MANUAL PENCEGAHAN DAN KAWALAN HIV/AIDS DIPUSAT SERENTI

CAWANGAN AIDS/STI BAHAGIAN KAWALAN PENYAKIT KEMENTERIAN KESIHATAN MALAYSIA BAHAGIAN PEMULIHAN DAN RAWATAN AGENSI DADAH KEBANGSAAN

i

PENASIHAT
Dato’ Dr Faisal Ibrahim En. Lasimon Matokrem

SIDANG PENGARANG

Dr Rohani Ali Dr Teo Gim Sian Dr Khalijah Mohd Yusof Dr Zahariah Yakob DSP Sharifah Aini Syed Bab En Mohd Fudzi Hj Ibrahim Suriani Mustapha Che Mah Mat Nor

OLAHAN DAN SEMAK SEMULA OLEH
Dr Abdul Rasid Kasri Dr Shaari Ngadiman Dr Rohani Ali Dr Anita Suleiman Dr Mahanim Md Yusuf Dr Khalijah Mohd Yusof Dr Balkis Ab Karim

Pihak kami mengucapkan setinggi-tinggi penghargaan dan terima kasih di atas sumbangan mereka yang terlibat dalam penyediaan manual ini.

ii

SEKAPUR SIREH
AIDS merupakan cabaran utama kesihatan awam dekad ini. Sehingga kini masih belum lagi ditemui vaksin untuk mencegah jangkitan dan ubat untuk menyembuhkannya. Pengetahuan tentang AIDS, pengesanan awal kes, penjagaan kesihatan dan amalan cara hidup sihat merupakan benteng utama menghadapi ancaman wabak AIDS. AIDS berkait rapat dengan isu moral serta sosial, maka kerjasama pelbagai agensi adalah sangat penting dalam mengawal dan mencegah penularan penyakit ini. Penagihan dadah merupakan satu ancaman utama kepada keselamatan dan kesihatan negara. Statistik Kementerian Kesihatan menunjukkan lebih daripada 70% pengidap HIV di negara ini adalah dari kalangan penagih dadah. Ramai juga dari kalangan penagih dadah ini dimasukkan ke pusat-pusat serenti selama 1-2 tahun di seluruh negara untuk menjalani rawatan dan pemulihan. Semasa mereka menjalani pemulihan, pendidikan AIDS serta penjagaan kesihatan perlu diberikan supaya mereka dapat mengamalkan cara hidup yang sihat dan membendung merebaknya HIV. Saya ingin merakamkan penghargaan kepada Agensi Dadah Kebangsaan di atas segala kerjasama dan komitmen dalam memerangi masalah HIV/AIDS di negara ini. Saya juga mengucapkan setinggi-tinggi penghargaan dan terima kasih di atas sumbangan daripada pegawai-pegawai Agensi Dadah Kebangsaan dan Kementerian Kesihatan Malaysia yang telah menyediakan manual ini. Saya berharap manual ini dapat membantu anggota Agensi Dadah Kebangsaan khususnya di Pusat Serenti dan Kementerian Kesihatan dalam melaksanakan Program Pencegahan Dan Kawalan HIV/AIDS di Pusat Serenti di seluruh negara.

Sekian Terima Kasih.

Tan Sri Datu’ Dr Hj. Mohamad Taha Arif Ketua Pengarah Kesihatan

iii

Sejak jangkitan HIV/AIDS yang pertama dikesan di negara ini pada tahun 1986. Menyedari bahawa penawar penyakit HIV/ AIDS ini masih belum ditemui. DATO SALLEH BIN MAT SOM Ketua Pengarah Agensi Dadah Kebangsaan Kementerian Dalam Negeri iv . Namun begitu. Penagih-penagih dadah di negara ini merupakan golongan yang paling berisiko di jangkiti HIV kerana tabiat mereka yang suka berkongsi jarum suntikan untuk pengambilan dadah. Penerbitan manual ini sememangnya bertepatan dengan usaha-usaha dan langkah-langkah yang sedang diambil untuk mengawal dan mencegah jangkitan penyakit HIV/AIDS terutamanya di kalangan penagih-penagih yang sedang mengikuti rawatan dan pemulihan di Pusat-pusat Serenti. Sekian Terima Kasih. sikap yang prihatin. Ianya kini telah menjadi wabak sehingga mengakibatkan masalah kesihatan yang serius dan sukar untuk dibendung. Justeru. tidak hairanlah mengapa sebahagian besar daripada pesakit-pesakit HIV/AIDS yang dikesan di negara ini merupakan penagihpenagih dadah yang menggunakan jarum suntikan (IVDU). Saya juga berharap manual ini dijadikan rujukan utama dan dimanfaatkan sepenuhnya dalam sebarang usaha dan aktiviti yang berkaitan dengan kawalan dan pencegahan HIV/AIDS di Pusat Serenti. komited dan profesional di kalangan pegawai-pegawai dan kakitangan amat diperlukan untuk memberi sokongan psikologi dan emosi yang berterusan kepada penghuni-penghuni khasnya yang telah dijangkiti HIV/AIDS.SEULAS PINANG Terlebih dahulu saya ingin mengucapkan terima kasih kepada Kementerian Kesihatan Malaysia kerana memberi peluang dan ruang kepada saya untuk merakamkan Seulas Pinang di dalam Manual Program Pencegahan dan Kawalan HIV/AIDS Di Pusat Serenti ini. oleh yang demikian kawalan dan pencegahan jangkitan penyakit tersebut merupakan satu-satunya pendekatan yang bersesuaian dan berkesan. Akhir sekali saya juga ingin merakamkan perhargaan kepada Kementerian Kesihatan Malaysia terutama cawangan AID/STD dan pegawai-pegawai dari Agensi Dadah Kebangsaan sendiri yang telah berusaha bersungguh-sungguh melahirkan manual ini. Saya percaya manual ini memberi garispanduan dan prosedur yang menyeluruh kepada pegawaipegawai dan kakitangan untuk melaksanakan program pencegahan dan kawalan HIV/AIDS di Pusat Serenti. jumlah yang dijangkiti penyakit tersebut terus menunjukkan peningkatan yang amat ketara. Penagih-penagih yang sedang menjalani rawatan dan pemulihan di Pusat Serenti berada dalam keadaan yang terkawal dan ini sudah pasti memudahkan usaha-usaha untuk memberi pendidikan mengenai HIV/AIDS dengan secara sistematik terutama dari aspek kawalan dan pencegahannya.

Di negara kita gejala sosial iaitu penagihan dadah secara perkongsian jarum suntikan merupakan faktor penyumbang utama meningkatnya wabak HIV diikuti dengan tingkah laku seks berisiko tinggi.PRAKATA Saya ingin merakamkan penghargaan kepada Agensi Dadah Kebangsaan. DR SHAFIE OOYUB Pengarah Kawalan Penyakit Kementerian Kesihatan Malaysia v . Memandangkan pelatih mempunyai tingkahlaku berisiko tinggi terhadap HIV. Jabatan Kesihatan Negeri dan Cawangan AIDS/STD di atas inisiatif dan komitmen dalam melaksanakan usaha-usaha pencegahan dan kawalan HIV/AIDS di pusat-pusat serenti di seluruh negara. pengetahuan pelatih-pelatih serta staf di pusat-pusat serenti di negara ini tentang HIV/AIDS dapat ditingkatkan. Melalui usaha-usaha ini. Penularan jangkitan HIV dikalangan pelatih didalam pusat serenti juga dapat dikurangkan dan penjagaan kesihatan terutamanya bagi pelatih yang dijangkiti HIV/AIDS di pusat serenti dapat disediakan. Pada tahun 1996 satu Pasukan Petugas (task force) telah ditubuhkan untuk mengkaji semula perlaksanaan aktiviti ini. beberapa garispanduan tentang pencegahan HIV/AIDS di institusi pemulihan telah dikeluarkan oleh Kementerian Kesihatan Malaysia semenjak tahun 1989. Kajian semula ini telah menghasilkan manual baru bagi membantu anggota Agensi Dadah Kebangsaan dan Kementerian Kesihatan Malaysia untuk melaksanakan program ini dengan lebih berkesan. Sekian Terima Kasih.

