MANUAL PENCEGAHAN DAN KAWALAN HIV/AIDS DIPUSAT SERENTI

CAWANGAN AIDS/STI BAHAGIAN KAWALAN PENYAKIT KEMENTERIAN KESIHATAN MALAYSIA BAHAGIAN PEMULIHAN DAN RAWATAN AGENSI DADAH KEBANGSAAN

i

PENASIHAT
Dato’ Dr Faisal Ibrahim En. Lasimon Matokrem

SIDANG PENGARANG

Dr Rohani Ali Dr Teo Gim Sian Dr Khalijah Mohd Yusof Dr Zahariah Yakob DSP Sharifah Aini Syed Bab En Mohd Fudzi Hj Ibrahim Suriani Mustapha Che Mah Mat Nor

OLAHAN DAN SEMAK SEMULA OLEH
Dr Abdul Rasid Kasri Dr Shaari Ngadiman Dr Rohani Ali Dr Anita Suleiman Dr Mahanim Md Yusuf Dr Khalijah Mohd Yusof Dr Balkis Ab Karim

Pihak kami mengucapkan setinggi-tinggi penghargaan dan terima kasih di atas sumbangan mereka yang terlibat dalam penyediaan manual ini.

ii

SEKAPUR SIREH
AIDS merupakan cabaran utama kesihatan awam dekad ini. Sehingga kini masih belum lagi ditemui vaksin untuk mencegah jangkitan dan ubat untuk menyembuhkannya. Pengetahuan tentang AIDS, pengesanan awal kes, penjagaan kesihatan dan amalan cara hidup sihat merupakan benteng utama menghadapi ancaman wabak AIDS. AIDS berkait rapat dengan isu moral serta sosial, maka kerjasama pelbagai agensi adalah sangat penting dalam mengawal dan mencegah penularan penyakit ini. Penagihan dadah merupakan satu ancaman utama kepada keselamatan dan kesihatan negara. Statistik Kementerian Kesihatan menunjukkan lebih daripada 70% pengidap HIV di negara ini adalah dari kalangan penagih dadah. Ramai juga dari kalangan penagih dadah ini dimasukkan ke pusat-pusat serenti selama 1-2 tahun di seluruh negara untuk menjalani rawatan dan pemulihan. Semasa mereka menjalani pemulihan, pendidikan AIDS serta penjagaan kesihatan perlu diberikan supaya mereka dapat mengamalkan cara hidup yang sihat dan membendung merebaknya HIV. Saya ingin merakamkan penghargaan kepada Agensi Dadah Kebangsaan di atas segala kerjasama dan komitmen dalam memerangi masalah HIV/AIDS di negara ini. Saya juga mengucapkan setinggi-tinggi penghargaan dan terima kasih di atas sumbangan daripada pegawai-pegawai Agensi Dadah Kebangsaan dan Kementerian Kesihatan Malaysia yang telah menyediakan manual ini. Saya berharap manual ini dapat membantu anggota Agensi Dadah Kebangsaan khususnya di Pusat Serenti dan Kementerian Kesihatan dalam melaksanakan Program Pencegahan Dan Kawalan HIV/AIDS di Pusat Serenti di seluruh negara.

Sekian Terima Kasih.

Tan Sri Datu’ Dr Hj. Mohamad Taha Arif Ketua Pengarah Kesihatan

iii

jumlah yang dijangkiti penyakit tersebut terus menunjukkan peningkatan yang amat ketara.SEULAS PINANG Terlebih dahulu saya ingin mengucapkan terima kasih kepada Kementerian Kesihatan Malaysia kerana memberi peluang dan ruang kepada saya untuk merakamkan Seulas Pinang di dalam Manual Program Pencegahan dan Kawalan HIV/AIDS Di Pusat Serenti ini. Penagih-penagih dadah di negara ini merupakan golongan yang paling berisiko di jangkiti HIV kerana tabiat mereka yang suka berkongsi jarum suntikan untuk pengambilan dadah. komited dan profesional di kalangan pegawai-pegawai dan kakitangan amat diperlukan untuk memberi sokongan psikologi dan emosi yang berterusan kepada penghuni-penghuni khasnya yang telah dijangkiti HIV/AIDS. Justeru. DATO SALLEH BIN MAT SOM Ketua Pengarah Agensi Dadah Kebangsaan Kementerian Dalam Negeri iv . Namun begitu. Penagih-penagih yang sedang menjalani rawatan dan pemulihan di Pusat Serenti berada dalam keadaan yang terkawal dan ini sudah pasti memudahkan usaha-usaha untuk memberi pendidikan mengenai HIV/AIDS dengan secara sistematik terutama dari aspek kawalan dan pencegahannya. Penerbitan manual ini sememangnya bertepatan dengan usaha-usaha dan langkah-langkah yang sedang diambil untuk mengawal dan mencegah jangkitan penyakit HIV/AIDS terutamanya di kalangan penagih-penagih yang sedang mengikuti rawatan dan pemulihan di Pusat-pusat Serenti. Menyedari bahawa penawar penyakit HIV/ AIDS ini masih belum ditemui. Akhir sekali saya juga ingin merakamkan perhargaan kepada Kementerian Kesihatan Malaysia terutama cawangan AID/STD dan pegawai-pegawai dari Agensi Dadah Kebangsaan sendiri yang telah berusaha bersungguh-sungguh melahirkan manual ini. Saya juga berharap manual ini dijadikan rujukan utama dan dimanfaatkan sepenuhnya dalam sebarang usaha dan aktiviti yang berkaitan dengan kawalan dan pencegahan HIV/AIDS di Pusat Serenti. Saya percaya manual ini memberi garispanduan dan prosedur yang menyeluruh kepada pegawaipegawai dan kakitangan untuk melaksanakan program pencegahan dan kawalan HIV/AIDS di Pusat Serenti. Sekian Terima Kasih. Ianya kini telah menjadi wabak sehingga mengakibatkan masalah kesihatan yang serius dan sukar untuk dibendung. tidak hairanlah mengapa sebahagian besar daripada pesakit-pesakit HIV/AIDS yang dikesan di negara ini merupakan penagihpenagih dadah yang menggunakan jarum suntikan (IVDU). oleh yang demikian kawalan dan pencegahan jangkitan penyakit tersebut merupakan satu-satunya pendekatan yang bersesuaian dan berkesan. Sejak jangkitan HIV/AIDS yang pertama dikesan di negara ini pada tahun 1986. sikap yang prihatin.

Penularan jangkitan HIV dikalangan pelatih didalam pusat serenti juga dapat dikurangkan dan penjagaan kesihatan terutamanya bagi pelatih yang dijangkiti HIV/AIDS di pusat serenti dapat disediakan. DR SHAFIE OOYUB Pengarah Kawalan Penyakit Kementerian Kesihatan Malaysia v . Kajian semula ini telah menghasilkan manual baru bagi membantu anggota Agensi Dadah Kebangsaan dan Kementerian Kesihatan Malaysia untuk melaksanakan program ini dengan lebih berkesan. Pada tahun 1996 satu Pasukan Petugas (task force) telah ditubuhkan untuk mengkaji semula perlaksanaan aktiviti ini. Melalui usaha-usaha ini. Di negara kita gejala sosial iaitu penagihan dadah secara perkongsian jarum suntikan merupakan faktor penyumbang utama meningkatnya wabak HIV diikuti dengan tingkah laku seks berisiko tinggi. pengetahuan pelatih-pelatih serta staf di pusat-pusat serenti di negara ini tentang HIV/AIDS dapat ditingkatkan. Sekian Terima Kasih. Memandangkan pelatih mempunyai tingkahlaku berisiko tinggi terhadap HIV. Jabatan Kesihatan Negeri dan Cawangan AIDS/STD di atas inisiatif dan komitmen dalam melaksanakan usaha-usaha pencegahan dan kawalan HIV/AIDS di pusat-pusat serenti di seluruh negara. beberapa garispanduan tentang pencegahan HIV/AIDS di institusi pemulihan telah dikeluarkan oleh Kementerian Kesihatan Malaysia semenjak tahun 1989.PRAKATA Saya ingin merakamkan penghargaan kepada Agensi Dadah Kebangsaan.

Tugas dan tanggungjawab LAMPIRAN 1. 9. 8. 4.KANDUNGAN Sekapur sireh Seulas pinang Prakata 1. 2. 2. 7. 4. 3. Saringan HIV Pengurusan kes penghuni HIV positif Rujukan penghuni HIV positif yang dibebas/dipindah dari Pusat Serenti Pengurusan Data Asas Dan Aktiviti Pencegahan dan Kawalan AIDS Di Pusat Serenti 5 8 10 10 ORGANISASI 9. Format pemantauan maklumat asas Pusat Serenti Format pemantauan aktiviti pencegahan dan kawalan HIV/AIDS Format laporan jangkitan HIV/AIDS/kematian AIDS (HIV-97) Borang pemberitahuan kes HIV/AIDS yang dibebas/dipindah Borang akuan pembebasan Senarai pusat serenti dan pejabat kesihatan Senarai Pegawai AIDS dan Pegawai Pendidikan Kesihatan Senarai Klinik Kesihatan yang mempunyai pasukan pengurusan HIV Glosari 18 19 22 25 24 26 28 29 30 32 33 34 10. Perintah Tetap Ketua Perintah Bilangan 11 Tahun 1998 vi . Terminalogi dan definasi 12. Carta organisasi 14 16 10. 3. Senarai penyumbang 11. 8. 6. 5. 7. Situasi semasa Objektif Strategi Aktiviti dan perlaksanaan MUKA SURAT iii iv v 1 2 2 3 PROSES KERJA 5. 6.

