P. 1
materi-statistik2

materi-statistik2

|Views: 2,652|Likes:
Dipublikasikan oleh Mazqur Hoeda

More info:

Published by: Mazqur Hoeda on Feb 08, 2011
Hak Cipta:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

04/24/2013

pdf

text

original

C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o

P PA AK KE ET T B BE EL LA AJ JA AR R

M MA AT TA A K KU UL LI IA AH H : : S ST TA AT TI IS ST TI IK K
K KO OM MA AK K : : K KP PD D 1 12 22 2
S SK KS S : : 2 2 S SK KS S
D DE ES SK KR RI IP PS SI I S SI IN NG GK KA AT T : : M Ma at ta ak ku ul li ia ah h i in ni i m me er ru up pa ak ka an n m ma at ta ak ku ul li ia ah h w wa aj ji ib b b ba ag gi i m ma ah ha as si is sw wa a
P PG GS SD D, , y ya an ng g s sa an ng ga at t m me en nu un nj ja an ng g s se ek ka al li i t te er rh ha ad da ap p s sa al la ah h s sa at tu u k ko om mp pe et te en ns si i “ “m me el la ak ks sa an na ak ka an n
p pe en ne el li it ti ia an n” ”. . P Pe en ny ye el le en ng gg ga ar ra aa an n p pe er rk ku ul li ia ah ha an n b be er ro or ri ie en nt ta as si i u un nt tu uk k m me en na am mb ba ah h w wa aw wa as sa an n
m ma ah ha as si is sw wa a d da al la am m b bi id da an ng g p pe en ne el li it ti ia an n y ya ai it tu u: : p pr ri in ns si ip p- -p pr ri in ns si ip p, , m me et to od de e d da an n p pr ro os se ed du ur r y ya an ng g p pe er rl lu u
d di it te em mp pu uh h d da al la am m r ra an ng gk ka a p pe en ng gu um mp pu ul la an n, , p pe en ny yu us su un na an n, , p pe en ny ya aj ji ia an n, , p pe en ng ga an na al li is sa aa an n b ba ah ha an n a at ta au u
k ke et te er ra an ng ga an n y ya an ng g b be er rw wu uj ju ud d a an ng gk ka a m me en ng ge en na ai i h ha al l- -h ha al l y ya an ng g b be er rk ka ai it ta an n d de en ng ga an n p pe en nd di id di ik ka an n. .
O Ol le eh h k ka ar re en na a i it tu u, , a ak ka an n d di ip pe er rk ke en na al lk ka an n p pe em ma ah ha am ma an n t te er rh ha ad da ap p; ; p pe en ny ya aj ji ia an n d da at ta a; ; m me en nc ca ak ku up p
p pe en ng ge er rt ti ia an n s st ta at ti is st ti ik k, , p pe er ra an na an n, , d da an n b be en nt tu uk k- -b be en nt tu uk k p pe en ny ya aj ji ia an n d da at ta a; ; g ge ej ja al la a p pu us sa at t d da an n u uk ku ur ra an n
l le et ta ak k m me el li ip pu ut ti i r ra at ta a- -r ra at ta a h hi it tu un ng g, , m mo od du us s, , m me ed di ia an n, , d da an n p pe er rs se en nt ti il l; ; u uk ku ur ra an n s si im mp pa an ng ga an n ; ; b be er rk ka ai it ta an n
d de en ng ga an n s si im mp pa an ng ga an n b ba ak ku u d da an n v va ar ri ia an ns s; ; j je en ni is s d da at ta a ( (d da at ta a n no om mi in na al l, , o or rd di in na al l, , s sk ka al la a, , d da an n r ra at ti io o) ); ;
d da an n p pe en ng gu uj ji ia an n h hi ip po ot te es si is s m me en nc ca ak ku up p p pe en ng ge er rt ti ia an n, , p pe er ru um mu us sa an n, , d da an n p pe en ng gu uj ji ia an n h hi ip po ot te es si is s; ; u uj ji i
h hu ub bu un ng ga an n a an nt ta ar ra a l la ai in n k ko or re el la as si i K Ka ar rl l P Pe ea ar rs so on n, , S Sp pe ea ar rm ma an n, , k ko or re el la as si i p po oi in nt t b bi is se er ri ia al l, , d da an n k ko oe ef fi is si ie en n
k ko on nt ti in ng ge en ns si i; ; u uj ji i b be ed da a m me el li ip pu ut ti i u uj ji i d du ua a r ra at ta a- -r ra at ta a ( (u uj ji i d du ua a p pi ih ha ak k d da an n u uj ji i s sa at tu u p pi ih ha ak k) ); ; d da an n
d di ia ak kh hi ir ri i d de en ng ga an n p pe en na ak ks si ir ra an n p pa ar ra am me et te er r y ya ai it tu u m me en na ak ks si ir r r ra at ta a- -r ra at ta a, , s si im mp pa an ng ga an n b ba ak ku u, , d da an n
m me en na ak ks si ir r u uk ku ur ra an n s sa am mp pe el l. .

K Ko om mp pe et te en ns si i d da as sa ar r : : a ag ga ar r m ma ah ha as si is sw wa a m ma am mp pu u m me en nj je el la as sk ka an n s se eg gi i- -s se eg gi i a an na al li is si is s d da at ta a b ba ag gi i
k ke ep pe er rl lu ua an n p pe en ne el li it ti ia an n p pe en nd di id di ik ka an n. .
P Po ok ko ok k B Ba ah ha as sa an n I I : : P Pe en ny ya aj ji ia an n d da at ta a
T Tu uj ju ua an n P Pe em mb be el la aj ja ar ra an n : :
1 1. . A Ag ga ar r m ma ah ha as si is sw wa a m me em ma ah ha am mi i p pe en ng ge er rt ti ia an n s st ta at ti is st ti ik k p pe en nd di id di ik ka an n. .
2 2. . A Ag ga ar r m ma ah ha as si is sw wa a m me em ma ah ha am mi i p pe er ra an na an n s st ta at ti is st ti ik k p pe en nd di id di ik ka an n
3 3. . A Ag ga ar r m ma ah ha as si is sw wa a m me em ma ah ha am mi i p pe en ny ya aj ji ia an n d da at ta a d da al la am m b be en nt tu uk k t ta ab be el l d da an n b be en nt tu uk k d di ia ag gr ra am m
C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
R Ri in ng gk ka as sa an n M Ma at te er ri i : :
1 1. . P Pe en ng ge er rt ti ia an n S Sa at ta at ti is st ti ik k
S St ta at ti is st ti ik k a ad da al la ah h k ka at ta a y ya an ng g d di ig gu un na ak ka an n u un nt tu uk k m me en ny ya at ta ak ka an n s se ek ku um mp pu ul la an n f fa ak kt ta a, , u um mu um mn ny ya a
b be er rb be en nt tu uk k a an ng gk ka a- -a an ng gk ka a y ya an ng g d di is su us su un n d da al la am m t ta ab be el l a at ta au u d di ia ag gr ra am m y ya an ng g m me el lu uk ki is sk ka an n a at ta au u
m me en ng gg ga am mb ba ar rk ka an n s su ua at tu u k ku um mp pu ul la an n d da at ta a y ya an ng g m me em mp pu un ny ya ai i a ar rt ti i. .
U Un nt tu uk k m me em mu ud da ah hk ka an n, , b be er ri ik ku ut t i in ni i d di is sa am mp pa ai ik ka an n b be eb be er ra ap pa a c co on nt to oh h : :
a a. . " "A Ad da a 6 60 0 % % d da ar ri i p pe en nd du ud du uk k y ya an ng g m me em me er rl lu uk ka an n a ai ir r b be er rs si ih h, , k ka at ta a 6 60 0 % % a ad da al la ah h s st ta at ti is st ti ik k. .
b b. . S St ta at ti is st ti ik k v vi it ta al l p pr ra ag ga aw wa at ti i t te er rs se eb bu ut t a ad da al la ah h 3 38 8 - - 3 33 3 - - 3 35 5, , r ra an ng gk ka ai ia an n a an ng gk ka a- -a an ng gk ka a i in ni i
d di is se eb bu ut t j ju ug ga a " "s st ta at ti is st ti ik k" " k ka ar re en na a m me em mp pu un ny ya ai i a ar rt ti i. .
S Se ed da an ng gk ka an n s st ta at ti is st ti ik ka a m me en nu un nj ju uk kk ka an n s su ua at tu u p pe en ng ge et ta ah hu ua an n y ya an ng g b be er rh hu ub bu un ng ga an n d de en ng ga an n c ca ar ra a- -
c ca ar ra a p pe en ng gu um mp pu ul la an n f fa ak kt ta a, , p pe en ng go ol la ah ha an n, , p pe en ng ga an na al li is si is sa an n, , d da an n p pe en na ar ri ik ka an n k ke es si im mp pu ul la an n s se er rt ta a
p pe em mb bu ua at ta an n k ke ep pu ut tu us sa an n y ya an ng g c cu uk ku up p b be er ra al la as sa an n b be er rd da as sa ar rk ka an n f fa ak kt ta a y ya an ng g a ad da a. .
2 2. . P Pe er ra an na an n S St ta at ti is st ti ik k
S St ta at ti is st ti ik k b be er rf fu un ng gs si i h ha an ny ya a s se eb ba ag ga ai i a al la at t b ba an nt tu u! ! P Pe er ra an na an n s st ta at ti is st ti ik k d da al la am m p pe en ne el li it ti ia an n t te et ta ap p
d di il le et ta ak kk ka an n s se eb ba ag ga ai i a al la at t. . A Ar rt ti in ny ya a, , s st ta at ti is st ti ik k b bu uk ka an n m me en nj ja ad di i t tu uj ju ua an n y ya an ng g m me en ne en nt tu uk ka an n
k ko om mp po on ne en n p pe en ne el li it ti ia an n l la ai in n. . O Ol le eh h s se eb ba ab b i it tu u, , y ya an ng g b be er rp pe er ra an n m me en ne en nt tu uk ka an n t te et ta ap p m ma as sa al la ah h
y ya an ng g d di ic ca ar ri i j ja aw wa ab ba an nn ny ya a d da an n t tu uj ju ua an n p pe en ne el li it ti ia an n i it tu u s se en nd di ir ri i. .
S St ta at ti is st ti ik k d da ap pa at t b be er rg gu un na a d da al la am m p pe en ny yu us su un na an n m mo od de el l, , p pe er ru um mu us sa an n h hi ip po ot te es si is s, , p pe en ng ge em mb ba an ng ga an n
a al la at t p pe en ng ga am mb bi il l d da at ta a, , p pe en ny yu us su un na an n r ra an nc ca an ng ga an n p pe en ne el li it ti ia an n, , p pe en ne en nt tu ua an n s sa am mp pe el l, , d da an n a an na al li is si is s
d da at ta a, , y ya an ng g k ke em mu ud di ia an n d da at ta a t te er rs se eb bu ut t d di ii in nt te er rp pr re et ta as si ik ka an n s se eh hi in ng gg ga a b be er rm ma ak kn na a. .
H Ha am mp pi ir r s se em mu ua a p pe en ne el li it ti ia an n i il lm mi ia ah h d di il la ak ku uk ka an n t te er rh ha ad da ap p s sa am mp pe el l k ke ej ja ad di ia an n, , d da an n a at ta as s d da as sa ar r
s sa am mp pe el l i it tu u d di it ta ar ri ik k s su ua at tu u g ge en ne er ra al li iz za at ti io on n. . S Su ua at tu u g ge en ne er ra al li is sa as si i p pa as st ti i m me en ng ga al la am mi i e er rr ro or r; ;
d di is si in ni il la ah h s sa al la ah h s sa at tu u t tu ug ga as s s st ta at ti is st ti ik k b be ek ke er rj ja a a at ta as s d da as sa ar r s sa am mp pe el l b bu uk ka an n p po op pu ul la as si i. . D De en ng ga an n
d de em mi ik ki ia an n p pe en ng gu uj ji ia an n h hi ip po ot te es si is s d da ap pa at t k ki it ta a l la ak ku uk ka an n d de en ng ga an n t te ek kn ni ik k- -t te ek kn ni ik k s st ta at ti is st ti ik k. .
D Da ar ri i h ha as si il l a an na al li is si is s s st ta at ti is st ti ik k y ya an ng g d di ip pe er ro ol le eh h b be er rd da as sa ar rk ka an n p pe er rh hi it tu un ng ga an n y ya an ng g b be er rb be en nt tu uk k
a an ng gk ka a- -a an ng gk ka a t te er rs se eb bu ut t, , s se eb be en na ar rn ny ya a b be el lu um m m me em mp pu un ny ya ai i a ar rt ti i a ap pa a- -a ap pa a t ta an np pa a d di id de es sk kr ri ip ps si ik ka an n
d da al la am m b be en nt tu uk k k ka al li im ma at t a at ta au u k ka at ta a- -k ka at ta a d di i d da al la am m p pe en na ar ri ik ka an n k ke es si im mp pu ul la an n. . J Ji ik ka a t ti id da ak k, , m ma ak ka a
h ha as si il l a an na al li is si is s t te er rs se eb bu ut t t ti id da ak k a ak ka an n b be er rm ma ak kn na a d da an n h ha an ny ya a t ti in ng gg ga al l a an ng gk ka a- -a an ng gk ka a y ya an ng g t ti id da ak k
" "b be er rb bu un ny yi i" ". .
3 3. . P Pe en ny ya aj ji ia an n D Da at ta a
P Pe en ny ya aj ji ia an n d da at ta a s st ta at ti is st ti ik k p pa ad da a d da as sa ar rn ny ya a d da ap pa at t d di ib ba ag gi i d da al la am m b be en nt tu uk k : :
C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
1 1. . T Ta ab be el l. .
P Pe en ny ya aj ji ia an n d da al la am m b be en nt tu uk k t ta ab be el l t te er rd di ir ri i a at ta as s b be er rm ma ac ca am m- -m ma ac ca am m j je en ni is s, , y ya ak kn ni i t ta ab be el l t tu un ng gg ga al l
( (u un ni iv va ar ri ia at t) ), , t ta ab be el l s si il la an ng g ( (b bi iv va ar ri ia at t) ), , m ma au up pu un n m mu ul lt ti iv va ar ri ia at t. .
C Co on nt to oh h t ta ab be el l t tu un ng gg ga al l, , D Da at ta a s si is sw wa a k ke el la as s I II I d da an n I II II I S SD D L La ab bu ua an n d da al la am m b be en nt tu uk k f fr re ek ku ue en ns si i
d da an n p po or rs se en nt ta as se e
T Ta ab be el l 1 1. . B BA AN NY YA AK K S SI IS SW WA A K KE EL LA AS S I I – – V VI I S SD D L LA AB BU UA AN N
N No o. . V Va ar ri ia ab be el l F Fr re ek ku ue en ns si i P Pe er rs se en nt ta as se e ( (% %) )
1 1 K Ke el la as s I I 3 34 4 1 15 5, ,8 81 1
2 2 K Ke el la as s I II I 3 35 5 1 16 6, ,2 28 8
3 3 K Ke el la as s I II II I 3 38 8 1 17 7, ,6 67 7
4 4 K Ke el la as s I IV V 3 35 5 1 16 6, ,2 28 8
5 5 K Ke el la as s V V 3 37 7 1 17 7, ,2 21 1
6 6 K Ke el la as s V VI I 3 36 6 1 16 6, ,7 75 5
J Ju um ml la ah h 2 21 15 5 1 10 00 0, ,0 00 0

C Co on nt to oh h t ta ab be el l s si il la an ng g ( (b bi iv va ar ri ia at t) ): : S Se eo or ra an ng g g gu ur ru u m me el la ak ku uk ka an n p pe en ne el li it ti ia an n m me en ng ge en na ai i p pe en nd da ap pa at t
s si is sw wa a t te en nt ta an ng g f fu un ng gs si i U Us sa ah ha a K Ke es se eh ha at ta an n S Se ek ko ol la ah h. . “ “p po oo ol li in ng g” ” i in ni i d di ik ka ai it tk ka an n d de en ng ga an n l la at ta ar r
b be el la ak ka an ng g p pe en nd di id di ik ka an n o or ra an ng g t tu ua a s si is sw wa a t te er rs se eb bu ut t, , h ha as si il l “ “p po ol li in ng g” ” d da ap pa at t d di il li ih ha at t p pa ad da a t ta ab be el l
b be er ri ik ku ut t : :
T Ta ab be el l 2 2. . P PE EN ND DA AP PA AT T S SI IS SW WA A T TE EN NT TA AN NG G F FU UN NG GS SI I U UK KS S S SE EK KO OL LA AH H
B BE ER RD DA AS SA AR RK KA AN N S ST TA AT TU US S S SO OS SI IA AL L E EK KO ON NO OM MI I O OR RA AN NG G T TU UA A

S ST TA AT TU US S S SO OS SI IA AL L
E EK KO ON NO OM MI I O OR RA AN NG G
T TU UA A
N NO O K KA AT TE EG GO OR RI I
T TI IN NG GG GI I R RE EN ND DA AH H
J JU UM ML LA AH H
1 1 B BA AI IK K 1 13 3 1 15 5 3 38 8
2 2 C CU UK KU UP P 1 18 8 2 25 5 4 43 3
3 3 K KU UR RA AN NG G 3 36 6 1 12 2 4 48 8
J JU UM ML LA AH H 6 67 7 5 52 2 1 12 29 9

C Co on nt to oh h t ta ab be el l s si il la an ng g ( (m mu ul lt ti iv va ar ri ia at t) ): : H Ha as si il l “ “p po oo ol li in ng g” ” p pe en nd da ap pa at t s si is sw wa a t te en nt ta an ng g f fu un ng gs si i U Un ni it t
K Ke es se eh ha at ta an n S Se ek ko ol la ah h s se ek ko ol la ah h d da as sa ar r b be er rd da as sa ar rk ka an n s st ta at tu us s s so os si ia al l e ek ko on no om mi i o or ra an ng g t tu ua a d da an n l la at ta ar r
b be el la ak ka an ng g p pe en nd di id di ik ka an n p pa ad da a S SD D L La ab bu ua an n. .
C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
T Ta ab be el l 3 3. . P PE EN ND DA AP PA AT T S SI IS SW WA A T TE EN NT TA AN NG G F FU UN NG GS SI I U UK KS S S SE EK KO OL LA AH H
B BE ER RD DA AS SA AR RK KA AN N S ST TA AT TU US S S SO OS SI IA AL L E EK KO ON NO OM MI I O OR RA AN NG G T TU UA A D DA AN N
L LA AT TA AR R B BE EL LA AK KA AN NG G P PE EN ND DI ID DI IK KA AN N P PA AD DA A S SD D L LA AB BU UA AN N

S ST TA AT TU US S S SO OS SI IA AL L E EK KO ON NO OM MI I O OR RA AN NG G T TU UA A
T TI IN NG GG GI I R RE EN ND DA AH H N NO O
P PE EN ND DA A- -
P PA AT T
S SD D S SM MP P S SM MA A P PT T S SD D S SM MP P S SM MA A P PT T
J JU UM M
L LA AH H
1 1 B BA AI IK K 1 14 4 1 17 7 1 13 3 4 4 2 27 7 2 20 0 1 14 4 2 2 1 11 11 1
2 2 C CU UK KU UP P 1 18 8 2 21 1 1 14 4 1 12 2 2 25 5 2 21 1 1 18 8 1 11 1 1 14 40 0
3 3 K KU UR RA AN NG G 6 6 1 14 4 2 21 1 2 26 6 1 18 8 1 15 5 8 8 3 3 1 11 11 1
J JU UM ML LA AH H 3 38 8 5 52 2 4 48 8 4 42 2 7 70 0 5 56 6 4 40 0 1 16 6 3 36 62 2

2 2. . D Di ia ag gr ra am m. .
P Pe en ny ya aj ji ia an n d da at ta a d da al la am m b be en nt tu uk k d di ia ag gr ra am m, , d da ap pa at t d di ib ba ag gi i d da al la am m b be eb be er ra ap pa a b be en nt tu uk k, , a ad da a b be en nt tu uk k
b ba at ta an ng g, , p pa as st te el l, , g ga ar ri is s, , a at ta au u d da al la am m b be en nt tu uk k s si im mb bo ol l. .
B Be er ri ik ku ut t a ad da al la ah h d da at ta a b ba an ny ya ak k p pe en nd du ud du uk k s sa al la ah h s sa at tu u R RT T 2 2 L LK K. . I I R Ra aj ja ab ba as sa a K Ko ot ta a B Ba an nd da ar r
L La am mp pu un ng g b be er rd da as sa ar rk ka an n l la at ta ar r b be el la ak ka an ng g p pe en nd di id di ik ka an n m me er re ek ka a. .
T Ta ab be el l 4 4. . D DA AT TA A P PE EN ND DU UD DU UK K R RT T 2 2 L LK K. .I I R RA AJ JA AB BA AS SA A B BE ER RD DA AS SA AR RK KA AN N J JE EN NJ JA AN NG G
P PE EN ND DI ID DI IK KA AN N
B BA AN NY YA AK K P PE EN ND DU UD DU UK K T TI IN NG GK KA AT T
P PE EN ND DI ID DI IK KA AN N P PR RI IA A W WA AN NI IT TA A
J JU UM ML LA AH H
S SD D 1 13 3 1 15 5 3 38 8
S SM MP P 1 18 8 2 25 5 4 43 3
S SM MA A/ /S SM MK K 3 36 6 1 12 2 4 48 8
P PT T 8 8 4 4 1 12 2

B Bi il la a d da at ta a d di i a at ta as s d di is sa aj ji ik ka an n d da al la am m b be en nt tu uk k d di ia ag gr ra am m b ba at ta an ng g, , d da ap pa at t d di ig ga am mb ba ar rk ka an n s se eb ba ag ga ai i
b be er ri ik ku ut t : :





S SD D S SM MP P S SM MA A/ /K K P PT T

G Ga am mb ba ar r 1 1. . J Ju um ml la ah h d da at ta a p pe en nd du ud du uk k R RT T 2 2 L LK K. . I I R Ra aj ja ab ba as sa a B Ba an nd da ar r L La am mp pu un ng g

4 48 8
4 43 3
3 38 8


1 12 2
C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
R Ru uj ju uk ka an n : :
1 1. . I Is sp pa ar rj ja ad di i, , 1 19 98 88 8; ; S St ta at ti is st ti ik k P Pe en nd di id di ik ka an n, , D De ep pd di ik kb bu ud d D Di ik kt ti i P PP PL LP PT TK K, , J Ja ak ka ar rt ta a ( (B Ba ab b I II I, ,
h ha al l. . 5 5 – – 1 15 5) )
2 2. . S Si ie eg ge el l, , S Si id dn ne ey y, , 1 19 98 85 5; ; S St ta at ti is st ti ik k N No on np pa ar ra am me et tr ri ik k U Un nt tu uk k I Il lm mu u- -i il lm mu u S So os si ia al l, ,
( (T Te er rj je em ma ah ha an n) ), , P PT T. . G Gr ra am me ed di ia a, , ( (B Ba ab b I II II I, , h ha al l. . 2 26 6 – – 3 38 8) )
3 3. . S Su ud dj ja an na a, , 1 19 98 84 4; ; M Me et to od da a S St ta at ti is st ti ik ka a, , T Ta ar rs si it to o, , B Ba an nd du un ng g ( (B Ba ab bI I d da an n I II I, , h ha al l. . 1 1 - - 3 38 8) )

T Tu ug ga as s d da an n L La at ti ih ha an n : :
1 1. . T Tu ul li is sk ka an n p pe er ra an na an n s st ta at ti is st ti ik k d da al la am m p pe en ne el li it ti ia an n! !
2 2. . B Bu ua at tl la ah h d da at ta a y ya an ng g a ad da a p pa ad da a s se ek ko ol la ah h a an nd da a ( (d da at ta a g gu ur ru u a at ta au u d da at ta a s si is sw wa a) ) d da al la am m b be en nt tu uk k
t ta ab be el l d da an n d di ia ag gr ra am m! !
3 3. . U Un nt tu uk k m me em mb bu ua at t s su ua at tu u d da af ft ta ar r a at ta au u t ta ab be el l, , h ha al l- -h ha al l a ap pa a s sa aj ja a y ya an ng g h ha ar ru us s d di ip pe er rh ha at ti ik ka an n ? ?
4 4. . L Li ih ha at t g ga am mb ba ar r 1 1, , L Le en ng gk ka ap pi il la ah h d da at ta a i it tu u d de en ng ga an n n ni il la ai i p po or rs se en nt ta as se e! !

P Po ok ko ok k B Ba ah ha as sa an n I II I : : G Ge ej ja al la a P Pu us sa at t d da an n U Uk ku ur ra an n L Le et ta ak k ( (2 2 X X P Pe er rt te em mu ua an n) )
T Tu uj ju ua an n P Pe em mb be el la aj ja ar ra an n : :
1 1. . A Ag ga ar r m ma ah ha as si is sw wa a d da ap pa at t m me en nj je el la as sk ka an n p pe en ng ge er rt ti ia an n d da ar ri i d di is st tr ri ib bu us si i f fr re ek ku ue en ns si i. .
2 2. . A Ag ga ar r m ma ah ha as si is sw wa a d da ap pa at t m me em ma ah ha am mi i l la an ng gk ka ah h- -l la an ng gk ka ah h p pe en ny yu us su un na an n d di is st tr ri ib bu us si i
f fr re ek ku ue en ns si i. .
3 3. . A Ag ga ar r m ma ah ha as si is sw wa a d da ap pa at t m me en ne en nt tu uk ka an n g ge ej ja al la a p pu us sa at t d da an n u uk ku ur ra an n l le et ta ak k d de en ng ga an n
m me en ng gh hi it tu un ng g r ra at ta a- -r ra at ta a h hi it tu un ng g. .
4 4. . A Ag ga ar r m ma ah ha as si is sw wa a d da ap pa at t m me en ne en nt tu uk ka an n g ge ej ja al la a p pu us sa at t d da an n u uk ku ur ra an n l le et ta ak k d de en ng ga an n
m me en ng gh hi it tu un ng g m mo od du us s, , m me ed di ia an n, , d da an n p pe er rs se en nt ti il l. .

R Ri in ng gk ka as sa an n M Ma at te er ri i : :
S Se eb be el lu um m p pe en nj je el la as sa an n t te en nt ta an ng g k ke ec ce en nd de er ru un ng ga an n g ge ej ja al la a p pu us sa at t, , p pe em ma ah ha am ma an n a ak ka an n d di is st tr ri ib bu us si i
f fr re ek ku ue en ns si i s sa an ng ga at t d di ip pe er rl lu uk ka an n, , k ka ar re en na a d da at ta a a ap pa ap pu un n y ya an ng g d di ip pe er ro ol le eh h d da ar ri i l la ap pa an ng ga an n b be el lu um ml la ah h
m me em mi il li ik ki i m ma ak kn na a d da an n a ar rt ti i s sa am ma a s se ek ka al li i, , b bo ol le eh h d di ik ka at ta ak ka an n h ha an ny ya a s se ek ku um mp pu ul la an n a an ng gk ka a- -a an ng gk ka a
k ka as sa ar r y ya an ng g “ “t ti id da ak k b be er rb bu un ny yi i” ”, , j ja ad di i b be el lu um m m me em mb be er ri ik ka an n i in nf fo or rm ma as si i y ya an ng g b be er ra ar rt ti i, , d da an n
k ka ar re en na an ny ya a d di ip pe er rl lu uk ka an n t ti in nd da ak k l la an nj ju ut t a at ta au u l la an ng gk ka ah h t te er rt te en nt tu u. . U Un nt tu uk k i it tu u, , a an ng gk ka a a at ta au u d da at ta a
y ya an ng g t te el la ah h d di ik ku um mp pu ul lk ka an n i it tu u p pe er rl lu u d di id de es sk kr ri ip ps si ik ka an n s se ec ca ar ra a t te er ra at tu ur r, , r ri in ng gk ka as s, , m mu ud da ah h
d di ip pa ah ha am mi i d da an n d di im me en ng ge er rt ti i, , s se eh hi in ng gg ga a d da ap pa at t m me em mb be er ri ik ka an n i in nf fo or rm ma as si i m me en ng ge en na ai i k ka ar ra ak kt te er r a at ta au u
C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
c ci ir ri i a at ta au u s si if fa at t y ya an ng g t te er rk ka an nd du un ng g d da al la am m s se ek ku um mp pu ul la an n d da at ta a t te er rs se eb bu ut t. . C Co on nt to oh h b be er ri ik ku ut t d da ap pa at t
m me em mp pe er rj je el la as s m ma ak kn na a d da ar ri i u ur ra ai ia an n d di i a at ta as s. .
D Da ar ri i h ha as si il l t te es s m ma at te em ma at ti ik ka a 4 40 0 o or ra an ng g s si is sw wa a k ke el la as s I IV V S SD D N Ne eg ge er ri i 2 2 N Na at ta ar r d di ip pe er ro ol le eh h a an ng gk ka a- -
a an ng gk ka a s se eb ba ag ga ai i b be er ri ik ku ut t : :
5 54 4 5 53 3 5 55 5 5 56 6 5 57 7 6 68 8 7 74 4 6 65 5 6 64 4 5 58 8 5 58 8 5 52 2 5 53 3 6 67 7 6 64 4 5 56 6 6 63 3 7 72 2 6 66 6 6 65 5
5 57 7 5 55 5 6 69 9 6 68 8 5 54 4 6 66 6 7 71 1 6 64 4 6 67 7 5 56 6 6 69 9 6 65 5 5 56 6 6 69 9 5 59 9 6 64 4 7 73 3 6 69 9 6 68 8 5 58 8
A Ak ka an n s su ul li it t m me en nj ja aw wa ab b p pe er rt ta an ny ya aa an n b be er ri ik ku ut t : :
1 1. . B Be er ra ap pa a b ba an ny ya ak k s si is sw wa a y ya an ng g m me en nd da ap pa at t n ni il la ai i d di i b ba aw wa ah h 4 40 0? ?
2 2. . B Be er ra ap pa a b ba an ny ya ak k s si is sw wa a y ya an ng g m me en nd da ap pa at t n ni il la ai i t te er rt ti in ng gg gi i? ?
3 3. . B Be er ra ap pa a b ba an ny ya ak k s si is sw wa a y ya an ng g m me en nd da ap pa at t n ni il la ai i a an nt ta ar ra a 5 50 0 – – 6 65 5? ?
U Un nt tu uk k d da ap pa at t m me en nj ja aw wa ab b p pe er rt ta an ny ya aa an n- -p pe er rt ta an ny ya aa an n t te er rs se eb bu ut t, , m ma ak ka a d da at ta a d di i a at ta as s p pe er rl lu u d di is su us su un n
d da al la am m b be en nt tu uk k d di is st tr ri ib bu us si i f fr re ek ku ue en ns si i d de en ng ga an n j ja al la an n m me en ng gh hi it tu un ng g f fr re ek ku ue en ns si i y ya an ng g d di im mi il li ik ki i
o ol le eh h s se et ti ia ap p n ni il la ai i y ya an ng g b be er ra ad da a p pa ad da a d de er re et ta an n n ni il la ai i t te er rt te en nt tu u. .
A A. . M Me em mb bu ua at t D Di is st tr ri ib bu us si i f fr re ek ku ue en ns si i
F Fr re ek ku ue en ns si i a ad da al la ah h k ke ek ke er ra ap pa an n a at ta au u k ke es se er ri in ng ga an n s su ua at tu u d da at ta a b be er ru ul la an ng g a at ta au u b be er ra ad da a d da al la am m
d de er re et ta an n a an ng gk ka a t te er rs se eb bu ut t, , s se ed da an ng gk ka an n d di is st tr ri ib bu us si i a ad da al la ah h p pe en ny ya al lu ur ra an n, , p pe em mb ba ag gi ia an n a at ta au u
p pe en nc ca ar ra an n d da at ta a d da al la am m s su ua at tu u k ke ea ad da aa an n. . O Ol le eh h k ka ar re en na a i it tu u, , d di is st tr ri ib bu us si i f fr re ek ku ue en ns si i a ad da al la ah h
p pe en ny ya aj ji ia an n d da at ta a y ya an ng g d di i d da al la am mn ny ya a m me el lu uk ki is sk ka an n a at ta au u m me en ng gg ga am mb ba ar rk ka an n p pe en nc ca ar ra an n
s se ek ku um mp pu ul la an n d da at ta a ( (b bi ia as sa an ny ya a d da al la am m b be en nt tu uk k t ta ab be el l) ). . S Se eb ba ag ga ai i c co on nt to oh h l li ih ha at t t ta ab be el l 5 5, , y ya an ng g
m me er ru up pa ak ka an n o ol la ah ha an n d da ar ri i s se ek ku um mp pu ul la an n d da at ta a a an ng gk ka a d di i a at ta as s. . O Ol la ah ha an n a an ng gk ka a t te er rs se eb bu ut t d da ap pa at t
d di is su us su un n d da al la am m b be en nt tu uk k t ta ab be el l d di is st tr ri ib bu us si i f fr re ek ku ue en ns si i ( (d da at ta a k ke el lo om mp po ok k) ): :
T Ta ab be el l 5 5. . D DI IS ST TR RI IB BU US SI I F FR RE EK KU UE EN NS SI I H HA AS SI IL L T TE ES S M MA AT TE EM MA AT TI IK KA A 4 40 0 S SI IS SW WA A S SD D
N NE EG GE ER RI I 2 2 N NA AT TA AR R. .
N NI IL LA AI I F FR RE EK KU UE EN NS SI I N NI IL LA AI I F FR RE EK KU UE EN NS SI I
7 72 2 4 4 7 71 1 - - 7 74 4 4 4
7 70 0 9 9 6 67 7 - - 7 70 0 9 9
6 68 8 1 10 0 6 63 3 - - 6 66 6 1 10 0
6 65 5 1 1 5 59 9 - - 6 62 2 1 1
6 63 3 1 11 1 5 55 5 - - 5 58 8 1 11 1
6 61 1 5 5 5 51 1 - - 5 54 4 5 5
J JM ML L 4 40 0 J JM ML L 4 40 0

D Da at ta a
T Tu un ng gg ga al l
D Da at ta a
K Ke el lo om mp po ok k
C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
A Ad da a b be eb be er ra ap pa a i is st ti il la ah h d da an n p pe en ng ge er rt ti ia an n y ya an ng g s se er ri in ng g d di ip pa ak ka ai i b be er rk ka ai it ta an n d de en ng ga an n d di is st tr ri ib bu us si i
f fr re ek ku ue en ns si i : :
a a. . K Ke el la as s I In nt te er rv va al l 5 51 1 – – 5 54 4; ; 5 55 5 – – 5 58 8, , d da an n s se et te er ru us sn ny ya a
- - K Ke el la as s I In nt te er rv va al l P Pe er rt ta am ma a ( (5 51 1 – – 5 54 4) )
- - K Ke el la as s I In nt te er rv va al l K Ke ed du ua a ( ( 5 55 5 - - 5 58 8) ) d da an n s se et te er ru us sn ny ya a
b b. . F Fr re ek ku ue en ns si i: : B Bi il la an ng ga an n- -b bi il la an ng ga an n y ya an ng g m me en ny ya at ta ak ka an n b be er ra ap pa a b bu ua ah h d da at ta a t te er rd da ap pa at t d da al la am m
t ti ia ap p k ke el la as s i in nt te er rv va al l
c c. . U Uj ju un ng g b ba aw wa ah h k ke el la as s i in nt te er rv va al l: : B Bi il la an ng ga an n y ya an ng g t te er rd da ap pa at t d di i s se eb be el la ah h k ki ir ri i k ke el la as s- - k ke el la as s
i in nt te er rv va al l ( (5 51 1, , 5 55 5, , 5 59 9, , 6 63 3, , 6 67 7, , 7 71 1) )
d d. . U Uj ju un ng g a at ta as s i in nt te er rv va al l: : B Bi il la an ng ga an n y ya an ng g t te er rd da ap pa at t d di i s se eb be el la ah h k ka an na an n k ke el la as s- -k ke el la as s i in nt te er rv va al l
( (M Mi is sa al l: : 5 54 4, , 5 58 8, , 6 62 2, , 6 66 6, , 6 66 6, , 7 70 0) )
e e. . P Pa an nj ja an ng g k ke el la as s i in nt te er rv va al l: : S Se el li is si ih h p po os si it ti if f a an nt ta ar ra a u uj ju un ng g- -u uj ju un ng g b ba aw wa ah h/ /u uj ju un ng g a at ta as s y ya an ng g
b be er ru ur ru ut ta an n
f f. . T Ta an nd da a k ke el la as s a at ta au u t ti it ti ik k t te en ng ga ah h k ke el la as s i in nt te er rv va al l, , m me er ru up pa ak ka an n b bi il la an ng ga an n y ya an ng g m me en nu un nj ju uk kk ka an n
s se et te en ng ga ah h d da ar ri i j ju um ml la ah h u uj ju un ng g b ba aw wa ah h d da an n u uj ju un ng g a at ta as s. . C Co on nt to oh h: : K Ke el la as s I I ½ ½ ( (5 51 1 + + 5 54 4) ) = =
5 52 2, ,5 5 d da an n s se et te er ru us sn ny ya a. .
g g. . B Ba at ta as s b ba aw wa ah h d da an n b ba at ta as s a at ta as s k ke el la as s i in nt te er rv va al l : :
1 1. . B Ba at ta as s B Ba aw wa ah h K Ke el la as s I In nt te er rv va al l a ad da al la ah h b bi il la an ng ga an n y ya an ng g d di id da ap pa at t d da ar ri i u uj ju un ng g b ba aw wa ah h
d di ik ku ur ra an ng gi i 0 0, ,5 5 k ka al la au u b bi il la an ng ga an n t te er rs se eb bu ut t b bu ul la at t, , d da an n 0 0, ,0 05 5 b bi il la a b bi il la an ng ga an n s sa at tu u
d de es si im ma al l. .
2 2. . B Ba at ta as s A At ta as s K Ke el la as s I In nt te er rv va al l a ad da al la ah h b bi il la an ng ga an n y ya an ng g d di ip pe er ro ol le eh h d da ar ri i u uj ju un ng g a at ta as s
d di it ta am mb ba ah h 0 0, ,5 5 b bi il la a b bi il la an ng ga an n i it tu u b bu ul la at t d da an n 0 0, ,0 05 5 b bi il la a b bi il la an ng ga an n s sa at tu u d de es si im ma al l. .