8. 5. 7. 6. Terminalogi dan definasi 12. 6. 7. Carta organisasi 14 16 10. 2. 2.KANDUNGAN Sekapur sireh Seulas pinang Prakata 1. 9. Format pemantauan maklumat asas Pusat Serenti Format pemantauan aktiviti pencegahan dan kawalan HIV/AIDS Format laporan jangkitan HIV/AIDS/kematian AIDS (HIV-97) Borang pemberitahuan kes HIV/AIDS yang dibebas/dipindah Borang akuan pembebasan Senarai pusat serenti dan pejabat kesihatan Senarai Pegawai AIDS dan Pegawai Pendidikan Kesihatan Senarai Klinik Kesihatan yang mempunyai pasukan pengurusan HIV Glosari 18 19 22 25 24 26 28 29 30 32 33 34 10. 3. 4. Tugas dan tanggungjawab LAMPIRAN 1. Saringan HIV Pengurusan kes penghuni HIV positif Rujukan penghuni HIV positif yang dibebas/dipindah dari Pusat Serenti Pengurusan Data Asas Dan Aktiviti Pencegahan dan Kawalan AIDS Di Pusat Serenti 5 8 10 10 ORGANISASI 9. Situasi semasa Objektif Strategi Aktiviti dan perlaksanaan MUKA SURAT iii iv v 1 2 2 3 PROSES KERJA 5. Senarai penyumbang 11. Perintah Tetap Ketua Perintah Bilangan 11 Tahun 1998 vi . 4. 8. 3.

aktiviti pencegahan dan kawalan HIV/AIDS perlu dimanafaatkan sepenuhnya.000 jangkitan HIV baru berlaku setiap hari dan 95% daripadanya adalah di negara membangun. Di Malaysia. Lelaki masih lagi menjadi mangsa utama jangkitan ini.MANUAL PENCEGAHAN DAN KAWALAN HIV/AIDS DAN KAW PROGRAM PENCEGAHAN DAN KAWALAN HIV/AIDS PUSAT DI PUSAT SERENTI 1.8% sahaja melalui hubungan seksual. SITUASI SITUASI SEMASA AIDS merupakan cabaran kesihatan masa kini.278 orang telah dilaporkan mengidap HIV dengan 6. Semenjak kes pertama dilaporkan pada tahun 1981.025 kes AIDS. AIDS boleh dicegah sekiranya manusia mengawal tingkahlaku yang berisiko tinggi seperti berkongsi jarum suntikan terutamanya di kalangan penagih dadah dan mengadakan hubungan seks dengan mereka yang telah dijangkiti HIV. Dianggarkan lebih 40 juta manusia seluruh dunia telah dijangkiti HIV dan masih hidup sehingga penghujung tahun 2001. Seramai 3 juta pula telah meninggal dunia sepanjang tahun 2001. Walaupun telah terdapat garispanduan tentang Pencegahan dan Kawalan HIV/ AIDS ianya tidak berjalan dengan lancar. umur dan status sosial. Dalam tempoh rawatan ini. Pada tahun 1998 satu kajian di kalangan pelatih di 26 buah pusat serenti seluruh negara. dunia menyaksikan lebih kurang 14. Kajian ini juga mendapati hampir 50% kes HIV berkongsi jarum suntikan dan melakukan hubungan seks dengan teman wanita dan hampir 40% kes HIV pula berkongsi jarum suntikan dan melakukan hubungan seks dengan pelacur. AIDS adalah satu penyakit berjangkit yang berkait rapat dengan tingkahlaku yang berisiko. iaitu sebanyak 74%. AIDS terus meningkat dan menyebabkan kematian tidak kira bangsa. Program sediada perlu diperkukuhkan dan peranan anggota pusat serenti dipertingkatkan serta memungkinkan penglibatan agensi-agensi lain termasuk agensi bukan kerajaan. seramai 44. Adalah diharapkan manual ini dapat memperkukuhkan Program Pencegahan dan Kawalan HIV/AIDS di Pusat Serenti. Penyebab utama jangkitan HIV adalah melalui pengambilan dadah secara berkongsi jarum suntikan (IDU).7% dari jumlah kes HIV mendapat jangkitan melalui perkongsian jarum suntikan dan hanya 5. Penagih dadah yang diperintahkan oleh mahkamah di bawah seksyen 6(1) (a) Akta Penagih Dadah (Rawatan dan Pemulihan) akan ditempatkan di Pusat Serenti bagi tujuan rawatan dan pemulihan. 1 . sehingga penghujung tahun 2001. Lebih kurang 80% daripada mereka adalah terdiri dari golongan yang produktif iaitu yang berusia di antara 20 – 40 tahun. mendapati 84. Pada tahun yang sama. Justeru itu.

• Mengelakkan penularan melalui seks dengan mengasingkan tempat tinggal pelatih HIV. d. Meningkatkan pengetahuan dan kesedaran tentang cara jangkitan. Pegawai Pendidikan Kesihatan Negeri atau Pegawai Kesihatan Daerah berhampiran (rujuk lampiran 7). perbincangan kumpulan kecil kepada penghuni dan anggota. dialog. Saringan HIV di kalangan pelatih pusat serenti. • Latihan kaunseling HIV/AIDS untuk kaunselor dan anggota lain yang terlibat. b. OBJEKTIF OBJEKTIF a. AKTIVITI-AK TIVITI-AKTIVITI DAN PERLAKSANAANNYA AKTIVITI-AKTIVITI DAN PERLAKSANAANNYA 4. Mencegah penularan jangkitan HIV di kalangan pelatih. rawatan dan sokongan semasa dalam pusat serenti. pencegahan dan kawalan HIV/AIDS. menyelaras dan melaksanakan pelan tindakan bagi aktiviti promosi dan pendidikan kesihatan (AIDS) sepanjang tahun. Penjagaan kesihatan. Aktiviti pendidikan boleh dalam bentuk ceramah. 4. 3. Bantuan teknikal termasuk sumber rujukan boleh diperolehi daripada Pegawai AIDS Negeri. STRATEGI STRATEGI Pengukuhan Program Pencegahan Dan Kawalan HIV/AIDS Di Pusat Serenti serta kerjasama kedua-dua agensi terlibat melalui : • Meningkatkan pendidikan dan promosi kesihatan.MANUAL PENCEGAHAN DAN KAWALAN HIV/AIDS 2. 2 . • Pengesanan awal kes HIV. alat pandang dengar sebagai media pendidikan kesihatan.1 Pendidikan Kesihatan Kaunselor di pusat serenti perlu menyedia. • Meningkatkan Integrasi dan kolaborasi dengan agensi-agensi berkaitan. • Menyediakan perkhidmatan kesihatan dan perubatan yang mudah diperolehi. Bantuan bahan pendidikan boleh didapati daripada Pejabat Kesihatan Daerah berhampiran. c. Pusat serenti perlu menyediakan pusat sumber yang dilengkapi dengan bahan-bahan pendidikan kesihatan termasuk HIV/AIDS.

2 HIV. Maklumat ini perlu bagi membolehkan Pegawai Kesihatan Daerah mengambil tindakan susulan bagi memastikan penjagaan kesihatan yang berterusan diberi kepada bekas pelatih tersebut. 4. 3 . pihak pusat serenti perlu menyediakan perkhidmatan kesihatan di dalam pusat serenti atau merujuk kepada klinik kesihatan berhampiran. Sekiranya perkhidmatan ini tiada di pusat serenti berkenaan. enam bulan selepas kemasukan dan sebelum dibebaskan. Ujian HIV perlu dibuat semasa kemasukan. 4. b. c. pesakit perlu dirujuk kepada hospital kerajaan atau klinik kesihatan terdekat yang mempunyai kemudahan X-Ray. Ujian Saringan HIV. Pihak Pusat serenti perlu memaklumkan pelatih HIV yang akan dibebaskan kepada Pegawai Kesihatan Daerah di mana kes HIV akan dibebaskan (lampiran 4).edisi kedua 2002). Ujian saringan HIV perlu dilaksanakan ke atas semua pelatih. Langkah Pencegahan Umum Anggota dan pelatih di pusat serenti hendaklah mengamalkan langkahlangkah pencegahan (Rujuk Garis Panduan KKM Siri 6) untuk mengelakkan penularan jangkitan HIV/AIDS. semua pelatih yang dijangkiti HIV perlu menjalani pemeriksaan saringan jangkitan Tibi paru-paru (rujuk Garispanduan Amalan Untuk Kawalan dan Penjagaan Tuberculosis. Disamping itu.3 Pencegahan penularan HIV a. pelatih boleh memilih untuk tidak menjalani ujian saringan HIV (opt out). Selepas kaunseling pra ujian. Kaunseling Pra Ujian HIV dan Selepas Ujian perlu diberikan dalam melaksanakan aktiviti ini (rujuk carta alir ujian saringan). aktiviti yang melibatkan penggunaan peralatan tajam hendaklah dihadkan bagi pelatih HIV positif. Langkah ini bertujuan untuk mengurangkan kemungkinan penularan jangkitan HIV melalui kegiatan seks (homoseks) sekiranya berlaku. Hadkan aktiviti berisiko kepada kecederaan Untuk mengelakkan penularan jangkitan HIV melalui darah. Pengasingan pelatih HIV positif Pelatih yang didapati HIV positif perlu ditempatkan berasingan daripada pelatih HIV negatif.MANUAL PENCEGAHAN DAN KAWALAN HIV/AIDS 4.4 Kesihatan Perubatan Perkhidmatan Kesihatan dan Perubatan Bagi tujuan penjagaan kesihatan pelatih.

negeri atau pun daerah. Pihak pusat serenti perlu mengkoordinasi serta mengurus latihan kaunseling untuk anggota-anggota terlibat dengan kerjasama Kementerian Kesihatan samada di peringkat ibu pejabat. pembantu perubatan dan pegawaipegawai yang terlibat dengan pengurusan pelatih di pusat serenti perlu diberi latihan kaunseling HIV/AIDS bagi mempertingkatkan pengetahuan dan memahami isu-isu berkaitan HIV/AIDS. 4 .MANUAL PENCEGAHAN DAN KAWALAN HIV/AIDS 4.5 Kaunseling Latihan Kaunseling HIV/AIDS Kaunselor. pembantu kaunselor.

ambil sejarah samada pernah di diagnosa sebagai HIV positif./1. 7 Jalankan ujian pengesahan (ELISA/PA) dan hantar keputusan kepada pegawai yang meminta (di pusat serenti) dengan sesalinan kepada Pegawai Kesihatan Daerah dan Jabatan Kesihatan Negeri untuk tujuan kemas kini daftar HIV daerah dan negeri. Daftarkan butiran setiap pelatih baru yang akan menjalani ujian saringan HIV ke dalam buku daftar. maklumat ini perlu disahkan daripada pusat serenti lain atau pusat serenti. Dapatkan keputusan ujian pengesahan.1 Beri kaunseling selepas – ujian dan beritahu keputusan kepada pelatih terbabit. Buat ‘rapid-test’ atau ambil darah untuk ujian ELISA. 6.MANUAL PENCEGAHAN DAN KAWALAN HIV/AIDS 5. Pastikan semua pelatih baru (kecuali yang telah disahkan HIV positif) menjalani ujian saringan HIV samada menggunakan kaedah ‘rapid-test’ atau ELISA. Baca keputusan ‘rapid-test’ atau dapatkan keputusan ELISA dari makmal saringan. ulang ujian selepas 6 bulan. 8.2 Jika keputusan reaktif. 8. ambil sampel darah untuk ujian pengesahan HIV dan isi borang HIV-97/pind. TANGGUNG JAW JAWAB Ketua Kaunselor 2 Komandan 3 Ketua Kaunselor 4 Unit Kesihatan 5 6 Unit Kesihatan Unit Kesihatan Unit Kesihatan Pengarah Hospital/ Pakar Patologi 8 5 . Jika mengaku HIV positif. 6.2 Sekiranya keputusan negatif.1 Jika keputusan tidak reaktif. PROSES KERJA SARINGAN HIV PROSES KERJA 1 Bagi setiap pelatih baru masuk ke Pusat Serenti. ulang ujian selepas 6 bulan. Pastikan semua pelatih baru diberikan kaunseling pra-ujian sebelum menjalani ujian saringan HIV.