Penagih dadah yang diperintahkan oleh mahkamah di bawah seksyen 6(1) (a) Akta Penagih Dadah (Rawatan dan Pemulihan) akan ditempatkan di Pusat Serenti bagi tujuan rawatan dan pemulihan. Seramai 3 juta pula telah meninggal dunia sepanjang tahun 2001. SITUASI SITUASI SEMASA AIDS merupakan cabaran kesihatan masa kini. Semenjak kes pertama dilaporkan pada tahun 1981. umur dan status sosial. dunia menyaksikan lebih kurang 14. 1 .8% sahaja melalui hubungan seksual. Walaupun telah terdapat garispanduan tentang Pencegahan dan Kawalan HIV/ AIDS ianya tidak berjalan dengan lancar. Lebih kurang 80% daripada mereka adalah terdiri dari golongan yang produktif iaitu yang berusia di antara 20 – 40 tahun. Pada tahun yang sama. AIDS boleh dicegah sekiranya manusia mengawal tingkahlaku yang berisiko tinggi seperti berkongsi jarum suntikan terutamanya di kalangan penagih dadah dan mengadakan hubungan seks dengan mereka yang telah dijangkiti HIV. Di Malaysia. aktiviti pencegahan dan kawalan HIV/AIDS perlu dimanafaatkan sepenuhnya. Adalah diharapkan manual ini dapat memperkukuhkan Program Pencegahan dan Kawalan HIV/AIDS di Pusat Serenti. iaitu sebanyak 74%. AIDS terus meningkat dan menyebabkan kematian tidak kira bangsa. Lelaki masih lagi menjadi mangsa utama jangkitan ini. Pada tahun 1998 satu kajian di kalangan pelatih di 26 buah pusat serenti seluruh negara. Penyebab utama jangkitan HIV adalah melalui pengambilan dadah secara berkongsi jarum suntikan (IDU). seramai 44.000 jangkitan HIV baru berlaku setiap hari dan 95% daripadanya adalah di negara membangun.025 kes AIDS. Justeru itu.7% dari jumlah kes HIV mendapat jangkitan melalui perkongsian jarum suntikan dan hanya 5. AIDS adalah satu penyakit berjangkit yang berkait rapat dengan tingkahlaku yang berisiko. Dianggarkan lebih 40 juta manusia seluruh dunia telah dijangkiti HIV dan masih hidup sehingga penghujung tahun 2001.278 orang telah dilaporkan mengidap HIV dengan 6. Dalam tempoh rawatan ini. mendapati 84.MANUAL PENCEGAHAN DAN KAWALAN HIV/AIDS DAN KAW PROGRAM PENCEGAHAN DAN KAWALAN HIV/AIDS PUSAT DI PUSAT SERENTI 1. Program sediada perlu diperkukuhkan dan peranan anggota pusat serenti dipertingkatkan serta memungkinkan penglibatan agensi-agensi lain termasuk agensi bukan kerajaan. sehingga penghujung tahun 2001. Kajian ini juga mendapati hampir 50% kes HIV berkongsi jarum suntikan dan melakukan hubungan seks dengan teman wanita dan hampir 40% kes HIV pula berkongsi jarum suntikan dan melakukan hubungan seks dengan pelacur.

menyelaras dan melaksanakan pelan tindakan bagi aktiviti promosi dan pendidikan kesihatan (AIDS) sepanjang tahun. b. dialog. rawatan dan sokongan semasa dalam pusat serenti. c. • Meningkatkan Integrasi dan kolaborasi dengan agensi-agensi berkaitan. • Pengesanan awal kes HIV. 4. • Latihan kaunseling HIV/AIDS untuk kaunselor dan anggota lain yang terlibat.1 Pendidikan Kesihatan Kaunselor di pusat serenti perlu menyedia. Bantuan teknikal termasuk sumber rujukan boleh diperolehi daripada Pegawai AIDS Negeri. 3. Pusat serenti perlu menyediakan pusat sumber yang dilengkapi dengan bahan-bahan pendidikan kesihatan termasuk HIV/AIDS. Pegawai Pendidikan Kesihatan Negeri atau Pegawai Kesihatan Daerah berhampiran (rujuk lampiran 7). pencegahan dan kawalan HIV/AIDS. Mencegah penularan jangkitan HIV di kalangan pelatih. • Mengelakkan penularan melalui seks dengan mengasingkan tempat tinggal pelatih HIV.MANUAL PENCEGAHAN DAN KAWALAN HIV/AIDS 2. Saringan HIV di kalangan pelatih pusat serenti. AKTIVITI-AK TIVITI-AKTIVITI DAN PERLAKSANAANNYA AKTIVITI-AKTIVITI DAN PERLAKSANAANNYA 4. Aktiviti pendidikan boleh dalam bentuk ceramah. Bantuan bahan pendidikan boleh didapati daripada Pejabat Kesihatan Daerah berhampiran. OBJEKTIF OBJEKTIF a. d. STRATEGI STRATEGI Pengukuhan Program Pencegahan Dan Kawalan HIV/AIDS Di Pusat Serenti serta kerjasama kedua-dua agensi terlibat melalui : • Meningkatkan pendidikan dan promosi kesihatan. • Menyediakan perkhidmatan kesihatan dan perubatan yang mudah diperolehi. perbincangan kumpulan kecil kepada penghuni dan anggota. alat pandang dengar sebagai media pendidikan kesihatan. Penjagaan kesihatan. 2 . Meningkatkan pengetahuan dan kesedaran tentang cara jangkitan.

Ujian HIV perlu dibuat semasa kemasukan.2 HIV. Pengasingan pelatih HIV positif Pelatih yang didapati HIV positif perlu ditempatkan berasingan daripada pelatih HIV negatif.4 Kesihatan Perubatan Perkhidmatan Kesihatan dan Perubatan Bagi tujuan penjagaan kesihatan pelatih. pihak pusat serenti perlu menyediakan perkhidmatan kesihatan di dalam pusat serenti atau merujuk kepada klinik kesihatan berhampiran. Pihak Pusat serenti perlu memaklumkan pelatih HIV yang akan dibebaskan kepada Pegawai Kesihatan Daerah di mana kes HIV akan dibebaskan (lampiran 4).MANUAL PENCEGAHAN DAN KAWALAN HIV/AIDS 4. pelatih boleh memilih untuk tidak menjalani ujian saringan HIV (opt out).3 Pencegahan penularan HIV a. Ujian saringan HIV perlu dilaksanakan ke atas semua pelatih. Kaunseling Pra Ujian HIV dan Selepas Ujian perlu diberikan dalam melaksanakan aktiviti ini (rujuk carta alir ujian saringan).edisi kedua 2002). Langkah Pencegahan Umum Anggota dan pelatih di pusat serenti hendaklah mengamalkan langkahlangkah pencegahan (Rujuk Garis Panduan KKM Siri 6) untuk mengelakkan penularan jangkitan HIV/AIDS. c. 4. Disamping itu. 4. aktiviti yang melibatkan penggunaan peralatan tajam hendaklah dihadkan bagi pelatih HIV positif. Sekiranya perkhidmatan ini tiada di pusat serenti berkenaan. enam bulan selepas kemasukan dan sebelum dibebaskan. Hadkan aktiviti berisiko kepada kecederaan Untuk mengelakkan penularan jangkitan HIV melalui darah. 3 . semua pelatih yang dijangkiti HIV perlu menjalani pemeriksaan saringan jangkitan Tibi paru-paru (rujuk Garispanduan Amalan Untuk Kawalan dan Penjagaan Tuberculosis. b. Maklumat ini perlu bagi membolehkan Pegawai Kesihatan Daerah mengambil tindakan susulan bagi memastikan penjagaan kesihatan yang berterusan diberi kepada bekas pelatih tersebut. Langkah ini bertujuan untuk mengurangkan kemungkinan penularan jangkitan HIV melalui kegiatan seks (homoseks) sekiranya berlaku. pesakit perlu dirujuk kepada hospital kerajaan atau klinik kesihatan terdekat yang mempunyai kemudahan X-Ray. Selepas kaunseling pra ujian. Ujian Saringan HIV.

4 . negeri atau pun daerah. Pihak pusat serenti perlu mengkoordinasi serta mengurus latihan kaunseling untuk anggota-anggota terlibat dengan kerjasama Kementerian Kesihatan samada di peringkat ibu pejabat. pembantu perubatan dan pegawaipegawai yang terlibat dengan pengurusan pelatih di pusat serenti perlu diberi latihan kaunseling HIV/AIDS bagi mempertingkatkan pengetahuan dan memahami isu-isu berkaitan HIV/AIDS.MANUAL PENCEGAHAN DAN KAWALAN HIV/AIDS 4. pembantu kaunselor.5 Kaunseling Latihan Kaunseling HIV/AIDS Kaunselor.