L La an ng gk ka ah h- -l la an ng gk ka ah h m me em mb bu ua at t d di is st tr ri ib bu us si i f fr re ek ku ue en ns si i : :
U Un nt tu uk k m me en nj je el la as sk ka an n c ca ar ra a- -c ca ar ra a m me em mb bu ua at t d da af ft ta ar r d di is st tr ri ib bu us si i f fr re ek ku ue en ns si i l le eb bi ih h b ba ai ik k l la an ng gs su un ng g
d di il li ih ha at t c co on nt to oh h b be er ri ik ku ut t. . M Mi is sa al l: : A Ad da a 8 80 0 o or ra an ng g s si is sw wa a y ya an ng g m me em mi il li ik ki i n ni il la ai i m ma at ta a p pe el la aj ja ar ra an n
P Pe en nd di id di ik ka an n A Ag ga am ma a : :
3 32 2; ;3 33 3; ;3 34 4; ;3 35 5; ;3 36 6; ;4 40 0; ;4 41 1; ;4 42 2; ;4 43 3; ;4 44 4; ;5 51 1; ;5 52 2; ;5 53 3; ;5 54 4; ;5 55 5; ;5 56 6; ;5 57 7; ;5 58 8; ;6 60 0; ;6 61 1; ;
6 62 2; ;6 63 3; ;6 64 4; ;7 70 0; ;6 62 2; ;6 63 3; ;6 64 4; ;7 70 0; ;7 71 1; ;7 72 2; ;7 73 3; ;7 74 4; ;7 75 5; ;7 76 6; ;8 80 0; ;8 82 2; ;8 83 3; ;8 84 4; ;8 85 5; ;8 86 6; ;
8 87 7; ;8 88 8; ;8 89 9; ;9 90 0; ;6 65 5; ;6 66 6; ;6 67 7; ;6 68 8; ;6 69 9; ;7 77 7; ;7 78 8; ;7 79 9; ;8 81 1; ;9 91 1; ;4 45 5; ;4 46 6; ;4 47 7; ;4 48 8; ;4 49 9; ;5 50 0; ;
5 59 9; ;7 77 7; ;7 78 8; ;7 79 9; ;3 31 1; ;3 35 5; ;4 41 1; ;4 43 3; ;4 47 7; ;4 48 8; ;4 49 9; ;5 50 0; ;5 52 2; ;5 53 3; ;5 57 7; ;5 58 8; ;5 59 9; ;6 60 0; ;6 62 2; ;6 67 7; ;
C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
X
L La an ng gk ka ah h- -l la an ng gk ka ah h p pe em mb bu ua at ta an n d da af ft ta ar r d da ap pa at t d di ip pe ed do om mi i s se eb ba ag ga ai i b be er ri ik ku ut t: :
1 1. . M Me en ny yu us su un n d da at ta a d da ar ri i y ya an ng g t te er rk ke ec ci il l h hi in ng gg ga a t te er rb be es sa ar r
2 2. . M Me en ne en nt tu uk ka an n R Ra an ng ge e ( (R Re en nt ta an ng g) ) R R
S Se el li is si ih h a an nt ta ar ra a d da at ta a t te er rb be es sa ar r d de en ng ga an n t te er rk ke ec ci il l M Mi is sa al l : : D Da at ta a t te er rb be es sa ar r 9 90 0 ( (c ce et ta ak k t te eb ba al l) ); ;
D Da at ta a t te er rk ke ec ci il l 3 31 1 ( (c ce et ta ak k b be er rg ga ar ri is s b ba aw wa ah h) ) R R = = 9 90 0 – – 3 31 1 = = 5 59 9
3 3. . M Me en ne en nt tu uk ka an n b ba an ny ya ak kn ny ya a k ke el la as s i in nt te er rv va al l ( (K K) ) R Ru um mu us s S St tu ur rg ge es s ( (K K = = 1 1 + + ( (3 3, ,3 3) ) L Lo og g n n; ;
n n = = 8 80 0, , d da an n l lo og g 8 80 0 = = 1 1, ,9 90 03 31 1. . K K = = 1 1 + + ( (3 3, ,3 3) ) 1 1, ,9 90 03 31 1 K K = = 7 7, ,2 28 80 02 2 D De en ng ga an n d de em mi ik ki ia an n
n ni il la ai i K K = = 7 7 a at ta au u 8 8. .
4 4. . M Me en ne en nt tu uk ka an n p pa an nj ja an ng g k ke el la as s i in nt te er rv va al l ( (P P) ) P P = = R R/ /K K, , J Ja ad di i 5 59 9/ /7 7 = = 8 8, ,4 43 3. . J Ja ad di i b bi is sa a 8 8 a at ta au u 9 9
5 5. . P Pi il li ih h u uj ju un ng g b ba aw wa ah h k ke el la as s i in nt te er rv va al l p pe er rt ta am ma a ( (d da ap pa at t d di ia am mb bi il l d da at ta a t te er rk ke ec ci il l) )
C Co on nt to oh h p pe em mb bu ua at ta an n d da af ft ta ar r d di is st tr ri ib bu us si i f fr re ek ku ue en ns si i m me en ng gg gu un na ak ka an n a at tu ur ra an n S St tu ur rg ge es s s se ep pe er rt ti i
b be er ri ik ku ut t : :
T Ta ab be el l 6 6. . N NI IL LA AI I P PE EN ND DI ID DI IK KA AN N A AG GA AM MA A D DA AR RI I 8 80 0O OR RA AN NG G S SI IS SW WA A
K Ke el la as s I In nt te er rv va al l ( (K K) ) T Tu ur ru us s F Fr re ek ku ue en ns si i ( (F F) )
3 31 1 - - 3 39 9 7 7
4 40 0 - - 4 48 8 1 13 3
4 49 9 - - 5 57 7 1 14 4
5 58 8 - - 6 66 6 1 16 6
6 67 7 - - 7 75 5 1 11 1
7 76 6 - - 8 84 4 1 12 2
8 85 5 – – 9 93 3 7 7
J Ju um ml la ah h 8 80 0

B B. . G Ge ej ja al la a P Pu us sa at t d da an n U Uk ku ur ra an n L Le et ta ak k
S Sa al la ah h s sa at tu u j je en ni is s g ge ej ja al la a p pu us sa at t y ya an ng g s se er ri in ng g d di ig gu un na ak ka an n a ad da al la ah h r ra at ta a- -r ra at ta a h hi it tu un ng g a at ta au u m me ea an n, ,
y ya ai it tu u s se eb bu ua ah h n ni il la ai i a at ta au u a an ng gk ka a y ya an ng g r re ep pr re es se en nt ta at ti if f a at ta au u d da ap pa at t m me ew wa ak ki il li i s se ek ku um mp pu ul la an n n ni il la ai i
y ya an ng g d di ih ha ad da ap pi i. . N Ni il la ai i r ra at ta a- -r ra at ta a a at ta au u u uk ku ur ra an n r ra at ta a- -r ra at ta a y ya an ng g b be er ru up pa a a an ng gk ka a t te er rs ss se eb bu ut t p pa ad da a
u um mu um mn ny ya a m me em mp pu un ny ya ai i k ke ec ce en nd de er ru un ng ga an n u un nt tu uk k b be er ra ad da a d di i s se ek ki it ta ar r t ti it ti ik k p pu us sa at t p pe en ny ye eb ba ar ra an n
a an ng gk ka a t te er rs se eb bu ut t. . A Ad da a l li im ma a m ma ac ca am m u uk ku ur ra an n r ra at ta a- -r ra at ta a y ya an ng g s se er ri in ng g d di ig gu un na ak ka an n : :
a a. . R Ra at ta a- -r ra at ta a h hi it tu un ng g a at ta au u m me ea an n ( (s se er ri in ng g d di il la am mb ba an ng gk ka an n d di ib ba ac ca a “ “e ek ks sb ba ar r” ”a at ta au u M M) )
C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
b b. . R Ra at ta a- -r ra at ta a p pe er rt te en ng ga ah ha an n y ya an ng g d di ik ke en na al l d de en ng ga an n i is st ti il la ah h m me ed di ia an n, , y ya ai it tu u s su ua at tu u n ni il la ai i y ya an ng g
m me em mb ba ag gi i s su ua at tu u d di is st tr ri ib bu us si i k ke e d da al la am m d du ua a b ba ag gi ia an n y ya an ng g s sa am ma a b be es sa ar r. .
c c. . M Mo od du us s a at ta au u M Mo od de e, , y ya ai it tu u s se eb bu ua ah h n ni il la ai i a an ng gk ka a y ya an ng g s se er ri in ng g t ti im mb bu ul l a at ta au u m mu un nc cu ul l, , a at ta au u
m me em mi il li ik ki i f fr re ek ku ue en ns si i t te er rb ba an ny ya ak k d da al la am m s su ua at tu u d di is st tr ri ib bu us si i. .
d d. . R Ra at ta a- -r ra at ta a u uk ku ur r a at ta au u G Ge eo om me et tr ri ic c M Me ea an n, , y ya ai it tu u h ha as si il l p pe er rk ka al li ia an n b bi il la an ng ga an n t te er rs se eb bu ut t, , d di ia ak ka ar r
p pa an ng gk ka at tk ka an n d de en ng ga an n b bi il la an ng ga an n i it tu u s se en nd di ir ri i. .
e e. . R Ra at ta a- -r ra at ta a h ha ar rm mo on ni ik k, , m me er ru up pa ak ka an n n ni il la ai i k ke eb ba al li ik ka an n d da ar ri i r ra at ta a- -r ra at ta a h hi it tu un ng g
C Ca at ta at ta an n : : d du ua a m ma ac ca am m r ra at ta a- -r ra at ta a y ya an ng g t te er ra ak kh hi ir r ( (r ra at ta a- -r ra at ta a u uk ku ur r d da an n r ra at ta a- -r ra at ta a h ha ar rm mo on ni ik k j ja ar ra an ng g d di il la ak ku uk ka an n, ,
m ma ak ka a p pe en nj je el la as sa an n c cu uk ku up p m me em mp pe er rk ke en na al lk ka an n a ad da an ny ya a d du ua a m ma ac ca am m r ra at ta a- -r ra at ta a i it tu u) ). .

L La an ng gk ka ah h- -l la an ng gk ka ah h m me en ng gh hi it tu un ng g r ra at ta a- -r ra at ta a ( ( ) ) : :

U Un nt tu uk k m me en ng gh hi it tu un ng g r ra at ta a- -r ra at ta a d de en ng ga an n d da at ta a t tu un ng gg ga al l y ya an ng g b be er rf fr re ek ku ue en ns si i m ma as si in ng g- -m ma as si in ng g s sa at tu u
d di ip pe er rg gu un na ak ka an n r ru um mu us s a at ta au u f fo or rm mu ul la a : :
( (F Fo or rm mu ul la a I I) )
C Co on nt to oh h : :
T Ta ab be el l 7 7. . N NI IL LA AI I M MA AT TA A P PE EL LA AJ JA AR RA AN N M MA AT TE EM MA AT TI IK KA A S SI IS SW WA A S SD D N NE EG GE ER RI I 2 2
R RA AJ JA AB BA AS SA A
S SI IS SW WA A N NI IL LA AI I F FR RE EK KU UE EN NS SI I
A AN NI I 7 72 2 1 1
A AD DI I 7 70 0 1 1
D DE ER RI I 6 68 8 1 1
F FA AN NI I 6 65 5 1 1
G GI IR RU U 6 63 3 1 1
C CI ID DA A 6 61 1 1 1
S SU US SI I 5 58 8 1 1
D DO OD DI I 5 57 7 1 1
J JU UM ML LA AH H 5 51 14 4 8 8

= = 6 64 4, ,2 25 5

J Ja ad di i r ra at ta a- -r ra at ta a h hi it tu un ng g u un nt tu uk k d da at ta a d di i a at ta as s a ad da al la ah h s se eb be es sa ar r 6 64 4, ,2 25 5. . A An ng gk ka a i in ni il la ah h y ya an ng g p pa al li in ng g
t te ep pa at t m me en ng gg ga am mb ba ar rk ka an n p pe en ny ye eb ba ar ra an n a an ng gk ka a m mu ul la ai i d da ar ri i 5 57 7, , 5 58 8, , 6 61 1, , 6 63 3, , 6 65 5, , 6 68 8 7 70 0, , d da an n 7 72 2. .
U Un nt tu uk k m me en ng gh hi it tu un ng g r ra at ta a- -r ra at ta a d de en ng ga an n d da at ta a t tu un ng gg ga al l y ya an ng g b be er rf fr re ek ku ue en ns si i l le eb bi ih h d da ar ri i s sa at tu u
d di ip pe er rg gu un na ak ka an n r ru um mu us s a at ta au u f fo or rm mu ul la a : :
n
x
X
i ∑
=
8
514
= X
X
D Da at ta a
T Tu un ng gg ga al l
C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o

fi

( (F Fo or rm mu ul la a I II I) )

= = R Ra at ta a- -r ra at ta a h hi it tu un ng g y ya an ng g a ak ka an n d di ic ca ar ri i
= = J Ju um ml la ah h p pe er rk ka al li ia an n f fr re ek ku ue en ns si i d de en ng ga an n s sk ko or r ( (n ni il la ai i) )
= = J Ju um ml la ah h f fr re ek ku ue en ns si i
C Co on nt to oh h p pe en ng gh hi it tu un ng ga an n d da ap pa at t d di il li ih ha at t p pa ad da a d da at ta a b be er ri ik ku ut t : :
T Ta ab be el l 8 8. . D DA AT TA A N NI IL LA AI I M MA AT TE EM MA AT TI IK KA A S SI IS SW WA A S SD D
N NI IL LA AI I F FR RE EK KU UE EN NS SI I f fX X
7 72 2 4 4 2 28 88 8
7 70 0 9 9 6 63 30 0
6 68 8 1 10 0 6 68 80 0
6 65 5 1 1 6 65 5
6 63 3 1 11 1 6 69 93 3
6 61 1 5 5 3 30 05 5
J JM ML L 4 40 0 2 26 66 61 1

S Se es su ua ai i d de en ng ga an n d da at ta a d di i a at ta as s d da an n d de en ng ga an n m me en ng gg gu un na ak ka an n r ru um mu us s d da at ta a t tu un ng gg ga al l b be er rf fr re ek ku ue en ns si i
l le eb bi ih h d da ar ri i s sa at tu u, , m ma ak ka a d da ap pa at t d di it te en nt tu uk ka an n r ra at ta a- -r ra at ta a h hi it tu un ng g a ad da al la ah h : :


U Un nt tu uk k s se ek ku um mp pu ul la an n d da at ta a t te er rs se eb bu ut t d di i a at ta as s, , m ma ak ka a d da ap pa at t d di iw wa ak ki il lk ka an n p pe en ng gg ga am mb ba ar ra an nn ny ya a
k ke ep pa ad da a n ni il la ai i a an ng gk ka a 6 66 6, ,5 52 25 5 s se eb ba ag ga ai i s su ua at tu u n ni il la ai i y ya an ng g r re ep pr re es se en nt ta at ti if f . .
U Un nt tu uk k m me en ng gh hi it tu un ng g r ra at ta a- -r ra at ta a d de en ng ga an n d da at ta a k ke el lo om mp po ok k y ya an ng g b be er rf fr re ek ku ue en ns si i l le eb bi ih h d da ar ri i s sa at tu u
d di ip pe er rg gu un na ak ka an n r ru um mu us s a at ta au u f fo or rm mu ul la a : :
( (F Fo or rm mu ul la a I II II I) )

C Co on nt to oh h p pe en ng gh hi it tu un ng ga an n u un nt tu uk k p pe en ng gg gu un na aa an n f fo or rm mu ul la a d di i a at ta as s d da ap pa at t d di il li ih ha at t s se eb ba ag ga ai i b be er ri ik ku ut t : :


=
i
i i
f
X f
X
X

fiXi
40
2661
= X
|
|
¹
|

\
|
+ =


fi
ci fi
P Xo X
.
525 , 66 = X
C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
T Ta ab be el l 9 9. . H HA AS SI IL L N NI IL LA AI I P PR RE ES ST TA AS SI I B BE EL LA AJ JA AR R S SI IS SW WA A
B BI ID DA AN NG G S ST TU UD DI I B BA AH HA AS SA A I IN NG GG GR RI IS S

K KE EL LA AS S
I IN NT TE ER RV VA AL L
f f x xi i c ci i c ci i
2 2
f fi i. .c ci i f fi i. .c ci i
2 2
f fi i. .x xi i
3 31 1 – – 4 40 0 8 8 3 35 5, ,5 5 - -1 1 1 1 - -8 8 8 8 2 28 84 4
4 41 1 – – 5 50 0 2 20 0 4 45 5, ,5 5 0 0 0 0 0 0 0 0 9 91 10 0
5 51 1 – – 6 60 0 2 20 0 5 55 5, ,5 5 1 1 1 1 2 20 0 2 20 0 1 11 11 10 0
6 61 1 – – 7 70 0 1 17 7 6 65 5, ,5 5 2 2 4 4 3 34 4 6 68 8 1 11 13 3, ,5 5
7 71 1 – – 8 80 0 1 14 4 7 75 5, ,5 5 3 3 9 9 4 42 2 1 12 26 6 1 10 05 57 7
8 81 1 – – 9 90 0 1 10 0 8 85 5, ,5 5 4 4 1 16 6 4 40 0 1 16 60 0 8 85 55 5
9 91 1 – – 1 10 00 0 1 1 9 95 5, ,5 5 5 5 2 25 5 5 5 2 25 5 9 95 5, ,5 5
J JU UM ML LA AH H 9 90 0 1 14 4 5 56 6 1 13 33 3 4 40 07 7 5 54 42 25 5

M Me en nc ca ar ri i r ra at ta a- -r ra at ta a h hi it tu un ng g d de en ng ga an n m me en ng gg gu un na ak ka an n r ru um mu us s d di i a at ta as s
D Di is su ub bs st ti it tu us si ik ka an n
d de en ng ga an n f fo or rm mu ul la a I II I

= = 4 45 5, ,5 5 + + 1 14 4, ,7 77 77 7 = = 6 60 0, ,2 27 77 7 = = 6 60 0, ,2 27 77 7
L La an ng gk ka ah h- -l la an ng gk ka ah h m me en ng gh hi it tu un ng g m me ed di ia an n : :
Y Ya an ng g d di im ma ak ks su ud d d de en ng ga an n m me ed di ia an n i ia al la ah h s su ua at tu u a an ng gk ka a a at ta au u n ni il la ai i y ya an ng g m me em mb ba ag gi i s su ua at tu u
d di is st tr ri ib bu us si i d da at ta a k ke e d da al la am m d du ua a b ba ag gi ia an n a at ta au u k ke el lo om mp po ok k s sa am ma a b be es sa ar r. . D De en ng ga an n d de em mi ik ki ia an n s su ua at tu u
d di is st tr ri ib bu us si i d da at ta a d da ap pa at t k ki it ta a c ca ar ri i l le et ta ak k m me ed di ia an n d de en ng ga an n c ca ar ra a m me en ne en nt tu uk ka an n n ni il la ai i y ya an ng g p pa al li in ng g
t te en ng ga ah h. . C Co on nt to oh h: : 6 6, , 7 7, , 8 8. . J Ji ik ka a d di is su us su un n, , m ma ak ka a m me ed di ia an nn ny ya a a ad da al la ah h 7 7. . B Bi il la a d da at ta a y ya an ng g a ak ka an n
d di ic ca ar ri i m me ed di ia an n b be er ru up pa a d da at ta a k ke el lo om mp po ok k d de en ng ga an n f fr re ek ku ue en ns si i m ma as si in ng g- -m ma as si in ng gn ny ya a l le eb bi ih h d da ar ri i
s sa at tu u, , m ma ak ka a r ru um mu us s y ya an ng g d di ig gu un na ak ka an n a ad da al la ah h : :

F F = = F Fr re ek ku ue en ns si i k ku um mu ul la at ti if f k ke el la as s i in nt te er rv va al l y ya an ng g m me en nd da ah hu ul lu ui i k ke el la as s i in nt te er rv va al l m me ed di ia a i it tu u
t te er rl le et ta ak k
f f = = F Fr re ek ku ue en ns si i k ke el la as s i in nt te er rv va al l d di im ma an na a m me ed di ia a i it tu u t te er rl le et ta ak k
b b = = b ba at ta as s n ny ya at ta a b ba aw wa ah h a at ta au u b ba at ta as s b ba aw wa ah h k ke el la as s i in nt te er rv va al l
P P = = P Pa an nj ja an ng g k ke el la as s i in nt te er rv va al l
|
¹
|

\
|
+ =
90
133
10 5 , 45 X
90
5425
= X
|
|
¹
|

\
|

+ =
f
F n
P b Me
2
1
C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
T Ta ab be el l 1 10 0. . C Co on nt to oh h c ca ar ra a m me en ng gh hi it tu un ng g m me ed di ia an n d da ar ri i s se ek ke el lo om mp po ok k d da at ta a : :
N NI IL LA AI I F F
3 31 1 – – 3 38 8 4 4
3 39 9 – – 4 46 6 1 14 4
4 47 7 – – 5 54 4 7 7
5 55 5 – – 6 62 2 1 14 4
6 63 3 – – 7 70 0 1 11 1
7 71 1 – – 7 78 8 2 2
7 79 9 > > 4 48 8
J Ju um ml la ah h 1 10 00 0

L La an ng gk ka ah h- -l la an ng gk ka ah h m me en ng gh hi it tu un ng g m mo od de e : :
U Un nt tu uk k m me en ny ya at ta ak ka an n f fe en no om me en na a a at ta au u n ni il la ai i y ya an ng g m me em mp pu un ny ya ai i f fr re ek ku ue en ns si i p pa al li in ng g b ba an ny ya ak k
t te er rj ja ad di i. . M Mo od du us s ( (M Mo o) ) u uk ku ur ra an n i in ni i s se er ri in ng g d di ip pa ak ka ai i u un nt tu uk k m me en ne en nt tu uk ka an n r ra at ta a- -r ra at ta a d da at ta a s se ec ca ar ra a
k ku ua al li it ta at ti if f. .
J Ji ik ka a d da at ta a k ku ua al li it ta at ti if f s su ud da ah h d di is su us su un n d da al la am m d da af ft ta ar r d di is st tr ri ib bu us si i f fr re ek ku ue en ns si i m ma ak ka a m mo od du us sn ny ya a
d da ap pa at t d di it te en nt tu uk ka an n d de en ng ga an n r ru um mu us s: :




b b = = b ba at ta as s n ny ya at ta a b ba aw wa ah h a at ta au u b ba at ta as s b ba aw wa ah h k ke el la as s i in nt te er rv va al l
P P = = P Pa an nj ja an ng g k ke el la as s i in nt te er rv va al l
b b1 1 = = S Se el li is si ih h p po os si it ti if f a an nt ta ar ra a f fr re ek ku ue en ns si i k ke el la as s i in nt te er rv va al l t te em mp pa at t m mo od du us s d de en ng ga an n f fr re ek ku ue en ns si i k ke el la as s
i in nt te er rv va al l s se eb be el lu um mn ny ya a
b b2 2 = = S Se el li is si ih h p po os si it ti if f a an nt ta ar ra a f fr re ek ku ue en ns si i k ke el la as s i in nt te er rv va al l t te em mp pa at t m mo od du us s d de en ng ga an n f fr re ek ku ue en ns si i
k ke el la as s i in nt te er rv va al l u ur ru ut ta an n s se es su ud da ah hn ny ya a. .
M Me e
( )
5 , 70
0 5 , 70
0 9 5 , 70
2
0
9 5 , 70
2
50 50
9 5 , 70
2
50 11 4 14 7 14
50 100 .
2
1
2
1
9
5 , 70 ) 5 , 0 71 (
2
1
=
+ =
+ =
|
¹
|

\
|
+ =
|
¹
|

\
| −
+ =
=
= + + + + =
= =
=
= − =
|
|
¹
|

\
|

+ =
Me
f
F
n
P
b
f
F n
P b Me
|
¹
|

\
|
+
+ =
|
¹
|

\
|
+
+ =
2 1
1
2 1
1
s s
s
P b Mo
atau
b b
b
P b Mo
C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
T Ta ab be el l 1 11 1. . C CO ON NT TO OH H C CA AR RA A M ME EN NG GH HI IT TU UN NG G M MO OD DU US S D DA AR RI I S SE EK KE EL LO OM MP PO OK K D DA AT TA A : :

K KE EL LA AS S
I IN NT TE ER RV VA AL L
f f
3 31 1 – – 4 40 0 3 3
4 41 1 – – 5 50 0 7 7
5 51 1 – – 6 60 0 1 14 4
6 61 1 – – 7 70 0 2 26 6
7 71 1 – – 8 80 0 1 18 8
8 81 1 – – 9 90 0 8 8
9 91 1 – – 1 10 00 0 4 4
J JU UM ML LA AH H 8 80 0


R Ru uj ju uk ka an n : :
1 1. . I Is sp pa ar rj ja ad di i, , 1 19 98 88 8; ; S St ta at ti is st ti ik k P Pe en nd di id di ik ka an n, , D De ep pd di ik kb bu ud d D Di ik kt ti i P PP PL LP PT TK K, , J Ja ak ka ar rt ta a ( (B Ba ab b I II I, ,
h ha al l. . 1 17 7 – – 2 21 1) )
2 2. . S Su ud dj ja an na a, , 1 19 98 84 4; ; M Me et to od da a S St ta at ti is st ti ik ka a, , T Ta ar rs si it to o, , B Ba an nd du un ng g ( (B Ba ab b I IV V, ,h ha al l. . 6 65 5 - - 8 83 3) )
3 3. . S Su ut tr ri is sn no o H Ha ad di i, , 1 19 97 73 3; ; M Me et to od de el lo od di i R Re es se ea ar rc ch h, , P Pe en ne er re eb bi it t G Gu un nu un ng g A Ag gu un ng g, , Y Yo og gy ya ak ka ar rt ta a
( (B Ba ab b I II I, , h ha al l 1 14 4 – – 2 28 8) )

T Tu ug ga as s d da an n L La at ti ih ha an n : :
1 1. . T Tu ul li is sk ka an n a ap pa a b be ed da a a an nt ta ar ra a u uj ju un ng g a at ta as s d da an n u uj ju un ng g b ba aw wa ah h! !
2 2. . B Bu ua at tl la ah h d da at ta a y ya an ng g a ad da a p pa ad da a s se ek ko ol la ah h a an nd da a ( (d da at ta a g gu ur ru u a at ta au u d da at ta a s si is sw wa a) ), , k ke em mu ud di ia an n
h hi it tu un ng gl la ah h r ra at ta a- -r ra at ta a, , m me ed di ia an n d da an n m mo od du us sn ny ya a! !
3 3. . B Be er rd da as sa ar rk ka an n s so oa al l d di i a at ta as s ( (n no om mo or r 2 2) ). . K Ke es si im mp pu ul la an n a ap pa a y ya an ng g a an nd da a p pe er ro ol le eh h? ?
4 4. . D Da at ta a d di ib ba aw wa ah h i in ni i m me er ru up pa ak ka an n d da at ta a n ni il la ai i m ma at ta a p pe el la aj ja ar ra an n B Bi io ol lo og gi i
5 56 6; ;5 59 9; ;6 61 1; ;6 65 5; ;6 64 4; ;5 57 7; ;5 58 8; ;5 52 2; ;5 53 3; ;5 54 4; ;5 55 5; ; 6 64 4; ;6 66 6; ;6 62 2; ;6 64 4; ;5 58 8; ;6 64 4; ;6 67 7; ;6 68 8; ;7 71 1; ;7 75 5; ;5 57 7; ;5 58 8; ;6 61 1; ;6 64 4; ;
6 62 2; ;6 66 6; ;5 55 5; ;5 57 7; ;5 52 2; ;5 51 1; ;5 54 4; ;5 56 6; ;6 61 1; ;6 68 8; ;6 62 2; ;6 65 5; ;5 58 8; ;6 64 4; ;6 67 7; ;6 68 8; ;7 71 1; ;7 75 5; ;5 57 7; ;5 58 8; ;6 61 1; ;6 64 4; ;5 56 6; ;6 65 5; ;6 64 4; ;
5 57 7; ;5 58 8; ;5 52 2; ;5 53 3; ;5 54 4; ;5 55 5; ;6 64 4; ;6 66 6; ;6 62 2; ;6 64 4; ;5 58 8; ;6 64 4; ;6 67 7; ;6 68 8; ;7 73 3; ;7 76 6; ;5 54 4; ;5 59 9; ;6 61 1; ;6 67 7; ;6 65 5; ;6 64 4; ;5 57 7; ;5 58 8; ;5 52 2; ;
5 53 3; ;5 54 4; ;5 55 5; ;6 64 4; ;6 66 6; ;6 62 2; ;6 64 4; ;5 58 8; ;6 64 4; ;6 67 7; ;6 68 8; ;7 71 1; ;7 75 5; ;5 57 7; ;5 58 8; ;6 61 1; ;6 64 4; ;6 65 5; ;6 64 4; ;5 57 7; ;5 58 8; ;5 52 2; ;5 53 3; ;5 54 4; ;5 55 5; ;
a a. . B Bu ua at tl la ah h d da af ft ta ar r d di is st tr ri ib bu us si i f fr re ek ku ue en ns si i d de en ng ga an n m me en ng gg gu un na ak ka an n a at tu ur ra an n S St tu ur rg ge es s. .
b b. . B Bu ua at tl la ah h d da af ft ta ar r d di is st tr ri ib bu us si i f fr re ek ku ue en ns si i d de en ng ga an n m me en ng ga am mb bi il l b ba an ny ya ak k k ke el la as s i in nt te er rv va al l 1 10 0! !
c c. . H Hi it tu un ng gl la ah h r ra at ta a- -r ra at ta a, , m me ed di ia an n d da an n m mo od du us sn ny ya a! !
d d. . B Ba an nd di in ng gk ka an n k ke et ti ig ga a m ma ac ca am m u uk ku ur ra an n t te er rs se eb bu ut t, , k ke es si im mp pu ul la an n a ap pa a y ya an ng g a an nd da a p pe ee er ro ol le eh h? ?
M Mo o
( ) ( )
5 , 66
6 5 , 60
5
3
10 5 , 60
8 12
12
10 5 , 60
18 26 14 26
14 26
10 5 , 60
2 1
1
=
+ =
|
¹
|

\
|
+ =
|
¹
|

\
|
+
+ =
|
|
¹
|

\
|
− + −

+ =
|
¹
|

\
|
+
+ =
b b
b
P b Mo
C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
N
x
SD

=
2

2
x
P Po ok ko ok k B Ba ah ha as sa an n I II II I : : U Uk ku ur ra an n S Si im mp pa an ng ga an n b ba ak ku u d da an n V Va ar ri ia an ns s ( (1 1 X X P Pe er rt te em mu ua an n) )
T Tu uj ju ua an n P Pe em mb be el la aj ja ar ra an n : :
1 1. . A Ag ga ar r m ma ah ha as si is sw wa a d da ap pa at t m me en ne en nt tu uk ka an n u uk ku ur ra an n s si im mp pa an ng ga an n b ba ak ku u d da an n v va ar ri ia an ns s
2 2. . A Ag ga ar r m ma ah ha as si is sw wa a d da ap pa at t m me en ne en nt tu uk ka an n u uk ku ur ra an n v va ar ri ia an ns s
R Ri in ng gk ka as sa an n M Ma at te er ri i : :
S St ta an nd da ar r d de ev vi ia as si i a at ta au u s si im mp pa an ng ga an n b ba ak ku u a ad da al la ah h s sa at tu ua an n u uk ku ur ra an n p pe en ny ye eb ba ar ra an n f fr re ek ku ue en ns si i d da ar ri i
t te en nd de en ns si i s se en nt tr ra al ln ny ya a. . S Se et ti ia ap p f fr re ek ku ue en ns si i m me em mp pu un ny ya ai i d de ev vi ia as si i d da ar ri i t te en nd de en ns si i s se en nt tr ra al ln ny ya a, , d da an n
j ju ug ga a m me er ru up pa ak ka an n u uk ku ur ra an n p pe en ny ye eb ba ar ra an n b ba ag gi i v va ar ri ia ab be el l k ko on nt ti in nu um m, , b bu uk ka an n v va ar ri ia ab be el l d de es sk kr ri it t. .
K Ke eg gu un na aa an nn ny ya a a ad da al la ah h m me em mb be er ri ik ka an n u uk ku ur ra an n v va ar ri ia ab be el li it ta as s d da an n h ho om mo og ge en ni it ta as s d da ar ri i s se er ra an ng gk ka ai in n
d da at ta a. . S Se em ma ak ki in n b be es sa ar r n ni il la ai i s si im mp pa an ng ga an n s su ua at tu u d da at ta a s se em ma ak ki in n t ti in ng gg gi i p pu ul la a v va ar ri ia ab be el li it ta as s d da an n
s se em ma ak ki in n k ku ur ra an ng g h ho om mo og ge en ni it ta as s d da ar ri i d da at ta a t te er rs se eb bu ut t. . S Se eb ba al li ik kn ny ya a, , b bi il la a s si im mp pa an ng ga an n b ba ak ku u k ke ec ci il l, ,
m ma ak ka a d da at ta a t te er rs se eb bu ut t s se em ma ak ki in n d de ek ka at t k ke ep pa ad da a s si if fa at t h ho om mo og ge en ni it ta as sn ny ya a. .
C Co on nt to oh h c ca ar ra a m me en ng gh hi it tu un ng g s si im mp pa an ng ga an n b ba ak ku u d da ar ri i s se ek ke el lo om mp po ok k d da at ta a : : U Un nt tu uk k i it tu u d di ib be ed da ak ka an n
d da at ta a t tu un ng gg ga al l b be er rf fr re ek ku ue en ns si i s sa at tu u d de en ng ga an n f fo or rm mu ul la a s se eb ba ag ga ai i b be er ri ik ku ut t : :

d di i m ma an na a : :
S SD D = = S Si im mp pa an ng ga an n b ba ak ku u y ya an ng g d di ic ca ar ri i
= = J Ju um ml la ah h k ku ua ad dr ra at t s se em mu ua a d de ev vi ia as si i N N = = j ju um ml la ah h d da at ta a ( (k ka as su us s) )
T Ta ab be el l 1 12 2. . C Co on nt to oh h p pe en ng gh hi it tu un ng ga an n
N NI IL LA AI I F F x x x x
2 2

7 72 2 1 1 7 7, ,7 75 5
6 60 0, ,0 06 62 25 5
7 70 0 1 1 5 5, ,7 75 5
3 33 3, ,0 06 62 25 5
6 68 8 1 1 3 3, ,7 75 5
1 14 4, ,0 06 62 25 5
6 65 5 1 1 0 0, ,7 75 5
0 0, ,5 56 62 25 5
6 63 3 1 1 - -1 1, ,2 25 5
1 1, ,5 56 62 25 5
6 61 1 1 1 - -3 3, ,2 25 5
1 10 0, ,5 56 62 25 5
5 58 8 1 1 - -6 6, ,2 25 5 3 39 9, ,0 06 62 25 5
5 57 7 1 1 - -7 7, ,2 25 5 5 52 2, ,5 56 62 25 5
5 51 14 4 8 8 2 21 11 1, ,5 5

C Ca ar ra a m me en ng gh hi it tu un ng g s si im mp pa an ng ga an n b ba ak ku u ( (S SD D) ) d da ar ri i d da at ta a t tu un ng gg ga al l b be er rf fr re ek ku ue en ns si i l le eb bi ih h d da ar ri i
s sa at tu u, , b be es se er rt ta a l la an ng gk ka ah h- -l la an ng gk ka ah hn ny ya a s se ep pe er rt ti i u ur ra ai ia an n b be er ri ik ku ut t : :
8
514
= X
8
5 , 211
= SD
14 , 5 = SD
25 , 64 =
C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
N
f
SD
x
2

=
80
843,95
= SD
10,54938 = SD
N
f
SD
x
2

=
23 , 2 = SD
a a. . d da at ta a d di is su us su un n d da al la am m b be en nt tu uk k d di is st tr ri ib bu us si i f fr re ek ku ue en ns si i. .
b b. . d di ic ca ar ri i r ra at ta a- -r ra at ta a h hi it tu un ng g d de en ng ga an n m me en ng gg gu un na ak ka an n r ru um mu us s “ “f fo or rm mu ul la a I II I” ”
c c. . t te en nt tu uk ka an n s se el li is si ih h a an nt ta ar ra a r ra at ta a- -r ra at ta a h hi it tu un ng g d de en ng ga an n d da at ta a
d d. . k ku ua ad dr ra at tk ka an n s se el li is si ih h r ra at ta a- -r ra at ta a h hi it tu un ng g d de en ng ga an n d da at ta a ( (l la an ng gk ka ah h “ “c c” ”) ), , k ke em mu ud di ia an n d di ik ka al li ik ka an n
d de en ng ga an n d de en ng ga an n f fr re ek ku ue en ns si i
e e. . h hi it tu un ng g s si im mp pa an ng ga an n b ba ak ku u ( (S SD D) ) d de en ng ga an n m me en ng gg gu un na ak ka an n f fo or rm mu ul la a s se eb ba ag ga ai i b be er ri ik ku ut t : :

d di im ma an na a; ;
S SD D = = S Si im mp pa an ng ga an n b ba ak ku u ( (s st ta an nd da ar rd d d de ev vi ia as si i) ) y ya an ng g a ak ka an n d di ic ca ar ri i