** *** 6 . 8.3 Sekiranya keputusan positif. beritahu komandan mengenai status HIV pelatih untuk tujuan pengasingan. Komandan Pusat Serenti perlu menghubungi Pegawai Kesihatan Daerah yang terdekat untuk menjalankan saringan HIV. Kaunseling pra ujian dan selepas ujian boleh dilakukan oleh Ketua Kaunselor.MANUAL PENCEGAHAN DAN KAWALAN HIV/AIDS 8. 9 10 Tempatkan pelatih HIV di penempatan khas. KKM) Unit Kesihatan. Kaunselor atau Unit Kesihatan Pusat Serenti/Kementerian Kesihatan Malaysia mengikut kesesuaian. Bagi Pusat Serenti yang kekurangan anggota dalam unit kesihatan. Pembantu Perubatan atau Jururawat. Komandan Kaunselor/ Unit Kesihatan 11 Komandan 12 Komandan Nota: * Unit Kesihatan Pusat Serenti pada kebiasaannya dianggotai oleh Pegawai Perubatan.4 Buat ujian saringan TB (rujuk Manual Pengurusan Program Kawalan Tibi. Memastikan semua pelatih diberikan pendidikan kesihatan HIV/AIDS sebelum dibebaskan. Ulang langkah 5 hingga 8 atau 9 bagi saringan enam bulan selepas kemasukan dan sebelum dibebaskan bagi pelatih HIV negatif. Beri kaunseling sokongan dan rujuk pelatih HIV untuk jagaan susulan.

MANUAL PENCEGAHAN DAN KAWALAN HIV/AIDS CARTA BAGI PELATIH PUSAT CARTA ALIR SARINGAN HIV BAGI PELATIH DI PUSAT SERENTI PELATIH BARU Ada Sejarah HIV Ambil Sejarah HIV Tiada Sejarah HIV Sahkan status HIV dari PS lain Bukan HIV UJIAN SARINGAN HIV (Kemasukan)* • Kaunseling Pra-Ujian • Rapid Test/ELISA Reaktif • Isi format HIV-97 pind.EIA/ELISA .PA POSITIF KEPUTUSAN NEGATIF • Kaunseling Selepas Ujian • • • • Kaunseling Selepas Ujian Saringan TB Kaunseling sokongan Rujuk ke klinik untuk rawatan susulan UJIAN ULANGAN (Selepas 6 Bulan dan 3 bulan sebelum bebas) PENGASINGAN PELATIH HIV POSITIF TAMAT * Proses kerja ujian ulangan adalah sama seperti di atas 7 .1 • 4 salinan KEPUTUSAN Tidak Reaktif UJIAN PENGESAHAN HIV .

Lakukan ujian saringan ‘rapid-test’ atau ambil darah bagi ujan ELISA. Tanggung Jawab Unit Kesihatan Format Buku pendaftaran Buku Daftar 2 Unit Kesihatan 3 Unit Kesihatan Borang (HIV/AIDS-97 Pind. Merujuk kes HIV untuk menjalani saringan TB. Pegawai Kesihatan Daerah 8 Pegawai Kesihatan Daerah Pegawai Kesihatan AIDS Daftar HIV Negeri 9 8 .MANUAL PENCEGAHAN DAN KAWALAN HIV/AIDS 6. bersama borang HIV-97 Pind. 4 Jalankan ujian pengesahan dan hantar keputusan kepada pegawai yang meminta (pusat serenti) dan salinan kepada Pegawai Kesihatan Daerah yang berkaitan. Lengkapkan reten suku tahun aktiviti Pencegahan dan Kawalan HIV Di Pusat Serenti dan hantar ke Pejabat Kesihatan Daerah berkenaan. PELATIH PENGURUSAN KES PELATIH HIV POSITIF Proses Kerja 1 Daftarkan butiran setiap pelatih yang akan menjalani saringan HIV.1) 5 Komandan Borang HIV PP 2/01 6 Unit Kesihatan Borang permohonan ujian berkaitan Daftar HIV Daerah 7 Kemaskini daftar HIV di daerah dan lakukan tindakan susulan yang berkaitan bagi kes HIV termasuk pengesanan kontak.1 bagi setiap pelatih HIV ke Jabatan Kesihatan Negeri.1) Pengarah Hospital Keputusan (Borang HIV-97 Pind. Bagi sampel yang reaktif. Kemaskini daftar HIV negeri. 1. Hantar salinan borang HIV-97 Pind. hantar darah untuk ujian pengesahan.

MANUAL PENCEGAHAN DAN KAWALAN HIV/AIDS CARTA MAKLUMA UMAT CARTA ALIR PENGURUSAN MAKLUMAT PENGHUNI HIV POSITIF Pusat Serenti Ujian Saringan HIV Rapid Test ELISA Keputusan Reaktif Ujian Pengesahan (Makmal Saringan) • Isi borang HIV-97/pind. 1 • 4 salinan Makmal Saringan beritahu keputusan Pegawai Yang Meminta Ujian • Kemaskini Daftar HIV Pusat Serenti Pejabat Kesihatan Daerah • Kemaskini Daftar HIV Daerah Unit AIDS/STD Negeri • Kemaskini Daftar HIV Negeri Tamat 9 .

Mac. RUJUKAN PELATIH HIV YANG AKAN DIBEBAS / PINDAHKAN DARI PUSAT SERENTI 1 Proses Kerja Lengkapkan borang PP 1/01 dan hantar ke Pejabat Kesihatan Daerah di mana pelatih HIV positif akan dibebas atau dipindahkan satu bulan sebelum tarikh pembebasan. PENGURUSAN DATA ASAS DAN AKTIVITI PENCEGAHAN DAN KAWALAN AIDS DI PUSAT PUSAT SERENTI Proses Kerja 1 Pengurusan Data Asas Pusat Serenti • Lengkapkan borang maklumat asas Pusat Serenti (lampiran 1) dan hantar ke Pejabat Kesihatan Daerah sebelum 10 Februari setiap tahun. • Kumpulkan borang maklumat asas Pusat Serenti setiap tahun dan hantarkan kepada Jabatan Kesihatan Negeri. Apr-Jun.Sept. Bebas / pindahkan pelatih . 2 Pengurusan Data Aktiviti di Pusat Serenti • Lengkapkan borang Serenti 1/01 (lampiran 2) setiap bulan dan hantar ke Pejabat Kesihatan Daerah sebelum 10 hb bulan berikutnya. Okt-Dis). Komandan Pegawai Kesihatan Daerah Pegawai AIDS 10 . • Kumpulkan borang Serenti 1/01 setiap bulan dan hantar kepada Jabatan Kesihatan Negeri sebelum 15 hb bulan berikutnya.MANUAL PENCEGAHAN DAN KAWALAN HIV/AIDS PELATIH YANG PINDAHKAN DARI PUSAT 7. Julai. Berikan kaunseling pra-bebas ke atas semua pelatih HIV positif yang akan dibebas/pindahkan dan minta pelatih isi borang akuan pembebasan (lampiran 5). T/Jawab Komandan Pegawai Kesihatan Daerah Pegawai AIDS • Kumpulkan borang maklumat asas Pusat Serenti di peringkat negeri dan hantar ke Cawangan AIDS setiap tahun. • Kumpulkan borang Serenti 1/01 di peringkat negeri dan hantar ke Cawangan AIDS setiap 3 bulan sekali (Jan. T/Jawab Kaunselor 2 Kaunselor 3 Komandan DA DAN AKTIVITI DAN KAW 8.

sebelum bebas/pindah • Format HIV PP 1/01 Kaunseling Pra Bebas Di Pusat Serenti • Borang Akuan Pembebasan.MANUAL PENCEGAHAN DAN KAWALAN HIV/AIDS CARTA PELATIH YANG AT CARTA ALIR RUJUKAN PELATIH HIV YANG AKAN DIBEBAS ATAU PINDAHKAN DARI PUSAT DI PINDAHKAN DARI PUSAT SERENTI Pusat Serenti Beritahu PKD di mana pelatih akan dibebaskan. PKD BUAT TINDAKAN SUSULAN KES HIV BEBAS TAMAT 11 .