/1. ulang ujian selepas 6 bulan. 6. 6. ambil sejarah samada pernah di diagnosa sebagai HIV positif. Baca keputusan ‘rapid-test’ atau dapatkan keputusan ELISA dari makmal saringan. Jika mengaku HIV positif. 8. TANGGUNG JAW JAWAB Ketua Kaunselor 2 Komandan 3 Ketua Kaunselor 4 Unit Kesihatan 5 6 Unit Kesihatan Unit Kesihatan Unit Kesihatan Pengarah Hospital/ Pakar Patologi 8 5 . PROSES KERJA SARINGAN HIV PROSES KERJA 1 Bagi setiap pelatih baru masuk ke Pusat Serenti. Pastikan semua pelatih baru diberikan kaunseling pra-ujian sebelum menjalani ujian saringan HIV. 8. ulang ujian selepas 6 bulan. Buat ‘rapid-test’ atau ambil darah untuk ujian ELISA. Daftarkan butiran setiap pelatih baru yang akan menjalani ujian saringan HIV ke dalam buku daftar.1 Jika keputusan tidak reaktif. Pastikan semua pelatih baru (kecuali yang telah disahkan HIV positif) menjalani ujian saringan HIV samada menggunakan kaedah ‘rapid-test’ atau ELISA.MANUAL PENCEGAHAN DAN KAWALAN HIV/AIDS 5.2 Jika keputusan reaktif.1 Beri kaunseling selepas – ujian dan beritahu keputusan kepada pelatih terbabit. 7 Jalankan ujian pengesahan (ELISA/PA) dan hantar keputusan kepada pegawai yang meminta (di pusat serenti) dengan sesalinan kepada Pegawai Kesihatan Daerah dan Jabatan Kesihatan Negeri untuk tujuan kemas kini daftar HIV daerah dan negeri.2 Sekiranya keputusan negatif. Dapatkan keputusan ujian pengesahan. maklumat ini perlu disahkan daripada pusat serenti lain atau pusat serenti. ambil sampel darah untuk ujian pengesahan HIV dan isi borang HIV-97/pind.

Kaunseling pra ujian dan selepas ujian boleh dilakukan oleh Ketua Kaunselor.MANUAL PENCEGAHAN DAN KAWALAN HIV/AIDS 8. Beri kaunseling sokongan dan rujuk pelatih HIV untuk jagaan susulan. ** *** 6 . Komandan Pusat Serenti perlu menghubungi Pegawai Kesihatan Daerah yang terdekat untuk menjalankan saringan HIV. Pembantu Perubatan atau Jururawat.4 Buat ujian saringan TB (rujuk Manual Pengurusan Program Kawalan Tibi. KKM) Unit Kesihatan. 9 10 Tempatkan pelatih HIV di penempatan khas. 8. Kaunselor atau Unit Kesihatan Pusat Serenti/Kementerian Kesihatan Malaysia mengikut kesesuaian. Memastikan semua pelatih diberikan pendidikan kesihatan HIV/AIDS sebelum dibebaskan. Ulang langkah 5 hingga 8 atau 9 bagi saringan enam bulan selepas kemasukan dan sebelum dibebaskan bagi pelatih HIV negatif.3 Sekiranya keputusan positif. Bagi Pusat Serenti yang kekurangan anggota dalam unit kesihatan. Komandan Kaunselor/ Unit Kesihatan 11 Komandan 12 Komandan Nota: * Unit Kesihatan Pusat Serenti pada kebiasaannya dianggotai oleh Pegawai Perubatan. beritahu komandan mengenai status HIV pelatih untuk tujuan pengasingan.

PA POSITIF KEPUTUSAN NEGATIF • Kaunseling Selepas Ujian • • • • Kaunseling Selepas Ujian Saringan TB Kaunseling sokongan Rujuk ke klinik untuk rawatan susulan UJIAN ULANGAN (Selepas 6 Bulan dan 3 bulan sebelum bebas) PENGASINGAN PELATIH HIV POSITIF TAMAT * Proses kerja ujian ulangan adalah sama seperti di atas 7 .MANUAL PENCEGAHAN DAN KAWALAN HIV/AIDS CARTA BAGI PELATIH PUSAT CARTA ALIR SARINGAN HIV BAGI PELATIH DI PUSAT SERENTI PELATIH BARU Ada Sejarah HIV Ambil Sejarah HIV Tiada Sejarah HIV Sahkan status HIV dari PS lain Bukan HIV UJIAN SARINGAN HIV (Kemasukan)* • Kaunseling Pra-Ujian • Rapid Test/ELISA Reaktif • Isi format HIV-97 pind.EIA/ELISA .1 • 4 salinan KEPUTUSAN Tidak Reaktif UJIAN PENGESAHAN HIV .

Tanggung Jawab Unit Kesihatan Format Buku pendaftaran Buku Daftar 2 Unit Kesihatan 3 Unit Kesihatan Borang (HIV/AIDS-97 Pind. Lakukan ujian saringan ‘rapid-test’ atau ambil darah bagi ujan ELISA.1) 5 Komandan Borang HIV PP 2/01 6 Unit Kesihatan Borang permohonan ujian berkaitan Daftar HIV Daerah 7 Kemaskini daftar HIV di daerah dan lakukan tindakan susulan yang berkaitan bagi kes HIV termasuk pengesanan kontak. bersama borang HIV-97 Pind. Pegawai Kesihatan Daerah 8 Pegawai Kesihatan Daerah Pegawai Kesihatan AIDS Daftar HIV Negeri 9 8 . Bagi sampel yang reaktif.MANUAL PENCEGAHAN DAN KAWALAN HIV/AIDS 6.1 bagi setiap pelatih HIV ke Jabatan Kesihatan Negeri.1) Pengarah Hospital Keputusan (Borang HIV-97 Pind. Merujuk kes HIV untuk menjalani saringan TB. Hantar salinan borang HIV-97 Pind. Kemaskini daftar HIV negeri. 4 Jalankan ujian pengesahan dan hantar keputusan kepada pegawai yang meminta (pusat serenti) dan salinan kepada Pegawai Kesihatan Daerah yang berkaitan. 1. hantar darah untuk ujian pengesahan. PELATIH PENGURUSAN KES PELATIH HIV POSITIF Proses Kerja 1 Daftarkan butiran setiap pelatih yang akan menjalani saringan HIV. Lengkapkan reten suku tahun aktiviti Pencegahan dan Kawalan HIV Di Pusat Serenti dan hantar ke Pejabat Kesihatan Daerah berkenaan.

MANUAL PENCEGAHAN DAN KAWALAN HIV/AIDS CARTA MAKLUMA UMAT CARTA ALIR PENGURUSAN MAKLUMAT PENGHUNI HIV POSITIF Pusat Serenti Ujian Saringan HIV Rapid Test ELISA Keputusan Reaktif Ujian Pengesahan (Makmal Saringan) • Isi borang HIV-97/pind. 1 • 4 salinan Makmal Saringan beritahu keputusan Pegawai Yang Meminta Ujian • Kemaskini Daftar HIV Pusat Serenti Pejabat Kesihatan Daerah • Kemaskini Daftar HIV Daerah Unit AIDS/STD Negeri • Kemaskini Daftar HIV Negeri Tamat 9 .

Julai. 2 Pengurusan Data Aktiviti di Pusat Serenti • Lengkapkan borang Serenti 1/01 (lampiran 2) setiap bulan dan hantar ke Pejabat Kesihatan Daerah sebelum 10 hb bulan berikutnya. T/Jawab Komandan Pegawai Kesihatan Daerah Pegawai AIDS • Kumpulkan borang maklumat asas Pusat Serenti di peringkat negeri dan hantar ke Cawangan AIDS setiap tahun.Sept. • Kumpulkan borang Serenti 1/01 setiap bulan dan hantar kepada Jabatan Kesihatan Negeri sebelum 15 hb bulan berikutnya. Bebas / pindahkan pelatih . T/Jawab Kaunselor 2 Kaunselor 3 Komandan DA DAN AKTIVITI DAN KAW 8. • Kumpulkan borang Serenti 1/01 di peringkat negeri dan hantar ke Cawangan AIDS setiap 3 bulan sekali (Jan. RUJUKAN PELATIH HIV YANG AKAN DIBEBAS / PINDAHKAN DARI PUSAT SERENTI 1 Proses Kerja Lengkapkan borang PP 1/01 dan hantar ke Pejabat Kesihatan Daerah di mana pelatih HIV positif akan dibebas atau dipindahkan satu bulan sebelum tarikh pembebasan. Berikan kaunseling pra-bebas ke atas semua pelatih HIV positif yang akan dibebas/pindahkan dan minta pelatih isi borang akuan pembebasan (lampiran 5). PENGURUSAN DATA ASAS DAN AKTIVITI PENCEGAHAN DAN KAWALAN AIDS DI PUSAT PUSAT SERENTI Proses Kerja 1 Pengurusan Data Asas Pusat Serenti • Lengkapkan borang maklumat asas Pusat Serenti (lampiran 1) dan hantar ke Pejabat Kesihatan Daerah sebelum 10 Februari setiap tahun.MANUAL PENCEGAHAN DAN KAWALAN HIV/AIDS PELATIH YANG PINDAHKAN DARI PUSAT 7. Komandan Pegawai Kesihatan Daerah Pegawai AIDS 10 .Mac. Apr-Jun. Okt-Dis). • Kumpulkan borang maklumat asas Pusat Serenti setiap tahun dan hantarkan kepada Jabatan Kesihatan Negeri.

MANUAL PENCEGAHAN DAN KAWALAN HIV/AIDS CARTA PELATIH YANG AT CARTA ALIR RUJUKAN PELATIH HIV YANG AKAN DIBEBAS ATAU PINDAHKAN DARI PUSAT DI PINDAHKAN DARI PUSAT SERENTI Pusat Serenti Beritahu PKD di mana pelatih akan dibebaskan. sebelum bebas/pindah • Format HIV PP 1/01 Kaunseling Pra Bebas Di Pusat Serenti • Borang Akuan Pembebasan. PKD BUAT TINDAKAN SUSULAN KES HIV BEBAS TAMAT 11 .