2
fx = = J Ju um ml la ah h k ku ua ad dr ra at t k ka al li i f fr re ek ku ue en ns si i m ma as si in ng g- -m ma as si in ng g d da at ta a
N N = = j ju um ml la ah h d da at ta a ( (k ka as su us s) )
S Se es su ua ai i d de en ng ga an n l la an ng gk ka ah h- -l la an ng gk ka ah h t te er rs se eb bu ut t d di i a at ta as s, , m ma ak ka a d da ap pa at t d di il la ak ku uk ka an n p pe en ng gh hi it tu un ng ga an n
s se ep pe er rt ti i b be er ri ik ku ut t : :
T Ta ab be el l 1 13 3. . N Ni il la ai i M Ma at te em ma at ti ik ka a 8 80 0 O Or ra an ng g S Si is sw wa a S SD D N Ne eg ge er ri i 1 1 G G. . M Me en ne en ng g T Th h. . 2 20 00 06 6
N NO O N NI IL LA AI I f f f fx x x x x x
2 2
f fx x
2 2

1 1 7 72 2 3 3 2 21 16 6 6 6, ,9 97 75 5 4 48 8, ,6 65 50 06 62 2 1 14 45 5, ,9 95 51 18 88 8
2 2 7 70 0 7 7 4 49 90 0 4 4, ,9 97 75 5 2 24 4, ,7 75 50 06 62 2 1 17 73 3, ,2 25 54 43 38 8
3 3 6 68 8 1 14 4 9 95 52 2 2 2, ,9 97 75 5 8 8, ,8 85 50 06 62 25 5 1 12 23 3, ,9 90 08 87 75 5
4 4 6 65 5 2 26 6 1 16 69 90 0 - -0 0, ,0 02 25 5 0 0, ,0 00 00 06 62 25 5 0 0, ,0 01 16 62 25 5
5 5 6 63 3 1 18 8 1 11 13 34 4 - -2 2, ,0 02 25 5 4 4, ,1 10 00 06 62 25 5 7 73 3, ,8 81 11 12 25 5
6 6 6 61 1 8 8 4 48 88 8 - -4 4, ,0 02 25 5 1 16 6, ,2 20 00 06 63 3 1 12 29 9, ,6 60 05 5
7 7 5 58 8 4 4 2 23 32 2 - -7 7, ,0 02 25 5 4 49 9, ,3 35 50 06 63 3 1 19 97 7, ,4 40 02 25 5
J JM ML L 4 45 57 7 8 80 0 5 52 20 02 2 1 15 51 1, ,9 90 04 43 37 75 5 8 84 43 3, ,9 95 5

P Pr ro os se es s p pe en ng gh hi it tu un ng ga an n r ra at ta a- -r ra at ta a m me en ng gg gu un na ak ka an n f fo or rm mu ul la a I II I = = 6 65 5, ,0 02 25 5
K Ke em mu ud di ia an n m me en ng gh hi it tu un ng g s si im mp pa an ng ga an n b ba ak ku u ( (S SD D) ) d de en ng ga an n f fo or rm mu ul la a s se eb ba ag ga ai i b be er ri ik ku ut t : :



B Be es sa ar ra an n s si im mp pa an ng ga an n b ba ak ku u d da ar ri i d da at ta a d di i a at ta as s a ad da al la ah h 2 2, ,2 23 3 s sa at tu ua an n d da ar ri i r ra at ta a- -r ra at ta an ny ya a. .
S Se ed da an ng gk ka an n u un nt tu uk k d da at ta a k ke el lo om mp po ok k b be er rf fr re ek ku ue en ns si i l le eb bi ih h d da ar ri i s sa at tu u, , d da ap pa at t m me en ng gi ik ku ut ti i c co on nt to oh h
d de en ng ga an n l la an ng gk ka ah h- -l la an ng gk ka ah h b be er ri ik ku ut t : :
a a. . d da at ta a d di is su us su un n d da al la am m b be en nt tu uk k d di is st tr ri ib bu us si i f fr re ek ku ue en ns si i
80
5202
= X
C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
b b. . d di ic ca ar ri i r ra at ta a- -r ra at ta a h hi it tu un ng g d de en ng ga an n m me en ng gg gu un na ak ka an n r ru um mu us s “ “f fo or rm mu ul la a I II I” ”
c c. . d di it te en nt tu uk ka an n s se el li is si ih h a an nt ta ar ra a r ra at ta a- -r ra at ta a h hi it tu un ng g d de en ng ga an n d da at ta a
d d. . d di ik ku ua ad dr ra at tk ka an n s se el li is si ih h r ra at ta a- -r ra at ta a h hi it tu un ng g d de en ng ga an n d da at ta a ( (l la an ng gk ka ah h “ “c c” ”) ), , k ke em mu ud di ia an n d di ik ka al li ik ka an n
d de en ng ga an n f fr re ek ku ue en ns si i
e e. . d di ih hi it tu un ng g s si im mp pa an ng ga an n b ba ak ku u ( (S SD D) ) d de en ng ga an n m me en ng gg gu un na ak ka an n f fo or rm mu ul la a s se eb ba ag ga ai i b be er ri ik ku ut t


S Se eb ba ag ga ai i c co on nt to oh h d da ap pa at t d di il li ih ha at t p pa ad da a p pe er rh hi it tu un ng ga an n b be er ri ik ku ut t : :
T Ta ab be el l 1 14 4. . N NI IL LA AI I M MA AT TE EM MA AT TI IK KA A D DA AR RI I 9 90 0 O OR RA AN NG G S SI IS SW WA A S SM MP P N NE EG GE ER RI I 2 22 2
G GE ED DU UN NG GM ME EN NE EN NG G T TH H. . 2 20 00 06 6
N NI IL LA AI I f f x xi i c ci i c ci i
2 2
f fi i. .c ci i F Fi i. .c ci i
2 2
f fi i. .x xi i
2 2
3 31 1 – – 4 40 0 8 8 3 35 5, ,5 5 - -1 1 1 1 - -8 8 8 8 2 28 84 4
4 41 1 – – 5 50 0 2 20 0 4 45 5, ,5 5 0 0 0 0 0 0 0 0 9 91 10 0
5 51 1 – – 6 60 0 2 20 0 5 55 5, ,5 5 1 1 1 1 2 20 0 2 20 0 1 11 11 10 0
6 61 1 – – 7 70 0 1 17 7 6 65 5, ,5 5 2 2 4 4 3 34 4 6 68 8 1 11 11 13 3. .5 5
7 71 1 – – 8 80 0 1 14 4 7 75 5, ,5 5 3 3 9 9 4 42 2 1 12 26 6 1 10 05 57 7
8 81 1 – – 9 90 0 1 10 0 8 85 5, ,5 5 4 4 1 16 6 4 40 0 1 16 60 0 8 85 55 5
9 91 1 – – 1 10 00 0 1 1 9 95 5, ,5 5 5 5 2 25 5 5 5 2 25 5 9 95 5, ,5 5
J Ju um ml la ah h 9 90 0 1 14 4 5 56 6 1 13 33 3 4 40 07 7 5 54 42 25 5







B Be es sa ar ra an n s si im mp pa an ng ga an n b ba ak ku u d da ar ri i d da at ta a d di i a at ta as s a ad da al la ah h 1 15 5, ,3 37 7 s sa at tu ua an n d da ar ri i r ra at ta a- -r ra at ta an ny ya a. .
S Se ed da an ng gk ka an n u un nt tu uk k m me en ne en nt tu uk ka an n v va ar ri ia an ns s d da ar ri i d da at ta a t te er rs se eb bu ut t a ad da al la ah h d de en ng ga an n r ru um mu us s s se ep pe er rt ti i
b be er ri ik ku ut t : :

S Se eb ba ag ga ai i c co on nt to oh h d da ap pa at t d di il li ih ha at t p pa ad da a p pe er rh hi it tu un ng ga an n b be er ri ik ku ut t : :


|
|
¹
|

\
|

∑ − ∑
=
) 1 (
) . ( .
2 2
2 2
n n
c fi ci fi n
P S
|
|
¹
|

\
|

∑ − ∑
=
) 1 (
) . ( .
2 2
2
n n
c fi ci fi n
P S
i
37 , 15
537 , 1 . 10 364 , 2 10
8010
18941
10
8010
17689 36630
10
) 1 90 ( 90
) 133 ( 407 . 90
10
) 1 (
) . ( .
2
2 2
=
= = =

=

− −
=

∑ − ∑
=
S
n n
ci fi ci fi n
P S
C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
T Ta ab be el l 1 14 4. . N NI IL LA AI I M MA AT TE EM MA AT TI IK KA A D DA AR RI I 9 90 0 O OR RA AN NG G S SI IS SW WA A S SM MP P N NE EG GE ER RI I 2 22 2
G GE ED DU UN NG GM ME EN NE EN NG G T TH H. . 2 20 00 06 6
N NI IL LA AI I f f x xi i c ci i c ci i
2 2
F Fi i. .c ci i f fi i. .c ci i
2 2
f fi i. .x xi i
2 2
3 31 1 – – 4 40 0 8 8 3 35 5, ,5 5 - -1 1 1 1 - -8 8 8 8 2 28 84 4
4 41 1 – – 5 50 0 2 20 0 4 45 5, ,5 5 0 0 0 0 0 0 0 0 9 91 10 0
5 51 1 – – 6 60 0 2 20 0 5 55 5, ,5 5 1 1 1 1 2 20 0 2 20 0 1 11 11 10 0
6 61 1 – – 7 70 0 1 17 7 6 65 5, ,5 5 2 2 4 4 3 34 4 6 68 8 1 11 11 13 3. .5 5
7 71 1 – – 8 80 0 1 14 4 7 75 5, ,5 5 3 3 9 9 4 42 2 1 12 26 6 1 10 05 57 7
8 81 1 – – 9 90 0 1 10 0 8 85 5, ,5 5 4 4 1 16 6 4 40 0 1 16 60 0 8 85 55 5
9 91 1 – – 1 10 00 0 1 1 9 95 5, ,5 5 5 5 2 25 5 5 5 2 25 5 9 95 5, ,5 5
J Ju um ml la ah h 9 90 0 1 14 4 5 56 6 1 13 33 3 4 40 07 7 5 54 42 25 5

S Se es su ua ai i d de en ng ga an n r ru um mu us s v va ar ri ia an ns s d di i a at ta as s, , m ma ak ka a p pr ro os se es s p pe en ng gh hi it tu un ng ga an n d da ap pa at t d di il la ak ku uk ka an n s se ep pe er rt ti i
b be er ri ik ku ut t : :





R Ru uj ju uk ka an n : :
1 1. . I Is sp pa ar rj ja ad di i, , 1 19 98 88 8; ; S St ta at ti is st ti ik k P Pe en nd di id di ik ka an n, , D De ep pd di ik kb bu ud d D Di ik kt ti i P PP PL LP PT TK K, , J Ja ak ka ar rt ta a ( (B Ba ab b I II I, ,
h ha al l. . 2 22 2 – – 2 26 6) )
2 2. . S Su ud dj ja an na a, , 1 19 98 84 4; ; M Me et to od da a S St ta at ti is st ti ik ka a, , T Ta ar rs si it to o, , B Ba an nd du un ng g ( (B Ba ab b I IV V, ,h ha al l. . 8 89 9 - - 9 98 8) )
3 3. . S Su uh ha ar rs si im mi i A Ar ri ik ku un nt to o, , 1 19 99 98 8; ; P Pr ro os se ed du ur r P Pe en ne el li it ti ia an n s su ua at tu u P Pe en nd de ek ka at ta an n P Pr ra ak kt ti ik k, , ( (E Ed di is si i
k ke et ti ig ga a) ) P Pe en ne er rb bi it t B Bi in na a A Ak ks sa ar ra a, , J Ja ak ka ar rt ta a ( (B Ba ab b I II II I, , h ha al l 7 72 2 – – 8 87 7) ). .
4 4. . Z Za an nt te en n, , W Wi im m V Va an n, , 1 19 98 82 2; ; S St ta at ti is st ti ik ka a u un nt tu uk k I Il lm mu u- -i il lm mu u S So os si ia al l, , P Pe en ne er rb bi it t G Gr ra am me ed di ia a, ,
J Ja ak ka ar rt ta a ( (B Ba ab b I IV V, , h ha al l. . 6 67 7 – – 8 86 6) )

T Tu ug ga as s d da an n L La at ti ih ha an n : :
1 1. . A Ap pa ak ka ah h k ke eg gu un na aa an n u uk ku ur ra an n v va ar ri ia as si i i it tu u ? ?
2 2. . D Da at ta a d di ib ba aw wa ah h i in ni i m me er ru up pa ak ka an n d da at ta a n ni il la ai i m ma at ta a p pe el la aj ja ar ra an n B Bi io ol lo og gi i : :
6 68 8; ;7 71 1; ;7 75 5; ;5 57 7; ;6 64 4; ;5 57 7; ;5 58 8; ;5 52 2; ;5 53 3; ;5 54 4; ;5 55 5; ;6 64 4; ;6 66 6; ;6 62 2; ;6 64 4; ;5 58 8; ;5 56 6; ;5 59 9; ;6 61 1; ;6 65 5; ;6 64 4; ;5 57 7; ;6 64 4; ;5 58 8; ;5 52 2; ;
6 65 5; ;7 72 2; ;7 74 4; ;5 53 3; ;6 62 2; ;5 53 3; ;5 54 4; ;5 56 6; ;5 56 6; ;5 53 3; ;5 58 8; ;6 61 1; ;6 63 3; ;6 65 5; ;6 62 2; ;5 54 4; ;5 52 2; ;5 56 6; ;6 65 5; ;6 63 3; ;6 62 2; ;5 55 5; ;6 68 8; ;5 56 6; ;5 54 4; ;
6 63 3; ;7 70 0; ;7 72 2; ;5 58 8; ;6 67 7; ;5 51 1; ;5 59 9; ;5 54 4; ;5 51 1; ;5 57 7; ;5 55 5; ;6 66 6; ;6 68 8; ;6 67 7; ;6 63 3; ;5 56 6; ;5 54 4; ;5 57 7; ;6 63 3; ;6 62 2; ;6 67 7; ;5 56 6; ;6 67 7; ;5 53 3; ;5 51 1; ;
H Hi it tu un ng gl la ah h s si im mp pa an ng ga an n b ba ak ku u d da an n v va ar ri ia an ns s d da ar ri i d da at ta a t te er rs se eb bu ut t! !
75 , 153
537 , 1 . 10 364 , 2 10
8010
18941
10
8010
17689 36630
10
) 1 90 ( 90
) 133 ( 407 . 90
10
) 1 (
) . ( .
2 2 2
2
2
2
2 2
2 2
=
= = =

=

− −
=
|
|
¹
|

\
|

∑ − ∑
=
n n
c fi ci fi n
P S
C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
P Po ok ko ok k B Ba ah ha as sa an n I IV V : : J Je en ni is s d da at ta a d da an n P Pe en ng gu uj ji ia an n H Hi ip po ot te es si is s ( (2 2 X X P Pe er rt te em mu ua an n) )
T Tu uj ju ua an n P Pe em mb be el la aj ja ar ra an n : :
1 1. . A Ag ga ar r m ma ah ha as si is sw wa a d da ap pa at t m me em mb be ed da ak ka an n b be er rb ba ag ga ai i m ma ac ca am m j je en ni is s d da at ta a. .
2 2. . A Ag ga ar r m ma ah ha as si is sw wa a m me en nj je el la as sk ka an n p pe en ng ge er rt ti ia an n h hi ip po ot te es si is s. .
3 3. . A Ag ga ar r m ma ah ha as si is sw wa a d da ap pa at t m me er ru um mu us sk ka an n b be er rb ba ag ga ai i m ma ac ca am m h hi ip po ot te es si is s. .
4 4. . A Ag ga ar r m ma ah ha as si is sw wa a d da ap pa at t m me en ne en nt tu uk ka an n m ma ac ca am m- -m ma ac ca am m u uj ji i h hi ip po ot te es si is s. .

R Ri in ng gk ka as sa an n M Ma at te er ri i : :
A A. . J Je en ni is s D Da at ta a
G Ge ej ja al la a a at ta au u d da at ta a s st ta at ti is st ti ik k y ya an ng g a ad da a d da ap pa at t d di ib be ed da ak ka an n m me en nu ur ru ut t s si if fa at t, , b be en nt tu uk k a an ng gk ka a, ,
s su um mb be er r d da at ta a, , d da an n c ca ar ra a p pe en ng gu uk ku ur ra an n/ / p pe en ng gu um mp pu ul la an n. .
1 1. . P Pe en ng gg go ol lo on ng ga an n d da at ta a d di it ti in nj ja au u m me en nu ur ru ut t s si if fa at t; ; d da at ta a d da ap pa at t d di ib be ed da ak ka an n d da at ta a d di is sk kr ri it t d da an n
d da at ta a k ko on nt ti in nu u. .
a a. . D Da at ta a d di is sk kr ri it t, , y ya ai it tu u d da at ta a y ya an ng g t ti id da ak k m mu un ng gk ki in n b be er rb be en nt tu uk k a at ta au u m me em mi il li ik ki i n ni il la ai i
p pe ec ca ah ha an n. . P Pa ad da a u um mu um mn ny ya a d di is se eb bu ut t s se eb ba ag ga ai i g ge ej ja al la a n no om mi in na al l, , y ya ak kn ni i g ge ej ja al la a y ya an ng g
b be er rv va ar ri ia as si i m me en nu ur ru ut t j je en ni is s, , m mi is sa al l : : j ju um ml la ah h a an ng gg go ot ta a k ke el lu ua ar rg ga a, , j ju um ml la ah h b bu uk ku u, , j je en ni is s
k ke el la am mi in n, , p pe ek ke er rj ja aa an n, , a ag ga am ma a, , m me ed di ia a m ma as ss sa a, , d da an n s se eb ba ag ga ai in ny ya a. .
b b. . D Da at ta a k ko on nt ti in nu u, , y ya ai it tu u d da at ta a y ya an ng g a an ng gk ka a- -a an ng gk ka an ny ya a m me er ru up pa ak ka an n d de er re et ta an n a an ng gk ka a y ya an ng g
s sa am mb bu un ng g- -m me en ny ya am mb bu un ng g, , y ya an ng g m me er ru up pa ak ka an n s su ua at tu u k ko on nt ti in nu um m, , d da an n m me em mi il li ik ki i n ni il la ai i
p pe ec ca ah ha an n m mi is sa al l : : d da at ta a t ti in ng gg gi i b ba ad da an n 1 15 55 5 c cm m, , 1 15 55 5, ,1 1 c cm m, , 1 15 55 5, ,2 2 c cm m, , 1 15 55 5, ,3 3 c cm m d da an n
s se et te er ru us sn ny ya a. . D Da at ta a o op pi in ni i a at ta au u s si ik ka ap p m mi is sa al ln ny ya a: : s sa an ng ga at t s se et tu uj ju u, , s se et tu uj ju u, , r ra ag gu u- -r ra ag gu u, ,
t ti id da ak k s se et tu uj ju u, , s sa an ng ga at t t ti id da ak k s se et tu uj ju u. .
2 2. . P Pe en ng gg go ol lo on ng ga an n d da at ta a d di it ti in nj ja au u m me en nu ur ru ut t b be en nt tu uk k a an ng gk ka a; ; d da at ta a s st ta at ti is st ti ik k d da ap pa at t d di ib be ed da ak ka an n
m me en nj ja ad di i d du ua a m ma ac ca am m, , y ya ai it tu u d da at ta a t tu un ng gg ga al l, , d da an n d da at ta a k ke el lo om mp po ok k ( (g go ol lo on ng ga an n) ). .
a a. . D Da at ta a t tu un ng gg ga al l a ad da al la ah h d da at ta a s st ta at ti is st ti ik k y ya an ng g m ma as si in ng g- -m ma as si in ng g a an ng gk ka an ny ya a m me er ru up pa ak ka an n
s sa at tu u u un ni it t ( (s sa at tu u k ke es sa at tu ua an n) ), , b be er rd di ir ri i s se en nd di ir ri i d da an n t ti id da ak k d di ik ke el lo om mp po ok kk ka an n, , m mi is sa al l d da at ta a
n ni il la ai i h ha as si il l u uj ji ia an n s si is sw wa a. .
b b. . D Da at ta a k ke el lo om mp po ok k a ad da al la ah h d da at ta a s st ta at ti is st ti ik k y ya an ng g s se et ti ia ap p u un ni it tn ny ya a t te er rd di ir ri i d da ar ri i s se ek ke el lo om mp po ok k
a an ng gk ka a, , m mi is sa al l n ni il la ai i u uj ji ia an n s si is sw wa a y ya an ng g a an ng gk ka a- -a an ng gk ka an ny ya a d di ik ke el lo om mp po ok k- -k ke el lo om mp po ok kk ka an n, ,
m mi is sa al l : : n ni il la ai i 4 40 0 o or ra an ng g s si is sw wa a d di ik ke el lo om mp po ok kk ka an n m me en nj ja ad di i : : 7 76 6 – – 8 80 0 7 71 1 – – 7 75 5
6 66 6 – – 7 70 0 6 61 1 – – 6 65 5, , d da an n s se et te er ru us sn ny ya a. .
C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
3 3. . P Pe en ng gg go ol lo on ng ga an n d da at ta a d di it ti in nj ja au u d da ar ri i s su ud du ut t s su um mb be er r d da at ta a, , d da ap pa at t d di ib be ed da ak ka an n m me en nj ja ad di i d da at ta a
p pr ri im me er r d da an n d da at ta a s se ek ku un nd de er r. .
a a. . D Da at ta a p pr ri im me er r a ad da al la ah h d da at ta a s st ta at ti is st ti ik k y ya an ng g d di ip pe er ro ol le eh h a at ta au u b be er rs su um mb be er r d da ar ri i t ta an ng ga an n
p pe er rt ta am ma a ( (f fi ir rs st t h ha an nd d d da at ta a) ). .
b b. . D Da at ta a s se ek ku un nd de er r a ad da al la ah h d da at ta a s st ta at ti is st ti ik k y ya an ng g d di ip pe er ro ol le eh h a at ta au u b be er rs su um mb be er r d da ar ri i t ta an ng ga an n
k ke ed du ua a ( (s se ec co on nd d h ha an nd d d da at ta a) ). .
4 4. . P Pe en ng gg go ol lo on ng ga an n m me en nu ur ru ut t c ca ar ra a p pe en ng gu uk ku ur ra an n/ /p pe en ng gu um mp pu ul la an n d de en ng ga an n m me en ng gg gu un na ak ka an n s sk ka al la a, ,
m ma ak ka a d di ik ke et ta ah hu ui i a ad da a e em mp pa at t m ma ac ca am m d da at ta a, , y ya ai it tu u : : s sk ka al la a n no om mi in na al l, , o or rd di in na al l, , i in nt te er rv va al l, ,
d da an n s sk ka al la a r ra at ti io o. .
a a. . S Sk ka al la a n no om mi in na al l, , y ya ai it tu u d da at ta a s st ta at ti is st ti ik k y ya an ng g d di id da as sa ar rk ka an n a at ta as s p pe en ng gg go ol lo on ng ga an n d da an n a at ta as s
k kr ri it te er ri ia a y ya an ng g s sa an ng ga at t t te eg ga as s b ba at ta as sn ny ya a, , m mi is sa al l : : d da at ta a j je en ni is s k ke el la am mi in n, , a ag ga am ma a, , p pe ek ke er rj ja aa an n, ,
m me ed di ia a m ma as ss sa a d da an n l la ai in nn ny ya a. .
b b. . S Sk ka al la a o or rd di in na al l, , y ya ak kn ni i g ge ej ja al la a y ya an ng g s se el la ai in n m me em mi il li ik ki i v va ar ri ia as si i b be er rd da as sa ar rk ka an n j je en ni is s
a at ta au u g go ol lo on ng ga an n d de en ng ga an n b be es sa ar ra an n p pa ad da a s se et ti ia ap p k kr ri it te er ri ia a b bi is sa a j ja ad di i t ti id da ak k s sa am ma a, , j ju ug ga a
m me em mi il li ik ki i t ti in ng gk ka at ta an n b be es sa ar r- -k ke ec ci il l a at ta au u t ti in ng gg gi i- -r re en nd da ah hn ny ya a; ; m mi is sa al l : : s sa an ng ga at t s se et tu uj ju u, ,
s se et tu uj ju u, , k ku ur ra an ng g s se et tu uj ju u; ; k ka ay ya a, , s se ed da an ng g, , d da an n m mi is sk ki in n. .
c c. . S Sk ka al la a i in nt te er rv va al l, , a ad da al la ah h d da at ta a y ya an ng g m me en nu un nj ju uk kk ka an n s se el la ai in n p pe en ng gg go ol lo on ng ga an n y ya an ng g
k ko on nt ti in nu um m, , j ju ug ga a m me em mi il li ik ki i v va ar ri ia as si i b be er rd da as sa ar rk ka an n j je en ni is s, , t ti in ng gk ka at ta an n, , d da an n m me em mi il li ik ki i j ja ar ra ak k
y ya an ng g s sa am ma a a an nt ta ar ra a g ge ej ja al la a y ya an ng g s sa at tu u d de en ng ga an n g ge ej ja al la a l la ai in nn ny ya a y ya an ng g t te er rd de ek ka at t, , m mi is sa al l : :
a an ng gk ka a h ha as si il l b be el la aj ja ar r m ma ah ha as si is sw wa a. .
d d. . S Sk ka al la a r ra as si io o, , y ya ak kn ni i s se el la ai in n m me em mi il li ik ki i c ci ir ri i- -c ci ir ri i d da ar ri i k ke et ti ig ga a g go ol lo on ng ga an n t te er rs se eb bu ut t d di i
a at ta as s, , j ju ug ga a m me em mi il li ik ki i n ni il la ai i n no ol l m mu ur rn ni i ( (a ab bs so ol lu ut t) ) d da al la am m a ar rt ti ia an n s se ec ca ar ra a m ma at te em ma at ti is s; ;
m mi is sa al l : : p pe en ng gh ha as si il la an nn ny ya a R Rp p 0 0, ,- - b be er ra ar rt ti i s sa am ma a s se ek ka al li i t ti id da ak k m me em mp pu un ny ya ai i p pe en ng gh ha as si il la an n. .
P Pe en ng ge er rt ti ia an n t te en nt ta an ng g s sk ka al la a d da at ta a s st ta at ti is st ti ik k t te er rs se eb bu ut t d di i a at ta as s s sa an ng ga at t p pe en nt ti in ng g d da al la am m m me em mi il li ih h
t te ek kn ni ik k s st ta at ti is st ti ik k y ya an ng g a ak ka an n d di ig gu un na ak ka an n. . A Ad da a t te ek kn ni ik k s st ta at ti is st ti ik k t te er rt te en nt tu u h ha an ny ya a b be er rl la ak ku u u un nt tu uk k
j je en ni is s d da at ta a s st ta at ti is st ti ik k t te er rt te en nt tu u s sa aj ja a, , t ti id da ak k b be er rl la ak ku u u un nt tu uk k j je en ni is s d da at ta a s st ta at ti is st ti ik k y ya an ng g l la ai in n. .

B Be er rd da as sa ar rk ka an n g ge ej ja al la a/ /d da at ta a t te er rs se eb bu ut t, , m ma ak ka a t te ek kn ni ik k p pe en ng gu uk ku ur ra an n d da an n s st ta at ti is st ti ik k y ya an ng g c co oc co ok k
u un nt tu uk k m ma as si in ng g- -m ma as si in ng g g go ol lo on ng ga an n a ad da al la ah h : :

C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
G Ga am mb ba ar r 2 2. . M Ma ac ca am m t ti in ng gk ka at t p pe en ng gu uk ku ur ra an n d da an n s st ta at ti is st ti ik k y ya an ng g c co oc co ok k u un nt tu uk k m ma as si in ng g- -m ma as si in ng g
t ti in ng gk ka at ta an n. .
S SK KA AL LA A
H HU UB BU UN NG GA AN N
Y YA AN NG G
M ME EM MB BA AT TA AS SI I
C CO ON NT TO OH H S ST TA AT TI IS ST TI IK K
Y YA AN NG G C CO OC CO OK K
T TE ES S S ST TA AT TI IS ST TI IK K
Y YA AN NG G S SE ES SU UA AI I
N NO OM MI IN NA AL L - - E Ek ku ui iv va al le en ns si i
- - M Mo od du us s
- - F Fr re ek ku ue en ns si i
- - K Ko oe ef fi is si ie en n k ko on nt ti in ng ge en ns si i
O OR RD DI IN NA AL L
- - E Ek ku ui iv va al le en ns si i
- - L Le eb bi ih h b be es sa ar r d da ar ri i
- - M Me ed di ia an n
- - P Pe er rs se en nt ti il l
- - S Sp pe ea ar rm ma an n
- - K Ke en nd da al ll l τ τ
- - K Ke en nd da al ll l W W
T Te es s S St ta at ti is st ti ik k
N No on np pa ar ra am me et tr ri ik k
I IN NT TE ER RV VA AL L
- - E Ek ku ui iv va al le en ns si i
- - L Le eb bi ih h b be es sa ar r d da ar ri i
- - M Me en ng ge et ta ah hu ui i r ra at ti io o
d da ar ri i d du ua a i in nt te er rv va al l
- - R Ra at ta a- -r ra at ta a
- - S Si im mp pa an ng ga an n b ba ak ku u
- - K Ko or re el la as si i P Pe ea ar rs so on n
- - K Ko or re el la as si i g ga an nd da a
R RA AS SI IO O
- - E Ek ku ui iv va al le en ns si i
- - L Le eb bi ih h b be es sa ar r d da ar ri i
- - M Me en ng ge et ta ah hu ui i r ra at ti io o d da ar ri i
d du ua a i in nt te er rv va al l
- - M Me en ng ge et ta ah hu ui i r ra at ti io o d da ar ri i
d du ua a s sk ka al la a
- - R Ra at ta a- -r ra at ta a g ge eo om me et tr ri ik k
- - K Ko oe ef fi is si ie en n v va ar ri ia as si i
T Te es s S St ta at ti is st ti ik k
P Pa ar ra am me et tr ri ik k d da an n
N No on np pa ar ra am me et tr ri ik k

S Su um mb be er r : : S Si ie eg ge el l, , S S, , 1 19 95 56 6, , N No on np pa ar ra am me et tr ri ic c S St ta at ti is st ti ic cs s f fo or r B Be eh ha av vi io or ra al l S Sc ci ie en nc ce es s
B B. . P Pe en ng gu uj ji ia an n H Hi ip po ot te es si is s
H Hi ip po ot te es sa a a ad da al la ah h s su ua at tu u p pe er rn ny ya at ta aa an n m me en ng ge en na ai i n ni il la ai i s su ua at tu u p pa ar ra am me et te er r p po op pu ul la as si i y ya an ng g
d di im ma ak ks su ud dk ka an n u un nt tu uk k p pe en ng gu uj ji ia an n d da an n b be er rg gu un na a u un nt tu uk k p pe en ng ga am mb bi il la an n k ke ep pu ut tu us sa an n. . P Pe en ng gu uj ji ia an n
h hi ip po ot te es sa a a ad da al la ah h p pr ro os se ed du ur r y ya an ng g d di id da as sa ar rk ka an n p pa ad da a b bu uk kt ti i s sa am mp pe el l y ya an ng g d di ip pa ak ka ai i u un nt tu uk k
m me en ne en nt tu uk ka an n a ap pa ak ka ah h h hi ip po ot te es sa a m me er ru up pa ak ka an n s su ua at tu u p pe er rn ny ya at ta aa an n y ya an ng g w wa aj ja ar r d da an n o ol le eh h
k ka ar re en na an ny ya a t ti id da ak k d di it to ol la ak k, , a at ta au u h hi ip po ot te es sa a t te er rs se eb bu ut t t ti id da ak k w wa aj ja ar r d da an n o ol le eh h k ka ar re en na a i it tu u h ha ar ru us s
d di it to ol la ak k. . D De en ng ga an n d de em mi ik ki ia an n d da ap pa at t d di ik ka at ta ak ka an n b ba ah hw wa a h hi ip po ot te es si is s a ad da al la ah h a an ng gg ga ap pa an n d da as sa ar r a at ta au u
p pe er rn ny ya at ta aa an n t te en nt ta an ng g p pa ar ra am me et te er r d da ar ri i s sa at tu u a at ta au u l le eb bi ih h p po op pu ul la as si i y ya an ng g b bo ol le eh h j ja ad di i b be en na ar r a at ta au u
b bo ol le eh h j ja ad di i t ti id da ak k b be en na ar r. .
P Pr ro os se ed du ur r P Pe en ng gu uj ji ia an n H Hi ip po ot te es sa a
L La an ng gk ka ah h 1 1. . M Me er ru um mu us sk ka an n H Hi ip po ot te es sa a ( (H Hi ip po ot te es sa a N No ol l ( (H H
0 0
) ) d da an n H Hi ip po ot te es sa a A Al lt te er rn na at ti if f ( (H H
A A
) )
L La an ng gk ka ah h 2 2. . M Me en ne en nt tu uk ka an n T Ta ar ra af f N Ny ya at ta a ( (P Pr ro ob ba ab bi il li it ta as s m me en no ol la ak k h hi ip po ot te es sa a) )
L La an ng gk ka ah h 3 3. . M Me en ne en nt tu uk ka an n U Uj ji i S St ta at ti is st ti ik k ( (A Al la at t u uj ji i s st ta at ti is st ti ik k y ya an ng g a ak ka an n d di ig gu un na ak ka an n: : u uj ji i z z, , t t, , F F, ,
2
χ d da an n l la ai in n- -l la ai in n) )
C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
s
x
x
x
Z
µ −
=
L La an ng gk ka ah h 4 4. . M Me en ne en nt tu uk ka an n d da ae er ra ah h k ke ep pu ut tu us sa an n ( (d da ae er ra ah h d di i m ma an na a h hi ip po ot te es sa a n no ol l d di it te er ri im ma a a at ta au u
d di it to ol la ak k) )
L La an ng gk ka ah h 5 5. . M Me en ng ga am mb bi il l K Ke ep pu ut tu us sa an n M Me en no ol la ak k H H
0 0
a at ta au u M Me en ne er ri im ma a H H
0 0

S Se eb ba ag ga ai i c co on nt to oh h d da ap pa at t d di ii ik ku ut ti i p pr ro os se es s b be er ri ik ku ut t : :
L La an ng gk ka ah h 1 1. . M Me er ru um mu us sk ka an n H Hi ip po ot te es sa a, , m mi is sa al l : :
H Hi ip po ot te es sa a n no ol l : : S Sa at tu u p pe er rn ny ya at ta aa an n m me en ng ge en na ai i n ni il la ai i p pa ar ra am me et te er r p po op pu ul la as si i, , s se eb ba ag ga ai i c co on nt to oh h
“ “T Ti id da ak k t te er rd da ap pa at t h hu ub bu un ng ga an n p po os si it ti if f y ya an ng g s si ig gn ni if fi ik ka an n a an nt ta ar ra a k ke em ma an nd di ir ri ia an n b be el la aj ja ar r d da an n
k kr re ea at ti if fi it ta as s d da al la am m b be el la aj ja ar r” ”. .
H Hi ip po ot te es sa a a al lt te er rn na at ti if f : : S Su ua at tu u p pe er rn ny ya at ta aa an n y ya an ng g d di it te er ri im ma a j ji ik ka a d da at ta a s sa am mp pe el l m me em mb be er ri ik ka an n
c cu uk ku up p b bu uk kt ti i b ba ah hw wa a h hi ip po ot te es sa a n no ol l a ad da al la ah h s sa al la ah h, , m mi is sa al l : : “ “T Te er rd da ap pa at t h hu ub bu un ng ga an n p po os si it ti if f y ya an ng g
s si ig gn ni if fi ik ka an n a an nt ta ar ra a k ke em ma an nd di ir ri ia an n b be el la aj ja ar r d da an n k kr re ea at ti if fi it ta as s d da al la am m b be el la aj ja ar r. .
L La an ng gk ka ah h 2 2. . M Me en ne en nt tu uk ka an n t ta ar ra af f n ny ya at ta a
T Ta ar ra af f n ny ya at ta a : : P Pr ro ob ba ab bi il li it ta as s m me en no ol la ak k h hi ip po ot te es sa a n no ol l a ap pa ab bi il la a h hi ip po ot te es sa a n no ol l t te er rs se eb bu ut t a ad da al la ah h
b be en na ar r. . C Co on nt to oh h : : t ta ar ra af f n ny ya at ta a ( (s si ig gn ni if fi ik ka an n) ) p pa ad da a t ta ar ra af f 0 0, ,0 05 5 ( (5 5 % %) ) a at ta au u 0 0, ,0 01 1 ( (1 1 % %) ), , b be er ra ar rt ti i
p pe en ng ga am mb bi il l k ke ep pu ut tu us sa an n m me ey ya ak ki in ni i b ba ah hw wa a p pe en ne el li it ti ia an n i in ni i b bi il la a d di il la ak ku uk ka an n s se eb ba an ny ya ak k 1 10 00 0 k ka al li i, ,
m ma ak ka a s se eb be es sa ar r 5 5 % % ( (5 5 k ka al li i) ) h ha as si il ln ny ya a a ak ka an n m me el le es se et t a at ta au u t ti id da ak k s sa am ma a d de en ng ga an n k ke en ny ya at ta aa an n
p pe en ne el li it ti ia an n. .
L La an ng gk ka ah h 3 3. . M Me en ne en nt tu uk ka an n U Uj ji i S St ta at ti is st ti ik k ( (A Al la at t u uj ji i s st ta at ti is st ti ik k, , u uj ji i z z, , t t, , F F, ,
2
χ d da an n l la ai in n- -l la ai in n) )
U Uj ji i s st ta at ti is st ti ik k y ya ai it tu u s su ua at tu u n ni il la ai i y ya an ng g d di ip pe er ro ol le eh h d da ar ri i s sa am mp pe el l d da an n d di ig gu un na ak ka an n u un nt tu uk k
m me em mu ut tu us sk ka an n a ap pa ak ka ah h a ak ka an n m me en ne er ri im ma a a at ta au u m me en no ol la ak k h hi ip po ot te es sa a. . M Mi is sa al l : : N Ni il la ai i z z d di ip pe er ro ol le eh h
d da ar ri i r ru um mu us s b be er ri ik ku ut t: :

d di im ma an na a : :
z z : : N Ni il la ai i z z
xx
: : R Ra at ta a- -r ra at ta a h hi it tu un ng g s sa am mp pe el l
µ µ : : R Ra at ta a- -r ra at ta a h hi it tu un ng g p po op pu ul la as si i
s s
x x
: : S St ta an nd da ar r e er rr ro or r s sa am mp pe el l, , d di i m ma an na a s s
x x
= = σ σ/ /√ √n n a ap pa ab bi il la a s st ta an nd da ar r d de ev vi ia as si i p po op pu ul la as si i
d di ik ke et ta ah hu ui i, , d da an n s s
x x
= =s s/ /√ √n n a ap pa ab bi il la a s st ta an nd da ar r d de ev vi ia as si i p po op pu ul la as si i t ti id da ak k d di ik ke et ta ah hu ui i. .