MANUAL PENCEGAHAN DAN KAWALAN HIV/AIDS 9. CARTA KESIHAT CARTA ORGANISASI KEMENTERIAN KESIHATAN (PENGURUSAN KES) NEGERI KESIHAT PENGARAH KESIHATAN NEGERI PEGAW KESIHAT PEGAWAI KESIHATAN AIDS NEGERI DAERAH PEGAW KESIHAT DAERAH PEGAWAI KESIHATAN DAERAH KLINIK PAKAR PERUBATAN KELUARGA INSPEKTOR KESIHATAN KANAN/INSPEKTOR KESIHATAN PEGAWAI PERUBATAN & KESIHATAN JURUTEKNOLOGI MAKMAL PERUBATAN PEMBANTU PERUBATAN JURURAWAT 12 .

PENGARAH DASAR KETUA PEN. PENGARAH KAUNSELING NEGERI PENGUASA ADK NEGERI INSTITUSI KOMANDAN UNIT KESIHATAN PEG. HAL EHWAL PENGHUNI KETUA KAUNSELOR KAUNSELOR *Nota : ADK .MANUAL PENCEGAHAN DAN KAWALAN HIV/AIDS CARTA MAKLUMA UMAT PUSAT CARTA ORGANISASI (PENGURUSAN MAKLUMAT KES) DI PUSAT SERENTI PEJABAT IBU PEJABAT KETUA PENGARAH ADK TIMBALAN KETUA PENGARAH ADK PENGARAH RAWATAN KETUA PEN. PENGARAH INSTITUSI KETUA PEN.Agensi dadah Kebangsaan 13 .

d. Memantau aktiviti ujian saringan HIV dan TB (HIV positif) di pusat serenti. f. PEJABAT KESIHAT DAERAH PEJABAT KESIHATAN DAERAH Pegawai Kesihatan Daerah a. c. Menjalankan pengesanan kontak ke atas pelatih yang disahkan dijangkiti HIV. b. d. Memberi maklumbalas pelaksanaan program kepada peringkat negeri melalui reten-reten berkaitan. Menerima notis pembebasan/perpindahan pelatih (PP 1/01) dari pusat serenti dan mengambil tindakan susulan. c. Memberi maklumbalas pelaksanaan program kepada Kementerian Kesihatan Malaysia. menyelaras dan memantau pelaksanaan program di peringkat daerah. Mengumpul dan menganalisa data peringkat daerah.MANUAL PENCEGAHAN DAN KAWALAN HIV/AIDS 10. Mengadakan mesyuarat bersama dengan pusat serenti sekurang-kurang sekali setahun. i. Merancang. Merancang dan menganjur latihan kepada anggota. g. TUGAS DAN TANGGUNGJAWAB KEMENTERIAN KESIHATAN JABATAN KESIHATAN NEGERI Pegawai Kesihatan (AIDS/STD) a. 14 . Mengumpul dan menganalisa data peringkat negeri. b. Mengenalpasti masalah dan memberi maklumbalas pelaksanaan program peringkat daerah. Merancang. h. menyelaras dan menilai pelaksanaan program di peringkat negeri. Merancang dan menganjurkan latihan anggota. e.

mengurus dan menyelaras perlaksanaan program pencegahan dan kawalan HIV di peringkat Pusat Serenti mengikut garis panduan yang ditetapkan. e. Memastikan maklumat pelatih HIV dihantar ke Pejabat Kesihatan Daerah pada masa yang ditetapkan. Perubatan Pembantu Perubatan a. Menguruskan keperluan kakitangan yang mencukupi dan terlatih termasuk memastikan semua kaunselor mendapat latihan kaunseling HIV. c. Memberi kaunseling dan pendidikan kesihatan.MANUAL PENCEGAHAN DAN KAWALAN HIV/AIDS KESIHAT KLINIK KESIHATAN Perubatan Keluarga Pakar Perubatan Keluarga a. Membuat pemeriksaan dan rawatan yang perlu ke atas kes HIV yang dirujuk oleh Pusat Serenti. Memastikan semua pelatih HIV positif diasingkan untuk mengelakkan transmisi HIV melalui kegiatan homoseksual. Memberi pendidikan kesihatan dan kaunseling. d. Merancang. b. f. Menyediakan keperluan logistik termasuk memastikan adanya pusat sumber untuk penyebaran maklumat HIV kepada semua pelatih. 15 . Mengenalpasti masalah dan memberi maklum balas perlaksanaan program di peringkat pusat serenti kepada ADK/Jabatan Kesihatan. b. Membantu menjalankan aktiviti saringan HIV/Tibi di Pusat Serenti yang tiada Pembantu Perubatan. PUSAT INSTITUSI PUSAT SERENTI Komandan a. b. Melaksanakan aktiviti tindak susulan bagi kes-kes HIV yang dirujuk ke Klinik Kesihatan: rawatan antiviral jika perlu rawatan infeksi oportunis memberi pendidikan kesihatan kepada kes saringan TB Perubatan Kesihatan Pegawai Perubatan & Kesihatan a.

Mendapat maklumat agensi lain untuk membantu pelatih HIV jika perlu. tayangan video. g. Memastikan semua pelatih baru menjalani ujian saringan darah HIV. Mengumpul maklumat-maklumat pelatih yang akan menjalani ujian saringan. Memastikan semua pelatih baru mengikuti Kaunseling Pra Ujian sebelum saringan dibuat. Memastikan kes HIV mendapat khidmat kaunseling sokongan secara berterusan. Bertanggungjawab mengadakan Kaunseling Selepas Ujian kepada pelatih yang telah menjalani saringan HIV. f. g. Menerima kes-kes HIV yang dirujuk oleh kauselor untuk tujuan kaunseling sokongan. j. Menjalankan kaunseling individu/kelompok/keluarga secara berterusan . Menyelaras perlaksanaan program saringan dengan Pembantu Perubatan Pusat Serenti dan Pegawai Kesihatan Daerah. 16 . Menyelaras program pendidikan dan pencegahan untuk pelatih. pusat sumber dsb). Menyelaras aktiviti-aktiviti keagamaan dan kerohanian. f. Kaunselor a. ceramah. Ketua Kaunselor a. d. Memaklumkan kepada kaunselor berkenaan tentang pelatih HIV positif mereka. h. Bertanggungjawab memberi kaunseling sebelum dan selepas ujian serta kaunseling sokongan dan pra bebas. c. b. Mengisi borang-borang berkaitan ujian dan reten laporan. d. Membantu dan menyelaras hal-hal kebajikan pelatih. c. i. Memantau perlaksanaan program Pencegahan Dan Kawalan HIV/AIDS di Pusat Serenti. e.MANUAL PENCEGAHAN DAN KAWALAN HIV/AIDS g. b. anggota dan keluarga pusat serenti (pameran. e. Memastikan kaunseling pra bebas pelatih HIV dibuat sebulan sebelum mereka dibebaskan. Melaksanakan proses penempatan pelatih-pelatih ( pengasingan ).

Menyediakan perangkaan bulanan pelatih HIV. Unit Kesihatan a. Menyenaraikan setiap pelatih baru untuk dibuat saringan. Merujuk pelatih HIV untuk dibuat saringan TB. h. j. d. Memaklumkan kepada Pegawai Kaunselor senarai pelatih HIV. Menyediakan bahan-bahan bacaan untuk penyebaran maklumat kesihatan. Meneliti sejarah kesihatan/HIV bagi semua pelatih. e. 17 . Menyediakan laporan statistik mingguan.MANUAL PENCEGAHAN DAN KAWALAN HIV/AIDS k. c. Memastikan semua pelatih HIV hanya terlibat dengan aktiviti kurang berisiko. Menyediakan kelengkapan yang mencukupi untuk tujuan saringan. Merekod semua maklumat kesihatan/HIV pelatih Pusat Serenti. d. Membuat pengasingan asrama bagi setiap pelatih yang disahkan HIV. Merujuk kes-kes HIV ke hospital/ klinik kesihatan bagi rawatan lanjutan. f. l. Mengendalikan saringan kepada semua pelatih baru. Unit Hal Ehwal Penghuni a. b. c. Memastikan semua pelatih HIV berada di asrama yang ditetapkan. Memastikan alamat pelatih yang tepat untuk dimaklumkan kepada PKD. Memastikan semua pelatih HIV mendapat maklumat HIV yang secukupnya dari pusat sumber. b. i. k. m. g. Menghantar sampel darah pelatih HIV ke hospital bagi tujuan pengesahan. bulanan dan tahunan. Mengadakan pra ujian dan post kaunseling kepada semua pelatih baru.

SENARAI KAUNSELOR DAN LATIHAN YANG PERNAH DIHADIRI: NAMA (TAHUN) TARIKH (TAHUN) LATIHAN HADIRI LATIHAN KAUNSELING HIV TARIKH TERAKHIR MENGHADIRI KURSUS ULANGKAJI HIV/AIDS 18 . SENARAI NAMA ANGGOTA UNIT KESIHATAN PUSAT SERENTI DOKTOR PEMBANTU PERUBATAN JURURAWAT JURUTEKNOLOGI MAKMAL : : : : E. ASRAMA PENGASINGAN KES HIV : C. PUSAT SUMBER D.MANUAL PENCEGAHAN DAN KAWALAN HIV/AIDS LAMPIRAN 1 MAKLUMA UMAT PUSAT MAKLUMAT ASAS PUSAT SERENTI PAD ADA JANUARI TAHUN) (DIISI PADA BULAN JANUARI SETIAP TAHUN) A. NAMA PUSAT & ALAMAT : : : ADA / TIADA : ADA / TIADA : B.