MANUAL PENCEGAHAN DAN KAWALAN HIV/AIDS 9. CARTA KESIHAT CARTA ORGANISASI KEMENTERIAN KESIHATAN (PENGURUSAN KES) NEGERI KESIHAT PENGARAH KESIHATAN NEGERI PEGAW KESIHAT PEGAWAI KESIHATAN AIDS NEGERI DAERAH PEGAW KESIHAT DAERAH PEGAWAI KESIHATAN DAERAH KLINIK PAKAR PERUBATAN KELUARGA INSPEKTOR KESIHATAN KANAN/INSPEKTOR KESIHATAN PEGAWAI PERUBATAN & KESIHATAN JURUTEKNOLOGI MAKMAL PERUBATAN PEMBANTU PERUBATAN JURURAWAT 12 .

MANUAL PENCEGAHAN DAN KAWALAN HIV/AIDS CARTA MAKLUMA UMAT PUSAT CARTA ORGANISASI (PENGURUSAN MAKLUMAT KES) DI PUSAT SERENTI PEJABAT IBU PEJABAT KETUA PENGARAH ADK TIMBALAN KETUA PENGARAH ADK PENGARAH RAWATAN KETUA PEN.Agensi dadah Kebangsaan 13 . PENGARAH KAUNSELING NEGERI PENGUASA ADK NEGERI INSTITUSI KOMANDAN UNIT KESIHATAN PEG. HAL EHWAL PENGHUNI KETUA KAUNSELOR KAUNSELOR *Nota : ADK . PENGARAH DASAR KETUA PEN. PENGARAH INSTITUSI KETUA PEN.

h. Mengadakan mesyuarat bersama dengan pusat serenti sekurang-kurang sekali setahun. b. Memberi maklumbalas pelaksanaan program kepada peringkat negeri melalui reten-reten berkaitan. Merancang dan menganjur latihan kepada anggota. Merancang. Mengumpul dan menganalisa data peringkat negeri. f. menyelaras dan memantau pelaksanaan program di peringkat daerah. Menjalankan pengesanan kontak ke atas pelatih yang disahkan dijangkiti HIV.MANUAL PENCEGAHAN DAN KAWALAN HIV/AIDS 10. Merancang dan menganjurkan latihan anggota. e. Merancang. c. Mengumpul dan menganalisa data peringkat daerah. 14 . Memberi maklumbalas pelaksanaan program kepada Kementerian Kesihatan Malaysia. menyelaras dan menilai pelaksanaan program di peringkat negeri. TUGAS DAN TANGGUNGJAWAB KEMENTERIAN KESIHATAN JABATAN KESIHATAN NEGERI Pegawai Kesihatan (AIDS/STD) a. d. PEJABAT KESIHAT DAERAH PEJABAT KESIHATAN DAERAH Pegawai Kesihatan Daerah a. b. Menerima notis pembebasan/perpindahan pelatih (PP 1/01) dari pusat serenti dan mengambil tindakan susulan. i. c. Mengenalpasti masalah dan memberi maklumbalas pelaksanaan program peringkat daerah. Memantau aktiviti ujian saringan HIV dan TB (HIV positif) di pusat serenti. d. g.

Memberi pendidikan kesihatan dan kaunseling. 15 . e. Menguruskan keperluan kakitangan yang mencukupi dan terlatih termasuk memastikan semua kaunselor mendapat latihan kaunseling HIV. f. Memastikan maklumat pelatih HIV dihantar ke Pejabat Kesihatan Daerah pada masa yang ditetapkan. b. Melaksanakan aktiviti tindak susulan bagi kes-kes HIV yang dirujuk ke Klinik Kesihatan: rawatan antiviral jika perlu rawatan infeksi oportunis memberi pendidikan kesihatan kepada kes saringan TB Perubatan Kesihatan Pegawai Perubatan & Kesihatan a. Merancang. b. Mengenalpasti masalah dan memberi maklum balas perlaksanaan program di peringkat pusat serenti kepada ADK/Jabatan Kesihatan. PUSAT INSTITUSI PUSAT SERENTI Komandan a. Membantu menjalankan aktiviti saringan HIV/Tibi di Pusat Serenti yang tiada Pembantu Perubatan. Memastikan semua pelatih HIV positif diasingkan untuk mengelakkan transmisi HIV melalui kegiatan homoseksual. mengurus dan menyelaras perlaksanaan program pencegahan dan kawalan HIV di peringkat Pusat Serenti mengikut garis panduan yang ditetapkan. Perubatan Pembantu Perubatan a. d. b.MANUAL PENCEGAHAN DAN KAWALAN HIV/AIDS KESIHAT KLINIK KESIHATAN Perubatan Keluarga Pakar Perubatan Keluarga a. Memberi kaunseling dan pendidikan kesihatan. Menyediakan keperluan logistik termasuk memastikan adanya pusat sumber untuk penyebaran maklumat HIV kepada semua pelatih. Membuat pemeriksaan dan rawatan yang perlu ke atas kes HIV yang dirujuk oleh Pusat Serenti. c.

Kaunselor a. i. Mendapat maklumat agensi lain untuk membantu pelatih HIV jika perlu. ceramah. 16 . Bertanggungjawab mengadakan Kaunseling Selepas Ujian kepada pelatih yang telah menjalani saringan HIV. Melaksanakan proses penempatan pelatih-pelatih ( pengasingan ). Membantu dan menyelaras hal-hal kebajikan pelatih.MANUAL PENCEGAHAN DAN KAWALAN HIV/AIDS g. b. g. Memaklumkan kepada kaunselor berkenaan tentang pelatih HIV positif mereka. tayangan video. anggota dan keluarga pusat serenti (pameran. Memantau perlaksanaan program Pencegahan Dan Kawalan HIV/AIDS di Pusat Serenti. pusat sumber dsb). Menjalankan kaunseling individu/kelompok/keluarga secara berterusan . b. f. Menyelaras program pendidikan dan pencegahan untuk pelatih. Menyelaras aktiviti-aktiviti keagamaan dan kerohanian. Mengumpul maklumat-maklumat pelatih yang akan menjalani ujian saringan. Memastikan semua pelatih baru mengikuti Kaunseling Pra Ujian sebelum saringan dibuat. d. j. c. c. h. g. e. Memastikan semua pelatih baru menjalani ujian saringan darah HIV. e. Memastikan kaunseling pra bebas pelatih HIV dibuat sebulan sebelum mereka dibebaskan. Menyelaras perlaksanaan program saringan dengan Pembantu Perubatan Pusat Serenti dan Pegawai Kesihatan Daerah. Mengisi borang-borang berkaitan ujian dan reten laporan. f. Bertanggungjawab memberi kaunseling sebelum dan selepas ujian serta kaunseling sokongan dan pra bebas. Ketua Kaunselor a. d. Menerima kes-kes HIV yang dirujuk oleh kauselor untuk tujuan kaunseling sokongan. Memastikan kes HIV mendapat khidmat kaunseling sokongan secara berterusan.

Menyediakan laporan statistik mingguan. i. k. bulanan dan tahunan. Memastikan semua pelatih HIV mendapat maklumat HIV yang secukupnya dari pusat sumber. Memastikan semua pelatih HIV hanya terlibat dengan aktiviti kurang berisiko. Merujuk kes-kes HIV ke hospital/ klinik kesihatan bagi rawatan lanjutan. j. Unit Kesihatan a. g. d. m. Memastikan semua pelatih HIV berada di asrama yang ditetapkan. Memaklumkan kepada Pegawai Kaunselor senarai pelatih HIV. Menyediakan perangkaan bulanan pelatih HIV. Menghantar sampel darah pelatih HIV ke hospital bagi tujuan pengesahan. h. Memastikan alamat pelatih yang tepat untuk dimaklumkan kepada PKD. 17 . d. Mengadakan pra ujian dan post kaunseling kepada semua pelatih baru. b. e. c. l. Meneliti sejarah kesihatan/HIV bagi semua pelatih. Merekod semua maklumat kesihatan/HIV pelatih Pusat Serenti. c. Membuat pengasingan asrama bagi setiap pelatih yang disahkan HIV. Mengendalikan saringan kepada semua pelatih baru. Menyediakan kelengkapan yang mencukupi untuk tujuan saringan. f. b. Menyediakan bahan-bahan bacaan untuk penyebaran maklumat kesihatan. Menyenaraikan setiap pelatih baru untuk dibuat saringan.MANUAL PENCEGAHAN DAN KAWALAN HIV/AIDS k. Merujuk pelatih HIV untuk dibuat saringan TB. Unit Hal Ehwal Penghuni a.

SENARAI NAMA ANGGOTA UNIT KESIHATAN PUSAT SERENTI DOKTOR PEMBANTU PERUBATAN JURURAWAT JURUTEKNOLOGI MAKMAL : : : : E. SENARAI KAUNSELOR DAN LATIHAN YANG PERNAH DIHADIRI: NAMA (TAHUN) TARIKH (TAHUN) LATIHAN HADIRI LATIHAN KAUNSELING HIV TARIKH TERAKHIR MENGHADIRI KURSUS ULANGKAJI HIV/AIDS 18 . PUSAT SUMBER D.MANUAL PENCEGAHAN DAN KAWALAN HIV/AIDS LAMPIRAN 1 MAKLUMA UMAT PUSAT MAKLUMAT ASAS PUSAT SERENTI PAD ADA JANUARI TAHUN) (DIISI PADA BULAN JANUARI SETIAP TAHUN) A. NAMA PUSAT & ALAMAT : : : ADA / TIADA : ADA / TIADA : B. ASRAMA PENGASINGAN KES HIV : C.

Pelatih disahkan HIV (e) % Pelatih disaring semula disahkan HIV ( e/d ) X 100 1.2 Enam (6) bulan selepas kemasukan Bil. Pelatih baru disaring (b) % Pelatih baru disaring (a/b) X 100 Bilangan Pelatih baru disahkan HIV ( c ) % Pelatih baru disahkan HIV ( c/b ) X 100 I II III IV 1. Pelatih HIV Yang Dirujuk ke Klinik/hospital untuk rawatan lanjut 19 .0 UJIAN SARINGAN HIV 1.0 PENJAGAAN KESIHATAN PELATIH HIV POSITIF PENJAGAAN KESIHAT PELATIH Bilangan Pelatih HIV disaring untuk Tibi paru-paru Bilangan Pelatih HIV disahkan mengidap Tibi paru-paru % Pelatih HIV disahkan mengidap Tibi paru-paru Bil. Sesi Pendidikan Kesihatan diberikan Bilangan Pelatih dibebaskan Bilangan Pelatih yang dibebaskan dan diberi Pendidikan Kesihatan % Pelatih yang dibebaskan dan diberi pendidikan kesihatan NOTA: Pendidikan Kesihatan adalah sekurang-kurangnya satu sesi ceramah/ kaunseling dsbnya) 3.0 AKTIVITI PENDIDIKAN & PROMOSI KESIHATAN Bil.3 Sebelum pembebasan (Pra pembebasan) Bilangan Pelatih HIV Negatif yang dibebaskan (f) Bil.MANUAL PENCEGAHAN DAN KAWALAN HIV/AIDS LAMPIRAN 2 PS 1/01 PEMANTA AKTIVITI DAN KAW LAPORAN PEMANTAUAN AKTIVITI PENCEGAHAN DAN KAWALAN PUSAT HIV/AIDS DI PUSAT SERENTI PUSAT PUSAT SERENTI : NEGERI : LAPORAN SUKU TAHUN SUKU TAHUN 1. Pelatih HIV Negatif disaring semula (d) Bil. Kemasukan pelatih baru (a) Bil. Pelatih HIV Negatif disaring semula (g) % Pelatih disaring semula ( g/f ) X 100 Bilangan Pelatih disaring semula disahkan HIV (h) % Pelatih disaring semula disahkan HIV ( h/g ) X 100 AKTIVITI KESIHAT 2.1 Semasa Kemasukan Bil.

1 LAPORAN JANGKITAN HIV / AIDS/ KEMATIAN AIDS (HIV-97) 20 .MANUAL PENCEGAHAN DAN KAWALAN HIV/AIDS LAMPIRAN 3 HIV-97 Pind.

MANUAL PENCEGAHAN DAN KAWALAN HIV/AIDS 21 .

asing 5. Status Perkahwinan : Bujang Kahwin Duda/Janda 22 . Bangsa : Melayu India Cina` Lain-lain W. Kerajaan entera/Polis Tentera/Polis P . MAKLUMA TENTANG UMAT HIV/AIDS: MAKLUMAT TENTANG KES HIV/AIDS: Nama: Umur : Jantina : Lelaki Tahun Perempuan 4.Kilang Surirumah Buruh Lain-lain 6.MANUAL PENCEGAHAN DAN KAWALAN HIV/AIDS LAMPIRAN 4 HIV PP 1/01 SULIT Borang Pemberitahuan Kes HIV/AIDS yang akan dipindah/bebas dari Pusat Serenti Daripada: Komandan Pusat Serenti Kepada: Pegawai Kesihatan Daerah A 1. 2.Ikan Nelayan/P Pelacur/GRO Pemandu jarak jauh Peg. Pekerjaan : Penganggur Pelajar . 3.

No. Pendaftaran pelatih: HIV/AIDS.1 Untuk Kes Pindah: Nama dan Alamat pusat serenti: No telefon: 11.2 Untuk Kes Bebas Alamat untuk menetap: No. B 9. Rawatan Antiretroviral Ya Tidak C. MAKLUMA KESIHAT UMAT MAKLUMAT KESIHATAN KES HIV/AIDS. No. Pemberitahuan melalui surat adalah satu bulan sebelum kes HIV/AIDS itu akan dipindah/ bebaskan 23 . telefon: Nama dan alamat waris terdekat No telefon: Nota. Status Klinikal: Pembawa HIV AIDS 10.MANUAL PENCEGAHAN DAN KAWALAN HIV/AIDS 7. 11. MAKLUMA TENTANG PINDAH/BEBAS UMAT MAKLUMAT TENTANG PINDAH/BEBAS Tarikh akan dipindah/bebaskan : 11. Kad Pengenalan: Lama: [ ][ ][ ][ ][ ][ ][ ][ ] Baru : [ ][ ][ ][ ][ ][ ]-[ ][ ]-[ ][ ][ ][ ] 8.

6. Elakkan diri dari berkongsi alat-alat peribadi yang boleh tercemar oleh darah seperti berus gigi. bagi mengelakkan dari digunakan semula oleh orang lain. ini tidak bererti berakhir riwayat hidupnya. yang boleh menyebabkan jangkitan HIV. 2. jarum yang telah digunakan oleh saya mestilah dimusnahkan. Elakkan diri dari mengadakan hubungan seks dengan pelacur atau berbilang pasangan dan elakkan diri dari melakukan hubungan seks sesama sejenis(homoseks). yang berhampiran tempat tinggal saya. Bukan semua orang yang di jangkiti virus HIV akan berakhir dengan AIDS.MANUAL PENCEGAHAN DAN KAWALAN HIV/AIDS LAMPIRAN 5 BORANG AKUAN PEMBEBASAN PERAKUAN OLEH PELATIH PUSAT SERENTI PEMBAWA VIRUS HIV MENERIMA KHIDMAT NASIHAT MENJELANG HARI PEMBEBASAN Saya No K/P (lama) (Baru) sedia maklum bahawa saya telah dikenalpasti sebagai pembawa HIV. Menjelang hari pembebasan saya yang hampir tiba. Saya mengaku bahawa saya telah diberi nasihat dan penerangan sepertimana yang tersebut diatas dengan cukup jelas dan faham. Saya turut diberi nasihat supaya segera melapurkan diri kepada Pegawai Kesihatan Daerah. 7. sebaik sahaja saya dibebaskan. Saya telah diberi penerangan dan nasihat oleh pegawai kaunselor pusat serenti seperti berikut: 1. Sekiranya kesihatan diri dijaga dengan betul mereka masih boleh meneruskan hidup secara normal sepertimana orang lain. saya perlu segera mendapatkan rawatan di hospital/klinik. Saya dinasihatkan supaya sentiasa menjaga kesihatan diri dan elakan dari dijangkiti oleh penyakit-penyakit lain. Saya dinasihatkan supaya mengamalkan hubungan seks yang selamat (safe sex) iaitu dengan memakai kondom. Jika saya terpaksa menggunakan jarum suntikan atas sebab-sebab tertentu. 4. Sekiranya saya mengalami kecederaan. 5. pisau cukur dan lain-lain. 24 . 3. Saya juga sedia maklum bahawa segala nasihat yang diberikan adalah demi kesejahteraan dan keselamatan diri saya serta orang lain. Saya juga diberi nasihat bahawa apabila seseorang itu dijangkiti virus HIV.

MANUAL PENCEGAHAN DAN KAWALAN HIV/AIDS Saya yang benar Nama: No Kad Pengenalan: No Pelatih Tarikh: Isi kandungan dokumen ini telah diberi penerangan kepada pelatih tersebut dalam bahasa yang beliau faham. Nama: Jawatan: No. Kad pengenalan: Tarikh: 25 .

Sembilan 14 Melaka 15 Johor . 6 P Pinang .Sembilan 13 N.MANUAL PENCEGAHAN DAN KAWALAN HIV/AIDS LAMPIRAN 6 PUSAT DAN PEJABAT KESIHAT SENARAI PUSAT SERENTI DAN PEJABAT KESIHATAN Bil 1 Nama Pusat Serenti (PS) PS Bukit Cabang Tel: 04-538 6922 PS Sungai Petani Tel: 04-421 6441 PS Karangan Tel: 04-405 6014 PS Serdang Tel: 04-407 7539 PS Kampung Selamat Tel: 04-573 3584 PS Bukit Mertajam Tel: 04-538 6922 PS Perlop Tel: 05-591 1686 PS Batu Kurau Tel: 05-588 1908 PS Rawang Tel: 03-6091 0990 PS Serendah Tel: 03-601 3084 PS Dengkil Tel: 03-8768 6049 PS Tampin Tel: 06-441 1922 PS Jelebu Tel: 06-611 1357/54 PS Tiang Dua Tel: 06-268 7122 PS Muar Tel: 06-976 2200 Nama Pejabat Kesihatan Daerah (PKD) PKD Kangar Tel: 04-976 1388 PKD Kuala Muda Tel: 04-421 3355 PKD Kulim Tel: 04-490 6170 PKD Bandar Baru Tel: 04-490 6170 PKD Seberang Prai Utara Tel: 04-323 3143 PKD Bukit Mertajam Tel: 04-538 2403 PKD Kuala Kangsar Tel: 05-776 3355 PKD Larut Matang Selama Tel: 05-807 2027 PKD Gombak Tel: 03-6120 7601 PKD Hulu Selangor Tel: 03-6064 1216 PKD Sepang Tel: 03-847 1400 PKD Rembau Tampin Tel: 06-441 1643 PKD Jelebu Tel: 06-613 6977 PKD Melaka Tengah Tel: 06-282 2332 PKD Muar Tel: 06-952 2296 26 Negeri Perlis 2 Kedah 3 Kedah 4 Kedah 5 P Pinang . Perak 7 8 Perak 9 Selangor 10 Selangor 11 Selangor 12 N.

Lumpur 27 .MANUAL PENCEGAHAN DAN KAWALAN HIV/AIDS 16 PS Tampoi Tel: 07-236 1711 PS Karak Tel: 09-231 2056 PS Jerantut Tel: 09-266 5442 PS Raub Tel: 09-369 7455 PS Sungai Ruan Tel: 09-368 7910 PS Gambang Tel: 09-568 1182 PS Benta Tel: 09-323 9017 PS Besut Tel: 09-695 6001 PS Jeli Tel: 09-944 0219 PS Kemumin Tel: 09-744 8009 PS Kuching Tel: 082-612 411 Persada Sungai Besi Tel: 03-9058 7267 PKD Johor Bharu Tel: 07 222 4711 PKD Bentong Tel: 09-222 1220 PKD Jerantut Tel: 09-266 2218 PKD Raub Tel: 09-355 2355 PKD Raub Tel: 09-355 2355 PKD Kuantan Tel: 09-567 9031 PKD Kuala Lipis Tel: 09-312 1037 PKD Besut Tel: 09-695 8700 PKD Jeli Tel: 09-944 0275 PKD Kota Bharu Tel: 09-748 4309 PKB Kuching Tel: 082-238 635 DBKL Tel: 03-984 5166 Johor 17 Pahang 18 Pahang 19 Pahang 20 Pahang 21 Pahang 22 Pahang 23 Terengganu 24 Kelantan 25 Kelantan 26 Sarawak 27 K.

Rebecca Soh Dr. Razak B. Kausar Bt Ahmad Dr. Oui Chiew Kim En. Ahmad Jamaluddin Dr. Md. Rohani Ismail En. Mohd Yusoff Pandak Dr. Anita Suleiman Pn. Ariza Zainuddin Dr. Mahanim Mohd Yusof Pn. Abdul Hadi Hj. Zaini Husin En. Narimah Hanim Ibrahim Pn. Mohd Nasir Mohd Nor Dr. Salena Mohd Nor Dahalan En. Zuber Bin Saad Dr.LUMPUR 28 . Mohd Khalib Omar Dr. Bibi Dr. S. Noh Dr.MANUAL PENCEGAHAN DAN KAWALAN HIV/AIDS LAMPIRAN 7 PEGAW SENARAI PEGAWAI AIDS & HEO (AIDS). Abdul Manan Mat Dahan Dr. Thana Segaran En. Rosli Ismail Pn.PINANG PERLIS KELANTAN TERENGGANU PAHANG SARAWAK SABAH K. Nor Azimi Yunus En. Siti Nazatul Izura (FAX) TELEFON (FAX) Tel: 07-2245188 Fax 07-2232603 Tel : 06-2828344 Fax 06-2839233 Tel: 06-7625231 Fax 06-7638543 Tel: 03-5595533 Fax 03-5503994 Tel: 05-2423135 Fax 05-2423137 Tel: 04-7335533 Fax 04-7314936 Tel: 04-2625533 Fax 04-2613508 Tel: 04-9763333 Fax 04-9760764 Tel: 09-7483288 Fax 09-7441333 Tel: 09-6222866 Fax 09-6235001 Tel: 09-5551366 Fax 09-5135528 Tel: 082-256566 Fax 082-424959 Tel: 088-258541 Fax 088-217740 Tel: 03-9845166 Fax 03-9857295 N. Rahimi Hassan En. Lisa Ong Dr. Hayati Abdullah Pn. Rozaini Bt Mohd Shah Pn. Faizah Bt Jurimi Dr.SEMBILAN SELANGOR PERAK KEDAH P . Khalijah Mohd Yusof En. NEGERI JOHOR MELAKA NAMA Dr.

K Marang K.K Bandar Sungai Petani K.K Kangar K.K Parit Jawa K.K Seremban K.K Batu Rakit Poliklinik Dungun K.K Rawang K. Johor 9.K Changkat Jering K.K Bandar Alor Setar K.K Jeli K. Melaka 8. N.K Changlon K. Sarawak .K Masjid Tanah K. Sembilan 7.K Cheras Bt.K Jerantut K.K Pengkalan Chepa K.K Luyang Poliklinik Jalan Masjid Kuching Poliklinik Jalan Oya Sibu 29 2. Selangor 6.K Merlimau K.K Kuah K.K Berapit. Perak 5. Sabah 13. Terengganu 11. Kelantan 12.K Larkin K.K Jaya Gading K. 9 K.K Tampoi K.MANUAL PENCEGAHAN DAN KAWALAN HIV/AIDS LAMPIRAN 8 KESIHAT YANG MEMPUNYAI PASUKAN SENARAI NAMA KLINIK KESIHATAN YANG MEMPUNYAI PASUKAN HIV. SPT K.K Tasik Gelugor SPU K. Perlis KESIHAT NAMA KLINIK KESIHATAN K.Pinang 4. Kedah 3.K Benta K. NEGERI 1.K Arau K. Pahang 10.K Semenyih K. P .K Padang Besar K.K Titi K.K Ayer Molek K. PENGURUSAN HIV.K Lintang K.

Biseksual Heteroseksual Homoseksual Pembawa HIV “ Window Period” 30 . Bagi jangkitan HIV. Di masa ini. Antibodi yang dihasilkan terhadap virus HIV juga digunakan sebagai petanda untuk ujian HIV. Tempoh ini biasanya 3 hingga 6 minggu dan mungkin berpanjangan sehingga 6 bulan. Mereka kelihatan sihat dan boleh menyebabkan jangkitan kepada orang lain jika mereka melakukan zina. Mereka yang melakukan hubungan seks dengan jantina yang sama contoh ‘gay’ ( lelaki yang melakukan hubungan seks dengan lelaki ) dan ‘lesbian’ ( perempuan yang melakukan hubungan jenis dengan perempuan ). Antibodi berfungsi melawan bakteria. Jangkamasa daripada virus masuk ke dalam badan hingga pembentukan antibodi ( Peringkat Acute Seroconversion ). Antibodi Antibodi HIV Positif Ini bermakna seseorang telah terdedah kepada HIV dan system ketahanan badan telah menghasilkan antibody. Mereka yang melakukan hubungan seks dengan jantina yang berlainan jenis. Ialah bahan yang dihasilkan oleh sel darah putih hasil tindakbalas antigen. keputusan ujian HIV adalah negatif. menderma darah. virus dan organisma lain yang boleh menyebabkan penyakit. Ujian antibodi HIV akan menghasilkan keputusan positif apabila antibodi HIV dikesan. menderma organ atau berkongsi jarum suntikan dadah. walaupun virus ini wujud di dalam tisu badan dan pesakit berupaya memindahkan jangkitan.MANUAL PENCEGAHAN DAN KAWALAN HIV/AIDS LAMPIRAN 9 GLOSARI AIDS (Acquired Immune Deficiency Syndrome) Penyakit akibat dari virus HIV yang menyerang sistem ketahanan badan melawan penyakit. Status HIV seseorang hanya boleh diketahui melalui ujian HIV. Seorang dengan AIDS rentan terhadap penyakit-penyakit lain yang boleh dirawat tetapi AIDS belum ada rawatan. antibodi yang dihasilkan tidak berkesan untuk melawan virus. Seseorang yang telah dijangkiti virus HIV tetapi tidak menunjukkan apa-apa tanda penyakit. Mereka yang melakukan hubungan seks dengan lelaki dan wanita.

• melakukan liwat.MANUAL PENCEGAHAN DAN KAWALAN HIV/AIDS Pengesanan kontak HIV (pemberitahuan kepada pasangan) Adalah salah satu langkah pengesanan dan pengawalan HIV. Jenis-jenis ujian termasuk ujian ELISA. Istilah yang digunakan untuk menerangkan aktiviti tertentu yang akan meningkatkan risiko jangkitan terhadap HIV. Ujian ini hanya dijalankan di Institut Penyelidikan Perubatan (IMR) sahaja. Ujian makmal yang dijalankan terhadap sampel darah untuk mengesan virus HIV. Contoh : • Perhubungan seks dengan orang yang dijangkiti HIV. • berkongsi jarum suntikan dadah dengan orang yang dijangkiti HIV. Pada awalnya virus ini di kenali sebagai HTLV-III (human Tcell lymphotrophic virus type III) dan ARV (AIDS related retrovirus). Ia dilakukan untuk mengesan orang-orang yang ada seks dan berkongsi jarum suntikan dadah dengan mereka yang dijangkiti HIV dengan segera supaya langkah-langkah pencegahan dapat dilakukan kepada kontak tersebut. Adalah ujian yang dilakukan bagi mengesan antibodi terhadap virus HIV. Jenis ujian termasuk PCR (polymerase chain reaction) dan P24. Adalah virus yang menyebabkan penyakit AIDS. Ujian dapat mengesan virus HIV lebih awal dari ujian antibodi HIV. ujian PA dan ujian LIA. Ia menyerang sistem ketahanan badan manusia dan menyebabkan ia terdedah kepada jangkitan opportunistik dan kanser tertentu. Perlakuan Berisiko Tinggi • perhubungan seks dengan pelacur. • perhubungan seks dengan berbagai pasangan. Ujian Antibodi HIV Ujian Antigen HIV Virus HIV (Human Immunodeficiency Virus) 31 .

MANUAL PENCEGAHAN DAN KAWALAN HIV/AIDS LAMPIRAN 10 PENYUMBANG NAMA Dr Teo Gim Sian JABAT JAW JAWATAN & JABATAN Pegawai Kesihatan AIDS Jabatan Kesihatan Negeri Pulau Pinang Pegawai Kesihatan AIDS Jabatan Kesihatan Negeri Pulau Pinang Wakil Pegawai Kesihatan AIDS Jabatan Kesihatan Negeri Pulau Pinang Komandan Pusat Serenti Wanita Kemumin Pengkalan Chepa Kelantan Ketua Kaunselor Pusat Serenti Jeli Kelantan Ketua Kaunselor Pusat Serenti Jeli Kaunselor Kanan Pusat Serenti Wanita Kemumin Pengkalan Chepa Kelantan Dr Khalijah bt Mohd Yusof Dr Zahariah bt Yakob DSP Sharifah Aini bt Syed Bab Mohd Fudzi bin Hj. Ibrahim Suriani bt Mustapha Che Mah bt Mat Nor FASILITATOR Dr Abdul Rasid bin Kasri Ketua Penolong Pengarah Kawalan Penyakit (AIDS/STD) Kementerian Kesihatan Malaysia Ketua Penolong Pengarah Kawalan Penyakit (AIDS/STD) Kementerian Kesihatan Malaysia Penolong Pengarah Kawalan Penyakit (AIDS/STD) Kementerian Kesihatan Malaysia Dr Rohani bt Ali Dr Fauziah bt Mohd. Nor 32 .

MANUAL PENCEGAHAN DAN KAWALAN HIV/AIDS LAMPIRAN 11 TERMINOLOGI DAN DEFINASI PYM PP PKD PK PP&k PH Paramedik Pegawai Yang Menjaga Pembantu Perubatan Pejabat Kesihatan Daerah Pegawai Kesihatan Daerah Pegawai Perubatan Dan Kesihatan Pengarah Hospital Anggota-anggota yang terdiri daripada Pembantu Perubatan Kesihatan Jururawat Pegawai Kesihatan (AIDS/STD) Negeri Kaunselor Pusat Serenti PKAIDS KPS - 33 .

MANUAL PENCEGAHAN DAN KAWALAN HIV/AIDS LAMPIRAN 12 [(ADK : 30/36 ( 7 )] AGENSI DADAH KEBANGSAAN KEMENTERIAN DALAM NEGERI PERINTAH TETAP KETUA PERINTAH TETAP KETUA PENGARAH BILANGAN 11 TAHUN 1998 TAHUN SEMUA PENGARAH ADK NEGERI SEMUA KOMAND OMANDAN PUSAT SEMUA KOMANDAN PUSAT SERENTI 34 .

Secara umumnya. 2.4 3.1 Aktiviti-aktiviti Dijalankan Secara Tidak Seragam 3. mata kuyu dan diikuti dengan jangkitan pelbagai penyakit kronik seperti batuk kering. Kita meyakini bahawa jasmani yang sihat merupakan asas utama dalam membina kesejahteraan minda bagi meninggalkan tabiat penagihan. LATARBELAKANG LAT 2.MANUAL PENCEGAHAN DAN KAWALAN HIV/AIDS RAW DAN KESIHAT PROGRAM RAWATAN DAN KESIHATAN PUSAT PENGHUNI-PENGHUNI PUSAT SERENTI 1. program ini juga untuk memastikan penghuni-penghuni sentiasa berada dalam keadaan sihat dan cergas untuk menjalani aktivitiaktiviti pemulihan secara bersungguh-sungguh dan penuh komitmen. hepatitis B. tumpuan diberikan bukan sahaja ke arah pemulihan masalah ketagihan terhadap dadah. tidak bermaya. Tahap kesihatan mereka bukan sahaja terjejas malahan mudah terdedah dengan pelbagai gejala dan risiko jangkitan penyakit. YANG DIHADAPI MASALAH-MASALAH YANG DIHADAPI 3. Keadaan ini dapat dilihat dengan jelas melalui ciri-ciri fizikal penagih-penagih yang lemah. Ini disebabkan kurangnya penyelarasan dan kefahaman yang jelas tentang aktiviti-aktiviti yang sepatutnya dijalankan.1 Aktiviti-aktiviti program rawatan dan kesihatan yang dilaksanakan di Pusat Serenti tidak mempunyai garis panduan yang lengkap dan menjurus kepada matlamat untuk membantu penghuni-penghuni 35 . tujuan program ini ialah untuk menjaga dan mengawasi kesihatan penghuni-penghuni dan juga memberikan pendidikan pelbagai aspek kesihatan.1.2.2 Panduan Yang Lengkap Ketiadaan Garis Panduan Yang Lengkap 3. terketar-ketar.2 2. penyakit kulit.1 Masalah penagihan dadah membawa pelbagai kesan negatif terutamanya terhadap fizikal dan kesejahteraan mental penagih-penagih dadah. kurus. tetapi juga memberikan perhatian terhadap keadaan dan masalah kesihatan yang dialami penagih-penagih. TUJUAN 1. Di samping itu. pucat.1 Perintah Tetap ini bertujuan memberi panduan mengenai prosedur untuk melaksanakan program rawatan dan kesihatan kepada penghuni-penghuni yang sedang menjalani rawatan dan pemulihan di Pusat Serenti. HIV(t)/AIDS dan lain-lain. Oleh yang demikian. Keadaan ini mengakibatkan program rawatan dan kesihatan tidak dapat dijalankan secara teratur.1 Aktiviti-aktiviti program rawatan dan kesihatan dijalankan secara tidak seragam di antara satu Pusat Serenti dengan satu Pusat Serenti yang lain. 3. Program rawatan dan kesihatan yang disediakan di Pusat-pusat Serenti merupakan salah satu komponen utama untuk merawat dan memulihkan penagih-penagih dadah. 2.3 2.

Memberi pengetahuan dan pendidikan kepada penghuni aspek-aspek penting dalam penjagaan kesihatan diri dan gaya hidup sihat. (iii) Pendidikan kesihatan. 4. dan (vii) Pemeriksaan kebersihan sekitar Pusat Serenti. dan Mewujudkan persekitaran pemulihan yang bersih dan sihat. Aktiviti-aktiviti rawatan dan kesihatan ditetapkan sebagaimana berikut:(i) Pemeriksaan kesihatan penghuni baru. Kebanyakannya dijalankan mengikut keperluan semasa atau bila keadaan benar-benar memerlukan.1 Aktiviti-aktiviti yang dijalankan a.MANUAL PENCEGAHAN DAN KAWALAN HIV/AIDS mengatasi masalah penagihan dadah. 4. (ii) Rawatan detoksifikasi. (iv) Ujian pengesanan dadah ke atas sampel air kencing penghuni. MENGAT YANG LANGKAH-LANGKAH UNTUK MENGATASI MASALAH-MASALAH YANG DIHADAPI.3. Ketiadaan rancangan aktiviti yang tersusun menyebabkan pengendalian aktiviti pendidikan kesihatan tidak diberi penekanan secara menyeluruh.1 Aktiviti-aktiviti yang dijalankan tidak dirancang dengan teliti dan teratur.1. 4.2 Objektif (a) (b) (c) Memberi rawatan perubatan kepada setiap penghuni yang sakit. Keadaan ini berlaku oleh kerana kurangnya kemahiran dan pengetahuan di kalangan pegawai-pegawai yang bertanggungjawab untuk mengatur aktiviti-aktiviti yang sesuai dan relevan kepada penghunipenghuni. Memberi rawatan detoksifikasi kepada setiap penghuni sebaik sahaja dimasukkan ke Pusat serenti. (v) Ujian dan pendidikan HIV/AIDS.3 Yang Tersusun Ketiadaan Rancangan Aktiviti Yang Tersusun 3. 3. Ketiadaan garis panduan untuk melaksanakan program ini mengakibatkan pegawai dan kakitangan unit perubatan terpaksa menggunakan pengetahuan dan budi bicara sendiri di dalam melaksanakan aktiviti-aktiviti yang dijalankan yang tentunya berbeza-beza di antara satu Pusat Serenti dengan satu Pusat Serenti yang lain. (vi) Pemeriksaan kesihatan sebelum kenaikan fasa dan pembebasan. 36 (d) (e) (f) . Menguji status kesihatan penghuni semasa mengikuti program pemulihan. Menguji status bebas dadah penghuni semasa mengikuti program.1.

Bagi aktiviti Pemeriksaan Kebersihan Sekitar Pusat. Pegawai berkenaan hendaklah menubuhkan satu jawatankuasa kebersihan Pusat dengan melibatkan kakitangan dan Pengawas. Ujian Pengesanan Dadah keatas sampel air kencing penghuni hendaklah dilakukan secara rambang mengikut keperluan.3 Prosedur Pelaksanaan (a) Setiap penghuni dikehendaki mengikuti aktiviti-aktiviti rawatan dan kesihatan yang ditetapkan seperti di Lampiran A. dan (b) (c) (d) (e) (f) (g) (h) (i) (j) 37 . Komandan hendaklah menetapkan seorang Pegawai (Pegawai Perubatan atau Pembantu Perubatan) menyelaras aktiviti-aktiviti yang dijalankan. Pegawai berkenaan hendaklah menentukan supaya perancangan dan jadual aktiviti-aktiviti disediakan untuk mempastikan setiap penghuni mengikuti setiap aktiviti yang ditetapkan. Pegawai berkenaan boleh mengatur program ini dengan melibatkan penceramah-penceramah jemputan dari Jabatan Kesihatan Daerah/Negeri. Jawatankuasa ini aktivitiaktiviti kebersihan yang ditetapkan untuk dijalankan pada setiap minggu iaitu hari Ahad/Jumaat.MANUAL PENCEGAHAN DAN KAWALAN HIV/AIDS 4. Penghuni-penghuni dikehendaki mengikuti semua aktiviti mengikut sukatan atau kandungan aktiviti yang ditetapkan seperti di Lampiran A. Jumlah penghuni yang menyertai aktiviti Pendidikan Kesihatan tidak melebihi 40 orang bagi setiap kumpulan/ kelas untuk mempastikan keberkesanan. Ujian HIV/AIDS hendaklah dilakukan ke atas semua penghuni sebanyak tiga (3) kali iaitu sebaik sahaja penghuni dimasukkan ke Pusat setelah 6 bulan berada di pusat dan 3 bulan sebelum dibebaskan.1. Pegawai penyelaras hendaklah mengadakan pemeriksaan klinikal untuk menilai tahap kesihatan setiap penghuni pada setiap fasa dan sebelum penghuni dibebaskan. Bagi aktiviti Pendidikan HIV/AIDS.