L La an ng gk ka ah h 4 4. . M Me en ne en nt tu uk ka an n d da ae er ra ah h k ke ep pu ut tu us sa an n ( (d da ae er ra ah h d di i m ma an na a h hi ip po ot te es sa a n no ol l d di it te er ri im ma a a at ta au u
d di it to ol la ak k) )
C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
α α
α
α
α
A Ad da a d du ua a m ma ac ca am m u un nt tu uk k m me en ne en nt tu uk ka an n d da ae er ra ah h k ke ep pu ut tu us sa an n ( (1 1) ) p pe en ng gu uj ji ia an n s sa at tu u a ar ra ah h, , y ya ai it tu u
p pe en no ol la ak ka an n H Ho o h ha an ny ya a s sa at tu u d da ae er ra ah h y ya an ng g t te er rl le et ta ak k d di i e ek ko or r s se eb be el la ah h k ka an na an n s sa aj ja a a at ta au u e ek ko or r
s se eb be el la ah h k ki ir ri i s sa aj ja a. . K Ka ar re en na a h ha an ny ya a s sa at tu u d da ae er ra ah h p pe en no ol la ak ka an n b be er ra ar rt ti i l lu ua as s d da ae er ra ah h p pe en no ol la ak ka an n
t te er rs se eb bu ut t s se eb be es sa ar r t ta ar ra af f n ny ya at ta a : : d da an n u un nt tu uk k n ni il la ai i k kr ri it ti is sn ny ya a b bi ia as sa a d di it tu ul li is s d de en ng ga an n Z Z . .
S Se ed da an ng gk ka an n p pe en ng gu uj ji ia an n d du ua a a ar ra ah h, , y ya ai it tu u d da ae er ra ah h p pe en no ol la ak ka an n H H
0 0
a ad da a d du ua a d da ae er ra ah h y ya ai it tu u t te er rl le et ta ak k
d di i e ek ko or r s se eb be el la ah h k ka an na an n d da an n k ki ir ri i. . K Ka ar re en na a m me em mp pu un ny ya ai i d du ua a d da ae er ra ah h, , m ma ak ka a m ma as si in ng g- -m ma as si in ng g
d da ae er ra ah h m me em mp pu un ny ya ai i l lu ua as s ½ ½ d da ar ri i t ta ar ra af f n ny ya at ta a y ya an ng g d di il la am mb ba an ng gk ka an n d de en ng ga an n ½ ½ , , d da an n n ni il la ai i
k kr ri it ti is sn ny ya a b bi ia as sa a d di il la am mb ba an ng gk ka an n d de en ng ga an n Z Z ½ ½ α . .
L La an ng gk ka ah h 5 5. . M Me en ng ga am mb bi il l K Ke ep pu ut tu us sa an n M Me en no ol la ak k H H
0 0
a at ta au u M Me en no ol la ak k H H
0 0
M Me en ne er ri im ma a H H
1 1
. .
M Mi is sa al l : : m me en ng ga am mb bi il l K Ke ep pu ut tu us sa an n N Ni il la ai i u uj ji i z z t te er rn ny ya at ta a t te er rl le et ta ak k p pa ad da a d da ae er ra ah h m me en no ol la ak k H H
0 0
. .
N Ni il la ai i u uj ji i z z = = – –5 5, ,1 11 1 t te er rl le et ta ak k d di is se eb be el la ah h k ki ir ri i – –1 1, ,9 96 6. . O Ol le eh h s se eb ba ab b i it tu u d da ap pa at t d di is si im mp pu ul lk ka an n
b ba ah hw wa a m me en no ol la ak k H H
0 0
, , d da an n m me en ne er ri im ma a H H
A A
, , s se eh hi in ng gg ga a p pe er rn ny ya at ta aa an n b ba ah hw wa a h ha as si il l r ra at ta a- -r ra at ta a
i in nv ve es st ta as si i s sa am ma a d de en ng ga an n 1 13 3, ,1 17 7% % t ti id da ak k m me em mi il li ik ki i b bu uk kt ti i y ya an ng g c cu uk ku up p k ku ua at t. .
R Ru uj ju uk ka an n : :
1 1. . I Is sp pa ar rj ja ad di i, , 1 19 98 88 8; ; S St ta at ti is st ti ik k P Pe en nd di id di ik ka an n, , D De ep pd di ik kb bu ud d D Di ik kt ti i P PP PL LP PT TK K, , J Ja ak ka ar rt ta a ( (B Ba ab b I II II I, ,
h ha al l. . 4 41 1 - - 7 73 3) )
2 2. . S Si ie eg ge el l, , S Si id dn ne ey y, , 1 19 98 85 5; ; S St ta at ti is st ti ik k N No on np pa ar ra am me et tr ri ik k U Un nt tu uk k I Il lm mu u- -i il lm mu u S So os si ia al l, ,
( (T Te er rj je em ma ah ha an n) ), , P PT T. . G Gr ra am me ed di ia a, , ( (B Ba ab b I II II I, , h ha al l. . 2 22 2 – – 4 42 2) )
3 3. . S Su ud dj ja an na a, , 1 19 98 84 4; ; M Me et to od da a S St ta at ti is st ti ik ka a, , T Ta ar rs si it to o, , B Ba an nd du un ng g ( (B Ba ab b X XI II I, , h ha al l. . 2 21 13 3 – – 2 23 38 8) )

T Tu ug ga as s d da an n L La at ti ih ha an n : :
1 1. . J Je el la as sk ka an n p pe en ng ge er rt ti ia an n d da at ta a p pr ri im me er r d da an n d da at ta a s se ek ku un nd de er r? ?
2 2. . J Je el la as sk ka an n p pe en ng ge er rt ti ia an n d da at ta a t tu un ng gg ga al l d da an n d da at ta a k ke el lo om mp po ok k? ?
3 3. . J Je el la as sk ka an n p pe er rb be ed da aa an n d da at ta a k ko on nt ti in ni iu u d da an n d da at ta a d di is sk kr ri it t. . P Pe en nj je el la as sa an n d di is se er rt ta ai i d de en ng ga an n
p pe em mb be er ri ia an n c co on nt to oh h ( (m mi in ni im ma al l m ma as si in ng g- -m ma as si in ng g t ti ig ga a c co on nt to oh h) )? ?
4 4. . J Je el la as sk ka an n p pu ul la a t te en nt ta an ng g p pe er rb be ed da aa an n d da at ta a i in nt te er rv va al l d da an n d da at ta a r ra at ti io o. . P Pe en nj je el la as sa an n d di is se er rt ta ai i
d de en ng ga an n p pe em mb be er ri ia an n c co on nt to oh h ( (m mi in ni im ma al lm ma as si in ng g- -m ma as si in ng g t ti ig ga a c co on nt to oh h) )? ?
5 5. . R Ru um mu us sk ka an n s se ec ca ar ra a l le en ng gk ka ap p h hi ip po ot te es si is s u un nt tu uk k u uj ji i h hu ub bu un ng ga an n s su ua at tu u p pe en ne el li it ti ia an n d de en ng ga an n
s se es su ua ai i d de en ng ga an n l la an ng gk ka ah h- -l la an ng gk ka ah hn ny ya a! !
6 6. . R Ru um mu us sk ka an n s se ec ca ar ra a l le en ng gk ka ap p h hi ip po ot te es si is s u un nt tu uk k u uj ji i p pe er rb be ed da aa an n s su ua at tu u p pe en ne el li it ti ia an n d de en ng ga an n
s se es su ua ai i d de en ng ga an n l la an ng gk ka ah h- -l la an ng gk ka ah hn ny ya a! !

C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
P Po ok ko ok k B Ba ah ha as sa an n V V: : U Uj ji i h hu ub bu un ng ga an n ( (7 7 X X P Pe er rt te em mu ua an n) )
T Tu uj ju ua an n P Pe em mb be el la aj ja ar ra an n : :
1 1. . A Ag ga ar r m ma ah ha as si is sw wa a d da ap pa at t m me en ng gh hi it tu un ng g h hu ub bu un ng ga an n d de en ng ga an n t te ek kn ni ik k k ko or re el la as si i m me en ng gg gu un na ak ka an n
r ru um mu us s P Pe ea ar rs so on n ( (P Pr ro od du uc ct t M Mo om me en nt t) ). .
2 2. . A Ag ga ar r m ma ah ha as si is sw wa a d da ap pa at t m me en ng gh hi it tu un ng g h hu ub bu un ng ga an n d de en ng ga an n t te ek kn ni ik k k ko or re el la as si i m me en ng gg gu un na ak ka an n
r ru um mu us s “ “r ra an nk k o or rd de er r” ” ( (S Sp pe ea ar rm ma an n) ). .
3 3. . A Ag ga ar r m ma ah ha as si is sw wa a d da ap pa at t m me en ng gh hi it tu un ng g h hu ub bu un ng ga an n d de en ng ga an n t te ek kn ni ik k k ko or re el la as si i m me en ng gg gu un na ak ka an n
r ru um mu us s p po oi in nt t s se er ri ia al l. .
4 4. . A Ag ga ar r m ma ah ha as si is sw wa a d da ap pa at t m me en ng gh hi it tu un ng g h hu ub bu un ng ga an n d de en ng ga an n t te ek kn ni ik k k ko or re el la as si i m me en ng gg gu un na ak ka an n
r ru um mu us s b bi is se er ri ia al l. .
5 5. . A Ag ga ar r m ma ah ha as si is sw wa a d da ap pa at t m me en ng gh hi it tu un ng g h hu ub bu un ng ga an n d de en ng ga an n t te ek kn ni ik k k ko or re el la as si i m me en ng gg gu un na ak ka an n
r ru um mu us s k ko oe ef fi is si ie en n k ko on nt ti in ng ge en ns si i. .

R Ri in ng gk ka as sa an n M Ma at te er ri i : :
H Hu ub bu un ng ga an n a at ta au u k ko or re el la as si i d da al la am m s st ta at ti is st ti ik k m me em mi il li ik ki i m ma ak kn na a s se eb ba ag ga ai i h hu ub bu un ng ga an n a an nt ta ar r d du ua a
v va ar ri ia ab be el l, , m mi is sa al l : : h hu ub bu un ng ga an n a an nt ta ar ra a t ti in ng gg gi i b ba ad da an n d da an n b be er ra at t b ba ad da an n, , h hu ub bu un ng ga an n a an nt ta ar ra a
i in nt te el li ig ge en ns si i d da an n p pr rr re es st ta as si i b be el la aj ja ar r, , d da an n l la ai in nn ny ya a. . H Hu ub bu un ng ga an n ( (k ko or re el la as si i) ) d da ap pa at t d di il li ih ha at t d da ar ri i
b be er rb ba ag ga ai i s se eg gi i, , s se ep pe er rt ti i : : a ar ra ah h ( (p po os si it ti if f d da an n n ne eg ga at ti if f) ), , b be es sa ar ra an n a an ng gk ka a, , t ti in ng gk ka at ta an n h hu ub bu un ng ga an n, ,
d da an n t ta ar ra af f s si ig gn ni if fi ik ka an n. . A Ar ra ah h K Ko or re el la as si i h hu ub bu un ng ga an n a an nt ta ar ra a v va ar ri ia ab be el l i it tu u j ji ik ka a d di it ti il li ik k d da ar ri i s se eg gi i
a ar ra ah hn ny ya a d da ap pa at t d di ib be ed da ak ka an n m me en nj ja ad di i d du ua a m ma ac ca am m, , y ya ai it tu u h hu ub bu un ng ga an n y ya an ng g s si if fa at tn ny ya a s sa at tu u
a ar ra ah h, ,d da an n h hu ub bu un ng ga an n y ya an ng g s si if fa at tn ny ya a b be er rl la aw wa an na an n a ar ra ah h. . H Hu ub bu un ng ga an n y ya an ng g b be er rs si if fa at t s se ea ar ra ah h
d di ib be er ri i n na am ma a k ko or re el la as si i p po os si it ti if f, , s se ed da an ng g h hu ub bu un ng ga an n y ya an ng g s si if fa at tn ny ya a b be er rl la aw wa an na an n a ar ra ah h d di is se eb bu ut t
k ko or re el la as si i n ne eg ga at ti if f. . C Co on nt to oh h: : K Ke en na ai ik ka an n h ha ar rg ga a B Ba ah ha an n B Ba ak ka ar r M Mi in ny ya ak k ( (B BB BM M) ) d di ii ik ku ut ti i d de en ng ga an n
k ke en na ai ik ka an n o on ng gk ko os s a an ng gk ku ut ta an n; ; s se eb ba al li ik kn ny ya a j ji ik ka a h ha ar rg ga a B BB BM M r re en nd da ah h, , m ma ak ka a o on ng gk ko os s a an ng gk ku ut ta an n
p pu un n m mu ur ra ah h ( ( r re en nd da ah h ) ). . D Di is se eb bu ut t K Ko or re el la as si i N Ne eg ga at ti if f j ji ik ka a d du ua a v va ar ri ia ab be el l ( ( a at ta au u l le eb bi ih h ) ) y ya an ng g
b be er rk ko or re el la as si i i it tu u, , b be er rj ja al la an n d de en ng ga an n a ar ra ah h y ya an ng g b be er rl la aw wa an na an n, , b be er rt te en nt ta an ng ga an n, , a at ta au u b be er rk ke eb ba al li ik ka an n. .
I In ni i b be er ra ar rt ti i b ba ah hw wa a k ke en na ai ik ka an n a at ta au u p pe er rt ta am mb ba ah ha an n p pa ad da a v va ar ri ia ab be el l X X m mi is sa al ln ny ya a, , a ak ka an n d di ii ik ku ut ti i
d de en ng ga an n p pe en nu ur ru un na an n a at ta au u p pe en ng gu ur ra an ng ga an n p pa ad da a v va ar ri ia ab be el l Y Y. . C Co on nt to oh h : : M Ma ak ki in n m me en ni in ng gk ka at tn ny ya a
k ke es sa ad da ar ra an n h hu uk ku um m d di i k ka al la an ng ga an n m ma as sy ya ar ra ak ka at t d di ii ik ku ut ti i d de en ng ga an n m ma ak ki in n m me en nu ur ru un nn ny ya a a an ng gk ka a
k ke ej ja ah ha at ta an n a at ta au u p pe el la an ng gg ga ar ra an n; ; m ma ak ki in n g gi ia at t b be er rl la at ti ih h m ma ak ki in n s se ed di ik ki it t k ke es sa al la ah ha an n y ya an ng g d di ip pe er rb bu ua at t
o ol le eh h s se es se eo or ra an ng g; ; m ma ak ki in n m me en ni in ng gk ka at tn ny ya a j ju um ml la ah h a as se ep pt to or r K Ke el lu ua ar rg ga a B Be er re en nc ca an na a d di ii ik ku ut ti i d de en ng ga an n
C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
m ma ak ki in n m me en nu ur ru un nn ny ya a a an ng gk ka a k ke el la ah hi ir ra an n; ; a at ta au u s se eb ba al li ik kn ny ya a. . D Da al la am m d du un ni ia a p pe en nd di id di ik ka an n
m mi is sa al ln ny ya a, , m ma ak ki in n k ku ur ra an ng g d di ih ha ay ya at ti i d da an n d di ia am ma al lk ka an nn ny ya a a aj ja ar ra an n I Is sl la am m o ol le eh h p pa ar ra a r re em ma aj ja a a ak ka an n
d di ii ik ku ut ti i o ol le eh h m ma ak ki in n m me en ni in ng gk ka at tn ny ya a f fr re ek ku ue en ns si i k ke en na ak ka al la an n r re em ma aj ja a; ; a at ta au u s se eb ba al li ik kn ny ya a. .
J Ji ik ka a i in ng gi in n m me en ng ge et ta ah hu ui i a ad da a- -t ti id da ak kn ny ya a k ko or re el la as si i d du ua a g ge ej ja al la a, , m ma ak ka a t te er rl le eb bi ih h d da ah hu ul lu u p pe er rl lu u
d di ik ke et ta ah hu ui i t ti ip pe e/ /j je en ni is s g ge ej ja al la a a at ta au u d da at ta a y ya an ng g a ak ka an n d di ik ko or re el la as si ik ka an n, , m mi is sa al ln ny ya a s sa aj ja a g ge ej ja al la a y ya an ng g
s sa at tu u a ad da al la ah h g ge ej ja al la a X X d da an n y ya an ng g s sa at tu un ny ya a l la ag gi i a ad da al la ah h g ge ej ja al la a Y Y, , m ma ak ka a : :
( (1 1) ) J Ji ik ka a g ge ej ja al la a X X d de en ng ga an n Y Y k ke ed du ua an ny ya a d di ip pa an nd da an ng g t te er rg go ol lo on ng g k ke e d da al la am m t ti ip pe e g ge ej ja al la a
i in nt te er rv va al l, , t te ek kn ni ik k k ko or re el la as si i y ya an ng g b bo ol le eh h d di ip pe er rc ca ay ya a a ad da al la ah h " "K Ko or re el la as si i P Pr ro od du uc ct t M Mo om me en nt t
d da ar ri i P Pe ea ar rs so on n" ". .
( (2 2) ) J Ji ik ka a g ge ej ja al la a X X d de en ng ga an n Y Y k ke ed du ua an ny ya a m me er ru up pa ak ka an n t ti ip pe e g ge ej ja al la a n no om mi in na al l, , t te ek kn ni ik k k ko or re el la as si i
y ya an ng g p pa al li in ng g t te ep pa at t a ad da al la ah h K Ko or re el la as si i P Ph hi i d da an n K Ko oe ef fi is si ie en n K Ko on nt ti in ng ge en ns si i ( (K KK K) ). .
( (3 3) ) J Ji ik ka a g ge ej ja al la a X X d de en ng ga an n Y Y k ke ed du ua an ny ya a m me er ru up pa ak ka an n t ti ip pe e g ge ej ja al la a y ya an ng g b be er rs sk ka al la a o or rd di in na al l, ,
k ko or re el la as si i y ya an ng g t te ep pa at t a ad da al la ah h K Ko or re el la as si i T Te et tr ra ac ch ho or ri ik k, , a at ta au u K Ke en nd da al ll l, , a at ta au u S Sp pe ea ar rm ma an n
( (t ta at ta a j je en nj ja an ng g) ). .
( (4 4) ) J Ji ik ka a s sa al la ah h s sa at tu u d da ar ri i g ge ej ja al la a t te er rs se eb bu ut t ( (X X a at ta au u Y Y) ) m me er ru up pa ak ka an n g ge ej ja al la a i in nt te er rv va al l, ,
s se ed da an ng gk ka an n y ya an ng g s sa at tu un ny ya a l la ag gi i g ge ej ja al la a n no om mi in na al l; ; t te ek kn ni ik k k ko or re el la as si i y ya an ng g t te ep pa at t a ad da al la ah h
p po oi in nt t s se er ri ia al l. .
( (5 5) ) J Ji ik ka a s sa al la ah h s sa at tu u d da ar ri i d du ua a g ge ej ja al la a ( (X X a at ta au u Y Y) ) m me er ru up pa ak ka an n g ge ej ja al la a i in nt te er rv va al l, ,
s se ed da an ng gk ka an n y ya an ng g s sa at tu un ny ya a l la ag gi i g ge ej ja al la a o or rd di in na al l; ; t te ek kn ni ik k k ko or re el la as si i y ya an ng g t te ep pa at t a ad da al la ah h
s se er ri ia al l b bi ia as sa a. .
( (6 6) ) J Ji ik ka a d du ua a g ge ej ja al la a, , y ya an ng g s sa at tu un ny ya a t te er rm ma as su uk k s sk ka al la a o or rd di in na al l d da an n y ya an ng g s sa at tu un ny ya a l la ag gi i s sk ka al la a
n no om mi in na al l, , t te ek kn ni ik k k ko or re el la as si i y ya an ng g t te ep pa at t a ad da al la ah h k ko oe ef fi is si ie en n k ko on nt ti in ng ge en ns si i ( (K KK K) ). .

C Co on nt to oh h P Pe en ng gg gu un na aa an n b be er rb ba ag ga ai i r ru um mu us s k ko or re el la as si i. .
1 1. . K Ko or re el la as si i P Pr ro od du uc ct t M Mo om me en nt t ( (d da ar ri i K Ka ar rl l P Pe ea ar rs so on n) ), , m mi is sa al l: : p pe en ne el li it ti i i in ng gi in n m me en ng ge et ta ah hu ui i
k ko or re el la as si i a an nt ta ar ra a b be er ra at t b ba ad da an n d da an n t ti in ng gg gi i b ba ad da an n 1 10 0 o or ra an ng g s si is sw wa a S SM MA A N Ne eg ge er ri i B Ba an nd da ar r
l la am mp pu un ng g. .
C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
T Ta ab be el l 1 16 6. . M Me en ng gh hi it tu un ng g k ko oe ef fi is si ie en n k ko or re el la as si i a an nt ta ar ra a b be er ra at t b ba ad da an n ( (X X) ) d de en ng ga an n t ti in ng gg gi i b ba ad da an n
( (Y Y) ) d da ar ri i 1 10 0 s si is sw wa a S SM MA A N Ng ge er ri i B Ba an nd da ar r L La am mp pu un ng g

N NA AM MA A B BE ER RA AT T T TI IN NG GG GI I x x x x
2 2
y y y y
2 2
X XY Y
A AM MI IN N 7 72 2 1 19 90 0 + +1 11 1 1 12 21 1 + +7 7 4 49 9 7 77 7
B BA AD DU U 6 68 8 1 19 90 0 + +7 7 4 49 9 + +7 7 4 49 9 4 49 9
C CE EC CE EP P 6 68 8 1 18 86 6 + +7 7 4 49 9 + +3 3 9 9 2 21 1
E EN NI I 6 64 4 1 18 84 4 + +3 3 9 9 + +1 1 1 1 3 3
H HE ER RA A 6 60 0 1 18 82 2 - -1 1 1 1 - -1 1 1 1 1 1
W WA AT TI I 5 59 9 1 18 80 0 - -2 2 4 4 - -3 3 9 9 6 6
J JU UJ JU U 5 57 7 1 18 80 0 - -4 4 1 16 6 - -3 3 9 9 1 12 2
D DE ER RI I 5 57 7 1 18 82 2 - -4 4 1 16 6 - -1 1 1 1 4 4
D DA AS SL LI I 5 55 5 1 17 78 8 - -6 6 3 36 6 - -5 5 2 25 5 3 30 0
F FE ER RI I 5 50 0 1 17 78 8 - -1 11 1 1 12 21 1 - -5 5 2 25 5 5 55 5
J JU UM ML LA AH H 6 61 10 0 1 18 83 30 0 4 42 22 2 1 17 78 8 2 25 58 8

U Un nt tu uk k m me en ne en nt tu uk ka an n n ni il la ai i x x d da an n n ni il la ai i y y, , m ma ak ka a l le eb bi ih h d da ah hu ul lu u d di ih hi it tu un ng g r ra at ta a- -r ra at ta a X X d da an n r ra at ta a- -
r ra at ta a Y Y, , s se et te el la ah h d di ih hi it tu un ng g d di ip pe er ro ol le eh h r ra at ta a- -r ra at ta a X X = = 6 61 1, , r ra at ta a- -r ra at ta a Y Y = = 1 18 83 3. .
U Un nt tu uk k m me en ng gh hi it tu un ng g b be es sa ar ra an n k ko or re el la as si i d da ar ri i v va ar ri ia ab be el l b be er ra at t b ba ad da an n d da an n t ti in ng gg gi i b ba ad da an n
d di ig gu un na ak ka an n r ru um mu us s : :


D De en ng ga an n d de em mi ik ki ia an n d da ap pa at t d di is si im mp pu ul lk ka an n b ba ah hw wa a k ko or re el la as si i a an nt ta ar ra a b be er ra at t b ba ad da an n d da an n t ti in ng gg gi i
b ba ad da an n m me em mi il li ik ki i k ko or re el la as si i y ya an ng g c cu uk ku up p t ti in ng gg gi i, , t te er rd da ap pa at t k ke ec ce en nd de er ru un ng ga an n m me en ni in ng gk ka at tn ny ya a b be er ra at t
b ba ad da an n s se es se eo or ra an ng g d di ii ir ri in ng gi i p pu ul la a d de en ng ga an n m me en ni in ng gk ka at tn ny ya a t ti in ng gg gi i b ba ad da an n s se es se eo or ra an ng g. .
S Se el la an nj ju ut tn ny ya a d da at ta a t te er rs se eb bu ut t d di i a at ta as s d da ap pa at t j ju ug ga a d di ih hi it tu un ng g d de en ng ga an n m me en ng gg gu un na ak ka an n f fo or rm mu ul la as si i
a an ng gk ka a k ka as sa ar r ( (r r = = P Pr ro od du uk k M Mo om me en nt t) ) s se ep pe er rt ti i b be er ri ik ku ut t : :



U Un nt tu uk k p pe em ma ak ka ai ia an n r ru um mu us s d di i a at ta as s, , m ma ak ka a d da at ta a d di is su us su un n d da al la am m b be en nt tu uk k t ta ab be el l s se ep pe er rt ti i b be er ri ik ku ut t : :
( )( )
2 2
y x
xy
xy
r


=
( )( ) 178 422
258

=
xy
r
07 , 274
258
=
xy
r
94 , 0 =
xy
r
( )( )
( ) ( ) ( ) ( )
2
2
2
2
∑ ∑ ∑ ∑
∑ ∑ ∑
− −

=
X Y N X X N
Y X XY N
xy
r
C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
T Ta ab be el l 1 17 7. . D Da at ta a t te en nt ta an ng g b be er ra at t b ba ad da an n ( (X X) ) d de en ng ga an n t ti in ng gg gi i b ba ad da an n ( (Y Y) ) d da ar ri i 1 10 0 s si is sw wa a S SM MA A
N Ne eg ge er ri i B Ba an nd da ar r L La am mp pu un ng g
N NA AM MA A B BE ER RA AT T( (X X) ) T TI IN NG GG GI I( (Y Y) ) X
2
Y
2
XY
A AM MI IN N 7 72 2 1 19 90 0 5184 36100 13680
B BA AD DU U 6 68 8 1 19 90 0 4624 36100 12920
C CE EC CE EP P 6 68 8 1 18 86 6 4624 34596 12648
E EN NI I 6 64 4 1 18 84 4 4096 33856 11776
H HE ER RA A 6 60 0 1 18 82 2 3600 33124 10920
W WA AT TI I 5 59 9 1 18 80 0 3481 32400 10620
J JU UJ JU U 5 57 7 1 18 80 0 3249 32400 10260
D DE ER RI I 5 57 7 1 18 82 2 3249 33124 10374
D DA AS SL LI I 5 55 5 1 17 78 8 3025 31684 9790
F FE ER RI I 5 50 0 1 17 78 8 2500 31684 8900
J JU UM ML LA AH H 6 61 10 0 1 18 83 30 0 37632 335068 111888











I In nt te er rp pr re et ta as si i ( (S Si im mp pu ul la an n h ha as si il l a an na al li is si is s) )
A Ap pa a m ma ak kn na a d da ar ri i k ko oe ef fi is si ie en n k ko or re el la as si i s se eb be es sa ar r + + O O, ,9 94 4 t te er rs se eb bu ut t ? ?
D Da al la am m h ha al l i in ni i t te er rd da ap pa at t b be eb be er ra ap pa a i in nt te er rp pr re et ta as si i y ya an ng g d da ap pa at t d di is sa aj ji ik ka an n s se es su ua ai i d de en ng ga an n t tu uj ju ua an n
d da ar ri i h hi ip po ot te es si is s y ya an ng g d di ia aj ju uk ka an n. .
( (1 1) ) A An nt ta ar ra a v va ar ri ia ab be el l X X d de en ng ga an n v va ar ri ia ab be el l Y Y a ad da a h hu ub bu un ng ga an n, , y ya an ng g d di it tu un nj ju uk kk ka an n d de en ng ga an n
b be es sa ar ra an n O O, ,9 94 4 ( (j ji ik ka a t ti id da ak k a ad da a h hu ub bu un ng ga an n a an ng gk ka a y ya an ng g d di ip pe er ro ol le eh h b be es sa ar ra an nn ny ya a O O, ,O OO O) ). .
( (2 2) ) A An nt ta ar ra a v va ar ri ia ab be el l X X d de en ng ga an n v va ar ri ie eb be el l Y Y m me em mi il li ik ki i h hu ub bu un ng ga an n y ya an ng g s sa an ng ga at t e er ra at t
( (t ti in ng gk ka at t k ke ee er ra at ta an n b be er rd da as sa ar rk ka an n k ka at ta ag go or ri i) ). .
( ) ( ) ( ) ( )
2 2
1830 335068 10 610 37632 10
1830 610 ) 111888 10 (
− −

=
X x
X X
xy
r
( ) ( )( ) ( ) 3348900 3350680 372100 376320
1116300 1118880
− −

=
xy
r
( )( ) 1780 4220
1116300 1118880 −
=
xy
r
7511600
2580
=
xy
r
73 , 2740
2580
=
xy
r
94 , 0 =
xy
r
C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
( (3 3) ) A An nt ta ar ra a v va ar ri ia ab be el l X X d de en ng ga an n v va ar ri ia ab be el l Y Y m me em mi il li ik ki i h hu ub bu un ng ga an n y ya an ng g p po os si it ti if f ( (d de en ng ga an n
t ta an nd da a + +) ). .
( (4 4) ) A An nt ta ar ra a v va ar ri ia ab be el l X X d de en ng ga an n v va ar ri ia ab be el l Y Y m me em mi il li ik ki i t ta ar ra af f s si ig gn ni if fi ik ka an n ( (h ha al l i in ni i u un nt tu uk k
m me en ng gu uj ji i b ba ah hw wa a n ni il la ai i s st ta at ti is st ti ik k y ya an ng g d di ip pe er ro ol le eh h m me el la al lu ui i s sa am mp pe el l d da ap pa at t m me ew wa ak ki il li i
p pa ar ra am ma at te er r p po op pu ul la as si i) ) b ba ai ik k p pa ad da a t ta ar ra af f s si ig gn ni if fi ik ka an ns si i O O, ,O O5 5 m ma au up pu un n O O, ,O O1 1. .

D Da ar ri i k ke ee em mp pa at t h ha as si il l i in nt te er rp pr re et ta as si i t te er rs se eb bu ut t d di i a at ta as s, , k ki it ta a d da ap pa at t m me el la ak ku uk ka an n p pa al li in ng g s se ed di ik ki it t
e em mp pa at t p pe em mb ba ah ha as sa an n a at ta as s h ha as si il l a an na al li is si is s y ya an ng g d di il la ak ku uk ka an n t te er rh ha ad da ap p s sa at tu u k ke el lo om mp po ok k d da at ta a. .
2 2. . K Ko or re el la as si i T Ta at ta a J Je en nj ja an ng g ( (S Sp pe ea ar rm ma an n) ). .
T Te ek kn ni ik k k ko or re el la as si i t ta at ta a j je en nj ja an ng g i in ni i d di ik ke em mu uk ka ak ka an n o ol le eh h C C. . S Sp pe ea ar rm ma an n p pa ad da a t ta ah hu un n 1 19 90 04 4. .
T Te ek kn ni ik k i in ni i d di ip pe er rg gu un na ak ka an n b bi il la a a ak ka an n m me en ng gu uk ku ur r d du ua a v va ar ri ia ab be el l y ya an ng g a an nt ta ar ra a k ke ed du ua an ny ya a t ti id da ak k
m me em mp pu un ny ya ai i j jo oi in nt t n no or rm ma al l d di is st tr ri ib bu ut ti io on n d da an n c co on nd di it ti io on na al l v va ar ri ia an nc ce e t ti id da ak k d di ik ke et ta ah hu ui i s sa am ma a. .
S Se el la ai in n i it tu u, , k ke ed du ua a v va ar ri ia ab be el l t te er rg go ol lo on ng g j je en ni is s d da at ta a o or rd di in na al l. .
A Ad da ap pu un n l la an ng gk ka ah h- -l la an ng gk ka ah h u un nt tu uk k m me en ng gh hi it tu un ng g k ko or re el la as si i t ta at ta a j je en nj ja an ng g ( (r ra an nk k c co or rr re el la at ti io on n
c co oe ef ff fi ic ci ie en nt t) ) a ad da al la ah h s se eb ba ag ga ai i b be er ri ik ku ut t : :
( (1 1) ) N Ni il la ai i h ha as si il l p pe en ng ga am ma at ta an n d da ar ri i k ke ed du ua a v va ar ri ia ab be el l, , m ma as si in ng g- -m ma as si in ng g d di ib be er ri i j je en nj ja an ng g. . B Bi il la a
a ad da a n ni il la ai i y ya an ng g s sa am ma a d di ih hi it tu un ng g j je en nj ja an ng g r ra at ta a- -r ra at ta an ny ya a. .
( (2 2) ) S Se et ti ia ap p p pa as sa an ng g j je en nj ja an ng g d di ih hi it tu un ng g j ju um ml la ah hn ny ya a. .
( (3 3) ) D Da ar ri i h ha as si il l p pe er rb be ed da aa an n ( (s se el li is si ih h) ) s se et ti ia ap p p pa as sa an ng g j je ej ja an ng g d di ik ku ua ad dr ra at tk ka an n d da an n d di ij ju um ml la ah hk ka an n. .
( (4 4) ) N Ni il la ai i r r
s s
( (k ko oe ef fi is si ie en n k ko or re el la as si i t ta at ta a j je en nj ja an ng g d da ar ri i S Sp pe ea ar rm ma an n) ) d di ih hi it tu un ng g d de en ng ga an n r ru um mu us s : :



d di im ma an na a : : D D = = m me en nu un nj ju uk kk ka an n p pe er rb be ed da aa an n s se et ti ia ap p p pa as sa an ng g j je en nj ja an ng g “ “n n” ” m me en nu un nj ju uk kk ka an n
j ju um ml la ah h p pa as sa an ng g j je en nj ja an ng g “ “1 1 d da an n 6 6” ” a ad da al la ah h a an ng gk ka a k ko on ns st ta an nt ta a. .
P Pe en ng ga ap pl li ik ka as si ia an n d da ar ri i f fo or rm mu ul la a t te er rs se eb bu ut t d da ap pa at t d di il li ih ha at t p pa ad da a u ur ra ai ia an n b be er ri ik ku ut t, , m mi is sa al l s se eo or ra an ng g
g gu ur ru u m me en ne el li it ti i t ti in ng gk ka at t k ke ea ak kt ti if fa an n s si is sw wa a d da al la am m k ke eg gi ia at ta an n O OS SI IS S d da an n p pr re es st ta as si i b be el la aj ja ar rn ny ya a
d da al la am m m ma at ta a p pe el le ej ja ar ra an n P PP PK Kn n, , s se et te el la ah h d di il la ak ku uk ka an n p pe en ng ga am ma at ta an n d di ip pe er ro ol le eh h d da at ta a s se ep pe er rt ti i
d da al la am m t ta ab be el l b be er ri ik ku ut t: :
( ) 1
6
1
2
2

− =

n n
D
ρ
C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
q
p
s
X X
r
t
t p
pbi

=
p
X
t
X
t
SD
T Ta ab be el l 1 18 8. . D Da at ta a k ke ea ak kt ti if fa an n s si is sw wa a d da al la am m o or rg ga an ni is sa as si i O OS SI IS S d da an n n ni il la ai i h ha as si il l b be el la aj ja ar r P PP PK Kn n
S Si is sw wa a S SD D N Ne eg ge er ri i 2 2 R Ra aj ja ab ba as sa a T Ta ah hu un n 2 20 00 06 6

N NA AM MA A
S SI IS SW WA A
K KE EA AK KT TI IF FA AN N
O OS SI IS S ( (X X) )
P PR RE ES ST TA AS SI I
P PP PK Kn n ( (Y Y) )
R Ra an nk k
X X
R Ra an nk k
Y Y
D D D D
2 2
A AM MI IR R 4 48 8 7 78 8 5 5 5 5 0 0 0 0
A AS SM ME ER R 4 44 4 7 72 2 9 9 9 9 0 0 0 0
B BE ED DI I 5 53 3 8 84 4 3 3 1 1 2 2 4 4
C CE EC CE E 5 52 2 7 79 9 2 2 4 4 - -2 2 4 4
C CU UI IL LA AH H 4 45 5 7 74 4 8 8 8 8 0 0 0 0
D DE ED DE EN N 5 51 1 7 75 5 4 4 7 7 - -3 3 9 9
F FA AR RI ID D 5 56 6 8 81 1 1 1 2 2 - -1 1 1 1
G GE ER RA AH H 4 46 6 7 76 6 7 7 6 6 1 1 1 1
H HU UR RS SE E 4 47 7 8 80 0 6 6 3 3 3 3 9 9
G GA AR RU U 4 42 2 7 71 1 1 10 0 1 10 0 0 0 0 0
N N= = 1 10 0 4 48 84 4 7 77 70 0 0 0 2 28 8

S Se et te el la ah h d di ik ke et ta ah hu ui i d da at ta a y ya an ng g d di ip pe er rl lu uk ka an n u un nt tu uk k f fo or rm mu ul la a y ya an ng g d di ip pa ak ka ai i, , m ma ak ka a b be er ri ik ku ut t
d di it te en nt tu uk ka an n b be es sa ar ra an n k ko or rr re el la as si i m me el la al lu ui i r ru um mu us s “ “r ra an nk k o or rd de er r” ” t te er rs se eb bu ut t : :





3 3. . K Ko or re el la as si i P Po oi in nt t B Bi is se er ri ia al l

T Te ek kn ni ik k k ko or re el la as si i y ya an ng g d da ap pa at t d di ip pe er rg gu un na ak ka an n d de en ng ga an n t te ep pa at t u un nt tu uk k m me en ng gh hi it tu un ng g k ko or re el la as si i d du ua a
v va ar ri ia ab be el l y ya an ng g s sa at tu u b be er rs sk ka al la a n no om mi in na al l d da an n y ya an ng g s sa at tu un ny ya a l la ag gi i b be er rs sk ka al la a i in nt te er rv va al l a ad da al la ah h
t te ek kn ni ik k k ko or re el la as si i p po oi in nt t b bi is se er ri ia al l. . B Be er ri ik ku ut t i in ni i d di ib be er ri ik ka an n r ru um mu us s d da an n c co on nt to oh h p pe en ng gg gu un na aa an nn ny ya a. .



d di im ma an na a : :
= = N Ni il la ai i r ra at ta a- -r ra at ta a g ge ej ja al la a y ya an ng g a ak ka an n d di ic ca ar ri i k ko or re el la as si in ny ya a d de en ng ga an n n ni il la ai i
k ke es se el lu ur ru uh ha an n
= = N Ni il la ai i r ra at ta a- -r ra at ta a k ke es se el lu ur ru uh ha an n
= = S Si im mp pa an ng ga an n b ba ak ku u t to ot ta al l “ “p p” ” = = p pr ro op po or rs si i k ke el lo om mp po ok k 1 1 “ “q q” ” = = 1 1 - - p p

( ) 1 10 10
28 6
1
2

− =
X
ρ
( ) 1 100 10
168
1

− = ρ
( ) 99 10
168
1− = ρ
990
168
1− = ρ
16 , 0 1− = ρ 84 , 0 = ρ
C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
3 , 0
7 , 0
897 , 1
6 286 , 6 −
=
pbi
r
333 , 2
897 , 1
286 , 0
=
pbi
r
527 , 1 151 , 0 X r
pbi
=
n
C
+
=
2
2
χ
χ
2
χ
C Co on nt to oh h p pe en ng gg gu un na aa an n l li ih ha at t p pa ad da a t ta ab be el l b be er ri ik ku ut t : :
T Ta ab be el l 1 19 9. . M Me en nc ca ar ri i k ko or re el la as si i u un nt tu uk k m me en ng gu uj ji i v va al li id di it ta as s b bu ut ti ir r s so oa al l n no om mo or r 1 1

S SK KO OR R B BU UT TI IR R S SO OA AL L S SE ET TI IA AP P N NO OM MO OR R S SO OA AL L T TO OT TA AL L
S SI IS SW WA A
1 1 2 2 3 3 4 4 5 5 6 6 7 7 8 8 9 9 1 10 0 S SK KO OR R
X X
2 2
t t
A AS SL LI I 1 1 0 0 1 1 0 0 1 1 0 0 1 1 0 0 1 1 1 1 6 6 3 36 6
B BU UG GE E 1 1 0 0 0 0 1 1 0 0 1 1 0 0 1 1 0 0 0 0 4 4 1 16 6
C CA AR RE E 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 0 0 1 1 1 1 1 1 1 1 9 9 8 81 1
D DE ES SI I 0 0 1 1 1 1 1 1 0 0 0 0 1 1 1 1 1 1 1 1 7 7 4 49 9
E ER RM MA A 1 1 0 0 0 0 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 8 8 6 64 4
F FE ER RI I 0 0 0 0 1 1 1 1 0 0 1 1 1 1 1 1 0 0 0 0 5 5 2 25 5
G GE EF FI I 1 1 1 1 0 0 0 0 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 8 8 6 64 4
H HU UM MI I 1 1 1 1 0 0 1 1 0 0 0 0 1 1 0 0 1 1 1 1 6 6 3 36 6
I IR RF FE E 0 0 1 1 1 1 1 1 1 1 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 4 4 1 16 6
J JU UY YI I 1 1 0 0 1 1 1 1 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 3 3 9 9
N N= = 1 10 0 7 7 5 5 6 6 8 8 5 5 4 4 7 7 6 6 6 6 6 6 6 60 0
P P 0 0, ,7 7 0 0, ,5 5 0 0, ,6 6 0 0, ,8 8 0 0, ,5 5 0 0, ,4 4 0 0, ,7 7 0 0, ,6 6 0 0, ,6 6 0 0, ,6 6
3 39 96 6
Q Q 0 0, ,3 3 0 0, ,5 5 0 0, ,4 4 0 0, ,2 2 0 0, ,5 5 0 0, ,6 6 0 0, ,3 3 0 0, ,4 4 0 0, ,4 4 0 0, ,4 4

S Se et te el la ah h d di ih hi it tu un ng g b be er rd da as sr rk ka an n k ke ep pe er rl lu ua an n d da ar ri i r ru um mu us s t te er rs se eb bu ut t, , m ma ak ka a d di ik ke et ta ah hu ui i
R Ra at ta a- -r ra at ta a = = 6 6 S SD D
t t
= = 1 1, ,8 89 97 7 = = r ra at ta a- -r ra at ta a n ni il la ai i s so oa al l n no o. . 1 1 ( (c co on nt to oh h) )
= = = = 6 6, ,2 28 86 6 r ra at ta a- -r ra at ta a n ni il la ai i y ya an ng g a ak ka an n d di ic ca ar ri i k ko or re el la as si in ny ya a. .



= = 0 0, ,2 23 31 1
D De en ng ga an n d df f s se eb be es sa ar r 8 8 d di ip pe er ro ol le eh h h ha ar rg ga a r r
t ta ab be el l
p pa ad da a t ta ar ra af f s si ig gn ni if fi ik ka an ns si i 5 5 % % s se eb be es sa ar r 0 0, ,6 63 32 2 d da an n
1 1% % s se eb be es sa ar r 0 0, ,7 76 65 5. . K Ka ar re en na a r r
p pb bi i
y ya an ng g d di ip pe er ro ol le eh h j ja au uh h l le eb bi ih h k ke ec ci il l j ji ik ka a d di ib ba an nd di in ng gk ka an n d de en ng ga an n
r r
t ta ab be el l
, , m ma ak ka a d da ap pa at t d di is si im mp pu ul lk ka an n b ba ah hw wa a b bu ut ti ir r s so oa al l n no o 1 1 t ti id da ak k v va al li id d, , d da an n k ka ar re en na an ny ya a t ti id da ak k
d da ap pa at t d di ip pa ak ka ai i. .
4 4. . K Ko oe ef fi is si ie en n K Ko on nt ti in ng ge en ns si i ( (K KK K) )
K Ko oe ef fi is si ie en n k ko on nt ti in ng ge en ns si i m me er ru up pa ak ka an n s sa al la ah h s sa at tu u c ca ar ra a u un nt tu uk k m me en ng gh hi it tu un ng g k ko or re el la as si i a an nt ta ar ra a d du ua a
g ge ej ja al la a y ya an ng g b be es sk ka al la a n no om mi in na al l. . A Ad da ap pu un n r ru um mu us s d da an n c ca ar ra a p pe en ng gg gu un na aa an nn ny ya a a ad da al la ah h s se eb ba ag ga ai i
b be er ri ik ku ut t : :

d di im ma an na a : :
= = c ch hi i- - k ku ua ad dr ra at t
C C = = K Ko oe ef fi is si ie en n K Ko on nt ti in ng ge en ns si i
n n = = J Ju um ml la ah h s sa am mp pe el l

p
x
p
x
7
3 6 8 8 9 4 6 + + + + + +
C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
2
χ
( )
∑∑
= =

B
i
K
j
ij ij ij
E E O
1 1
2
/
2
χ
( )
45
45 80
2
− ( )
5 , 37
5 , 37 5
2
− ( )
5 , 17
5 , 17 15
2
− ( )
45
45 10
2

( )
5 , 37
5 , 37 70
2
− ( )
5 , 17
5 , 17 20
2

200 49 , 111
49 , 111
+
= C
49 , 311
49 , 111
= C
36 , 0 = C
6 , 0 = C
= = d di it te en nt tu uk ka an n d de en ng ga an n r ru um mu us s s se ep pe er rt ti i b be er ri ik ku ut t : :

= =

T Ta ab be el l 2 20 0. . C Co on nt to oh h: : m me en ng gh hi it tu un ng g k ko or re el la as si i a an nt ta ar ra a J Je en ni is s K Ke el la am mi in n ( (J J. .K K) ) d de en ng ga an n J Je en ni is s f fi il lm m
y ya an ng g d di is su uk ka ai i p pa ad da a 2 20 00 0 o or ra an ng g s sa am mp pe el l. .

J JE EN NI IS S F FI IL LM M Y YA AN NG G D DI IS SU UK KA AI I
J J. . K K
M MU US SI IK K L LA AG GA A S SE EJ JA AR RA AH H
J JU UM ML LA AH H
W WA AN NI IT TA A 8 80 0 5 5 1 15 5 1 10 00 0
P PR RI IA A 1 10 0 7 70 0 2 20 0 1 10 00 0
J JU UM ML LA AH H 9 90 0 7 75 5 3 35 5 2 20 00 0

L La an ng gk ka ah h b be er ri ik ku ut tn ny ya a a ad da al la ah h m me en nc ca ar ri i f fr re ek ku ue en ns si i h ha ar ra ap pa an n ( (f f
h h
) ) a at ta as s d da as sa ar r f fr re ek ku ue en ns si i y ya an ng g
d di ip pe er ro ol le eh h ( (f f
o o
) ) s se ep pe er rt ti i t ta ab be el l d di i a at ta as s. .
T Ta ab be el l 2 21 1. . C Co on nt to oh h p pe en ng gh hi it tu un ng ga an n k ko or re el la as si i a an nt ta ar ra a J Je en ni is s k ke el la am mi in n d de en ng ga an n J Je en ni is s f fi il lm m y ya an ng g
d di is su uk ka ai i p pa ad da a 2 20 00 0 o or ra an ng g s sa am mp pe el l

J JE EN NI IS S F FI IL LM M Y YA AN NG G D DI IS SU UK KA AI I
J J. . K K
M MU US SI IK K L LA AG GA A S SE EJ JA AR RA AH H
J JU UM ML LA AH H
W WA AN NI IT TA A 8 80 0 ( (4 45 5) ) 5 5 ( (3 37 7, ,5 5) ) 1 15 5 ( (1 17 7, ,5 5) ) 1 10 00 0
P PR RI IA A 1 10 0 ( (4 45 5) ) 7 70 0 ( (3 37 7, ,5 5 2 20 0 ( (1 17 7, ,5 5) ) 1 10 00 0
J JU UM ML LA AH H 9 90 0 7 75 5 3 35 5 2 20 00 0

D Da ar ri i t ta ab be el l d di i a at ta as s, , a an ng gk ka a- -a an ng gk ka a y ya an ng g d di ib be er ri i t ta an nd da a k ku ur ru un ng g a ad da al la ah h j ju um ml la ah h ( (f fr re ek ku ue en ns si i) )
y ya an ng g d di ih ha ar ra ap pk ka an n ( (f f
h h
) ). .
S Se el la an nj ju ut tn ny ya a d di ih hi it tu un ng g n ni il la ai i c ch hi i- -k ku ua ad da ar rt t b be er rd da as sa ar rk ka an n r ru um mu us s d di i a at ta as s, ,


= = + + + + + +


+ + + + = = 1 11 11 1, ,4 49 9

K Ko oe ef fi is si ie en n k ko on nt ti in ng ge en ns si in ny ya a a ad da al la ah h : :



A Ag ga ar r h ha ar rg ga a K KK K y ya an ng g d di ip pe er ro ol le eh h d da ap pa at t d di ip pe er rg gu un na ak ka an n u un nt tu uk k m me en ng gu uk ku ur r d de er ra aj ja at t a as so os si ia as si i
a an nt ta ar rf fa ak kt to or r, , m ma ak ka a h ha ar rg ga a K KK K p pe er rl lu u d di ib ba an nd di in ng gk ka an n d de en ng ga an n K Ko oe ef fi is si ie en n k ko on nt ti in ng ge en ns si i
m ma ak ks si im mu um m. . H Ha ar rg ga a K KK K m ma ak ks si im mu um m d da ap pa at t d di ih hi it tu un ng g d de en ng ga an n r ru um mu us s : :
C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
m
m
C
maks
1 −
=
2
1 2 −
=
maks
C
707 , 0 =
maks
C



D De en ng ga an n m m ( (h ha ar rg ga a m mi in ni im mu um m a an nt ta ar ra a b ba ar ri is s d da an n k ko ol lo om m) ) y ya ai it tu u a at ta as s d da as sa ar r c co on nt to oh h d di i a at ta as s
d da af ft ta ar r k ko on nt ti in ng ge en ns si i t te er rd da ap pa at t d du ua a b ba ar ri is s d da an n t ti ig ga a k ko ol lo om m, , j ja ad di i m mi in ni im mu um mn ny ya a a ad da al la ah h d du ua a; ;
s se eh hi in ng gg ga a : :


M Ma ak ki in n d de ek ka at t h ha ar rg ga a K KK K y ya an ng g d di ip pe er ro ol le eh h k ke ep pa ad da a C C
m ma ak ks s, ,
a ak ka an n m ma ak ki in n b be es sa ar r d de er ra aj ja at t a as so os si ia as si i
a an nt ta ar r f fa ak kt to or r. . D De en ng ga an n d de em mi ik ki ia an n K KK K y ya an ng g d di ip pe er ro ol le eh h d di i a at ta as s ( (0 0, ,6 6) ) d di ib ba an nd di in ng gk ka an n d de en ng ga an n
C C
m ma ak ks s, ,
0 0, ,7 70 07 7, , m ma ak ka a k ko or re el la as si in ny ya a d da ap pa at t d di ik ka at ta ak ka an n e er ra at t. .

R Ru uj ju uk ka an n : :
1 1. . D Dj jo ok ko o P Pr ra ay yi it tn no o, , 1 19 98 85 5; ; A An na al li is sa a R Re eg gr re es si i – – k ko or re el la as si i, , P Pe en ne er rb bi it t L Li ib be er rt ty y ( (B Ba ab b I II II I d da an n I IV V, ,
h ha al l. . 1 18 8 – – 4 47 7) )
2 2. . G Gu ui il lf fo or rd d, , J J. .P P. ., , 1 19 97 78 8; ; F Fu un nd da am me en nt ta al l S St ta at ti is st ti ic cs s i in n P Ps sy yc ch ho ol lo og gy y a an nd d E Ed du uc ca at ti io on n, , M Mc c- -
G Gr ra aw w- -H Hi il ll l K Ko og ga ak ku us sh ha a, , L Lt td d, , T To ok ky yo o ( (B Ba ab b 6 6, , h ha al l 7 77 7 – – 9 96 6, , B Ba ab b 1 11 1, , h ha al l
1 19 93 3 – – 2 20 09 9) )
3 3. . I Is sp pa ar rj ja ad di i, , 1 19 98 88 8; ; S St ta at ti is st ti ik k P Pe en nd di id di ik ka an n, , D De ep pd di ik kb bu ud d D Di ik kt ti i P PP PL LP PT TK K, , J Ja ak ka ar rt ta a ( (B Ba ab b I IV V, ,
h ha al l 9 98 8 – – 1 12 23 3) ). .
4 4. . S Si ie eg ge el l, , S Si id dn ne ey y, , 1 19 98 85 5; ; S St ta at ti is st ti ik k N No on np pa ar ra am me et tr ri ik k U Un nt tu uk k I Il lm mu u- -i il lm mu u S So os si ia al l, ,
( (T Te er rj je em ma ah ha an n) ), , P PT T. . G Gr ra am me ed di ia a, , ( (B Ba ab b V VI II II I, , h ha al l. . 2 21 18 8 – – 2 22 28 8) )
5 5. . S Su ud dj ja an na a, , 1 19 98 84 4; ; M Me et to od da a S St ta at ti is st ti ik ka a, , T Ta ar rs si it to o, , B Ba an nd du un ng g ( (B Ba ab b X XI II II I, , h ha al l. . 2 27 75 5 - - 2 29 90 0) )

T Tu ug ga as s d da an n L La at ti ih ha an n : :
B Be er ri ik ku ut t i in ni i d da at ta a t te en nt ta an ng g n ni il la ai i m ma at te em ma at ti ik ka a s si is sw wa a S SD D N Ne eg ge er ri i 2 2 R Ra aj ja ab ba as sa a
5 55 5; ;6 64 4; ;6 66 6; ;6 62 2; ;6 64 4; ;5 58 8; ; 6 64 4; ;6 67 7; ;6 68 8; ;7 71 1; ;7 75 5; ;5 57 7; ;5 56 6; ;5 59 9; ;6 61 1; ;6 65 5; ;5 56 6; ;5 59 9; ;6 61 1; ;6 65 5; ;6 64 4; ;5 57 7; ;5 58 8; ;5 52 2; ;5 53 3; ;
5 54 4; ;5 55 5; ;6 64 4; ;6 66 6; ;6 62 2; ;6 64 4; ; 5 58 8; ;6 64 4; ;6 67 7; ;6 68 8; ;7 71 1; ;7 75 5; ;5 57 7; ;6 64 4; ;5 57 7; ;5 58 8; ;5 52 2; ;5 53 3; ;5 54 4; ;5 55 5; ;6 64 4; ;6 66 6; ;6 62 2; ;6 64 4; ;5 58 8; ;
5 56 6; ;5 59 9; ;6 61 1; ;6 65 5; ;6 64 4; ;5 57 7; ;6 64 4; ;5 58 8; ;5 52 2; ;5 53 3; ;5 54 4; ;5 55 5; ;6 64 4; ;6 66 6; ;6 62 2; ;6 64 4; ;5 58 8; ;6 64 4; ;6 67 7; ;6 68 8; ;7 71 1; ;7 75 5; ;5 56 6; ;5 59 9; ;6 61 1; ;
6 65 5; ;6 64 4; ;5 57 7; ;
B Be er ri ik ku ut t i in ni i d da at ta a t te en nt ta an ng g n ni il la ai i I IP PA A s si is sw wa a S SD D N Ne eg ge er ri i 2 2 R Ra aj ja ab ba as sa a
6 67 7; ;5 58 8; ;5 52 2; ;5 53 3; ;5 54 4; ;5 55 5; ;6 64 4; ;6 66 6; ;6 62 2; ;6 64 4; ;5 58 8; ;6 64 4; ;6 67 7; ;6 68 8; ;7 71 1; ;7 75 5; ;5 59 9; ;6 61 1; ;6 65 5; ;6 64 4; ;5 57 7; ;5 58 8; ;5 59 9; ;5 52 2; ;5 53 3; ;
5 54 4; ;5 55 5; ;6 64 4; ;6 66 6; ;6 62 2; ;6 64 4; ; 5 58 8; ;6 64 4; ;6 67 7; ;6 68 8; ;7 71 1; ;7 75 5; ;5 57 7; ;5 56 6; ;5 59 9; ;6 61 1; ;6 65 5; ;6 64 4; ;5 57 7; ;6 61 1; ;5 58 8; ;5 52 2; ;5 53 3; ;5 54 4; ;5 55 5; ;
6 64 4; ;6 66 6; ;6 62 2; ;6 64 4; ;5 58 8; ;6 64 4; ;6 67 7; ;6 68 8; ;7 71 1; ;7 75 5; ;5 57 7; ;5 55 5; ;6 64 4; ;6 66 6; ;6 62 2; ;6 64 4; ;5 58 8; ;6 64 4; ;6 67 7; ;6 68 8; ;7 71 1; ;7 75 5; ;5 56 6; ;5 59 9; ;6 61 1; ;
6 65 5; ;6 64 4; ;5 57 7; ;
C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
1 1. . H Hi it tu un ng gl la ah h k ko or re el la as si i a an nt ta ar ra a n ni il la ai i m ma at ta am me et ti ik ka a d da an n n ni il la ai i I IP PA A t te er rs se eb bu ut t d di i a at ta as s d de en ng ga an n
m me en ng gg gu un na ak ka an n r ru um mu us s k ko or re el la as si i P Pr ro od du uk k M Mo om me en nt t! ! K Ke es si im mp pu ul la an n a ap pa a y ya an ng g d di ip pe er ro ol le eh h
( (s se es su ua ai i d de en ng ga an n e em mp pa at t m ma ac ca am m a an na al li is si is s t te er rh ha ad da ap p k ko or re el la as si i) )? ?
2 2. . S Su us su un nl la ah h d da at ta a t te er rs se eb bu ut t s se es su ua ai i d de en ng ga an n t ti in ng gk ka at ta an nn ny ya a ( (t ta at ta a j je en nj ja an ng g) ), , k ke em mu ud di ia an n
h hi it tu un ng gl la ah h d de en ng ga an n m me en ng gg gu un na ak ka an n r ru um mu us s “ “r ra an nk k o or rd de er r” ” S Sp pe ea ar rm ma an n. . K Ke es si im mp pu ul la an n a ap pa a
y ya an ng g d di ip pe er ro ol le eh h ( (s se es su ua ai i d de en ng ga an n e em mp pa at t m ma ac ca am m a an na al li is si is s t te er rh ha ad da ap p k ko or re el la as si i) )? ?
3 3. . S Su us su un nl la ah h d da at ta a m me en nj ja ad di i T Ta ab be el l 3 3 X X 3 3, , k ke em mu ud di ia an n h hi it tu un ng gl la ah h k ko or re el la as si in ny ya a
m me en ng gg gu un na ak ka an n r ru um mu us s “ “p po oi in nt t b bi is se er ri ia al l” ”! ! K Ke es si im mp pu ul la an n a ap pa a y ya an ng g d di ip pe er ro ol le eh h ( (s se es su ua ai i
d de en ng ga an n e em mp pa at t m ma ac ca am m a an na al li is si is s t te er rh ha ad da ap p k ko or re el la as si i) )? ?
4 4. . B Ba an nd di in ng gk ka an n h ha as si il l k ko or re el la as si i k ke et ti ig ga a m ma ac ca am m m mo od de el l p pe en ng gh hi it tu un ng ga an n t te er rs se eb bu ut t, ,
k ke es si im mp pu ul la an n a ap pa a y ya an ng g d da ap pa at t a an nd da a p pe er ro ol le eh h! !
5 5. . H Ha as si il l k ku ui is si io on ne er r t te er rh ha ad da ap p d du ua a k ke el lo om mp po ok k g gu ur ru u ( (p pr ri ia a d da an n w wa an ni it ta a) ) m me en ng ge en na ai i p pe en nd da ap pa at t
t te en nt ta an ng g p pe er ra at tu ur ra an n p po ol li ig ga am mi i, , s se eb ba ag ga ai i b be er ri ik ku ut t : :
G GU UR RU U
P PE EN ND DA AP PA AT T
P PR RI IA A W WA AN NI IT TA A
S SE ET TU UJ JU U 1 10 02 2 8 88 8
T TA AK K S SE ET TU UJ JU U 7 78 8 1 13 36 6
T TA AK K P PE ED DU UL LI I 2 20 0 7 76 6
A Ap pa ak ka ah h j je en ni is s k ke el la am mi in n m me en ne en nt tu uk ka an n p pe en nd da ap pa at t t te en nt ta an ng g p pe er ra at tu ur ra an n p po ol li ig ga am mi i t te er rs se eb bu ut t? ?
6 6. . B Be er ri ik ka an nl la ah h a an na al li is si is s l le en ng gk ka ap p u un nt tu uk k d da at ta a b be er ri ik ku ut t : :
P PE EL LA AY YA AN NA AN N
K KL LP P U US SI IA A
M Me em mu ua as sk ka an n B Ba ai ik k C Cu uk ku up p J Je el le ek k
1 15 5 – – 2 24 4 1 10 0 6 6 1 10 0 8 8
2 25 5 – – 3 34 4 1 12 2 6 6 1 14 4 8 8
3 35 5 – – 4 49 9 1 15 5 1 10 0 1 12 2 1 10 0
5 50 0 d da an n l le eb bi ih h 1 19 9 1 13 3 8 8 1 13 3

P Po ok ko ok k B Ba ah ha as sa an n V VI I: : U Uj ji i B Be ed da a ( (2 2 X X P Pe er rt te em mu ua an n) )
T Tu uj ju ua an n P Pe em mb be el la aj ja ar ra an n : :
1 1. . A Ag ga ar r m ma ah ha as si is sw wa a d da ap pa at t m me en ng gh hi it tu un ng g u uj ji i r ra at ta a- -r ra at ta a ( (d du ua a p pi ih ha ak k) ). .
2 2. . A Ag ga ar r m ma ah ha as si is sw wa a d da ap pa at t m me en ng gh hi it tu un ng g u uj ji i r ra at ta a- -r ra at ta a ( (s sa at tu u p pi ih ha ak k) ). .

C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
( )
( ) 1
2
2
2 1



=


n n
n
d
d
X X
t
2
2
2
1
s
s
F =
( )
|
|
¹
|

\
|
+
¦
)
¦
`
¹
¦
¹
¦
´
¦
− +
+ −

=
∑ ∑
2 1 2 1
2
2
2
1
2 1
1 1
2 n n n n
X X
X X
t
3 3. . R Ri in ng gk ka as sa an n M Ma at te er ri i : :
U Uj ji i t t a ad da al la ah h s sa al la ah h s sa at tu u t te es s s st ta at ti is st ti ik k y ya an ng g d di ip pe er rg gu un na ak ka an n u un nt tu uk k m me en ng gu uj ji i k ke eb be en na ar ra an n a at ta au u
k ke es sa al la ah ha an n h hi ip po ot te es si is s n ni ih hi il l y ya an ng g d di in ny ya at ta ak ka an n d da al la am m b be en nt tu uk k s st ta at te em me en n b ba ah hw wa a d di ia an nt ta ar ra a d du ua a
r ra at ta a- -r ra at ta a h hi it tu un ng g t ti id dd da ak k t te er rd da ap pa at t p pe er rb be ed da aa an n y ya an ng g s si ig gn ni if fi ik ka an n. . U Uj ji i t t h ha an ny ya a d da ap pa at t
d di ip pe er rg gu un na ak ka an n u un nt tu uk k m me en ng gu uj ji i p pe er rb be ed da aa an n r ra at ta a- -r ra at ta a d da ar ri i d du ua a s sa am mp pe el l y ya an ng g d di ia am mb bi il l d da ar ri i
s su ua at tu u p po op pu ul la as si i y ya an ng g n no or rm ma al l d de en ng ga an n c ca ar ra a r ra an nd do om m, , s se er rt ta a d da at ta a y ya an ng g d di ip pe er ro ol le eh h a ad da al la ah h d da at ta a
d da al la am m s sk ka al la a i in nt te er rv va al l a at ta au u r ra at ti io o. .
T Te es s i in ni i p pe er rt ta am ma a k ka al li i d di ip pe er rg gu un na ak ka an n o ol le eh h W Wi il ll li ia am m S Se ee el ly y G Go os ss se et t ( (n na am ma a s sa am ma ar ra an nn ny ya a
“ “S St tu ud de en nt t” ”) ). . K Ka ar re en na a i it tu u, , u uj ji i t te es s s st ta at ti is st ti ik k s se er ri in ng g d di ik ke en na al l d de en ng ga an n n na am ma a “ “S St tu ud de en nt t t t” ” ( (“ “t t” ”
d di ia am mb bi il l d da ar ri i u uj ju un ng g a ak kh hi ir r n na am ma an ny ya a) ). . U Uj ji i t t d da ap pa at t b be er rl la ak ku u u un nt tu uk k s sa am mp pe el l y ya an ng g b be er rk ko or re el la as si i
a at ta au u s sa am mp pe el l t te er rp pi is sa ah h, , k ka ar re en na a d da ar ri i s sa am mp pe el l y ya an ng g i in nd de ep pe en nd de en nt t m mu un ng gk ki in n m me em mp pu un ny ya ai i c ci ir ri i
v va ar ri ia an n h ho om mo og ge en n y ya an ng g h he et te er ro og ge en n. . B Ba ag gi i s sa am mp pe el l t te er rp pi is sa ah h y ya an ng g h ho om mo og ge en n m me em mp pu un ny ya ai i
f fo or rm mu ul la a t te er rs se en nd di ir ri i, , d de em mi ik ki ia an n j ju ug ga a y ya an ng g v va ar ri ia an nn ny ya a h he et te er ro og ge en n. . U Un nt tu uk k i it tu u, , d da ap pa at t
d di is si im mp pu ul lk ka an n l la an ng gk ka ah h- -l la an ng gk ka ah h p pe en ng gg gu un na aa an n u uj ji i t t, , s se ep pe er rt ti i : :
1 1. . P Pa as st ti ik ka an n b ba ah hw wa a s sa am mp pe el l d di ia am mb bi il l d da ar ri i d di is st tr ri ib bu us si i n no or rm ma al l
2 2. . D Da at ta a y ya an ng g d di ia am mb bi il l m me er ru up pa ak ka an n d da at ta a s sk ka al la a i in nt te er rv va al l a at ta au u r ra at ti io o
3 3. . P Pa as st ti ik ka an n s sa am mp pe el l t te er rs se eb bu ut t s sa am mp pe el l b be er rk ko or rr re el la as si i a at ta au u s sa am mp pe el l t te er rp pi is sa ah h
a a. . J Ji ik ka a s sa am mp pe el ln ny ya a b be er rk ko or re el la as si i g gu un na ak ka an n f fo or rm mu ul la a b be er ri ik ku ut t : :

( (f fo or rm mu ul la a 1 1) )

b b. . J Ji ik ka a s sa am mp pe el ln ny ya a t te er rp pi is sa ah h, , u uj ji i d du ul lu u h ho om mo og ge en ni it ta as s d da ar ri i v va ar ri ia an ns sn ny ya a ( (u un nt tu uk k
m me en ne en nt tu uk ka an n v va ar ri ia an n h ho om mo og ge en n a at ta au u h he et te er ro og ge en n. . U Un nt tu uk k i it tu u, , g gu un na ak ka an n f fo or rm mu ul la a b be er ri ik ku ut t : :

d de en ng ga an n k ke er ri it te er ri ia a b bi il la a F F o ob bs se er rv va as si i l le eb bi ih h k ke ec ci il l d da ar ri i F F t ta ab be el l, , b be er ra ar rt ti i v va ar ri ia an ns sn ny ya a
h ho om mo og ge en n, , k ke ea ad da aa an n l la ai in ny ya a b be er ra ar rt ti i v va ar ri ia an ns sn ny ya a h he et te er ro og ge en n. .
4 4. . J Ji ik ka a p pa ad da a l la an ng gk ka ah h 3 3. .b b t te er rn ny ya at ta a v va ar ri ia an ns sn ny ya a h ho om mo og ge en n, , m ma ak ka a p pe er rg gu un na ak ka an n f fo or rm mu ul la a
b be er ri ik ku ut t : :



C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
( ) ( )
¦
¦
¦
)
¦
¦
¦
`
¹
¦
¦
¦
¹
¦
¦
¦
´
¦
− +
|
|
¹
|

\
|
− + −

=




2
2 1
2
2
2 2
2
1
2
1 2
1
2 1
n n
n
X
X
n
X
X
X X
t
( )
( ) 9 10
10
10
24
5 , 7 5 , 6
2




= t
90 / 14
1
= t 907 , 2 = t
J Ji ik ka a p pa ad da a l la an ng gk ka ah h 3 3. .b b t te er rn ny ya at ta a v va ar ri ia an ns sn ny ya a h he et te er ro og ge en n, , m ma ak ka a p pe er rg gu un na ak ka an n f fo or rm mu ul la a
b be er ri ik ku ut t : :



5 5. . D De en ng ga an n m me en ng ga ap pl li ik ka as si ik ka an n f fo or rm mu ul la a y ya an ng g s se es su ua ai i d de en ng ga an n c ci ir ri i d da at ta a a ak ka an n d da ap pa at t d di ia am mb bi il l
k ke es si im mp pu ul la an n d da ar ri i d da at ta a y ya an ng g d di ih ha ad da ap pi i. .
C Co on nt to oh h p pe en ng gg gu un na aa an n u uj ji i t t u un nt tu uk k d da at ta a s sa am mp pe el l y ya an ng g b be er rk ko or re el la as si i a at ta au u b be er rh hu ub bu un ng ga an n ( (f fo or rm mu ul la a
1 1) ), , m mi is sa al l ; ; G Gu ur ru u p pa ad da a S SD D N Ne eg ge er ri i 1 1 R Ra aj ja ab ba as sa a m me en ng gg gu un na ak ka an n d du ua a m me et to od de e p pe em mb be el la aj ja ar ra an n: :
M Me et to od de e A A d da an n M Me et to od de e B B, , y ya an ng g d di iu uj ji ic co ob ba ak ka an n k ke ep pa ad da a 1 10 0 o or ra an ng g s si is sw wa a ( (d di ia am mb bi il l s se ec ca ar ra a
r ra an nd do om m) ), , s se et ti ia ap p s se el le es sa ai i m me en ng ga aj ja ar r d di il la ak ku uk ka an n t te es s, , h ha as si il ln ny ya a s se ep pe er rt ti i p pa ad da a t ta ab be el l b be er ri ik ku ut t : :
T Ta ab be el l 2 22 2. . N Ni il la ai i h ha as si il l b be el le ej ja ar r P PP PK Kn n s si is sw wa a S SD D N Ne eg ge er ri i 2 2 R Ra aj ja ab ba as sa a d de en ng ga an n m me en ng gg gu un na ak ka an n
d du ua a m ma ac ca am m M Me et to od de e p pe em mb be el la aj ja ar ra an n. .