1 Semasa Kemasukan Bil. Kemasukan pelatih baru (a) Bil.0 AKTIVITI PENDIDIKAN & PROMOSI KESIHATAN Bil. Pelatih HIV Negatif disaring semula (d) Bil.0 PENJAGAAN KESIHATAN PELATIH HIV POSITIF PENJAGAAN KESIHAT PELATIH Bilangan Pelatih HIV disaring untuk Tibi paru-paru Bilangan Pelatih HIV disahkan mengidap Tibi paru-paru % Pelatih HIV disahkan mengidap Tibi paru-paru Bil. Pelatih disahkan HIV (e) % Pelatih disaring semula disahkan HIV ( e/d ) X 100 1. Sesi Pendidikan Kesihatan diberikan Bilangan Pelatih dibebaskan Bilangan Pelatih yang dibebaskan dan diberi Pendidikan Kesihatan % Pelatih yang dibebaskan dan diberi pendidikan kesihatan NOTA: Pendidikan Kesihatan adalah sekurang-kurangnya satu sesi ceramah/ kaunseling dsbnya) 3. Pelatih baru disaring (b) % Pelatih baru disaring (a/b) X 100 Bilangan Pelatih baru disahkan HIV ( c ) % Pelatih baru disahkan HIV ( c/b ) X 100 I II III IV 1. Pelatih HIV Negatif disaring semula (g) % Pelatih disaring semula ( g/f ) X 100 Bilangan Pelatih disaring semula disahkan HIV (h) % Pelatih disaring semula disahkan HIV ( h/g ) X 100 AKTIVITI KESIHAT 2. Pelatih HIV Yang Dirujuk ke Klinik/hospital untuk rawatan lanjut 19 .0 UJIAN SARINGAN HIV 1.3 Sebelum pembebasan (Pra pembebasan) Bilangan Pelatih HIV Negatif yang dibebaskan (f) Bil.MANUAL PENCEGAHAN DAN KAWALAN HIV/AIDS LAMPIRAN 2 PS 1/01 PEMANTA AKTIVITI DAN KAW LAPORAN PEMANTAUAN AKTIVITI PENCEGAHAN DAN KAWALAN PUSAT HIV/AIDS DI PUSAT SERENTI PUSAT PUSAT SERENTI : NEGERI : LAPORAN SUKU TAHUN SUKU TAHUN 1.2 Enam (6) bulan selepas kemasukan Bil.

1 LAPORAN JANGKITAN HIV / AIDS/ KEMATIAN AIDS (HIV-97) 20 .MANUAL PENCEGAHAN DAN KAWALAN HIV/AIDS LAMPIRAN 3 HIV-97 Pind.

MANUAL PENCEGAHAN DAN KAWALAN HIV/AIDS 21 .

Kilang Surirumah Buruh Lain-lain 6. 3. Status Perkahwinan : Bujang Kahwin Duda/Janda 22 . 2.MANUAL PENCEGAHAN DAN KAWALAN HIV/AIDS LAMPIRAN 4 HIV PP 1/01 SULIT Borang Pemberitahuan Kes HIV/AIDS yang akan dipindah/bebas dari Pusat Serenti Daripada: Komandan Pusat Serenti Kepada: Pegawai Kesihatan Daerah A 1.Ikan Nelayan/P Pelacur/GRO Pemandu jarak jauh Peg. MAKLUMA TENTANG UMAT HIV/AIDS: MAKLUMAT TENTANG KES HIV/AIDS: Nama: Umur : Jantina : Lelaki Tahun Perempuan 4. Kerajaan entera/Polis Tentera/Polis P .asing 5. Pekerjaan : Penganggur Pelajar . Bangsa : Melayu India Cina` Lain-lain W.

Kad Pengenalan: Lama: [ ][ ][ ][ ][ ][ ][ ][ ] Baru : [ ][ ][ ][ ][ ][ ]-[ ][ ]-[ ][ ][ ][ ] 8. Status Klinikal: Pembawa HIV AIDS 10. Rawatan Antiretroviral Ya Tidak C. No.1 Untuk Kes Pindah: Nama dan Alamat pusat serenti: No telefon: 11. No. Pemberitahuan melalui surat adalah satu bulan sebelum kes HIV/AIDS itu akan dipindah/ bebaskan 23 .MANUAL PENCEGAHAN DAN KAWALAN HIV/AIDS 7. telefon: Nama dan alamat waris terdekat No telefon: Nota. MAKLUMA KESIHAT UMAT MAKLUMAT KESIHATAN KES HIV/AIDS. B 9. Pendaftaran pelatih: HIV/AIDS.2 Untuk Kes Bebas Alamat untuk menetap: No. 11. MAKLUMA TENTANG PINDAH/BEBAS UMAT MAKLUMAT TENTANG PINDAH/BEBAS Tarikh akan dipindah/bebaskan : 11.

4. 5. Saya dinasihatkan supaya mengamalkan hubungan seks yang selamat (safe sex) iaitu dengan memakai kondom. Elakkan diri dari mengadakan hubungan seks dengan pelacur atau berbilang pasangan dan elakkan diri dari melakukan hubungan seks sesama sejenis(homoseks). Jika saya terpaksa menggunakan jarum suntikan atas sebab-sebab tertentu. Menjelang hari pembebasan saya yang hampir tiba. Sekiranya saya mengalami kecederaan. 7. sebaik sahaja saya dibebaskan. ini tidak bererti berakhir riwayat hidupnya. Saya telah diberi penerangan dan nasihat oleh pegawai kaunselor pusat serenti seperti berikut: 1. Saya turut diberi nasihat supaya segera melapurkan diri kepada Pegawai Kesihatan Daerah. 3. pisau cukur dan lain-lain. Saya juga diberi nasihat bahawa apabila seseorang itu dijangkiti virus HIV.MANUAL PENCEGAHAN DAN KAWALAN HIV/AIDS LAMPIRAN 5 BORANG AKUAN PEMBEBASAN PERAKUAN OLEH PELATIH PUSAT SERENTI PEMBAWA VIRUS HIV MENERIMA KHIDMAT NASIHAT MENJELANG HARI PEMBEBASAN Saya No K/P (lama) (Baru) sedia maklum bahawa saya telah dikenalpasti sebagai pembawa HIV. Elakkan diri dari berkongsi alat-alat peribadi yang boleh tercemar oleh darah seperti berus gigi. 6. 2. Saya juga sedia maklum bahawa segala nasihat yang diberikan adalah demi kesejahteraan dan keselamatan diri saya serta orang lain. Sekiranya kesihatan diri dijaga dengan betul mereka masih boleh meneruskan hidup secara normal sepertimana orang lain. Bukan semua orang yang di jangkiti virus HIV akan berakhir dengan AIDS. bagi mengelakkan dari digunakan semula oleh orang lain. saya perlu segera mendapatkan rawatan di hospital/klinik. yang berhampiran tempat tinggal saya. 24 . yang boleh menyebabkan jangkitan HIV. jarum yang telah digunakan oleh saya mestilah dimusnahkan. Saya dinasihatkan supaya sentiasa menjaga kesihatan diri dan elakan dari dijangkiti oleh penyakit-penyakit lain. Saya mengaku bahawa saya telah diberi nasihat dan penerangan sepertimana yang tersebut diatas dengan cukup jelas dan faham.

Kad pengenalan: Tarikh: 25 .MANUAL PENCEGAHAN DAN KAWALAN HIV/AIDS Saya yang benar Nama: No Kad Pengenalan: No Pelatih Tarikh: Isi kandungan dokumen ini telah diberi penerangan kepada pelatih tersebut dalam bahasa yang beliau faham. Nama: Jawatan: No.

Perak 7 8 Perak 9 Selangor 10 Selangor 11 Selangor 12 N.MANUAL PENCEGAHAN DAN KAWALAN HIV/AIDS LAMPIRAN 6 PUSAT DAN PEJABAT KESIHAT SENARAI PUSAT SERENTI DAN PEJABAT KESIHATAN Bil 1 Nama Pusat Serenti (PS) PS Bukit Cabang Tel: 04-538 6922 PS Sungai Petani Tel: 04-421 6441 PS Karangan Tel: 04-405 6014 PS Serdang Tel: 04-407 7539 PS Kampung Selamat Tel: 04-573 3584 PS Bukit Mertajam Tel: 04-538 6922 PS Perlop Tel: 05-591 1686 PS Batu Kurau Tel: 05-588 1908 PS Rawang Tel: 03-6091 0990 PS Serendah Tel: 03-601 3084 PS Dengkil Tel: 03-8768 6049 PS Tampin Tel: 06-441 1922 PS Jelebu Tel: 06-611 1357/54 PS Tiang Dua Tel: 06-268 7122 PS Muar Tel: 06-976 2200 Nama Pejabat Kesihatan Daerah (PKD) PKD Kangar Tel: 04-976 1388 PKD Kuala Muda Tel: 04-421 3355 PKD Kulim Tel: 04-490 6170 PKD Bandar Baru Tel: 04-490 6170 PKD Seberang Prai Utara Tel: 04-323 3143 PKD Bukit Mertajam Tel: 04-538 2403 PKD Kuala Kangsar Tel: 05-776 3355 PKD Larut Matang Selama Tel: 05-807 2027 PKD Gombak Tel: 03-6120 7601 PKD Hulu Selangor Tel: 03-6064 1216 PKD Sepang Tel: 03-847 1400 PKD Rembau Tampin Tel: 06-441 1643 PKD Jelebu Tel: 06-613 6977 PKD Melaka Tengah Tel: 06-282 2332 PKD Muar Tel: 06-952 2296 26 Negeri Perlis 2 Kedah 3 Kedah 4 Kedah 5 P Pinang .Sembilan 13 N. Sembilan 14 Melaka 15 Johor . 6 P Pinang .

Lumpur 27 .MANUAL PENCEGAHAN DAN KAWALAN HIV/AIDS 16 PS Tampoi Tel: 07-236 1711 PS Karak Tel: 09-231 2056 PS Jerantut Tel: 09-266 5442 PS Raub Tel: 09-369 7455 PS Sungai Ruan Tel: 09-368 7910 PS Gambang Tel: 09-568 1182 PS Benta Tel: 09-323 9017 PS Besut Tel: 09-695 6001 PS Jeli Tel: 09-944 0219 PS Kemumin Tel: 09-744 8009 PS Kuching Tel: 082-612 411 Persada Sungai Besi Tel: 03-9058 7267 PKD Johor Bharu Tel: 07 222 4711 PKD Bentong Tel: 09-222 1220 PKD Jerantut Tel: 09-266 2218 PKD Raub Tel: 09-355 2355 PKD Raub Tel: 09-355 2355 PKD Kuantan Tel: 09-567 9031 PKD Kuala Lipis Tel: 09-312 1037 PKD Besut Tel: 09-695 8700 PKD Jeli Tel: 09-944 0275 PKD Kota Bharu Tel: 09-748 4309 PKB Kuching Tel: 082-238 635 DBKL Tel: 03-984 5166 Johor 17 Pahang 18 Pahang 19 Pahang 20 Pahang 21 Pahang 22 Pahang 23 Terengganu 24 Kelantan 25 Kelantan 26 Sarawak 27 K.

Mohd Yusoff Pandak Dr. Abdul Manan Mat Dahan Dr. Lisa Ong Dr. S. Zuber Bin Saad Dr. Thana Segaran En. Rozaini Bt Mohd Shah Pn. Abdul Hadi Hj. Siti Nazatul Izura (FAX) TELEFON (FAX) Tel: 07-2245188 Fax 07-2232603 Tel : 06-2828344 Fax 06-2839233 Tel: 06-7625231 Fax 06-7638543 Tel: 03-5595533 Fax 03-5503994 Tel: 05-2423135 Fax 05-2423137 Tel: 04-7335533 Fax 04-7314936 Tel: 04-2625533 Fax 04-2613508 Tel: 04-9763333 Fax 04-9760764 Tel: 09-7483288 Fax 09-7441333 Tel: 09-6222866 Fax 09-6235001 Tel: 09-5551366 Fax 09-5135528 Tel: 082-256566 Fax 082-424959 Tel: 088-258541 Fax 088-217740 Tel: 03-9845166 Fax 03-9857295 N. Nor Azimi Yunus En. Md. NEGERI JOHOR MELAKA NAMA Dr. Narimah Hanim Ibrahim Pn. Rohani Ismail En. Razak B. Khalijah Mohd Yusof En. Ahmad Jamaluddin Dr. Zaini Husin En. Mohd Nasir Mohd Nor Dr. Hayati Abdullah Pn. Salena Mohd Nor Dahalan En. Mohd Khalib Omar Dr. Noh Dr. Ariza Zainuddin Dr. Anita Suleiman Pn. Rahimi Hassan En. Mahanim Mohd Yusof Pn.MANUAL PENCEGAHAN DAN KAWALAN HIV/AIDS LAMPIRAN 7 PEGAW SENARAI PEGAWAI AIDS & HEO (AIDS). Oui Chiew Kim En. Faizah Bt Jurimi Dr. Rosli Ismail Pn.LUMPUR 28 .PINANG PERLIS KELANTAN TERENGGANU PAHANG SARAWAK SABAH K. Rebecca Soh Dr. Bibi Dr. Kausar Bt Ahmad Dr.SEMBILAN SELANGOR PERAK KEDAH P .

PENGURUSAN HIV. Sarawak . Kedah 3.K Bandar Alor Setar K. 9 K.K Seremban K.Pinang 4. N.K Merlimau K. Pahang 10.K Lintang K. Sembilan 7.K Titi K.K Jerantut K.K Cheras Bt. Perlis KESIHAT NAMA KLINIK KESIHATAN K.K Jaya Gading K.K Pengkalan Chepa K.K Tasik Gelugor SPU K.K Changlon K. Johor 9. Kelantan 12.K Padang Besar K.K Kuah K. Melaka 8.K Luyang Poliklinik Jalan Masjid Kuching Poliklinik Jalan Oya Sibu 29 2.K Changkat Jering K.K Kangar K. Perak 5.K Jeli K.K Benta K.K Larkin K.K Rawang K. P . NEGERI 1. Sabah 13.K Ayer Molek K. SPT K.K Marang K. Selangor 6. Terengganu 11.K Bandar Sungai Petani K.K Berapit.K Parit Jawa K.K Batu Rakit Poliklinik Dungun K.K Masjid Tanah K.K Arau K.K Semenyih K.MANUAL PENCEGAHAN DAN KAWALAN HIV/AIDS LAMPIRAN 8 KESIHAT YANG MEMPUNYAI PASUKAN SENARAI NAMA KLINIK KESIHATAN YANG MEMPUNYAI PASUKAN HIV.K Tampoi K.

walaupun virus ini wujud di dalam tisu badan dan pesakit berupaya memindahkan jangkitan. Antibodi Antibodi HIV Positif Ini bermakna seseorang telah terdedah kepada HIV dan system ketahanan badan telah menghasilkan antibody. Mereka yang melakukan hubungan seks dengan jantina yang berlainan jenis. menderma organ atau berkongsi jarum suntikan dadah. Jangkamasa daripada virus masuk ke dalam badan hingga pembentukan antibodi ( Peringkat Acute Seroconversion ). Seseorang yang telah dijangkiti virus HIV tetapi tidak menunjukkan apa-apa tanda penyakit. antibodi yang dihasilkan tidak berkesan untuk melawan virus.MANUAL PENCEGAHAN DAN KAWALAN HIV/AIDS LAMPIRAN 9 GLOSARI AIDS (Acquired Immune Deficiency Syndrome) Penyakit akibat dari virus HIV yang menyerang sistem ketahanan badan melawan penyakit. Antibodi berfungsi melawan bakteria. Biseksual Heteroseksual Homoseksual Pembawa HIV “ Window Period” 30 . keputusan ujian HIV adalah negatif. Mereka yang melakukan hubungan seks dengan jantina yang sama contoh ‘gay’ ( lelaki yang melakukan hubungan seks dengan lelaki ) dan ‘lesbian’ ( perempuan yang melakukan hubungan jenis dengan perempuan ). Bagi jangkitan HIV. Ialah bahan yang dihasilkan oleh sel darah putih hasil tindakbalas antigen. virus dan organisma lain yang boleh menyebabkan penyakit. Di masa ini. Seorang dengan AIDS rentan terhadap penyakit-penyakit lain yang boleh dirawat tetapi AIDS belum ada rawatan. Mereka kelihatan sihat dan boleh menyebabkan jangkitan kepada orang lain jika mereka melakukan zina. menderma darah. Status HIV seseorang hanya boleh diketahui melalui ujian HIV. Mereka yang melakukan hubungan seks dengan lelaki dan wanita. Tempoh ini biasanya 3 hingga 6 minggu dan mungkin berpanjangan sehingga 6 bulan. Ujian antibodi HIV akan menghasilkan keputusan positif apabila antibodi HIV dikesan. Antibodi yang dihasilkan terhadap virus HIV juga digunakan sebagai petanda untuk ujian HIV.

Perlakuan Berisiko Tinggi • perhubungan seks dengan pelacur. Pada awalnya virus ini di kenali sebagai HTLV-III (human Tcell lymphotrophic virus type III) dan ARV (AIDS related retrovirus). Jenis-jenis ujian termasuk ujian ELISA. Jenis ujian termasuk PCR (polymerase chain reaction) dan P24. Adalah ujian yang dilakukan bagi mengesan antibodi terhadap virus HIV. • melakukan liwat. Istilah yang digunakan untuk menerangkan aktiviti tertentu yang akan meningkatkan risiko jangkitan terhadap HIV. Ujian ini hanya dijalankan di Institut Penyelidikan Perubatan (IMR) sahaja. Ujian makmal yang dijalankan terhadap sampel darah untuk mengesan virus HIV. Ujian dapat mengesan virus HIV lebih awal dari ujian antibodi HIV. Contoh : • Perhubungan seks dengan orang yang dijangkiti HIV. Ujian Antibodi HIV Ujian Antigen HIV Virus HIV (Human Immunodeficiency Virus) 31 .MANUAL PENCEGAHAN DAN KAWALAN HIV/AIDS Pengesanan kontak HIV (pemberitahuan kepada pasangan) Adalah salah satu langkah pengesanan dan pengawalan HIV. Ia dilakukan untuk mengesan orang-orang yang ada seks dan berkongsi jarum suntikan dadah dengan mereka yang dijangkiti HIV dengan segera supaya langkah-langkah pencegahan dapat dilakukan kepada kontak tersebut. • berkongsi jarum suntikan dadah dengan orang yang dijangkiti HIV. • perhubungan seks dengan berbagai pasangan. Ia menyerang sistem ketahanan badan manusia dan menyebabkan ia terdedah kepada jangkitan opportunistik dan kanser tertentu. Adalah virus yang menyebabkan penyakit AIDS. ujian PA dan ujian LIA.

MANUAL PENCEGAHAN DAN KAWALAN HIV/AIDS LAMPIRAN 10 PENYUMBANG NAMA Dr Teo Gim Sian JABAT JAW JAWATAN & JABATAN Pegawai Kesihatan AIDS Jabatan Kesihatan Negeri Pulau Pinang Pegawai Kesihatan AIDS Jabatan Kesihatan Negeri Pulau Pinang Wakil Pegawai Kesihatan AIDS Jabatan Kesihatan Negeri Pulau Pinang Komandan Pusat Serenti Wanita Kemumin Pengkalan Chepa Kelantan Ketua Kaunselor Pusat Serenti Jeli Kelantan Ketua Kaunselor Pusat Serenti Jeli Kaunselor Kanan Pusat Serenti Wanita Kemumin Pengkalan Chepa Kelantan Dr Khalijah bt Mohd Yusof Dr Zahariah bt Yakob DSP Sharifah Aini bt Syed Bab Mohd Fudzi bin Hj. Ibrahim Suriani bt Mustapha Che Mah bt Mat Nor FASILITATOR Dr Abdul Rasid bin Kasri Ketua Penolong Pengarah Kawalan Penyakit (AIDS/STD) Kementerian Kesihatan Malaysia Ketua Penolong Pengarah Kawalan Penyakit (AIDS/STD) Kementerian Kesihatan Malaysia Penolong Pengarah Kawalan Penyakit (AIDS/STD) Kementerian Kesihatan Malaysia Dr Rohani bt Ali Dr Fauziah bt Mohd. Nor 32 .

MANUAL PENCEGAHAN DAN KAWALAN HIV/AIDS LAMPIRAN 11 TERMINOLOGI DAN DEFINASI PYM PP PKD PK PP&k PH Paramedik Pegawai Yang Menjaga Pembantu Perubatan Pejabat Kesihatan Daerah Pegawai Kesihatan Daerah Pegawai Perubatan Dan Kesihatan Pengarah Hospital Anggota-anggota yang terdiri daripada Pembantu Perubatan Kesihatan Jururawat Pegawai Kesihatan (AIDS/STD) Negeri Kaunselor Pusat Serenti PKAIDS KPS - 33 .

MANUAL PENCEGAHAN DAN KAWALAN HIV/AIDS LAMPIRAN 12 [(ADK : 30/36 ( 7 )] AGENSI DADAH KEBANGSAAN KEMENTERIAN DALAM NEGERI PERINTAH TETAP KETUA PERINTAH TETAP KETUA PENGARAH BILANGAN 11 TAHUN 1998 TAHUN SEMUA PENGARAH ADK NEGERI SEMUA KOMAND OMANDAN PUSAT SEMUA KOMANDAN PUSAT SERENTI 34 .

pucat. tumpuan diberikan bukan sahaja ke arah pemulihan masalah ketagihan terhadap dadah. 2. mata kuyu dan diikuti dengan jangkitan pelbagai penyakit kronik seperti batuk kering. 2. Di samping itu. program ini juga untuk memastikan penghuni-penghuni sentiasa berada dalam keadaan sihat dan cergas untuk menjalani aktivitiaktiviti pemulihan secara bersungguh-sungguh dan penuh komitmen.1.1 Aktiviti-aktiviti program rawatan dan kesihatan yang dilaksanakan di Pusat Serenti tidak mempunyai garis panduan yang lengkap dan menjurus kepada matlamat untuk membantu penghuni-penghuni 35 .3 2. Secara umumnya.MANUAL PENCEGAHAN DAN KAWALAN HIV/AIDS RAW DAN KESIHAT PROGRAM RAWATAN DAN KESIHATAN PUSAT PENGHUNI-PENGHUNI PUSAT SERENTI 1. HIV(t)/AIDS dan lain-lain.2. LATARBELAKANG LAT 2. YANG DIHADAPI MASALAH-MASALAH YANG DIHADAPI 3.2 Panduan Yang Lengkap Ketiadaan Garis Panduan Yang Lengkap 3. Kita meyakini bahawa jasmani yang sihat merupakan asas utama dalam membina kesejahteraan minda bagi meninggalkan tabiat penagihan.1 Aktiviti-aktiviti program rawatan dan kesihatan dijalankan secara tidak seragam di antara satu Pusat Serenti dengan satu Pusat Serenti yang lain. 3. tujuan program ini ialah untuk menjaga dan mengawasi kesihatan penghuni-penghuni dan juga memberikan pendidikan pelbagai aspek kesihatan. tidak bermaya.1 Perintah Tetap ini bertujuan memberi panduan mengenai prosedur untuk melaksanakan program rawatan dan kesihatan kepada penghuni-penghuni yang sedang menjalani rawatan dan pemulihan di Pusat Serenti. penyakit kulit. Keadaan ini dapat dilihat dengan jelas melalui ciri-ciri fizikal penagih-penagih yang lemah. Ini disebabkan kurangnya penyelarasan dan kefahaman yang jelas tentang aktiviti-aktiviti yang sepatutnya dijalankan. kurus. tetapi juga memberikan perhatian terhadap keadaan dan masalah kesihatan yang dialami penagih-penagih.1 Masalah penagihan dadah membawa pelbagai kesan negatif terutamanya terhadap fizikal dan kesejahteraan mental penagih-penagih dadah.1 Aktiviti-aktiviti Dijalankan Secara Tidak Seragam 3. Program rawatan dan kesihatan yang disediakan di Pusat-pusat Serenti merupakan salah satu komponen utama untuk merawat dan memulihkan penagih-penagih dadah.4 3. Tahap kesihatan mereka bukan sahaja terjejas malahan mudah terdedah dengan pelbagai gejala dan risiko jangkitan penyakit. hepatitis B. TUJUAN 1. Keadaan ini mengakibatkan program rawatan dan kesihatan tidak dapat dijalankan secara teratur.2 2. Oleh yang demikian. terketar-ketar.

1. 4.2 Objektif (a) (b) (c) Memberi rawatan perubatan kepada setiap penghuni yang sakit. Memberi pengetahuan dan pendidikan kepada penghuni aspek-aspek penting dalam penjagaan kesihatan diri dan gaya hidup sihat. Kebanyakannya dijalankan mengikut keperluan semasa atau bila keadaan benar-benar memerlukan.3. dan Mewujudkan persekitaran pemulihan yang bersih dan sihat. Aktiviti-aktiviti rawatan dan kesihatan ditetapkan sebagaimana berikut:(i) Pemeriksaan kesihatan penghuni baru.1 Aktiviti-aktiviti yang dijalankan tidak dirancang dengan teliti dan teratur. Ketiadaan garis panduan untuk melaksanakan program ini mengakibatkan pegawai dan kakitangan unit perubatan terpaksa menggunakan pengetahuan dan budi bicara sendiri di dalam melaksanakan aktiviti-aktiviti yang dijalankan yang tentunya berbeza-beza di antara satu Pusat Serenti dengan satu Pusat Serenti yang lain. (v) Ujian dan pendidikan HIV/AIDS. 36 (d) (e) (f) . MENGAT YANG LANGKAH-LANGKAH UNTUK MENGATASI MASALAH-MASALAH YANG DIHADAPI.3 Yang Tersusun Ketiadaan Rancangan Aktiviti Yang Tersusun 3.MANUAL PENCEGAHAN DAN KAWALAN HIV/AIDS mengatasi masalah penagihan dadah. dan (vii) Pemeriksaan kebersihan sekitar Pusat Serenti. Ketiadaan rancangan aktiviti yang tersusun menyebabkan pengendalian aktiviti pendidikan kesihatan tidak diberi penekanan secara menyeluruh. (iii) Pendidikan kesihatan. 4. (iv) Ujian pengesanan dadah ke atas sampel air kencing penghuni. Menguji status kesihatan penghuni semasa mengikuti program pemulihan. Keadaan ini berlaku oleh kerana kurangnya kemahiran dan pengetahuan di kalangan pegawai-pegawai yang bertanggungjawab untuk mengatur aktiviti-aktiviti yang sesuai dan relevan kepada penghunipenghuni. 4. (vi) Pemeriksaan kesihatan sebelum kenaikan fasa dan pembebasan.1. Memberi rawatan detoksifikasi kepada setiap penghuni sebaik sahaja dimasukkan ke Pusat serenti. (ii) Rawatan detoksifikasi. 3.1 Aktiviti-aktiviti yang dijalankan a. Menguji status bebas dadah penghuni semasa mengikuti program.

Bagi aktiviti Pemeriksaan Kebersihan Sekitar Pusat. Pegawai berkenaan hendaklah menentukan supaya perancangan dan jadual aktiviti-aktiviti disediakan untuk mempastikan setiap penghuni mengikuti setiap aktiviti yang ditetapkan. Pegawai berkenaan boleh mengatur program ini dengan melibatkan penceramah-penceramah jemputan dari Jabatan Kesihatan Daerah/Negeri. Ujian HIV/AIDS hendaklah dilakukan ke atas semua penghuni sebanyak tiga (3) kali iaitu sebaik sahaja penghuni dimasukkan ke Pusat setelah 6 bulan berada di pusat dan 3 bulan sebelum dibebaskan. Jumlah penghuni yang menyertai aktiviti Pendidikan Kesihatan tidak melebihi 40 orang bagi setiap kumpulan/ kelas untuk mempastikan keberkesanan. Penghuni-penghuni dikehendaki mengikuti semua aktiviti mengikut sukatan atau kandungan aktiviti yang ditetapkan seperti di Lampiran A. Komandan hendaklah menetapkan seorang Pegawai (Pegawai Perubatan atau Pembantu Perubatan) menyelaras aktiviti-aktiviti yang dijalankan. Pegawai berkenaan hendaklah menubuhkan satu jawatankuasa kebersihan Pusat dengan melibatkan kakitangan dan Pengawas.MANUAL PENCEGAHAN DAN KAWALAN HIV/AIDS 4. Pegawai penyelaras hendaklah mengadakan pemeriksaan klinikal untuk menilai tahap kesihatan setiap penghuni pada setiap fasa dan sebelum penghuni dibebaskan. dan (b) (c) (d) (e) (f) (g) (h) (i) (j) 37 . Ujian Pengesanan Dadah keatas sampel air kencing penghuni hendaklah dilakukan secara rambang mengikut keperluan. Jawatankuasa ini aktivitiaktiviti kebersihan yang ditetapkan untuk dijalankan pada setiap minggu iaitu hari Ahad/Jumaat.3 Prosedur Pelaksanaan (a) Setiap penghuni dikehendaki mengikuti aktiviti-aktiviti rawatan dan kesihatan yang ditetapkan seperti di Lampiran A.1. Bagi aktiviti Pendidikan HIV/AIDS.

PPK (I) 7. KPP (R) 5. TKP 2. PR 3. PPK (L) 38 .k: 1. 5.MANUAL PENCEGAHAN DAN KAWALAN HIV/AIDS (k) Rekod-rekod berkaitan aktiviti-aktiviti dan ujian-ujian yang dijalankan hendaklah disimpan di dalam fail yang berkaitan dan kemaskinikan. BAKRI BIN HAJI OMAR) Ketua Pengarah. Tarikh: 21 November 1998 s. PC 4. (DA MOHD. Kementerian Dalam Negeri. (DATUK MOHD. Malaysia. Agensi Dadah Kebangsaan. PPK (RO) 6. KU TKU TARIKH KUATKUASA Perintah Tetap ini hendaklah dilaksanakan di semua Pusat Serenti mulai tarikh ianya ditandatangani.

BIL AKTIVITI 1. RAWATAN DETOKSIFIKASI (Mengikut Perintah Tetap) a) Menghilangkan pergantungan fizikal penghuni-penghuni terhadap dadah. b) Penghuni sedar masalah kesihatan yang dialami. Mempastikan status kesihatan penghuni sebelum dimasukkan ke dalam wad detok (rujuk carta aliran Perintah Tetap Ketua Pengarah Bil. d) Penghuni sedia meneruskan program pemulihan selepas menjalani proses detoksifikasi.LAMPIRAN A PUSAT RAW DAN KESIHAT PROGRAM RAWATAN DAN KESIHATAN PENGHUNI-PENGHUNI PUSAT SERENTI OBJEKTIF (a) Membuka rekod perubatan untuk penghuni yang diterima masuk ke Pusat Serenti. b) Melatih penghuni-penghuni menjaga kebersihan dan kesihatan semasa di dalam detok. 2/1996) Senaman ringan harian. dan (c) Mengadakan rekod kesihatan dan perubatan penghuni. Melatih penghuni menjaga kebersihan diri dan wad detok. a) a) Pergantungan fizikal penghuni terhadap dadah dapat dihilangkan. KANDUNGAN IMPAK IMPAK a) Penghuni sedar status kesihatan. Pemeriksaan taraf kesihatan penghuni dari masa ke semasa di Wad Detok dan membuat laporan kepada Pegawai Asrama. Rujuk rekod perubatan terdahulu penghuni sebelum dimasukkan ke Pusat Serenti jika ada. MANUAL PENCEGAHAN DAN KAWALAN HIV/AIDS 39 2. c) Kecergasan dan taraf kesihatan penghuni meningkat dan bertambah baik. b) Menjalankan pengambilan berat badan dan ukuran tinggi penghuni. dan d) Membolehkan penghuni meneruskan program pemulihan yang ditetapkan. (b) Merancang tindakan susulan dari segi keperluan perubatan berdasarkan status kesihatan penghuni. b) Penghuni boleh menjaga kebersihan diri dan wad detok. Memeriksa keadaan fizikal serta tandatanda di badan penghuni. c) c) Satu rekod perubatan penghuni yang kemaskini dapat diadakan. c) b) c) Meningkatkan tahap kecergasan dan kesihatan penghuni. PEMERIKSAAN KESIHATAN PENGHUNI BARU (a) Memastikan status kesihatan penghuni. dan d) e) Pemeriksaan status kesihatan penghuni sebelum dikeluarkan dari wad detoks. . d) d) Penghuni sedar untuk memulihkan kesihatan diri.

1 Kementerian Kesihatan Malaysia untuk penghuni. a) Menentukan penghuni untuk menjalani ujian. (i) Penyakit dan pencegahan (ii) Kebersihan diri dan persekitaran. (iii) Program kesihatan yang dijalankan dijalankan di Pusat Serenti dan luar Pusat. Pendaftaran dan mengisi borang APPENDIX 11. UJIAN DAN PENDIDIKAN HIV / AIDS a) Mengesan dan menentusahkan sama ada penghuni dijangkiti HIV /AIDS. UJIAN PENGESANAN DADAH KE ATAS SAMPEL AIR KENCING PENGHUNI b) c) a) Mengesan penghuni yang mengambil semula dadah di dalam Pusat. dan (v) Amalan makanan dan pemakanan a) Tajuk-tajuk dibincang: a) Penghuni-penghuni faham dan mengtahui mengenai cara-cara penjagaan kesihatan diri. punca dan cara mencegah dan mendapatkan rawatan. c) Penghuni dapat memahami cara-cara mencegah HIV/AIDS. dan c) Memberi maklumat dan penerangan kepada penghuni mengenai jenis penyakit. punca dan cara mencegah dan mendapatkan rawatan. a) b) c) Mengambil darah penghuni. (iv) Gaya hidup sihat. b) Penghuni sedar cara-cara Virus HIV/ AIDS merebak. Komandan dan Pegawai Unit Displin. Menjalankan analisis ke atas sampel air kencing penghuni terbabit. 4. dan Ujian pengesahan di hospital. b) Penghuni dapat dicegah dari mengambil semula dadah semasa mengikuti program pemulihan. a) Penghuni sedar status kesihatan. Menjalankan sesi Pre Test Kaunseling. Mengambil sampel air kencing penghuni. PENDIDIKAN KESIHATAN a) Memberi pengetahuan dan pendidikan kepada penghuni-penghuni mengenai aspek-aspek penjagaan kesihatan diri. b) Penghuni mengamalkan penjagaan kebersihan diri dan persekitaran. b) Melatih penghuni menjaga kebersihan diri dan persekitaran. dan a) Penghuni yang mengambil semula dadah semasa di dalam Pusat dapat dikesan. c) Penghuni sedar kesalahan yang dilakukan. dan c) Penghuni faham dan mengetahui jenisjenis penyakit. 5. d) e) d) Penghuni sedar pentingnya sentiasa bebas dari dadah. b) Mencegah merebaknya virus HIV /AIDS dikalangan penghuni c) Memberi pengetahuan dan mak- .3. Membuat laporan analisis keputusan ujian kepada. dan MANUAL PENCEGAHAN DAN KAWALAN HIV/AIDS 40 b) Mencegah kegiatan pengambilan dadah di kalangan penghuni.

c) d) Memeriksa rekod perubatan penghuni. Melibatkan semua penghuni dalam aktiviti menjaga kebersihan. b) Penghuni akan lebih bertanggungjawab menjaga kebersihan tempat tinggal.lumat mengenai cara pencegahan HIV/AIDS kepada penghuni. PEMERIKSAAN KEBERSIHAN SEKITAR PUSAT b) a) Menanam sikap kerjasama di kalangan penghuni untuk menjaga kebersihan persekitaran. e) Menjaga kebersihan bangunan. Menghantar laporan kepada komandan. dan d) Memberi khidmat Pre/Post Test Kaunseling kepada penghuni. PEMERIKSAN KESIHATAN SEBELUM KENAIKAN FASA DAN PEMBEBASAN a) Untuk menilaikan dan status kesihatan penghuni dari masa ke semasa. Memelihara kebersihan di sekitar asrama dan sekitar Pusat Serenti melalui aktiviti gotong-royong. d) Penghuni sedia menerima hakikat tentang jangkitan virus HIV yang dialaminya. d) Menceria dan mengindahkan kawasan Pusat. b) Mengambil timbangan berat badan. a) Menjaga kebersihan dewan makan dan kawasan dapur Pusat Serenti. . 41 7. c) Mewujudkan persekitaran pemulihan yang bersih. b) Mendorong penghuni untuk lebih mengutamakan kesihatan diri. dan b) Melatih penghuni lebih bertanggungjawab menjaga kebersihan tempat tinggal. Memeriksa keadaan fizikal penghuni. Pengawal Hal-Ehwal Pelatih dan kaunselor e) Penghuni sedar perlunya mengamalkan berkenaan hasil ujian yang dijalankan. a) Penghuni sedar tentang status kesihatan. dan Membuat laporan kepada Pegawai HalEhwal Penghuni dan kaunselor mengenai kesihatan penghuni. dan f) 6. gaya hidup sihat. dan a) MANUAL PENCEGAHAN DAN KAWALAN HIV/AIDS b) Penghuni sedia menjaga kebersihan dan kesihatan diri. a) Penghuni sedia bekerjasama menjaga kebersihan persekitaran. dan c) c) Penghuni lebih sihat dan ceria apabila persekitarannya bersih. dan e) d) Memberitahu keputusan ujian kepada penghuni. dan Menjalankan Post Test Kaunseling kepada penghuni yang didapati POSITIF dalam ujian pengesanan HIV yang dijalankan.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful