardhshme 8 punëtorë do të prodhojnë 12,82 tonelata produkte.
3. Gjatë 15 ditëve të para janë prodhuar: x1+x2=8,01+12,82=20,83 tonelata produkte,
kurse kanë mbetur të prodhohen edhe 50 – 20,83 =29,17 tonelata produkte.
Për këtë mund të shtrohet përpjesëtimi:
50 tonelata 13 punëtorë 24 ditë
29,17 tonelata y punëtorë 9 ditë
prej nga pason përpjesëtimi: y : 13 punëtorë = 29, 17 : 50
24 : 9
13 ⋅ 29 ,17 ⋅ 24 9101 ,04
y= = = 20 ,22
50 ⋅ 9 450
Kështu kemi arritur deri te zgjidhja, se gjatë 9 ditëve të fundit do të duhej të
punësoheshin 21 punëtorë, për të prodhuar 50 tonelata produkte.

1. 8. Veprimi i thjeshtë dhe i komplekse i pjesëtimit


Me veprimin e pjesëtimit zgjidhet problemi i ndarjes së madhësisë të dhënë në
pjesë sipas një ose më shumë kritereve. Nëse pjesëtimi bëhet sipas një kriteri, fjala është
për veprim të thjeshtë të pjesëtimit, ndërsa kur pjesëtimi bëhet sipas më shumë
kritereve, fjala është për veprim kompleks të pjesëtimit.
Përmes veprimit të pjesëtimit të thjeshtë duhet të ndahet madhësia S në pjesë,
ose bartës x1, x2, ..., xn sipas një kriteri ashtu që pjesët të jenë në përpjesëtim a1 : a2 : ... :
an dhe shtrohet pyetja sa janë të mëdha ato pjesë. Problemi matematikisht formulohet si
vijon:
Matematika Afariste Ligjerata 15

x1 + x2 + ...+ xn = S (1.27.27)
x1: x2 : ...: xn = a1 : a2 : ...:an (1.28.28)
.
pastaj merret se x1 = k a1
x2= k . a2...xn = k . an , ku k është faktor i proporcionalitetit. Nëse vlerat
x1, x2,... xn shtrohen si ekuacion (1.28.28) fitohet:
S
k= (1.29.29)
a1 + a 2 + ... + a n
Madhësitë e veçanta të pjesëve fitohen në këtë mënyrë:
S
x1=ka1 = ⋅ a1 (1.30.30)
a1 + a 2 + ... + a n
S
x2=ka2 = ⋅ a2 (1.31.31)
a1 + a 2 + ... + a n
S
xn=kan = ⋅ an (1.32.32)
a1 + a 2 + ... + a n

Shembulli 17.
Të ardhurat prej shitjes së katër produkteve të njëjta kapin shumë prej 68000,00 eurosh,
por shpenzimet për to janë të ndryshme.
Produkti I. = 10000,00 euro
Produkti II. = 12000,00 euro
Produkti III. = 12500,00 euro
Produkti IV. = 14000,00 euro
Si të ndahet e ardhura për këto katër produkte?
Zgjidhja:
Pra, 68000,00 euro duhet të ndahen për produktet (bartëset) e shpenzimeve sipas
proporcionit të drejtë me shpenzimet. Fjala është për veprim të thjeshtë të pjesëtimit:
x1 + x2 + x3+ x4 = 68 000,00
x1 + x2 + x3+ x4 = 68 000,00 = 10 000 : 12 000 : 12 500 : 14 000
kurse sipas formulës (1.29.29)
68000 68000
k= = = 1,40206
10000 + 12000 + 12500 + 14000 48500
16 Matematika Afariste Ligjerata

Nga kjo del sa vijon:


Produktit I. i takon x1 = ka1 = 1,49206 x 10 000,00= 14 020,60 euro.
Produktit II. i takon x2 = ka2 = 1,40206 x 12 000,00 = 16 842,72 euro.
Produktit III. i takon x3 = ka3 = 1.40206 x 12 500,00= 17 525,75 euro.
Produktit IV. i takon x4 = ka4 = 1,40206 x 14 000,00 = 19 628,84 euro.
Shitja gjithsej e realizuar kapë shumën: 67 999,91 ≈ 68 000,00 euro.
Në praktikë ndarja e këtillë e shpenzimeve është mjaft e shpeshtë në ndërmarrje. Fjala
është për të ashtuquajturin kalkulim të numrave ekuivalentë në të cilën shpenzimet e
gjithmbarshme të realizuara iu ndahen produkteve sipas kriterit të raporteve ekuivalente
midis produkteve. Llogaritet raporti i shpenzimeve të përgjithshme dhe shuma e
produktit të sasisë së prodhimit dhe numrit ekuivalent, e pastaj ai numër që fitohet si
proporcion shumëzohet me sasinë e prodhimit dhe në këtë mënyrë bëhet ndarja e
shpenzimeve. Mirëpo, janë të shpeshta rastet kur raportet midis madhësive që
realizohen me ndarjen e madhësisë së dhënë në proporcion të zhdrejtë.
Shembulli 18.
Fitimi nga një punë në shumë prej 15000,00 eurosh duhet t’iu ndahet punëtorëve sipas
kriterit të mungesës nga puna. Si të ndahet shuma e përmendur, nëse punëtori A kishte
munguar 20 orë, punëtori B 15 orë, punëtori C 10 orë dhe punëtori D 25 orë.
Zgjidhja:
x1 + x2 + x3+ x4 = 15 000,00
1 1 1 1
x1 : x2 : x3 : x4 = : : :
20 15 10 25
(Krahu i djathtë shumëzohet me emëruesin e përbashkët 300.)
x1 : x2 : x3 : x4 = 15 : 20 : 30 : 12
15000 ,00 15000 ,00
k = = = 194 ,805
15 + 20 + 30 + 12 77
Pastaj llogaritet fitimi i secilit punëtorë:
punëtori A x1 = ka1 = 194.805 x 15 = 2922,08 euro
punëtori B x2 = ka2 = 194,805 x 20 = 3896,10 euro
punëtori C x3 = ka3 = 194,805 x 30 = 5844,15 euro
punëtori D x4 = ka4 = 194,805 x 12 = 2337,66 euro
Matematika Afariste Ligjerata 17

Gjithsej: 14 999,99 ≈ 15 000,00 euro


Llogaritja komplekse e pjesëtimit aplikohet kur ndarja e ndonjë madhësie
bëhet sipas më shumë se një kriteri. Ndonjë madhësi duhet të ndahet në pjesë ose për
bartës x1, x2, ..., xn, ashtu që raportet midis pjesëve të jenë b1: b2 : ... :bn (sipas kriterit të
parë) dhe c1: c2 : ... :cn (sipas kriterit të dytë) dhe m1: m2 : ... :mn (sipas kriterit të tretë)
etj. Shtrohet pyetja sa janë ato pjesë? Shuma e atyre pjesëve duhet të jetë e barabartë me
tërësinë ose përgjithësisht:
x1+ x2 + ... + xn = S (1.33.33)
x1 : x2 : …: xn = b1 : b2 : …: bn
= c1 : c2 : …: cn
...
=m1 : m2 : …: mn (1.34.34)
Nga formula (1.34.24) del se:
= (b1 ⋅ c1 ⋅ ... ⋅ m1 ) : (b2 ⋅ c 2 ⋅ ... ⋅ m 2 ) : ... : (bn ⋅ c n ⋅ ... ⋅ m n )
x1:x2::xn (1.35.35)
Nëse shprehjet në anën e djathtë shënohen me a1, a2 ... an dhe renditen në
barazimin e paraprak, fitohen përpjesëtime të njëjta si edhe për veprimin e thjeshtë të
pjesëtimit (1.28.28):
x1:x2 : …: xn = a1 : a2 : …: an (1.36.36)
vetëm se a1 paraqet
(b1 ⋅ c1 ⋅ ... ⋅ m1 ), a2 = (b2 ⋅ c 2 ⋅ ... m2 ),... a n = (bn ⋅ c n ⋅ ... ⋅ m n ).
Kjo do të thotë se përdoren faktorë të njëjtë të proporcionalitetit dhe formula të njëjta
për përcaktimin e madhësisë së pjesëve të veçanta:

=a
S
k
1 + a 2 + ... + a n
(1.37.37)
Madhësitë e veçanta të pjesëve fitohen në këtë mënyrë:
S
= ka1 = ⋅ a1
x1
a1 + a 2 + ... + a n (1.38.38)
S
= ka 2 = ⋅ a2
x2
a1 + a 2 + ... + a n
18 Matematika Afariste Ligjerata

...
S
= ka n = ⋅ an
xn
a1 + a 2 + ... + a n (1.39.39)

Shembulli 19.
Shpenzimet mujore të energjisë elektrike në shumë prej 3500,00 eurosh
duhet të ndahen sipas sipërfaqes së hapësirës afariste dhe numrit të
punëtorëve në atë hapësirë.
Hapësira afariste I. ka 45 m2 dhe 3 punëtorë.
Hapësira afariste II. ka 96 m2 dhe 7 punëtorë.
Hapësira afariste III. ka 65 m2 dhe 5 punëtorë.
Hapësira afariste IV. ka 12 m2 dhe 2 punëtorë.
Hapësira afariste V. ka 18 m2 dhe 4 punëtorë.
Hapësira afariste VI. ka 20 m2 dhe 6 punëtorë.
Sa janë shpenzimet e secilës hapësirë afariste?
Zgjidhja:
X1 + x2 + x3 + x4 + x5 + x6 = 3500
x1 : x2 : x3 : x4 : x5 : x6 = 45 : 96 : 65 : 12 : 18 : 20
=3:7:5:2:4:6
Me renditjen sipas formulës (1.33.33) fitohet:
x1 + x2 + x3 + x4 + x5 + x6 = 135: 672 : 325 : 24 : 120
Prej këndej del se:
3500 3500
k = = = 2,596
135 + 672 + 325 + 24 + 72 + 120 1348
Ndarja e shpenzimeve mujore të energjisë elektrike është si vijon:
Hapësira afariste I. x1 = k1 = 2,596 x 135 = 350, 46 euro
Hapësira afariste II. x2 = k2 = 2.596 x 672 = 1744,51 euro.
Hapësira afariste III. x3 = k3 = 596 x 325 = 843,70 euro.
Hapësira afariste IV. x4 = k4 = 2,596 x 24 = 62,30 euro.
Hapësira afariste V. x5 = k5 = 2,596 x 72 = 186,91 euro.
Hapësira afariste VI. x6 = k6 = 2,596 x 120 = 311,52 euro.
Matematika Afariste Ligjerata 19

Gjithsej: 3 499,40 euro ≈ 3 500 euro.


Mirëpo, në praktikë janë të mundshme rastet kur një ose më shumë
kritere janë me proporcion të drejtë. Në atë rast, si edhe me rastin e
pjesëtimit të thjeshtë, për përpjesëtimin e drejtë aplikohen raportet
proporcionale të drejtpërdrejta, kurse për proporcionin e zhdrejtë madhësitë
vihen në raport me njëshin.
Shembulli 20.
Këmbimorja (vendi ku bëhet këmbimi i valutave) duhet t’i ndajë shpenzimet
për tri lokacione (A, B dhe C) sipas proporcionit të drejtë të numrit të
klientëve, kurse me proporcion të zhdrejtë të largësisë nga qendra. Lokacioni
A ka 1200 klientë kurse është 500 m larg qendrës. Lokacioni B ka 800
klientë kurse nga centrali është larg 2 km. Lokacioni C ka 1500 klientë kurse
është larg qendrës 3 km. Si do t’i ndajë këmbimorja shpenzimet e
përgjithshme në shumë prej 66000,00 eurosh?
Zgjidhja:
A + B + C = 66 000
1 1 1
A : B : C = 1200 : 800 : 1500 = : :
0,5 2 3
A : B : C = 2400 : 400 : 500
66000
k = = 20
2400 + 400 + 500
Pra, shpenzimet do të ndahen si vijon:
Lokacioni A 2400 x 20 = 48 000,00 euro
Lokacioni B 400 x 20 = 80 00,00 euro
Lokacioni C 500 x 20 = 10 000,00 euro.

1. 9. Llogaritja vargore
20 Matematika Afariste Ligjerata

Llogaritja vargore në praktikë aplikohet për thjeshtësimin e problemit në të


cilin është e nevojshme të përcaktohet raporti midis dy madhësive që janë të dhëna me
madhësi të tjera në përpjesëtim të drejtpërdrejtë reciprok. Fjala është për një veprim
specifik skematik, përmes të cilit problemi thjeshtësohet dhe në praktikë haset shpesh.
Shembulli 21.
10 kg mall A kushtojnë sa 7 kg të mallit B; 5 kg të mallit B kushtojnë sa 6 kg të mallit C;
7 kg të mallit C kushtojnë sa 3 kg të mallit D. Sa kushton një kg i mallit A, nëse 4 kg të
mallit D kushtojnë 5000 euro.
Zgjidhja:
Pra, duhet që në mënyrë indirekte në bazë të çmimit të mallit D dhe raporteve reciproke
midis madhësive të lidhura në proporcion të drejtë, të përcaktohet çmimi i 1 kg të mallit
A. Zgjidhja arrihet gradualisht:
1. Duhet të shkruhen raportet e dhëna:
x euro kushton 1 kg i mallit A.
10 kg të mallit B kushtojnë sa 6 kg të mallit C.
7 kg të mallit C kushtojnë sa 3 kg të mallit D.
4 kg të mallit D kushtojnë 5000 euro.
2. Pastaj gradualisht (me veprim iterativ) hap pas hapi gjendet zgjidhja:

7 6 3 5000
1) x euro kushton 1 kg i mallit A ose x = ⋅ ⋅ ⋅ euro
10 5 7 4
7 7 6 3 5000
2) 1 kg i mallit A kushton sa kg të mallit B ose ⋅ ⋅ ⋅ euro
10 10 5 7 4
6 6 3 5000
3) 1 kg i mallit B kushton sa kg të mallit C ose ⋅ ⋅ euro
5 5 7 4
3 3 5000
4) 1 kg i mallit C kushton sa kg të mallit D ose ⋅ euro
7 7 4
5000 5000
5) 1 kg i mallit D kushton sa kg të mallit ose euro
4 4
Nga kjo del:
Matematika Afariste Ligjerata 21

7 6 3 5000
x euro kushton 1 kg i mallit A ose x = ⋅ ⋅ ⋅ euro,
10 5 7 4
përkatësisht 1 kg i mallit A kushton 450,00 euro.
Zgjidhja e njëjtë mund të gjendet në rrugë më të shkurtër nëse raportet (1) deri në (5) i
shënjojmë në formë skeme:
x euro 1 kg A
10 kg A 7 kg B
5 kg B 6 kg C
7 kg C 3 kg D
4 kg D 5000 euro

Me rastin e përpilimit të skemës së llogaritjes vargore duhet të respektohen këto


rregulla:
1. Skemën e fillojmë me pyetjen e shtruar në problem.
2. Secilin hap të mëtutjeshëm e fillojmë me madhësinë me të cilën e kemi përfunduar
të mëparshmin.
3. Skemën e përfundojë me madhësinë me të cilën e kemi filluar.
X mund të llogaritet si herës i shumës së krahut të djathtë dhe të majtë, respektivisht
7 ⋅ 6 ⋅ 3 ⋅ 5000 630000
x = = = 450 ,00
10 ⋅ 5 ⋅ 7 ⋅ 4 1400

1.10 Llogaritja e përzierjes


Në rastet praktike kur duhet të llogaritet se në çfarë mase përzihen disa madhësi të
njëjta që kanë ndonjë karakteristikë të përbashkët, aplikohet llogaritja e përzierjes.
Problemi i tillë mund të zgjidhet përherë përmes ndonjërës nga metodat për zgjidhjen e
ekuacioneve lineare sistemore, por në praktikë është e mundshme që problemi të
zgjidhet në mënyrë të shpejtë dhe të thjeshtë. Në realitet, duhet të gjendet intensiteti
mesatar i karakteristikës së madhësisë së njëjtë, që shënohet me m.
22 Matematika Afariste Ligjerata

∑a x i i
m = i =1
n

∑x
i =1
i

(1.40.40)
xi = sasia i-së me madhësi të njëllojtë
ai = intensiteti i-së asaj me veti e madhësie të njëllojtë
m = intensiteti mestar i vetisë me madhësisë të njëllojtë.
Llogaritja e përzierjes mund të jetë: a) e thjeshtë dhe b) komplekse.

a) Llogaritja e thjeshtë e përzierjes


Llogaritja e thjeshtë e përzierjes është e lidhur me probleme në të cilat përzierja
është komplekse prej dy madhësive dhe ka zgjidhje të thjeshtë. Në rast të tillë vlejnë
relacionet:
a1 x1 + a 2 x 2
m=
x1 + x 2
(1.41.41)
x1 : x2 = (a2 – m) : (m – a1) (1.42.42)
Matematika Afariste Ligjerata 23

Shembulli 22.
Verniku i përhirtë përfitohet me përzierjen e të bardhit me të ziun. Çmimi i 1 kg
vernik i bardhë është 40 euro, kurse i atij të zi 35 euro. Të supozojmë se nuanca nuk
është qenësore. Si të përgatitet përzierja me çmim 38 euro për 1 kg vernik?
Zgjidhja:
x1 = sasia (kg) e vernikut të bardhë L1
x2 = sasia (kg) e vernikut të zi L2
a1 = 40 euro (çmimi i vernikut të bardhë ) L1
a2 = 35 euro (çmimi i vernikut të zi) L2
m = 38 euro (çmimi mesatar i vernikut të përhirtë ) L2
Duhet të gjendet masa e përzierjes së vernikut të bardhë me atë të zi, për të fituar
vernikun e përhirtë, përkatësisht x1 : x2 .
Kjo përmasë e përzierjes mund të shkruhet në mënyrë skematike:
a1 a2 -m
m
a2 m-a1

Vetitë e madhësive që përzihen shënohen njëra nën tjetrën prej intensiteti më të vogël
kah ai më i madh; midis tyre dhe pak më djathtas intensiteti mesatar m i cili kërkohet,
kurse përzierja shënohet me shigjeta dhe përcaktohen dallimet midis a2 dhe m dhe m e
a1 dhe shënohen në diagonale. Në shembullin tonë kjo ë shtë si vijon:
35 (a1) 40 – 38 2
38 (m)
40 (a2) 38 - 35 3
x1 : x 2 = 2 : 3
Pra, duhet të përzihen verniku i bardhë dhe ai i zi në përmasën 3 : 2 për të përfituar
vernikun e përhirtë .
b) Llogaritja komplekse e përzierjes
24 Matematika Afariste Ligjerata

Llogaritja komplekse e përzierjes aplikohet në situatat kur përzierja përbëhet prej


më shumë se dy madhësive të ndryshme. Problemet e tilla kanë kryesisht më shumë
zgjidhje. Do të tregojmë se si zgjidhet në formë skeme një problem i tillë .
Shembulli 23.
I kemi katër lloje të ndonjë malli me çmim 160, 140, 110 dhe 50 euro. Si duhet ta
përziejmë mallin e tillë për të përfituar 560 kg me çmim 120,00 euro?
Zgjidhja:
Do ta krijojmë skemën në të cilën në shtyllën e majtë do t’i radhisim çmimet sipas
madhësisë, në mes intensitetin e kërkuar (120, 00), kurse në shtyllën e djathtë do të
përcaktojmë përmasën e kërkuar.
(a1) 160 (m - a4 )70
(a2) 140 (m – a3)10
(m) 120
(a3)110 (a2 – m)20
(a4)50 (a1 – m)40
Nga skema e mëparshme shohim se mallin duhet ta përziejmë sipas përmasës:

x1 : x2 : x3 : x4 = 7 0: 1 0: 2 0: 4 0/ :1 0
=7:1:2:4
Me aplikimin e veprimit të pjesëtimit fitojmë : 7k + k + 2k + 4k = 560
14k = 560
Mallin do të përziejmë si vijon: k = 40
Mallin do të përziejmë si vijon:
mallin nga 160 kn 7 x 40 = 280 kg
mallin nga 140 kn 1 x 40 = 40 kg
mallin nga 110 kn 2 x 40 = 80 kg
mallin nga 50 kn 4 x 40 = 160 kg
Matematika Afariste Ligjerata 25

7. NJEHSIMI DIFERENCIAL DHE ZBATIMI


1.11. Llogaritja diferenciale
Llogaritja diferenciale rrallë përdoret në praktikën afariste, por megjithatë
është e nevojshme të njihet esenca e saj, sepse pa njohjen e derivateve të disa
funksioneve elementare, nuk mund të kuptohen bazat e koncepcioneve ekonomike
neoklasike mbi të cilat mbështetet tërë sistemi ekonomik. Sipërmarrësi ose studenti pa
i njohur ato metoda nuk do të kuptojë as produktin kufizues (minimal), as të ardhurat
kufitare (minimale), as shpenzimet kufitare (minimale), as elasticitetin e prodhimit, të
kërkesës s dhe të ofertës etj. Aplikimi i atij koncepcioni është veçanërisht i rëndësishëm
në mikroekonomi, ku është treguar kryesisht i saktë, por i pamjaftueshëm dhe joreal,
sidomos sa i përket modelimit të ndërmarrjeve. Fjala është për ekuacionet diferenciale
në ekonominë e ndërmarrjes, të cilat i përshkruajnë ndryshimet e madhësive
ekonomike dhe zgjidhen me metoda matematike. Prejardhjen e ka nga fizika klasike e
Isak Njutnit (I. Newton) dhe shpjegimet e ligjeve natyrore.3
Qenësore është të përcaktohet si ndryshohet ndonjë madhësi ekonomike e
varur, në se madhësia ekonomike e pavarur i afrohet (konvergjon) ndonjë numri. Në se
i marrim dy madhësi (x dhe y), të cilat ndryshojnë (variojnë), janë të ndryshueshme
dhe quhen variabla (ndryshore), shtrohet pyetja si ndryshohet y, nëse x i afrohet
(konvergjon) ndonjë numri. Në se funksioni i dhënë y = f (x), problemi konsiston në
faktin se duhet të përcaktohet masa e ndryshimit relativ e funksionit. Nëse madhësia e
ndryshimit të variablës x shënohet me s Δx, kurse madhësia e ndryshimit të variablës y
me Δy, mund të shkruhet:
∆y f ( x + ∆x) − f ( x)
=
∆x ∆x
(1.43.43)

3
Lit. 18., 19., 21., 22., 40.
26 Matematika Afariste Ligjerata

∆y f ( x + ∆x) − f ( x )
lim = lim
∆x →0 ∆x ∆x →0 ∆x
(1.44.44)
Nëse ekziston ndonjë vlerë kufizuese (minimale), ajo varet jo vetëm nga x
dhe shënohet se y’(x), që është funksioni i derivuar ose derivat i funksionit y. Pra,
derivati është funksion y = f (x) është vlera kufitare (minimale) të cilës i afrohet herësi
(kuocienti) i diferencave të funksionit dhe variablës së pavarur, kur rritja e variablës së
pavarur i afrohet zeros.4
Funksionet në ekonomi mund të jenë të ndryshme, siç janë funksionet e
prodhimit, të ofertës, të kërkesës etj. Fjala është për një fushë të ndërlikuar të
matematikës, në të cilën në mënyrë matematikore përshkruhet se çka ndodhë në
ekonominë e afarizmit të ndërmarrjes.
Secili funksion paraqet ndonjë lidhje funksionale të parametrave dhe
variablave nga të cilat varet vlera e funksionit. Derivati i funksionit tregon se si
ndryshohet variabla e varur, nëse ndryshohen variablat e pavarura. Derivati i
funksionit të prodhimit tregon produktin minimal të prodhimit.
Shikuar nga aspekti matematikor, në ekonomi aplikohen të ashtuquajturat
funksione elementare, përkatësisht funksionet reale të variablës reale (x dhe y = f(x) së
bashku janë elemente të numrave realë). Funksionet elementare i ndajmë në:
1.) Funksione algjebrike (funksione të cilat fitohen me një varg operacionesh
algjebrike – mbledhje, zbritje, shumëzim, pjesëtim dhe ngritje në fuqi (potencim)
me eksponentin e numrit të plotë dhe atë thyesor). Dallojmë këto funksione
algjebrike:
a) funksione racionale të tëra ose polinomet,
b) funksionet racionale thyesore,
c) funksionet iracionale.
2.) Funksionet transcedente (të gjitha funksionet që nuk janë algjebrike). Funksionet
më të rëndësishme transcedente janë:
a) funksionet eksponenciale,
b) funksionet logaritmike,

4
Lit. 13., 19., 21., 22., 23., 18., 15 (sh. Literatura, fq. 329-331).
Matematika Afariste Ligjerata 27

c) funksionet trigonometrike,
d) funksionet ciklometrike,
Shkurtimisht do t’i paraqesim rregullat themelore të derivimit.
Tabela 1. Derivacionet e disa funksioneve elementare

funksioni derivacioni

(konstanta) C 0

x 1

xn nxn-1

1
x
2 x
1
n
x
n x n −1
n

ex ex

ax axlna

1
ln x
x
1 1
loga x log a e =
x x ln a
1 0,4343
log x log e ≈
x x

sin x cos x

cos x - sin x
28 Matematika Afariste Ligjerata

1
tg x
cos 2 x
1
ctg x −
sin 2 x

Derivimi i produktit të konstantës dhe funksionit:


(C ⋅ f ( x))' = C ⋅ f ' ( x )
(1.45.45)
Derivimi i shumës dhe i diferencës së funkcioneve:
( f ( x ) ± g ( x ))' = f ' ( x ) ± g ' ( x )
(1.46.46)
Derivimi i produktit të funksioneve:
( f ( x ⋅ g ( x ))' = f ' ( x) ⋅ g ( x) + f ( x) ⋅ g ' ( x )
(1.47.47)
Derivimi i herësit (kuocientit) të funksioneve:
'
 f ( x)  f ' ( x) ⋅ g ( x) − f ( x) ⋅ g ' ( x)

 g ( x) 
 =
  ( g ( x)) 2
(1.48.48)
Derivacioni (derivati) i funksionit kompleks:
Nëse është y = f (u ) dhe u = g ( x ) , atëherë është:
dy
= f ' (u ) ⋅ g ' ( x )
dx
(1.49.49)
Shembulli 24.
Përcaktoni derivacionin (derivatin) e funksionit:
a) f (x)

= 5 x 3 − 2 x 2 + 3 x − 7 ⇒ f ' ( x) = (5 ⋅ x 3 )' −2 ⋅ ( x 2 )' +3 ⋅ ( x)' −(7)' =

= 5 ⋅ 3 x 2 − 2 ⋅ 2 x + 3 ⋅ 1 − 0 = 15 x 2 − 4 x + 3
b) f (x) = 2 x + 53 x − 7 4 x ⇒
Matematika Afariste Ligjerata 29

1 1 1 1 5 7
f’ (x) = 2 ⋅ +5⋅ −7⋅ = + −
2 x 3 x 3 2 4
4 x 3
x 3
3 x 2
4 x3
4

4 5 1
c) f (x) = 2
− +
x x 3 x2
Funksionin së pari e kemi shkruar në formë të polinomit me eksponentë thyesor:
2

f (x)
= 4 x −2 − 5 x −1 + x 3

5
−3 −2 2 − 8 5 2
f’(x) = −8 x + 5x − x 3 =− 3 + 2 −
3 x x 3 x5
3

d) f (x) = 2 x ⇒ f ' ( x) = 2 x ln 2 ≈ 0,69315 ⋅ 2 x

1
e) f (x) = x ln x ⇒ f ' ( x) = ( x )'⋅ ln x + x ⋅ (ln x )' = 1 ⋅ ln x + x ⋅ = ln x + 1
x
f) f (x) = 5 x 3 e x

( )
f’(x) = 5 ⋅ ( x 3 )'⋅e x + x 3 ⋅ (e x )' = 5(3 x 2 e x + x 3 e x ) = 5e x (3 x 2 + x 3 )

2 x −1
g) f (x) =
3x + 2
f’(x)

( 2 x −1)'⋅(3 x + 2) − ( 2 x −1) ⋅ (3 x + 2)' 2 ⋅ (3 x + 2) − ( 2 x −1) ⋅ 3


= = =
(3 x + 2) 2 9 x 2 + 12 x + 4
6x + 4 − 6x + 3 7 7
= = 2 = 2
9 x + 12 x + 4 9 x + 12 x + 4 9 x + 12 x + 4
2

1 5
h. f(x) = 5 x + 1 ⇒ f ' ( x) = ⋅ (5 x +1)' =
2 5 x +1 2 5 x +1
3 x 2 −5
3 x 2 −5 3 x 2 −5 1 3xe
i) f(x) = e ⇒ f ' ( x) = e ⋅ ⋅ 6x =
2 3x 2 − 5 3x 2 − 5
Shembulli 25.

Përcaktoni derivacionin (derivatin) e dytë të funksionit f (x) = 2 x 3 + 3x 2 + x


Zgjidhja:
30 Matematika Afariste Ligjerata

f ' (x) = 6x2 + 6x + 1


f ”(x) = (f’(x))’ = 12x + 6

Përcaktimi i ekstremit të funksionit të një variable duke


aplikuar llogaritjen diferenciale
Me aplikimin e llogaritjes diferenciale relativisht thjeshtë përcaktohen ekstremet lokale
të një variable. Procedura është si vijon:
1. Përcaktohet derivacioni (derivati) i parë i funksionit.
2. Derivacioni (derivati) i parë barazohet me zeron. Zgjidhjet e ekuacionit janë pikat
stacionare – të vlerës së variables x në të cilat funksioni do të mund të kishte ekstrem.
3, E përcaktojmë derivacionin (derivatin) e dytë të funksionit. I radhisim më parë pikat
stacionare (x0) në derivacionin (derivatin) e dytë. Nëse është f”(x0)> 0; atëherë
funksioni ka maksimumin (minimumin) në pikën (x0 , f (x0)). Nëse është f”(x0) < 0;
atëherë funksioni ka maksimumin në pikën (x0 , f (x0)). Nëse është f ”(x0) = 0, atëherë
verifikohet vlera e variacionit të rendit më të lartë për x0. Nëse f’”(x0) ≠ 0, fjala është
për pikën e infleksionit (pika në të cilën kahja e konkavitetit ndërrohet në kahje
konveksioni ose anasjalltas).

Shembulli 26.
Përcaktoni ekstremet e funksionit f(x) = x3 – 2x2 – 4x +1.
Zgjidhja:
f’(x) = 3x2 – 4x – 4

− b ± b 2 − 4ac
f’(x) = 0 ⇒ 3 x 2 − 4 x − 4 = 0 ⇒ x1, 2 =
2a
4 ± 16 + 48
=
x1,2 6

2
=2 =− ⇒
x1 x2 3 pikat stacionare
f”(x) = (3 x 2 − 4 x − 4)' = 6 x − 4

f”(x1) = f ' ' ( 2) = 6 ⋅ 2 − 4 = 8 > 0 ⇒ min( 2, f (2)) ⇒ min( 2,−7)


Matematika Afariste Ligjerata 31

 2  2
f " ( x 2 ) =f " 
−3 =6 ⋅
−3 −4 =−8 <0 ⇒ max
   

 2 2 

− 3 , f ( − 3 )  ⇒
 

 2 67 
⇒max 
− 3 , 27 
 

Shembulli 27.
Është dhënë funksioni i kërkesës q(p) = (3 + p)0,5, ku p është çmimi i produktit të
caktuar. Caktoni zonën e elasticitetit dhe të jo elasticitetit të funksionit të kërkesës!
Zgjidhja:
q(p) = ( 3 + p)0,5= 3 + p
Së pari të caktojmë domenin e funksionit të kërkesës:

3 + p ≥ 0

 D(q) = [ 0, ∞ )
p ≥ 0 
Koeficienti i elasticitetit E q,p llogaritet nga relacioni:
p dq
Eq,p = ⋅
q dp
(1.50.50)

=
p
⋅
 3+ p ) '
=
p

1
=
p
2( 3 + p )
3+ p  3+ p 2 3+ p
Eq,p

Shihet se është Eq,p ≥ 0 për secilën p ∈ D (q), prandaj vlen

p
Eq, p = Eq, p =
2(3 + p )

Elasticiteti: E q , p <1
32 Matematika Afariste Ligjerata

p
2(3 + p )
< 1 ⇒ p < 2 (3 + p) ⇒ p > - 6, që vlen për secilin p ∈ D (q).
Pra, funksioni i kërkesës është jo elastik në tërë domenin e vet. Për p = 0 e fitojmë jo
elasticitetin e përkryer.
Në praktikë derivimi i funksionit mund të përdoret me rastin e përcaktimit të
fazës së prodhimit, të përcaktimit të rezultatit monopolistik të prodhimit etj., që mund të
shërbejnë për marrjen e vendimeve afariste.
Shembulli 28.
Është dhënë funksioni i prodhimit Q = 20x2 – 3x3, është x sasia e faktorit të prodhimit të
angazhuar. Numerikisht dhe grafikisht përcaktoni fazat e prodhimit, elasticitetin e
prodhimit në kufijtë e fazave të prodhimit dhe elasticitetin e prodhimit për një vlerë x në
zonën e prodhimit elastik.
Zgjidhja:
1. Për funksionin e prodhimit së pari caktojmë zero pikët:
20x2 – 3x3 = 0
X2 (20 – 3x) = 0
x1 = 0, 20 - 3x = 0
- 3x = - 20
3x = 20
20
x2 =
3
x2 = 6,67
Në praktikë prodhimi asnjëherë nuk është e njëjtë me zeron, nëse rritet hyrja e faktorit
prodhues. Prandaj merret një pikë pas pikës ku është prodhimi maksimal.
2. Pastaj përcaktojmë pikën e maksimumit:
Q(x) = 20x2 – 3x3
Q’(x) = 40 x – 9x2 → derivacioni (derivati) i parë i funksionit
40x – 9x2 = 0
x(40-9x) = 0
x1 = 0, 40 – 9x = 0
- 9x = - 40
Matematika Afariste Ligjerata 33

9x = 40
40
x2 =
9
x2 = 4,44 – kandidatët për funksione ekstreme → max
Q” (x) = 40 – 18 x → derivacioni(derivati) i dytë i funksionit
Q”(4,44) = 40 −18 ⋅ 4,44
Q” (4,44) = 40 – 79,92
Q”(4,44) = - 39,92 < 0 → max, kushti i derivacionit të dytë
Q(4,44) = 20 x 4,44 – 3 x4,44x4,44 = 394,27 – 262,59 = 131,68
Maksimumi i prodhimit gjithsej arrihet në pikën: M (4,44; 131,68).
3. Pika e infleksionit
Pika e infleksionit është pika në të cilën lakorja kalon nga forma konvekse në atë
konkave ose anasjelltas.
Q” (x) = 40 – 18x
40 – 18x = 0

- 18x
= − 4 0/ ⋅ ( − 1)
18x = 40

x = 18
40

x = 2,22

Q (2,22) = 20 . 2,222 – 3. 2,223


Q (2,22) = 98,57 – 32,83
Q (2,22) = 65,74
Pika e infleksionit e prodhimit është: I (2,22; 65,74).

4. Produktiviteti kufitar (minimal)


Produktiviteti kufitar (minimal) i punës (kapitalit) tregon ndryshimin e sasisë së
prodhimit për njësinë e punës ose të kapitalit të shpenzuar. Kështu fitohet përgjigja
34 Matematika Afariste Ligjerata

lidhur me pyetjen për sa rritet prodhimi gjithsej për secilën njësi shtesë të faktorit
prodhues.
dQ
MPQx =
dL
MPQx = 40x – 9x2
pikat zero:
40x – 9x2 = 0
x (40x – 9x) = 0
x1 = 0, 40 – 9x = 0
- 9x = - 40
40
x =
9
x2 = 4,44
pika e maksimumit M:
Q” (x) = 40 – 18 x
40 – 18x = 0
- 18x = - 40
x = 2,22
MPQ 2,22 = 40 . 2,22 – 9 . 2,222
MPQ 2,22 = 88,80 – 44,36 = 44,44
Maksimumi i produktivitetit prodhues arrihet në pikën: M (2,22; 44,44).

5. Produktiviteti mesatar i punës ose i kapitalit


Produktiviteti mesatar i punës ose i kapitalit tregon sasinë e prodhimit për njësinë e
punës ose e kapitalit të shpenzuar.

Q 20 x 2 − 3 x 3
APQ x = =
x x
APQ x = 20x – 3x2
Pika e maksimumit të APQx është njëkohësisht edhe pika ku është APQx = MPQx,
përkatësisht ku produktiviteti mesatar është i barabartë me produktivitetin minimal.
APQx = MPQx
Matematika Afariste Ligjerata 35

20x – 3x2 = 40x – 9x2

20x – 40x – 3x + 9x2 =


0 / ⋅( − 1)
x (20 – 6x) = 0
x1 = 0, 20 - 6x = 0
- 6x = - 20
20
x =
6
x2 = 3,33
APQ 3,33 = 20 ⋅ 3,33 − 3 ⋅ 33 2
APQ 3,33 = 66,60 – 33,27
APQ 3,33 = 33,33
Maksimumi i produktivitetit mesatar arrihet në pikën M (3,33; 33, 33).
Ky është njëkohësisht kufiri midis fazës I dhe II. të prodhimit. Maksimumin e
produktivitetit mesatar e tregon tabela në vazhdim:
Tabela 2. Maksimumi i produktivitetit mesatar
20x2 – 3x3 20x– 3x2 40x – 9x ?
X Q APQx MPQx
0 0 0 0
1 17 17 31
2,22 (I) 65,74 29,61 (M) 44,44
3,33 111 (M) 33,33 33,33
4 128 32 16
4,44 (M) 131,68 29,66 Q e ka M 0
6 72 12 - 84
Q3,33 = 20 + 3,332 – 3 . 3,333
Q3,33 = 221,78 – 110,78
Q3,33 = 111
Q4 = 20 ⋅ 4 2 − 3 ⋅ 4 3
Q4 = 320 – 92
Q4 = 128

Q6 = 20 ⋅ 6 − 3 ⋅ 6
2 3

Q6 = 720 – 648
36 Matematika Afariste Ligjerata

Q6 = 72
APQ2,22 = 20 ⋅ 2,22 − 3 ⋅ 2,22 2
APQ2,22 = 44,40 – 14,79
APQ2,22 = 29,61

APQ4 = 20 ⋅ 4 − 3 ⋅ 4
2

APQ4 = 80 – 48
APQ4 = 32
APQ4,44 = 20 ⋅ 4,44 − 3 ⋅ 4,44 2
APQ4,44 = 88,80 – 59,14
APQ4,44 = 29,66
APQ6 = 20 ⋅ 6 − 3 ⋅ 6 2
APQ6 = 120 – 108
APQ6 = 12
MPQ4 = 40 ⋅ 4 − 9 ⋅ 4 2
MPQ4 = 160 – 144
MPQ4 = 16

MPQ4,44 = 40 ⋅ 4,44 − 9 ⋅ 4,44


2

MPQ4,44 =177 ,6 −177 ,6 = 0 →Q e ka max.

MPQ6 = 40 ⋅ 6 − 9 ⋅ 6
2

MPQ6 = 240 – 324


MPQ6 = 84

Paraqitja grafike 1. Përcaktimi i fazave të prodhimit


Matematika Afariste Ligjerata 37

Prodhimi i
përgjithshë
m
Prodhimtari
a mesatare
Prodhimtari
a kufitare

6. Elasticiteti i prodhimit në kufijtë e fazave të prodhimit


Elasticiteti i prodhimit është aftësia e prodhimit për të reaguar kur ndryshohet ndonjë
faktor i cili me të cilin është në ndërvarësi reciproke.

MPQ 40 x − 9 x 2
= =
EQX APQ 20 x − 3x 2

40 ⋅ 3,3333 − 9 ⋅ 3,3333 2
EQ3,33 =
20 ⋅ 3,3333 − 3 ⋅ 3,3333 2
133 ,33 −100
EQ3,33 =
66 ,66 −33 ,33
33 ,33
EQ3,33 = =1
33 ,33
Elasticiteti i prodhimit në kufirin I. e II. të fazës së prodhimit është 1. Në kufirin I. e II.
të fazë së prodhimit produktiviteti kufitar dhe ai mesatar janë të barabartë. Lakoret e
tyre në Paraqitjen grafike 1. priten.
38 Matematika Afariste Ligjerata

40 ⋅ 4,4444 − 9 ⋅ 4,4444 2
EQ4,44 =
20 ⋅ 4,4444 − 3 ⋅ 4,4444 2
177 ,78 −177 ,78
EQ4,44 =
88 ,89 −59 ,26
0
EQ4,44 = =0
29 ,63
Elasticiteti i prodhimit në fazën II. e III. është baras me 0, produktiviteti kufitar
(minimal) baras me zero, kurse prodhimi gjithsej është maksimal.

40 ⋅ 2 − 9 ⋅ 2 2
=
EQ2 20 ⋅ 2 − 3 ⋅ 2 2 EQ në zonën e prodhimit elastik
80 − 36
=
EQ2 40 −12
44
= = 1,57
EQ2 28
1, 57 do të thotë se rritja e rolit të faktorit prodhues është për 1% (në nivelin prej x = 2)
shkakton ngritjen e prodhimit për 1,57%, duke supozuar se faktorët e tjerë kanë mbetur
të pandryshuar. Prodhimi ndryshon më shumë se investimi i faktorit prodhues.
Gjithashtu, është i mundshëm deviacioni (derivati) i pjesërishëm (parcial) i funksioneve
me dy ose më shumë variabla. Le t’i ketë funksioni f (x,y) dy deviacione të pjesërishme
të derivacionit të rendit të parë:
- derivacioni f sipas x, me ç’rast y e shikojmë si konstant
- derivacionin f sipas y, me ç’rast x e shikojmë si konstant.
δf δf df df
Matematikisht mund të shënohen: , ; , ; f 'x , f 'y ,
δx δy dx dy
përkatësisht
fx , fy .
Shembulli 29.
Përcaktoni deviacionet parciale të funksionit:
a) f (x, y) = 2x3 + 3x2– 3xy + 5
b) f (x, y) = 5 1n (2x – 3y)
Matematika Afariste Ligjerata 39

c) f (x, y) = xy
Zgjidhja:
a) fx = 6x2 – 3y; fy = 6y – 3x
1 10
=5⋅ ⋅2 =
b) fx 2x − 3y 2x − 3 y ; fy

1 15 15
=5⋅ ⋅ (−3) = − =
2x − 3y 2x − 3y 3y − 2x
y −1
fx = y ⋅ x ; fy = x ln x
y
c)
Shembulli 30:
Funksioni i dhënë i kërkesës:
qA = 0,5 pA-0,4 pB0,8,
ku është qA kërkesa e produktit A, pA çmimi i produktit A dhe pB çmimi i prodhimit B.
Përcaktoni koeficientin e elasticitetit parcial dhe koeficientin e elasticitetit të kryqëzuar
dhe shpjegoni rezultate e fituara.
Zgjidhja:
Elasticiteti parcial:
p A dq A
= ⋅
EqA,pA
q A dp A

pA −1, 4 0 ,8
= −0, 4 0 ,8
⋅ 0,5 ⋅ (−0,4) p A pB = −0,4
EqA,pA
0,5 p A pB
Nëse çmimi i produktit A rritet për 1%, kërkesa e produktit A do të zvogëlohet për
0,4%, pa ndryshim të çmimit të produktit B.
Elasticiteti i kryqëzuar:
p B dq A
= ⋅
EqA,pB
q A dp B

pB − 0, 4 − 0, 2
= −0, 4 0,8
⋅ 0,5 ⋅ p A ⋅ 0,8 p B = 0,8
EqA,pB
0,5 p A pB
40 Matematika Afariste Ligjerata

Nëse çmimi i produktit B rritet për 1%, kërkesa për produktin A do të rritet për 0,8%, pa
ndryshim të çmimit të produktit A.
Përcaktimin e funksionit ekstrem të dy variablave do ta shpjegojmë në shembullin
konkret.
Shembulin 31.
Funksioni i të ardhurave gjithsej të ndërmarrjes X ka formën:
P (Q1, Q2) = 2Q1 Q2 – 2Q12 – Q22 + Q1+20
ku Q1 dhe Q2 janë sasi të produktit 1 e 2. Përcaktoni me çfarë sasie Q1 dhe Q2 do të
realizohen të ardhurat më të mëdha.
Zgjidhja:
Zgjidhja e problemit të dhënë konsiston në llogaritjen e maksimumit të funksionit të
dhënë. Veprimi është si vijon:
1. Përcaktojmë devijacionet (derivatet) e para parciale PQ1 dhe PQ2;
PQ1 = 2Q2 – 4Q1 + 1 PQ2 = 2Q1 - 2Q2
2. I barazojmë deviacionet e para parciale s(derivatet e para parciale) me zero dhe e
zgjidhim sistemin me dy ekuacione me nga dy të panjohura:
2Q2 – 4Q1 + 1 = 0
2Q1 – 2Q2 = 0
1 1
= = →
Q1 2 Q2 2 pika stacionare
3. Përcaktojmë derivacionet (derivatet)parciale të rendit të dytë PQ1Q1, PQ2Q2 , PQ1Q2,
PQ2Q1 :
PQ1Q1 = - 4 PQ2Q2 = –2
PQ1Q 2 = 2 PQ2Q1 = 2 → deviacionet e përziera parciale të rendit të dytë përherë
janë të barabarta.
4. I llogarisim vlerat e derivacioneve parciale të rendit të dytë në pikat stacionare (në

1 1 
këtë rast vetëm një pikë stacionare  ,  dhe derivacionet parciale janë konstante –
2 2
nuk varen nga Q1 dhe Q2):
Matematika Afariste Ligjerata 41

PQ1Q1= - 4 PQ2Q2 = - 2 → derivacionet parciale të shkallës së dytë sipas variablave të


njëjta duhet të kenë parashenja të njëta nëse funksioni arrin ekstremin në pikën
stacionare. Nëse janë negative, funksioni ka maksimumin, nëse ato janë pozitive,
funksioni ka minimumin në pikën stacionare të vrojtuar.
PQ1Q2 = 2 PQ2Q1 = 2
5. Llogarisim vlerat e determinantes:

∣P Q1Q1
PQ1Q 2
Δ =¿  = PQ1Q1 ⋅ PQ 2 Q 2 − PQ 2 Q1 ⋅ PQ1Q 2
∣P Q2Q1
PQ 2Q 2
Nëse është: Δ > 0 funksioni arrin ekstremin në pikën e shikuar
Δ < 0 funksioni nuk arrin ekstremin në pikën e shikuar
Δ = 0 është e nevojshme të aplikohen metoda
më të ndërlikuara.

2
Në rastin tonë Δ =
− 4
= (− 4) ⋅ (− 2) − 2 ⋅ 2 = 4 > 0
−2
2

1 1 1 1  1 1 81 
Funksioni arrin maksimumin në pikën 
  , 
, , P  =
 , , .
2 2 2 2  2 2 4 

Pra, e ardhura maksimale në shumë prej 20,25 njësish monetare do të realizohet me


prodhimtarinë 0,5 njësish të herësit të dy produkteve.

Shembulli 32:
Lakorja e dhënë e kërkesës së dy ndërmarrjeve në kartelë: px = 50 - x
Në kushte: 1.) MC = 0
2.) Ndërmarrjet pajtohen të prodhojnë gjysmën e sasive të
prodhimit të monopolit dhe të realizojnë gjysmën e fitimit.
Llogarit rezultatin monopolistik të prodhimit.
42 Matematika Afariste Ligjerata

Zgjidhja:
Rezultati monopolistik i prodhimit mund të llogaritet nga funksioni i fitimit ashtu që
ekuacioni të shumëzohet me x dhe merren parasysh kushtet e rendit të parë:

∂∏m
Πm = 50 x − x 2 , mandej pason: = 5 0− 2 x = 0 (derivacioni i parë parcial
∂x
m sipas x).

Me zgjidhjen e ekuacionit sipas x, px dhe ∏m fitohen këto dy zgjidhje optimale:

x* = 25; px* = 25; Πm* = 625


Interpretimi i zgjidhjeve të fituara:
Nëse të dy ndërmarrjet vendosin të prodhojnë sasi të njëjta, secila ndërmarrje mund të
prodhojë 12,5 njësi dhe më atë rast të fitojë 312,5 njësi të fitimit me çmim 25 njësish.
Rezultati i përgjithshëm (monopolistik) i prodhimit do të jetë: 312,5 x 2 = 625 njësi
monetare. Mirëpo, nëse ndërmarrja A vendos të mos i përmbahet marrëveshjes së
kartelit dhe prodhon 15, në vend të 12,5 njësive, rezultati i tregut i prodhimit do të jetë
27,5 njësi, ndërsa çmimi i tregut i prodhim së do të jetë 27,5 njësi. Sipas atij çmimi
ndërmarrja A do të fitonte 337,5 njësi (15 x 22,5), kurse ndërmarrja B 281,25 njësi
(12,5 x 22,5). Për këtë arsye, ndërmarrja është shumë e motivuar të shtojë prodhim në
15 njësi. Mirëpo, nëse të dy ndërmarrjet e rrisin prodhim në 15 njësi (gjithsej 30),
çmimi i tregut do të bie në 20 njësi dhe të dy ndërmarrjet do të humbnin fitimin, duke
fituar vetëm 300 njësi. Në atë rast, rezultati i përgjithshëm (monopolistik) i prodhimit
do të jetë 600 njësi monetare, do të thotë më i vogël për 25 njësi monetare. Prandaj,
bisedimet midis këtyre dy ndërmarrjeve, arritja e marrëveshjes së kartelit dhe respektimi
i asaj marrëveshjeje është zgjidhja e vetme për të dyja ndërmarrjet.5

5
Lit. 42.
Matematika Afariste Ligjerata 43

8. NJEHSIMI INTEGRAL DHE ZBATIMI

1.12. Llogaritja integrale


Llogaritja integrale është fushë mjaft e gjerë dhe relativisht e ndërlikuar e
matematikës, e cila rrallë aplikohet në praktikën afariste. Ne në këtë punim shkurtimisht
do të shpjegojmë vetëm nocionet themelore të llogaritjes integrale dhe rregullat e
integrimit.6
Funksioni primitiv për funksionin e një variable y = f (x) është funksion i tillë
F(x) derivacioni i të cilit është i barabartë me funksionin fillestar f (x). Mbledhja e
funksioneve primitive për funksionin e dhënë është bashkësi e pakufishme. Shprehja e
përgjithshme F(x)+C për të gjitha funksionet primitive të funksionit të dhënë (x) i
quajmë integrale të papërcaktuara dhe i paraqesim:

F(x)+C =∫ f ( x ) dx

(1.51.51)

Tabela 3. Rregullat e përgjithshme të integrimit


Tabela e integraleve themelore
(Konstanta e integrimit të C nuk është përfshirë në tabelë)

x n +1 dx 1 x
∫ x dx =
n

n +1
( n ≠ −1) ∫a 2
+x 2
= arctg
a a
dx dx 1 a+x
∫ = ln x ∫a = ln (x <a)
x 2
−x 2
2a a −x

∫e dx = e x
x
dx 1 x −a
∫x 2
−a 2
=
2a
ln
x +a
ax
∫ a dx =
x

ln a (x >a)

dx x
∫sin xdx = −cos x
∫ = arcsin
a2 − x2 a

6
Lit. 18. (sh. Literatura, fq. 329-331).
44 Matematika Afariste Ligjerata

∫cos xdx = sin x



dx
= ln x + x 2 + a 2
a +x
2 2

∫tgxdx = −ln cos x


dx
∫ctgxdx = ln sin x ∫ x −a
2 2
= ln x + x 2 − a 2

Rregullat themelore të integrimit:


Integrimi i prodhimit të konstantës dhe funksionit:

∫a ⋅ f ( x)dx = a ⋅ ∫ f ( x ) dx

(1.52.52)
Shumat e integruara dhe diferencat:

∫( f ( x) + g ( x) −h( x) )dx = ∫ f ( x ) dx + ∫ g ( x ) dx −∫h( x ) dx

(1.53.53)
Rregulla e supstitucionit: Nëse është x = u (t ) , atëherë:

∫ f ( x)dx = ∫ f [u (t )] ⋅ u ' (t ) dt

(1.54.54)
Integrimi parcial: Nëse u dhe v janë funksione prej x, atëherë vlen:

∫ fudv = uv − ∫vdu (1.55.55)

Shembulli 33.
Zgjidhja:
Përcaktoni integralet e papërcaktuara:

x 3+1 x4
∫ x dx ⇒ ∫ x dx = = +C
3 3
a)
3 +1 4
x 4+1 x5
∫ 5 x dx ⇒ ∫ 5 x dx = 5∫ x dx = 5 ⋅ = 5⋅ = x5 + C
4 4 4
b)
4 +1 5

∫( x − 4 x +3) dx = ∫( x 2 − 4 x +3) dx = ∫ x 2 dx − ∫ 4 xdx + ∫3dx =


2
c)
Matematika Afariste Ligjerata 45

x 2+1 x 1+1 x 0+1 x3 x2 x1


∫ x dx − 4∫ xdx + 3∫ dx = −4⋅ +3⋅ = −4⋅ +3⋅ =
2

2 +1 1 +1 0 +1 3 2 1
1 3
= x − 2 x 2 + 3x + C .
3

Shembulli 34.
Caktoni funksionet e shpenzimeve të përgjithshme T = f(Q), nëse elasticiteti

ET ,Q = 0,2Q dhe nëse shpenzimet fikse janë 1,8.

Zgjidhja:
Zgjidhja e këtij problemi konsiston në zgjidhjen e ekuacionit diferencial.
Q dT
E T ,Q = ⋅
T dQ
Q dT
⋅ = 0,02 Q / (. dQ ) / (:Q )
T dQ
dT
= 0,02 dQ ⇒ e integrojmë ekuacionin
T
dt
∫T = ∫ 0,02 dQ

lnT = 0,02 Q +C
T = e 0 , 02 Q +C

T = e C ⋅ e 0, 02 Q
C është konstanta, prandaj eC është konstanta (nuk është qenësore shenja) dhe arrijmë
deri të zgjidhja e përgjithshme e ekuacionit diferencial:
T(Q) = C ⋅ e 0, 02 Q
Përdorim vlerën e dhënë të shpenzimeve fikse:
T (0) = 1,8
C ⋅ e 0, 02 ⋅0 =1,8
C = 1,8
46 Matematika Afariste Ligjerata

Pra, funksioni i kërkuar i shpenzimeve të përgjithshme është:


T(Q) =1,8 ⋅ e 0 , 02 Q

Shembulli 35.
-2
a) Është dhënë funksioni i shpenzimeve kufitare (minimale) t(Q) = 2Q – 4Q si
funksion i prodhimit Q. Përcaktoni funksionin e shpenzimeve të përgjithshme,
nëse shpenzimet e përgjithshme në nivel të prodhimit Q = 1 janë 10.
b) Një prodhues ka gjetur se kostoja margjinale është 3 x 2 − 80 x + 500 euro për
njësi kur prodhohen x njësi. Kostoja e përgjithshme e prodhimit të 2 njësive të
para është 1000 €. Sa është kostoja e përgjithshme e prodhimit të 5 njësive të
para ?
c) Një shitës me pakicë pranon një dërgesë prej 12000 kg miell, i cili do të
shpenzohet me shpejtësi konstante nga 300 kg në javë. Në qoftë se kostoja e
depos e miellit është 0.5 cent për kilogram për javë, sa do të duhet të paguajë
shitësi në emër të kostos për depo gjatë 40 javëve të ardhshme?
d) Çmimi p (euro) i një njësie të mallit të caktuar vlerësohet të ndryshojë me
shpejtësi
dp 217 x
=− ,
dx 16 + x 2
ku x (qind) njësi është kërkesa e konsumatorëve. Supozojmë se 300 njësi
( x = 3) kërkohen kur çmimi është 240 € për njësi.
1) Të gjendet funksioni i çmimit p ( x) sipas kërkesës.
2) Për çfarë çmimi do të kërkohen 400 njësi? Për çfarë çmimi nuk do të
kërkohet asnjë njësi?
3) Sa njësi kërkohen për çmimin 30 € për njësi ?
Zgjidhja:
a) Funksioni i shpenzimeve minimale t(Q) është i barabartë me derivacionin
e funksionit të shpenzimeve të përgjithshme T (Q) sipas variablës Q. Pra, vlen:
dT
= t (Q )
dQ
Matematika Afariste Ligjerata 47

dT
= 2Q − 4Q −2 / (⋅ dQ)
dQ

dT = ( 2Q −4Q −2 ) dQ / ( ∫)

∫dT = ∫( 2Q −4Q −2 ) dQ

T = 2 ∫QdQ −4 ∫Q dQ
−2

Q2 Q −1
T = 2⋅ −4⋅ +C
2 −1
Zgjidhja e përgjithshme e ekuacionit diferencial është: T(Q) = Q2+4Q-1 +C. E radhisim
informatën shtesë T (1) = 10:
10 = 12 + 4 ⋅1−1 + C
C=5
Pra, funksioni i kërkuar i shpenzimeve të përgjithshme është: T(Q) = Q2+4Q-1+5.
b) Kujtojmë se kostoja margjinale është derivati i funksionit C ( x ) të kostos së
përgjithshme. Kështu,

C '( x) = 3x 2 − 80 x + 500 ,
prandaj C ( x ) duhet të jetë funksioni primitiv

C ( x) = ∫ C '( x) dx

= ∫ (3x 2 − 80 x + 500) dx
= x 3 − 40 x 2 + 500 x + K ,
për ndonjë vlerë të konstantës së integrimit K.
Vlera e K përcaktohet nga fakti se
C (2) = 1000 .
Pra,

23 − 40 ⋅ 22 + 500 ⋅ 2 + K = 1000 ,
prej nga gjejmë
K = 152 .
Prandaj,
48 Matematika Afariste Ligjerata

C ( x) = x 3 − 40 x 2 + 500 x + 152 ,
dhe kostoja e prodhimit të 5 njësive të para është

C (5) = 53 − 40 ⋅ 52 + 500 ⋅ 5 + 152


= 1777.
c) Shënojmë me S (t ) koston e përgjithshme (totale) (në euro) gjatë t javëve. Meqë
mielli shpenzohet me shpejtësi konstante nga 300 kg në javë, numri i kilogramëve të
miellit në depo pas t javësh është
q (t ) = 12000 − 300t .
Prandaj, meqë kostoja e depos e miellit është 0.5 cent (d.m.th. 0.005 €) për kilogram
për javë, shpejtësia e ndryshimit të kostos së depos sipas kohës është
dS
= q (t ) ⋅ 0.005
dt
= 0.005(12000 − 300t )
= 60 − 1.5t.
Rrjedhimisht, S (t ) është
dS
S (t ) = ∫ dt
dt
= ∫ (60 − 1.5t ) dt
= 60t − 0.75t 2 + C
për ndonjë konstantë C. Për të përcaktuar vlerën e C, shfrytëzojmë faktin se në kohën e
arritjes së dergesës (kur t = 0 ) nuk ka kosto, pra

S (0) = 0 ,
d.m.th.

60 ⋅ 0 − 0.75 ⋅ 02 + C = 0
ose
C =0.
Kështu,
Matematika Afariste Ligjerata 49

S (t ) = 60t − 0.75t 2 ,
dhe kostot për depo gjatë 40 javëve të ardhshme do të jenë

S (40) = 60 ⋅ 40 − 0.75 ⋅ 402


= 1200.
d)
1) Çmimi p ( x) për njësi të kërkesës gjendet duke integruar p '( x) sipas x :

p ( x) = ∫ p '( x) dx
217 x
= ∫− dx.
16 + x 2
Për këtë, bëjmë zëvendësimin
1
u = 16 + x 2 , du = 2 x dx, du = x dx ,
2
për të fituar
217 x
p ( x) = ∫ − dx
16 + x 2
217 1
= −∫ ⋅ du
u 2
217 −1/ 2
2 ∫
=− u du

217 1 1/ 2
=− ⋅ u +C
2 1
2
= −217 16 + x 2 + C.
Meqë p = 240 kur x = 3 , gjejmë
p (3) = 240
−217 16 + 32 + C = 240
C = 240 + 217 25
C = 1325,
50 Matematika Afariste Ligjerata

prandaj

p ( x) = −217 16 + x 2 + 1325 .
2) Kur kërkesa është 400 njësi kemi x = 4 , dhe çmimi korrespondues është

p (4) = −217 16 + 42 + 1325


≈ 97.46.
Asnjë njësi nuk kërkohet kur x = 0 , kurse çmimi korrespondues është

p (0) = −217 16 + 02 + 1325


= 457.
3) Për të përcaktuar numrin e njësive të kërkuara për çmimin 30 € për njësi, duhet
zgjidhur ekuacionin
p( x) = 30
− 217 16 + x 2 + 1325 = 30
− 217 16 + x 2 = −1295
1295
16 + x 2 =
217
2
 1295 
16 + x = 
2

 217 
2
 1295 
x=   − 16
 217 
x ≈ 4.43.
D.m.th., kërkesa do të jetë përafërsisht 443 njësi.

1.13 Detyra dhe zgjidhje

DETYRA
1. Nga prodhimet vjetore prej 5000 tonelatash 25 tonelata janë jokualitative
(me defekte). Sa është përqindja e mallit jokualitativ?
Matematika Afariste Ligjerata 51

2. Shitja e realizuar kap shumën 120000,00 euro, për të cilën llogaritet


tatimi në mbivlerë në kontigjente me shkallë 22%. Sa kapë tatimi në
mbivlerë?
3. Në një aksident komunikacioni është shkatërruan kamioni i fabrikës. Shoqëria e
sigurimit në emër të dëmit ka kompensuar vlerën e kamionit në shumë prej 9500,00
eurosh, që do të thotë 75% të vlerës së kamionit. Sa është vlera e kamionit?
4. Pasuria e ndërmarrjes është çregjistruar 50% dhe pas çregjistrimit vlen 230000,00
euro. Sa është amortizimi dhe sa ishte vlera blerëse e pasurisë.
5. Sipërmarrja është dashur të pranojë lëndë të parë më vlerë 7500,00 euro, kurse ka
marrë 12% më pak vlerë të mallit. Sa është vlera e lëndës së parë që ajo ka marrë?
6. Çmimi prodhues i produktit është zvogëluar për 15% dhe tani është 2500,00 euro. Sa
ishte çmimi i shitjes së mallit para zvogëlimit të çmimit?
7. Çmimi i shitjet është rritur prej 230 në 250 euro. Sa për qind është rritur
çmimi i shitjes i produktit?
8. Çmimi i shitjes i produktit është zvogëluar 5% ose 65 euro. Sa ishte
çmimi i shitjes përpara, e sa pas lirimit?
9. Shpenzimet fikse të ndërmarrjes kapin shumën prej 50000,00 eurosh dhe
përbëjnë 25% të shpenzimeve të përgjithshme. Sa është shuma e
shpenzimeve të përgjithshme dhe sa shpenzimet variabile, nëse
shpenzimet fikse dhe ato variabile e përbëjnë shpenzimet e përgjithshme
të fabrikës?
10. Pas rritjes prej 11% punëtori ka marrë pagën prej 350 eurosh. Për sa
euro është rritur paga e tij?
11. Produkti me peshë 1 kg përmban 500 g lëndë të parë, 300 g lëndë tjetër
të parë dhe 200 g të lëndës së tretë. Çfarë është struktura e produktit për
kah lënda e parë në përqindje?
12. Fatura që ka arritur kap shumën prej 7000,00 eurosh. Vlera e mallit në
faturë përbën 80%, shpenzimet e transportit 15%, premia e
sigurimit 5%, kurse pjesa tjetër shpenzime të tjera. Sa euro kap vlera e
mallit, sa shpenzimet e transportit, sa premia e sigurimit dhe sa
shpenzimet e tjera?
52 Matematika Afariste Ligjerata

13. Sa mall mund të blihet me 5600,00 euro, nëse 300 kg kushtojnë


25000,00 euro?
14. Sa kap kamata për 23000,00 euro kredi, nëse për 250000,00 euro kredi
kamata kap shumë prej 7800,00 euro, kurse kushtet e kredisë janë të
njëjta?
15. 500 copë produkti i prodhojnë 25 punëtorë për tridhjetë ditë, duke
punuar 7 orë në ditë. Sa do të prodhonin 30 punëtorë, nëse do të punonin
25 ditë nga 8 orë në ditë?
16, 50 punëtorë mbledhin 15 tonelata mollë për 8 ditë. Ditën e parë molla
mbledhin 12 punëtorë, kurse gjatë 4 ditëve të tjera 7 punëtorë. Sa
punëtorë duhet të mbledhin mollë dy ditët e fundit, për t’u kryer puna për
8 ditë?
17. Ndërmarrja ka marrë 1380 kg lëndë të parë A, 230 kg B, 460 kg C dhe
650 kg D, për të cilat ka paguar shpenzimet e transportit 2400,00 euro.
Duhet të shpërndahen shpenzimet e transportit të lëndës së parë sipas
sasive të blera.
18. Rezerva (stoqe) janë 25 copë produktesh A me çmim 157,00 euro, 30
copë produktesh B me çmim 185,00 euro, 36 copë C me çmim 200,00
euro dhe 7 copë të produktit D me çmim 130,00 euro. Sa është çmimi
mesatar i produkteve që janë rezervë (stoqe)?
19. Sa kushton 1 kg mollë, nëse 1 kg mollë bën sa 2 kg dardha, 1 kg dardha
kushton sa 0,5 kg qershi, kurse 1 kg qershi kushton 3 euro?
20. Është dhënë funksioni i prodhimit Q = 18x2 - 4x3, ku sasia x është e
faktorit të angazhuar prodhues. Paraqitni me numra dhe grafikisht fazat
e prodhimtarisë, elasticitetin e tij në kufijtë e fazave të prodhimit dhe
elasticitetin e prodhimtarisë për një vlerë x në zonën e prodhimtarisë
elastike.
21. Lakorja (kurba) e dhënë e kërkesës: px = 20 - x
Me kushte: 1.) MC = 0
2.) Ndërmarrjet janë të pëlqimit që gjysmën
e sasive të prodhimit të monopolit dhe të
Matematika Afariste Ligjerata 53

realizojnë gjysmën e fitimit.


22. Përcaktoni derivatet e funksioneve të dhëna:
a) f(x) = 2 x 3 − 7 x 2 + 5 x − 1

b) f(x) = 5 x 3

c) f(x) = 7 x 4 ln x

x2 +3
d) f(x) =
x −5
e) f(x) = 5 4 x −1
1 3
23. Përcaktoni ekstremet e funksioneve f(x) = x − 2 x 2 + 3x + 2
3
24. Funksioni dhënë i kërkesës q = 2 − p , ku p është çmimi i produktit të caktuar.
Përcaktoni zonën e elasticitetit dhe atë të joelasticitetit të funksionit të dhënë!
25. Përcaktoni ekstremet e funksionit: f(x,y) = 2x2 + y2+x+1.
−0 , 6 0,9
26. Është dhënë funksioni i kërkesës: qA = 3pA pB , ku qA është kërkesë

e produktit A, PA çmimi i produktit A dhe pB çmimi i produktit B.


Caktoni koeficientin e elasticiteti parcial dhe koeficientin e elasticitetit të
kryqëzuar dhe shpjegoni rezultatet.
27. Përcaktoni integralet e papërcaktuara:
dx
a) ∫x 2

∫(5 x +7 x −3) dx
2
b)

dx
c) ∫ x 2 −4
28. Përcaktoni funksionin e shpenzimeve të përgjithshme T = f(Q), nëse
elasticiteti është ET,Q= 0,3Q dhe nëse shpenzimet fikse janë 1,5.
29. Është dhënë funksioni i shpenzimeve minimale t(Q) = 4Q+3Q-2 si
funksion i prodhimit Q. Caktoni funksionin e shpenzimeve të
përgjithshme, nëse shpenzimet e përgjithshme në nivel të prodhimit
Q = 1 janë 3.
54 Matematika Afariste Ligjerata

ZGJIDHJET:
1. 0,5%
2. 27 500,00 euro
3. 126 666,67 euro
4. amortizimi: 230 000,00 euro
vlera blerëse 460 000,00 euro
5. 6 600,00 euro
6. 2 941,18 euro
7, 8,7%
8. para zbritjes 1 300,00 euro
pas zbritjes 1 235,00 euro
9. shpenzimet e përgjithshme 200 000,00 euro
shpenzimet variabile 150 000,00 euro
10. 346,85 euro
11. 50% të një lënde të parë, 30% të të dytës, 20% të të tretës lëndë të parë.
12. Vlera ë mallit: 5 600,00 euro
shpenzimet e transportit: 1050,00 euro
premia e sigurimit: 280,00 euro
shpenzimet e tjera: 350,00 euro.
13. 80 kg
14. 7176,00 euro
15. 571,43 euro
16. 174 punëtorë
17. A = 1200,00 euro
B = 200,00 euro
C = 400,00 euro
D = 600,00 euro
18. 179,44 euro
19. 30,00 euro
20. Kufiri I. dhe II. i fazës së prodhimit gjendet në pikën
Matematika Afariste Ligjerata 55

(2,25; 45,56), kurse kufiri II. dhe III. është në pikën


(3; 54). EQ2,25 = 1, EQ3 = 0, EQ1 = 1,71 për x=1.
21. x* = 10, px* = 10 Πm* = 100
22. a) f’(x) = 6x2 – 14 x + 5
3
b) f’(x) =
5 x2
5

c) f’(x) = 7 x 3 (4 ln x +1)

x 2 − 10 x − 3
d) f’(x) =
x 2 − 10 x + 25
10
e) f’(x) =
4 x −1
 10 
23. max 1, ; min(3,2)
 3 
4 
24. Funksioni është elastik për p ∈ ,2 , për p = 2
3 
funksioni është plotësisht joelastik.
 4
Funksioni është joelastik për p ∈ 0,  , për p = 0 funksioni është
 3
plotësisht joelastik.

 2 1 6
25. min  − ,− , 
 7 7 7
26. EqA,pA = - 0,6
Nëse çmimi i produktit A rritet për 1%, kërkesa për produktin A zvogëlohet për
0,6%, pa ndryshuar çmimi i produktit B.
EqA,pB = 0,9
Nëse çmimi i produktit B rritet për 1%, kërkesa për produktin A rritet
për 0,9%, pandryshuar çmimi për produktin A.
1
27. a) I = − +C
x
56 Matematika Afariste Ligjerata

5 3 7 2
b) I = x + x − 3x + C
3 2
c) I =ln x + x 2 −4 +C

28. T (Q) = 1,5 e 0,3Q


3
29. T(Q) = 2Q − +4 .
2

Q
Matematika Afariste Ligjerata 57

9. NJEHSIMI I THJESHTË I KAMATËS


2. LLOGARITJA E THJESHTË E KAMATËS

2.1. Nocionet themelore


Kamatat ia paguan huamarrësi (boxhliu) huadhënësit për shfrytëzimin e të
hollave të tij për kohë të caktuar. Për këtë arsye kamatat përherë llogariten për kohë të
caktuar, që quhet kohë e kapitalizimit të parasë, kohë e kamatizimit të parave ose
periudhë e kapitalizmit të parave. Koha matet me njësitë e njohura kohore, kurse për
llogaritjen e kamatës përdoren ditët, muajt dhe vitet. Koha e kapitalizimit për llogaritjen
e kamatës përcaktohet me kontratën midis huadhënësit dhe huamarrësit (borxhliut) ose
me dispozita ligjore.7
Kamatat mund të jenë të rregullta dhe kamatëvonese (ndëshkuese). Kamata të
rregullta janë ato që zakonisht janë të kontraktuara, kurse ato ndëshkimore
(kamatëvonesë), mund të jenë të kontraktuara ose të përcaktuara me ligj. Në praktikë,
më së shpeshti, kamatëvonesat janë pak më të mëdha se ato të rregullta dhe janë një lloj
dënimi për mospagimin me kohë të obligimeve.
Kamatat mund të llogariten në fund të periudhës së caktuar kohore ose në
fillim të periudhës së caktuar kohore nga kapitali (kryegjëja) nga fillimi i periudhës ose
nga kapitali në fund të asaj periudhe. Për këtë arsye flitet për llogaritjen dekursive ose
anticipative të kamatës. Përqindja përmes së cilës llogaritet shuma e kamatës quhet
interes. Përqindja për llogaritjen dekursive të kamatës shënohet me p, kurse për
llogaritjen anticipative si q. Kjo përqindje quhet edhe shkalla (norma) e kamatës.
Shkalla e kamatës zakonisht kontraktohet, ose është e caktuar me ligj, kurse përherë i
referohet një periudhe të caktuar kohore, zakonisht prej një viti. Nga kamata vjetore
mund të llogaritet interesi tremujor, mujor ose ditor dhe anasjelltas, pra interesi për
cilëndo periudhë kohore.

7
Literatura e pwrdorur: 28., 11., 12., 10, 16. (sh. Literatura fq. 329-331) dhe
simbolika e Relicit: Matematika ekonomike, RIF, Zagreb, 2002.
58 Matematika Afariste Ligjerata

Varësisht nga ajo se çka merret si bazë për llogaritjen e kamatës, kamatat mund
të jenë të thjeshta dhe të përbëra. Nëse kamatat llogariten për secilën periudhë të
kapitalizimit nga i njëjti kapital (kryegjë), është fjala për kamata të thjeshta, kurse kur
kamata llogaritet nga kapitali i ndryshueshëm, fjala është për kamata të përbëra.
Llogaritja e thjeshtë dhkomplekse e kamatës mund të jetë dekursive dhe anticipative.

2.2. Llogaritja e kamatës në përqindje


Llogaritja e kamatës në përqindje del nga përpjesëtimi themelor për llogaritjen
e një të qindtës, vetëm se kryegjëja është S, nga e cila llogaritet kamata dhe shënohet me
C, kurse përqindja P është kamata dhe shënohet me K. Përqindja p është interesi dhe
shënohet p (G) dhe paraqet shumën e kamatës në njëqind njësi monetare për një vit. Pra,
në llogaritje është përfshirë edhe koha dhe shënohet veçmas me n. Vlera definitive e
kryegjësë shënohet me Cn dhe është e barabartë me shumën e kryegjësë dhe kamatave:
Cn = C + K (2.1.56)
Kamatat e thjeshta për një vit në mënyrë dekursive të llogaritjes janë:
C ⋅ p (G )
K1 = (2.2.57)
100
Kamatat për dy vjet janë dy herë më të madha se kamatat për një vit, për tre
vjet – tri herë, për n vjet n herë më të mëdha.

C ⋅ p (G )
K2 = 2 (2.3.58)
100
C ⋅ p (G )
K3 = 3 (2.4.59)
100
C ⋅ p (G )
Kn = n (2.5.60)
100
Raporti themelor për llogaritjen e thjeshtë të kamatës është:
C : 100 = K : ( p (G ) ⋅ n ) (2.6.61)
Nga kjo del se vlera definitive (e ardhshme) e kapitalit në bazë të llogaritjes së
thjeshtë dhe dekursive të kamatës është:
Matematika Afariste Ligjerata 59

 p (G ) ⋅ n 
Cn = C 1 +  (2.7.62)
 100 
Nëse janë të njohura: kapitali C, vjetët n, kamata vjetore p (G), kamatat
përcaktohen:
C ⋅ p(G ) ⋅ n
K = (2.8.63)
100
Shembulli 36.
Sa është shuma e kamatës gjithsej për kapitalin prej 12 000,00 euro për periudhën 5-
vjeçare me interes vjetor 7? Llogaritja e kamatës është dekursive.
Zgjidhja:

Kamata e thjeshtë gjithsej është: K = 12 000 ⋅ 7 ⋅ 5


100
= 4 200,00 euro.

Interesi vjetor llogaritet sipas formulës:


100 ⋅ K
P(G) =
C ⋅n
(2.9.64)
Shembulli 37.
Pas dy vjet e gjysmë huamarrësi ka paguar 10 500,00 euro të borxhit dhe 2300,00 euro
kamatë. Sa ishte shkalla e kamatës (interesi), nëse llogaritja është dekursive?
Zgjidhja:
100 ⋅ 2300
p (G) = = 8,76 %
10 500 ⋅ 2,5
Shkalla e kamatës vjetore ishte 8,76%.
Borxhi ose kapitali (kryegjëja) për të cilën llogaritet kamata llogaritet sipas formulës:
100 ⋅ K
C =
p (G ) ⋅ n
(2.10.65)
Shembulli 38.
60 Matematika Afariste Ligjerata

Pas dy vjetësh është paguar borxhi i cili përmban 8% të kamatave vjetore të thjeshta të
llogaritura në mënyrë dekursive në shumë prej 2500,00 euro. Sa kapte shuma e huas
(borxhit)?
Zgjidhja:
100 ⋅ 2500
C = = 15 625
8⋅2
Borxhi kapte shumën prej 15 625 euro.
Koha n llogaritet sipas formulës:
100 ⋅ K
n= (2.11.66)
C ⋅ p (G )

Shembulli 39.
Për sa vjet shuma prej 50 000,00 euro me kamatë vjetore 7 për qind sjellin 12 500,00
euro kamatë të thjeshtë.
Zgjidhja:
100 ⋅12 500
n= = 3,57
50 000 ⋅ 7
Shuma prej 50 000,00 eurosh sjellin kamatën në shumë prej 12 500,00 eurosh me
shkallë të kamatës vjetore prej 7 për qind për 3 vjet, 6 muaj e 25 ditë.
Nga rasti i mësipërm shihet se 3,57 paraqet 3 vjet, kurse muajt llogaritën ashtu që 0,57
shumëzohet me 30 ditë në muaj dhe fitohen 6 muaj, e pastaj, 0,84 shumëzohet me 30
ditë në muaj dhe dalin 25 ditë. Ky është rast i shpeshtë gjatë transaksioneve financiare
afatshkurta në të cilat kamatat llogariten edhe për muaj e ditë. Për këtë arsye në
formulën (2.6.61) është futur variabla e re sipas së cilës n =....... ??? që të fitohet
formula për llogaritjen e thjeshtë të kamatës mujore:

 m
C : 100 = K :  p (G ) ⋅ 
 12 
(2.12.67)
Barazimi themelor për llogaritjen e thjeshtë të kamatës për muaj është:
C : 1200 = K : p (G ) ⋅ m
(2.13.68)
Matematika Afariste Ligjerata 61

Nga ky barazim është thjeshtë të llogaritet një e panjohur, nëse të tjerat janë të
njohura.
Shembulli 40.
Kamata e thjeshtë për borxhin kapë shumën 2400,00 euro, me kamatë vjetore 7 për tre
muaj. Sa është borxhi?
Zgjidhja:
1200 ⋅ K
C = (2.14.69)
p (G ) ⋅ m
1200 ⋅ 2400
C = = 137 142,86
7 ⋅3
Borxhi ishte 137 142,86 euro.
Nëse kamata e thjeshtë llogaritet për ditë, atëherë është 365 ⋅ n = d, prej nga

d
del se është n = . Meqenëse secili i katërti vit është i brishtë (i fundit ishte viti
365
2000), duhet pasur kujdes se në ato vite në vend të 365 merren 366 ditë. Fjala është për
metodën angleze sipas së cilës ditët në muaj llogariten sipas kalendarit. Është e
mundshme të përdoren edhe 360 ditë, prandaj është 360 . n = d, përkatësisht n =
d
. Fjala është për metodën franceze sipas së cilës viti ka 360 ditë, kurse ditët në
360
muaj llogariten sipas kalendarit. Ekziston edhe metoda gjermane sipas së cilës viti ka
360 ditë, kurse secili muaj 30 ditë. Në praktikën tonë aplikohet metoda angleze, e cila
jep rezultatet më të sakta. Me radhitjen e barazimit fillestar (2.6.61) fitojmë:

 d 
C : 100 = K :  p (G )  (2.15.70)
 365 
Me zgjidhjen e barazimit të mësipërm fitohet baza për barazimin themelor për
llogaritjen e thjeshtë të kamatës për ditët:
C : 36500 = K : ( p(G) . d) (2.16.71)
Nga ky barazim përherë është e mundshme të llogaritet një e panjohura nëse tri
të tjerat janë të njohura.
62 Matematika Afariste Ligjerata

Shembulli 41.
Për borxhin prej 58 000,00 eurosh janë llogaritur kamatat në shumë prej 7500,00 eurosh
sipas interesit vjetor 7. Gjeni numrin e ditëve për pagesën e kamatës.
Zgjidhja:
36 500 ⋅ K
d =
C ⋅ p (G )
(2.17.72)
36 500 ⋅ 7500
d = = 674,26
58 000 ⋅ 7
Kamatat janë llogaritur për 374,26 ditë, përkatësisht për 1 vit, 10 muaj dhe 9 ditë.
2.3. Llogaritja e kamatës plus dhe minus njëqind
Llogaritja e kamatës plus ose minus njëqind aplikohet në praktikën afariste me
rastin e zgjidhjes së problemeve në të cilat duhet të llogaritet kapitali C dhe/ose kamatat
e thjeshta mbi bazën e kamatës së zvogëluar ose të rritur C, përkatësisht (C±K) . Kur
zgjidhen ato probleme duhet të nisemi nga barazimi kryesor për llogaritjen e thjeshtë të
kamatës prej njëqind dhe të aplikohen rregullat matematikore për zëvendësimin e
njësive të jashtme dhe të brendshme të përpjesëtimit.
(C ± K ) : (100 ± p (G ) ⋅ n) = C : 100 (2.18.73)
(C ± K ) : (100 ± p (G ) ⋅ n) = K : (p(G) ⋅n)
(2.19.74)
Nga barazimet e mësipërme, kapitali dhe kamatat e thjeshta vjetore përcaktohen në këto
mënyra:
(C ± K ) ⋅100
C =
100 ± p (G ) ⋅ n
(2.2075)
(C ± K ) ⋅ p (G ) ⋅ n
K =
100 ± p (G ) ⋅ n
(2.21.76)
nëse koha është shprehur në muaj, kapitali dhe kamatat përcaktohen në këto mënyra:
Matematika Afariste Ligjerata 63

(C ± K ) ⋅1200
C = (2.22.77)
1200 ± p (G ) ⋅ m
(C ± K ) ⋅ p (G ) ⋅ m
K = (2.23.78)
1200 ± p (G ) ⋅ m
nëse koha është shprehur në ditë, kapitali dhe kamatat përcaktohen në këto mënyra:
(C ± K ) ⋅ 36 500
C = (2.24.79)
36 500 ± p (G ) ⋅ d
(metoda angleze):
(C ± K ) ⋅ p (G ) ⋅ d
K =
36 500 ± p (G ) ⋅ d
(2.25.80)
Shembulli 42.
Ndërmarrja ka inkasuar borxhin së bashku me kamata në shumë prej 153000,00 euro
me vonesë prej 3 muajsh. Sa ishte borxhi, e sa kapnin kamatat, nëse llogaritja e
kamatave është e thjeshtë dhe dekursive me interes vjetor 7 ?
Zgjidhja:
153 000 ⋅1200 183 600,00
C = = = 150 368,55
1200 + 3 ⋅ 7 1221
Borxhi ishte 150368,55 euro. Shuma e kamatave mund të gjendet më së lehti me
aplikimin e formulës:
K = (C +K) – C (2.26.81)
Përkatësisht: K = 153000,00 – 150 386,55 = 2631,45.
Pra, kamatat kapin shumën prej 2631,45 eurosh.
Shembulli 43.
Pas zbritjes së 9 për qind të kamatave të thjeshta vjetore kreditori më 1. 5. ka paguar 35
000,00 euro. Çfarë shume duhet të kthejmë më 30. 6. të po atij viti, nëse llogaritja e
kamatës është dekursive?
35 000 ⋅ 36 500 1 277 500,00
C= = = = 35 525,58
36 500 − 9 ⋅ 60 35 960
64 Matematika Afariste Ligjerata

më 30. 6. po të atij viti duhet të kthejmë 35 525,58 euro. Fjala është për llogaritje të
kamatës më pak njëqind për 60 ditë.

1.4. Llogaritja anticipative dhe dekursive e kamatave

Kamatat mund të llogaritën si dekursive dhe anticipative. Mënyra dekursive e


llogaritjes së kamatave është llogaritje e kamatave në fund të secilës periudhë të
kamatarimit të kapitalit nga fillimi i asaj periudhe. Kamatat e llogaritura në fund të
periudhës së kamatarimit i shtohen asaj kryegjëje.
Mënyra anticipative e llogaritjes së kamatave është llogaritje në fillim të
periudhës së kamatarimit nga kapitali në fund të periudhës. Kamatat e llogaritura në
fund të periudhës së kamatarimit i shtohen atij kapitali. Në rastin e ngarkimit me kamata
anticipative të thjeshta në secilën periudhë të kamatarimit kapitali mbetet i pandryshuar
gjatë kapitalizimit. Pas llogaritjes së kamatave ato në fillim të periudhës së kamatarimit
zbritën nga ai kapital.
Edhe me rastin e mënyrës dekursive edhe të asaj anticipative të kamatave,
kamatat mund të jenë të thjeshta dhe të përbëra. Me fjalë të tjera, edhe llogaritja e
kamatave të thjeshta mund të jetë dekursive dhe anticipative. Kamatat e thjeshta në
praktikë më së shpeshti aplikohen përkitazi me shumat e kursyera, llogaritë rrjedhëse,
çeqet, kamatëvonesat etj.
Shembulli 44.
Kursimtari në librezë për vitin 2002 kishte këto të dhëna:
Tabela 4.
DATA DEPOZITIMI TËRHEQJA PAGESA
10. 1. 3000,00 - 3000,00
12. 3. 1500,00 - 4500,00
15. 5. - 2000,00 2500,00
Llogaritni kamatat gjithsej deri më 3. 6. 2002, nëse kamata vjetore është 5, kurse
llogaritja e kamatave e thjeshtë dhe dekursive.
Zgjidhja:
Së pari duhet të konstatohen numri i ditëve për kamatarim. Është rregull që dita e parë
nuk llogaritet, kurse e fundit po. Kjo do të thotë:
Matematika Afariste Ligjerata 65

Tabela 5.
DATA DEPOZITIMI TËRHEQJA GJENDJA Nr. i ditëve
10. 1. 3000,00 - 3000,00 33
12. 3. 1500,00 - 4500,00 92
15. 5. - 2000,00 2500,00 19

d1 = 21 + 12 = 33
d2 = 16 + 31 + 30 + 15 = 92
d3 = 16 + 3 = 19
3000 ⋅ 33 ⋅ 5 4500 ⋅ 92 ⋅ 5 2500 ⋅19 ⋅ 5
K = + +
36 500 36 500 36 500

495 000 2 070 000 237 500


= + + = 13,56 + 56,71 + 6,51 = 76,78
36 500 36 500 36 500
Kamatat e llogaritura për periudhën prej 10. 1. deri më 3. 6. 2002 për gjendjet e
paraqitura sipas datave janë 76,78 euro.
Shembulli 45.

Kambiali është për 1000,00 euro dhe e ka afatin e arritjes më 15. 10 të vitit. Sa është
vlera e saj në ditën: 1.) më 15. 10 dhe 2.) më 31. 7, nëse përqindja e kamatës vjetore
është 5?
Zgjidhja:
Vlera e kambialit më 15. 10 është 1000,00 euro, që është njëkohësisht edhe vlera e saj
nominale. Prej 31. 7. deri më 15. 10 ka edhe 76 ditë. Kamata (diskontuese) llogaritet me
ndihmën e formulës:
C ⋅ p (G ) ⋅ d 1000 ⋅ 5 ⋅ 76
K= = = 10,41
36 500 36500
Më 15. 10. vlera e kambialit është 1000,00 euro (vlera nominale). Më 31. 7. vlera e
kambialit është 989,59 euro (vlera e diskontuar). Pra, vlera nominale zvogëlohet për
kamatën – diskontin dhe diferenca paraqet vlerën e diskontuar në ditën e caktuar.
Shembulli 46.
66 Matematika Afariste Ligjerata

Ndërmarrja ia shet bankës më 10. 5. kambialin me shumë prej 10 000,00 eurosh e cila
arrin për pagesë më 20. 10 me diskont 10 për qind, 2 për qind provizion dhe shpenzime
të tjera në shumë prej 10 euro. Llogaritni shitjen dhe përcaktoni atë që merret.
Zgjidhja:
Llogaritja e shitjes më 10. 05.
100000,00 euro e pagueshme më 20. 10.
-446,58 euro kamata (diskont) më 10. 5.
9553,16 euro vlera diskontuese më 10. 5.
- 201,06 euro 2% provizion + 10,00 euro shpenzime
9352,10 euro vlera e kambialit më 10. 5.
Ndërmarrja për kambialin me vlerë 100000,00 euro realizon të hyra prej 9352,10
eurosh, pra më pak se vlera nominale e kambialit, për arsye se e ka shitur kambialin
para se të arrijë për pagesë dhe i ka lejuar blerësit 10 për qind diskont, 2 për qind
provizion dhe ka paguar shpenzimet prej 10 eurosh.
Llogaritja anticipative e kamatës në praktikë është më e rrallë, por ka raste kur
kamatat duhet të llogaritën në mënyrë anticipative. Për llogaritjen e thjeshtë të kamatës
me llogaritje anticipative përdoren këto simbole për madhësitë:
C – kapitali (kryegjëja)
__
– kamatat e thjeshta
K
q(G) – interesi vjetor
n – koha e kapitalizimit sipas viteve
Cn – vlera definitive e kapitalit (kryegjësë)
Kamatat llogariten në bazë të bazës së përhershme të cilën e paraqet kapitali
(kryegjëja) Cn që arrin për pagesë në fund të kohës së kapitalizimit. Kamatat në fillim të
vitit të parë llogariten me ndihmën e formulës në vijim:
__ C n ⋅ q (G )
K1 = (2.27.82)
100
Kamatat në fillim të vitit për dy vjet:
__ C n ⋅ q (G )
K2 = 2 (2.28.83)
100
Matematika Afariste Ligjerata 67

Kamatat në fillim të vitit për n vjet:


__ C n ⋅ q (G )
Kn = n (2.29.84)
100
Përmasa themelore e llogaritjes anticipative të kamatave të thjeshta
është si vijon:
__
Cn : 100 = K : ( q (G ) ⋅ n) (2.30.85)

Esenca e llogaritjes anticipative të kamatës është në faktin se kamatat


llogariten dhe paguhen përpara, pra në fillim të kohës së kapitalizimit. Në fillim të
kohës së kapitalizimit borxhliu merr ndonjë kapital Co, të cilin në fund të kohës së
kapitalizmit e kthen. Ajo është vlera definitive (e ardhshme) e kapitalit me llogaritje
anticipative të kamatës:
100
Cn = C (2.31.86)
100 − q (G ) ⋅ n

Shembulli 47.
Sa është vlera definitive e kapitalit prej 12000,00 eurosh në fund të vitit të katërt me 7
për qind kamatë të thjeshtë dhe antivipative?
Zgjidhja:
100
C 4 = 12 000 = = 16 666.67
100 - 7 ⋅ 4
__ 16 666,67 ⋅ 4 ⋅ 7 = 4 666,67
K = 100
__
Cn – = Co (2.32.87)
K
16 666,67 – 4 666,67 = 12 000,00
Vlera definitive e kapitalit në fund të vitit të katërt me 7 për qind kamatë të thjeshtë
anticipative do të jetë 16666,67 euro, kurse kamatat 4666,67 euro. Kontrollimi tregon
saktësinë e llogaritjes së kamatës.
68 Matematika Afariste Ligjerata

Llogaritja anticipative e kamatës shpeshherë aplikohet me rastin e llogaritjes së


kamatës për periudhë kohe më të shkurtër, p. sh. për kredi konsumuese. Kreditë
konsumuese janë raport specifik juridiko-pronësor midis kreditorit (bankës, ndërmarrjes
tregtare etj.) dhe shfrytëzuesit të kredisë si borxhli. Me kontratë reciproke palët
obligohen se do t’i respektojnë kushtet e kreditimit, e sidomos faktin se huamarrësi do
të paguaj kredinë së bashku me kamatën në afatin e parashikuar përmes kësteve mujore.
Kamatat e kredisë konsumuese janë anticipative, llogariten dhe paguhen në fillim të
secilit muaj gjatë periudhës së kthimit të kredisë. Kamatat e thjeshta llogariten përherë
në mbetjen e borxhit të kredisë konsumuese për secilin muaj. Kamatat për muajin e parë
llogariten si vijon:
C1 ⋅ q (G ) ⋅1
__ =
K 1
1200

(2.33.88)
Kamata për muajin e dytë llogaritet si vijon:
C1 ⋅ q (G )  1
__ = 1 − 
K 2
1200  m (2.34.89)
Kamata për muajin e tretë llogaritet si vijon:
C1 ⋅ q (G )  2
__ = 1 − 
K 3
1200  m (2.35.90)
Kurse kamatat për muajin e fundit llogariten si vijon:
C1 ⋅ q (G )
__ =
K m
1200 ⋅ m (2.36.91)
Mbetja e borxhit në muajin e fundit është e barabartë me kredinë reale të

__
zvogëluar për këstet e paguara të kredisë. Kamatat e thjeshta gjithsej janë të
K
barabarta me shumën e të gjitha kamatave mujore:
__ __ __ __ __
= + + + ... +
K K 1
K 2
K 3
K m

(2.37.92)
Matematika Afariste Ligjerata 69

Nëse vlerat e tyre përfshihen në ekuacionin e mësipërm, fitohet formula për


kamatat gjithsej:

__ C1 ⋅ q(G ) ⋅ (m + 1)
K = 2400
(2.38.93)

përkatësisht ekuacioni për koeficientin e kamatës k:


( m +1) ⋅ q (G )
k = (2.39.94)
24
Koeficienti k i kamatës është shuma e kamatave të thjeshta gjithsej për 100
njësi monetare për m muaj me kamatë anticipative vjetore q(G).
Shembulli 48.
Ndërmarrja ka blerë një fshesë elektrike (thithëse të pluhurit) me vlerë 5000,00 kuna,
me këto kushte:
- pjesëmarrja me të holla të gatshme 30%
- afati i pagesës 1 vit
- norma e kamatës vjetore 8%
Sa është pjesa në të gatshme, sa kamatat gjithsej dhe sa është shuma e këstit mujor?
Zgjidhja:
I. ELEMENTET E KONTRATËS PËR KREDINË KONSUMUESE:
C – shuma e kredisë konsumuese të lejuar
P – shuma e pjesëmarrjes me të gatshme
p – përqindja e pjesëmarrjes në të gatshme
C1 – shuma e kredisë konsumuese të vërtetë
q(G) – interesi vjetor anticipativ
k – koeficienti i kamatës
__
– gjithsej kamatat
K
C2 – gjithsej borxhi
m – numri i muajve për të cilët është lejuar kredia konsumuese
R - shuma konstante e këstit mujor.
II. PËRCAKTIMI I ELEMENTEVE TË KONTRATËS:
70 Matematika Afariste Ligjerata

1. Shuma e vërtetë e kredisë konsumuese të lejuar përbën diferencën midis


kredisë së lejuar dhe pjesëmarrjes së gatshme: C1 = C – P.
__
2. Për kredinë konsumuese reale e lejuar C1 , llogaritet kamata gjithsej
K
sipas llogarisë së thjeshtë të kamatës (llogaritja anticipative e kamatës) dhe i
bashkohen shumës reale të kredisë C1. Kështu fitohet shuma e borxhit të
përgjithshëm C2 .
3. Kësti konstant mujor R fitohet me pjesëtimin e C2 me numrin e muajve m.
4. Koeficienti i kamatës k fitohet ashtu që në formulën (2.38.93) renditet C1
= 100
III. ELEMENTET E NJOHURA
C = 5000,00 kuna
p = 30%
m = 12 muaj
q(Q) = 8%
IV. LLOGARITJA E ELEMENTEVE TË PANJOHURA
C ⋅ p 5000 ⋅ 30
1. Pjesëmarrja në të gatshme: p = = = 1500,00 kuna
100 100
2. Shuma e kredisë: C1 = C-P= 5000,00-1500,00 = 3500,00 kuna
( m + 1) ⋅ q (G ) (12 + 1) ⋅ 8
3. Koeficienti i kamatës: k = = = 4,33
24 24
__ C ⋅k 3500 ⋅ 4,33
K = 100 =
1
4. Kamatat gjithsej: = 151,55 kuna
100
__
5. Borxhi gjithsej: C2 = C1 + = 3500,00 + 151.55 = 3651,55 kn.
K
C 2 3651 ,55
6. Shuma e këstit mujor: R = = = 304,3 kuna.
m 12

2.5. Detyra dhe zgjidhje

DETYRAT:
Matematika Afariste Ligjerata 71

1. Sa është norma e kamatës vjetore të kapitalit 48000,00 euro e cila për 7


muaj sjell 648,00 euro kamata të thjeshta, me llogaritje dekursive?
2. Sa kapin kamatat e thjeshta për kredinë e shfrytëzuar me afat të shkurtë në
shumë prej 200000, euro për mjete qarkullimi për periudhën prej 31. 1.
deri më 30. 4. të vitit 2002, me normë 8,75% kamatë vjetore?
3. Sa është përqindja e kamatës vjetore pë kapitalin prej 200000,00 euro e
cila për 5 muaj sjell 700,00 euro kamatë të thjeshtë, me llogaritje
dekursive?
4. Sa është kapitali i cili me kamatë vjetore 7% për periudhën prej 15. 5. deri
më 20. 8. sjell 1450,00 euro kamatë të thjeshtë, nëse llogaritja është
dekursive?
5. Ndërmarrja në xhirollogari prej 23. 9. deri më 26. 11. ka pasur 17500,00
euro. Sa do të ketë më 31. 12. nëse banka deri më 15. 10 llogaritë 3,5%
kamatë të thjeshtë vjetore, kurse deri në fund të vitit 2,5% me llogaritje
dekursive?
6. Sa kohë nevojitet që kapitali prej 12000,00 eurosh me kamatë vjetore 6%
të bëhet 28340,00 euro? Llogaritja e kamatës është dekursive dhe e
thjeshtë.
7. Sa kohë nevojitet që një kapital të rritet për 14% me kamatë vjetore prej
2,3%, nëse llogaritja është dekursive dhe e thjeshtë?
8. Pas dy muajsh është kthyer borxhi prej 45350,00 eurosh së bashku me
18% kamatëvonesë. Sa ishte borxhi nëse llogaritja ishte dekursive e
thjeshtë?
9. Është inkasuar borxhi 7. 7., i cili kishte arritur për pagesë më 2. 3. në
shumë prej 232000,00 eurosh së bashku me 18% të kamatëvonesës. Sa
ishte borxhi nëse llogaritja ishte dekursive?
10. Për kredinë me afat të shkurtë për periudhën prej 1. 4. deri më 1. 10. në
llogari të ndërmarrjes kanë arritur 56000,00 euro pas zbritjes së 9,25% të
kamatës së thjeshtë vjetore. Sa ishte kredia, nëse llogaritja ishte
dekursive.?
72 Matematika Afariste Ligjerata

11. Në llogari të ndërmarrjes më 31. 12. ishin 18230,00 euro të cilat përbëhen
nga pagesat më 23. 11. në të cilën janë shtuar 5% të kamatave vjetore të
thjeshta. Sa ishin obligimet e borxhliut, e sa kamatat nëse llogaritja është
dekursive?
12. Më 30. 5. ndërmarrja e paguan obligimin e vet me kambialin me shumë
prej 45 892,00 euro dhe arrin më 29.9. me diskont prej 7% kamatë vjetore
dhe 2% provizion. Sa është shlyer borxhi?
13. Më 3. 5. ndërmarrja e shet kambialin i cili kap shumën prej 34523,00
eurosh me diskont vjetor 7%. Sa është vlera nominale e kambialit më 27.
8.?
14. Më 12. 8. ndërmarrja e shet kambialin me vlerë 23870,00 euro dhe arrin
për pagesë më 24. 11. dhe ofron diskont prej 238700 euro. Sa është
përqindja e kamatës vjetore diskontuese?
15. Sa është vlera definitive e kapitalit prej 23000,00 eurosh në fund të vitit të
tetë me 7% kamatës së thjeshtë vjetore dhe me llogaritje anticipative?
16. Kredia konsumuese në shumë prej 17230,00 euro është lejuar me 15%
pjesëmarrje për afat 1 vjeçar dhe me kamatë vjetore 14%. Llogarit
pjesëmarrjen e gatshme, kamatën gjithsej dhe këstet mujore.
17. Sa ishte kredia konsumuese e cila duhet të kthehet në 12 këste në shumë
prej 15634,00 eurosh, pjesëmarrja 10% dhe 9% dhe me normë vjetor?
18. Sa ishte kredia konsumuese për të cilën kësti i parë mujor ishte 230,00
euro, kurse 7 këstet e tjera mujore nga 220,00 euro, nëse janë llogaritur
6% të kamatës vjetore?
19. Sa është afati i kthimit të kredisë konsumuese në shumë prej 53000,00
euro, për të cilën kësti mujor është 4580,00 euro, pjesëmarrja me të
gatshme 15 %, kurse norma e kamatës vjetore 10%?
20. Sa është vlera definitive (e ardhshme) e kapitalit prej 20000,00 eurosh me
llogaritje të thjeshtë anticipative të kamatës dhe 7% kamatë vjetore në
fund të vitit të tretë?

ZGJIDHJET:
Matematika Afariste Ligjerata 73

1. p (G) = 2,312857
2. 426,71 euro
3. 0,9
4. C = 77945,51 euro
5. 17592,06 euro
6. d = 8283,47, që është ??? 22 vjet, 8 muaj dhe 13 ditë
7. d = 2221,74, që është ??? 6 vjet, 10 muaj e 13 ditë
8. C = 44679,80 euro
K = 670,20 euro
9. C = 218326,20 euro
10. C = 58723,40 euro
11. 18135,60 euro
K = 94,40 euro
12. 43921,88 euro
13. 35308,49 euro
14. p(G) = 35,096
15. C8 = 54761,90
16. P = 2584,50 euro
__
= 1110,62 euro
K
R = 1313,01 euro
17. C = 198763,61 euro
18. C = 1731,05 euro
19. m = 10,30 muaj
20. C = 25316,46 euro.
74 Matematika Afariste Ligjerata

10. Bashkësitë dhe veprimet me bashkësi

1 
=  ,0, π ,5,− 2 ,−4 dhe
1. Le të jetë dhënë bashkësia iversale U
 2 
   1
{ } 1
nënbashkësitë e saj A = − 2 , π,0 , B = 5, ,− 2 ,−4 dhe C = − 4,  .
 2   2
Njehso: A ∪ B, A ∩ B , ( A ∪ B ) ∩ C , B c ∪ C c dhe ( B ∩C ) c .

2. Le të jenë dhënë bashkësit A = { x : x ∈ Z : ∧ − 1 ≤ x < 3} dhe

B = { x : x ∈Z ∧ −2 < x < 1} . Njehso


A ∪ B, A ∩ B, A \ B d Bh\ A e
.

{ } {
3. Janë dhënë bashkësitë A = x : x ∈ Z ∧ 3 ≤ x 2 < 11 , B = x : x ∈ N ∧ x 3 ≤ 27 . }

Njehsoni: A ∪ B, A ∩ B, A \ B, B \ A d hP(Be) .
4. Le të jetë dhënë bashkësia iversale U = {π,−2,1,2,3,4,5,} dhe nënbashkësitë e
saj A = {− 2, π,1} , B = {5,1,4} dhe C = {3,4,5} . Njehso: A ∪ B, A ∩ B ,
( A ∪ B ) ∩ C , B c ∪ C c dhe ( B ∩C ) c .

{ }
5. Le të jenë dhënë bashkësit A = x : x ∈ Z ∧ x 2 < 3 dhe

B = { x : x ∈ Z ∧ −1 < x < 3} . Njehso


A ∪ B, A ∩ B, A \ B P(B)d Bh\ A e .

{
6.Janë dhënë bashkësitë A = { x : x ∈ Z ∧ 2 ≤ x < 7} , B = x : x ∈ N ∧ x 2 < 10 .}
Njehsoni: A ∪ B, A ∩ B, A \ B, B \ A d hP(Be) .
Matematika Afariste Ligjerata 75

7. Janë dhënë bashkësitë A = { x : x ∈ N ∧ x ≤ 5} dhe B = { x : x ∈ N ∧ 3 < x ≤ 6} .


Të caktohet AxB .

8. Le të janë dhënë bashkë bashkësitë A = {1,2,3,4,5,6,8} dhe B = { 2,4,5,6,8} .


Gjeni bashkësinë S ashtu që të vlejë:
A ∩ S = {3,4} dhe B ∪ S = { x ∈ N : 1 < x < 10} .
Udhëzim: Shfrytëzo diagramin e Venit.

9. Janë dhënë bashkësitë


A = { x : x ∈ Z ∧ −3 < x ≤ 2} , B = { x : x ∈ Z ∧ −1 ≤ x < 2} dhe
C = { x : x ∈ N ∧ x < 4}

Njehsoni:
(A∪ B) C,\ A∩ B, A B)\( ∪ C, B CPA )(,\ d A∆ B. h e
{
10. Janë dhënë bashkësitë A = x : x ∈ N ∧ x 2 ≤ 10 , }
B = {x : x ∈ Z ∧ 2 ≤ x 2
< 10} .

Njehsoni: A ∪ B, A ∩ B, A \ B, B \ A, A∆ B d hP( Ae) .


{
11. Janë dhënë bashkësitë A = x : x ∈ N ∧ x 2 ≤ 10 , }
B = { x : x ∈ Z ∧ −3 ≤ x < 10} .3

Njehsoni: A ∪ B, A ∩ B, A \ B, B \ A, A∆ B d hP( Ae) .

Matricat, determinatet(percaktoret) dhe sistemet


76 Matematika Afariste Ligjerata

1. Të tregohet se të cilit rend janë matricat vijuese:

 1 2 3 4
 0   −1 2   
1 0      − 7 −4 4 5
1) A =  
 2) B =  1  3) C =  2 11  4) D = 
2 1  − 2 − 4 3  −1 1 2 11 
     
 5 2 3 8
 
2. Janë dhënë matricat

0 1  0 1 −1 6 
   
A =  4 2  dhe B =  4 2 3 1 
9 − 5  9 − 5 1 2 
   

a) Të cilit rend janë matricat e dhëna.


b) Emërtoni elementet e matricave të dhëna.
c) Emërtoni rreshtat e matricave të dhëna.
d) Emërtoni shtyllat e matricave të dhëna.

3.A janë të barabarta matricat

0 2 9 
B =  
0 1 
 
a) A =  2 −1 dhe

1 − 1 5 
9 5 
 

0 1 0  0 1 0 
   
b) A =  4 2 − 2  dhe B =  4 2 − 2 
10 − 5 − 3  10 − 5 − 3 
   

−1 1 0  0 1 0 
   
c) A =  4 2 2  dhe B =  4 2 2 
 1 5 3 1 5 3 
   

4. Të caktohen x, y , z , në mënyrë që matricat vijuese të jenë të barabarta:


Matematika Afariste Ligjerata 77

x 1 0  −1 1 0 
   
1) A =  4 2 z  dhe B =  4 2 − 6 
10 y − 3  10 − 9 − 3 
   
 x +1 0 y − 5 5 0 11 
   
2) A = 1 3 5  dhe B =  1 3 z − 3
 2 −1 9  2 −1 9 
   

 2 x +1 0 2 y −5 5 0 11 
   
3) A = 1 3 5  dhe B = 1 3 4 z − 3
 2 −1 9  2 −1 9 
   

 
2x +1 0 2 y − 5 5 0 11 
   
4) A= 1 −3 5 dhe B = 1 −3 5 
 z 
 2  2 −1 9 
−1  
 2 

 
2x +1 0 2 y − 5 5 x 0 y + 2
 
5) A = 1 3 5 
dhe B = 1 3 5 
 z 
 2  2 1 1−z 
1  
 2 

5. Cilat nga matricat vijuese mund të mblidhen e cilat jo? Nëse ato matrica
mblidhen, të gjendet shuma e tyre.

0 1 
  1 0 −2 2
a) A =  2 −1 dhe B = 
1 − 5 
9 5   2 0

 
0 1  1 9 
   
b) A =  2 −1 dhe B =  4 2 
9 5  1 3 
   
78 Matematika Afariste Ligjerata

1 2 
 1 − 3  0 1 −3 3 
2 3   
− 5  dhe B =  2 2 2 − 5
c) A = 2 2 2
7 5
7 7 9 
5 7 9  
8 7

   0 −1 

8 7 0 −1

6. Janë dhënë matricat:

 0 −1  1 9   1 9
     
A = − 2 −1 , B =  − 4 2  dhe C = − 8 2  .
− 9 5   1 − 5  1 7
     
Të gjenden matricat vijuese:

1) A + B , 2) A + B + C 3) A + B − C 4) A − B + C 5) 2 A − B + 3C
7.) . Te gjendet matrica e transponuar e matricës:
 1 3 -12 
 
A = 3 6 7  .
 3 2 -1 
 
Zgjidhja: Matrica e transponuar e matricës së dhënë merret me ndërrimin e
vendeve të shtyllave dhe rreshtave ne mes veti.
 1 3 3
 
A = 3 6 2 .
T

 -12 7 -1
 
8. . Të mblidhen matricat e mëposhtme:
 1 3 -12   1 -2 -3 
   
A = 3 6 7  dhe B = 4 6 8  .
 3 2 -1   1 2 -1 
   
Zgjidhja: Meqë matricat e dhëna janë të një tipi të tipit 3x3 (sepse kanë nga
tre rreshta dhe tre shtylla), ato mund te mblidhen në mes veti.
Matematika Afariste Ligjerata 79

 1 3 -12  1 -2 -3   1 + 1 -3+ (-2) -12 +(-3) 2  -5 -15 


      
 3 6 7 +  4 6 8 = =  3 + 4 6+6 7 +8 =  15
7  12 
 3 2 -1  1 2 -1   3+ 1 2+ 2 -1 + (-1 ) 4  4  -2
 
    
 1 3 -12 
 
9. Të shumëzohet matrica A =  3 6 7  me 2.
 3 2 -1 
 
 2(1) 2(3) 2(-12)   2 6 -24) 
   
Zgjidhja: 2 A =  2(3) 2(6) 2(7)  =  6 12 14  .
 2(3) 2(2) 2(-1)   6 4 -2 
  

10. . Të formojmë prodhimin A⋅ B, për matricat e dhëna me shprehjet:


 2 −2   1 3 2
A=  dhe B =   .
 3 4  2×2  −1 5 3 2×3
Zgjidhja:
2 − 2  1 3 2  2 1 ( ⋅ 2)(+ 1)− 2 −3 ( 2)5⋅ 2+ 2− ( 2) 3 ⋅ + − ⋅
 ⋅  = 
 3 4 2× 2 − 1 5 32 3 × 
3 1 ⋅ 4(+ 1) − 3 3 4 ⋅ 5 + 3⋅ 2 4 3 ⋅ 2 3 + ⋅
 4 −4 −2 
=  .
 −1 29 18  2×3

11. Të zgjidhet sistemi me metodën e përcaktoreve:

x–y+3z = 2,
x – z = 1,
2x – y − z = 2.
Zgjidhja: Njehsojmë përcaktorin e sistemit

1 −1 3
P =1 0 −1 = 1⋅ 0⋅ (−1) +1⋅ (−1)⋅ 3 +(−1) ⋅ (−1) ⋅ 2 −
2 −1 −1
−2⋅ 0⋅ 3 − 1⋅ (−1) ⋅ (1) – (−1) ⋅ (−1).1 =
−3.
Meqë P ≠ 0, sistemi është i mundshëm. Përcaktorët tjerë janë:
80 Matematika Afariste Ligjerata

2 −1 3 1 2 3
Px = 1 0 −1 = −6, Py = 1 1 −1 = −9,
2 −1 −1 2 2 −1
1 −1 2
PZ = 1 0 1 = −3.
2 −1 2

Atëherë, sipas formulave Kramerit, zgjidhja e vetme e sistemit është:


x = 2, y = 3, z = 1, ose X = (2,3,1)T.

12. Gjeni matricën inverse për matricën


 1 2 −1
 
A =  3 0 2  ..
 4 −2 5 
 
Zgjidhja: Përcaktori |A| = -4 (≠ 0), prandaj A-1 ekziston. Formojmë matricën e
adjunguar adj A e cila shprehet me relacionin:
 A11 A21 A31 
~  
adjA= =  A12 A22 A32  .
A 
 A13 A23 A33 
Shohim se:
A11 = 4, A12 = −7, A13 = -6, A21 = −12, A22 =9, A23 =10, A31 = 4, A32 = -5, A33 = − 6,
prandaj:
 4 −12 4   4 −12 4 
~ =  −7 
9 −5  dhe
1 
A =  −7 9 −5  .
-1
A   4 
 −6 10 −6   −6 10 −6 

1 0 0
 
13. Të gjejmë matricën inverse të matricës A = 2 1 0  . Rezultati
1 1 2
 
 1 0 0 
 
X = A =  −2
−1
1 0 .
1/ 2 −1/ 2 1/ 2 
 

14. Gjeni matricën inverse të matricës


Matematika Afariste Ligjerata 81

 2 −2 1
 
A=  1 −2 1 .
− 3 6 4
 
 1 −1 0 
 
A = 1/ 2 −11/14 1/14  .
−1
Rezultati
 0 3/ 7 1/ 7 

Vargjet, limiti i vargut.

1.Formo vargun aritmetik nëse a3 = 3 dhe a 5 = 7 .


2.Formo vargun aritmetik nëse a1 = −1 dhe d = 2 .Pastaj njehso S10 = ? .
3. Formo vargun gjeometrik nëse a1 = −1 dhe q = 2 .Pastaj njehso S 4 = ? .
4. Të tregohet se vargu i dhene :
1, 2,3,...

është varg aritmetik dhe pastaj të njehsohet a 30 dhe S10 .


5. Të tregohet se vargu i dhene :
1,3,9,...

është varg gjeometrik dhe pastaj të njehsohet a 5 dhe S 4 .

1
6. Shqyrto monotonin e vargut të dhënë me termin e përgjithshëm: a n = , n∈N .
2n
82 Matematika Afariste Ligjerata

7. Të formohet vargu aritmetik nëse a 3 = 4 dhe a 5 = 9 .


7 n 5 + 3n 3 − 2n 2 − 2
8. Njehso: lim .
n →∞ − 8n 5 + 3n 3 + n − 1
2 n +1
 n +3 
9. Njehso: lim   .
n →∞ n +1
 
n
 n +4 
10. Njehso: lim   .
n →∞ n + 5
 
11. Njehso: lim ( n + 3n − 1 − n 2 − 5n + 3 ) .
2
n →∞
n
n +2 
12. Njehso: lim   .
n →∞ n +1
 
1
13. Të formohet e vargut të dhënë me termin e pergjithshëm: a n = , n∈N .
3n
1
14. Të formohet vargu aritmetik nëse a1 = −1 dhe a 2 = .
2
15. Në qoftë se f ( x ) = x 2 + x +1, të gjendet:
 f ( n +1) 
lim n ln .
n →∞
 f ( n) 
n
 n +3 
16. Njehso: lim   .
n →∞ n +1
 
Matematika Afariste Ligjerata 83
84 Matematika Afariste Ligjerata

11. R E N T A

3.5. Renta tërëjetësore


Renta tërë jetësore konsiston në pyetjen: Sa është vlera fillestare (e tanishme)
postnumerando e rentës konstante e cila zgjatë tërë jetën? Llogaritjet matematikore
tregojnë se vlera fillestare (e tanishme) e rentës tërëjetësore është:
100 ⋅ R
A∞ =
p
(3.31.125)
A ∞ - vlera fillestare (e tanishme) e rentës tërëjetësore
R – shuma konstante e rentës
p - përqindja vjetore e interesit
Formula për konstantën prenumerando është si vijon:
R (100 + p )
A' ∞ =
p
(3.32.126)

Shembulli 77.
Sa është vlera e tanishme e rentës së përjetshme prej 1000,00 eurosh, e cila arrin për
pagesë në fund të çdo viti me kamatë vjetore 8%.
Zgjidhja:
100 ⋅ R 100 ⋅1000
A∞ = = = 12 500,00 euro
p (G ) 8

Shembulli 78.
Sipërmarrësi deshiron të realizojë: a) gjatë 10 vjetëve të ardhshëm, dhe b) përjetësisht,
dividendën fikse në shumë prej 10 000,00 euro në fund të çdo viti. Shakalla vjetore e
profitabilitetit është 12%. Çfarë vlere aksionesh të zakonshme duhet të blejë?
Zgjidhja:
Matematika Afariste Ligjerata 85

r n −1
a) An =R
r n ( r −1)

1,12 10 −1
A 10 =10 000 = 10 000 ⋅ 5,65022302 8 = 56502,23
1,12 10 ⋅ (1,12 −1)
100 ⋅ R 100 ⋅10 000
b) A∞ = = = 83 333,33 euro.
p (G ) 12

Shembulli 79.
Gjini ka lidhur kontratë me siguruesin “Eutanazia” për sigurim jetësor. Njëzet vjet do
të paguaj në fillim të çdo muaji shumën e caktuar dhe kështu do të sigurojë rentën
mujore tërëjetësore prenumerando në shumë prej 800,00 euro . Sa duhet të paguaj Gjini
secilin muaj nëse shkalla e kamatës vjetore dekursive është 5,5% ?
Zgjidhja:
Do të nisemi nga të dhënat që i kemi të njohura, përkatësisht nga shuma e rentës. Mund
të llogarisim shumën e cila na mundëson rentën mujore prenumerando prej 800,00
eurosh.
p = 5,5 ⇒ r =1,055 ⇒ r' = 12 1,055 =1,0044717 ⇒p' = 0,44717

R ⋅ (100 + p (G )) 800 ,00 ⋅ (100 + 0,44717 )


A' ∞ = = = 179 702,8781
p (G ) 0,44717
Pra, Gjini, për të marrë rentën tërëjetësore prej 800,00 eurosh duhet të kursejë 179
702,88 euro. Kjo shumë paraqet vlerën definitive të 240 pagesave prenumerando në
shumë të caktuar R.

Sn =R ⋅r⋅ r n −1
r −1
⇒R = Sn ⋅
r −1
r (r n −1)
1,0044717 −1
R = 179702 ,8781 ⋅ = 417,15
1,0044717 ⋅ (1,055 20 −1)
Gjini duhet të paguaj njëzet vjet në fillim të çdo muaji nga 417,15 euro, për të sigurar
rentën tërëjetësore mujore prenumerando në shumë prej 800,00 eurosh.
86 Matematika Afariste Ligjerata

3.6. Llogaritja e kamatëvonesave komplekse


me ngarkim kamate dekursive
Llogaritja e kamatëvonesave është mjaft e shpeshtë në praktikën e
sipërmarrësve të vegjël. Kamatëvonesat për tatimet e paguara pas kohë së caktuar, të
kontributeve, taksave dhe obligimeve të tjera publike, do t’i llogarisë drejtoria e
tatimeve, fondet dhe institucionet shtetërore, kamatëvonesat për obligimet ndaj
furnizuesve – furnizuesit, ndërsa kamatëvonesat për kërkesat nga blerësit detyrohemi t’i
llogarisim vetë ose në rastin më të mirë kamatat duhet të kontrollohen. Për këtë arsye,
për secilin sipërmarrës është me rëndësi të dijë se si llogariten kamatëvonesat.8
Llogaritja e kamatëvonesës është problematikë e ndërlikuar për shkak të
gjatësisë së periudhës kohore për të cilën llogaritet kamatëvonesa, ndryshimeve të
shpeshta de paqartësive të dispozitave ligjore me të cilat janë ndryshuar normat e
kamatëvonesave, intervaleve kohore për të cilat aplikimit të tyre dhe metodës së
llogaritjes. Sipas dispozitave ligjore në fuqi (Ligji mbi marrëdhëniet e obligueshme,
Ligji mbi kamatëvonesën, Vendimi mbi lartësinë e përqindjes së kamatëvonesës), nuk
është e qartë se cila mënyrë e kamatës aplikohet për ngarkim shumëvjeçar me kamatë,
sepse ligji thotë se vetëm për periudha më të shkurta se një vit aplikohet metoda
konforme. Në banka dhe në institucionet e tjera financiare aplikohet llogaritja
komplekse e kamatës. Në praktikën e sipërmarrësve aplikohet ngarkimi i komplekse me
kamatë përmes metodës konforme dhe mënyrës dekursive të llogaritjes së kamatës. Kjo
do të thotë se llogariten kamata mbi kamatat tanimë të llogaritura të periudhës
paraprake.
Në llogaritjet e kamatëvonesave zakonisht janë të dhënë përqindjet e
kamatëvonesës në nivel vjetor, por ka raste kur është kontraktuar dhe në nivel mujor,
prandaj duhet të rillogaritet në nivel vjetor ose ditor. Për këtë arsye, në praktikë, është e
mundshme të aplikohen këto formula:

8
Lit. 32 (sh. Literatura fq. 329-331).
Matematika Afariste Ligjerata 87

a) Nëse është dhënë kamatëvonesa në nivel vjetor:


1. norma mujore konforme e kamatëvonesës pi (M) përcaktohet në këtë
mënyrë:
 numri i ditëve në muajin e përcjellur

 p i (G )  numri i ditëve në vitin përkatës
p i ( M ) =100 1 +  −1
 100  
 
(3.33.127)
2. shkalla ditore konforme e kamatëvonesave pi (D) përcaktohet në këtë mënyrë:
 1

 p (G ) numri i ditëve në vitin përkatës
pi ( D ) =100 1 + i  −1
 100  
 
(3.34.128)
b) Nëse është dhënë kamatëvonesa në nivel mujor:
1. shkalla vjetore konforme e kamatëvonesës pi (G) përcaktohet në këtë mënyrë:
 numri i ditëve në muajin e përcjellur

 p i ( M )  numri i ditëve në vitin përkatës
p i (G ) =100 1 +  −1
 100  
 
(3.35.129)
2. shkalla ditore konforme e kamatëvonesave pi (D) përcaktohet në këtë mënyrë:
 1

 p ( M ) numri i ditëve në vitin përkatës
pi ( D ) =100 1 + i  −1
 100  
 
(3.36.130)
Nga formulat e mëparshme shohim se është shumë e thjeshtë të llogariten
përqindjet e kamatëvonesave nga niveli vjetor në atë mujor ose ditor, përkatësisht nga ai
mujor në nivel vjetor e ditor. Shkalla mujore e kamatëvonesës nuk ka kuptim, sepse
shtrohet pyetja për cilin numër të ditëve. Kuptim ka norma vjetore dhe ajo ditore e
normës së kamatëvonesës.
Në praktikë të shpeshta janë rastet kur duhet të llogariten kamatëvonesat për
periudha më të gjata kohore dhe për këtë duhet të përdoren normat e kamatëvonesave të
përcaktuara me dispozita ose me kontrata për periudha të caktuara kohore, të rillogariten
në shkallë mujore ose ditore dhe të aplikohet mënyra konforme e llogaritjes së
kamatave. Nëse llogariten kamatëvonesat në valutë të huaj, atëherë sipas praktikës
88 Matematika Afariste Ligjerata

gjyqësore, aplikohen normat e kamatës që i ka banka më e afërt në vendin e realizimit


për kursim devizash për qëllime të padestinuara më gjatë se një vit dhe llogaritja e
thjeshtë e kamatës për periudhën më të vogël se një vit. Nëse kamatëvonesat llogariten
në valuta vendore, atëherë aplikohen shkallët e kamatëvonesave sipas tabelës së dhënë
si shtojcë, llogaritja e thjeshtë e kamatës në kontestet gjyqësore, ose llogaritja
komplekse e kamatës në marrëdhëniet e kontraktuara.

Shembulli 80.
Sipërmarrësi ka paguar rishtas tatimin në shumë prej 7925,00 eurosh. Llogaritni
kamatëvonesën për kryegjënë e përmendur për periudhën 17.2. 1997 deri më 31. 3.
2003. me ngarkim të komplekse dhe dekursiv të kamatës.
Zgjidhja:
Duhet të aplikohet Ligji mbi kamatëvonesat (“Gazeta zyrtare........” 72/02).
Në periudhën prej 17. 2. 1997 deri më 30. 6. 2002 në fuqi ishte kamatëvonesa ligjore në
shkallë prej 18%, prandaj koeficienti i komplekse konform është 1,431081388,
përkatësisht kamata kapë shumën: 7925,00 . 1,431081388 = 11 341,32 euro. Në
periudhën prej 1. 7. 2002 deri më 31. 3. 2003, në pajtim me Urdhëresën mbi
kamatëvonesën të publikuar në Gazetën zyrtare 72/02, përqindja e kamatëvonesës ishte
15% në vit, prandaj koeficienti i komplekse konform është 0,267888959, përkatësisht
kamatëvonesa kapë shumën prej 7925,00 . 0,267888959 = 2123,00 euro. Gjithsej
kamatëvonesa kapë shumë prej 13 464,34 eurosh, kurse borxhi gjithsej nga llogaritja 21
389,34 euro.
Shembulli 81.
Llogaritni kamatëvonesat të cilat i kërkon banka prej ndërmarrjes për kryegjënë në
shumë prej 3920799441, 34 YUD prej 15. 1. 1988 deri më 1. 9. 2002. Aplikoni
ngarkimin me kamatë komplekse dekursive sipas metodës së përcaktuar me normë
kamate ligjore në periudhat e caktuara.
Zgjidhja:
3920799441, 34 YUD ka mundësi që menjëherë të shndërrohen në kuna, e pastaj të
bëhet ngarkimi me kamatë.
Matematika Afariste Ligjerata 89

1. Periudha prej 15. 1. 1988 deri më 31. 12. 1988


Tabela 6. Periudha prej 15. 1. 1988 deri më 31. 12. 1988
Shkalla e Shkalla e Shkalla e
Nr. Periudha e Kamatat e Hu
Ditët Kryegjëja kamatës kamatës kamatës
Rend llogaritjes llogaritura tër
vjetore mujore ditore
151,40000
1. 15.1.- 31.1. 16 932,08 8,121166 0,25219593 16,12 40
0
2. 31.1.- 29.2. 29 408,20 67,20000 4,156918 0,14054143 16,97 42
141,40000 7,750008
3. 29.2.- 4.3. 4 425,17 0,24107841 4,11 42
0 9
151,50000
4. 4.3.- 31.3. 27 429,29 8,124808 0,25230486 30,22 45
0
169,50000
5. 31.3.- 30.4. 30 459,51 8,465520 0,27124102 38,90 49
0
175,50000
6. 30.4.- 31.5. 31 498,41 8,962751 0,27727371 44,67 54
0
7. 31.5.- 30.6. 30 543,08 99,00000 5,802555 0,18819719 31,51 57
355,50000 13,70344
8. 30.6.- 31.7. 31 574,59 0,41512855 78,74 65
0 1
15,20844
9. 31.7.- 31.8. 31 653,33 432,00000 0,45773110 99,36 75
6
712,50000 18,73416
10. 31.8.- 30.9. 30 752,20 0,57403082 141,01 89
0 1
17,39164
11. 30.9.- 31.10. 31 893,71 564,00000 0,51858372 155,43 10
5
1122,0000 22,77337 0,68624392
12. 31.10.- 30.11. 30 1049,14 238,75 12
0 6 4
557,50000 17,29387
13. 30.11.- 8.12. 8 1287,89 0,51588201 54,12 13
0 2
374,46500 13,53217
14. 8.12.- 31.2. 23 1342,01 0,41024581 132,51 14
0 0

Gjithsej kryegjëja dhe kamatat më 31. 12. 1988 ishte 14745200 000, 00 YUD ose
1474,52 kuna.
2. Periudha prej 31. 12. 1988 deri më 31. 12. 1999
Tabela 7. Periudha prej 31. 12. 1988 deri më 31. 12. 1999
Shkalla e Shkalla e
Nr. Periudha e Dit Shkalla e Kamatat e
Kryegjëja kamatës kamatës
Rend llogaritjes ët kamatës ditore llogaritura
vjetore mujore
1. 31.12.- 2.2. 33 1 474,52 675,362000 18,999999 0,5628148 299,94
2. 2.2.- 28.2. 26 1 774,46 1772,156000 25,199998 0,80588078 411,79
3. 28.2.- 31.3. 31 2 186,25 516,1777000 16,700006 0,49942493 365,10
90 Matematika Afariste Ligjerata

4. 31.3.- 30.4. 30 2 551,35 1973,756000 28,300000 0,83412993 722,03


5. 30.4.- 31.5. 31 3 273,38 1283,685000 25,000000 0,72241481 818,35
6. 31.5.- 30.6. 30 4 091,73 2426,644 30,400001 0,88871405 1243,89
7. 30.6.- 31.7. 31 5 335,61 2197,315000 30,500000 0,86241706 1627,36
8. 31.7.- 31.8. 31 6 962,97 1599,227000 27,199998 0,77911768 1893,93
9. 31.8.- 30.9. 30 8 856,90 3787,229000 35,100001 1,00786195 3108,77
10. 30.9.- 6.10. 6 11 965,68 3902,248000 36,799999 1,0101593173 748,16
11. 6.10.- 31.10. 25 12 713,83 3059,428000 34,080002 0,950509766 3392,23
12. 31.10.- 10.11. 10 16 106,06 3444,829000 34,079999 0,98234847 1653,98
13. 10.11.- 30.11. 10 17 760,05 25227,982262 57,600000 1,52785412 6291,79
14. 30.11.- 31.12. 31 24 051,84 15315,007852 53,400000 1,38982336 12843,68
Gjithsej kryegjëja dhe kamat 31. 12. 1989 ishte 368955200000,00 YUD ose 36895,52
kuna.
3. Periudha prej 31. 12. 1999 deri më 1. 9. 2002
1. Me ligjin mbi ndryshimin e vlerës së dinarit (Gazeta zyrtare e RSFJ nr. 83,
dt. 21. 12. 1989) është bërë denominimi i YUD dhe është vendosur raporti
1 : 10000, që do të thitë se borxhi gjithsej në shumë prej 368955200000,00
YUD prej 1. 1. 1990 ishte 36895520,00 YUD ose 36895,52 kuna.
2. Duke pasur parasysh faktin se në fillim të vitit 1992 u vendos pariteti i
YUD HRD 1 : 1, mund të konsiderohet se më 31. 12. 1989, borxhi ishte
36895520,00 YUD. Më 1. 6. 1994 është vendosur kuna, kurse pariteti i
HRD dhe HRK ishte në përpjestim 1 : 1000. Kjo do të thotë se borxhi
gjithsej më 31. 12. 1989 ishte 36895,52 kuna. Rezultat i njëjtë fitohet me
shndërrimin e kërkesës në shumë prej 3920799441,34 YUD në 392,08
kuna. Më 15. 1. 1988 dhe me ngarkimin e tij me kamatë deri më 31. 12.
1989, gjë që shihet nga tabelat e mësipërme, siç fitohet rezultati i njëjtë me
ngarkimin me kamata YUD në vitin 1990 dhe 1991 dhe kuna në periudhën
prej 1. 1. 1992 deri më 1. 6. 1994. Për këtë arsye YUD i kemi kthyer në
HRD dhe HRD në HRK më 31.12.1989.
3. Borxhi gjithsej për periudhën prej 31. 12. 1989 deri më 31. 12. 1999, pra
për 10 vjet, më 31. 12. 1999, fitohet ashtu që shuma e borxhit prej 36
895,52 kunash më 31. 12. 1989. shumëzohet me koeficientin komplekse të
kamatës 929, 789707287021.9 Kjo do të thotë se shuma gjithsej e
9
Ekzistojnë koeficientët e përbërë të llogaritur të kamatës të përcaktuar me përqindjet
e eskontit, përqindja e kamatëvonesës dhe përqindja e kamatëvonesave për shumat e
Matematika Afariste Ligjerata 91

kryegjësë dhe e kamatave më 31. 12. 1999 ishte 34305074,74 kuna, prej
tyre vetëm kamata 34034682,66 kuna.
4. Shuma e kryegjësë dhe e kamatave për vitin 2000 fitohet ashtu që borxhi
gjithsej me kamat më 31. 12. 1999, në shumë prej 34305074,74 kuna
shumëzohet me koeficientin e kamatës 1,18 dhe fitohet shuma 4047988,19
kuna, sepse përqindja vjetore e kamatëvonesës ishte 18% (N. N. RH
76/96).
5. Për vitin 2001 borxhi gjithsej ishte 47766386,06, që fitohet me
shumëzimin e borxhit gjithsej më 31. 12. 2000, në shumë prej 4047988,19
kuna me koeficientin 1,18, sepse përqindja vjetore e kamatëvonesës ishte
18% (N. N. RH 76/96).
6. Më 30. 6. 2002, kryegjëja me kamatat ishte: 47766386,06 . 1,0862804912
= 51887576,66 kuna. Deri më 30. 6. 2002, norma vjetore e kamatëvonesës
ishte 18%, prej së cilës del koeficienti konform 1,08627804912.
7. Prej 30. 6. deri më 1. 9. 2002, përqindja vjetore e kamatëvonesës ishte
15% (N. N. RH 72/02). Periudha e ngarkimit me kamatë ishte 63 ditë.
Koeficienti i komplekse konform ishte 1,02441661469. Gjithsej kryegjëja
dhe kamat më 1. 9. 2002 ishin: 51887576,66 . 1,02441661469 = 53
154495,59 kuna, kurse kamatëvonesa gjithsej ishte: 53 154495,59 –
392,08 = 53154103,51 kuna.
Ta vërtetojmë llogaritjen e mëparshme të kamatëvonesave me kompjuter:
LLOGARITJA E KAMATËVONESAVE
Kredidhënësi: A
Kredimarrësi (borxhliu): B
Emërtimi i llogarisë: LLOGARITJA E KAMATËVONESËS
Borxhi: 392,08 Kn
Data e borxhit: 15. 1. 1988.
Dita e llogaritjes: 1. 9. 2002.

tatimit, të kontributeve dhe taksave dhe të të ardhurave të tjera publike në periudhën


prej 31. 12. 1989 deri më 31. 12. 2000, në Librin Obracunavanje zateznih kamata 1990-
2000 (Llogaritja e kamatëvonesave 1990.-200)0, botimi IV i plotësuar , RiF, Zagreb,
2000,
92 Matematika Afariste Ligjerata

Tabela 8.
Norma. Tipi
Baza Dit. Kamata Norma Dit. Data
K.D Kam.
Matematika Afariste Ligjerata 93
94 Matematika Afariste Ligjerata

Kamatat: 53126694,38 Kn
Borxhi + kamatat: 53127086,46 kn
Matematika Afariste Ligjerata 95

Legjenda:
Z = zatezne kamate ( K = kamatëvonesa)
R = revalorizimi i kamatës
D. K. Stopa = Dnevna kamatna stopa ( N. D. e Kamatës = norma
ditore e kamatës).
K. Stopa = zadana kamatna stopa (N. Dh. e Kamatës = norma e
dhënë e kamatës)
(Ditët = kohëzgjatja e periudhës)
Nga llogaritja e mësipërme me ndihmën e kompjuterit dhe nga llogaritja që u bë me
dorë, del diferenca e borxhit gjithsej prej 27409,13 kuna, ose 0,50%o, pra më pak se një
promil, gjë që është e parëndësishme duke pasur parasysh kohëzgjatjen për të cilën janë
llogaritur kamatëvonesat dhe ndryshueshmërinë e përindjes së kamatëvonesave.
Mirëpo, ekziston dallim i madh në kohën e shpenzuar për llogaritje të kamatëvonesave
dhe në mundësia e të gabuarit gjatë llogaritjes me laps. Për këtë arsye, kurdo që është e
mundshme, duhet të shfrytëzohet programi i gatshëm i kompjuterit.

3.7. Ngarkimi i kontinuuar me kamatë


Ngarkimi i kontinuuar (i vazhdueshëm) me kamatë paraqet kapitalizimin e
përhershëm, përkatësisht kapitalizimin e tillë në të cilin nuk ka diskontinuitet
(ndërprerje) midis dy llogaritjeve të kamatave dhe bashkangjitjen e tyre kryegjësë
brenda kohës sa zgjatë kapitalizimi. Llogaritja e tillë e kamatave në praktikë është e
rrallë, por vetë mënyra e llogaritjes mundet dhe shpesh duhet të përdoret me rastin e
shtimit natyral të popullsisë, numrit të blerësve, të kafshëve, bimeve etj. Formula për
ngarkim të kontinuuar me kamatë është:
n⋅ p ( G )
Cn = C0 ⋅ e 100 (3.37.131)
Cn - vlera definitive (e ardhshme) e kryegjësë
C0 - vlera fillestare (e tanishme) e kryegjësë
n – kohëzgjatja e kapitalizimit (në vjet)
p (G) – përqindja dekursive vjetore (rritja mesatare vjetore)
96 Matematika Afariste Ligjerata

x
 1
e = 2,718281... (numri iracional) lim 1 +  .
x →∞
 x

Shembulli 82.
Kryegjënë prej 10 000,00 eurosh ngarkonie me kamatë për periudhën prej 6 vjetësh me
kamatë vjetore 8, nëse llogaritja e kamatës është dekursive dhe a) vjetore dhe e thjeshtë,
b) vjetore komplekse dhe c) e kontinuuuar.
Zgjidhja:
C ⋅ p(G ) ⋅ n 10000 ⋅ 6 ⋅ 8
a) K = = = 4800 ,00
100 100
C6 = C0 + K = 10000 ,00 + 4800 ,00 = 148000 ,00 kuna (euro).
n 6
 p(G )   8 
b) C n = C0 ⋅ 1 +  = 10000 ⋅ 1 +  = 15868 ,74 kuna (euro).
 100   100 
n⋅ p ( G ) 8⋅6
c) C n = C0 ⋅ e 100
= 10000 ⋅ e 100
= 10000 ⋅ e 0, 48 = 16160,74 kuna (euro).
Nga ky rast shohim rritjen e kamatave sipas mënyrës së llogaritjes të kamatave.
Shembulli 83.
Sipërmarrësi ka 25 struca. Shtimi mesatar vjetor është 15%. Sa struca do të ketë pas 12
vjetësh?
Zgjidhja:
15⋅12
C12 = 25 ⋅ e 100
= 25 ⋅ 2,7182811,8 = 25 ⋅ 6,049644146 = 151,24
Pas 12 vjetësh, në saje të shtimit vjetor 15%, sipërmarrësi do të ketë 151 struca.
Nga rasti i mësipërm shohim ndryshim të madh në llogaritjen e shtimit të strucave nëse
marrim se 15% prej 25 është 3,75, e kjo e shumëzuar me 12 vjet - jep 45 struca si shtim,
plus 25 strucat ekzistues, që do të thotë gjithsej 70 struca (përqindje e thjeshtë),
përkatësisht 133,76 struca (përqindja komplekse), e jo 151. Ky problëm i llogaritjes së
rritjes të kontinuuar përmes përqindjes në mënyrë teorike nuk është zgjidhur plotësisht.
Shembulli 84.
Matematika Afariste Ligjerata 97

Sa është shtimi vjetor i grigjës së deleve, nëse për 5 vjet dyfishohet numri i deleve?
Zgjidhja:
C5 = 2 · C0 ; n = 5 vjet loga = n · loga x

5⋅ p ( G ) loga a = 1

2 ⋅ C0 = C 0 ⋅ e 1 0 0 (:C0 )
/ ln x = loge x

5⋅ p ( G ) loga ax = x

2= e 1 0 0 ln
/ ln ex = x

p (G )
= ln 2
20
p (G ) = 20 ln 2 = 20 ⋅ 0,69314716 =13 ,86

P(G) = 20 ln2 = 20 . 0,6931416 = 13,86%


Shtimi vjetor i grigjës së deleve ishte 13,86%.
Nga rasti i mësipërm shohim shtë e mundshme të llogaritet cilado prej katër
madhësive, nëse janë të njohura tri të tjerat.

3. 8 Detyra dhe zgjidhje

DETYRA:
1. Përqindjet e kamatave vjetore 5, 7, 9, 12,5 dhe 15 rillogaritni si faktorë
përkatës dekurziv të kamatës.
2. Faktorët dekurziv vjetor të kamatës, 1,04., 1,07., 1,09., dhe 1,15
rillogaritni në përqindje kamate përkatëse vjetore.
3. Shuma prej 45 000,00 eurosh ngarkohet me kamatë të komplekse, vjetore
dekursive me përqindje vjetore 10. Sa do të jetë gjithsej në fund të vitit
të shtatë?
4. Ndërmarrja plason 150 000,00 euro për dy vjet me kamatë vjetore 12%.
Sa kapin kamatat komplekse nëse llogaritja e kamatave është
komplekse, vjetore dhe dekursive?
5. Ndërmarrja plason 130 000,00 euro për tre vjet me kamatë vjetore 11%.
98 Matematika Afariste Ligjerata

Sa kapin kamatat komplekse nëse llogaritja është tremujore, komplekse


dhe dekursive?
6. Për çfarë kohe ndonjë kryegjë do të rritet së bashku me kamatat
Komplekse për 95%, nëse kamatat llogariten me normë 7%, kurse
llogaritja është komplekse, vjetore dhe dekursive?
7. Me çfarë përqindjeje vjetore të kamatës kryegjëja prej 230 000,00
eurosh do të sjellë për 5 vjet 2000 000,00 euro kamata të përbëra?
Llogaritja e kamatës është komplekse, vjetore dhe dekursive.
8. Paratë e deponuara sot në shumë prej 50 000,00 eurosh me kthim të
investimeve tre vjetët e parë sjellin fitim prej 8,5%, dy vjetët e
ardhshëm 7%, kurse në 5 vjetët e fundit 4%. Çfarë shume kthen
investimi?
9. Përqindjet vjetore të kamatës 6, 7, 8, 9, 10, 11 e 12 rillogaritni në
faktorë përkatës diskontues të kamatës.
10. Sa është vlera e tanishme e 87 000,00 eurove të cilat do t’i fitojmë
për 5 vjet së bashku me kamatat komplekse të cilat llogariten me shkallë kamatë
6% vjetore dekursive?
11. Me çfarë shume ndërmarrja mundet sot t’i shlyej borxhet e veta që
arrijnë:
200 000,00 euro në fund të vitit të dytë;
250 000,00 euro në fund të vitit të tretë;
300000,00 euro në fund të vitit të katërt;
nëse llogaritja e kamatave është vjetore, komplekse dhe dekursive me
përqindje kamate 8,75?
12. Kërkesa në shumë prej 1000 000,00 eurosh mund të inkasohet në tri
pjesë të njëjta si vijon: e para në fund të gjysmvjetorit, e dyta në fund
të vitit të parë, kurse e treta pas dy vjetësh. Për çfarë shumash
është fjala, nëse llogaritja është komplekse, vjetore dhe dekursive,
kurse norma e kamatës gjysmëvjetore është 7?
13. Në fillim të secilit prej 7 vjetësh detyrohemi të investojmë 35 000,00
euro. Sa është vlera e të gjitha deponimeve në fund të vitit të shtatë,
Matematika Afariste Ligjerata 99

nëse llogaritja është komplekse, dekursive dhe vjetore, kurse norma e


interesit 8?
14. Në fund të secilit prej 7 vjetëve detyrohemi të deponojmë 35 000,00
euro. Sa është vlera e të gjitha deponimeve në fund të vitit të shtatë,
nëse llogaritja e kamatave është komplekse, dekursive dhe vjetore,
kurse norma gjysmëvjetore 3,5?
15. Sa duhte të deponojmë sot në bankë për të siguruar 10 pagesa të
njëjta prej 3000,00 eurosh në fund të secilit vit, nëse llogaritja është
komplekse, dekursive dhe vjetore, kurse norma vjetore 7,5?
16. Sa është vlera e tanishme 5600,00 euro të paguara në fillim të secilit
prej 4 vjetëve, me normë kamate 8 dhe llogaritje të komplekse, vjetore
dhe dekursive të kamatës?
17. Për shitjen e makinës kanë arritur tri oferta:
oferta A 230 000,00 euro menjëherë;
oferta B 150 000,00 euro menjëherë dhe 95 000,00 pas 5 vjetësh;
oferta C në fund të secilit prej 5 vjetësh 50 000,00 euro.
Cila prej ofertave është më e volitshmja, nëse llogaritja e kamatës
është dekursive dhe vjetore, kurse norma e kamatës gjysmëvjetore
5,5?
18. Sa kapë gjithsej deponimi i tanishëm prej 20 000,00 eurosh në fund
të vitit të shtatë me normë kamate 7,5, nëse llogaritja e kamatës
është komplekse, vjetore dhe dekursive?
19. Me fçarë norme të kamatës vjetore kryegjëja për 5 vjet rritet për 67%,
nëse llogaritja e kamatës është komplekse, vjetore dhe anticipative?
20. Për sa kohë ndonjë kryegjë do të trefishohet me 7% kamatë vjetore,
nëse llogaritja është komplekse, vjetore dhe anticipative?
21. Sipërmarrësi deponon në fillim të secilit vit nga 23 000,00 euro. Çfarë
shume mund të realizojë në fund të vitit të dymbëdhjetë, nëse
krahas me kthimin e deponimeve në 6 vjetët e parë,profitabiliteti
është 8% në vit, kurse në 6 vjetët e tjerë 10% në vit. Llogaritja
e profitit është vjetore, dekursive dhe komplekse.
100 Matematika Afariste Ligjerata

22. Rritja mesatare vjetore e viçave për majmëri me peshë 20 000,00 kg


është 16%. Sa do të peshojnë viçat pas 5 vjetësh?
23. Çfarë vlere do të arrijë kryegjëja prej 567 000,00 eurosh për tre vjet,
me normë kamate vjetore 7,25, nëse ngarkesa me kamatë është
kontinuele?
24. Për sa vjet do të dyfishohet numri i blerësve, nëse rritja vjetore është
15%?
25. Për sa vjet numri i banorëve të një qyteti do të dyfishohet, nëse
shtimi vjetor është 45%?
26. Majmëria e derrave për 15 muaj është shtuar për 250%. Për çfarë
kohe do të trefishohet me po atë rritje vjetore? Kohën shpreheni në
vite, muaj dhe ditë.
27. Çfarë shume detyrohemi të deponojmë në fillim të çdo muaji gjatë
25 vjetëve, për të siguruar rentën mujore tërëjetësore në shumë prej
400 eurosh? Norma e kamatës vjetore dekursive është 6%.
28. Çfarë shume detyrohemi të deponojmë në fillim të çdo muaji gjatë
25 vjetëve për të siguruar rentën postnumerando mujore prej 500.00
për 20 vjetët e ardhshëm? Norma e kamatës vjetore dekursive është
fikse dhe në nivel 6%.
29. Mateo gëzon të drejtën për rentë mujore tërëjetësore prenumerando
në shumë prej 800,00 në muaj. Në vend të rentës tërëjetësore
ka vendosur të marrë 30 këste mujore të rentës prenumerando. Sa është
shuma e asaj rente, nëse norma e kamatës vjetore dekursive është 6%?
30. Meta don ta shet vneshtin. I ka tri oferta. Blerësi A ofron 16 000,00 euro
menjëherë, 10 000,00 euro për dy vjet dhe 15 000 euro për 5 vjet.
Blerësi B ofron 14 000,00 euro menjëherë, nga 6000,00 në fund
të katër vjetëve të ardhshëm. Blerësi C ofron nga 800,00 në fillim
të çdo muaji gjatë katër vjetëve të ardhshëm.
31. Llogaritni afatin e kthimit të dhe anuitetin e dobësuar prej 140 000,00
eurosh, nëse huaja paguhet me anuitete të njëjta prej 25 000,00 eurosh
në fund të çdo viti, me normë të kamatës vjetore dekursive prej 8%.
Matematika Afariste Ligjerata 101

32. Joza nga banka ka marrë hua në shumë prej 600 000,00 euro me këto
kushte: afati i kthimit 6 vjet, huaja paguhet në fund të secilit muaj me
anuitete të njëjta, norma e kamatës vjetore dekursive është 10%.
Përcaktoni: a) shumën e anuitetit për pagimin e huas dhe
b) shumën me të cilën Joza pas dy vjetësh të pagesave të rregullta
do të mund ta paguante huanë në tërësi.

Zgjidhje:
1. 1,05; 1,07; 1,09; 1,125; 1,15
2. 4,7,9, 15
3. C7 = 87692,27 euro
4. K = 38 160,00 euro
5. K = 47792,03
6. n = 9,87 vjet
7. p = 13,33%
8. 88 959,73 euro
9. 0,943396; 0,934579; 0,925926; 0, 909090; 0,9009009; 0, 892857
10. C0 = 65 011,46 euro
11. S0 = 577979,72 euro
12. 38896,68 euro
13. S7 = 337 281,97 euro

14. S n' = 304026,79 euro


15. An = 20 592,24 euro

16. An' = 19 852,50 euro


17. Oferta A = 230 000,00 euro
Oferta B = 20 5615,91 euro
Oferta C = 183 397,22 euro
18. C7 = 34517,38 euro
19. q(G) = 9,7480%
20. n = 15,139 euro
102 Matematika Afariste Ligjerata

21. 518026,71 euro


22. C5 = 44510,82 kg
23. C3 = 704761,40 euro
24. n = 4,62 vjet
25. n = 1,54 vjet
26. 1 vit, 1 muaj dhe 5 ditë
27. R = 121,51 euro
28. R = 93,07 euro
29. R = 5901,49 euro
30. Vlera e ofertave të kthyera në vlerën e tanishme: A = 35 429,18 euro,
B = 34 323,27 euro, C = 33 738,53 euro. Pra, oferta më e volitshme
është e ofertuesit A.
31. Afati i pagesës është 8 vjet. Me atë rast paguhen shtatë anuitete
të plota në shumë prej 25 000,00 eurosh, kurse i teti, anuiteti i
zvogëluar është 18 214,54 euro.
32. a) a = 10985,53 euro
b) C24 = 43 6694,70 euro