S Si is sw wa a M Me et to od de e A A M Me et to od de e B B D D D D
2 2
A A 6 6 7 7 - -1 1 1 1
B B 7 7 9 9 - -2 2 4 4
C C 5 5 7 7 - -2 2 4 4
D D 6 6 8 8 - -2 2 4 4
E E 7 7 6 6 1 1 1 1
F F 8 8 7 7 1 1 1 1
G G 6 6 8 8 - -2 2 4 4
H H 6 6 7 7 - -1 1 1 1
I I 7 7 9 9 - -2 2 4 4
J J 7 7 7 7 0 0 0 0
J JU UM ML LA AH H 6 65 5 7 75 5 - -1 10 0 2 24 4

D Da ap pa at t d di ih hi it tu un ng g : :



C Co on nt to oh h u uj ji i h ho om mo og ge en ni it ta as s v va ar ri ia an ns s , , m mi is sa al l : : d da at ta a p pr re es st ta as si i b be el la aj ja ar r s si is sw wa a P Pr ri ia a d da an n W Wa an ni it ta a
s se ep pe er rt ti i d da al la am m T Ta ab be el l 2 23 3. . b be er ri ik ku ut t : :
C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
667 , 0
0667 , 1
= F
( )
|
|
¹
|

\
|
+
¦
)
¦
`
¹
¦
¹
¦
´
¦
− +
+ −

=
∑ ∑
2 1 2 1
2
2
2
1
2 1
1 1
2 n n n n
X X
X X
t
|
¹
|

\
|
+
)
`
¹
¹
´
¦
− +
+

=
10
1
10
1
2 10 10
6 , 9 6
8 , 6 7
t
1
x
2
x
|
¹
|

\
|
)
`
¹
¹
´
¦
=
5
1
18
6 , 15
2 , 0
t
173 , 0
2 , 0
= t
42 , 0
2 , 0
= t 48 , 0 = t
T Ta ab be el l 2 23 3. . N Ni il la ai i I IP PA A 1 10 0 o or ra an ng g s si is sw wa a S SD D N Ne eg ge er ri i 2 2 R Ra aj ja ab ba as sa a b be er rd da as sa ar rk ka an n j je en ni is s k ke el la am mi in n. .
P PR RI IA A W WA AN NI IT TA A
N NO O
X X x x x x
2 2
X X X X x x
2 2
1 1 7 7 0 0 0 0 8 8 1 1, ,2 2 1 1, ,4 44 4
2 2 6 6 - -1 1 1 1 7 7 0 0, ,2 2 0 0, ,0 04 4
3 3 7 7 0 0 0 0 6 6 - -0 0, ,8 8 0 0, ,6 64 4
4 4 8 8 1 1 1 1 5 5 - -1 1, ,8 8 3 3, ,2 24 4
5 5 6 6 - -1 1 1 1 8 8 1 1, ,2 2 1 1, ,4 44 4
6 6 7 7 0 0 0 0 7 7 0 0, ,2 2 0 0, ,0 04 4
7 7 6 6 - -1 1 1 1 7 7 0 0, ,2 2 0 0, ,0 04 4
8 8 8 8 1 1 1 1 8 8 1 1, ,2 2 1 1, ,4 44 4
9 9 8 8 1 1 1 1 6 6 - -0 0, ,8 8 0 0, ,6 64 4
1 10 0 7 7 0 0 0 0 6 6 - -0 0, ,8 8 0 0, ,6 64 4
J JU UM ML LA AH H 7 70 0 6 6 6 68 8 9 9, ,6 6

D Da ar ri i t ta ab be el l t te er rs se eb bu ut t d da ap pa at t d di ik ke et ta ah hu ui i h ha ar rg ga a F F n ny ya a, , y ya a i it tu u : : = = 1 1, ,5 59 99 93 3
D De en ng ga an n m me en ng gg gu un na ak ka an n d de er ra aj ja at t k ke eb be eb ba as sa an n ( (n n
1 1
– – 1 1) ), , ( (n n
2 2
– – 1 1) ) d da an n t ta ar ra af f s si ig gn ni if fi ik ka an n 0 0, ,0 05 5, ,
m ma ak ka a d di ik ke et ta ah hu ui i h ha ar rg ga a f f
t ta ab be el l
= = 3 3, ,1 18 8. . j ja ad di i F F o ob bs se er rv va as si i l le eb bi ih h k ke ec ci il l d da ar ri i b ba at ta as s t ta ar ra af f
s si ig gn ni if fi ik ka an ns si i t te er rs se eb bu ut t, , m ma ak ka a d da ap pa at t d di ik ka at ta ak ka an n b ba ah hw wa a k ke ed du ua a v va ar ri ia an ns s t te er rs se eb bu ut t h ho om mo og gi in n. .
U Un nt tu uk k i it tu u, , r ru um mu us s ( (f fo or rm mu ul la a) ) b be er ri ik ku ut t d di ig gu un na ak ka an n u un nt tu uk k m me en ng gu uj ji i p pe er rb be ed da aa an n d du ua a r ra at ta a- -r ra at ta a: :



= = 7 7 = = 6 6, ,8 8 d di is su ub bs st ti it tu us si ik ka an n k ke e d da al la am m r ru um mu us s t te er rs se eb bu ut t, , m ma ak ka a u uj ji i t t m me en nj ja ad di i : :




K Ke es si im mp pu ul la an n a ap pa a y ya an ng g d da ap pa at t d di ip pe er ro ol le eh h d da ar ri i p pe er rh hi it tu un ng ga an n d di i a at ta as s ? ?
R Ru uj ju uk ka an n : :
1 1. . G Gu ui il lf fo or rd d, , J J. .P P. ., , 1 19 97 78 8; ; F Fu un nd da am me en nt ta al l S St ta at ti is st ti ic cs s i in n P Ps sy yc ch ho ol lo og gy y a an nd d E Ed du uc ca at ti io on n, , M Mc c- -
G Gr ra aw w- -H Hi il ll l K Ko og ga ak ku us sh ha a, , L Lt td d, , T To ok ky yo o ( (B Ba ab b 6 6, , h ha al l 7 77 7 – – 9 96 6, , B Ba ab b 1 11 1, , h ha al l
1 19 93 3 – – 2 20 09 9) )
C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
3 3. . I Is sp pa ar rj ja ad di i, , 1 19 98 88 8; ; S St ta at ti is st ti ik k P Pe en nd di id di ik ka an n, , D De ep pd di ik kb bu ud d D Di ik kt ti i P PP PL LP PT TK K, , J Ja ak ka ar rt ta a ( (B Ba ab b I IV V, ,
h ha al l 9 98 8 – – 1 12 23 3) ). .
4 4. . S Si ie eg ge el l, , S Si id dn ne ey y, , 1 19 98 85 5; ; S St ta at ti is st ti ik k N No on np pa ar ra am me et tr ri ik k U Un nt tu uk k I Il lm mu u- -i il lm mu u S So os si ia al l, ,
( (T Te er rj je em ma ah ha an n) ), , P PT T. . G Gr ra am me ed di ia a, , ( (B Ba ab b V VI II II I, , h ha al l. . 2 21 18 8 – – 2 22 28 8) )
5 5. . S Su ud dj ja an na a, , 1 19 98 84 4; ; M Me et to od da a S St ta at ti is st ti ik ka a, , T Ta ar rs si it to o, , B Ba an nd du un ng g ( (B Ba ab b X XI II II I, , h ha al l. . 2 27 75 5 - - 2 29 90 0) )

T Tu ug ga as s d da an n L La at ti ih ha an n : :
1 1. . S Se ep pu ul lu uh h o or ra an ng g p pa as si ie en n d di ii it t ( (m me en ng gu ur ra an ng gi i m ma ak ka an na an n d de en ng ga an n m ma ak ks su ud d s su up pa ay ya a b be er ra at t b ba ad da an n
b be er rk ku ur ra an ng g) ). . B Be er ra at t b ba ad da an n s se eb be el lu um m d di ii it t d da an n s se es su ud da ah hn ny ya a d di it ti im mb ba an ng g u un nt tu uk k m me en ng ge et ta ah hu ui i
a ap pa ak ka ah h d di ii it t i it tu u b be er rh ha as si il l a at ta au uk ka ah h t ti id da ak k. . H Ha as si il ln ny ya a d da al la am m k kg g, , d di ib be er ri ik ka an n d di i h ha al la am ma an n
b be er ri ik ku ut t i in ni i: :
P Pa as si ie e
n n
B Be er ra at t
S Se eb be el lu um m D Di ii it t
B Be er ra at t
S Se es su ud da ah h D Di ii it t
1 1
2 2
3 3
4 4
5 5
6 6
7 7
8 8
9 9
1 10 0
7 78 8, ,3 3
8 84 4, ,7 7
7 77 7, ,4 4
9 95 5, ,6 6
8 82 2, ,0 0
6 69 9, ,4 4
7 79 9, ,7 7
8 85 5, ,6 6
9 92 2, ,8 8
9 99 9, ,2 2
7 77 7, ,4 4
8 83 3, ,2 2
7 75 5, ,7 7
9 92 2, ,4 4
8 80 0, ,2 2
6 68 8, ,1 1
7 76 6, ,9 9
8 83 3, ,9 9
9 90 0, ,4 4
9 95 5, ,2 2

1 1. . A As su um ms si i a ap pa a y ya an ng g h ha ar ru us s d di ia am mb bi il l m me en ng ge en na ai i d di is st tr ri ib bu us si i b be er ra at t b ba ad da an n? ?
2 2. . U Uj ji i d du ul lu u a ap pa ak ka ah h s si im mp pa an ng ga an n b ba ak ku u b be er ra at t b ba ad da an n s se eb be el lu um m d da an n s se es su ud da ah h d di ii it t s sa am ma a
b be es sa ar r ( (h ho om mo og ge en n) )? ?
3 3. . D Da ap pa at tk ka ah h d di is si im mp pu ul lk ka an n b ba ah hw wa a d di ii it t y ya an ng g t te el la ah h d di il la ak ku uk ka an n i it tu u b be er rh ha as si il l? ?
4 4. .
C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
P Po ok ko ok k B Ba ah ha as sa an n V VI II I: : ( (2 2 X X P Pe er rt te em mu ua an n) )
T Tu uj ju ua an n P Pe em mb be el la aj ja ar ra an n : :
1 1. . A Ag ga ar r m ma ah ha as si is sw wa a d da ap pa at t m me en na ak ks si ir r p pa ar ra am me et te er r r ra at ta a- -r ra at ta a h hi it tu un ng g. .
2 2. . A Ag ga ar r m ma ah ha as si is sw wa a d da ap pa at t m me en na ak ks si ir r p pa ar ra am me et te er r s si im mp pa an ng ga an n b ba ak ku u. .
3 3. . A Ag ga ar r m ma ah ha as si is sw wa a d da ap pa at t m me en na ak ks si ir r p pa ar ra am me et te er r s sa am mp pe el l. .

R Ri in ng gk ka as sa an n M Ma at te er ri i : :
D Da at ta a y ya an ng g d di ip pe er ro ol le eh h d da ar ri i s su ua at tu u p pe en ng gu uk ku ur ra an n, , m mi is sa al l r ra at ta a- -r ra at ta a h hi it tu un ng g t ti id da ak kl la ah h k ki it ta a y ya ak ki in ni i
b be eg gi it tu u s sa aj ja a, , s se er ri in ng g o or ra an ng g m me er ra as sa a k ku ur ra an ng g p pe er rc ca ay ya a t te er rh ha ad da ap p r ra at ta a- -r ra at ta a. . O Ol le eh h k ka ar re en na a i it tu u, ,
d di ic co ob ba a o or ra an ng g u un nt tu uk k m me el la ak ku uk ka an n p pe en na ak ks si ir ra an n. . U Un nt tu uk k m me en na ak ks si ir r s se es su ua at tu u y ya an ng g b be er rl la ak ku u u un nt tu uk k
p po op pu ul la as si i d di ip pe er rl lu uk ka an n t ti it ti ik k p pe en na ak ks si ir r. . C Co on nt to oh h: : u un nt tu uk k m me en na ak ks si ir r t ti in ng gg gi i r ra at ta a- -r ra at ta a s si is sw wa a S SD D
k ko ot ta a B Ba an nd da ar r L La am mp pu un ng g, , d di ia am mb bi il l s sa am mp pe el l s se ec ca ar ra a a ac ca ak k. . S Se et te el la ah h d di ih hi it tu un ng g d di id da ap pa at t x x h hi it tu un ng g
s se eb be es sa ar r 1 14 45 5, ,7 7 c cm m. . J Ji ik ka a d da at ta a i in ni i d di ip pa ak ka ai i u un nt tu uk k m me en na ak ks si ir r t ti in ng gg gi i r ra at ta a- -r ra at ta a s si is sw wa a S SD D, , m ma ak ka a
a an ng gk ka a i in ni i m me en nj ja ad di i t ti it ti ik k p pe en na ak ks si ir r t ti in ng gg gi i r ra at ta a- -r ra at ta a s si is sw wa a S SD D k ko ot ta a B Ba an nd da ar r L La am mp pu un ng g. . T Ti it ti ik k
p pe en na ak ks si ir r u un nt tu uk k s se eb bu ua ah h p pa ar ra am me et te er r b be er rl la ai in na an n t te er rg ga an nt tu un ng g d da ar ri i h ha ar rg ga a y ya an ng g d di id da ap pa at t d da ar ri i
s sa am mp pe el l y ya an ng g d di ia am mb bi il l. . B Bi ia as sa an ny ya a o or ra an ng g m me el la ak ku uk ka an n t ti it ti ik k p pe en na ak ks si ir r i it tu u d da ar ri i i in nt te er rv va al l
p pe en na ak ks si ir ra an n a at ta au u d da ae er ra ah h p pe en na ak ks si ir ra an n, , y ya ai it tu u m me en na ak ks si ir r h ha ar rg ga a p pa ar ra am me et te er r d di ia an nt ta ar ra a b ba at ta as s- -
b ba at ta as s d du ua a h ha ar rg ga a. . C Co on nt to oh h d da at ta a d di i a at ta as s, , d da ap pa at t d di ik ka at ta ak ka an n t ti in ng gg gi i s si is sw wa a S SD D k ko ot ta a B Ba an nd da ar r
L La am mp pu un ng g b be er ra ad da a a an nt ta ar ra a 1 14 40 0 c cm m s sa am mp pa ai i d de en ng ga an n 1 15 55 5 c cm m. . M Ma ak ki in n l le eb ba ar r d da ae er ra ah h p pe en na ak ks si ir ra an n
t te en nt tu u s sa aj ja a m ma ak ki in n d di iy ya ak ki in ni i a ak ka an n k ke eb be en na ar ra an nn ny ya a. . D Da al la am m p pr ra ak kt ti ik kn ny ya a, , k ki it ta a h ha ar ru us s m me en nc ca ar ri i
i in nt te er rv va al l p pe en na ak ks si ir ra an n y ya an ng g b ba ai ik k d de en ng ga an n d de en ng ga an n d de er ra aj ja at t k ke ep pe er rc ca ay ya aa an n y ya an ng g m me em mu ua as sk ka an n. .
A Ad da a t ti ig ga a m ma ac cc ca am m p pe en na ak ks si is sr ra an n y ya an ng g a ak ka an n d di il la ak ku uk ka an n 1 1) ) m ma an nk ks si ir r r ra at ta a- -r ra at t, , 2 2) ) m me en na ak ks si ir r
s si im mp pa an ng ga an n b ba ak ku u, , d da an n 3 3) ) m me en na ak ks si ir r p pa ar ra am me et te er r s sa am mp pe el l. .
1 1. . M Me en na ak ks si ir r R Ra at ta a- -r ra at ta a
B Be er rd da as sa ar rk ka an n h ha as si il l p pe en ng ga am ma at ta an n t te er rh ha ad da ap p s su ua at tu u p po op pu ul la as si i d di ip pe er ro ol le eh h r ra at ta a- -r ra at ta a 5 56 6, ,8 8 d da an n
s si im mp pa an ng ga an n b ba ak ku u 3 3, ,5 56 6. . T Te en nt tu uk ka an n i in nt te er rv va al l p pe en na ak ks si ir ra an n p pa ar ra am me et te er r d da ar ri i d da at ta a t te er rs se eb bu ut t. . U Un nt tu uk k
m me en ne en nt tu uk ka an n p pe en nk ka as si ir ra an n y ya an ng g l le eb bi ih h t ti in ng gg gi i t ti in ng gk ka at t k ke ep pe er rc ca ay ya aa an nn ny ya a, , d di ig gu un na ak ka an n i in nt te er rv va al l
p pe en na ak ks si ir ra an n a at ta au u d da ae er ra ah h p pe en na ak ks si ir ra an n d di is se er rt ta ai i d de en ng ga an n n ni il la ai i k ko oe ef fi is si ie en n k ke ep pe er rc ca ay ya aa an n y ya an ng g
d di ik ke eh he en nd da ak ki i. . A Ad da a t ti ig ga a p pe er rs sy ya ar ra at t y ya an ng g h ha ar ru us s d di ip pe en nu uh hi i l le eb bi ih h d da ah hu ul lu u : :
a a. . S Si im mp pa an ng ga an n b ba ak ku u σ d di ik ke et ta ah hu ui i d da an n p po op pu ul la as si i b be er rd di is st tr ri ib bu us si i n no or rm ma al l, , m ma ak ka a r ru um mu us s y ya an ng g
d di ig gu un na ak ka an n a ad da al la ah h : :
C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o



b b. . S Si im mp pa an ng ga an n b ba ak ku u σ t ti id da ak k d di ik ke et ta ah hu ui i d da an n p po op pu ul la as si i b be er rd di is st tr ri ib bu us si i n no or rm ma al l, , m ma ak ka a r ru um mu us s
y ya an ng g d di ig gu un na ak ka an n a ad da al la ah h : :



c c. . S Si im mp pa an ng ga an n b ba ak ku u σ t ti id da ak k d di ik ke et ta ah hu ui i d da an n p po op pu ul la as si i t ti id da ak k b be er rd di is st tr ri ib bu us si i n no or rm ma al l ( (t te et ta ap pi i
u uk ku ur ra an n n n t ti id da ak k t te er rl la al lu u k ke ec ci il l, , m ma ak ka a r ru um mu us s y ya an ng g d di ig gu un na ak ka an n a ad da al la ah h : :


C Co on nt to oh h : : s sa am mp pe el l a ac ca ak k d da ar ri i 8 80 0 o or ra an ng g s si is sw wa a t te el la ah h d di ia am mb bi il l d da ar ri i s se eb bu ua ah h s se ek ko ol la ah h d da as sa ar r
t te en nt ta an ng g n ni il la ai i B Bh hs s. . I In nd do on ne es si ia a. . D Di id da ap pa at t x x = = 7 76 6, ,3 34 4 d da an n s s = = 8 8, ,6 64 4
- - D Da ap pa at t d di ik ka at ta ak ka an n b ba ah hw wa a n ni il la ai i r ra at ta a- -r ra at ta a s si is sw wa a S SD D t te er rs se eb bu ut t a ad da al la ah h 7 76 6, ,3 34 4 t ti it ti ik k
p pe en na ak ks si ir ra an n t te el la ah h d di it te en nt tu uk ka an n
- - J Ji ik ka a d di ik ke eh he en nd da ak ki i i in nt te er rv va al l p pe en na ak ks si ir ra an n n ni il la ai i r ra at ta a- -r ra at ta a d de en ng ga an n k ko oe ef fi is si ie en n
k ke ep pe ee er rc ca ay ya aa an n 0 0, ,9 95 5, , m ma ak ka a d da ap pa at t d di ip pa ak ka ai i r ru um mu us s p pa ad da a b b ( (c c) ) d di i a at ta as s. . U Un nt tu uk k = =
0 0, ,9 97 75 5 d da an n d dk k = = 9 99 9 d de en ng ga an n i in nt te ee er rp po ol la as si i d da ar ri i D Da af ft ta ar r G G d da al la am m A Ap pe en nd di ix x ( (S Su ud dj ja an na a) )
m ma ak ka a d di ip pe er ro ol le eh h t t = = 1 1, ,9 98 87 7

M Ma ak ka a d da ar ri i r ru um mu us s d di i a at ta as s d di ip pe er ro ol le eh h i in nt te er rv va al l p pe en na ak ks si ir ra an n s se eb ba ag ga ai i b be er ri ik ku ut t : :









D Da ap pa at t d di is si im mp pu ul lk ka an n b ba ah hw wa a k ki it ta a m me ey ya ak ki in ni i 9 95 5 % % i in nt te er rv va al l k ke ep pe er rc ca ay ya aa an n n ni il la ai i B Bh hs s. .
I In nd do on ne es si ia a r ra at ta a- -r ra at ta a s si is sw wa a S SD D a ad da al la ah h D De en ng ga an n k ka at ta a l la ai in n
n
z x
n
z x
σ
µ
σ
γ γ
. .
2
1
2
1
+ < < −
n
s
t x
n
s
t x
p p
. . + < < − µ
n
s
t x
n
s
t x
p p
. . + < < − µ
ρ
ρ
|
¹
|

\
|
+ < < |
¹
|

\
|

80
64 , 8
987 , 1 34 , 76
80
64 , 8
987 , 1 34 , 76 µ
|
¹
|

\
|
+ < < |
¹
|

\
|

944 , 8
64 , 8
987 , 1 34 , 76
944 , 8
64 , 8
987 , 1 34 , 76 µ
( ) ( ) 035 , 1 987 , 1 34 , 76 035 , 1 987 , 1 34 , 76 + < < − µ
057 , 2 34 , 76 057 , 2 34 , 76 + < < − µ
397 , 78 283 , 74 < < µ
397 , 78 283 , 74 < < µ
C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
d da ap pa at t d di ik ka at ta ak ka an n b ba ah hw wa a n ni il la ai i r ra at ta a- -r ra at ta a s si is sw wa a S SD D d da al la am m B Bh hs s. . I In nd do on ne es si ia a b be er ra ad da a
d da al la am m i in nt te er rv va al l d de en ng ga an n b ba at ta as s 7 74 4, ,2 28 83 3 d da an n 7 78 8, ,3 39 97 7

2 2. . M Me en na ak ks si ir r s si im mp pa an ng ga an n b ba ak ku u
J Ji ik ka a d di is st tr ri ib bu us si i n no or rm ma al l ( (p po op pu ul la as si i) ) d de en ng ga an n v va ar ri ia an ns s , , m ma ak ka a 1 10 00 0 γ % % i in nt te er rv va al l
k ke ep pe er rc ca ay ya aa an n u un nt tu uk k d di it te en nt tu uk ka an n d de en ng ga an n m me en ng gg gu un na ak ka an n r ru um mu us s c ch hi i- -k ku ua ad dr ra at t, , h ha al l i in ni i
d di il la ak ku uk ka an n k ka ar re en na a t ti it ti ik k p pe en na ak ks si ir ra an n s s u un nt tu uk k a ad da al la ah h b bi ia as s. . R Ru um mu us s : :


d de en ng ga an n n n = = u uk ku ur ra an n s sa am mp pe el l, , s se ed da an ng gk ka an n , , d da an n d di id dp pa at t d da ar ri i d da af ft ta ar r
c ch hi i- -k ku ud dr ra at t b be er rt tu ur ru ut t- -t tu ur ru ut t u un nt tu uk k d da an n d de en ng ga an n d dk k ( (n n – – 1 1) )
U Un nt tu uk k m me en nd da ap pa at tk ka an n i in nt te er rv va al l p pe en na ak ks si ir ra an n s si im mp pa an ng ga an n b ba ak ku u , , t ti in ng gg ga al l m me el la ak ku uk ka an n
p pe en na ar ri ik ka an n a ak ka ar r k ke et ti id da as sa am ma aa an n d da al la am m r ru um mu us s d di i a at ta as s. . S Se eb ba ag ga ai i c co on nt to oh h : :
S Se eb bu ua ah h s sa am mp pe el l a ac ca ak k b be er ru uk ku ur ra an n n n = = 3 30 0 t te el la ah h d di ia am mb bi il l d da ar ri i s su ua at tu u p po op pu ul la as si i y ya an ng g
b be er rd di is st tr ri ib bu us si i n no or rm ma al l d de en ng ga an n s si im mp pa an ng ga an n b ba ak ku u , , d di ih ha as si il lk ka an n h ha ar rg ga a s st ta at ti is st ti ik k s s
2 2
= = 7 7, ,8 8
d de en ng ga an n k ko oe ef fi is si ie en n k ke ep pe er rc ca ay ya aa an n 0 0, ,9 95 5 d da an n d dk k = = 2 29 9, , m ma ak ka a d da af ft ta ar r c ch hi i- -k ku ud dr ra at t d di id dd da ap pa at t : :
d da an n d da ar ri i r ru um mu us s d di i a at ta as s, , d di ip pe er ro ol le eh h : :
a at ta au u i in nt te er rv va al l p pe en na ak ks si ir ra an n u un nt tu uk k
s si im mp pa an ng ga an n b ba ak ku u σ a ad da al la ah h B Be er ra ar rt ti i : : d di iy ya ak ki in ni i d da an n m me er ra as sa a p pe er rc ca ay ya a
b ba ah hw wa a s si im mp pa an ng ga an n b ba ak ku u a ak ka an n a ad da a d da al la am m i in nt te er rv va al l y ya an ng g d di ib ba at ta as si i 2 2, ,2 23 3 d da an n 3 3, ,7 75 5. .

3 3. . M Me en na ak ks si ir r s se el li is si ih h d du ua a r ra at ta a- -r ra at ta a
U Un nt tu uk k m me en ng ge et ta ah hu ui i a ap pa ak ka ah h d du ua a r ra at ta a- -r ra at ta a p po op pu ul la as si i b be er ra ad da a p pa ad da a s su ua at tu u r re en nt ta an ng ga an n
t te er rt te en nt tu u y ya an ng g k ki it ta a y ya ak ki in ni i ( (1 10 00 0 % %) ) b be er ra ad da a d di ia an nt ta ar ra a k ke ed du ua a r ra at ta a- -r ra at ta a t te er rs se eb bu ut t, , m ma ak ka a
d di ic co ob ba a m ma an na ak ks si ir rn ny ya a b be er rd da as sa ar rk ka an n r ra at ta a- -r ra at ta a d da an n s si im mp pa an ng ga an n b ba ak ku u m ma as si in ng g- -m ma as si in ng g : :
u un nt tu uk k p po op pu ul la as si i k ke e s sa at tu u d da an n u un nt tu uk k p po ou ul la as si i k ke e d du ua a. . D Da ar ri i
m ma as si in ng g- -m ma as si in ng g p po op pu ul la as si i d di ia am mb bi il l s sa am mp pe el l a ac ca ak k n n
1 1
d da an n n n
2 2
, , r ra at ta a- -r ra at ta a d da an n s si im mp pa an ng ga an n
b ba ak ku u A Ak ka an n d di it ta ak ks si ir r r ra at ta a- -r ra at ta a B Ba ag ga ai im ma an n i in nt te er rv va al l
p pe en na ak ks si ir ra an nn ny ya a : : y ya an ng g u um mu um m d di ip pa ak ka ai i a ad da al la ah h t te et ta ap pi i t ti id da ak k d di ik ke et ta ah hu ui i
b be es sa ar rn ny ya a, , m ma ak ka a p pe er rt ta am ma a- -t ta am ma a d di it te en nt tu uk ka an n l le eb bi ih h d da ah hu ul lu u s s
2 2
d de en ng ga an n m me en ng gg gu un na ak ka an n
f fo or rm mu ul la a : :
2
σ
2
σ
σ
σ
( )
( )
( )
( ) γ χ
σ
χ
γ


< <

+
1
1 1
2
2
1
2
2
2
1
2
1
2
s n s n
( )
2
1
2
1
γ
χ
+ ( )
2
1
2
1
γ
χ

( ) γ ρ + = 1
2
1
( ) γ ρ − = 1
2
1
σ
σ
7 , 45
2
975 , 0
= χ 0 , 16
2
025 , 0
= χ
( ) ( )
0 , 16
8 , 7 29
7 , 45
8 , 7 29
2
< < σ 14 , 14 95 , 4
2
< < σ
75 , 3 23 , 2
2
< < σ
σ
1 1
σ µ dan
2 2
σ µ dan
2 2 1
1 , , s x dan s x
2 1
x x −
σ σ σ = =
2 1
C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
( )
2 1
2
1
2 1
2 1
1 1
.
1 1
.
n n
s t x x
n n
s t x x
p p
+ + − < + − −
7 , 24
2
1
= s
( ) ( )
2
1 1
2 1
2
2 2
2
1 1 2
− +
− + −
=
n n
s n s n
s
( ) ( )
2 60 50
2 , 37 1 60 7 , 24 1 50
2
− +
− + −
= s
( ) ( )
53 , 31
108
2 , 37 59 7 , 24 49
2
=
+
= s
2 1
1 1
n n
s + 08 , 1
60
1
50
1
= + = s
( ) ( ) 08 , 1 984 , 1 2 , 60 4 , 70 08 , 1 984 , 1 2 , 62 4 , 70
2 1
X x X + − < − < − − µ
34 , 12 06 , 8
2 1
< − < x x
2
2
1
|
|
¹
|

\
|
>
b
z
n
γ
σ

s se ed da an ng gk ka an n i in nt te er rv va al l k ke ep pe er rc ca ay ya aa an n d di it te en nt tu uk ka an n d de en ng ga an n
d di is st tr ri ib bu us si i S St tu ud de en nt t, , d de en ng ga an n f fo or rm mu ul la a : :


t t
p p
d di id da ap pa at t d da ar ri i d di is st tr ri ib bu us si i S St tu ud de en nt t d de en ng ga an n ( ) γ ρ + = 1
2
1
d da an n d dk k = = ( (n n
1 1
+ + n n
2 2
– – 2 2) ), ,
c co on nt to oh h : : K Ki it ta a m mi is sa al lk ka an n a ad da a d du ua a m me et to od de e m me en ng ga aj ja ar r y ya an ng g s se ei ir rn ng g d di il la ak ku uk ka an n, , m me et to od de e A A
d di il la ak ku uk ka an n s se eb ba an ny ya ak k 5 50 0 k ka al li i m me en ng gh ha as si il lk ka an n r ra at ta a- -r ra at ta a = = 6 60 0, ,2 2 d da an n M Me et to od de e B B
d di il la ak ku uk ka an n 6 60 0 k ka al li i m me en ng gh ha as si il lk ka an n r ra at ta a- -r ra at ta a 7 70 0, ,4 4 d da an n 2 , 37
2
2
= s T Te en nt tu uk ka an n i in nt te er rv va al l
k ke ep pe er rc ca ay ya aa an n m me en ng ge en na ai i p pe er rb be ed da aa an n r ra at ta a- -r ra at ta a p pe en ng gu uk ku ur rn n d da at ta a t te er rs se eb bu ut t d di i a at ta as s? ?
U Un nt tu uk k m me en ny ye el le es sa ai ik ka an n p pe er rs so oa al la an n t te er rs se eb bu ut t, , m ma ak ka a d da ar ri i v va ar ri ia an ns s g ga ab bu un ng ga an n d da at ta a d di ip pe er ro ol le eh h


S Se el la an nj ju ut tn ny ya a d di ih hi it tu un ng g : :


d de en ng ga an n p p = = 0 0, ,9 97 75 5 d da an n d dk k = = 1 10 08 8, , d dd da ar ri i d da af ft ta ar r d di is st tr ri ib bu us si i t t d di id da ap pa at t t t = = 1 1, ,9 98 84 4
d da ar ri i r ru um mu us s t ta ak ks si ir ra an n d di i a at ta as s, , d di ip pe er ro ol le eh h : :
a at ta au u
m me er ra as sa a y ya ak ki in n s se el li is si ih h r ra at ta a- -r ra at ta a p pe en ng gu uk ku ur ra an n k ke ed du ua a m me et to od de e
p pe en ng gu uk ku ur ra an n a ak ka an n a ad da a d da al la am m i in nt te er rv va al l y ya an ng g d di ib ba at ta as si i o ol le eh h 8 8, ,0 06 6 d da an n 1 12 2, ,3 34 4
4 4. . M Me en na ak ks si ir r p pa ar ra am me et te er r s sa am mp pe el l
B Be er ra ap pa a u uk ku ur ra an n s sa am mp pe el l y ya an ng g d di ip pe er rl lu uk ka an n d da al la am m s su ua at tu u p pe en ne el li it ti ia an n? ? U Un nt tu uk k i it tu u d di ic co ob ba a
m me en na ak ks si ir ra an ny ya a, , a ad da a d du ua a k ke em mu un ng gk ki in na an n t te er rl la al lu u t ti in ng gg gi i a at ta au u t te er rl la al lu u r re en nd da ah h. . M Ma ak ki in n k ke ec ci il l
b be ed da a k ke ed du ua an ny ya a t te en nt tu u s sa aj ja a m ma ak ki in n b ba ai ik k m me en na ak ks si ir rn ny ya a , , k ka ar re en na a m ma ak ki in n d de ek ka at t p pe en na ak ks si ir r
y ya an ng g d di ip pa ak ka ai i d de en ng ga an n k ke ep pa ad da a p pa ar ra am me et te er r y ya an ng g d di it ta ak ks si ir r. . U Un nt tu uk k k ko oe ef fi is si ie en n k ke ep pe er rc ca ay ya aa an n
γ d da an n p po op pu ul la as si i n no or rm ma al l d de en ng ga an n s si im mp pa an ng ga an n b ba ak ku u σ d di ik ke et ta ah hu ui i, , m ma ak ka a u uk ku ur ra an n s sa am mp pe el l : :
U Un nt tu uk k c co on nt to oh h, , m mi is sa al l d di it ta ak ks si ir r r ra at ta a- -r ra at ta a w wa ak kt tu u y ya an ng g d di ip pa ak ka ai i s si is sw wa a
d da al la am m m me en ny ye el le es sa ai ik ka an n P PR R y ya an ng g d di ib be er ri ik ka an n o ol le eh h g gu ur ru u M Ma at te em ma at ti ik k, , u un nt tu uk k
C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
i it tu u d di ip pe er rl lu uk ka an n s se eb bu ua ah h s sa am mp pe el l. . K Ke et ti ik ka a m me en na ak ks si ir r r ra at ta a t te er rs se eb bu ut t, , d di ip pe er rl lu uk ka an n d de er ra aj ja at t
k ke ep pe er rc ca ay ya aa an n 9 99 9 % % d de en ng ga an n b be ed da a y ya an ng g l le eb bi ih h k ke ec ci il l d da ar ri i 0 0, ,0 05 5. . j ji ik ka a d di ik ke et ta ah hh hu ui i
s si im mp pa an ng ga an n b ba ak ku u w wa ak kt tu u y ya an ng g d di ip pe er rl lu uk ka an n 5 5 m me en ni it t, , b be er ra ap pa a s si is sw wa a y ya an ng g p pe er rl lu u d di ia am mb bi il l
s se eb ba ag ga ai i s sa am mp pe el l? ?
D De en ng ga an n σ = = 0 0, ,5 5 m me en ni it t d da an n b b = = 0 0, ,0 05 5 m me en ni it t d de en ng ga an n a an ng gk ka a z z = = 2 2, ,5 58 8, , m ma ak ka a d da ar ri i r ru um mu us s
d di i a at ta as s d di id da ap pa at t : :

K Ka ar re en na a i it tu u, , u uk ku ur ra an n s sa am mp pe el l y ya an ng g d di ip pe er rl lu uk ka an n u un nt tu uk k m me en ne el li it ti i m ma as sa al la ah h p pe en ng gg gu un na aa an n
w wa ak kt tu u m me en ng ge er rj ja ak ka an n P PR R b ba ag gi i s si is sw wa a S SD D p pa al li in ng g s se ed di ik ki it t n n = = 6 66 66 6 o or ra an ng g d da an n b be er rs si if fa at t
d de es sk kr ri it t. .
D Da af ft ta ar r R Ru uj ju uk ka an n : :
1 1. . G Gu ui il lf fo or rd d, , J J. .P P. ., , 1 19 97 78 8; ; F Fu un nd da am me en nt ta al l S St ta at ti is st ti ic cs s i in n P Ps sy yc ch ho ol lo og gy y a an nd d E Ed du uc ca at ti io on n, , M Mc c- -
G Gr ra aw w- -H Hi il ll l K Ko og ga ak ku us sh ha a, , L Lt td d, , T To ok ky yo o ( (B Ba ab b 6 6, , h ha al l 7 77 7 – – 9 96 6, , B Ba ab b 1 11 1, , h ha al l
1 19 93 3 – – 2 20 09 9) )
2 2. . S Su ud dj ja an na a, , 1 19 98 84 4; ; M Me et to od da a S St ta at ti is st ti ik ka a, , T Ta ar rs si it to o, , B Ba an nd du un ng g ( (B Ba ab b X XI I, , h ha al l. . 1 19 94 4 - - 2 20 08 8) )

T Tu ug ga as s d da an n L La at ti ih ha an n : :
1 1. . A Ap pa ak ka ah h y ya an ng g d di im ma ak ks su ud d d de en ng ga an n p pe en na ak ks si ir r ? ? J Ji ik ka a s se eb bu ua ah h p pa ar ra am me et te er r d di it ta ak ks si ir r o ol le eh h
s se eb bu ua ah h p pe en na ak ks si ir r, , h ha al l- -h ha al l a ap pa a y ya an ng g t te er rj ja ad di i? ?
2 2. . T Tu ul li is sk ka an n s si if fa at t p pe en na ak ks si ir r a ap pa a y ya an ng g d di im mi il li ik ki i s st ta at ti is st ti ik k b be er ri ik ku ut t : :
a a. . R Ra at ta a- -r ra at ta a b b. . S Si im mp pa an ng ga an n b ba ak ku u c c. . S Se el li is si ih h d du ua a r ra at ta a- -r ra at ta a d d. . s sa am mp pe el l
3 3. . A Ap pa a y ya an ng g d di im ma ak ks su ud d d de en ng ga an n k ko oe ef fi is si ie en n k ke ep pe er rc ca ay ya aa an n p pe en na ak ks si ir ra an n? ?
4 4. . K Ki it ta a i in ng gi in n m me en na ak ks si ir r p pa ar ra am me et te er r b be er rd da as sa ar rk ka an n s st ta at ti is st ti ik k. . S Se eb bu ua ah h s sa am mp pe el l a ac ca ak k d di ia am mb bi il l
h ha ar ru us s d di ia am mb bi il l d da ar ri i p po op pu ul la as si i y ya an ng g b be er rs sa an ng gk ku ut ta an n. . F Fa ak kt to or r- -f fa ak kt to or r a ap pa a s sa aj ja a y ya an ng g h ha ar ru us s
d di ip pe er rh ha at ti ik ka an n u un nt tu uk k m me en ne en nt tu uk ka an n u uk ku ur ra an n s sa am mp pe el l? ?
5 5. . D Di is st tr ri ib bu us si i a ap pa ak ka ah h y ya an ng g d di ig gu un na ak ka an n u un nt tu uk k m me en nn nt tu uk ka an n i in nt te er rv va al l k ke ep pe er rc cy ya aa an n s si im mp pa an ng ga an n
b ba ak ku u p po op pu ul la as si i b br rd di is st tr ri ib bu us si i n no or rm ma al l? ?


_ __ __ __ __ __ __ __ __ __ __ __ __ __ __ __ __ __ _
2
05 , 0
5 , 0 58 , 2
|
¹
|

\
|
>
X
n
2
05 , 0
29 , 1
|
¹
|

\
|
> n
( )
2
8 , 25 > n
54 , 665 > n

Ringkasan Materi : 1. Pengertian Satatistik Statistik adalah kata yang digunakan untuk menyatakan sekumpulan fakta, umumnya berbentuk angka-angka yang disusun dalam tabel atau diagram yang melukiskan atau menggambarkan suatu kumpulan data yang mempunyai arti. Untuk memudahkan, berikut ini disampaikan beberapa contoh : a. "Ada 60 % dari penduduk yang memerlukan air bersih, kata 60 % adalah statistik. b. Statistik vital pragawati tersebut adalah 38 - 33 - 35, rangkaian angka-angka ini disebut juga "statistik" karena mempunyai arti. Sedangkan statistika menunjukkan suatu pengetahuan yang berhubungan dengan caracara pengumpulan fakta, pengolahan, penganalisisan, dan penarikan kesimpulan serta pembuatan keputusan yang cukup beralasan berdasarkan fakta yang ada. 2. Peranan Statistik Statistik berfungsi hanya sebagai alat bantu! Peranan statistik dalam penelitian tetap diletakkan sebagai alat. Artinya, statistik bukan menjadi tujuan yang menentukan komponen penelitian lain. Oleh sebab itu, yang berperan menentukan tetap masalah yang dicari jawabannya dan tujuan penelitian itu sendiri. Statistik dapat berguna dalam penyusunan model, perumusan hipotesis, pengembangan alat pengambil data, penyusunan rancangan penelitian, penentuan sampel, dan analisis data, yang kemudian data tersebut diinterpretasikan sehingga bermakna. Hampir semua penelitian ilmiah dilakukan terhadap sampel kejadian, dan atas dasar sampel itu ditarik suatu generalization. Suatu generalisasi pasti mengalami error; disinilah salah satu tugas statistik bekerja atas dasar sampel bukan populasi. Dengan demikian pengujian hipotesis dapat kita lakukan dengan teknik-teknik statistik. Dari hasil analisis statistik yang diperoleh berdasarkan perhitungan yang berbentuk angka-angka tersebut, sebenarnya belum mempunyai arti apa-apa tanpa dideskripsikan dalam bentuk kalimat atau kata-kata di dalam penarikan kesimpulan. Jika tidak, maka hasil analisis tersebut tidak akan bermakna dan hanya tinggal angka-angka yang tidak "berbunyi". 3. Penyajian Data Penyajian data statistik pada dasarnya dapat dibagi dalam bentuk :
Created by Eko Susanto

1. Tabel. Penyajian dalam bentuk tabel terdiri atas bermacam-macam jenis, yakni tabel tunggal (univariat), tabel silang (bivariat), maupun multivariat. Contoh tabel tunggal, Data siswa kelas II dan III SD Labuan dalam bentuk frekuensi dan porsentase Tabel 1. BANYAK SISWA KELAS I – VI SD LABUAN
No . 1 2 3 4 5 6 Variabel Kelas I Kelas II Kelas III Kelas IV Kelas V Kelas VI Jumlah Frekuensi 34 35 38 35 37 36 215 Persentase (%) 1 5 ,8 1 1 6 ,2 8 1 7 ,6 7 1 6 ,2 8 1 7 ,2 1 1 6 ,7 5 100,00

Contoh tabel silang (bivariat): Seorang guru melakukan penelitian mengenai pendapat siswa tentang fungsi Usaha Kesehatan Sekolah. “pooling” ini dikaitkan dengan latar belakang pendidikan orang tua siswa tersebut, hasil “poling” dapat dilihat pada tabel berikut : Tabel 2. PENDAPAT SISWA TENTANG FUNGSI UKS SEKOLAH BERDASARKAN STATUS SOSIAL EKONOMI ORANG TUA
STATUS SOSIAL NO KATEGORI EKONOMI ORANG T UA T I NGGI 1 2 3 BAIK CUKUP KURANG JUMLAH 13 18 36 67 RENDAH 15 25 12 52 38 43 48 129 JUMLAH

Contoh tabel silang (multivariat): Hasil “pooling” pendapat siswa tentang fungsi Unit Kesehatan Sekolah sekolah dasar berdasarkan status sosial ekonomi orang tua dan latar belakang pendidikan pada SD Labuan.
Created by Eko Susanto

Tabel 3. PENDAPAT SISWA TENTANG FUNGSI UKS SEKOLAH BERDASARKAN STATUS SOSIAL EKONOMI ORANG TUA DAN LATAR BELAKANG PENDIDIKAN PADA SD LABUAN
NO P E NDAPAT SD 1 2 3 BAIK CUKUP KURANG JUMLAH 14 18 6 38 STATUS SOSIAL EKONOMI ORANG TUA T I NGGI SMP 17 21 14 52 SMA 13 14 21 48 PT 4 12 26 42 SD 27 25 18 70 RENDAH SMP 20 21 15 56 SMA 14 18 8 40 PT 2 11 3 16 111 140 111 362 J UM LAH

2. Diagram. Penyajian data dalam bentuk diagram, dapat dibagi dalam beberapa bentuk, ada bentuk batang, pastel, garis, atau dalam bentuk simbol. Berikut adalah data banyak penduduk salah satu RT 2 LK. I Rajabasa Kota Bandar Lampung berdasarkan latar belakang pendidikan mereka. Tabel 4. DATA PENDUDUK RT 2 LK.I RAJABASA BERDASARKAN JENJANG PENDIDIKAN
TINGKAT PENDIDIKAN SD SMP SMA/SMK PT BANYAK PENDUDUK PRIA WANITA 13 15 18 25 36 12 8 4 JUMLAH 38 43 48 12

Bila data di atas disajikan dalam bentuk diagram batang, dapat digambarkan sebagai berikut :
48 43 38

12

SD

S MP

SMA/K PT

Gambar 1. Jumlah data penduduk RT 2 LK. I Rajabasa Bandar Lampung

Created by Eko Susanto

boleh dikatakan hanya sekumpulan angka-angka kasar yang “tidak berbunyi”. Agar mahasiswa dapat menentukan gejala pusat dan ukuran letak dengan menghitung modus. sehingga dapat memberikan informasi mengenai karakter atau Created by Eko Susanto . Untuk itu. Sudjana. Gramedia. hal-hal apa saja yang harus diperhatikan ? 4. Metoda Statistika. 4. Statistik Pendidikan. Agar mahasiswa dapat menjelaskan pengertian dari distribusi frekuensi. Agar mahasiswa dapat menentukan gejala pusat dan ukuran letak dengan menghitung rata-rata hitung. karena data apapun yang diperoleh dari lapangan belumlah memiliki makna dan arti sama sekali. 1985. median. 3. 1984. dan karenanya diperlukan tindak lanjut atau langkah tertentu. Jakarta (Bab II. hal. 1988. Tuliskan peranan statistik dalam penelitian! 2. hal. Tarsito. ringkas. 26 – 38) 3. Bandung (BabI dan II. angka atau data yang telah dikumpulkan itu perlu dideskripsikan secara teratur. mudah dipahami dan dimengerti. Agar mahasiswa dapat memahami langkah-langkah penyusunan distribusi frekuensi. 1 . PT. Untuk membuat suatu daftar atau tabel. dan persentil.Rujukan : 1. Isparjadi. Lihat gambar 1. (Terjemahan). Depdikbud Dikti PPLPTK. Ringkasan Materi : Sebelum penjelasan tentang kecenderungan gejala pusat. Buatlah data yang ada pada sekolah anda (data guru atau data siswa) dalam bentuk tabel dan diagram! 3. Statistik Nonparametrik Untuk Ilmu-ilmu Sosial. pemahaman akan distribusi frekuensi sangat diperlukan.38) Tugas dan Latihan : 1. jadi belum memberikan informasi yang berarti. Siegel. Lengkapilah data itu dengan nilai porsentase! Pokok Bahasan II : Gejala Pusat dan Ukuran Letak (2 X Pertemuan) Tujuan Pembelajaran : 1. (Bab III. hal. 2. 5 – 15) 2. Sidney.

maka data di atas perlu disusun dalam bentuk distribusi frekuensi dengan jalan menghitung frekuensi yang dimiliki oleh setiap nilai yang berada pada deretan nilai tertentu. Olahan angka tersebut dapat disusun dalam bentuk tabel distribusi frekuensi (data kelompok): Tabel 5.ciri atau sifat yang terkandung dalam sekumpulan data tersebut. NILAI 72 70 Data Tunggal 68 65 63 61 J ML FREKUENSI 4 9 10 1 11 5 40 NILAI 71 . sedangkan distribusi adalah penyaluran. Membuat Distribusi frekuensi Frekuensi adalah kekerapan atau keseringan suatu data berulang atau berada dalam deretan angka tersebut. Berapa banyak siswa yang mendapat nilai tertinggi? 3.62 55 . Berapa banyak siswa yang mendapat nilai antara 50 – 65? Untuk dapat menjawab pertanyaan-pertanyaan tersebut. distribusi frekuensi adalah penyajian data yang di dalamnya melukiskan atau menggambarkan pencaran sekumpulan data (biasanya dalam bentuk tabel).54 J ML FREKUENSI 4 9 10 1 11 5 40 Data Kelompok Created by Eko Susanto . pembagian atau pencaran data dalam suatu keadaan.58 51 . Berapa banyak siswa yang mendapat nilai di bawah 40? 2.70 63 . Sebagai contoh lihat tabel 5. Dari hasil tes matematika 40 orang siswa kelas IV SD Negeri 2 Natar diperoleh angkaangka sebagai berikut : 54 53 55 56 57 68 74 65 64 58 58 52 53 67 64 56 63 72 66 65 57 55 69 68 54 66 71 64 67 56 69 65 56 69 59 64 73 69 68 58 Akan sulit menjawab pertanyaan berikut : 1.66 59 . A. DISTRIBUSI FREKUENSI HASIL TES MATEMATIKA 40 SISWA SD NEGERI 2 NATAR. Oleh karena itu.74 67 . Contoh berikut dapat memperjelas makna dari uraian di atas. yang merupakan olahan dari sekumpulan data angka di atas.

78. Batas bawah dan batas atas kelas interval : 1. Batas Atas Kelas Interval adalah bilangan yang diperoleh dari ujung atas ditambah 0. 67.72.67.51.71.86. Ujung atas interval: Bilangan yang terdapat di sebelah kanan kelas-kelas interval (Misal: 54.78.47. 59.61.5 bila bilangan itu bulat dan 0.40. 59.34.89.49.70.45.33.49.48.52.91.70.42.41.47.80.56.05 bila bilangan satu Langkah-langkah membuat distribusi frekuensi : Untuk menjelaskan cara-cara membuat daftar distribusi frekuensi lebih baik langsung dilihat contoh berikut. 2.74.54. 66.58. 71) d. Misal: Ada 80 orang siswa yang memiliki nilai mata pelajaran Pendidikan Agama : 32.35. 87. merupakan bilangan yang menunjukkan setengah dari jumlah ujung bawah dan ujung atas.63. Panjang kelas interval: Selisih positif antara ujung-ujung bawah/ujung atas yang berurutan f.53.44.58) dan seterusnya b.64.68.83.36.60.66.55.65. dan seterusnya .Kelas Interval Pertama (51 – 54) .82. bilangan tersebut bulat.79. 58.57.50.79.50. Frekuensi: Bilangan-bilangan yang menyatakan berapa buah data terdapat dalam tiap kelas interval c.88. 70) e. Batas Bawah Kelas Interval adalah bilangan yang didapat dari ujung bawah dikurangi 0.Kelas Interval Kedua ( 55 . 55 – 58.43.43.kelas interval (51.5 kalau desimal. Ujung bawah kelas interval: Bilangan yang terdapat di sebelah kiri kelas.90.76.5 dan seterusnya.85.60.35.62.63. Created by Eko Susanto .64.58.84.62.69. Kelas Interval 51 – 54.67. 55.05 bila bilangan satu desimal.81. g. dan 0.77.31.41.46.53.48.52. 62.73. 66.77.57. Tanda kelas atau titik tengah kelas interval. Contoh: Kelas I ½ (51 + 54) = 52. 63.75. 62.Ada beberapa istilah dan pengertian yang sering dipakai berkaitan dengan distribusi frekuensi : a.59.

4. Data terkecil 31 (cetak bergaris bawah) R = 9 0 – 31 = 59 3. Jadi 59/7 = 8.39 40 . yaitu sebuah nilai atau angka yang representatif atau dapat mewakili sekumpulan nilai yang dihadapi.66 67 . nilai K = 7 atau 8.84 85 – 93 Jumlah Turus Frekuensi (F) 7 13 14 16 11 12 7 80 K = 1 + (3.3) 1.9031.57 58 . Menentukan banyaknya kelas interval (K) Rumus Sturges (K = 1 + (3. Nilai rata-rata atau ukuran rata-rata yang berupa angka terssebut pada umumnya mempunyai kecenderungan untuk berada di sekitar titik pusat penyebaran angka tersebut. Ada lima macam ukuran rata-rata yang sering digunakan : a.75 76 . Pilih ujung bawah kelas interval pertama (dapat diambil data terkecil) Contoh pembuatan daftar distribusi frekuensi menggunakan aturan Sturges seperti berikut : Tabel 6. NILAI PENDIDIKAN AGAMA DARI 80ORANG SISWA Kelas Interval (K) 31 . dan log 80 = 1. Rata-rata hitung atau mean (sering dilambangkan X dibaca “eksbar”atau M) Created by Eko Susanto .Langkah-langkah pembuatan daftar dapat dipedomi sebagai berikut: 1. Gejala Pusat dan Ukuran Letak Salah satu jenis gejala pusat yang sering digunakan adalah rata-rata hitung atau mean. Menentukan Range (Rentang) R Selisih antara data terbesar dengan terkecil Misal : Data terbesar 90 (cetak tebal). Jadi bisa 8 atau 9 5.48 49 . Menentukan panjang kelas interval (P) P = R/K.3) Log n.9031 K = 7.43. Menyusun data dari yang terkecil hingga terbesar 2.2802 Dengan demikian B. n = 80.

e. merupakan nilai kebalikan dari rata-rata hitung Catatan : dua macam rata-rata yang terakhir (rata-rata ukur dan rata-rata harmonik jarang dilakukan. 61. yaitu suatu nilai yang membagi suatu distribusi ke dalam dua bagian yang sama besar. yaitu sebuah nilai angka yang sering timbul atau muncul. 68 70.b. atau memiliki frekuensi terbanyak dalam suatu distribusi. 63. NILAI MATA PELAJARAN MATEMATIKA SISWA SD NEGERI 2 RAJABASA SISWA ANI ADI DERI FANI GIRU CIDA SUSI DODI JUMLAH NILAI 72 70 68 65 63 61 58 57 514 FREKUENSI 1 1 1 1 1 1 1 1 8 Data Tunggal X = 514 = 6 4 . Angka inilah yang paling tepat menggambarkan penyebaran angka mulai dari 57. 65. dan 72. maka penjelasan cukup memperkenalkan adanya dua macam rata-rata itu).2 5 8 Jadi rata-rata hitung untuk data di atas adalah sebesar 64. Langkah-langkah menghitung rata-rata ( X ) : Untuk menghitung rata-rata dengan data tunggal yang berfrekuensi masing-masing satu dipergunakan rumus atau formula : X = C ont oh : ∑x n i (Formula I) Tabel 7. 58. Rata-rata ukur atau Geometric Mean. Rata-rata pertengahan yang dikenal dengan istilah median.25. Untuk menghitung rata-rata dengan data tunggal yang berfrekuensi lebih dari satu dipergunakan rumus atau formula : Created by Eko Susanto . yaitu hasil perkalian bilangan tersebut. d. Modus atau Mode. c. diakar pangkatkan dengan bilangan itu sendiri. Rata-rata harmonik.

DATA NILAI MATEMATIKA SISWA SD NILAI 72 70 68 65 63 61 J ML FREKUENSI 4 9 10 1 11 5 40 fX 288 630 680 65 693 305 2661 Sesuai dengan data di atas dan dengan menggunakan rumus data tunggal berfrekuensi lebih dari satu. Untuk menghitung rata-rata dengan data kelompok yang berfrekuensi lebih dari satu dipergunakan rumus atau formula :  ∑ fi.X= ∑fX ∑f i i i (Formula II) X = Rata-rata hitung yang akan dicari = Jumlah perkalian frekuensi dengan skor (nilai) = Jumlah frekuensi ∑ fiXi ∑ fi Contoh penghitungan dapat dilihat pada data berikut : Tabel 8.525 Untuk sekumpulan data tersebut di atas.525 sebagai suatu nilai yang representatif . maka dapat ditentukan rata-rata hitung adalah : X = 2661 40 X = 66. maka dapat diwakilkan penggambarannya kepada nilai angka 66.ci   X = Xo + P  ∑ fi    (Formula III) Contoh penghitungan untuk penggunaan formula di atas dapat dilihat sebagai berikut : Created by Eko Susanto .

5 1057 855 9 5 .Tabel 9.2 7 7 Langkah-langkah menghitung median : Yang dimaksud dengan median ialah suatu angka atau nilai yang membagi suatu distribusi data ke dalam dua bagian atau kelompok sama besar. Jika disusun.xi 284 910 1110 1 1 3 .5 6 5 .5 5 5 .5 + 10   90  = 4 5 . Contoh: 6. maka rumus yang digunakan adalah : b = batas nyata bawah atau batas bawah kelas interval P = Panjang kelas interval Created by Eko Susanto .5 8 5 .5 + 1 4 . 8.2 7 7 X = 5425 90 = 6 0 . HASIL NILAI PRESTASI BELAJAR SISWA BIDANG STUDI BAHASA INGGRIS KE L AS INTERVAL 31 – 40 41 – 50 51 – 60 61 – 70 71 – 80 81 – 90 91 – 100 JUMLAH f 8 20 20 17 14 10 1 90 xi 3 5 . Dengan demikian suatu distribusi data dapat kita cari letak median dengan cara menentukan nilai yang paling tengah.5 9 5 . Bila data yang akan dicari median berupa data kelompok dengan frekuensi masing-masingnya lebih dari  1 n−F   Me = b + P 2   f   F = Frekuensi kumulatif kelas interval yang mendahului kelas interval media itu terletak f = Frekuensi kelas interval dimana media itu terletak satu.5 ci -1 0 1 2 3 4 5 14 ci2 1 0 1 4 9 16 25 56 fi.ci2 8 0 20 68 126 160 25 407 fi.5 5425 Mencari rata-rata hitung dengan menggunakan rumus di atas  133  X = 45. maka mediannya adalah 7. 7.5 7 5 .ci -8 0 20 34 42 40 5 133 fi.7 7 7 Disubstitusikan dengan formula II = 6 0 .5 4 5 .

5 Langkah-langkah menghitung mode : Untuk menyatakan fenomena atau nilai yang mempunyai frekuensi paling banyak terjadi. Jika data kualitatif sudah disusun dalam daftar distribusi frekuensi maka modusnya dapat ditentukan dengan rumus: b1   Mo = b + P    b1 + b 2  atau s1   Mo = b + P   s1 + s 2   b = batas nyata bawah atau batas bawah kelas interval P = Panjang kelas interval b1 = Selisih positif antara frekuensi kelas interval tempat modus dengan frekuensi kelas interval sebelumnya b2 = Selisih positif antara frekuensi kelas interval tempat modus dengan frekuensi kelas interval urutan sesudahnya. 5 + 9 (0 ) = 70 . 5 + 0 = 70 . 100 = 50 2 2 F = 14 + 7 + 14 + 4 + 11 = 50 f = 2  50 − 50  Me = 70 . 5 + 9   2 = 70 . Contoh cara menghitung median dari sekelompok data : NILAI 31 – 38 39 – 46 47 – 54 55 – 62 63 – 70 71 – 78 79 > Jumlah F 4 14 7 14 11 2 48 100 Me  1 n − F Me = b + P  2  f  b = ( 71 − 0 .Tabel 10. Modus (Mo) ukuran ini sering dipakai untuk menentukan rata-rata data secara kualitatif. 5 + 9   2   0 = 70 . 5 ) = 70 . 5 P = 9 1     n = 1 . Created by Eko Susanto .

61.54.54.65.58.52.5 + 10  (26 − 14 ) + (26 − 18)      12  = 60.5 + 10  5 = 60. 57.58.52. b.54.75. Kesimpulan apa yang anda peroleh? 4.64.5 + 6 = 66.57.53.57.57.67.55.62.67.59. 62.76. Statistik Pendidikan. 65 .58. Tuliskan apa beda antara ujung atas dan ujung bawah! 2.64.58.64.68.64. hal 14 – 28) Tugas dan Latihan : 1.55.58.66.61.64. Data dibawah ini merupakan data nilai mata pelajaran Biologi 56.71.58. 1984. kemudian hitunglah rata-rata.52.58. Buatlah daftar distribusi frekuensi dengan menggunakan aturan Sturges. Buatlah data yang ada pada sekolah anda (data guru atau data siswa). Metoda Statistika. Sudjana.68.61.58.75.64.64.67.57.59.83) 3.5 + 10   12 + 8  3 = 60.62.62.75.68.57. Berdasarkan soal di atas (nomor 2).52.Tabel 11.71.66.64. Bandung (Bab IV.67.65.55.58.64. hal.58. Sutrisno Hadi. a.51.58.62. Depdikbud Dikti PPLPTK.66.66.64.65. 53.55. Buatlah daftar distribusi frekuensi dengan mengambil banyak kelas interval 10! c. 1988. Hitunglah rata-rata.65.5 Rujukan : 1.68.64. Isparjadi. median dan modusnya! 3. median dan modusnya! d.64.56.54. 64. Yogyakarta (Bab II. Metodelodi Research. 17 – 21) 2.54.67. CONTOH CARA MENGHITUNG MODUS DARI SEKELOMPOK DATA : KE L AS INTERVAL 31 – 40 41 – 50 51 – 60 61 – 70 71 – 80 81 – 90 91 – 100 JUMLAH f 3 7 14 26 18 8 4 80 Mo  b1  Mo = b + P   b1 + b 2    26 − 14 = 60.71.68.64.64.65.61. Jakarta (Bab II. Penerebit Gunung Agung.57.53. Tarsito.61.55. Bandingkan ketiga macam ukuran tersebut.53.73.64.56.52. 1973.61.hal.54.57. kesimpulan apa yang anda peeroleh? Created by Eko Susanto .64.

bukan variabel deskrit.0625 33.7 5 0 .0625 14. Kegunaannya adalah memberikan ukuran variabelitas dan homogenitas dari serangkain data. dan juga merupakan ukuran penyebaran bagi variabel kontinum. Contoh penghitungan NILAI 72 70 68 65 63 61 58 57 514 F 1 1 1 1 1 1 1 1 8 x 7 . Agar mahasiswa dapat menentukan ukuran simpangan baku dan varians 2.25 -6.25 -3.7 5 3 . Contoh cara menghitung simpangan baku dari sekelompok data : Untuk itu dibedakan data tunggal berfrekuensi satu dengan formula sebagai berikut : di mana : SD SD = ∑x N 2 ∑x = Simpangan baku yang dicari 2 = Jumlah kuadrat semua deviasi x2 N = jumlah data (kasus) Tabel 12.25 60.7 5 -1.0625 52.5625 10.5625 1. Semakin besar nilai simpangan suatu data semakin tinggi pula variabelitas dan semakin kurang homogenitas dari data tersebut. Sebaliknya. maka data tersebut semakin dekat kepada sifat homogenitasnya.25 -7. bila simpangan baku kecil.5625 2 1 1 .5 X = 514 8 = 64 .0625 0. beserta langkah-langkahnya seperti uraian berikut : Created by Eko Susanto .14 Cara menghitung simpangan baku (SD) dari data tunggal berfrekuensi lebih dari satu. Setiap frekuensi mempunyai deviasi dari tendensi sentralnya.7 5 5 .Pokok Bahasan III : Ukuran Simpangan baku dan Varians (1 X Pertemuan) Tujuan Pembelajaran : 1. 25 SD = 211.5625 39.5 8 SD = 5. Agar mahasiswa dapat menentukan ukuran varians Ringkasan Materi : Standar deviasi atau simpangan baku adalah satuan ukuran penyebaran frekuensi dari tendensi sentralnya.

025 -7.95 80 SD = 10.95 Proses penghitungan rata-rata menggunakan formula II X = 5202 80 = 6 5 .23 Besaran simpangan baku dari data di atas adalah 2.025 -2.90875 0.25438 123.9 7 5 -0. data disusun dalam bentuk distribusi frekuensi.a.4025 843.75062 8. Sedangkan untuk data kelompok berfrekuensi lebih dari satu.23 satuan dari rata-ratanya. tentukan selisih antara rata-rata hitung dengan data d.01625 73.025 x2 48.35063 151.605 197.65062 24. 2006 NO 1 2 3 4 5 6 7 J ML NILAI 72 70 68 65 63 61 58 457 f 3 7 14 26 18 8 4 80 fx 216 490 952 1690 1134 488 232 5202 x 6 . data disusun dalam bentuk distribusi frekuensi Created by Eko Susanto .9 7 5 2 .025 -4. b. SD = Simpangan baku (standard deviasi) yang akan dicari 2 ∑ fx = Jumlah kuadrat kali frekuensi masing-masing data N = jumlah data (kasus) Sesuai dengan langkah-langkah tersebut di atas.9 7 5 4 .54938 SD = 2. hitung simpangan baku (SD) dengan menggunakan formula sebagai berikut : SD = ∑ f N x 2 dimana.0 2 5 Kemudian menghitung simpangan baku (SD) dengan formula sebagai berikut : SD = ∑f x N 2 SD = 843. dapat mengikuti contoh dengan langkah-langkah berikut : a.95188 173.81125 129. maka dapat dilakukan penghitungan seperti berikut : Tabel 13. dicari rata-rata hitung dengan menggunakan rumus “formula II” c.000625 4.850625 0.20063 49. kuadratkan selisih rata-rata hitung dengan data (langkah “c”). Meneng Th. kemudian dikalikan dengan dengan frekuensi e. Nilai Matematika 80 Orang Siswa SD Negeri 1 G.100625 16.904375 fx2 145.

ci 2 − (∑ fi. dicari rata-rata hitung dengan menggunakan rumus “formula II” c.37 Besaran simpangan baku dari data di atas adalah 15.37 satuan dari rata-ratanya.b.ci2 8 0 20 68 126 160 25 407 fi.5 6 5 .5 5 5 .xi2 284 910 1110 1113. dihitung simpangan baku (SD) dengan menggunakan formula sebagai berikut  n ∑ fi.ci ) 2   S 2 = P   n(n − 1)   Sebagai contoh dapat dilihat pada perhitungan berikut : Tabel 14.5 ci -1 0 1 2 3 4 5 14 ci2 1 0 1 4 9 16 25 56 fi.5 8 5 .537 8010 = 15. NILAI MATEMATIKA DARI 90 ORANG SISWA SMP NEGERI 22 GEDUNGMENENG TH.5 9 5 .5 7 5 . ditentukan selisih antara rata-rata hitung dengan data d.5 5425 S=P S = 10 n ∑ fi. kemudian dikalikan dengan frekuensi e.5 1057 855 9 5 .ci 2 − (∑ fi.5 4 5 .364 = 10.ci -8 0 20 34 42 40 5 133 Fi.1. dikuadratkan selisih rata-rata hitung dengan data (langkah “c”). 2006 NILAI 31 – 40 41 – 50 51 – 60 61 – 70 71 – 80 81 – 90 91 – 100 Jumlah f 8 20 20 17 14 10 1 90 xi 3 5 .ci ) 2 n(n − 1) 90.c) 2 S =P   n(n − 1)  2 2     Sebagai contoh dapat dilihat pada perhitungan berikut : Created by Eko Susanto .407 − (−133) 2 36630 − 17689 = 10 90(90 − 1) 8010 = 10 18941 = 10 2. Sedangkan untuk menentukan varians dari data tersebut adalah dengan rumus seperti berikut :  n ∑ fi.ci 2 − (∑ fi.

55.66.53. 67 – 86) Tugas dan Latihan : 1.75 Rujukan : 1.54.62.53. Hitunglah simpangan baku dan varians dari data tersebut! Created by Eko Susanto . hal 72 – 87). 89 .59.67.68.72.74.56.52.65. hal. 2006 NILAI 31 – 40 41 – 50 51 – 60 61 – 70 71 – 80 81 – 90 91 – 100 Jumlah f 8 20 20 17 14 10 1 90 xi 3 5 .64. 4.67.53. Data dibawah ini merupakan data nilai mata pelajaran Biologi : 68. Tarsito.51.51.54.56.5 6 5 .57. 1988.65. 65. Suharsimi Arikunto. (Edisi ketiga) Penerbit Bina Aksara. Penerbit Gramedia. 1998.58. Sudjana.55.57.98) 3.62.Tabel 14. Apakah kegunaan ukuran variasi itu ? 2.58. Jakarta (Bab II.52.56.364 = 10 2.62.63.5 8 5 .5 7 5 .63.537 8010 = 153.1.54.63.64.65.52.58. 1984.hal.54. Wim Van. 1982.c ) 2   S 2 = P2    n(n − 1)   = 10 2 = 10 2 90.68.58. hal.54.56.56.64. Depdikbud Dikti PPLPTK.56. NILAI MATEMATIKA DARI 90 ORANG SISWA SMP NEGERI 22 GEDUNGMENENG TH.66.53.407 − (−133) 2 36630 − 17689 = 10 2 8010 90(90 − 1) 18941 = 10 2 2.63. Statistik Pendidikan.5 9 5 . Bandung (Bab IV.67. Prosedur Penelitian suatu Pendekatan Praktik.61. Statistika untuk Ilmu-ilmu Sosial.62. maka proses penghitungan dapat dilakukan seperti berikut :  n ∑ fi.ci2 8 0 20 68 126 160 25 407 fi.61.64.5 1057 855 9 5 .70.72.75. Jakarta (Bab III.55.64.5 5 5 . Jakarta (Bab IV. Metoda Statistika.xi2 284 910 1110 1113.51.ci 2 − (∑ fi.ci -8 0 20 34 42 40 5 133 fi. Isparjadi. 22 – 26) 2. Zanten.62.71.53.67.57.58.54. 63.56.57.5 ci -1 0 1 2 3 4 5 14 ci2 1 0 1 4 9 16 25 56 Fi.59.5 4 5 .57.5 5425 Sesuai dengan rumus varians di atas.

Pada umumnya disebut sebagai gejala nominal. b. a. Penggolongan data ditinjau menurut bentuk angka. agama.Pokok Bahasan IV : Jenis data dan Pengujian Hipotesis (2 X Pertemuan) Tujuan Pembelajaran : 1. yakni gejala yang bervariasi menurut jenis. sangat tidak setuju.1 cm. Penggolongan data ditinjau menurut sifat. dan cara pengukuran/ pengumpulan. Data kontinu. jumlah buku. data statistik dapat dibedakan menjadi dua macam.3 cm dan seterusnya. b.2 cm. 155. pekerjaan. 2. 155. dan memiliki nilai pecahan misal : data tinggi badan 155 cm. misal nilai ujian siswa yang angka-angkanya dikelompok-kelompokkan. yaitu data tunggal. media massa. Data opini atau sikap misalnya: sangat setuju. ragu-ragu. Data diskrit. yaitu data yang angka-angkanya merupakan deretan angka yang sambung-menyambung. Agar mahasiswa dapat membedakan berbagai macam jenis data. berdiri sendiri dan tidak dikelompokkan. setuju. jenis kelamin. Created by Eko Susanto 71 – 75 . dan sebagainya. data dapat dibedakan data diskrit dan data kontinu. misal : nilai 40 orang siswa dikelompokkan menjadi : 76 – 80 66 – 70 61 – 65. a. 4. Ringkasan Materi : A. 3. misal data nilai hasil ujian siswa. Jenis Data Gejala atau data statistik yang ada dapat dibedakan menurut sifat. yang merupakan suatu kontinum. dan data kelompok (golongan). 155. Agar mahasiswa dapat merumuskan berbagai macam hipotesis. bentuk angka. Agar mahasiswa dapat menentukan macam-macam uji hipotesis. Data kelompok adalah data statistik yang setiap unitnya terdiri dari sekelompok angka. sumber data. 1. tidak setuju. Data tunggal adalah data statistik yang masing-masing angkanya merupakan satu unit (satu kesatuan). misal : jumlah anggota keluarga. 2. Agar mahasiswa menjelaskan pengertian hipotesis. yaitu data yang tidak mungkin berbentuk atau memiliki nilai pecahan. dan seterusnya.

juga memiliki variasi berdasarkan jenis. pekerjaan. Skala ordinal. adalah data yang menunjukkan selain penggolongan yang kontinum. Ada teknik statistik tertentu hanya berlaku untuk jenis data statistik tertentu saja. Penggolongan data ditinjau dari sudut sumber data. b. b. c. sedang. yakni selain memiliki ciri-ciri dari ketiga golongan tersebut di atas. a. yaitu data statistik yang didasarkan atas penggolongan dan atas kriteria yang sangat tegas batasnya. tidak berlaku untuk jenis data statistik yang lain. yaitu : skala nominal.. juga memiliki nilai nol murni (absolut) dalam artian secara matematis. dan miskin. interval. misal : sangat setuju. setuju.berarti sama sekali tidak mempunyai penghasilan.3. d. 4. dapat dibedakan menjadi data primer dan data sekunder. maka teknik pengukuran dan statistik yang cocok untuk masing-masing golongan adalah : Created by Eko Susanto . Skala rasio. Data primer adalah data statistik yang diperoleh atau bersumber dari tangan pertama (first hand data). misal : angka hasil belajar mahasiswa. Data sekunder adalah data statistik yang diperoleh atau bersumber dari tangan kedua (second hand data). a. dan skala ratio. tingkatan. Berdasarkan gejala/data tersebut. media massa dan lainnya. kurang setuju. ordinal. Penggolongan menurut cara pengukuran/pengumpulan dengan menggunakan skala. misal : data jenis kelamin. Skala nominal. juga memiliki tingkatan besar-kecil atau tinggi-rendahnya. maka diketahui ada empat macam data. yakni gejala yang selain memiliki variasi berdasarkan jenis atau golongan dengan besaran pada setiap kriteria bisa jadi tidak sama. dan memiliki jarak yang sama antara gejala yang satu dengan gejala lainnya yang terdekat. Pengertian tentang skala data statistik tersebut di atas sangat penting dalam memilih teknik statistik yang akan digunakan. agama. Skala interval. kaya. misal : penghasilannya Rp 0.

Ekuivalensi . Nonparametric Statistics for Behavioral Sciences B. SKALA HUBUNGAN YANG MEMBATASI .Mengetahui ratio dari dua interval . Dengan demikian dapat dikatakan bahwa hipotesis adalah anggapan dasar atau pernyataan tentang parameter dari satu atau lebih populasi yang boleh jadi benar atau boleh jadi tidak benar. S. χ 2 dan lain-lain) Created by Eko Susanto .Korelasi Pearson .Ekuivalensi CONTOH STATISTIK YANG CO CO K . Menentukan Uji Statistik (Alat uji statistik yang akan digunakan: uji z. atau hipotesa tersebut tidak wajar dan oleh karena itu harus ditolak. Macam tingkat pengukuran dan statistik yang cocok untuk masing-masing tingkatan.Simpangan baku .Koefisien variasi Tes Statistik Parametrik dan Nonparametrik Sumber : Siegel.Korelasi ganda TES STATISTIK YANG SESUAI NOM I N AL ORDINAL .Lebih besar dari . Pengujian Hipotesis Hipotesa adalah suatu pernyataan mengenai nilai suatu parameter populasi yang dimaksudkan untuk pengujian dan berguna untuk pengambilan keputusan.Koefisien kontingensi . Pengujian hipotesa adalah prosedur yang didasarkan pada bukti sampel yang dipakai untuk menentukan apakah hipotesa merupakan suatu pernyataan yang wajar dan oleh karenanya tidak ditolak. 1956. Prosedur Pengujian Hipotesa Langkah 1.Rata-rata geometrik .Frekuensi .Lebih besar dari .Lebih besar dari .Ekuivalensi .Mengetahui ratio dari dua interval . F.Modus .Persentil . Menentukan Taraf Nyata (Probabilitas menolak hipotesa) Langkah 3.Kendall τ . Merumuskan Hipotesa (Hipotesa Nol (H0) dan Hipotesa Alternatif (HA) Langkah 2.Median .Kendall W .Mengetahui ratio dari dua skala Tes Statistik Nonparametrik INTERVAL RASIO .Spearman .Gambar 2.Rata-rata .Ekuivalensi . t.

Langkah 2. Hipotesa alternatif : Suatu pernyataan yang diterima jika data sampel memberikan cukup bukti bahwa hipotesa nol adalah salah. Langkah 4.Langkah 4. uji z.r a ta h itu n g s a m p e l µ : R a t a . Merumuskan Hipotesa. misal : Hipotesa nol : Satu pernyataan mengenai nilai parameter populasi. misal : “Terdapat hubungan positif yang signifikan antara kemandirian belajar dan kreatifitas dalam belajar. Menentukan taraf nyata Taraf nyata : Probabilitas menolak hipotesa nol apabila hipotesa nol tersebut adalah benar. Contoh : taraf nyata (signifikan) pada taraf 0.01 (1 %). F. Langkah 3. Menentukan Uji Statistik (Alat uji statistik. Menentukan daerah keputusan (daerah di mana hipotesa nol diterima atau ditolak) Langkah 5.05 (5 %) atau 0. sebagai contoh “Tidak terdapat hubungan positif yang signifikan antara kemandirian belajar dan kreatifitas dalam belajar”.r a ta h it u n g p o p u la s i sx : Standar error sampel. t. χ 2 dan lain-lain) Uji statistik yaitu suatu nilai yang diperoleh dari sampel dan digunakan untuk memutuskan apakah akan menerima atau menolak hipotesa. Misal : Nilai z diperoleh dari rumus berikut: Z = x x −µ x dimana : z : N ila i z x x : R a ta . Mengambil Keputusan Menolak H0 atau Menerima H0 Sebagai contoh dapat diikuti proses berikut : Langkah 1. berarti pengambil keputusan meyakini bahwa penelitian ini bila dilakukan sebanyak 100 kali. d a n s x = s /√ n a p a b ila s ta n d a r d e v ia s i p o p u la s i ti d a k d ik e ta h u i. Menentukan daerah keputusan (daerah di mana hipotesa nol diterima atau ditolak) s Created by Eko Susanto . di mana sx = σ/√n apabila standar deviasi populasi d ik e ta h u i. maka sebesar 5 % (5 kali) hasilnya akan meleset atau tidak sama dengan kenyataan penelitian.

Gramedia. 22 – 42) 3. Statistik Nonparametrik Untuk Ilmu-ilmu Sosial. (Terjemahan). Jelaskan pengertian data primer dan data sekunder? 2. Jelaskan pula tentang perbedaan data interval dan data ratio. Oleh sebab itu dapat disimpulkan bahwa menolak H0. Penjelasan disertai dengan pemberian contoh (minimal masing-masing tiga contoh)? 4. Bandung (Bab XII. hal. Tarsito.Ada dua macam untuk menentukan daerah keputusan (1) pengujian satu arah. Statistik Pendidikan. α Sedangkan pengujian dua arah. yaitu daerah penolakan H0 ada dua daerah yaitu terletak α di ekor sebelah kanan dan kiri. Rumuskan secara lengkap hipotesis untuk uji hubungan suatu penelitian dengan sesuai dengan langkah-langkahnya! 6. Jakarta (Bab III. Depdikbud Dikti PPLPTK. Langkah 5. PT.96. Rumuskan secara lengkap hipotesis untuk uji perbedaan suatu penelitian dengan sesuai dengan langkah-langkahnya! Created by Eko Susanto . 1985. Misal : mengambil Keputusan Nilai uji z ternyata terletak pada daerah menolak H0. 41 . Jelaskan perbedaan data kontiniu dan data diskrit. 1984. Sudjana. Karena mempunyai dua daerah. Jelaskan pengertian data tunggal dan data kelompok? 3. maka masing-masing daerah mempunyai luas ½α dari taraf nyata yang dilambangkan dengan ½α . Karena hanya satu daerah penolakan berarti luas daerah penolakan tersebut sebesar taraf nyata : α dan untuk nilai kritisnya biasa ditulis dengan Z . sehingga pernyataan bahwa hasil rata-rata investasi sama dengan 13. Sidney.17% tidak memiliki bukti yang cukup kuat. 213 – 238) Tugas dan Latihan : 1. Mengambil Keputusan Menolak H0 atau Menolak H0 Menerima H1. Siegel.11 terletak disebelah kiri –1.73) 2. Nilai uji z = –5. hal. Metoda Statistika. Isparjadi. 1988. dan nilai kritisnya biasa dilambangkan dengan Z ½ α . yaitu penolakan Ho hanya satu daerah yang terletak di ekor sebelah kanan saja atau ekor sebelah kiri saja. Rujukan : 1. hal. (Bab III. Penjelasan disertai dengan pemberian contoh (minimalmasing-masing tiga contoh)? 5. dan menerima HA.

Agar mahasiswa dapat menghitung hubungan dengan teknik korelasi menggunakan rumus koefisien kontingensi. tingkatan hubungan. dan taraf signifikan. Contoh: Kenaikan harga Bahan Bakar Minyak (BBM) diikuti dengan kenaikan ongkos angkutan. Agar mahasiswa dapat menghitung hubungan dengan teknik korelasi menggunakan rumus “rank order” (Spearman). Hubungan (korelasi) dapat dilihat dari berbagai segi. 4. maka ongkos angkutan pun murah ( rendah ). makin meningkatnya jumlah aseptor Keluarga Berencana diikuti dengan Created by Eko Susanto . hubungan antara inteligensi dan prrestasi belajar. Hubungan yang bersifat searah diberi nama korelasi positif. besaran angka. 5. Agar mahasiswa dapat menghitung hubungan dengan teknik korelasi menggunakan rumus point serial. Arah Korelasi hubungan antara variabel itu jika ditilik dari segi arahnya dapat dibedakan menjadi dua macam.dan hubungan yang sifatnya berlawanan arah. berjalan dengan arah yang berlawanan. dan lainnya. Agar mahasiswa dapat menghitung hubungan dengan teknik korelasi menggunakan rumus Pearson (Product Moment). Ringkasan Materi : Hubungan atau korelasi dalam statistik memiliki makna sebagai hubungan antar dua variabel. Ini berarti bahwa kenaikan atau pertambahan pada variabel X misalnya. 3. bertentangan. makin giat berlatih makin sedikit kesalahan yang diperbuat oleh seseorang. Disebut Korelasi Negatif jika dua variabel ( atau lebih ) yang berkorelasi itu. atau berkebalikan. Agar mahasiswa dapat menghitung hubungan dengan teknik korelasi menggunakan rumus biserial. seperti : arah (positif dan negatif). Contoh : Makin meningkatnya kesadaran hukum di kalangan masyarakat diikuti dengan makin menurunnya angka kejahatan atau pelanggaran. yaitu hubungan yang sifatnya satu arah. misal : hubungan antara tinggi badan dan berat badan. akan diikuti dengan penurunan atau pengurangan pada variabel Y. sebaliknya jika harga BBM rendah. 2. sedang hubungan yang sifatnya berlawanan arah disebut korelasi negatif.Pokok Bahasan V: Uji hubungan (7 X Pertemuan) Tujuan Pembelajaran : 1.

yang satunya termasuk skala ordinal dan yang satunya lagi skala nominal. Korelasi Product Moment (dari Karl Pearson). atau Kendall. Jika ingin mengetahui ada-tidaknya korelasi dua gejala. Dalam dunia pendidikan misalnya. maka terlebih dahulu perlu diketahui tipe/jenis gejala atau data yang akan dikorelasikan. Jika salah satu dari dua gejala (X atau Y) merupakan gejala interval. atau Spearman (tata jenjang). teknik korelasi yang paling tepat adalah Korelasi Phi dan Koefisien Kontingensi (KK). sedangkan yang satunya lagi gejala ordinal. (2) (3) Jika gejala X dengan Y keduanya merupakan tipe gejala nominal. (4) (5) (6) Contoh Penggunaan berbagai rumus korelasi. atau sebaliknya. makin kurang dihayati dan diamalkannya ajaran Islam oleh para remaja akan diikuti oleh makin meningkatnya frekuensi kenakalan remaja. korelasi yang tepat adalah Korelasi Tetrachorik. teknik korelasi yang tepat adalah serial biasa. Jika gejala X dengan Y keduanya merupakan tipe gejala yang berskala ordinal. sedangkan yang satunya lagi gejala nominal. Created by Eko Susanto . Jika salah satu dari gejala tersebut (X atau Y) merupakan gejala interval. 1. misal: peneliti ingin mengetahui korelasi antara berat badan dan tinggi badan 10 orang siswa SMA Negeri Bandar lampung. teknik korelasi yang tepat adalah point serial. Jika dua gejala.makin menurunnya angka kelahiran. atau sebaliknya. maka : (1) Jika gejala X dengan Y keduanya dipandang tergolong ke dalam tipe gejala interval. teknik korelasi yang boleh dipercaya adalah "Korelasi Product Moment dari Pearson". teknik korelasi yang tepat adalah koefisien kontingensi (KK). misalnya saja gejala yang satu adalah gejala X dan yang satunya lagi adalah gejala Y.

terdapat kecenderungan meningkatnya berat badan seseorang diiringi pula dengan meningkatnya tinggi badan seseorang. rata-rata Y = 183. maka lebih dahulu dihitung rata-rata X dan ratarata Y. maka data disusun dalam bentuk tabel seperti berikut : Created by Eko Susanto . Untuk menghitung besaran korelasi dari variabel berat badan dan tinggi badan digunakan rumus : rxy = ∑ xy r (∑ x )(y ) xy 2 2 = (∑ 422)(178) 258 rxy = 258 274. Menghitung koefisien korelasi antara berat badan (X) dengan tinggi badan (Y) dari 10 siswa SMA Ngeri Bandar Lampung NAMA AMIN BADU CECEP E NI HE R A WATI J UJ U DERI DASLI FERI BERAT 72 68 68 64 60 59 57 57 55 50 TINGGI 190 190 186 184 182 180 180 182 178 178 x +1 1 +7 +7 +3 -1 -2 -4 -4 -6 -11 x2 121 49 49 9 1 4 16 16 36 121 y +7 +7 +3 +1 -1 -3 -3 -1 -5 -5 y2 49 49 9 1 1 9 9 1 25 25 XY 77 49 21 3 1 6 12 4 30 55 JUMLAH 610 1830 422 178 258 Untuk menentukan nilai x dan nilai y. setelah dihitung diperoleh rata-rata X = 61.94 Dengan demikian dapat disimpulkan bahwa korelasi antara berat badan dan tinggi badan memiliki korelasi yang cukup tinggi.Tabel 16. Selanjutnya data tersebut di atas dapat juga dihitung dengan menggunakan formulasi angka kasar (r = Produk Moment) seperti berikut : rxy = (N ∑ X ) − (∑ X ) (N ∑ Y ) − (∑ X ) 2 2 2 N ∑ XY − (∑ X )(∑ Y ) 2 Untuk pemakaian rumus di atas.07 rxy = 0.

(2) Antara variabel X dengan variebel Y memiliki hubungan yang sangat erat (tingkat keeratan berdasarkan katagori).94 tersebut ? Dalam hal ini terdapat beberapa interpretasi yang dapat disajikan sesuai dengan tujuan dari hipotesis yang diajukan.OO).94 = 2580 7511600 2580 2740. (1) Antara variabel X dengan variabel Y ada hubungan. Data tentang berat badan (X) dengan tinggi badan (Y) dari 10 siswa SMA Negeri Bandar Lampung NAM A BERAT(X) TINGGI(Y) X2 Y2 XY AMIN BADU CECEP E NI HE R A WATI J UJ U DERI DASLI FERI 72 68 68 64 60 59 57 57 55 50 190 190 186 184 182 180 180 182 178 178 5184 4624 4624 4096 3600 3481 3249 3249 3025 2500 36100 36100 34596 33856 33124 32400 32400 33124 31684 31684 13680 12920 12648 11776 10920 10620 10260 10374 9790 8900 JUMLAH 610 1830 37632 335068 111888 rxy = (10 X 111888) − 610 X 1830 (10 x37632) − (610)2 (10 X 335068) − (1830)2 1118880 − 1116300 (376320) − (372100)(3350680) − (3348900) = 1118880 − 1116300 (4220)(1780) rxy = rxy rxy = rxy = 0.73 rxy Interpretasi (Simpulan hasil analisis) Apa makna dari koefisien korelasi sebesar + O. yang ditunjukkan dengan besaran O.Tabel 17.94 (jika tidak ada hubungan angka yang diperoleh besarannya O. Created by Eko Susanto .

(2) (3) (4) Setiap pasang jenjang dihitung jumlahnya.O1. kita dapat melakukan paling sedikit empat pembahasan atas hasil analisis yang dilakukan terhadap satu kelompok data. masing-masing diberi jenjang. Spearman pada tahun 1904. Teknik korelasi tata jenjang ini dikemukakan oleh C. 2. Selain itu. Bila ada nilai yang sama dihitung jenjang rata-ratanya. setelah dilakukan pengamatan diperoleh data seperti dalam tabel berikut: Created by Eko Susanto . Teknik ini dipergunakan bila akan mengukur dua variabel yang antara keduanya tidak mempunyai joint normal distribution dan conditional variance tidak diketahui sama. kedua variabel tergolong jenis data ordinal. misal seorang guru meneliti tingkat keaktifan siswa dalam kegiatan OSIS dan prestasi belajarnya dalam mata pelejaran PPKn. Adapun langkah-langkah untuk menghitung korelasi tata jenjang (rank correlation coefficient) adalah sebagai berikut : (1) Nilai hasil pengamatan dari kedua variabel. Nilai rs (koefisien korelasi tata jenjang dari Spearman) dihitung dengan rumus : ρ =1− 6∑ D 2 n n2 − 1 ( ) menunjukkan dimana : D = menunjukkan perbedaan setiap pasang jenjang “n” jumlah pasang jenjang “1 dan 6” adalah angka konstanta. Dari hasil perbedaan (selisih) setiap pasang jejang dikuadratkan dan dijumlahkan. (4) Antara variabel X dengan variabel Y memiliki taraf signifikan (hal ini untuk menguji bahwa nilai statistik yang diperoleh melalui sampel dapat mewakili paramater populasi) baik pada taraf signifikansi O. Pengaplikasian dari formula tersebut dapat dilihat pada uraian berikut. Korelasi Tata Jenjang (Spearman). Dari keempat hasil interpretasi tersebut di atas.(3) Antara variabel X dengan variabel Y memiliki hubungan yang positif (dengan tanda +).O5 maupun O.

Tabel 18. Korelasi Point Biserial Teknik korelasi yang dapat dipergunakan dengan tepat untuk menghitung korelasi dua variabel yang satu berskala nominal dan yang satunya lagi berskala interval adalah teknik korelasi point biserial.84 3. rpbi = X p − Xt st p q dimana : X p = Nilai rata-rata gejala yang akan dicari korelasinya dengan nilai keseluruhan = Nilai rata-rata keseluruhan Xt SDt = Simpangan baku total “p” = proporsi kelompok 1 “q” = 1 .p Created by Eko Susanto . Berikut ini diberikan rumus dan contoh penggunaannya.16 ρ = 0. maka berikut ditentukan besaran korrelasi melalui rumus “rank order” tersebut : ρ = 1− 6 X 28 10 10 2 − 1 ( ) ρ = 1− 168 10(100 − 1) 168 990 ρ = 1− 168 10(99 ) ρ = 1− ρ = 1 − 0. Data keaktifan siswa dalam organisasi OSIS dan nilai hasil belajar PPKn Siswa SD Negeri 2 Rajabasa Tahun 2006 NAMA SISWA AMIR ASMER B E DI CECE CUILAH DE DE N FARID GERAH HURSE GARU N= 1 0 KEAKTIFAN OSIS (X) 48 44 53 52 45 51 56 46 47 42 484 PRESTASI P P Kn ( Y) 78 72 84 79 74 75 81 76 80 71 770 Rank X 5 9 3 2 8 4 1 7 6 10 Rank Y 5 9 1 4 8 7 2 6 3 10 D 0 0 2 -2 0 -3 -1 1 3 0 0 D2 0 0 4 4 0 9 1 1 9 0 28 Setelah diketahui data yang diperlukan untuk formula yang dipakai.

897 0.6 0 .6 0 .4 0 .7 rpbi = 2.4 0 . maka dapat disimpulkan bahwa butir soal no 1 tidak valid.3 = 0 .6 0 . Koefisien Kontingensi (KK) Koefisien kontingensi merupakan salah satu cara untuk menghitung korelasi antara dua gejala yang beskala nominal.5 0 .8 9 7 6+ 4+9+8+8+6+3 = 6 . dan karenanya tidak dapat dipakai.2 0 .6 0 .897 1.6 0 . Karena rpbi yang diperoleh jauh lebih kecil jika dibandingkan dengan rtabel.4 0 .5 0 . 4.7 0 .kuadrat = Koefisien Kontingensi = Jumlah sampel C n Created by Eko Susanto . Mencari korelasi untuk menguji validitas butir soal nomor 1 SISWA ASLI B UGE CARE DESI ERMA FERI GEFI HUM I IRFE J UYI N= 1 0 P Q 1 1 1 1 0 1 0 1 1 0 1 7 0 .7 0 . maka diketahui x p = rata-rata nilai soal no.151 X 1. Adapun rumus dan cara penggunaannya adalah sebagai berikut : dimana : C= χ2 χ2 +n χ 2 = chi.5 0 .286 rpbi = 0.4 10 1 0 1 1 1 0 1 1 0 0 6 0 .3 SKOR BUTIR SOAL SETIAP NOMOR SOAL 2 3 4 5 6 7 8 9 0 1 0 1 0 1 0 1 0 0 1 0 1 0 1 0 1 1 1 1 0 1 1 1 1 1 1 0 0 1 1 1 0 0 1 1 1 1 1 1 0 1 1 0 1 1 1 0 1 0 0 1 1 1 1 1 1 0 1 0 0 1 0 1 1 1 1 1 0 0 0 0 0 1 1 0 0 0 0 0 5 6 8 5 4 7 6 6 0 .5 0 .632 dan 1% sebesar 0.765.3 0 . 1 (contoh) Rata-rata = 6 S D t = 1 .2 8 6 rata-rata nilai yang akan dicari korelasinya.4 TOTAL SKOR 6 4 9 7 8 5 8 6 4 3 60 X 2t 36 16 81 49 64 25 64 36 16 9 396 Setelah dihitung berdasrkan keperluan dari rumus tersebut.333 rpbi = 1.2 3 1 Dengan df sebesar 8 diperoleh harga rtabel pada taraf signifikansi 5 % sebesar 0.Contoh penggunaan lihat pada tabel berikut : Tabel 19. xp = 7 0.527 6.286 − 6 0.8 0 .

K WANITA PRIA JUMLAH JENIS FILM YANG DISUKAI MUSIK LAGA S EJ AR AH 80 (45) 5 (37. J.36 C = 0 .K) dengan Jenis film yang disukai pada 200 orang sampel. Contoh penghitungan korelasi antara Jenis kelamin dengan Jenis film yang disukai pada 200 orang sampel J.5)2 17.5)2 37. maka harga KK perlu dibandingkan dengan Koefisien kontingensi maksimum.5 + (15 − 17.49 111. Selanjutnya dihitung nilai chi-kuadart berdasarkan rumus di atas.5 + (10 − 45)2 45 (70 − 37.5) 10 (45) 70 (37.49 C = 0. angka-angka yang diberi tanda kurung adalah jumlah (frekuensi) yang diharapkan (fh).5)2 + 37.5) 15 (17.6 Agar harga KK yang diperoleh dapat dipergunakan untuk mengukur derajat asosiasi antarfaktor.49 311.49 + 200 C= 111.5 = 1 1 1 .5 (20+ 17.5 20 (17.4 9 Koefisien kontingensinya adalah : C= 111. K WANITA PRIA JUMLAH JENIS FILM YANG DISUKAI MUSIK LAGA S EJ AR AH 80 5 15 10 70 20 90 75 35 JUMLAH 100 100 200 Langkah berikutnya adalah mencari frekuensi harapan (fh) atas dasar frekuensi yang diperoleh (fo) seperti tabel di atas. Contoh: menghitung korelasi antara Jenis Kelamin (J. Tabel 21. Harga KK maksimum dapat dihitung dengan rumus : Created by Eko Susanto .5) 90 75 35 JUMLAH 100 100 200 Dari tabel di atas.χ 2 = ditentukan dengan rumus seperti berikut : χ2 = ∑ ∑ (O B K i =1 j =1 ij − Eij ) / Eij 2 Tabel 20. = (80 − 45)2 45 + (5 − 37.5)2 − 17.

75.56. 54.56.68. Analisa Regresi – korelasi.54. 54.55.64.59.64. McGraw-Hill Kogakusha.53.61.59.65.59.67.58.66.53.56.57. Tarsito.68.. PT.54.75.66.66.P. 56.68. hal.58.62.64.71. J. jadi minimumnya adalah dua. Jakarta (Bab IV.54.64. Bandung (Bab XIII.64.67.64. Created by Eko Susanto .61.61. Statistik Pendidikan.64. 58. Guilford. 65.64. 4. Siegel.61.64.64. hal.707.55.64. Isparjadi. 1988. Depdikbud Dikti PPLPTK.707 Makin dekat harga KK yang diperoleh kepada Cmaks.52.62.75.65.57.64.68.52.64.59.58.66.58.55. Berikut ini data tentang nilai IPA siswa SD Negeri 2 Rajabasa 67. (Terjemahan). 18 – 47) 2.58.67.290) Tugas dan Latihan : Berikut ini data tentang nilai matematika siswa SD Negeri 2 Rajabasa 55.62.64.65. 1985. Rujukan : 1.75.57.59.58. Tokyo (Bab 6.66.67. Sidney.68.52.61.58.64.67.52. akan makin besar derajat asosiasi antar faktor.66. 1985.53.64.64.71.53. Penerbit Liberty (Bab III dan IV.66.61.57.64.57. maka korelasinya dapat dikatakan erat.56.75.75.62.58.68. Bab 11.71.57.55.64. 0.65.58. Dengan demikian KK yang diperoleh di atas (0. (Bab VIII.55.57. hal. 64.66. hal 193 – 209) 3.55. Gramedia.55.52.59.57.6) dibandingkan dengan Cmaks.67.64.64.64.56. Metoda Statistika.64.62.62.C maks = m −1 m Dengan m (harga minimum antara baris dan kolom) yaitu atas dasar contoh di atas daftar kontingensi terdapat dua baris dan tiga kolom. Fundamental Statistics in Psychology and Education.68. Statistik Nonparametrik Untuk Ilmu-ilmu Sosial.75. Djoko Prayitno.64. 1984.57.59.61.53.52.71.64.53.54.64. sehingga : C maks = 2 −1 2 C maks = 0.62.57.64. 275 . hal 77 – 96. 1978. Ltd.61. hal 98 – 123).58.64.67. 64.64.65.59. 58.62.57. Sudjana.71. 218 – 228) 5.71.58.58. 65.71.

Bandingkan hasil korelasi ketiga macam model penghitungan tersebut. Kesimpulan apa yang diperoleh (sesuai dengan empat macam analisis terhadap korelasi)? 3. Susunlah data tersebut sesuai dengan tingkatannya (tata jenjang). kemudian hitunglah korelasinya menggunakan rumus “point biserial”! Kesimpulan apa yang diperoleh (sesuai dengan empat macam analisis terhadap korelasi)? 4.1. kesimpulan apa yang dapat anda peroleh! 5. kemudian hitunglah dengan menggunakan rumus “rank order” Spearman. Created by Eko Susanto . sebagai berikut : GURU PENDAPAT PRIA 102 78 20 WANITA 88 136 76 S ETUJ U TAK S ETUJ U TAK P EDU LI Apakah jenis kelamin menentukan pendapat tentang peraturan poligami tersebut? 6. Berikanlah analisis lengkap untuk data berikut : PELAYANAN KLP USIA Memuaskan 10 12 15 19 Baik 6 6 10 13 C ukup 10 14 12 8 Jelek 8 8 10 13 15 – 24 25 – 34 35 – 49 50 dan lebih Pokok Bahasan VI: Uji Beda (2 X Pertemuan) Tujuan Pembelajaran : 1. Agar mahasiswa dapat menghitung uji rata-rata (satu pihak). Agar mahasiswa dapat menghitung uji rata-rata (dua pihak). Hitunglah korelasi antara nilai matametika dan nilai IPA tersebut di atas dengan menggunakan rumus korelasi Produk Moment! Kesimpulan apa yang diperoleh (sesuai dengan empat macam analisis terhadap korelasi)? 2. 2. Hasil kuisioner terhadap dua kelompok guru (pria dan wanita) mengenai pendapat tentang peraturan poligami. Susunlah data menjadi Tabel 3 X 3.

Pastikan sampel tersebut sampel berkorrelasi atau sampel terpisah a. Data yang diambil merupakan data skala interval atau ratio 3. gunakan formula berikut : dengan keriteria bila F observasi lebih kecil dari F tabel. seperti : 1. berarti variansnya homogen. Untuk itu. dapat disimpulkan langkah-langkah penggunaan uji t. karena dari sampel yang independent mungkin mempunyai ciri varian homogen yang heterogen. 4. Jika sampelnya berkorelasi gunakan formula berikut : t = X 1 2 − X − ∑ d ∑ (d ) n 2 2 (formula 1) n (n − 1 ) b. Uji t dapat berlaku untuk sampel yang berkorelasi atau sampel terpisah. Ringkasan Materi : Uji t adalah salah satu tes statistik yang dipergunakan untuk menguji kebenaran atau kesalahan hipotesis nihil yang dinyatakan dalam bentuk statemen bahwa diantara dua rata-rata hitung tiddak terdapat perbedaan yang signifikan. Jika sampelnya terpisah. serta data yang diperoleh adalah data dalam skala interval atau ratio. Tes ini pertama kali dipergunakan oleh William Seely Gosset (nama samarannya “Student”). uji dulu homogenitas dari variansnya (untuk F = s 12 s 22 menentukan varian homogen atau heterogen. keadaan lainya berarti variansnya heterogen. demikian juga yang variannya heterogen. uji tes statistik sering dikenal dengan nama “Student t” (“t” diambil dari ujung akhir namanya).3. Untuk itu. Bagi sampel terpisah yang homogen mempunyai formula tersendiri.b ternyata variansnya homogen. Pastikan bahwa sampel diambil dari distribusi normal 2. Jika pada langkah 3. maka pergunakan formula berikut : t= 2  ∑ X12 − + ∑ X 2    n1 + n2 − 2  ( X1 − X 2 ) 1 + 1       n1  n2   Created by Eko Susanto . Karena itu. Uji t hanya dapat dipergunakan untuk menguji perbedaan rata-rata dari dua sampel yang diambil dari suatu populasi yang normal dengan cara random.

yang diujicobakan kepada 10 orang siswa (diambil secara random). Contoh penggunaan uji t untuk data sampel yang berkorelasi atau berhubungan (formula 1). hasilnya seperti pada tabel berikut : Tabel 22. Dengan mengaplikasikan formula yang sesuai dengan ciri data akan dapat diambil kesimpulan dari data yang dihadapi. S i s wa A B C D E F G H I J JUMLAH Metode A 6 7 5 6 7 8 6 6 7 7 65 Metode B 7 9 7 8 6 7 8 7 9 7 75 D -1 -2 -2 -2 1 1 -2 -1 -2 0 -10 D2 1 4 4 4 1 1 4 1 4 0 24 Dapat dihitung : t= (6 . Guru pada SD Negeri 1 Rajabasa menggunakan dua metode pembelajaran: Metode A dan Metode B. setiap selesai mengajar dilakukan tes. misal : data prestasi belajar siswa Pria dan Wanita seperti dalam Tabel 23. maka pergunakan formula berikut : t =    ∑ X 12 −        (∑ X1) n1 X1 − X 2 2 + ∑ X 2 2 − ∑ (X ) 2 2 n2 n1 + n 2 − 2          5.Jika pada langkah 3.907 Contoh uji homogenitas varians . Nilai hasil belejar PPKn siswa SD Negeri 2 Rajabasa dengan menggunakan dua macam Metode pembelajaran.b ternyata variansnya heterogen. misal .5 ) ∑ 24 − − 10 2 10 10 (9 ) t= 1 14/ 90 t = 2 .5 − 7 . berikut : Created by Eko Susanto .

2 . rumus (formula) berikut digunakan untuk menguji perbedaan dua rata-rata: t=      (∑ X X1 − X 2 2 1 2 − + ∑ X 2  1 1    +  n1 + n2 − 2   n1 n2    ) x1 = 7 x2 = 6. J.4 4 0 .0 4 1 . (n2 – 1) dan taraf signifikan 0. Fundamental Statistics in Psychology and Education.8 disubstitusikan ke dalam rumus tersebut. Tokyo (Bab 6.0 4 0 .2 -0.0 4 0 .2 4 1 . hal 193 – 209) Created by Eko Susanto .6 Dari tabel tersebut dapat diketahui harga F nya. Ltd.2 0 . 1978. 156 1     18  5 t= 0. maka uji t menjadi : t= 7−6.2 -0. 0667 0 . maka dapat dikatakan bahwa kedua varians tersebut homogin.2 0 .173 t= 0. 667 = 1 .05.4 4 0 .8 -0. Untuk itu..4 4 0 . maka diketahui harga ftabel = 3.2 0. NO 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 JUMLAH PRIA X 7 6 7 8 6 7 6 8 8 7 70 WANITA x2 0 1 0 1 1 0 1 1 1 0 6 x 0 -1 0 1 -1 0 -1 1 1 0 X 8 7 6 5 8 7 7 8 6 6 68 X 1 .2 0. Guilford.2 1 . Bab 11.5 9 9 3 Dengan menggunakan derajat kebebasan (n1 – 1).6  1 1    +  10+10−210 10  t= 0. Nilai IPA 10 orang siswa SD Negeri 2 Rajabasa berdasarkan jenis kelamin.2 0 .8 1 .6 4 0 . jadi F observasi lebih kecil dari batas taraf signifikansi tersebut.18.Tabel 23.P.48 Kesimpulan apa yang dapat diperoleh dari perhitungan di atas ? Rujukan : 1. McGraw-Hill Kogakusha.8  6+9. ya itu : F = 1 .8 x2 1 .8 -1.42 t = 0.6 4 3 . hal 77 – 96.6 4 9 .

Tarsito.2 7 5 . 218 – 228) 5. Sidney. Hasilnya dalam kg. Sudjana.4 7 9 .3. (Terjemahan).2 Berat Sesudah Diit 7 7 .4 8 3 . Siegel. Created by Eko Susanto . Bandung (Bab XIII.4 9 5 .2 6 8 . hal 98 – 123).0 6 9 . Berat badan sebelum diit dan sesudahnya ditimbang untuk mengetahui apakah diit itu berhasil ataukah tidak. Uji dulu apakah simpangan baku berat badan sebelum dan sesudah diit sama besar (homogen)? 3. diberikan di halaman berikut ini: Pasie n 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Berat Sebelum Diit 7 8 .9 8 3 . Gramedia. Metoda Statistika. 1985. hal. Jakarta (Bab IV. hal.3 8 4 .7 8 5 .8 9 9 . 275 . 4.9 9 0 .6 9 2 .4 8 0 . 1984. Statistik Nonparametrik Untuk Ilmu-ilmu Sosial.1 7 6 . Depdikbud Dikti PPLPTK. Statistik Pendidikan.2 1. Asumsi apa yang harus diambil mengenai distribusi berat badan? 2.7 7 7 . Sepuluh orang pasien diit (mengurangi makanan dengan maksud supaya berat badan berkurang). Isparjadi. (Bab VIII. PT.290) Tugas dan Latihan : 1. 1988.7 9 2 .4 9 5 . Dapatkah disimpulkan bahwa diit yang telah dilakukan itu berhasil? 4.6 8 2 .

Untuk menentukan penkasiran yang lebih tinggi tingkat kepercayaannya. Setelah dihitung didapat x hitung sebesar 145. dapat dikatakan tinggi siswa SD kota Bandar Lampung berada antara 140 cm sampai dengan 155 cm. 1. Ada tiga persyarat yang harus dipenuhi lebih dahulu : a. yaitu menaksir harga parameter diantara batasbatas dua harga.8 dan simpangan baku 3. misal rata-rata hitung tidaklah kita yakini begitu saja.7 cm. Contoh: untuk menaksir tinggi rata-rata siswa SD kota Bandar Lampung. dan 3) menaksir parameter sampel. Makin lebar daerah penaksiran tentu saja makin diyakini akan kebenarannya. Simpangan baku σ diketahui dan populasi berdistribusi normal. Dalam praktiknya. 2) menaksir simpangan baku. Biasanya orang melakukan titik penaksir itu dari interval penaksiran atau daerah penaksiran. Oleh karena itu. digunakan interval penaksiran atau daerah penaksiran disertai dengan nilai koefisien kepercayaan yang dikehendaki. 3. Agar mahasiswa dapat menaksir parameter simpangan baku. Tentukan interval penaksiran parameter dari data tersebut. dicoba orang untuk melakukan penaksiran. 2. kita harus mencari interval penaksiran yang baik dengan dengan derajat kepercayaan yang memuaskan. Untuk menaksir sesuatu yang berlaku untuk populasi diperlukan titik penaksir.Pokok Bahasan VII: (2 X Pertemuan) Tujuan Pembelajaran : 1. Titik penaksir untuk sebuah parameter berlainan tergantung dari harga yang didapat dari sampel yang diambil. sering orang merasa kurang percaya terhadap rata-rata. Jika data ini dipakai untuk menaksir tinggi rata-rata siswa SD.56. diambil sampel secara acak. maka angka ini menjadi titik penaksir tinggi rata-rata siswa SD kota Bandar Lampung. Ada tiga maccam penaksisran yang akan dilakukan 1) manksir rata-rat. Ringkasan Materi : Data yang diperoleh dari suatu pengukuran. maka rumus yang digunakan adalah : Created by Eko Susanto . Contoh data di atas. Menaksir Rata-rata Berdasarkan hasil pengamatan terhadap suatu populasi diperoleh rata-rata 56. Agar mahasiswa dapat menaksir parameter sampel. Agar mahasiswa dapat menaksir parameter rata-rata hitung.

34 dan s = 8.987   80   80   8.34 − 1.283 < µ < 78.283 < µ < 78.987  < µ < 76.34 + 1.987   8.057 74.057 < µ < 76.64  76.95. s s < µ < x + t p. maka rumus yang digunakan adalah : s s x − t p.035 ) < µ < 76.34 + 1. maka dapat dipakai rumus pada b (c) di atas.987(1.64  76. maka rumus yang digunakan adalah : x − t p. Didapat x = 76.987  < µ < 76.397 Dapat disimpulkan bahwa kita meyakini 95 % interval kepercayaan nilai Bhs. 2 σ n b. Simpangan baku σ tidak diketahui dan populasi berdistribusi normal.34 − 2.34 − 1.944  76. < µ < x + t p. 2 σ n < µ < x + z1 γ .397 Dengan kata lain Created by Eko Susanto . Indonesia rata-rata siswa SD adalah 74.x − z1 γ . n n c.34 + 1. Indonesia.975 dan dk = 99 dengan inteerpolasi dari Daftar G dalam Apendix (Sudjana) maka diperoleh t ρ = 1. Simpangan baku σ tidak diketahui dan populasi tidak berdistribusi normal (tetapi ukuran n tidak terlalu kecil.34 − 1.035) 76.64   8. Untuk ρ = 0.987 (1.64 Dapat dikatakan bahwa nilai rata-rata siswa SD tersebut adalah 76.64   8.34 + 2. n n Contoh : sampel acak dari 80 orang siswa telah diambil dari sebuah sekolah dasar tentang nilai Bhs.34 titik penaksiran telah ditentukan Jika dikehendaki interval penaksiran nilai rata-rata dengan koefisien kepeercayaan 0.944   8.987 Maka dari rumus di atas diperoleh interval penaksiran sebagai berikut :  8.

95 dan dk = 29.2 maka 100 γ % interval kepercayaan untuk σ 2 ditentukan dengan menggunakan rumus chi-kuadrat.7 dan χ 02. maka dicoba manaksirnya berdasarkan rata-rata dan simpangan baku masing-masing : µ 1 dan σ 1 untuk populasi ke satu dan µ 2 dan σ 2 untuk poulasi ke dua. Menaksir selisih dua rata-rata Untuk mengetahui apakah dua rata-rata populasi berada pada suatu rentangan tertentu yang kita yakini (100 %) berada diantara kedua rata-rata tersebut. s 2 Akan ditaksir rata-rata x1 − x 2 Bagaiman interval penaksirannya : yang umum dipakai adalah σ 1 = σ 2 = σ tetapi formula : tidak diketahui besarnya.14 interval penaksiran simpangan baku σ adalah 45 . sedangkan χ 12 (1+ γ ) . diperoleh : (29 )7 . 7 16 . 3.397σ 2.dapat dikatakan bahwa nilai rata-rata siswa SD dalam Bhs. 025 = 16. 0 2 .8 atau 4 .975 = 45.8 dengan koefisien kepercayaan 0.0 dari rumus di atas. tinggal melakukan penarikan akar ketidasamaan dalam rumus di atas. Rumus : (n − 1)s 2 < σ 2 < (n − 1)s 2 2 2 χ 1 (1+γ ) χ 1 (1 − γ ) 2 2 2 2 dengan n = ukuran sampel. rata-rata dan simpangan baku x 1 . s 1 dan x 2 . Dari masing-masing populasi diambil sampel acak n1 dan n2. maka pertama-tama ditentukan lebih dahulu s2 dengan menggunakan Created by Eko Susanto . dihasilkan harga statistik s2 = 7.283 dan 78. dan χ 12 (1− γ ) didpat dari daftar chi-kudrat berturut-turut untuk ρ = 1 2 (1 + γ ) dan ρ = 1 2 (1 − γ ) dengan dk (n – 1) Untuk mendapatkan interval penaksiran simpangan baku σ . Indonesia berada dalam interval dengan batas 74. Sebagai contoh : Sebuah sampel acak berukuran n = 30 telah diambil dari suatu populasi yang berdistribusi normal dengan simpangan baku σ .23 dan 3.75. 75 Berarti : diyakini dan merasa percaya bahwa simpangan baku σ akan ada dalam interval yang dibatasi 2.8 < σ 2 < (29 )7 . 23 < σ 2 untuk < 3 . Menaksir simpangan baku Jika distribusi normal (populasi) dengan variansσ . maka daftar chi-kudrat diddapat : χ 02. hal ini dilakukan karena titik penaksiran s untuk σ adalah bias.95 < σ 2 < 14 .

diperoleh : (70.984 dari rumus taksiran di atas.s2 = (n 1 2 − 1 )s 12 + (n 2 − 1 )s 2 n1 + n 2 − 2 sedangkan interval kepercayaan ditentukan dengan distribusi Student.06 < x1 − x2 < 12.06 dan 12.2 Tentukan interval dilakukan 60 kali menghasilkan rata-rata 70.08 50 60 dengan p = 0.4 − 60. 2 contoh : Kita misalkan ada dua metode mengajar yang seirng dilakukan. metode A 2 dilakukan sebanyak 50 kali menghasilkan rata-rata = 60. ada dua kemungkinan terlalu tinggi atau terlalu rendah.s + n1 n2 n1 n2 tp didapat dari distribusi Student dengan ρ = 1 (1 + γ ) dan dk = (n1 + n2 – 2).984 X 1.7 + (59 )37.7 Metode B 2 s2 = 37.2 = 31. dengan formula : (x − x ) − t . Untuk koefisien kepercayaan γ dan populasi normal dengan simpangan baku σ diketahui.08 < µ1 − x2 < (70. ddari daftar distribusi t didapat t = 1. maka dari varians gabungan data diperoleh s2 = (50 − 1)24. maka ukuran sampel :  σz 1 γ 2 n>  b    Untuk contoh. Menaksir parameter sampel Berapa ukuran sampel yang diperlukan dalam suatu penelitian? Untuk itu dicoba menaksiranya.4 − 62. Makin kecil beda keduanya tentu saja makin baik menaksirnya .4 dan kepercayaan mengenai perbedaan rata-rata pengukurn data tersebut di atas? Untuk menyelesaikan persoalan tersebut.s 1 2 p 1 1 1 1 + < x1 − x2 + t p .08 8.2 50 + 60 − 2 s2 = (49 )24.7 + (60 − 1)37.34 4.34 atau merasa yakin selisih rata-rata pengukuran kedua metode pengukuran akan ada dalam interval yang dibatasi oleh 8.2 ) − 1. untuk 2 Created by Eko Susanto .53 108 Selanjutnya dihitung : s 1 1 + n1 n2 =s 1 1 + = 1. karena makin dekat penaksir yang dipakai dengan kepada parameter yang ditaksir.975 dan dk = 108. misal ditaksir rata-rata waktu yang dipakai siswa   dalam menyelesaikan PR yang diberikan oleh guru Matematik.984 X 1.2 ) + 1.2 dan s1 = 24.

McGraw-Hill Kogakusha. 1978. hal-hal apa yang terjadi? 2. Ltd. hal 77 – 96. hal.P. Sebuah sampel acak diambil harus diambil dari populasi yang bersangkutan. berapa siswa yang perlu diambil sebagai sampel? Dengan σ = 0.05. Sudjana. Selisih dua rata-rata d. Apa yang dimaksud dengan koefisien kepercayaan penaksiran? 4. Rata-rata b. Distribusi apakah yang digunakan untuk menntukan interval kepercyaan simpangan baku populasi brdistribusi normal? __________________ Created by Eko Susanto .itu diperlukan sebuah sampel. diperlukan derajat kepercayaan 99 % dengan beda yang lebih kecil dari 0. Simpangan baku c. Bandung (Bab XI.58 X 0.. sampel 3. Tarsito. Apakah yang dimaksud dengan penaksir ? Jika sebuah parameter ditaksir oleh sebuah penaksir.208) Tugas dan Latihan : 1. Bab 11. Tuliskan sifat penaksir apa yang dimiliki statistik berikut : a. J. Faktor-faktor apa saja yang harus diperhatikan untuk menentukan ukuran sampel? 5.05   0.05 menit dengan angka z = 2. Ketika menaksir rata tersebut. maka dari rumus di atas didapat : n > (25. Tokyo (Bab 6. Kita ingin menaksir parameter berdasarkan statistik. Metoda Statistika.29   2. Fundamental Statistics in Psychology and Education.05  Karena itu. jika diketahhui simpangan baku waktu yang diperlukan 5 menit. 1984.5  n> n>    0. 194 .54  1. hal 193 – 209) 2. ukuran sampel yang diperlukan untuk meneliti masalah penggunaan 2 2 2 waktu mengerjakan PR bagi siswa SD paling sedikit n = 666 orang dan bersifat deskrit.58.5 menit dan b = 0.8) n > 665. Daftar Rujukan : 1. Guilford.

You're Reading a Free Preview

Mengunduh
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->