Agensi Dadah Kebangsaan. KU TKU TARIKH KUATKUASA Perintah Tetap ini hendaklah dilaksanakan di semua Pusat Serenti mulai tarikh ianya ditandatangani. TKP 2. Malaysia. Tarikh: 21 November 1998 s. BAKRI BIN HAJI OMAR) Ketua Pengarah. PPK (L) 38 . PC 4. PPK (RO) 6. KPP (R) 5. 5.k: 1. (DA MOHD.MANUAL PENCEGAHAN DAN KAWALAN HIV/AIDS (k) Rekod-rekod berkaitan aktiviti-aktiviti dan ujian-ujian yang dijalankan hendaklah disimpan di dalam fail yang berkaitan dan kemaskinikan. Kementerian Dalam Negeri. PPK (I) 7. (DATUK MOHD. PR 3.

RAWATAN DETOKSIFIKASI (Mengikut Perintah Tetap) a) Menghilangkan pergantungan fizikal penghuni-penghuni terhadap dadah. KANDUNGAN IMPAK IMPAK a) Penghuni sedar status kesihatan.LAMPIRAN A PUSAT RAW DAN KESIHAT PROGRAM RAWATAN DAN KESIHATAN PENGHUNI-PENGHUNI PUSAT SERENTI OBJEKTIF (a) Membuka rekod perubatan untuk penghuni yang diterima masuk ke Pusat Serenti. Melatih penghuni menjaga kebersihan diri dan wad detok. c) Kecergasan dan taraf kesihatan penghuni meningkat dan bertambah baik. . dan (c) Mengadakan rekod kesihatan dan perubatan penghuni. c) c) Satu rekod perubatan penghuni yang kemaskini dapat diadakan. PEMERIKSAAN KESIHATAN PENGHUNI BARU (a) Memastikan status kesihatan penghuni. a) a) Pergantungan fizikal penghuni terhadap dadah dapat dihilangkan. c) b) c) Meningkatkan tahap kecergasan dan kesihatan penghuni. Pemeriksaan taraf kesihatan penghuni dari masa ke semasa di Wad Detok dan membuat laporan kepada Pegawai Asrama. Rujuk rekod perubatan terdahulu penghuni sebelum dimasukkan ke Pusat Serenti jika ada. BIL AKTIVITI 1. b) Melatih penghuni-penghuni menjaga kebersihan dan kesihatan semasa di dalam detok. dan d) Membolehkan penghuni meneruskan program pemulihan yang ditetapkan. Mempastikan status kesihatan penghuni sebelum dimasukkan ke dalam wad detok (rujuk carta aliran Perintah Tetap Ketua Pengarah Bil. 2/1996) Senaman ringan harian. b) Menjalankan pengambilan berat badan dan ukuran tinggi penghuni. b) Penghuni sedar masalah kesihatan yang dialami. dan d) e) Pemeriksaan status kesihatan penghuni sebelum dikeluarkan dari wad detoks. MANUAL PENCEGAHAN DAN KAWALAN HIV/AIDS 39 2. d) Penghuni sedia meneruskan program pemulihan selepas menjalani proses detoksifikasi. (b) Merancang tindakan susulan dari segi keperluan perubatan berdasarkan status kesihatan penghuni. b) Penghuni boleh menjaga kebersihan diri dan wad detok. Memeriksa keadaan fizikal serta tandatanda di badan penghuni. d) d) Penghuni sedar untuk memulihkan kesihatan diri.

b) Penghuni dapat dicegah dari mengambil semula dadah semasa mengikuti program pemulihan. b) Mencegah merebaknya virus HIV /AIDS dikalangan penghuni c) Memberi pengetahuan dan mak- . dan a) Penghuni yang mengambil semula dadah semasa di dalam Pusat dapat dikesan.1 Kementerian Kesihatan Malaysia untuk penghuni. 5. punca dan cara mencegah dan mendapatkan rawatan. c) Penghuni dapat memahami cara-cara mencegah HIV/AIDS. a) b) c) Mengambil darah penghuni. (iii) Program kesihatan yang dijalankan dijalankan di Pusat Serenti dan luar Pusat. dan (v) Amalan makanan dan pemakanan a) Tajuk-tajuk dibincang: a) Penghuni-penghuni faham dan mengtahui mengenai cara-cara penjagaan kesihatan diri. Menjalankan analisis ke atas sampel air kencing penghuni terbabit. b) Penghuni mengamalkan penjagaan kebersihan diri dan persekitaran. UJIAN PENGESANAN DADAH KE ATAS SAMPEL AIR KENCING PENGHUNI b) c) a) Mengesan penghuni yang mengambil semula dadah di dalam Pusat.3. Menjalankan sesi Pre Test Kaunseling. c) Penghuni sedar kesalahan yang dilakukan. a) Penghuni sedar status kesihatan. Pendaftaran dan mengisi borang APPENDIX 11. dan c) Memberi maklumat dan penerangan kepada penghuni mengenai jenis penyakit. dan Ujian pengesahan di hospital. dan MANUAL PENCEGAHAN DAN KAWALAN HIV/AIDS 40 b) Mencegah kegiatan pengambilan dadah di kalangan penghuni. (i) Penyakit dan pencegahan (ii) Kebersihan diri dan persekitaran. UJIAN DAN PENDIDIKAN HIV / AIDS a) Mengesan dan menentusahkan sama ada penghuni dijangkiti HIV /AIDS. PENDIDIKAN KESIHATAN a) Memberi pengetahuan dan pendidikan kepada penghuni-penghuni mengenai aspek-aspek penjagaan kesihatan diri. Mengambil sampel air kencing penghuni. 4. dan c) Penghuni faham dan mengetahui jenisjenis penyakit. a) Menentukan penghuni untuk menjalani ujian. b) Melatih penghuni menjaga kebersihan diri dan persekitaran. Membuat laporan analisis keputusan ujian kepada. b) Penghuni sedar cara-cara Virus HIV/ AIDS merebak. punca dan cara mencegah dan mendapatkan rawatan. (iv) Gaya hidup sihat. d) e) d) Penghuni sedar pentingnya sentiasa bebas dari dadah. Komandan dan Pegawai Unit Displin.

dan d) Memberi khidmat Pre/Post Test Kaunseling kepada penghuni. dan a) MANUAL PENCEGAHAN DAN KAWALAN HIV/AIDS b) Penghuni sedia menjaga kebersihan dan kesihatan diri. dan c) c) Penghuni lebih sihat dan ceria apabila persekitarannya bersih. b) Mengambil timbangan berat badan. a) Penghuni sedar tentang status kesihatan. PEMERIKSAN KESIHATAN SEBELUM KENAIKAN FASA DAN PEMBEBASAN a) Untuk menilaikan dan status kesihatan penghuni dari masa ke semasa. dan e) d) Memberitahu keputusan ujian kepada penghuni. c) d) Memeriksa rekod perubatan penghuni. b) Mendorong penghuni untuk lebih mengutamakan kesihatan diri. PEMERIKSAAN KEBERSIHAN SEKITAR PUSAT b) a) Menanam sikap kerjasama di kalangan penghuni untuk menjaga kebersihan persekitaran. dan Menjalankan Post Test Kaunseling kepada penghuni yang didapati POSITIF dalam ujian pengesanan HIV yang dijalankan. gaya hidup sihat. c) Mewujudkan persekitaran pemulihan yang bersih. d) Penghuni sedia menerima hakikat tentang jangkitan virus HIV yang dialaminya. Memelihara kebersihan di sekitar asrama dan sekitar Pusat Serenti melalui aktiviti gotong-royong. d) Menceria dan mengindahkan kawasan Pusat. Pengawal Hal-Ehwal Pelatih dan kaunselor e) Penghuni sedar perlunya mengamalkan berkenaan hasil ujian yang dijalankan. dan b) Melatih penghuni lebih bertanggungjawab menjaga kebersihan tempat tinggal. Menghantar laporan kepada komandan.lumat mengenai cara pencegahan HIV/AIDS kepada penghuni. b) Penghuni akan lebih bertanggungjawab menjaga kebersihan tempat tinggal. e) Menjaga kebersihan bangunan. dan f) 6. 41 7. . a) Penghuni sedia bekerjasama menjaga kebersihan persekitaran. Memeriksa keadaan fizikal penghuni. a) Menjaga kebersihan dewan makan dan kawasan dapur Pusat Serenti. dan Membuat laporan kepada Pegawai HalEhwal Penghuni dan kaunselor mengenai kesihatan penghuni. Melibatkan semua penghuni dalam aktiviti menjaga kebersihan.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful