C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o

P PA AK KE ET T B BE EL LA AJ JA AR R

M MA AT TA A K KU UL LI IA AH H : : S ST TA AT TI IS ST TI IK K
K KO OM MA AK K : : K KP PD D 1 12 22 2
S SK KS S : : 2 2 S SK KS S
D DE ES SK KR RI IP PS SI I S SI IN NG GK KA AT T : : M Ma at ta ak ku ul li ia ah h i in ni i m me er ru up pa ak ka an n m ma at ta ak ku ul li ia ah h w wa aj ji ib b b ba ag gi i m ma ah ha as si is sw wa a
P PG GS SD D, , y ya an ng g s sa an ng ga at t m me en nu un nj ja an ng g s se ek ka al li i t te er rh ha ad da ap p s sa al la ah h s sa at tu u k ko om mp pe et te en ns si i “ “m me el la ak ks sa an na ak ka an n
p pe en ne el li it ti ia an n” ”. . P Pe en ny ye el le en ng gg ga ar ra aa an n p pe er rk ku ul li ia ah ha an n b be er ro or ri ie en nt ta as si i u un nt tu uk k m me en na am mb ba ah h w wa aw wa as sa an n
m ma ah ha as si is sw wa a d da al la am m b bi id da an ng g p pe en ne el li it ti ia an n y ya ai it tu u: : p pr ri in ns si ip p- -p pr ri in ns si ip p, , m me et to od de e d da an n p pr ro os se ed du ur r y ya an ng g p pe er rl lu u
d di it te em mp pu uh h d da al la am m r ra an ng gk ka a p pe en ng gu um mp pu ul la an n, , p pe en ny yu us su un na an n, , p pe en ny ya aj ji ia an n, , p pe en ng ga an na al li is sa aa an n b ba ah ha an n a at ta au u
k ke et te er ra an ng ga an n y ya an ng g b be er rw wu uj ju ud d a an ng gk ka a m me en ng ge en na ai i h ha al l- -h ha al l y ya an ng g b be er rk ka ai it ta an n d de en ng ga an n p pe en nd di id di ik ka an n. .
O Ol le eh h k ka ar re en na a i it tu u, , a ak ka an n d di ip pe er rk ke en na al lk ka an n p pe em ma ah ha am ma an n t te er rh ha ad da ap p; ; p pe en ny ya aj ji ia an n d da at ta a; ; m me en nc ca ak ku up p
p pe en ng ge er rt ti ia an n s st ta at ti is st ti ik k, , p pe er ra an na an n, , d da an n b be en nt tu uk k- -b be en nt tu uk k p pe en ny ya aj ji ia an n d da at ta a; ; g ge ej ja al la a p pu us sa at t d da an n u uk ku ur ra an n
l le et ta ak k m me el li ip pu ut ti i r ra at ta a- -r ra at ta a h hi it tu un ng g, , m mo od du us s, , m me ed di ia an n, , d da an n p pe er rs se en nt ti il l; ; u uk ku ur ra an n s si im mp pa an ng ga an n ; ; b be er rk ka ai it ta an n
d de en ng ga an n s si im mp pa an ng ga an n b ba ak ku u d da an n v va ar ri ia an ns s; ; j je en ni is s d da at ta a ( (d da at ta a n no om mi in na al l, , o or rd di in na al l, , s sk ka al la a, , d da an n r ra at ti io o) ); ;
d da an n p pe en ng gu uj ji ia an n h hi ip po ot te es si is s m me en nc ca ak ku up p p pe en ng ge er rt ti ia an n, , p pe er ru um mu us sa an n, , d da an n p pe en ng gu uj ji ia an n h hi ip po ot te es si is s; ; u uj ji i
h hu ub bu un ng ga an n a an nt ta ar ra a l la ai in n k ko or re el la as si i K Ka ar rl l P Pe ea ar rs so on n, , S Sp pe ea ar rm ma an n, , k ko or re el la as si i p po oi in nt t b bi is se er ri ia al l, , d da an n k ko oe ef fi is si ie en n
k ko on nt ti in ng ge en ns si i; ; u uj ji i b be ed da a m me el li ip pu ut ti i u uj ji i d du ua a r ra at ta a- -r ra at ta a ( (u uj ji i d du ua a p pi ih ha ak k d da an n u uj ji i s sa at tu u p pi ih ha ak k) ); ; d da an n
d di ia ak kh hi ir ri i d de en ng ga an n p pe en na ak ks si ir ra an n p pa ar ra am me et te er r y ya ai it tu u m me en na ak ks si ir r r ra at ta a- -r ra at ta a, , s si im mp pa an ng ga an n b ba ak ku u, , d da an n
m me en na ak ks si ir r u uk ku ur ra an n s sa am mp pe el l. .

K Ko om mp pe et te en ns si i d da as sa ar r : : a ag ga ar r m ma ah ha as si is sw wa a m ma am mp pu u m me en nj je el la as sk ka an n s se eg gi i- -s se eg gi i a an na al li is si is s d da at ta a b ba ag gi i
k ke ep pe er rl lu ua an n p pe en ne el li it ti ia an n p pe en nd di id di ik ka an n. .
P Po ok ko ok k B Ba ah ha as sa an n I I : : P Pe en ny ya aj ji ia an n d da at ta a
T Tu uj ju ua an n P Pe em mb be el la aj ja ar ra an n : :
1 1. . A Ag ga ar r m ma ah ha as si is sw wa a m me em ma ah ha am mi i p pe en ng ge er rt ti ia an n s st ta at ti is st ti ik k p pe en nd di id di ik ka an n. .
2 2. . A Ag ga ar r m ma ah ha as si is sw wa a m me em ma ah ha am mi i p pe er ra an na an n s st ta at ti is st ti ik k p pe en nd di id di ik ka an n
3 3. . A Ag ga ar r m ma ah ha as si is sw wa a m me em ma ah ha am mi i p pe en ny ya aj ji ia an n d da at ta a d da al la am m b be en nt tu uk k t ta ab be el l d da an n b be en nt tu uk k d di ia ag gr ra am m
C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
R Ri in ng gk ka as sa an n M Ma at te er ri i : :
1 1. . P Pe en ng ge er rt ti ia an n S Sa at ta at ti is st ti ik k
S St ta at ti is st ti ik k a ad da al la ah h k ka at ta a y ya an ng g d di ig gu un na ak ka an n u un nt tu uk k m me en ny ya at ta ak ka an n s se ek ku um mp pu ul la an n f fa ak kt ta a, , u um mu um mn ny ya a
b be er rb be en nt tu uk k a an ng gk ka a- -a an ng gk ka a y ya an ng g d di is su us su un n d da al la am m t ta ab be el l a at ta au u d di ia ag gr ra am m y ya an ng g m me el lu uk ki is sk ka an n a at ta au u
m me en ng gg ga am mb ba ar rk ka an n s su ua at tu u k ku um mp pu ul la an n d da at ta a y ya an ng g m me em mp pu un ny ya ai i a ar rt ti i. .
U Un nt tu uk k m me em mu ud da ah hk ka an n, , b be er ri ik ku ut t i in ni i d di is sa am mp pa ai ik ka an n b be eb be er ra ap pa a c co on nt to oh h : :
a a. . " "A Ad da a 6 60 0 % % d da ar ri i p pe en nd du ud du uk k y ya an ng g m me em me er rl lu uk ka an n a ai ir r b be er rs si ih h, , k ka at ta a 6 60 0 % % a ad da al la ah h s st ta at ti is st ti ik k. .
b b. . S St ta at ti is st ti ik k v vi it ta al l p pr ra ag ga aw wa at ti i t te er rs se eb bu ut t a ad da al la ah h 3 38 8 - - 3 33 3 - - 3 35 5, , r ra an ng gk ka ai ia an n a an ng gk ka a- -a an ng gk ka a i in ni i
d di is se eb bu ut t j ju ug ga a " "s st ta at ti is st ti ik k" " k ka ar re en na a m me em mp pu un ny ya ai i a ar rt ti i. .
S Se ed da an ng gk ka an n s st ta at ti is st ti ik ka a m me en nu un nj ju uk kk ka an n s su ua at tu u p pe en ng ge et ta ah hu ua an n y ya an ng g b be er rh hu ub bu un ng ga an n d de en ng ga an n c ca ar ra a- -
c ca ar ra a p pe en ng gu um mp pu ul la an n f fa ak kt ta a, , p pe en ng go ol la ah ha an n, , p pe en ng ga an na al li is si is sa an n, , d da an n p pe en na ar ri ik ka an n k ke es si im mp pu ul la an n s se er rt ta a
p pe em mb bu ua at ta an n k ke ep pu ut tu us sa an n y ya an ng g c cu uk ku up p b be er ra al la as sa an n b be er rd da as sa ar rk ka an n f fa ak kt ta a y ya an ng g a ad da a. .
2 2. . P Pe er ra an na an n S St ta at ti is st ti ik k
S St ta at ti is st ti ik k b be er rf fu un ng gs si i h ha an ny ya a s se eb ba ag ga ai i a al la at t b ba an nt tu u! ! P Pe er ra an na an n s st ta at ti is st ti ik k d da al la am m p pe en ne el li it ti ia an n t te et ta ap p
d di il le et ta ak kk ka an n s se eb ba ag ga ai i a al la at t. . A Ar rt ti in ny ya a, , s st ta at ti is st ti ik k b bu uk ka an n m me en nj ja ad di i t tu uj ju ua an n y ya an ng g m me en ne en nt tu uk ka an n
k ko om mp po on ne en n p pe en ne el li it ti ia an n l la ai in n. . O Ol le eh h s se eb ba ab b i it tu u, , y ya an ng g b be er rp pe er ra an n m me en ne en nt tu uk ka an n t te et ta ap p m ma as sa al la ah h
y ya an ng g d di ic ca ar ri i j ja aw wa ab ba an nn ny ya a d da an n t tu uj ju ua an n p pe en ne el li it ti ia an n i it tu u s se en nd di ir ri i. .
S St ta at ti is st ti ik k d da ap pa at t b be er rg gu un na a d da al la am m p pe en ny yu us su un na an n m mo od de el l, , p pe er ru um mu us sa an n h hi ip po ot te es si is s, , p pe en ng ge em mb ba an ng ga an n
a al la at t p pe en ng ga am mb bi il l d da at ta a, , p pe en ny yu us su un na an n r ra an nc ca an ng ga an n p pe en ne el li it ti ia an n, , p pe en ne en nt tu ua an n s sa am mp pe el l, , d da an n a an na al li is si is s
d da at ta a, , y ya an ng g k ke em mu ud di ia an n d da at ta a t te er rs se eb bu ut t d di ii in nt te er rp pr re et ta as si ik ka an n s se eh hi in ng gg ga a b be er rm ma ak kn na a. .
H Ha am mp pi ir r s se em mu ua a p pe en ne el li it ti ia an n i il lm mi ia ah h d di il la ak ku uk ka an n t te er rh ha ad da ap p s sa am mp pe el l k ke ej ja ad di ia an n, , d da an n a at ta as s d da as sa ar r
s sa am mp pe el l i it tu u d di it ta ar ri ik k s su ua at tu u g ge en ne er ra al li iz za at ti io on n. . S Su ua at tu u g ge en ne er ra al li is sa as si i p pa as st ti i m me en ng ga al la am mi i e er rr ro or r; ;
d di is si in ni il la ah h s sa al la ah h s sa at tu u t tu ug ga as s s st ta at ti is st ti ik k b be ek ke er rj ja a a at ta as s d da as sa ar r s sa am mp pe el l b bu uk ka an n p po op pu ul la as si i. . D De en ng ga an n
d de em mi ik ki ia an n p pe en ng gu uj ji ia an n h hi ip po ot te es si is s d da ap pa at t k ki it ta a l la ak ku uk ka an n d de en ng ga an n t te ek kn ni ik k- -t te ek kn ni ik k s st ta at ti is st ti ik k. .
D Da ar ri i h ha as si il l a an na al li is si is s s st ta at ti is st ti ik k y ya an ng g d di ip pe er ro ol le eh h b be er rd da as sa ar rk ka an n p pe er rh hi it tu un ng ga an n y ya an ng g b be er rb be en nt tu uk k
a an ng gk ka a- -a an ng gk ka a t te er rs se eb bu ut t, , s se eb be en na ar rn ny ya a b be el lu um m m me em mp pu un ny ya ai i a ar rt ti i a ap pa a- -a ap pa a t ta an np pa a d di id de es sk kr ri ip ps si ik ka an n
d da al la am m b be en nt tu uk k k ka al li im ma at t a at ta au u k ka at ta a- -k ka at ta a d di i d da al la am m p pe en na ar ri ik ka an n k ke es si im mp pu ul la an n. . J Ji ik ka a t ti id da ak k, , m ma ak ka a
h ha as si il l a an na al li is si is s t te er rs se eb bu ut t t ti id da ak k a ak ka an n b be er rm ma ak kn na a d da an n h ha an ny ya a t ti in ng gg ga al l a an ng gk ka a- -a an ng gk ka a y ya an ng g t ti id da ak k
" "b be er rb bu un ny yi i" ". .
3 3. . P Pe en ny ya aj ji ia an n D Da at ta a
P Pe en ny ya aj ji ia an n d da at ta a s st ta at ti is st ti ik k p pa ad da a d da as sa ar rn ny ya a d da ap pa at t d di ib ba ag gi i d da al la am m b be en nt tu uk k : :
C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
1 1. . T Ta ab be el l. .
P Pe en ny ya aj ji ia an n d da al la am m b be en nt tu uk k t ta ab be el l t te er rd di ir ri i a at ta as s b be er rm ma ac ca am m- -m ma ac ca am m j je en ni is s, , y ya ak kn ni i t ta ab be el l t tu un ng gg ga al l
( (u un ni iv va ar ri ia at t) ), , t ta ab be el l s si il la an ng g ( (b bi iv va ar ri ia at t) ), , m ma au up pu un n m mu ul lt ti iv va ar ri ia at t. .
C Co on nt to oh h t ta ab be el l t tu un ng gg ga al l, , D Da at ta a s si is sw wa a k ke el la as s I II I d da an n I II II I S SD D L La ab bu ua an n d da al la am m b be en nt tu uk k f fr re ek ku ue en ns si i
d da an n p po or rs se en nt ta as se e
T Ta ab be el l 1 1. . B BA AN NY YA AK K S SI IS SW WA A K KE EL LA AS S I I – – V VI I S SD D L LA AB BU UA AN N
N No o. . V Va ar ri ia ab be el l F Fr re ek ku ue en ns si i P Pe er rs se en nt ta as se e ( (% %) )
1 1 K Ke el la as s I I 3 34 4 1 15 5, ,8 81 1
2 2 K Ke el la as s I II I 3 35 5 1 16 6, ,2 28 8
3 3 K Ke el la as s I II II I 3 38 8 1 17 7, ,6 67 7
4 4 K Ke el la as s I IV V 3 35 5 1 16 6, ,2 28 8
5 5 K Ke el la as s V V 3 37 7 1 17 7, ,2 21 1
6 6 K Ke el la as s V VI I 3 36 6 1 16 6, ,7 75 5
J Ju um ml la ah h 2 21 15 5 1 10 00 0, ,0 00 0

C Co on nt to oh h t ta ab be el l s si il la an ng g ( (b bi iv va ar ri ia at t) ): : S Se eo or ra an ng g g gu ur ru u m me el la ak ku uk ka an n p pe en ne el li it ti ia an n m me en ng ge en na ai i p pe en nd da ap pa at t
s si is sw wa a t te en nt ta an ng g f fu un ng gs si i U Us sa ah ha a K Ke es se eh ha at ta an n S Se ek ko ol la ah h. . “ “p po oo ol li in ng g” ” i in ni i d di ik ka ai it tk ka an n d de en ng ga an n l la at ta ar r
b be el la ak ka an ng g p pe en nd di id di ik ka an n o or ra an ng g t tu ua a s si is sw wa a t te er rs se eb bu ut t, , h ha as si il l “ “p po ol li in ng g” ” d da ap pa at t d di il li ih ha at t p pa ad da a t ta ab be el l
b be er ri ik ku ut t : :
T Ta ab be el l 2 2. . P PE EN ND DA AP PA AT T S SI IS SW WA A T TE EN NT TA AN NG G F FU UN NG GS SI I U UK KS S S SE EK KO OL LA AH H
B BE ER RD DA AS SA AR RK KA AN N S ST TA AT TU US S S SO OS SI IA AL L E EK KO ON NO OM MI I O OR RA AN NG G T TU UA A

S ST TA AT TU US S S SO OS SI IA AL L
E EK KO ON NO OM MI I O OR RA AN NG G
T TU UA A
N NO O K KA AT TE EG GO OR RI I
T TI IN NG GG GI I R RE EN ND DA AH H
J JU UM ML LA AH H
1 1 B BA AI IK K 1 13 3 1 15 5 3 38 8
2 2 C CU UK KU UP P 1 18 8 2 25 5 4 43 3
3 3 K KU UR RA AN NG G 3 36 6 1 12 2 4 48 8
J JU UM ML LA AH H 6 67 7 5 52 2 1 12 29 9

C Co on nt to oh h t ta ab be el l s si il la an ng g ( (m mu ul lt ti iv va ar ri ia at t) ): : H Ha as si il l “ “p po oo ol li in ng g” ” p pe en nd da ap pa at t s si is sw wa a t te en nt ta an ng g f fu un ng gs si i U Un ni it t
K Ke es se eh ha at ta an n S Se ek ko ol la ah h s se ek ko ol la ah h d da as sa ar r b be er rd da as sa ar rk ka an n s st ta at tu us s s so os si ia al l e ek ko on no om mi i o or ra an ng g t tu ua a d da an n l la at ta ar r
b be el la ak ka an ng g p pe en nd di id di ik ka an n p pa ad da a S SD D L La ab bu ua an n. .
C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
T Ta ab be el l 3 3. . P PE EN ND DA AP PA AT T S SI IS SW WA A T TE EN NT TA AN NG G F FU UN NG GS SI I U UK KS S S SE EK KO OL LA AH H
B BE ER RD DA AS SA AR RK KA AN N S ST TA AT TU US S S SO OS SI IA AL L E EK KO ON NO OM MI I O OR RA AN NG G T TU UA A D DA AN N
L LA AT TA AR R B BE EL LA AK KA AN NG G P PE EN ND DI ID DI IK KA AN N P PA AD DA A S SD D L LA AB BU UA AN N

S ST TA AT TU US S S SO OS SI IA AL L E EK KO ON NO OM MI I O OR RA AN NG G T TU UA A
T TI IN NG GG GI I R RE EN ND DA AH H N NO O
P PE EN ND DA A- -
P PA AT T
S SD D S SM MP P S SM MA A P PT T S SD D S SM MP P S SM MA A P PT T
J JU UM M
L LA AH H
1 1 B BA AI IK K 1 14 4 1 17 7 1 13 3 4 4 2 27 7 2 20 0 1 14 4 2 2 1 11 11 1
2 2 C CU UK KU UP P 1 18 8 2 21 1 1 14 4 1 12 2 2 25 5 2 21 1 1 18 8 1 11 1 1 14 40 0
3 3 K KU UR RA AN NG G 6 6 1 14 4 2 21 1 2 26 6 1 18 8 1 15 5 8 8 3 3 1 11 11 1
J JU UM ML LA AH H 3 38 8 5 52 2 4 48 8 4 42 2 7 70 0 5 56 6 4 40 0 1 16 6 3 36 62 2

2 2. . D Di ia ag gr ra am m. .
P Pe en ny ya aj ji ia an n d da at ta a d da al la am m b be en nt tu uk k d di ia ag gr ra am m, , d da ap pa at t d di ib ba ag gi i d da al la am m b be eb be er ra ap pa a b be en nt tu uk k, , a ad da a b be en nt tu uk k
b ba at ta an ng g, , p pa as st te el l, , g ga ar ri is s, , a at ta au u d da al la am m b be en nt tu uk k s si im mb bo ol l. .
B Be er ri ik ku ut t a ad da al la ah h d da at ta a b ba an ny ya ak k p pe en nd du ud du uk k s sa al la ah h s sa at tu u R RT T 2 2 L LK K. . I I R Ra aj ja ab ba as sa a K Ko ot ta a B Ba an nd da ar r
L La am mp pu un ng g b be er rd da as sa ar rk ka an n l la at ta ar r b be el la ak ka an ng g p pe en nd di id di ik ka an n m me er re ek ka a. .
T Ta ab be el l 4 4. . D DA AT TA A P PE EN ND DU UD DU UK K R RT T 2 2 L LK K. .I I R RA AJ JA AB BA AS SA A B BE ER RD DA AS SA AR RK KA AN N J JE EN NJ JA AN NG G
P PE EN ND DI ID DI IK KA AN N
B BA AN NY YA AK K P PE EN ND DU UD DU UK K T TI IN NG GK KA AT T
P PE EN ND DI ID DI IK KA AN N P PR RI IA A W WA AN NI IT TA A
J JU UM ML LA AH H
S SD D 1 13 3 1 15 5 3 38 8
S SM MP P 1 18 8 2 25 5 4 43 3
S SM MA A/ /S SM MK K 3 36 6 1 12 2 4 48 8
P PT T 8 8 4 4 1 12 2

B Bi il la a d da at ta a d di i a at ta as s d di is sa aj ji ik ka an n d da al la am m b be en nt tu uk k d di ia ag gr ra am m b ba at ta an ng g, , d da ap pa at t d di ig ga am mb ba ar rk ka an n s se eb ba ag ga ai i
b be er ri ik ku ut t : :





S SD D S SM MP P S SM MA A/ /K K P PT T

G Ga am mb ba ar r 1 1. . J Ju um ml la ah h d da at ta a p pe en nd du ud du uk k R RT T 2 2 L LK K. . I I R Ra aj ja ab ba as sa a B Ba an nd da ar r L La am mp pu un ng g

4 48 8
4 43 3
3 38 8


1 12 2
C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
R Ru uj ju uk ka an n : :
1 1. . I Is sp pa ar rj ja ad di i, , 1 19 98 88 8; ; S St ta at ti is st ti ik k P Pe en nd di id di ik ka an n, , D De ep pd di ik kb bu ud d D Di ik kt ti i P PP PL LP PT TK K, , J Ja ak ka ar rt ta a ( (B Ba ab b I II I, ,
h ha al l. . 5 5 – – 1 15 5) )
2 2. . S Si ie eg ge el l, , S Si id dn ne ey y, , 1 19 98 85 5; ; S St ta at ti is st ti ik k N No on np pa ar ra am me et tr ri ik k U Un nt tu uk k I Il lm mu u- -i il lm mu u S So os si ia al l, ,
( (T Te er rj je em ma ah ha an n) ), , P PT T. . G Gr ra am me ed di ia a, , ( (B Ba ab b I II II I, , h ha al l. . 2 26 6 – – 3 38 8) )
3 3. . S Su ud dj ja an na a, , 1 19 98 84 4; ; M Me et to od da a S St ta at ti is st ti ik ka a, , T Ta ar rs si it to o, , B Ba an nd du un ng g ( (B Ba ab bI I d da an n I II I, , h ha al l. . 1 1 - - 3 38 8) )

T Tu ug ga as s d da an n L La at ti ih ha an n : :
1 1. . T Tu ul li is sk ka an n p pe er ra an na an n s st ta at ti is st ti ik k d da al la am m p pe en ne el li it ti ia an n! !
2 2. . B Bu ua at tl la ah h d da at ta a y ya an ng g a ad da a p pa ad da a s se ek ko ol la ah h a an nd da a ( (d da at ta a g gu ur ru u a at ta au u d da at ta a s si is sw wa a) ) d da al la am m b be en nt tu uk k
t ta ab be el l d da an n d di ia ag gr ra am m! !
3 3. . U Un nt tu uk k m me em mb bu ua at t s su ua at tu u d da af ft ta ar r a at ta au u t ta ab be el l, , h ha al l- -h ha al l a ap pa a s sa aj ja a y ya an ng g h ha ar ru us s d di ip pe er rh ha at ti ik ka an n ? ?
4 4. . L Li ih ha at t g ga am mb ba ar r 1 1, , L Le en ng gk ka ap pi il la ah h d da at ta a i it tu u d de en ng ga an n n ni il la ai i p po or rs se en nt ta as se e! !

P Po ok ko ok k B Ba ah ha as sa an n I II I : : G Ge ej ja al la a P Pu us sa at t d da an n U Uk ku ur ra an n L Le et ta ak k ( (2 2 X X P Pe er rt te em mu ua an n) )
T Tu uj ju ua an n P Pe em mb be el la aj ja ar ra an n : :
1 1. . A Ag ga ar r m ma ah ha as si is sw wa a d da ap pa at t m me en nj je el la as sk ka an n p pe en ng ge er rt ti ia an n d da ar ri i d di is st tr ri ib bu us si i f fr re ek ku ue en ns si i. .
2 2. . A Ag ga ar r m ma ah ha as si is sw wa a d da ap pa at t m me em ma ah ha am mi i l la an ng gk ka ah h- -l la an ng gk ka ah h p pe en ny yu us su un na an n d di is st tr ri ib bu us si i
f fr re ek ku ue en ns si i. .
3 3. . A Ag ga ar r m ma ah ha as si is sw wa a d da ap pa at t m me en ne en nt tu uk ka an n g ge ej ja al la a p pu us sa at t d da an n u uk ku ur ra an n l le et ta ak k d de en ng ga an n
m me en ng gh hi it tu un ng g r ra at ta a- -r ra at ta a h hi it tu un ng g. .
4 4. . A Ag ga ar r m ma ah ha as si is sw wa a d da ap pa at t m me en ne en nt tu uk ka an n g ge ej ja al la a p pu us sa at t d da an n u uk ku ur ra an n l le et ta ak k d de en ng ga an n
m me en ng gh hi it tu un ng g m mo od du us s, , m me ed di ia an n, , d da an n p pe er rs se en nt ti il l. .

R Ri in ng gk ka as sa an n M Ma at te er ri i : :
S Se eb be el lu um m p pe en nj je el la as sa an n t te en nt ta an ng g k ke ec ce en nd de er ru un ng ga an n g ge ej ja al la a p pu us sa at t, , p pe em ma ah ha am ma an n a ak ka an n d di is st tr ri ib bu us si i
f fr re ek ku ue en ns si i s sa an ng ga at t d di ip pe er rl lu uk ka an n, , k ka ar re en na a d da at ta a a ap pa ap pu un n y ya an ng g d di ip pe er ro ol le eh h d da ar ri i l la ap pa an ng ga an n b be el lu um ml la ah h
m me em mi il li ik ki i m ma ak kn na a d da an n a ar rt ti i s sa am ma a s se ek ka al li i, , b bo ol le eh h d di ik ka at ta ak ka an n h ha an ny ya a s se ek ku um mp pu ul la an n a an ng gk ka a- -a an ng gk ka a
k ka as sa ar r y ya an ng g “ “t ti id da ak k b be er rb bu un ny yi i” ”, , j ja ad di i b be el lu um m m me em mb be er ri ik ka an n i in nf fo or rm ma as si i y ya an ng g b be er ra ar rt ti i, , d da an n
k ka ar re en na an ny ya a d di ip pe er rl lu uk ka an n t ti in nd da ak k l la an nj ju ut t a at ta au u l la an ng gk ka ah h t te er rt te en nt tu u. . U Un nt tu uk k i it tu u, , a an ng gk ka a a at ta au u d da at ta a
y ya an ng g t te el la ah h d di ik ku um mp pu ul lk ka an n i it tu u p pe er rl lu u d di id de es sk kr ri ip ps si ik ka an n s se ec ca ar ra a t te er ra at tu ur r, , r ri in ng gk ka as s, , m mu ud da ah h
d di ip pa ah ha am mi i d da an n d di im me en ng ge er rt ti i, , s se eh hi in ng gg ga a d da ap pa at t m me em mb be er ri ik ka an n i in nf fo or rm ma as si i m me en ng ge en na ai i k ka ar ra ak kt te er r a at ta au u
C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
c ci ir ri i a at ta au u s si if fa at t y ya an ng g t te er rk ka an nd du un ng g d da al la am m s se ek ku um mp pu ul la an n d da at ta a t te er rs se eb bu ut t. . C Co on nt to oh h b be er ri ik ku ut t d da ap pa at t
m me em mp pe er rj je el la as s m ma ak kn na a d da ar ri i u ur ra ai ia an n d di i a at ta as s. .
D Da ar ri i h ha as si il l t te es s m ma at te em ma at ti ik ka a 4 40 0 o or ra an ng g s si is sw wa a k ke el la as s I IV V S SD D N Ne eg ge er ri i 2 2 N Na at ta ar r d di ip pe er ro ol le eh h a an ng gk ka a- -
a an ng gk ka a s se eb ba ag ga ai i b be er ri ik ku ut t : :
5 54 4 5 53 3 5 55 5 5 56 6 5 57 7 6 68 8 7 74 4 6 65 5 6 64 4 5 58 8 5 58 8 5 52 2 5 53 3 6 67 7 6 64 4 5 56 6 6 63 3 7 72 2 6 66 6 6 65 5
5 57 7 5 55 5 6 69 9 6 68 8 5 54 4 6 66 6 7 71 1 6 64 4 6 67 7 5 56 6 6 69 9 6 65 5 5 56 6 6 69 9 5 59 9 6 64 4 7 73 3 6 69 9 6 68 8 5 58 8
A Ak ka an n s su ul li it t m me en nj ja aw wa ab b p pe er rt ta an ny ya aa an n b be er ri ik ku ut t : :
1 1. . B Be er ra ap pa a b ba an ny ya ak k s si is sw wa a y ya an ng g m me en nd da ap pa at t n ni il la ai i d di i b ba aw wa ah h 4 40 0? ?
2 2. . B Be er ra ap pa a b ba an ny ya ak k s si is sw wa a y ya an ng g m me en nd da ap pa at t n ni il la ai i t te er rt ti in ng gg gi i? ?
3 3. . B Be er ra ap pa a b ba an ny ya ak k s si is sw wa a y ya an ng g m me en nd da ap pa at t n ni il la ai i a an nt ta ar ra a 5 50 0 – – 6 65 5? ?
U Un nt tu uk k d da ap pa at t m me en nj ja aw wa ab b p pe er rt ta an ny ya aa an n- -p pe er rt ta an ny ya aa an n t te er rs se eb bu ut t, , m ma ak ka a d da at ta a d di i a at ta as s p pe er rl lu u d di is su us su un n
d da al la am m b be en nt tu uk k d di is st tr ri ib bu us si i f fr re ek ku ue en ns si i d de en ng ga an n j ja al la an n m me en ng gh hi it tu un ng g f fr re ek ku ue en ns si i y ya an ng g d di im mi il li ik ki i
o ol le eh h s se et ti ia ap p n ni il la ai i y ya an ng g b be er ra ad da a p pa ad da a d de er re et ta an n n ni il la ai i t te er rt te en nt tu u. .
A A. . M Me em mb bu ua at t D Di is st tr ri ib bu us si i f fr re ek ku ue en ns si i
F Fr re ek ku ue en ns si i a ad da al la ah h k ke ek ke er ra ap pa an n a at ta au u k ke es se er ri in ng ga an n s su ua at tu u d da at ta a b be er ru ul la an ng g a at ta au u b be er ra ad da a d da al la am m
d de er re et ta an n a an ng gk ka a t te er rs se eb bu ut t, , s se ed da an ng gk ka an n d di is st tr ri ib bu us si i a ad da al la ah h p pe en ny ya al lu ur ra an n, , p pe em mb ba ag gi ia an n a at ta au u
p pe en nc ca ar ra an n d da at ta a d da al la am m s su ua at tu u k ke ea ad da aa an n. . O Ol le eh h k ka ar re en na a i it tu u, , d di is st tr ri ib bu us si i f fr re ek ku ue en ns si i a ad da al la ah h
p pe en ny ya aj ji ia an n d da at ta a y ya an ng g d di i d da al la am mn ny ya a m me el lu uk ki is sk ka an n a at ta au u m me en ng gg ga am mb ba ar rk ka an n p pe en nc ca ar ra an n
s se ek ku um mp pu ul la an n d da at ta a ( (b bi ia as sa an ny ya a d da al la am m b be en nt tu uk k t ta ab be el l) ). . S Se eb ba ag ga ai i c co on nt to oh h l li ih ha at t t ta ab be el l 5 5, , y ya an ng g
m me er ru up pa ak ka an n o ol la ah ha an n d da ar ri i s se ek ku um mp pu ul la an n d da at ta a a an ng gk ka a d di i a at ta as s. . O Ol la ah ha an n a an ng gk ka a t te er rs se eb bu ut t d da ap pa at t
d di is su us su un n d da al la am m b be en nt tu uk k t ta ab be el l d di is st tr ri ib bu us si i f fr re ek ku ue en ns si i ( (d da at ta a k ke el lo om mp po ok k) ): :
T Ta ab be el l 5 5. . D DI IS ST TR RI IB BU US SI I F FR RE EK KU UE EN NS SI I H HA AS SI IL L T TE ES S M MA AT TE EM MA AT TI IK KA A 4 40 0 S SI IS SW WA A S SD D
N NE EG GE ER RI I 2 2 N NA AT TA AR R. .
N NI IL LA AI I F FR RE EK KU UE EN NS SI I N NI IL LA AI I F FR RE EK KU UE EN NS SI I
7 72 2 4 4 7 71 1 - - 7 74 4 4 4
7 70 0 9 9 6 67 7 - - 7 70 0 9 9
6 68 8 1 10 0 6 63 3 - - 6 66 6 1 10 0
6 65 5 1 1 5 59 9 - - 6 62 2 1 1
6 63 3 1 11 1 5 55 5 - - 5 58 8 1 11 1
6 61 1 5 5 5 51 1 - - 5 54 4 5 5
J JM ML L 4 40 0 J JM ML L 4 40 0

D Da at ta a
T Tu un ng gg ga al l
D Da at ta a
K Ke el lo om mp po ok k
C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
A Ad da a b be eb be er ra ap pa a i is st ti il la ah h d da an n p pe en ng ge er rt ti ia an n y ya an ng g s se er ri in ng g d di ip pa ak ka ai i b be er rk ka ai it ta an n d de en ng ga an n d di is st tr ri ib bu us si i
f fr re ek ku ue en ns si i : :
a a. . K Ke el la as s I In nt te er rv va al l 5 51 1 – – 5 54 4; ; 5 55 5 – – 5 58 8, , d da an n s se et te er ru us sn ny ya a
- - K Ke el la as s I In nt te er rv va al l P Pe er rt ta am ma a ( (5 51 1 – – 5 54 4) )
- - K Ke el la as s I In nt te er rv va al l K Ke ed du ua a ( ( 5 55 5 - - 5 58 8) ) d da an n s se et te er ru us sn ny ya a
b b. . F Fr re ek ku ue en ns si i: : B Bi il la an ng ga an n- -b bi il la an ng ga an n y ya an ng g m me en ny ya at ta ak ka an n b be er ra ap pa a b bu ua ah h d da at ta a t te er rd da ap pa at t d da al la am m
t ti ia ap p k ke el la as s i in nt te er rv va al l
c c. . U Uj ju un ng g b ba aw wa ah h k ke el la as s i in nt te er rv va al l: : B Bi il la an ng ga an n y ya an ng g t te er rd da ap pa at t d di i s se eb be el la ah h k ki ir ri i k ke el la as s- - k ke el la as s
i in nt te er rv va al l ( (5 51 1, , 5 55 5, , 5 59 9, , 6 63 3, , 6 67 7, , 7 71 1) )
d d. . U Uj ju un ng g a at ta as s i in nt te er rv va al l: : B Bi il la an ng ga an n y ya an ng g t te er rd da ap pa at t d di i s se eb be el la ah h k ka an na an n k ke el la as s- -k ke el la as s i in nt te er rv va al l
( (M Mi is sa al l: : 5 54 4, , 5 58 8, , 6 62 2, , 6 66 6, , 6 66 6, , 7 70 0) )
e e. . P Pa an nj ja an ng g k ke el la as s i in nt te er rv va al l: : S Se el li is si ih h p po os si it ti if f a an nt ta ar ra a u uj ju un ng g- -u uj ju un ng g b ba aw wa ah h/ /u uj ju un ng g a at ta as s y ya an ng g
b be er ru ur ru ut ta an n
f f. . T Ta an nd da a k ke el la as s a at ta au u t ti it ti ik k t te en ng ga ah h k ke el la as s i in nt te er rv va al l, , m me er ru up pa ak ka an n b bi il la an ng ga an n y ya an ng g m me en nu un nj ju uk kk ka an n
s se et te en ng ga ah h d da ar ri i j ju um ml la ah h u uj ju un ng g b ba aw wa ah h d da an n u uj ju un ng g a at ta as s. . C Co on nt to oh h: : K Ke el la as s I I ½ ½ ( (5 51 1 + + 5 54 4) ) = =
5 52 2, ,5 5 d da an n s se et te er ru us sn ny ya a. .
g g. . B Ba at ta as s b ba aw wa ah h d da an n b ba at ta as s a at ta as s k ke el la as s i in nt te er rv va al l : :
1 1. . B Ba at ta as s B Ba aw wa ah h K Ke el la as s I In nt te er rv va al l a ad da al la ah h b bi il la an ng ga an n y ya an ng g d di id da ap pa at t d da ar ri i u uj ju un ng g b ba aw wa ah h
d di ik ku ur ra an ng gi i 0 0, ,5 5 k ka al la au u b bi il la an ng ga an n t te er rs se eb bu ut t b bu ul la at t, , d da an n 0 0, ,0 05 5 b bi il la a b bi il la an ng ga an n s sa at tu u
d de es si im ma al l. .
2 2. . B Ba at ta as s A At ta as s K Ke el la as s I In nt te er rv va al l a ad da al la ah h b bi il la an ng ga an n y ya an ng g d di ip pe er ro ol le eh h d da ar ri i u uj ju un ng g a at ta as s
d di it ta am mb ba ah h 0 0, ,5 5 b bi il la a b bi il la an ng ga an n i it tu u b bu ul la at t d da an n 0 0, ,0 05 5 b bi il la a b bi il la an ng ga an n s sa at tu u d de es si im ma al l. .

L La an ng gk ka ah h- -l la an ng gk ka ah h m me em mb bu ua at t d di is st tr ri ib bu us si i f fr re ek ku ue en ns si i : :
U Un nt tu uk k m me en nj je el la as sk ka an n c ca ar ra a- -c ca ar ra a m me em mb bu ua at t d da af ft ta ar r d di is st tr ri ib bu us si i f fr re ek ku ue en ns si i l le eb bi ih h b ba ai ik k l la an ng gs su un ng g
d di il li ih ha at t c co on nt to oh h b be er ri ik ku ut t. . M Mi is sa al l: : A Ad da a 8 80 0 o or ra an ng g s si is sw wa a y ya an ng g m me em mi il li ik ki i n ni il la ai i m ma at ta a p pe el la aj ja ar ra an n
P Pe en nd di id di ik ka an n A Ag ga am ma a : :
3 32 2; ;3 33 3; ;3 34 4; ;3 35 5; ;3 36 6; ;4 40 0; ;4 41 1; ;4 42 2; ;4 43 3; ;4 44 4; ;5 51 1; ;5 52 2; ;5 53 3; ;5 54 4; ;5 55 5; ;5 56 6; ;5 57 7; ;5 58 8; ;6 60 0; ;6 61 1; ;
6 62 2; ;6 63 3; ;6 64 4; ;7 70 0; ;6 62 2; ;6 63 3; ;6 64 4; ;7 70 0; ;7 71 1; ;7 72 2; ;7 73 3; ;7 74 4; ;7 75 5; ;7 76 6; ;8 80 0; ;8 82 2; ;8 83 3; ;8 84 4; ;8 85 5; ;8 86 6; ;
8 87 7; ;8 88 8; ;8 89 9; ;9 90 0; ;6 65 5; ;6 66 6; ;6 67 7; ;6 68 8; ;6 69 9; ;7 77 7; ;7 78 8; ;7 79 9; ;8 81 1; ;9 91 1; ;4 45 5; ;4 46 6; ;4 47 7; ;4 48 8; ;4 49 9; ;5 50 0; ;
5 59 9; ;7 77 7; ;7 78 8; ;7 79 9; ;3 31 1; ;3 35 5; ;4 41 1; ;4 43 3; ;4 47 7; ;4 48 8; ;4 49 9; ;5 50 0; ;5 52 2; ;5 53 3; ;5 57 7; ;5 58 8; ;5 59 9; ;6 60 0; ;6 62 2; ;6 67 7; ;
C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
X
L La an ng gk ka ah h- -l la an ng gk ka ah h p pe em mb bu ua at ta an n d da af ft ta ar r d da ap pa at t d di ip pe ed do om mi i s se eb ba ag ga ai i b be er ri ik ku ut t: :
1 1. . M Me en ny yu us su un n d da at ta a d da ar ri i y ya an ng g t te er rk ke ec ci il l h hi in ng gg ga a t te er rb be es sa ar r
2 2. . M Me en ne en nt tu uk ka an n R Ra an ng ge e ( (R Re en nt ta an ng g) ) R R
S Se el li is si ih h a an nt ta ar ra a d da at ta a t te er rb be es sa ar r d de en ng ga an n t te er rk ke ec ci il l M Mi is sa al l : : D Da at ta a t te er rb be es sa ar r 9 90 0 ( (c ce et ta ak k t te eb ba al l) ); ;
D Da at ta a t te er rk ke ec ci il l 3 31 1 ( (c ce et ta ak k b be er rg ga ar ri is s b ba aw wa ah h) ) R R = = 9 90 0 – – 3 31 1 = = 5 59 9
3 3. . M Me en ne en nt tu uk ka an n b ba an ny ya ak kn ny ya a k ke el la as s i in nt te er rv va al l ( (K K) ) R Ru um mu us s S St tu ur rg ge es s ( (K K = = 1 1 + + ( (3 3, ,3 3) ) L Lo og g n n; ;
n n = = 8 80 0, , d da an n l lo og g 8 80 0 = = 1 1, ,9 90 03 31 1. . K K = = 1 1 + + ( (3 3, ,3 3) ) 1 1, ,9 90 03 31 1 K K = = 7 7, ,2 28 80 02 2 D De en ng ga an n d de em mi ik ki ia an n
n ni il la ai i K K = = 7 7 a at ta au u 8 8. .
4 4. . M Me en ne en nt tu uk ka an n p pa an nj ja an ng g k ke el la as s i in nt te er rv va al l ( (P P) ) P P = = R R/ /K K, , J Ja ad di i 5 59 9/ /7 7 = = 8 8, ,4 43 3. . J Ja ad di i b bi is sa a 8 8 a at ta au u 9 9
5 5. . P Pi il li ih h u uj ju un ng g b ba aw wa ah h k ke el la as s i in nt te er rv va al l p pe er rt ta am ma a ( (d da ap pa at t d di ia am mb bi il l d da at ta a t te er rk ke ec ci il l) )
C Co on nt to oh h p pe em mb bu ua at ta an n d da af ft ta ar r d di is st tr ri ib bu us si i f fr re ek ku ue en ns si i m me en ng gg gu un na ak ka an n a at tu ur ra an n S St tu ur rg ge es s s se ep pe er rt ti i
b be er ri ik ku ut t : :
T Ta ab be el l 6 6. . N NI IL LA AI I P PE EN ND DI ID DI IK KA AN N A AG GA AM MA A D DA AR RI I 8 80 0O OR RA AN NG G S SI IS SW WA A
K Ke el la as s I In nt te er rv va al l ( (K K) ) T Tu ur ru us s F Fr re ek ku ue en ns si i ( (F F) )
3 31 1 - - 3 39 9 7 7
4 40 0 - - 4 48 8 1 13 3
4 49 9 - - 5 57 7 1 14 4
5 58 8 - - 6 66 6 1 16 6
6 67 7 - - 7 75 5 1 11 1
7 76 6 - - 8 84 4 1 12 2
8 85 5 – – 9 93 3 7 7
J Ju um ml la ah h 8 80 0

B B. . G Ge ej ja al la a P Pu us sa at t d da an n U Uk ku ur ra an n L Le et ta ak k
S Sa al la ah h s sa at tu u j je en ni is s g ge ej ja al la a p pu us sa at t y ya an ng g s se er ri in ng g d di ig gu un na ak ka an n a ad da al la ah h r ra at ta a- -r ra at ta a h hi it tu un ng g a at ta au u m me ea an n, ,
y ya ai it tu u s se eb bu ua ah h n ni il la ai i a at ta au u a an ng gk ka a y ya an ng g r re ep pr re es se en nt ta at ti if f a at ta au u d da ap pa at t m me ew wa ak ki il li i s se ek ku um mp pu ul la an n n ni il la ai i
y ya an ng g d di ih ha ad da ap pi i. . N Ni il la ai i r ra at ta a- -r ra at ta a a at ta au u u uk ku ur ra an n r ra at ta a- -r ra at ta a y ya an ng g b be er ru up pa a a an ng gk ka a t te er rs ss se eb bu ut t p pa ad da a
u um mu um mn ny ya a m me em mp pu un ny ya ai i k ke ec ce en nd de er ru un ng ga an n u un nt tu uk k b be er ra ad da a d di i s se ek ki it ta ar r t ti it ti ik k p pu us sa at t p pe en ny ye eb ba ar ra an n
a an ng gk ka a t te er rs se eb bu ut t. . A Ad da a l li im ma a m ma ac ca am m u uk ku ur ra an n r ra at ta a- -r ra at ta a y ya an ng g s se er ri in ng g d di ig gu un na ak ka an n : :
a a. . R Ra at ta a- -r ra at ta a h hi it tu un ng g a at ta au u m me ea an n ( (s se er ri in ng g d di il la am mb ba an ng gk ka an n d di ib ba ac ca a “ “e ek ks sb ba ar r” ”a at ta au u M M) )
C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
b b. . R Ra at ta a- -r ra at ta a p pe er rt te en ng ga ah ha an n y ya an ng g d di ik ke en na al l d de en ng ga an n i is st ti il la ah h m me ed di ia an n, , y ya ai it tu u s su ua at tu u n ni il la ai i y ya an ng g
m me em mb ba ag gi i s su ua at tu u d di is st tr ri ib bu us si i k ke e d da al la am m d du ua a b ba ag gi ia an n y ya an ng g s sa am ma a b be es sa ar r. .
c c. . M Mo od du us s a at ta au u M Mo od de e, , y ya ai it tu u s se eb bu ua ah h n ni il la ai i a an ng gk ka a y ya an ng g s se er ri in ng g t ti im mb bu ul l a at ta au u m mu un nc cu ul l, , a at ta au u
m me em mi il li ik ki i f fr re ek ku ue en ns si i t te er rb ba an ny ya ak k d da al la am m s su ua at tu u d di is st tr ri ib bu us si i. .
d d. . R Ra at ta a- -r ra at ta a u uk ku ur r a at ta au u G Ge eo om me et tr ri ic c M Me ea an n, , y ya ai it tu u h ha as si il l p pe er rk ka al li ia an n b bi il la an ng ga an n t te er rs se eb bu ut t, , d di ia ak ka ar r
p pa an ng gk ka at tk ka an n d de en ng ga an n b bi il la an ng ga an n i it tu u s se en nd di ir ri i. .
e e. . R Ra at ta a- -r ra at ta a h ha ar rm mo on ni ik k, , m me er ru up pa ak ka an n n ni il la ai i k ke eb ba al li ik ka an n d da ar ri i r ra at ta a- -r ra at ta a h hi it tu un ng g
C Ca at ta at ta an n : : d du ua a m ma ac ca am m r ra at ta a- -r ra at ta a y ya an ng g t te er ra ak kh hi ir r ( (r ra at ta a- -r ra at ta a u uk ku ur r d da an n r ra at ta a- -r ra at ta a h ha ar rm mo on ni ik k j ja ar ra an ng g d di il la ak ku uk ka an n, ,
m ma ak ka a p pe en nj je el la as sa an n c cu uk ku up p m me em mp pe er rk ke en na al lk ka an n a ad da an ny ya a d du ua a m ma ac ca am m r ra at ta a- -r ra at ta a i it tu u) ). .

L La an ng gk ka ah h- -l la an ng gk ka ah h m me en ng gh hi it tu un ng g r ra at ta a- -r ra at ta a ( ( ) ) : :

U Un nt tu uk k m me en ng gh hi it tu un ng g r ra at ta a- -r ra at ta a d de en ng ga an n d da at ta a t tu un ng gg ga al l y ya an ng g b be er rf fr re ek ku ue en ns si i m ma as si in ng g- -m ma as si in ng g s sa at tu u
d di ip pe er rg gu un na ak ka an n r ru um mu us s a at ta au u f fo or rm mu ul la a : :
( (F Fo or rm mu ul la a I I) )
C Co on nt to oh h : :
T Ta ab be el l 7 7. . N NI IL LA AI I M MA AT TA A P PE EL LA AJ JA AR RA AN N M MA AT TE EM MA AT TI IK KA A S SI IS SW WA A S SD D N NE EG GE ER RI I 2 2
R RA AJ JA AB BA AS SA A
S SI IS SW WA A N NI IL LA AI I F FR RE EK KU UE EN NS SI I
A AN NI I 7 72 2 1 1
A AD DI I 7 70 0 1 1
D DE ER RI I 6 68 8 1 1
F FA AN NI I 6 65 5 1 1
G GI IR RU U 6 63 3 1 1
C CI ID DA A 6 61 1 1 1
S SU US SI I 5 58 8 1 1
D DO OD DI I 5 57 7 1 1
J JU UM ML LA AH H 5 51 14 4 8 8

= = 6 64 4, ,2 25 5

J Ja ad di i r ra at ta a- -r ra at ta a h hi it tu un ng g u un nt tu uk k d da at ta a d di i a at ta as s a ad da al la ah h s se eb be es sa ar r 6 64 4, ,2 25 5. . A An ng gk ka a i in ni il la ah h y ya an ng g p pa al li in ng g
t te ep pa at t m me en ng gg ga am mb ba ar rk ka an n p pe en ny ye eb ba ar ra an n a an ng gk ka a m mu ul la ai i d da ar ri i 5 57 7, , 5 58 8, , 6 61 1, , 6 63 3, , 6 65 5, , 6 68 8 7 70 0, , d da an n 7 72 2. .
U Un nt tu uk k m me en ng gh hi it tu un ng g r ra at ta a- -r ra at ta a d de en ng ga an n d da at ta a t tu un ng gg ga al l y ya an ng g b be er rf fr re ek ku ue en ns si i l le eb bi ih h d da ar ri i s sa at tu u
d di ip pe er rg gu un na ak ka an n r ru um mu us s a at ta au u f fo or rm mu ul la a : :
n
x
X
i ∑
=
8
514
= X
X
D Da at ta a
T Tu un ng gg ga al l
C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o

fi

( (F Fo or rm mu ul la a I II I) )

= = R Ra at ta a- -r ra at ta a h hi it tu un ng g y ya an ng g a ak ka an n d di ic ca ar ri i
= = J Ju um ml la ah h p pe er rk ka al li ia an n f fr re ek ku ue en ns si i d de en ng ga an n s sk ko or r ( (n ni il la ai i) )
= = J Ju um ml la ah h f fr re ek ku ue en ns si i
C Co on nt to oh h p pe en ng gh hi it tu un ng ga an n d da ap pa at t d di il li ih ha at t p pa ad da a d da at ta a b be er ri ik ku ut t : :
T Ta ab be el l 8 8. . D DA AT TA A N NI IL LA AI I M MA AT TE EM MA AT TI IK KA A S SI IS SW WA A S SD D
N NI IL LA AI I F FR RE EK KU UE EN NS SI I f fX X
7 72 2 4 4 2 28 88 8
7 70 0 9 9 6 63 30 0
6 68 8 1 10 0 6 68 80 0
6 65 5 1 1 6 65 5
6 63 3 1 11 1 6 69 93 3
6 61 1 5 5 3 30 05 5
J JM ML L 4 40 0 2 26 66 61 1

S Se es su ua ai i d de en ng ga an n d da at ta a d di i a at ta as s d da an n d de en ng ga an n m me en ng gg gu un na ak ka an n r ru um mu us s d da at ta a t tu un ng gg ga al l b be er rf fr re ek ku ue en ns si i
l le eb bi ih h d da ar ri i s sa at tu u, , m ma ak ka a d da ap pa at t d di it te en nt tu uk ka an n r ra at ta a- -r ra at ta a h hi it tu un ng g a ad da al la ah h : :


U Un nt tu uk k s se ek ku um mp pu ul la an n d da at ta a t te er rs se eb bu ut t d di i a at ta as s, , m ma ak ka a d da ap pa at t d di iw wa ak ki il lk ka an n p pe en ng gg ga am mb ba ar ra an nn ny ya a
k ke ep pa ad da a n ni il la ai i a an ng gk ka a 6 66 6, ,5 52 25 5 s se eb ba ag ga ai i s su ua at tu u n ni il la ai i y ya an ng g r re ep pr re es se en nt ta at ti if f . .
U Un nt tu uk k m me en ng gh hi it tu un ng g r ra at ta a- -r ra at ta a d de en ng ga an n d da at ta a k ke el lo om mp po ok k y ya an ng g b be er rf fr re ek ku ue en ns si i l le eb bi ih h d da ar ri i s sa at tu u
d di ip pe er rg gu un na ak ka an n r ru um mu us s a at ta au u f fo or rm mu ul la a : :
( (F Fo or rm mu ul la a I II II I) )

C Co on nt to oh h p pe en ng gh hi it tu un ng ga an n u un nt tu uk k p pe en ng gg gu un na aa an n f fo or rm mu ul la a d di i a at ta as s d da ap pa at t d di il li ih ha at t s se eb ba ag ga ai i b be er ri ik ku ut t : :


=
i
i i
f
X f
X
X

fiXi
40
2661
= X
|
|
¹
|

\
|
+ =


fi
ci fi
P Xo X
.
525 , 66 = X
C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
T Ta ab be el l 9 9. . H HA AS SI IL L N NI IL LA AI I P PR RE ES ST TA AS SI I B BE EL LA AJ JA AR R S SI IS SW WA A
B BI ID DA AN NG G S ST TU UD DI I B BA AH HA AS SA A I IN NG GG GR RI IS S

K KE EL LA AS S
I IN NT TE ER RV VA AL L
f f x xi i c ci i c ci i
2 2
f fi i. .c ci i f fi i. .c ci i
2 2
f fi i. .x xi i
3 31 1 – – 4 40 0 8 8 3 35 5, ,5 5 - -1 1 1 1 - -8 8 8 8 2 28 84 4
4 41 1 – – 5 50 0 2 20 0 4 45 5, ,5 5 0 0 0 0 0 0 0 0 9 91 10 0
5 51 1 – – 6 60 0 2 20 0 5 55 5, ,5 5 1 1 1 1 2 20 0 2 20 0 1 11 11 10 0
6 61 1 – – 7 70 0 1 17 7 6 65 5, ,5 5 2 2 4 4 3 34 4 6 68 8 1 11 13 3, ,5 5
7 71 1 – – 8 80 0 1 14 4 7 75 5, ,5 5 3 3 9 9 4 42 2 1 12 26 6 1 10 05 57 7
8 81 1 – – 9 90 0 1 10 0 8 85 5, ,5 5 4 4 1 16 6 4 40 0 1 16 60 0 8 85 55 5
9 91 1 – – 1 10 00 0 1 1 9 95 5, ,5 5 5 5 2 25 5 5 5 2 25 5 9 95 5, ,5 5
J JU UM ML LA AH H 9 90 0 1 14 4 5 56 6 1 13 33 3 4 40 07 7 5 54 42 25 5

M Me en nc ca ar ri i r ra at ta a- -r ra at ta a h hi it tu un ng g d de en ng ga an n m me en ng gg gu un na ak ka an n r ru um mu us s d di i a at ta as s
D Di is su ub bs st ti it tu us si ik ka an n
d de en ng ga an n f fo or rm mu ul la a I II I

= = 4 45 5, ,5 5 + + 1 14 4, ,7 77 77 7 = = 6 60 0, ,2 27 77 7 = = 6 60 0, ,2 27 77 7
L La an ng gk ka ah h- -l la an ng gk ka ah h m me en ng gh hi it tu un ng g m me ed di ia an n : :
Y Ya an ng g d di im ma ak ks su ud d d de en ng ga an n m me ed di ia an n i ia al la ah h s su ua at tu u a an ng gk ka a a at ta au u n ni il la ai i y ya an ng g m me em mb ba ag gi i s su ua at tu u
d di is st tr ri ib bu us si i d da at ta a k ke e d da al la am m d du ua a b ba ag gi ia an n a at ta au u k ke el lo om mp po ok k s sa am ma a b be es sa ar r. . D De en ng ga an n d de em mi ik ki ia an n s su ua at tu u
d di is st tr ri ib bu us si i d da at ta a d da ap pa at t k ki it ta a c ca ar ri i l le et ta ak k m me ed di ia an n d de en ng ga an n c ca ar ra a m me en ne en nt tu uk ka an n n ni il la ai i y ya an ng g p pa al li in ng g
t te en ng ga ah h. . C Co on nt to oh h: : 6 6, , 7 7, , 8 8. . J Ji ik ka a d di is su us su un n, , m ma ak ka a m me ed di ia an nn ny ya a a ad da al la ah h 7 7. . B Bi il la a d da at ta a y ya an ng g a ak ka an n
d di ic ca ar ri i m me ed di ia an n b be er ru up pa a d da at ta a k ke el lo om mp po ok k d de en ng ga an n f fr re ek ku ue en ns si i m ma as si in ng g- -m ma as si in ng gn ny ya a l le eb bi ih h d da ar ri i
s sa at tu u, , m ma ak ka a r ru um mu us s y ya an ng g d di ig gu un na ak ka an n a ad da al la ah h : :

F F = = F Fr re ek ku ue en ns si i k ku um mu ul la at ti if f k ke el la as s i in nt te er rv va al l y ya an ng g m me en nd da ah hu ul lu ui i k ke el la as s i in nt te er rv va al l m me ed di ia a i it tu u
t te er rl le et ta ak k
f f = = F Fr re ek ku ue en ns si i k ke el la as s i in nt te er rv va al l d di im ma an na a m me ed di ia a i it tu u t te er rl le et ta ak k
b b = = b ba at ta as s n ny ya at ta a b ba aw wa ah h a at ta au u b ba at ta as s b ba aw wa ah h k ke el la as s i in nt te er rv va al l
P P = = P Pa an nj ja an ng g k ke el la as s i in nt te er rv va al l
|
¹
|

\
|
+ =
90
133
10 5 , 45 X
90
5425
= X
|
|
¹
|

\
|

+ =
f
F n
P b Me
2
1
C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
T Ta ab be el l 1 10 0. . C Co on nt to oh h c ca ar ra a m me en ng gh hi it tu un ng g m me ed di ia an n d da ar ri i s se ek ke el lo om mp po ok k d da at ta a : :
N NI IL LA AI I F F
3 31 1 – – 3 38 8 4 4
3 39 9 – – 4 46 6 1 14 4
4 47 7 – – 5 54 4 7 7
5 55 5 – – 6 62 2 1 14 4
6 63 3 – – 7 70 0 1 11 1
7 71 1 – – 7 78 8 2 2
7 79 9 > > 4 48 8
J Ju um ml la ah h 1 10 00 0

L La an ng gk ka ah h- -l la an ng gk ka ah h m me en ng gh hi it tu un ng g m mo od de e : :
U Un nt tu uk k m me en ny ya at ta ak ka an n f fe en no om me en na a a at ta au u n ni il la ai i y ya an ng g m me em mp pu un ny ya ai i f fr re ek ku ue en ns si i p pa al li in ng g b ba an ny ya ak k
t te er rj ja ad di i. . M Mo od du us s ( (M Mo o) ) u uk ku ur ra an n i in ni i s se er ri in ng g d di ip pa ak ka ai i u un nt tu uk k m me en ne en nt tu uk ka an n r ra at ta a- -r ra at ta a d da at ta a s se ec ca ar ra a
k ku ua al li it ta at ti if f. .
J Ji ik ka a d da at ta a k ku ua al li it ta at ti if f s su ud da ah h d di is su us su un n d da al la am m d da af ft ta ar r d di is st tr ri ib bu us si i f fr re ek ku ue en ns si i m ma ak ka a m mo od du us sn ny ya a
d da ap pa at t d di it te en nt tu uk ka an n d de en ng ga an n r ru um mu us s: :




b b = = b ba at ta as s n ny ya at ta a b ba aw wa ah h a at ta au u b ba at ta as s b ba aw wa ah h k ke el la as s i in nt te er rv va al l
P P = = P Pa an nj ja an ng g k ke el la as s i in nt te er rv va al l
b b1 1 = = S Se el li is si ih h p po os si it ti if f a an nt ta ar ra a f fr re ek ku ue en ns si i k ke el la as s i in nt te er rv va al l t te em mp pa at t m mo od du us s d de en ng ga an n f fr re ek ku ue en ns si i k ke el la as s
i in nt te er rv va al l s se eb be el lu um mn ny ya a
b b2 2 = = S Se el li is si ih h p po os si it ti if f a an nt ta ar ra a f fr re ek ku ue en ns si i k ke el la as s i in nt te er rv va al l t te em mp pa at t m mo od du us s d de en ng ga an n f fr re ek ku ue en ns si i
k ke el la as s i in nt te er rv va al l u ur ru ut ta an n s se es su ud da ah hn ny ya a. .
M Me e
( )
5 , 70
0 5 , 70
0 9 5 , 70
2
0
9 5 , 70
2
50 50
9 5 , 70
2
50 11 4 14 7 14
50 100 .
2
1
2
1
9
5 , 70 ) 5 , 0 71 (
2
1
=
+ =
+ =
|
¹
|

\
|
+ =
|
¹
|

\
| −
+ =
=
= + + + + =
= =
=
= − =
|
|
¹
|

\
|

+ =
Me
f
F
n
P
b
f
F n
P b Me
|
¹
|

\
|
+
+ =
|
¹
|

\
|
+
+ =
2 1
1
2 1
1
s s
s
P b Mo
atau
b b
b
P b Mo
C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
T Ta ab be el l 1 11 1. . C CO ON NT TO OH H C CA AR RA A M ME EN NG GH HI IT TU UN NG G M MO OD DU US S D DA AR RI I S SE EK KE EL LO OM MP PO OK K D DA AT TA A : :

K KE EL LA AS S
I IN NT TE ER RV VA AL L
f f
3 31 1 – – 4 40 0 3 3
4 41 1 – – 5 50 0 7 7
5 51 1 – – 6 60 0 1 14 4
6 61 1 – – 7 70 0 2 26 6
7 71 1 – – 8 80 0 1 18 8
8 81 1 – – 9 90 0 8 8
9 91 1 – – 1 10 00 0 4 4
J JU UM ML LA AH H 8 80 0


R Ru uj ju uk ka an n : :
1 1. . I Is sp pa ar rj ja ad di i, , 1 19 98 88 8; ; S St ta at ti is st ti ik k P Pe en nd di id di ik ka an n, , D De ep pd di ik kb bu ud d D Di ik kt ti i P PP PL LP PT TK K, , J Ja ak ka ar rt ta a ( (B Ba ab b I II I, ,
h ha al l. . 1 17 7 – – 2 21 1) )
2 2. . S Su ud dj ja an na a, , 1 19 98 84 4; ; M Me et to od da a S St ta at ti is st ti ik ka a, , T Ta ar rs si it to o, , B Ba an nd du un ng g ( (B Ba ab b I IV V, ,h ha al l. . 6 65 5 - - 8 83 3) )
3 3. . S Su ut tr ri is sn no o H Ha ad di i, , 1 19 97 73 3; ; M Me et to od de el lo od di i R Re es se ea ar rc ch h, , P Pe en ne er re eb bi it t G Gu un nu un ng g A Ag gu un ng g, , Y Yo og gy ya ak ka ar rt ta a
( (B Ba ab b I II I, , h ha al l 1 14 4 – – 2 28 8) )

T Tu ug ga as s d da an n L La at ti ih ha an n : :
1 1. . T Tu ul li is sk ka an n a ap pa a b be ed da a a an nt ta ar ra a u uj ju un ng g a at ta as s d da an n u uj ju un ng g b ba aw wa ah h! !
2 2. . B Bu ua at tl la ah h d da at ta a y ya an ng g a ad da a p pa ad da a s se ek ko ol la ah h a an nd da a ( (d da at ta a g gu ur ru u a at ta au u d da at ta a s si is sw wa a) ), , k ke em mu ud di ia an n
h hi it tu un ng gl la ah h r ra at ta a- -r ra at ta a, , m me ed di ia an n d da an n m mo od du us sn ny ya a! !
3 3. . B Be er rd da as sa ar rk ka an n s so oa al l d di i a at ta as s ( (n no om mo or r 2 2) ). . K Ke es si im mp pu ul la an n a ap pa a y ya an ng g a an nd da a p pe er ro ol le eh h? ?
4 4. . D Da at ta a d di ib ba aw wa ah h i in ni i m me er ru up pa ak ka an n d da at ta a n ni il la ai i m ma at ta a p pe el la aj ja ar ra an n B Bi io ol lo og gi i
5 56 6; ;5 59 9; ;6 61 1; ;6 65 5; ;6 64 4; ;5 57 7; ;5 58 8; ;5 52 2; ;5 53 3; ;5 54 4; ;5 55 5; ; 6 64 4; ;6 66 6; ;6 62 2; ;6 64 4; ;5 58 8; ;6 64 4; ;6 67 7; ;6 68 8; ;7 71 1; ;7 75 5; ;5 57 7; ;5 58 8; ;6 61 1; ;6 64 4; ;
6 62 2; ;6 66 6; ;5 55 5; ;5 57 7; ;5 52 2; ;5 51 1; ;5 54 4; ;5 56 6; ;6 61 1; ;6 68 8; ;6 62 2; ;6 65 5; ;5 58 8; ;6 64 4; ;6 67 7; ;6 68 8; ;7 71 1; ;7 75 5; ;5 57 7; ;5 58 8; ;6 61 1; ;6 64 4; ;5 56 6; ;6 65 5; ;6 64 4; ;
5 57 7; ;5 58 8; ;5 52 2; ;5 53 3; ;5 54 4; ;5 55 5; ;6 64 4; ;6 66 6; ;6 62 2; ;6 64 4; ;5 58 8; ;6 64 4; ;6 67 7; ;6 68 8; ;7 73 3; ;7 76 6; ;5 54 4; ;5 59 9; ;6 61 1; ;6 67 7; ;6 65 5; ;6 64 4; ;5 57 7; ;5 58 8; ;5 52 2; ;
5 53 3; ;5 54 4; ;5 55 5; ;6 64 4; ;6 66 6; ;6 62 2; ;6 64 4; ;5 58 8; ;6 64 4; ;6 67 7; ;6 68 8; ;7 71 1; ;7 75 5; ;5 57 7; ;5 58 8; ;6 61 1; ;6 64 4; ;6 65 5; ;6 64 4; ;5 57 7; ;5 58 8; ;5 52 2; ;5 53 3; ;5 54 4; ;5 55 5; ;
a a. . B Bu ua at tl la ah h d da af ft ta ar r d di is st tr ri ib bu us si i f fr re ek ku ue en ns si i d de en ng ga an n m me en ng gg gu un na ak ka an n a at tu ur ra an n S St tu ur rg ge es s. .
b b. . B Bu ua at tl la ah h d da af ft ta ar r d di is st tr ri ib bu us si i f fr re ek ku ue en ns si i d de en ng ga an n m me en ng ga am mb bi il l b ba an ny ya ak k k ke el la as s i in nt te er rv va al l 1 10 0! !
c c. . H Hi it tu un ng gl la ah h r ra at ta a- -r ra at ta a, , m me ed di ia an n d da an n m mo od du us sn ny ya a! !
d d. . B Ba an nd di in ng gk ka an n k ke et ti ig ga a m ma ac ca am m u uk ku ur ra an n t te er rs se eb bu ut t, , k ke es si im mp pu ul la an n a ap pa a y ya an ng g a an nd da a p pe ee er ro ol le eh h? ?
M Mo o
( ) ( )
5 , 66
6 5 , 60
5
3
10 5 , 60
8 12
12
10 5 , 60
18 26 14 26
14 26
10 5 , 60
2 1
1
=
+ =
|
¹
|

\
|
+ =
|
¹
|

\
|
+
+ =
|
|
¹
|

\
|
− + −

+ =
|
¹
|

\
|
+
+ =
b b
b
P b Mo
C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
N
x
SD

=
2

2
x
P Po ok ko ok k B Ba ah ha as sa an n I II II I : : U Uk ku ur ra an n S Si im mp pa an ng ga an n b ba ak ku u d da an n V Va ar ri ia an ns s ( (1 1 X X P Pe er rt te em mu ua an n) )
T Tu uj ju ua an n P Pe em mb be el la aj ja ar ra an n : :
1 1. . A Ag ga ar r m ma ah ha as si is sw wa a d da ap pa at t m me en ne en nt tu uk ka an n u uk ku ur ra an n s si im mp pa an ng ga an n b ba ak ku u d da an n v va ar ri ia an ns s
2 2. . A Ag ga ar r m ma ah ha as si is sw wa a d da ap pa at t m me en ne en nt tu uk ka an n u uk ku ur ra an n v va ar ri ia an ns s
R Ri in ng gk ka as sa an n M Ma at te er ri i : :
S St ta an nd da ar r d de ev vi ia as si i a at ta au u s si im mp pa an ng ga an n b ba ak ku u a ad da al la ah h s sa at tu ua an n u uk ku ur ra an n p pe en ny ye eb ba ar ra an n f fr re ek ku ue en ns si i d da ar ri i
t te en nd de en ns si i s se en nt tr ra al ln ny ya a. . S Se et ti ia ap p f fr re ek ku ue en ns si i m me em mp pu un ny ya ai i d de ev vi ia as si i d da ar ri i t te en nd de en ns si i s se en nt tr ra al ln ny ya a, , d da an n
j ju ug ga a m me er ru up pa ak ka an n u uk ku ur ra an n p pe en ny ye eb ba ar ra an n b ba ag gi i v va ar ri ia ab be el l k ko on nt ti in nu um m, , b bu uk ka an n v va ar ri ia ab be el l d de es sk kr ri it t. .
K Ke eg gu un na aa an nn ny ya a a ad da al la ah h m me em mb be er ri ik ka an n u uk ku ur ra an n v va ar ri ia ab be el li it ta as s d da an n h ho om mo og ge en ni it ta as s d da ar ri i s se er ra an ng gk ka ai in n
d da at ta a. . S Se em ma ak ki in n b be es sa ar r n ni il la ai i s si im mp pa an ng ga an n s su ua at tu u d da at ta a s se em ma ak ki in n t ti in ng gg gi i p pu ul la a v va ar ri ia ab be el li it ta as s d da an n
s se em ma ak ki in n k ku ur ra an ng g h ho om mo og ge en ni it ta as s d da ar ri i d da at ta a t te er rs se eb bu ut t. . S Se eb ba al li ik kn ny ya a, , b bi il la a s si im mp pa an ng ga an n b ba ak ku u k ke ec ci il l, ,
m ma ak ka a d da at ta a t te er rs se eb bu ut t s se em ma ak ki in n d de ek ka at t k ke ep pa ad da a s si if fa at t h ho om mo og ge en ni it ta as sn ny ya a. .
C Co on nt to oh h c ca ar ra a m me en ng gh hi it tu un ng g s si im mp pa an ng ga an n b ba ak ku u d da ar ri i s se ek ke el lo om mp po ok k d da at ta a : : U Un nt tu uk k i it tu u d di ib be ed da ak ka an n
d da at ta a t tu un ng gg ga al l b be er rf fr re ek ku ue en ns si i s sa at tu u d de en ng ga an n f fo or rm mu ul la a s se eb ba ag ga ai i b be er ri ik ku ut t : :

d di i m ma an na a : :
S SD D = = S Si im mp pa an ng ga an n b ba ak ku u y ya an ng g d di ic ca ar ri i
= = J Ju um ml la ah h k ku ua ad dr ra at t s se em mu ua a d de ev vi ia as si i N N = = j ju um ml la ah h d da at ta a ( (k ka as su us s) )
T Ta ab be el l 1 12 2. . C Co on nt to oh h p pe en ng gh hi it tu un ng ga an n
N NI IL LA AI I F F x x x x
2 2

7 72 2 1 1 7 7, ,7 75 5
6 60 0, ,0 06 62 25 5
7 70 0 1 1 5 5, ,7 75 5
3 33 3, ,0 06 62 25 5
6 68 8 1 1 3 3, ,7 75 5
1 14 4, ,0 06 62 25 5
6 65 5 1 1 0 0, ,7 75 5
0 0, ,5 56 62 25 5
6 63 3 1 1 - -1 1, ,2 25 5
1 1, ,5 56 62 25 5
6 61 1 1 1 - -3 3, ,2 25 5
1 10 0, ,5 56 62 25 5
5 58 8 1 1 - -6 6, ,2 25 5 3 39 9, ,0 06 62 25 5
5 57 7 1 1 - -7 7, ,2 25 5 5 52 2, ,5 56 62 25 5
5 51 14 4 8 8 2 21 11 1, ,5 5

C Ca ar ra a m me en ng gh hi it tu un ng g s si im mp pa an ng ga an n b ba ak ku u ( (S SD D) ) d da ar ri i d da at ta a t tu un ng gg ga al l b be er rf fr re ek ku ue en ns si i l le eb bi ih h d da ar ri i
s sa at tu u, , b be es se er rt ta a l la an ng gk ka ah h- -l la an ng gk ka ah hn ny ya a s se ep pe er rt ti i u ur ra ai ia an n b be er ri ik ku ut t : :
8
514
= X
8
5 , 211
= SD
14 , 5 = SD
25 , 64 =
C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
N
f
SD
x
2

=
80
843,95
= SD
10,54938 = SD
N
f
SD
x
2

=
23 , 2 = SD
a a. . d da at ta a d di is su us su un n d da al la am m b be en nt tu uk k d di is st tr ri ib bu us si i f fr re ek ku ue en ns si i. .
b b. . d di ic ca ar ri i r ra at ta a- -r ra at ta a h hi it tu un ng g d de en ng ga an n m me en ng gg gu un na ak ka an n r ru um mu us s “ “f fo or rm mu ul la a I II I” ”
c c. . t te en nt tu uk ka an n s se el li is si ih h a an nt ta ar ra a r ra at ta a- -r ra at ta a h hi it tu un ng g d de en ng ga an n d da at ta a
d d. . k ku ua ad dr ra at tk ka an n s se el li is si ih h r ra at ta a- -r ra at ta a h hi it tu un ng g d de en ng ga an n d da at ta a ( (l la an ng gk ka ah h “ “c c” ”) ), , k ke em mu ud di ia an n d di ik ka al li ik ka an n
d de en ng ga an n d de en ng ga an n f fr re ek ku ue en ns si i
e e. . h hi it tu un ng g s si im mp pa an ng ga an n b ba ak ku u ( (S SD D) ) d de en ng ga an n m me en ng gg gu un na ak ka an n f fo or rm mu ul la a s se eb ba ag ga ai i b be er ri ik ku ut t : :

d di im ma an na a; ;
S SD D = = S Si im mp pa an ng ga an n b ba ak ku u ( (s st ta an nd da ar rd d d de ev vi ia as si i) ) y ya an ng g a ak ka an n d di ic ca ar ri i

2
fx = = J Ju um ml la ah h k ku ua ad dr ra at t k ka al li i f fr re ek ku ue en ns si i m ma as si in ng g- -m ma as si in ng g d da at ta a
N N = = j ju um ml la ah h d da at ta a ( (k ka as su us s) )
S Se es su ua ai i d de en ng ga an n l la an ng gk ka ah h- -l la an ng gk ka ah h t te er rs se eb bu ut t d di i a at ta as s, , m ma ak ka a d da ap pa at t d di il la ak ku uk ka an n p pe en ng gh hi it tu un ng ga an n
s se ep pe er rt ti i b be er ri ik ku ut t : :
T Ta ab be el l 1 13 3. . N Ni il la ai i M Ma at te em ma at ti ik ka a 8 80 0 O Or ra an ng g S Si is sw wa a S SD D N Ne eg ge er ri i 1 1 G G. . M Me en ne en ng g T Th h. . 2 20 00 06 6
N NO O N NI IL LA AI I f f f fx x x x x x
2 2
f fx x
2 2

1 1 7 72 2 3 3 2 21 16 6 6 6, ,9 97 75 5 4 48 8, ,6 65 50 06 62 2 1 14 45 5, ,9 95 51 18 88 8
2 2 7 70 0 7 7 4 49 90 0 4 4, ,9 97 75 5 2 24 4, ,7 75 50 06 62 2 1 17 73 3, ,2 25 54 43 38 8
3 3 6 68 8 1 14 4 9 95 52 2 2 2, ,9 97 75 5 8 8, ,8 85 50 06 62 25 5 1 12 23 3, ,9 90 08 87 75 5
4 4 6 65 5 2 26 6 1 16 69 90 0 - -0 0, ,0 02 25 5 0 0, ,0 00 00 06 62 25 5 0 0, ,0 01 16 62 25 5
5 5 6 63 3 1 18 8 1 11 13 34 4 - -2 2, ,0 02 25 5 4 4, ,1 10 00 06 62 25 5 7 73 3, ,8 81 11 12 25 5
6 6 6 61 1 8 8 4 48 88 8 - -4 4, ,0 02 25 5 1 16 6, ,2 20 00 06 63 3 1 12 29 9, ,6 60 05 5
7 7 5 58 8 4 4 2 23 32 2 - -7 7, ,0 02 25 5 4 49 9, ,3 35 50 06 63 3 1 19 97 7, ,4 40 02 25 5
J JM ML L 4 45 57 7 8 80 0 5 52 20 02 2 1 15 51 1, ,9 90 04 43 37 75 5 8 84 43 3, ,9 95 5

P Pr ro os se es s p pe en ng gh hi it tu un ng ga an n r ra at ta a- -r ra at ta a m me en ng gg gu un na ak ka an n f fo or rm mu ul la a I II I = = 6 65 5, ,0 02 25 5
K Ke em mu ud di ia an n m me en ng gh hi it tu un ng g s si im mp pa an ng ga an n b ba ak ku u ( (S SD D) ) d de en ng ga an n f fo or rm mu ul la a s se eb ba ag ga ai i b be er ri ik ku ut t : :



B Be es sa ar ra an n s si im mp pa an ng ga an n b ba ak ku u d da ar ri i d da at ta a d di i a at ta as s a ad da al la ah h 2 2, ,2 23 3 s sa at tu ua an n d da ar ri i r ra at ta a- -r ra at ta an ny ya a. .
S Se ed da an ng gk ka an n u un nt tu uk k d da at ta a k ke el lo om mp po ok k b be er rf fr re ek ku ue en ns si i l le eb bi ih h d da ar ri i s sa at tu u, , d da ap pa at t m me en ng gi ik ku ut ti i c co on nt to oh h
d de en ng ga an n l la an ng gk ka ah h- -l la an ng gk ka ah h b be er ri ik ku ut t : :
a a. . d da at ta a d di is su us su un n d da al la am m b be en nt tu uk k d di is st tr ri ib bu us si i f fr re ek ku ue en ns si i
80
5202
= X
C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
b b. . d di ic ca ar ri i r ra at ta a- -r ra at ta a h hi it tu un ng g d de en ng ga an n m me en ng gg gu un na ak ka an n r ru um mu us s “ “f fo or rm mu ul la a I II I” ”
c c. . d di it te en nt tu uk ka an n s se el li is si ih h a an nt ta ar ra a r ra at ta a- -r ra at ta a h hi it tu un ng g d de en ng ga an n d da at ta a
d d. . d di ik ku ua ad dr ra at tk ka an n s se el li is si ih h r ra at ta a- -r ra at ta a h hi it tu un ng g d de en ng ga an n d da at ta a ( (l la an ng gk ka ah h “ “c c” ”) ), , k ke em mu ud di ia an n d di ik ka al li ik ka an n
d de en ng ga an n f fr re ek ku ue en ns si i
e e. . d di ih hi it tu un ng g s si im mp pa an ng ga an n b ba ak ku u ( (S SD D) ) d de en ng ga an n m me en ng gg gu un na ak ka an n f fo or rm mu ul la a s se eb ba ag ga ai i b be er ri ik ku ut t


S Se eb ba ag ga ai i c co on nt to oh h d da ap pa at t d di il li ih ha at t p pa ad da a p pe er rh hi it tu un ng ga an n b be er ri ik ku ut t : :
T Ta ab be el l 1 14 4. . N NI IL LA AI I M MA AT TE EM MA AT TI IK KA A D DA AR RI I 9 90 0 O OR RA AN NG G S SI IS SW WA A S SM MP P N NE EG GE ER RI I 2 22 2
G GE ED DU UN NG GM ME EN NE EN NG G T TH H. . 2 20 00 06 6
N NI IL LA AI I f f x xi i c ci i c ci i
2 2
f fi i. .c ci i F Fi i. .c ci i
2 2
f fi i. .x xi i
2 2
3 31 1 – – 4 40 0 8 8 3 35 5, ,5 5 - -1 1 1 1 - -8 8 8 8 2 28 84 4
4 41 1 – – 5 50 0 2 20 0 4 45 5, ,5 5 0 0 0 0 0 0 0 0 9 91 10 0
5 51 1 – – 6 60 0 2 20 0 5 55 5, ,5 5 1 1 1 1 2 20 0 2 20 0 1 11 11 10 0
6 61 1 – – 7 70 0 1 17 7 6 65 5, ,5 5 2 2 4 4 3 34 4 6 68 8 1 11 11 13 3. .5 5
7 71 1 – – 8 80 0 1 14 4 7 75 5, ,5 5 3 3 9 9 4 42 2 1 12 26 6 1 10 05 57 7
8 81 1 – – 9 90 0 1 10 0 8 85 5, ,5 5 4 4 1 16 6 4 40 0 1 16 60 0 8 85 55 5
9 91 1 – – 1 10 00 0 1 1 9 95 5, ,5 5 5 5 2 25 5 5 5 2 25 5 9 95 5, ,5 5
J Ju um ml la ah h 9 90 0 1 14 4 5 56 6 1 13 33 3 4 40 07 7 5 54 42 25 5







B Be es sa ar ra an n s si im mp pa an ng ga an n b ba ak ku u d da ar ri i d da at ta a d di i a at ta as s a ad da al la ah h 1 15 5, ,3 37 7 s sa at tu ua an n d da ar ri i r ra at ta a- -r ra at ta an ny ya a. .
S Se ed da an ng gk ka an n u un nt tu uk k m me en ne en nt tu uk ka an n v va ar ri ia an ns s d da ar ri i d da at ta a t te er rs se eb bu ut t a ad da al la ah h d de en ng ga an n r ru um mu us s s se ep pe er rt ti i
b be er ri ik ku ut t : :

S Se eb ba ag ga ai i c co on nt to oh h d da ap pa at t d di il li ih ha at t p pa ad da a p pe er rh hi it tu un ng ga an n b be er ri ik ku ut t : :


|
|
¹
|

\
|

∑ − ∑
=
) 1 (
) . ( .
2 2
2 2
n n
c fi ci fi n
P S
|
|
¹
|

\
|

∑ − ∑
=
) 1 (
) . ( .
2 2
2
n n
c fi ci fi n
P S
i
37 , 15
537 , 1 . 10 364 , 2 10
8010
18941
10
8010
17689 36630
10
) 1 90 ( 90
) 133 ( 407 . 90
10
) 1 (
) . ( .
2
2 2
=
= = =

=

− −
=

∑ − ∑
=
S
n n
ci fi ci fi n
P S
C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
T Ta ab be el l 1 14 4. . N NI IL LA AI I M MA AT TE EM MA AT TI IK KA A D DA AR RI I 9 90 0 O OR RA AN NG G S SI IS SW WA A S SM MP P N NE EG GE ER RI I 2 22 2
G GE ED DU UN NG GM ME EN NE EN NG G T TH H. . 2 20 00 06 6
N NI IL LA AI I f f x xi i c ci i c ci i
2 2
F Fi i. .c ci i f fi i. .c ci i
2 2
f fi i. .x xi i
2 2
3 31 1 – – 4 40 0 8 8 3 35 5, ,5 5 - -1 1 1 1 - -8 8 8 8 2 28 84 4
4 41 1 – – 5 50 0 2 20 0 4 45 5, ,5 5 0 0 0 0 0 0 0 0 9 91 10 0
5 51 1 – – 6 60 0 2 20 0 5 55 5, ,5 5 1 1 1 1 2 20 0 2 20 0 1 11 11 10 0
6 61 1 – – 7 70 0 1 17 7 6 65 5, ,5 5 2 2 4 4 3 34 4 6 68 8 1 11 11 13 3. .5 5
7 71 1 – – 8 80 0 1 14 4 7 75 5, ,5 5 3 3 9 9 4 42 2 1 12 26 6 1 10 05 57 7
8 81 1 – – 9 90 0 1 10 0 8 85 5, ,5 5 4 4 1 16 6 4 40 0 1 16 60 0 8 85 55 5
9 91 1 – – 1 10 00 0 1 1 9 95 5, ,5 5 5 5 2 25 5 5 5 2 25 5 9 95 5, ,5 5
J Ju um ml la ah h 9 90 0 1 14 4 5 56 6 1 13 33 3 4 40 07 7 5 54 42 25 5

S Se es su ua ai i d de en ng ga an n r ru um mu us s v va ar ri ia an ns s d di i a at ta as s, , m ma ak ka a p pr ro os se es s p pe en ng gh hi it tu un ng ga an n d da ap pa at t d di il la ak ku uk ka an n s se ep pe er rt ti i
b be er ri ik ku ut t : :





R Ru uj ju uk ka an n : :
1 1. . I Is sp pa ar rj ja ad di i, , 1 19 98 88 8; ; S St ta at ti is st ti ik k P Pe en nd di id di ik ka an n, , D De ep pd di ik kb bu ud d D Di ik kt ti i P PP PL LP PT TK K, , J Ja ak ka ar rt ta a ( (B Ba ab b I II I, ,
h ha al l. . 2 22 2 – – 2 26 6) )
2 2. . S Su ud dj ja an na a, , 1 19 98 84 4; ; M Me et to od da a S St ta at ti is st ti ik ka a, , T Ta ar rs si it to o, , B Ba an nd du un ng g ( (B Ba ab b I IV V, ,h ha al l. . 8 89 9 - - 9 98 8) )
3 3. . S Su uh ha ar rs si im mi i A Ar ri ik ku un nt to o, , 1 19 99 98 8; ; P Pr ro os se ed du ur r P Pe en ne el li it ti ia an n s su ua at tu u P Pe en nd de ek ka at ta an n P Pr ra ak kt ti ik k, , ( (E Ed di is si i
k ke et ti ig ga a) ) P Pe en ne er rb bi it t B Bi in na a A Ak ks sa ar ra a, , J Ja ak ka ar rt ta a ( (B Ba ab b I II II I, , h ha al l 7 72 2 – – 8 87 7) ). .
4 4. . Z Za an nt te en n, , W Wi im m V Va an n, , 1 19 98 82 2; ; S St ta at ti is st ti ik ka a u un nt tu uk k I Il lm mu u- -i il lm mu u S So os si ia al l, , P Pe en ne er rb bi it t G Gr ra am me ed di ia a, ,
J Ja ak ka ar rt ta a ( (B Ba ab b I IV V, , h ha al l. . 6 67 7 – – 8 86 6) )

T Tu ug ga as s d da an n L La at ti ih ha an n : :
1 1. . A Ap pa ak ka ah h k ke eg gu un na aa an n u uk ku ur ra an n v va ar ri ia as si i i it tu u ? ?
2 2. . D Da at ta a d di ib ba aw wa ah h i in ni i m me er ru up pa ak ka an n d da at ta a n ni il la ai i m ma at ta a p pe el la aj ja ar ra an n B Bi io ol lo og gi i : :
6 68 8; ;7 71 1; ;7 75 5; ;5 57 7; ;6 64 4; ;5 57 7; ;5 58 8; ;5 52 2; ;5 53 3; ;5 54 4; ;5 55 5; ;6 64 4; ;6 66 6; ;6 62 2; ;6 64 4; ;5 58 8; ;5 56 6; ;5 59 9; ;6 61 1; ;6 65 5; ;6 64 4; ;5 57 7; ;6 64 4; ;5 58 8; ;5 52 2; ;
6 65 5; ;7 72 2; ;7 74 4; ;5 53 3; ;6 62 2; ;5 53 3; ;5 54 4; ;5 56 6; ;5 56 6; ;5 53 3; ;5 58 8; ;6 61 1; ;6 63 3; ;6 65 5; ;6 62 2; ;5 54 4; ;5 52 2; ;5 56 6; ;6 65 5; ;6 63 3; ;6 62 2; ;5 55 5; ;6 68 8; ;5 56 6; ;5 54 4; ;
6 63 3; ;7 70 0; ;7 72 2; ;5 58 8; ;6 67 7; ;5 51 1; ;5 59 9; ;5 54 4; ;5 51 1; ;5 57 7; ;5 55 5; ;6 66 6; ;6 68 8; ;6 67 7; ;6 63 3; ;5 56 6; ;5 54 4; ;5 57 7; ;6 63 3; ;6 62 2; ;6 67 7; ;5 56 6; ;6 67 7; ;5 53 3; ;5 51 1; ;
H Hi it tu un ng gl la ah h s si im mp pa an ng ga an n b ba ak ku u d da an n v va ar ri ia an ns s d da ar ri i d da at ta a t te er rs se eb bu ut t! !
75 , 153
537 , 1 . 10 364 , 2 10
8010
18941
10
8010
17689 36630
10
) 1 90 ( 90
) 133 ( 407 . 90
10
) 1 (
) . ( .
2 2 2
2
2
2
2 2
2 2
=
= = =

=

− −
=
|
|
¹
|

\
|

∑ − ∑
=
n n
c fi ci fi n
P S
C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
P Po ok ko ok k B Ba ah ha as sa an n I IV V : : J Je en ni is s d da at ta a d da an n P Pe en ng gu uj ji ia an n H Hi ip po ot te es si is s ( (2 2 X X P Pe er rt te em mu ua an n) )
T Tu uj ju ua an n P Pe em mb be el la aj ja ar ra an n : :
1 1. . A Ag ga ar r m ma ah ha as si is sw wa a d da ap pa at t m me em mb be ed da ak ka an n b be er rb ba ag ga ai i m ma ac ca am m j je en ni is s d da at ta a. .
2 2. . A Ag ga ar r m ma ah ha as si is sw wa a m me en nj je el la as sk ka an n p pe en ng ge er rt ti ia an n h hi ip po ot te es si is s. .
3 3. . A Ag ga ar r m ma ah ha as si is sw wa a d da ap pa at t m me er ru um mu us sk ka an n b be er rb ba ag ga ai i m ma ac ca am m h hi ip po ot te es si is s. .
4 4. . A Ag ga ar r m ma ah ha as si is sw wa a d da ap pa at t m me en ne en nt tu uk ka an n m ma ac ca am m- -m ma ac ca am m u uj ji i h hi ip po ot te es si is s. .

R Ri in ng gk ka as sa an n M Ma at te er ri i : :
A A. . J Je en ni is s D Da at ta a
G Ge ej ja al la a a at ta au u d da at ta a s st ta at ti is st ti ik k y ya an ng g a ad da a d da ap pa at t d di ib be ed da ak ka an n m me en nu ur ru ut t s si if fa at t, , b be en nt tu uk k a an ng gk ka a, ,
s su um mb be er r d da at ta a, , d da an n c ca ar ra a p pe en ng gu uk ku ur ra an n/ / p pe en ng gu um mp pu ul la an n. .
1 1. . P Pe en ng gg go ol lo on ng ga an n d da at ta a d di it ti in nj ja au u m me en nu ur ru ut t s si if fa at t; ; d da at ta a d da ap pa at t d di ib be ed da ak ka an n d da at ta a d di is sk kr ri it t d da an n
d da at ta a k ko on nt ti in nu u. .
a a. . D Da at ta a d di is sk kr ri it t, , y ya ai it tu u d da at ta a y ya an ng g t ti id da ak k m mu un ng gk ki in n b be er rb be en nt tu uk k a at ta au u m me em mi il li ik ki i n ni il la ai i
p pe ec ca ah ha an n. . P Pa ad da a u um mu um mn ny ya a d di is se eb bu ut t s se eb ba ag ga ai i g ge ej ja al la a n no om mi in na al l, , y ya ak kn ni i g ge ej ja al la a y ya an ng g
b be er rv va ar ri ia as si i m me en nu ur ru ut t j je en ni is s, , m mi is sa al l : : j ju um ml la ah h a an ng gg go ot ta a k ke el lu ua ar rg ga a, , j ju um ml la ah h b bu uk ku u, , j je en ni is s
k ke el la am mi in n, , p pe ek ke er rj ja aa an n, , a ag ga am ma a, , m me ed di ia a m ma as ss sa a, , d da an n s se eb ba ag ga ai in ny ya a. .
b b. . D Da at ta a k ko on nt ti in nu u, , y ya ai it tu u d da at ta a y ya an ng g a an ng gk ka a- -a an ng gk ka an ny ya a m me er ru up pa ak ka an n d de er re et ta an n a an ng gk ka a y ya an ng g
s sa am mb bu un ng g- -m me en ny ya am mb bu un ng g, , y ya an ng g m me er ru up pa ak ka an n s su ua at tu u k ko on nt ti in nu um m, , d da an n m me em mi il li ik ki i n ni il la ai i
p pe ec ca ah ha an n m mi is sa al l : : d da at ta a t ti in ng gg gi i b ba ad da an n 1 15 55 5 c cm m, , 1 15 55 5, ,1 1 c cm m, , 1 15 55 5, ,2 2 c cm m, , 1 15 55 5, ,3 3 c cm m d da an n
s se et te er ru us sn ny ya a. . D Da at ta a o op pi in ni i a at ta au u s si ik ka ap p m mi is sa al ln ny ya a: : s sa an ng ga at t s se et tu uj ju u, , s se et tu uj ju u, , r ra ag gu u- -r ra ag gu u, ,
t ti id da ak k s se et tu uj ju u, , s sa an ng ga at t t ti id da ak k s se et tu uj ju u. .
2 2. . P Pe en ng gg go ol lo on ng ga an n d da at ta a d di it ti in nj ja au u m me en nu ur ru ut t b be en nt tu uk k a an ng gk ka a; ; d da at ta a s st ta at ti is st ti ik k d da ap pa at t d di ib be ed da ak ka an n
m me en nj ja ad di i d du ua a m ma ac ca am m, , y ya ai it tu u d da at ta a t tu un ng gg ga al l, , d da an n d da at ta a k ke el lo om mp po ok k ( (g go ol lo on ng ga an n) ). .
a a. . D Da at ta a t tu un ng gg ga al l a ad da al la ah h d da at ta a s st ta at ti is st ti ik k y ya an ng g m ma as si in ng g- -m ma as si in ng g a an ng gk ka an ny ya a m me er ru up pa ak ka an n
s sa at tu u u un ni it t ( (s sa at tu u k ke es sa at tu ua an n) ), , b be er rd di ir ri i s se en nd di ir ri i d da an n t ti id da ak k d di ik ke el lo om mp po ok kk ka an n, , m mi is sa al l d da at ta a
n ni il la ai i h ha as si il l u uj ji ia an n s si is sw wa a. .
b b. . D Da at ta a k ke el lo om mp po ok k a ad da al la ah h d da at ta a s st ta at ti is st ti ik k y ya an ng g s se et ti ia ap p u un ni it tn ny ya a t te er rd di ir ri i d da ar ri i s se ek ke el lo om mp po ok k
a an ng gk ka a, , m mi is sa al l n ni il la ai i u uj ji ia an n s si is sw wa a y ya an ng g a an ng gk ka a- -a an ng gk ka an ny ya a d di ik ke el lo om mp po ok k- -k ke el lo om mp po ok kk ka an n, ,
m mi is sa al l : : n ni il la ai i 4 40 0 o or ra an ng g s si is sw wa a d di ik ke el lo om mp po ok kk ka an n m me en nj ja ad di i : : 7 76 6 – – 8 80 0 7 71 1 – – 7 75 5
6 66 6 – – 7 70 0 6 61 1 – – 6 65 5, , d da an n s se et te er ru us sn ny ya a. .
C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
3 3. . P Pe en ng gg go ol lo on ng ga an n d da at ta a d di it ti in nj ja au u d da ar ri i s su ud du ut t s su um mb be er r d da at ta a, , d da ap pa at t d di ib be ed da ak ka an n m me en nj ja ad di i d da at ta a
p pr ri im me er r d da an n d da at ta a s se ek ku un nd de er r. .
a a. . D Da at ta a p pr ri im me er r a ad da al la ah h d da at ta a s st ta at ti is st ti ik k y ya an ng g d di ip pe er ro ol le eh h a at ta au u b be er rs su um mb be er r d da ar ri i t ta an ng ga an n
p pe er rt ta am ma a ( (f fi ir rs st t h ha an nd d d da at ta a) ). .
b b. . D Da at ta a s se ek ku un nd de er r a ad da al la ah h d da at ta a s st ta at ti is st ti ik k y ya an ng g d di ip pe er ro ol le eh h a at ta au u b be er rs su um mb be er r d da ar ri i t ta an ng ga an n
k ke ed du ua a ( (s se ec co on nd d h ha an nd d d da at ta a) ). .
4 4. . P Pe en ng gg go ol lo on ng ga an n m me en nu ur ru ut t c ca ar ra a p pe en ng gu uk ku ur ra an n/ /p pe en ng gu um mp pu ul la an n d de en ng ga an n m me en ng gg gu un na ak ka an n s sk ka al la a, ,
m ma ak ka a d di ik ke et ta ah hu ui i a ad da a e em mp pa at t m ma ac ca am m d da at ta a, , y ya ai it tu u : : s sk ka al la a n no om mi in na al l, , o or rd di in na al l, , i in nt te er rv va al l, ,
d da an n s sk ka al la a r ra at ti io o. .
a a. . S Sk ka al la a n no om mi in na al l, , y ya ai it tu u d da at ta a s st ta at ti is st ti ik k y ya an ng g d di id da as sa ar rk ka an n a at ta as s p pe en ng gg go ol lo on ng ga an n d da an n a at ta as s
k kr ri it te er ri ia a y ya an ng g s sa an ng ga at t t te eg ga as s b ba at ta as sn ny ya a, , m mi is sa al l : : d da at ta a j je en ni is s k ke el la am mi in n, , a ag ga am ma a, , p pe ek ke er rj ja aa an n, ,
m me ed di ia a m ma as ss sa a d da an n l la ai in nn ny ya a. .
b b. . S Sk ka al la a o or rd di in na al l, , y ya ak kn ni i g ge ej ja al la a y ya an ng g s se el la ai in n m me em mi il li ik ki i v va ar ri ia as si i b be er rd da as sa ar rk ka an n j je en ni is s
a at ta au u g go ol lo on ng ga an n d de en ng ga an n b be es sa ar ra an n p pa ad da a s se et ti ia ap p k kr ri it te er ri ia a b bi is sa a j ja ad di i t ti id da ak k s sa am ma a, , j ju ug ga a
m me em mi il li ik ki i t ti in ng gk ka at ta an n b be es sa ar r- -k ke ec ci il l a at ta au u t ti in ng gg gi i- -r re en nd da ah hn ny ya a; ; m mi is sa al l : : s sa an ng ga at t s se et tu uj ju u, ,
s se et tu uj ju u, , k ku ur ra an ng g s se et tu uj ju u; ; k ka ay ya a, , s se ed da an ng g, , d da an n m mi is sk ki in n. .
c c. . S Sk ka al la a i in nt te er rv va al l, , a ad da al la ah h d da at ta a y ya an ng g m me en nu un nj ju uk kk ka an n s se el la ai in n p pe en ng gg go ol lo on ng ga an n y ya an ng g
k ko on nt ti in nu um m, , j ju ug ga a m me em mi il li ik ki i v va ar ri ia as si i b be er rd da as sa ar rk ka an n j je en ni is s, , t ti in ng gk ka at ta an n, , d da an n m me em mi il li ik ki i j ja ar ra ak k
y ya an ng g s sa am ma a a an nt ta ar ra a g ge ej ja al la a y ya an ng g s sa at tu u d de en ng ga an n g ge ej ja al la a l la ai in nn ny ya a y ya an ng g t te er rd de ek ka at t, , m mi is sa al l : :
a an ng gk ka a h ha as si il l b be el la aj ja ar r m ma ah ha as si is sw wa a. .
d d. . S Sk ka al la a r ra as si io o, , y ya ak kn ni i s se el la ai in n m me em mi il li ik ki i c ci ir ri i- -c ci ir ri i d da ar ri i k ke et ti ig ga a g go ol lo on ng ga an n t te er rs se eb bu ut t d di i
a at ta as s, , j ju ug ga a m me em mi il li ik ki i n ni il la ai i n no ol l m mu ur rn ni i ( (a ab bs so ol lu ut t) ) d da al la am m a ar rt ti ia an n s se ec ca ar ra a m ma at te em ma at ti is s; ;
m mi is sa al l : : p pe en ng gh ha as si il la an nn ny ya a R Rp p 0 0, ,- - b be er ra ar rt ti i s sa am ma a s se ek ka al li i t ti id da ak k m me em mp pu un ny ya ai i p pe en ng gh ha as si il la an n. .
P Pe en ng ge er rt ti ia an n t te en nt ta an ng g s sk ka al la a d da at ta a s st ta at ti is st ti ik k t te er rs se eb bu ut t d di i a at ta as s s sa an ng ga at t p pe en nt ti in ng g d da al la am m m me em mi il li ih h
t te ek kn ni ik k s st ta at ti is st ti ik k y ya an ng g a ak ka an n d di ig gu un na ak ka an n. . A Ad da a t te ek kn ni ik k s st ta at ti is st ti ik k t te er rt te en nt tu u h ha an ny ya a b be er rl la ak ku u u un nt tu uk k
j je en ni is s d da at ta a s st ta at ti is st ti ik k t te er rt te en nt tu u s sa aj ja a, , t ti id da ak k b be er rl la ak ku u u un nt tu uk k j je en ni is s d da at ta a s st ta at ti is st ti ik k y ya an ng g l la ai in n. .

B Be er rd da as sa ar rk ka an n g ge ej ja al la a/ /d da at ta a t te er rs se eb bu ut t, , m ma ak ka a t te ek kn ni ik k p pe en ng gu uk ku ur ra an n d da an n s st ta at ti is st ti ik k y ya an ng g c co oc co ok k
u un nt tu uk k m ma as si in ng g- -m ma as si in ng g g go ol lo on ng ga an n a ad da al la ah h : :

C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
G Ga am mb ba ar r 2 2. . M Ma ac ca am m t ti in ng gk ka at t p pe en ng gu uk ku ur ra an n d da an n s st ta at ti is st ti ik k y ya an ng g c co oc co ok k u un nt tu uk k m ma as si in ng g- -m ma as si in ng g
t ti in ng gk ka at ta an n. .
S SK KA AL LA A
H HU UB BU UN NG GA AN N
Y YA AN NG G
M ME EM MB BA AT TA AS SI I
C CO ON NT TO OH H S ST TA AT TI IS ST TI IK K
Y YA AN NG G C CO OC CO OK K
T TE ES S S ST TA AT TI IS ST TI IK K
Y YA AN NG G S SE ES SU UA AI I
N NO OM MI IN NA AL L - - E Ek ku ui iv va al le en ns si i
- - M Mo od du us s
- - F Fr re ek ku ue en ns si i
- - K Ko oe ef fi is si ie en n k ko on nt ti in ng ge en ns si i
O OR RD DI IN NA AL L
- - E Ek ku ui iv va al le en ns si i
- - L Le eb bi ih h b be es sa ar r d da ar ri i
- - M Me ed di ia an n
- - P Pe er rs se en nt ti il l
- - S Sp pe ea ar rm ma an n
- - K Ke en nd da al ll l τ τ
- - K Ke en nd da al ll l W W
T Te es s S St ta at ti is st ti ik k
N No on np pa ar ra am me et tr ri ik k
I IN NT TE ER RV VA AL L
- - E Ek ku ui iv va al le en ns si i
- - L Le eb bi ih h b be es sa ar r d da ar ri i
- - M Me en ng ge et ta ah hu ui i r ra at ti io o
d da ar ri i d du ua a i in nt te er rv va al l
- - R Ra at ta a- -r ra at ta a
- - S Si im mp pa an ng ga an n b ba ak ku u
- - K Ko or re el la as si i P Pe ea ar rs so on n
- - K Ko or re el la as si i g ga an nd da a
R RA AS SI IO O
- - E Ek ku ui iv va al le en ns si i
- - L Le eb bi ih h b be es sa ar r d da ar ri i
- - M Me en ng ge et ta ah hu ui i r ra at ti io o d da ar ri i
d du ua a i in nt te er rv va al l
- - M Me en ng ge et ta ah hu ui i r ra at ti io o d da ar ri i
d du ua a s sk ka al la a
- - R Ra at ta a- -r ra at ta a g ge eo om me et tr ri ik k
- - K Ko oe ef fi is si ie en n v va ar ri ia as si i
T Te es s S St ta at ti is st ti ik k
P Pa ar ra am me et tr ri ik k d da an n
N No on np pa ar ra am me et tr ri ik k

S Su um mb be er r : : S Si ie eg ge el l, , S S, , 1 19 95 56 6, , N No on np pa ar ra am me et tr ri ic c S St ta at ti is st ti ic cs s f fo or r B Be eh ha av vi io or ra al l S Sc ci ie en nc ce es s
B B. . P Pe en ng gu uj ji ia an n H Hi ip po ot te es si is s
H Hi ip po ot te es sa a a ad da al la ah h s su ua at tu u p pe er rn ny ya at ta aa an n m me en ng ge en na ai i n ni il la ai i s su ua at tu u p pa ar ra am me et te er r p po op pu ul la as si i y ya an ng g
d di im ma ak ks su ud dk ka an n u un nt tu uk k p pe en ng gu uj ji ia an n d da an n b be er rg gu un na a u un nt tu uk k p pe en ng ga am mb bi il la an n k ke ep pu ut tu us sa an n. . P Pe en ng gu uj ji ia an n
h hi ip po ot te es sa a a ad da al la ah h p pr ro os se ed du ur r y ya an ng g d di id da as sa ar rk ka an n p pa ad da a b bu uk kt ti i s sa am mp pe el l y ya an ng g d di ip pa ak ka ai i u un nt tu uk k
m me en ne en nt tu uk ka an n a ap pa ak ka ah h h hi ip po ot te es sa a m me er ru up pa ak ka an n s su ua at tu u p pe er rn ny ya at ta aa an n y ya an ng g w wa aj ja ar r d da an n o ol le eh h
k ka ar re en na an ny ya a t ti id da ak k d di it to ol la ak k, , a at ta au u h hi ip po ot te es sa a t te er rs se eb bu ut t t ti id da ak k w wa aj ja ar r d da an n o ol le eh h k ka ar re en na a i it tu u h ha ar ru us s
d di it to ol la ak k. . D De en ng ga an n d de em mi ik ki ia an n d da ap pa at t d di ik ka at ta ak ka an n b ba ah hw wa a h hi ip po ot te es si is s a ad da al la ah h a an ng gg ga ap pa an n d da as sa ar r a at ta au u
p pe er rn ny ya at ta aa an n t te en nt ta an ng g p pa ar ra am me et te er r d da ar ri i s sa at tu u a at ta au u l le eb bi ih h p po op pu ul la as si i y ya an ng g b bo ol le eh h j ja ad di i b be en na ar r a at ta au u
b bo ol le eh h j ja ad di i t ti id da ak k b be en na ar r. .
P Pr ro os se ed du ur r P Pe en ng gu uj ji ia an n H Hi ip po ot te es sa a
L La an ng gk ka ah h 1 1. . M Me er ru um mu us sk ka an n H Hi ip po ot te es sa a ( (H Hi ip po ot te es sa a N No ol l ( (H H
0 0
) ) d da an n H Hi ip po ot te es sa a A Al lt te er rn na at ti if f ( (H H
A A
) )
L La an ng gk ka ah h 2 2. . M Me en ne en nt tu uk ka an n T Ta ar ra af f N Ny ya at ta a ( (P Pr ro ob ba ab bi il li it ta as s m me en no ol la ak k h hi ip po ot te es sa a) )
L La an ng gk ka ah h 3 3. . M Me en ne en nt tu uk ka an n U Uj ji i S St ta at ti is st ti ik k ( (A Al la at t u uj ji i s st ta at ti is st ti ik k y ya an ng g a ak ka an n d di ig gu un na ak ka an n: : u uj ji i z z, , t t, , F F, ,
2
χ d da an n l la ai in n- -l la ai in n) )
C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
s
x
x
x
Z
µ −
=
L La an ng gk ka ah h 4 4. . M Me en ne en nt tu uk ka an n d da ae er ra ah h k ke ep pu ut tu us sa an n ( (d da ae er ra ah h d di i m ma an na a h hi ip po ot te es sa a n no ol l d di it te er ri im ma a a at ta au u
d di it to ol la ak k) )
L La an ng gk ka ah h 5 5. . M Me en ng ga am mb bi il l K Ke ep pu ut tu us sa an n M Me en no ol la ak k H H
0 0
a at ta au u M Me en ne er ri im ma a H H
0 0

S Se eb ba ag ga ai i c co on nt to oh h d da ap pa at t d di ii ik ku ut ti i p pr ro os se es s b be er ri ik ku ut t : :
L La an ng gk ka ah h 1 1. . M Me er ru um mu us sk ka an n H Hi ip po ot te es sa a, , m mi is sa al l : :
H Hi ip po ot te es sa a n no ol l : : S Sa at tu u p pe er rn ny ya at ta aa an n m me en ng ge en na ai i n ni il la ai i p pa ar ra am me et te er r p po op pu ul la as si i, , s se eb ba ag ga ai i c co on nt to oh h
“ “T Ti id da ak k t te er rd da ap pa at t h hu ub bu un ng ga an n p po os si it ti if f y ya an ng g s si ig gn ni if fi ik ka an n a an nt ta ar ra a k ke em ma an nd di ir ri ia an n b be el la aj ja ar r d da an n
k kr re ea at ti if fi it ta as s d da al la am m b be el la aj ja ar r” ”. .
H Hi ip po ot te es sa a a al lt te er rn na at ti if f : : S Su ua at tu u p pe er rn ny ya at ta aa an n y ya an ng g d di it te er ri im ma a j ji ik ka a d da at ta a s sa am mp pe el l m me em mb be er ri ik ka an n
c cu uk ku up p b bu uk kt ti i b ba ah hw wa a h hi ip po ot te es sa a n no ol l a ad da al la ah h s sa al la ah h, , m mi is sa al l : : “ “T Te er rd da ap pa at t h hu ub bu un ng ga an n p po os si it ti if f y ya an ng g
s si ig gn ni if fi ik ka an n a an nt ta ar ra a k ke em ma an nd di ir ri ia an n b be el la aj ja ar r d da an n k kr re ea at ti if fi it ta as s d da al la am m b be el la aj ja ar r. .
L La an ng gk ka ah h 2 2. . M Me en ne en nt tu uk ka an n t ta ar ra af f n ny ya at ta a
T Ta ar ra af f n ny ya at ta a : : P Pr ro ob ba ab bi il li it ta as s m me en no ol la ak k h hi ip po ot te es sa a n no ol l a ap pa ab bi il la a h hi ip po ot te es sa a n no ol l t te er rs se eb bu ut t a ad da al la ah h
b be en na ar r. . C Co on nt to oh h : : t ta ar ra af f n ny ya at ta a ( (s si ig gn ni if fi ik ka an n) ) p pa ad da a t ta ar ra af f 0 0, ,0 05 5 ( (5 5 % %) ) a at ta au u 0 0, ,0 01 1 ( (1 1 % %) ), , b be er ra ar rt ti i
p pe en ng ga am mb bi il l k ke ep pu ut tu us sa an n m me ey ya ak ki in ni i b ba ah hw wa a p pe en ne el li it ti ia an n i in ni i b bi il la a d di il la ak ku uk ka an n s se eb ba an ny ya ak k 1 10 00 0 k ka al li i, ,
m ma ak ka a s se eb be es sa ar r 5 5 % % ( (5 5 k ka al li i) ) h ha as si il ln ny ya a a ak ka an n m me el le es se et t a at ta au u t ti id da ak k s sa am ma a d de en ng ga an n k ke en ny ya at ta aa an n
p pe en ne el li it ti ia an n. .
L La an ng gk ka ah h 3 3. . M Me en ne en nt tu uk ka an n U Uj ji i S St ta at ti is st ti ik k ( (A Al la at t u uj ji i s st ta at ti is st ti ik k, , u uj ji i z z, , t t, , F F, ,
2
χ d da an n l la ai in n- -l la ai in n) )
U Uj ji i s st ta at ti is st ti ik k y ya ai it tu u s su ua at tu u n ni il la ai i y ya an ng g d di ip pe er ro ol le eh h d da ar ri i s sa am mp pe el l d da an n d di ig gu un na ak ka an n u un nt tu uk k
m me em mu ut tu us sk ka an n a ap pa ak ka ah h a ak ka an n m me en ne er ri im ma a a at ta au u m me en no ol la ak k h hi ip po ot te es sa a. . M Mi is sa al l : : N Ni il la ai i z z d di ip pe er ro ol le eh h
d da ar ri i r ru um mu us s b be er ri ik ku ut t: :

d di im ma an na a : :
z z : : N Ni il la ai i z z
xx
: : R Ra at ta a- -r ra at ta a h hi it tu un ng g s sa am mp pe el l
µ µ : : R Ra at ta a- -r ra at ta a h hi it tu un ng g p po op pu ul la as si i
s s
x x
: : S St ta an nd da ar r e er rr ro or r s sa am mp pe el l, , d di i m ma an na a s s
x x
= = σ σ/ /√ √n n a ap pa ab bi il la a s st ta an nd da ar r d de ev vi ia as si i p po op pu ul la as si i
d di ik ke et ta ah hu ui i, , d da an n s s
x x
= =s s/ /√ √n n a ap pa ab bi il la a s st ta an nd da ar r d de ev vi ia as si i p po op pu ul la as si i t ti id da ak k d di ik ke et ta ah hu ui i. .

L La an ng gk ka ah h 4 4. . M Me en ne en nt tu uk ka an n d da ae er ra ah h k ke ep pu ut tu us sa an n ( (d da ae er ra ah h d di i m ma an na a h hi ip po ot te es sa a n no ol l d di it te er ri im ma a a at ta au u
d di it to ol la ak k) )
C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
α α
α
α
α
A Ad da a d du ua a m ma ac ca am m u un nt tu uk k m me en ne en nt tu uk ka an n d da ae er ra ah h k ke ep pu ut tu us sa an n ( (1 1) ) p pe en ng gu uj ji ia an n s sa at tu u a ar ra ah h, , y ya ai it tu u
p pe en no ol la ak ka an n H Ho o h ha an ny ya a s sa at tu u d da ae er ra ah h y ya an ng g t te er rl le et ta ak k d di i e ek ko or r s se eb be el la ah h k ka an na an n s sa aj ja a a at ta au u e ek ko or r
s se eb be el la ah h k ki ir ri i s sa aj ja a. . K Ka ar re en na a h ha an ny ya a s sa at tu u d da ae er ra ah h p pe en no ol la ak ka an n b be er ra ar rt ti i l lu ua as s d da ae er ra ah h p pe en no ol la ak ka an n
t te er rs se eb bu ut t s se eb be es sa ar r t ta ar ra af f n ny ya at ta a : : d da an n u un nt tu uk k n ni il la ai i k kr ri it ti is sn ny ya a b bi ia as sa a d di it tu ul li is s d de en ng ga an n Z Z . .
S Se ed da an ng gk ka an n p pe en ng gu uj ji ia an n d du ua a a ar ra ah h, , y ya ai it tu u d da ae er ra ah h p pe en no ol la ak ka an n H H
0 0
a ad da a d du ua a d da ae er ra ah h y ya ai it tu u t te er rl le et ta ak k
d di i e ek ko or r s se eb be el la ah h k ka an na an n d da an n k ki ir ri i. . K Ka ar re en na a m me em mp pu un ny ya ai i d du ua a d da ae er ra ah h, , m ma ak ka a m ma as si in ng g- -m ma as si in ng g
d da ae er ra ah h m me em mp pu un ny ya ai i l lu ua as s ½ ½ d da ar ri i t ta ar ra af f n ny ya at ta a y ya an ng g d di il la am mb ba an ng gk ka an n d de en ng ga an n ½ ½ , , d da an n n ni il la ai i
k kr ri it ti is sn ny ya a b bi ia as sa a d di il la am mb ba an ng gk ka an n d de en ng ga an n Z Z ½ ½ α . .
L La an ng gk ka ah h 5 5. . M Me en ng ga am mb bi il l K Ke ep pu ut tu us sa an n M Me en no ol la ak k H H
0 0
a at ta au u M Me en no ol la ak k H H
0 0
M Me en ne er ri im ma a H H
1 1
. .
M Mi is sa al l : : m me en ng ga am mb bi il l K Ke ep pu ut tu us sa an n N Ni il la ai i u uj ji i z z t te er rn ny ya at ta a t te er rl le et ta ak k p pa ad da a d da ae er ra ah h m me en no ol la ak k H H
0 0
. .
N Ni il la ai i u uj ji i z z = = – –5 5, ,1 11 1 t te er rl le et ta ak k d di is se eb be el la ah h k ki ir ri i – –1 1, ,9 96 6. . O Ol le eh h s se eb ba ab b i it tu u d da ap pa at t d di is si im mp pu ul lk ka an n
b ba ah hw wa a m me en no ol la ak k H H
0 0
, , d da an n m me en ne er ri im ma a H H
A A
, , s se eh hi in ng gg ga a p pe er rn ny ya at ta aa an n b ba ah hw wa a h ha as si il l r ra at ta a- -r ra at ta a
i in nv ve es st ta as si i s sa am ma a d de en ng ga an n 1 13 3, ,1 17 7% % t ti id da ak k m me em mi il li ik ki i b bu uk kt ti i y ya an ng g c cu uk ku up p k ku ua at t. .
R Ru uj ju uk ka an n : :
1 1. . I Is sp pa ar rj ja ad di i, , 1 19 98 88 8; ; S St ta at ti is st ti ik k P Pe en nd di id di ik ka an n, , D De ep pd di ik kb bu ud d D Di ik kt ti i P PP PL LP PT TK K, , J Ja ak ka ar rt ta a ( (B Ba ab b I II II I, ,
h ha al l. . 4 41 1 - - 7 73 3) )
2 2. . S Si ie eg ge el l, , S Si id dn ne ey y, , 1 19 98 85 5; ; S St ta at ti is st ti ik k N No on np pa ar ra am me et tr ri ik k U Un nt tu uk k I Il lm mu u- -i il lm mu u S So os si ia al l, ,
( (T Te er rj je em ma ah ha an n) ), , P PT T. . G Gr ra am me ed di ia a, , ( (B Ba ab b I II II I, , h ha al l. . 2 22 2 – – 4 42 2) )
3 3. . S Su ud dj ja an na a, , 1 19 98 84 4; ; M Me et to od da a S St ta at ti is st ti ik ka a, , T Ta ar rs si it to o, , B Ba an nd du un ng g ( (B Ba ab b X XI II I, , h ha al l. . 2 21 13 3 – – 2 23 38 8) )

T Tu ug ga as s d da an n L La at ti ih ha an n : :
1 1. . J Je el la as sk ka an n p pe en ng ge er rt ti ia an n d da at ta a p pr ri im me er r d da an n d da at ta a s se ek ku un nd de er r? ?
2 2. . J Je el la as sk ka an n p pe en ng ge er rt ti ia an n d da at ta a t tu un ng gg ga al l d da an n d da at ta a k ke el lo om mp po ok k? ?
3 3. . J Je el la as sk ka an n p pe er rb be ed da aa an n d da at ta a k ko on nt ti in ni iu u d da an n d da at ta a d di is sk kr ri it t. . P Pe en nj je el la as sa an n d di is se er rt ta ai i d de en ng ga an n
p pe em mb be er ri ia an n c co on nt to oh h ( (m mi in ni im ma al l m ma as si in ng g- -m ma as si in ng g t ti ig ga a c co on nt to oh h) )? ?
4 4. . J Je el la as sk ka an n p pu ul la a t te en nt ta an ng g p pe er rb be ed da aa an n d da at ta a i in nt te er rv va al l d da an n d da at ta a r ra at ti io o. . P Pe en nj je el la as sa an n d di is se er rt ta ai i
d de en ng ga an n p pe em mb be er ri ia an n c co on nt to oh h ( (m mi in ni im ma al lm ma as si in ng g- -m ma as si in ng g t ti ig ga a c co on nt to oh h) )? ?
5 5. . R Ru um mu us sk ka an n s se ec ca ar ra a l le en ng gk ka ap p h hi ip po ot te es si is s u un nt tu uk k u uj ji i h hu ub bu un ng ga an n s su ua at tu u p pe en ne el li it ti ia an n d de en ng ga an n
s se es su ua ai i d de en ng ga an n l la an ng gk ka ah h- -l la an ng gk ka ah hn ny ya a! !
6 6. . R Ru um mu us sk ka an n s se ec ca ar ra a l le en ng gk ka ap p h hi ip po ot te es si is s u un nt tu uk k u uj ji i p pe er rb be ed da aa an n s su ua at tu u p pe en ne el li it ti ia an n d de en ng ga an n
s se es su ua ai i d de en ng ga an n l la an ng gk ka ah h- -l la an ng gk ka ah hn ny ya a! !

C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
P Po ok ko ok k B Ba ah ha as sa an n V V: : U Uj ji i h hu ub bu un ng ga an n ( (7 7 X X P Pe er rt te em mu ua an n) )
T Tu uj ju ua an n P Pe em mb be el la aj ja ar ra an n : :
1 1. . A Ag ga ar r m ma ah ha as si is sw wa a d da ap pa at t m me en ng gh hi it tu un ng g h hu ub bu un ng ga an n d de en ng ga an n t te ek kn ni ik k k ko or re el la as si i m me en ng gg gu un na ak ka an n
r ru um mu us s P Pe ea ar rs so on n ( (P Pr ro od du uc ct t M Mo om me en nt t) ). .
2 2. . A Ag ga ar r m ma ah ha as si is sw wa a d da ap pa at t m me en ng gh hi it tu un ng g h hu ub bu un ng ga an n d de en ng ga an n t te ek kn ni ik k k ko or re el la as si i m me en ng gg gu un na ak ka an n
r ru um mu us s “ “r ra an nk k o or rd de er r” ” ( (S Sp pe ea ar rm ma an n) ). .
3 3. . A Ag ga ar r m ma ah ha as si is sw wa a d da ap pa at t m me en ng gh hi it tu un ng g h hu ub bu un ng ga an n d de en ng ga an n t te ek kn ni ik k k ko or re el la as si i m me en ng gg gu un na ak ka an n
r ru um mu us s p po oi in nt t s se er ri ia al l. .
4 4. . A Ag ga ar r m ma ah ha as si is sw wa a d da ap pa at t m me en ng gh hi it tu un ng g h hu ub bu un ng ga an n d de en ng ga an n t te ek kn ni ik k k ko or re el la as si i m me en ng gg gu un na ak ka an n
r ru um mu us s b bi is se er ri ia al l. .
5 5. . A Ag ga ar r m ma ah ha as si is sw wa a d da ap pa at t m me en ng gh hi it tu un ng g h hu ub bu un ng ga an n d de en ng ga an n t te ek kn ni ik k k ko or re el la as si i m me en ng gg gu un na ak ka an n
r ru um mu us s k ko oe ef fi is si ie en n k ko on nt ti in ng ge en ns si i. .

R Ri in ng gk ka as sa an n M Ma at te er ri i : :
H Hu ub bu un ng ga an n a at ta au u k ko or re el la as si i d da al la am m s st ta at ti is st ti ik k m me em mi il li ik ki i m ma ak kn na a s se eb ba ag ga ai i h hu ub bu un ng ga an n a an nt ta ar r d du ua a
v va ar ri ia ab be el l, , m mi is sa al l : : h hu ub bu un ng ga an n a an nt ta ar ra a t ti in ng gg gi i b ba ad da an n d da an n b be er ra at t b ba ad da an n, , h hu ub bu un ng ga an n a an nt ta ar ra a
i in nt te el li ig ge en ns si i d da an n p pr rr re es st ta as si i b be el la aj ja ar r, , d da an n l la ai in nn ny ya a. . H Hu ub bu un ng ga an n ( (k ko or re el la as si i) ) d da ap pa at t d di il li ih ha at t d da ar ri i
b be er rb ba ag ga ai i s se eg gi i, , s se ep pe er rt ti i : : a ar ra ah h ( (p po os si it ti if f d da an n n ne eg ga at ti if f) ), , b be es sa ar ra an n a an ng gk ka a, , t ti in ng gk ka at ta an n h hu ub bu un ng ga an n, ,
d da an n t ta ar ra af f s si ig gn ni if fi ik ka an n. . A Ar ra ah h K Ko or re el la as si i h hu ub bu un ng ga an n a an nt ta ar ra a v va ar ri ia ab be el l i it tu u j ji ik ka a d di it ti il li ik k d da ar ri i s se eg gi i
a ar ra ah hn ny ya a d da ap pa at t d di ib be ed da ak ka an n m me en nj ja ad di i d du ua a m ma ac ca am m, , y ya ai it tu u h hu ub bu un ng ga an n y ya an ng g s si if fa at tn ny ya a s sa at tu u
a ar ra ah h, ,d da an n h hu ub bu un ng ga an n y ya an ng g s si if fa at tn ny ya a b be er rl la aw wa an na an n a ar ra ah h. . H Hu ub bu un ng ga an n y ya an ng g b be er rs si if fa at t s se ea ar ra ah h
d di ib be er ri i n na am ma a k ko or re el la as si i p po os si it ti if f, , s se ed da an ng g h hu ub bu un ng ga an n y ya an ng g s si if fa at tn ny ya a b be er rl la aw wa an na an n a ar ra ah h d di is se eb bu ut t
k ko or re el la as si i n ne eg ga at ti if f. . C Co on nt to oh h: : K Ke en na ai ik ka an n h ha ar rg ga a B Ba ah ha an n B Ba ak ka ar r M Mi in ny ya ak k ( (B BB BM M) ) d di ii ik ku ut ti i d de en ng ga an n
k ke en na ai ik ka an n o on ng gk ko os s a an ng gk ku ut ta an n; ; s se eb ba al li ik kn ny ya a j ji ik ka a h ha ar rg ga a B BB BM M r re en nd da ah h, , m ma ak ka a o on ng gk ko os s a an ng gk ku ut ta an n
p pu un n m mu ur ra ah h ( ( r re en nd da ah h ) ). . D Di is se eb bu ut t K Ko or re el la as si i N Ne eg ga at ti if f j ji ik ka a d du ua a v va ar ri ia ab be el l ( ( a at ta au u l le eb bi ih h ) ) y ya an ng g
b be er rk ko or re el la as si i i it tu u, , b be er rj ja al la an n d de en ng ga an n a ar ra ah h y ya an ng g b be er rl la aw wa an na an n, , b be er rt te en nt ta an ng ga an n, , a at ta au u b be er rk ke eb ba al li ik ka an n. .
I In ni i b be er ra ar rt ti i b ba ah hw wa a k ke en na ai ik ka an n a at ta au u p pe er rt ta am mb ba ah ha an n p pa ad da a v va ar ri ia ab be el l X X m mi is sa al ln ny ya a, , a ak ka an n d di ii ik ku ut ti i
d de en ng ga an n p pe en nu ur ru un na an n a at ta au u p pe en ng gu ur ra an ng ga an n p pa ad da a v va ar ri ia ab be el l Y Y. . C Co on nt to oh h : : M Ma ak ki in n m me en ni in ng gk ka at tn ny ya a
k ke es sa ad da ar ra an n h hu uk ku um m d di i k ka al la an ng ga an n m ma as sy ya ar ra ak ka at t d di ii ik ku ut ti i d de en ng ga an n m ma ak ki in n m me en nu ur ru un nn ny ya a a an ng gk ka a
k ke ej ja ah ha at ta an n a at ta au u p pe el la an ng gg ga ar ra an n; ; m ma ak ki in n g gi ia at t b be er rl la at ti ih h m ma ak ki in n s se ed di ik ki it t k ke es sa al la ah ha an n y ya an ng g d di ip pe er rb bu ua at t
o ol le eh h s se es se eo or ra an ng g; ; m ma ak ki in n m me en ni in ng gk ka at tn ny ya a j ju um ml la ah h a as se ep pt to or r K Ke el lu ua ar rg ga a B Be er re en nc ca an na a d di ii ik ku ut ti i d de en ng ga an n
C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
m ma ak ki in n m me en nu ur ru un nn ny ya a a an ng gk ka a k ke el la ah hi ir ra an n; ; a at ta au u s se eb ba al li ik kn ny ya a. . D Da al la am m d du un ni ia a p pe en nd di id di ik ka an n
m mi is sa al ln ny ya a, , m ma ak ki in n k ku ur ra an ng g d di ih ha ay ya at ti i d da an n d di ia am ma al lk ka an nn ny ya a a aj ja ar ra an n I Is sl la am m o ol le eh h p pa ar ra a r re em ma aj ja a a ak ka an n
d di ii ik ku ut ti i o ol le eh h m ma ak ki in n m me en ni in ng gk ka at tn ny ya a f fr re ek ku ue en ns si i k ke en na ak ka al la an n r re em ma aj ja a; ; a at ta au u s se eb ba al li ik kn ny ya a. .
J Ji ik ka a i in ng gi in n m me en ng ge et ta ah hu ui i a ad da a- -t ti id da ak kn ny ya a k ko or re el la as si i d du ua a g ge ej ja al la a, , m ma ak ka a t te er rl le eb bi ih h d da ah hu ul lu u p pe er rl lu u
d di ik ke et ta ah hu ui i t ti ip pe e/ /j je en ni is s g ge ej ja al la a a at ta au u d da at ta a y ya an ng g a ak ka an n d di ik ko or re el la as si ik ka an n, , m mi is sa al ln ny ya a s sa aj ja a g ge ej ja al la a y ya an ng g
s sa at tu u a ad da al la ah h g ge ej ja al la a X X d da an n y ya an ng g s sa at tu un ny ya a l la ag gi i a ad da al la ah h g ge ej ja al la a Y Y, , m ma ak ka a : :
( (1 1) ) J Ji ik ka a g ge ej ja al la a X X d de en ng ga an n Y Y k ke ed du ua an ny ya a d di ip pa an nd da an ng g t te er rg go ol lo on ng g k ke e d da al la am m t ti ip pe e g ge ej ja al la a
i in nt te er rv va al l, , t te ek kn ni ik k k ko or re el la as si i y ya an ng g b bo ol le eh h d di ip pe er rc ca ay ya a a ad da al la ah h " "K Ko or re el la as si i P Pr ro od du uc ct t M Mo om me en nt t
d da ar ri i P Pe ea ar rs so on n" ". .
( (2 2) ) J Ji ik ka a g ge ej ja al la a X X d de en ng ga an n Y Y k ke ed du ua an ny ya a m me er ru up pa ak ka an n t ti ip pe e g ge ej ja al la a n no om mi in na al l, , t te ek kn ni ik k k ko or re el la as si i
y ya an ng g p pa al li in ng g t te ep pa at t a ad da al la ah h K Ko or re el la as si i P Ph hi i d da an n K Ko oe ef fi is si ie en n K Ko on nt ti in ng ge en ns si i ( (K KK K) ). .
( (3 3) ) J Ji ik ka a g ge ej ja al la a X X d de en ng ga an n Y Y k ke ed du ua an ny ya a m me er ru up pa ak ka an n t ti ip pe e g ge ej ja al la a y ya an ng g b be er rs sk ka al la a o or rd di in na al l, ,
k ko or re el la as si i y ya an ng g t te ep pa at t a ad da al la ah h K Ko or re el la as si i T Te et tr ra ac ch ho or ri ik k, , a at ta au u K Ke en nd da al ll l, , a at ta au u S Sp pe ea ar rm ma an n
( (t ta at ta a j je en nj ja an ng g) ). .
( (4 4) ) J Ji ik ka a s sa al la ah h s sa at tu u d da ar ri i g ge ej ja al la a t te er rs se eb bu ut t ( (X X a at ta au u Y Y) ) m me er ru up pa ak ka an n g ge ej ja al la a i in nt te er rv va al l, ,
s se ed da an ng gk ka an n y ya an ng g s sa at tu un ny ya a l la ag gi i g ge ej ja al la a n no om mi in na al l; ; t te ek kn ni ik k k ko or re el la as si i y ya an ng g t te ep pa at t a ad da al la ah h
p po oi in nt t s se er ri ia al l. .
( (5 5) ) J Ji ik ka a s sa al la ah h s sa at tu u d da ar ri i d du ua a g ge ej ja al la a ( (X X a at ta au u Y Y) ) m me er ru up pa ak ka an n g ge ej ja al la a i in nt te er rv va al l, ,
s se ed da an ng gk ka an n y ya an ng g s sa at tu un ny ya a l la ag gi i g ge ej ja al la a o or rd di in na al l; ; t te ek kn ni ik k k ko or re el la as si i y ya an ng g t te ep pa at t a ad da al la ah h
s se er ri ia al l b bi ia as sa a. .
( (6 6) ) J Ji ik ka a d du ua a g ge ej ja al la a, , y ya an ng g s sa at tu un ny ya a t te er rm ma as su uk k s sk ka al la a o or rd di in na al l d da an n y ya an ng g s sa at tu un ny ya a l la ag gi i s sk ka al la a
n no om mi in na al l, , t te ek kn ni ik k k ko or re el la as si i y ya an ng g t te ep pa at t a ad da al la ah h k ko oe ef fi is si ie en n k ko on nt ti in ng ge en ns si i ( (K KK K) ). .

C Co on nt to oh h P Pe en ng gg gu un na aa an n b be er rb ba ag ga ai i r ru um mu us s k ko or re el la as si i. .
1 1. . K Ko or re el la as si i P Pr ro od du uc ct t M Mo om me en nt t ( (d da ar ri i K Ka ar rl l P Pe ea ar rs so on n) ), , m mi is sa al l: : p pe en ne el li it ti i i in ng gi in n m me en ng ge et ta ah hu ui i
k ko or re el la as si i a an nt ta ar ra a b be er ra at t b ba ad da an n d da an n t ti in ng gg gi i b ba ad da an n 1 10 0 o or ra an ng g s si is sw wa a S SM MA A N Ne eg ge er ri i B Ba an nd da ar r
l la am mp pu un ng g. .
C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
T Ta ab be el l 1 16 6. . M Me en ng gh hi it tu un ng g k ko oe ef fi is si ie en n k ko or re el la as si i a an nt ta ar ra a b be er ra at t b ba ad da an n ( (X X) ) d de en ng ga an n t ti in ng gg gi i b ba ad da an n
( (Y Y) ) d da ar ri i 1 10 0 s si is sw wa a S SM MA A N Ng ge er ri i B Ba an nd da ar r L La am mp pu un ng g

N NA AM MA A B BE ER RA AT T T TI IN NG GG GI I x x x x
2 2
y y y y
2 2
X XY Y
A AM MI IN N 7 72 2 1 19 90 0 + +1 11 1 1 12 21 1 + +7 7 4 49 9 7 77 7
B BA AD DU U 6 68 8 1 19 90 0 + +7 7 4 49 9 + +7 7 4 49 9 4 49 9
C CE EC CE EP P 6 68 8 1 18 86 6 + +7 7 4 49 9 + +3 3 9 9 2 21 1
E EN NI I 6 64 4 1 18 84 4 + +3 3 9 9 + +1 1 1 1 3 3
H HE ER RA A 6 60 0 1 18 82 2 - -1 1 1 1 - -1 1 1 1 1 1
W WA AT TI I 5 59 9 1 18 80 0 - -2 2 4 4 - -3 3 9 9 6 6
J JU UJ JU U 5 57 7 1 18 80 0 - -4 4 1 16 6 - -3 3 9 9 1 12 2
D DE ER RI I 5 57 7 1 18 82 2 - -4 4 1 16 6 - -1 1 1 1 4 4
D DA AS SL LI I 5 55 5 1 17 78 8 - -6 6 3 36 6 - -5 5 2 25 5 3 30 0
F FE ER RI I 5 50 0 1 17 78 8 - -1 11 1 1 12 21 1 - -5 5 2 25 5 5 55 5
J JU UM ML LA AH H 6 61 10 0 1 18 83 30 0 4 42 22 2 1 17 78 8 2 25 58 8

U Un nt tu uk k m me en ne en nt tu uk ka an n n ni il la ai i x x d da an n n ni il la ai i y y, , m ma ak ka a l le eb bi ih h d da ah hu ul lu u d di ih hi it tu un ng g r ra at ta a- -r ra at ta a X X d da an n r ra at ta a- -
r ra at ta a Y Y, , s se et te el la ah h d di ih hi it tu un ng g d di ip pe er ro ol le eh h r ra at ta a- -r ra at ta a X X = = 6 61 1, , r ra at ta a- -r ra at ta a Y Y = = 1 18 83 3. .
U Un nt tu uk k m me en ng gh hi it tu un ng g b be es sa ar ra an n k ko or re el la as si i d da ar ri i v va ar ri ia ab be el l b be er ra at t b ba ad da an n d da an n t ti in ng gg gi i b ba ad da an n
d di ig gu un na ak ka an n r ru um mu us s : :


D De en ng ga an n d de em mi ik ki ia an n d da ap pa at t d di is si im mp pu ul lk ka an n b ba ah hw wa a k ko or re el la as si i a an nt ta ar ra a b be er ra at t b ba ad da an n d da an n t ti in ng gg gi i
b ba ad da an n m me em mi il li ik ki i k ko or re el la as si i y ya an ng g c cu uk ku up p t ti in ng gg gi i, , t te er rd da ap pa at t k ke ec ce en nd de er ru un ng ga an n m me en ni in ng gk ka at tn ny ya a b be er ra at t
b ba ad da an n s se es se eo or ra an ng g d di ii ir ri in ng gi i p pu ul la a d de en ng ga an n m me en ni in ng gk ka at tn ny ya a t ti in ng gg gi i b ba ad da an n s se es se eo or ra an ng g. .
S Se el la an nj ju ut tn ny ya a d da at ta a t te er rs se eb bu ut t d di i a at ta as s d da ap pa at t j ju ug ga a d di ih hi it tu un ng g d de en ng ga an n m me en ng gg gu un na ak ka an n f fo or rm mu ul la as si i
a an ng gk ka a k ka as sa ar r ( (r r = = P Pr ro od du uk k M Mo om me en nt t) ) s se ep pe er rt ti i b be er ri ik ku ut t : :



U Un nt tu uk k p pe em ma ak ka ai ia an n r ru um mu us s d di i a at ta as s, , m ma ak ka a d da at ta a d di is su us su un n d da al la am m b be en nt tu uk k t ta ab be el l s se ep pe er rt ti i b be er ri ik ku ut t : :
( )( )
2 2
y x
xy
xy
r


=
( )( ) 178 422
258

=
xy
r
07 , 274
258
=
xy
r
94 , 0 =
xy
r
( )( )
( ) ( ) ( ) ( )
2
2
2
2
∑ ∑ ∑ ∑
∑ ∑ ∑
− −

=
X Y N X X N
Y X XY N
xy
r
C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
T Ta ab be el l 1 17 7. . D Da at ta a t te en nt ta an ng g b be er ra at t b ba ad da an n ( (X X) ) d de en ng ga an n t ti in ng gg gi i b ba ad da an n ( (Y Y) ) d da ar ri i 1 10 0 s si is sw wa a S SM MA A
N Ne eg ge er ri i B Ba an nd da ar r L La am mp pu un ng g
N NA AM MA A B BE ER RA AT T( (X X) ) T TI IN NG GG GI I( (Y Y) ) X
2
Y
2
XY
A AM MI IN N 7 72 2 1 19 90 0 5184 36100 13680
B BA AD DU U 6 68 8 1 19 90 0 4624 36100 12920
C CE EC CE EP P 6 68 8 1 18 86 6 4624 34596 12648
E EN NI I 6 64 4 1 18 84 4 4096 33856 11776
H HE ER RA A 6 60 0 1 18 82 2 3600 33124 10920
W WA AT TI I 5 59 9 1 18 80 0 3481 32400 10620
J JU UJ JU U 5 57 7 1 18 80 0 3249 32400 10260
D DE ER RI I 5 57 7 1 18 82 2 3249 33124 10374
D DA AS SL LI I 5 55 5 1 17 78 8 3025 31684 9790
F FE ER RI I 5 50 0 1 17 78 8 2500 31684 8900
J JU UM ML LA AH H 6 61 10 0 1 18 83 30 0 37632 335068 111888











I In nt te er rp pr re et ta as si i ( (S Si im mp pu ul la an n h ha as si il l a an na al li is si is s) )
A Ap pa a m ma ak kn na a d da ar ri i k ko oe ef fi is si ie en n k ko or re el la as si i s se eb be es sa ar r + + O O, ,9 94 4 t te er rs se eb bu ut t ? ?
D Da al la am m h ha al l i in ni i t te er rd da ap pa at t b be eb be er ra ap pa a i in nt te er rp pr re et ta as si i y ya an ng g d da ap pa at t d di is sa aj ji ik ka an n s se es su ua ai i d de en ng ga an n t tu uj ju ua an n
d da ar ri i h hi ip po ot te es si is s y ya an ng g d di ia aj ju uk ka an n. .
( (1 1) ) A An nt ta ar ra a v va ar ri ia ab be el l X X d de en ng ga an n v va ar ri ia ab be el l Y Y a ad da a h hu ub bu un ng ga an n, , y ya an ng g d di it tu un nj ju uk kk ka an n d de en ng ga an n
b be es sa ar ra an n O O, ,9 94 4 ( (j ji ik ka a t ti id da ak k a ad da a h hu ub bu un ng ga an n a an ng gk ka a y ya an ng g d di ip pe er ro ol le eh h b be es sa ar ra an nn ny ya a O O, ,O OO O) ). .
( (2 2) ) A An nt ta ar ra a v va ar ri ia ab be el l X X d de en ng ga an n v va ar ri ie eb be el l Y Y m me em mi il li ik ki i h hu ub bu un ng ga an n y ya an ng g s sa an ng ga at t e er ra at t
( (t ti in ng gk ka at t k ke ee er ra at ta an n b be er rd da as sa ar rk ka an n k ka at ta ag go or ri i) ). .
( ) ( ) ( ) ( )
2 2
1830 335068 10 610 37632 10
1830 610 ) 111888 10 (
− −

=
X x
X X
xy
r
( ) ( )( ) ( ) 3348900 3350680 372100 376320
1116300 1118880
− −

=
xy
r
( )( ) 1780 4220
1116300 1118880 −
=
xy
r
7511600
2580
=
xy
r
73 , 2740
2580
=
xy
r
94 , 0 =
xy
r
C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
( (3 3) ) A An nt ta ar ra a v va ar ri ia ab be el l X X d de en ng ga an n v va ar ri ia ab be el l Y Y m me em mi il li ik ki i h hu ub bu un ng ga an n y ya an ng g p po os si it ti if f ( (d de en ng ga an n
t ta an nd da a + +) ). .
( (4 4) ) A An nt ta ar ra a v va ar ri ia ab be el l X X d de en ng ga an n v va ar ri ia ab be el l Y Y m me em mi il li ik ki i t ta ar ra af f s si ig gn ni if fi ik ka an n ( (h ha al l i in ni i u un nt tu uk k
m me en ng gu uj ji i b ba ah hw wa a n ni il la ai i s st ta at ti is st ti ik k y ya an ng g d di ip pe er ro ol le eh h m me el la al lu ui i s sa am mp pe el l d da ap pa at t m me ew wa ak ki il li i
p pa ar ra am ma at te er r p po op pu ul la as si i) ) b ba ai ik k p pa ad da a t ta ar ra af f s si ig gn ni if fi ik ka an ns si i O O, ,O O5 5 m ma au up pu un n O O, ,O O1 1. .

D Da ar ri i k ke ee em mp pa at t h ha as si il l i in nt te er rp pr re et ta as si i t te er rs se eb bu ut t d di i a at ta as s, , k ki it ta a d da ap pa at t m me el la ak ku uk ka an n p pa al li in ng g s se ed di ik ki it t
e em mp pa at t p pe em mb ba ah ha as sa an n a at ta as s h ha as si il l a an na al li is si is s y ya an ng g d di il la ak ku uk ka an n t te er rh ha ad da ap p s sa at tu u k ke el lo om mp po ok k d da at ta a. .
2 2. . K Ko or re el la as si i T Ta at ta a J Je en nj ja an ng g ( (S Sp pe ea ar rm ma an n) ). .
T Te ek kn ni ik k k ko or re el la as si i t ta at ta a j je en nj ja an ng g i in ni i d di ik ke em mu uk ka ak ka an n o ol le eh h C C. . S Sp pe ea ar rm ma an n p pa ad da a t ta ah hu un n 1 19 90 04 4. .
T Te ek kn ni ik k i in ni i d di ip pe er rg gu un na ak ka an n b bi il la a a ak ka an n m me en ng gu uk ku ur r d du ua a v va ar ri ia ab be el l y ya an ng g a an nt ta ar ra a k ke ed du ua an ny ya a t ti id da ak k
m me em mp pu un ny ya ai i j jo oi in nt t n no or rm ma al l d di is st tr ri ib bu ut ti io on n d da an n c co on nd di it ti io on na al l v va ar ri ia an nc ce e t ti id da ak k d di ik ke et ta ah hu ui i s sa am ma a. .
S Se el la ai in n i it tu u, , k ke ed du ua a v va ar ri ia ab be el l t te er rg go ol lo on ng g j je en ni is s d da at ta a o or rd di in na al l. .
A Ad da ap pu un n l la an ng gk ka ah h- -l la an ng gk ka ah h u un nt tu uk k m me en ng gh hi it tu un ng g k ko or re el la as si i t ta at ta a j je en nj ja an ng g ( (r ra an nk k c co or rr re el la at ti io on n
c co oe ef ff fi ic ci ie en nt t) ) a ad da al la ah h s se eb ba ag ga ai i b be er ri ik ku ut t : :
( (1 1) ) N Ni il la ai i h ha as si il l p pe en ng ga am ma at ta an n d da ar ri i k ke ed du ua a v va ar ri ia ab be el l, , m ma as si in ng g- -m ma as si in ng g d di ib be er ri i j je en nj ja an ng g. . B Bi il la a
a ad da a n ni il la ai i y ya an ng g s sa am ma a d di ih hi it tu un ng g j je en nj ja an ng g r ra at ta a- -r ra at ta an ny ya a. .
( (2 2) ) S Se et ti ia ap p p pa as sa an ng g j je en nj ja an ng g d di ih hi it tu un ng g j ju um ml la ah hn ny ya a. .
( (3 3) ) D Da ar ri i h ha as si il l p pe er rb be ed da aa an n ( (s se el li is si ih h) ) s se et ti ia ap p p pa as sa an ng g j je ej ja an ng g d di ik ku ua ad dr ra at tk ka an n d da an n d di ij ju um ml la ah hk ka an n. .
( (4 4) ) N Ni il la ai i r r
s s
( (k ko oe ef fi is si ie en n k ko or re el la as si i t ta at ta a j je en nj ja an ng g d da ar ri i S Sp pe ea ar rm ma an n) ) d di ih hi it tu un ng g d de en ng ga an n r ru um mu us s : :



d di im ma an na a : : D D = = m me en nu un nj ju uk kk ka an n p pe er rb be ed da aa an n s se et ti ia ap p p pa as sa an ng g j je en nj ja an ng g “ “n n” ” m me en nu un nj ju uk kk ka an n
j ju um ml la ah h p pa as sa an ng g j je en nj ja an ng g “ “1 1 d da an n 6 6” ” a ad da al la ah h a an ng gk ka a k ko on ns st ta an nt ta a. .
P Pe en ng ga ap pl li ik ka as si ia an n d da ar ri i f fo or rm mu ul la a t te er rs se eb bu ut t d da ap pa at t d di il li ih ha at t p pa ad da a u ur ra ai ia an n b be er ri ik ku ut t, , m mi is sa al l s se eo or ra an ng g
g gu ur ru u m me en ne el li it ti i t ti in ng gk ka at t k ke ea ak kt ti if fa an n s si is sw wa a d da al la am m k ke eg gi ia at ta an n O OS SI IS S d da an n p pr re es st ta as si i b be el la aj ja ar rn ny ya a
d da al la am m m ma at ta a p pe el le ej ja ar ra an n P PP PK Kn n, , s se et te el la ah h d di il la ak ku uk ka an n p pe en ng ga am ma at ta an n d di ip pe er ro ol le eh h d da at ta a s se ep pe er rt ti i
d da al la am m t ta ab be el l b be er ri ik ku ut t: :
( ) 1
6
1
2
2

− =

n n
D
ρ
C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
q
p
s
X X
r
t
t p
pbi

=
p
X
t
X
t
SD
T Ta ab be el l 1 18 8. . D Da at ta a k ke ea ak kt ti if fa an n s si is sw wa a d da al la am m o or rg ga an ni is sa as si i O OS SI IS S d da an n n ni il la ai i h ha as si il l b be el la aj ja ar r P PP PK Kn n
S Si is sw wa a S SD D N Ne eg ge er ri i 2 2 R Ra aj ja ab ba as sa a T Ta ah hu un n 2 20 00 06 6

N NA AM MA A
S SI IS SW WA A
K KE EA AK KT TI IF FA AN N
O OS SI IS S ( (X X) )
P PR RE ES ST TA AS SI I
P PP PK Kn n ( (Y Y) )
R Ra an nk k
X X
R Ra an nk k
Y Y
D D D D
2 2
A AM MI IR R 4 48 8 7 78 8 5 5 5 5 0 0 0 0
A AS SM ME ER R 4 44 4 7 72 2 9 9 9 9 0 0 0 0
B BE ED DI I 5 53 3 8 84 4 3 3 1 1 2 2 4 4
C CE EC CE E 5 52 2 7 79 9 2 2 4 4 - -2 2 4 4
C CU UI IL LA AH H 4 45 5 7 74 4 8 8 8 8 0 0 0 0
D DE ED DE EN N 5 51 1 7 75 5 4 4 7 7 - -3 3 9 9
F FA AR RI ID D 5 56 6 8 81 1 1 1 2 2 - -1 1 1 1
G GE ER RA AH H 4 46 6 7 76 6 7 7 6 6 1 1 1 1
H HU UR RS SE E 4 47 7 8 80 0 6 6 3 3 3 3 9 9
G GA AR RU U 4 42 2 7 71 1 1 10 0 1 10 0 0 0 0 0
N N= = 1 10 0 4 48 84 4 7 77 70 0 0 0 2 28 8

S Se et te el la ah h d di ik ke et ta ah hu ui i d da at ta a y ya an ng g d di ip pe er rl lu uk ka an n u un nt tu uk k f fo or rm mu ul la a y ya an ng g d di ip pa ak ka ai i, , m ma ak ka a b be er ri ik ku ut t
d di it te en nt tu uk ka an n b be es sa ar ra an n k ko or rr re el la as si i m me el la al lu ui i r ru um mu us s “ “r ra an nk k o or rd de er r” ” t te er rs se eb bu ut t : :





3 3. . K Ko or re el la as si i P Po oi in nt t B Bi is se er ri ia al l

T Te ek kn ni ik k k ko or re el la as si i y ya an ng g d da ap pa at t d di ip pe er rg gu un na ak ka an n d de en ng ga an n t te ep pa at t u un nt tu uk k m me en ng gh hi it tu un ng g k ko or re el la as si i d du ua a
v va ar ri ia ab be el l y ya an ng g s sa at tu u b be er rs sk ka al la a n no om mi in na al l d da an n y ya an ng g s sa at tu un ny ya a l la ag gi i b be er rs sk ka al la a i in nt te er rv va al l a ad da al la ah h
t te ek kn ni ik k k ko or re el la as si i p po oi in nt t b bi is se er ri ia al l. . B Be er ri ik ku ut t i in ni i d di ib be er ri ik ka an n r ru um mu us s d da an n c co on nt to oh h p pe en ng gg gu un na aa an nn ny ya a. .



d di im ma an na a : :
= = N Ni il la ai i r ra at ta a- -r ra at ta a g ge ej ja al la a y ya an ng g a ak ka an n d di ic ca ar ri i k ko or re el la as si in ny ya a d de en ng ga an n n ni il la ai i
k ke es se el lu ur ru uh ha an n
= = N Ni il la ai i r ra at ta a- -r ra at ta a k ke es se el lu ur ru uh ha an n
= = S Si im mp pa an ng ga an n b ba ak ku u t to ot ta al l “ “p p” ” = = p pr ro op po or rs si i k ke el lo om mp po ok k 1 1 “ “q q” ” = = 1 1 - - p p

( ) 1 10 10
28 6
1
2

− =
X
ρ
( ) 1 100 10
168
1

− = ρ
( ) 99 10
168
1− = ρ
990
168
1− = ρ
16 , 0 1− = ρ 84 , 0 = ρ
C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
3 , 0
7 , 0
897 , 1
6 286 , 6 −
=
pbi
r
333 , 2
897 , 1
286 , 0
=
pbi
r
527 , 1 151 , 0 X r
pbi
=
n
C
+
=
2
2
χ
χ
2
χ
C Co on nt to oh h p pe en ng gg gu un na aa an n l li ih ha at t p pa ad da a t ta ab be el l b be er ri ik ku ut t : :
T Ta ab be el l 1 19 9. . M Me en nc ca ar ri i k ko or re el la as si i u un nt tu uk k m me en ng gu uj ji i v va al li id di it ta as s b bu ut ti ir r s so oa al l n no om mo or r 1 1

S SK KO OR R B BU UT TI IR R S SO OA AL L S SE ET TI IA AP P N NO OM MO OR R S SO OA AL L T TO OT TA AL L
S SI IS SW WA A
1 1 2 2 3 3 4 4 5 5 6 6 7 7 8 8 9 9 1 10 0 S SK KO OR R
X X
2 2
t t
A AS SL LI I 1 1 0 0 1 1 0 0 1 1 0 0 1 1 0 0 1 1 1 1 6 6 3 36 6
B BU UG GE E 1 1 0 0 0 0 1 1 0 0 1 1 0 0 1 1 0 0 0 0 4 4 1 16 6
C CA AR RE E 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 0 0 1 1 1 1 1 1 1 1 9 9 8 81 1
D DE ES SI I 0 0 1 1 1 1 1 1 0 0 0 0 1 1 1 1 1 1 1 1 7 7 4 49 9
E ER RM MA A 1 1 0 0 0 0 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 8 8 6 64 4
F FE ER RI I 0 0 0 0 1 1 1 1 0 0 1 1 1 1 1 1 0 0 0 0 5 5 2 25 5
G GE EF FI I 1 1 1 1 0 0 0 0 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 8 8 6 64 4
H HU UM MI I 1 1 1 1 0 0 1 1 0 0 0 0 1 1 0 0 1 1 1 1 6 6 3 36 6
I IR RF FE E 0 0 1 1 1 1 1 1 1 1 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 4 4 1 16 6
J JU UY YI I 1 1 0 0 1 1 1 1 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 3 3 9 9
N N= = 1 10 0 7 7 5 5 6 6 8 8 5 5 4 4 7 7 6 6 6 6 6 6 6 60 0
P P 0 0, ,7 7 0 0, ,5 5 0 0, ,6 6 0 0, ,8 8 0 0, ,5 5 0 0, ,4 4 0 0, ,7 7 0 0, ,6 6 0 0, ,6 6 0 0, ,6 6
3 39 96 6
Q Q 0 0, ,3 3 0 0, ,5 5 0 0, ,4 4 0 0, ,2 2 0 0, ,5 5 0 0, ,6 6 0 0, ,3 3 0 0, ,4 4 0 0, ,4 4 0 0, ,4 4

S Se et te el la ah h d di ih hi it tu un ng g b be er rd da as sr rk ka an n k ke ep pe er rl lu ua an n d da ar ri i r ru um mu us s t te er rs se eb bu ut t, , m ma ak ka a d di ik ke et ta ah hu ui i
R Ra at ta a- -r ra at ta a = = 6 6 S SD D
t t
= = 1 1, ,8 89 97 7 = = r ra at ta a- -r ra at ta a n ni il la ai i s so oa al l n no o. . 1 1 ( (c co on nt to oh h) )
= = = = 6 6, ,2 28 86 6 r ra at ta a- -r ra at ta a n ni il la ai i y ya an ng g a ak ka an n d di ic ca ar ri i k ko or re el la as si in ny ya a. .



= = 0 0, ,2 23 31 1
D De en ng ga an n d df f s se eb be es sa ar r 8 8 d di ip pe er ro ol le eh h h ha ar rg ga a r r
t ta ab be el l
p pa ad da a t ta ar ra af f s si ig gn ni if fi ik ka an ns si i 5 5 % % s se eb be es sa ar r 0 0, ,6 63 32 2 d da an n
1 1% % s se eb be es sa ar r 0 0, ,7 76 65 5. . K Ka ar re en na a r r
p pb bi i
y ya an ng g d di ip pe er ro ol le eh h j ja au uh h l le eb bi ih h k ke ec ci il l j ji ik ka a d di ib ba an nd di in ng gk ka an n d de en ng ga an n
r r
t ta ab be el l
, , m ma ak ka a d da ap pa at t d di is si im mp pu ul lk ka an n b ba ah hw wa a b bu ut ti ir r s so oa al l n no o 1 1 t ti id da ak k v va al li id d, , d da an n k ka ar re en na an ny ya a t ti id da ak k
d da ap pa at t d di ip pa ak ka ai i. .
4 4. . K Ko oe ef fi is si ie en n K Ko on nt ti in ng ge en ns si i ( (K KK K) )
K Ko oe ef fi is si ie en n k ko on nt ti in ng ge en ns si i m me er ru up pa ak ka an n s sa al la ah h s sa at tu u c ca ar ra a u un nt tu uk k m me en ng gh hi it tu un ng g k ko or re el la as si i a an nt ta ar ra a d du ua a
g ge ej ja al la a y ya an ng g b be es sk ka al la a n no om mi in na al l. . A Ad da ap pu un n r ru um mu us s d da an n c ca ar ra a p pe en ng gg gu un na aa an nn ny ya a a ad da al la ah h s se eb ba ag ga ai i
b be er ri ik ku ut t : :

d di im ma an na a : :
= = c ch hi i- - k ku ua ad dr ra at t
C C = = K Ko oe ef fi is si ie en n K Ko on nt ti in ng ge en ns si i
n n = = J Ju um ml la ah h s sa am mp pe el l

p
x
p
x
7
3 6 8 8 9 4 6 + + + + + +
C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
2
χ
( )
∑∑
= =

B
i
K
j
ij ij ij
E E O
1 1
2
/
2
χ
( )
45
45 80
2
− ( )
5 , 37
5 , 37 5
2
− ( )
5 , 17
5 , 17 15
2
− ( )
45
45 10
2

( )
5 , 37
5 , 37 70
2
− ( )
5 , 17
5 , 17 20
2

200 49 , 111
49 , 111
+
= C
49 , 311
49 , 111
= C
36 , 0 = C
6 , 0 = C
= = d di it te en nt tu uk ka an n d de en ng ga an n r ru um mu us s s se ep pe er rt ti i b be er ri ik ku ut t : :

= =

T Ta ab be el l 2 20 0. . C Co on nt to oh h: : m me en ng gh hi it tu un ng g k ko or re el la as si i a an nt ta ar ra a J Je en ni is s K Ke el la am mi in n ( (J J. .K K) ) d de en ng ga an n J Je en ni is s f fi il lm m
y ya an ng g d di is su uk ka ai i p pa ad da a 2 20 00 0 o or ra an ng g s sa am mp pe el l. .

J JE EN NI IS S F FI IL LM M Y YA AN NG G D DI IS SU UK KA AI I
J J. . K K
M MU US SI IK K L LA AG GA A S SE EJ JA AR RA AH H
J JU UM ML LA AH H
W WA AN NI IT TA A 8 80 0 5 5 1 15 5 1 10 00 0
P PR RI IA A 1 10 0 7 70 0 2 20 0 1 10 00 0
J JU UM ML LA AH H 9 90 0 7 75 5 3 35 5 2 20 00 0

L La an ng gk ka ah h b be er ri ik ku ut tn ny ya a a ad da al la ah h m me en nc ca ar ri i f fr re ek ku ue en ns si i h ha ar ra ap pa an n ( (f f
h h
) ) a at ta as s d da as sa ar r f fr re ek ku ue en ns si i y ya an ng g
d di ip pe er ro ol le eh h ( (f f
o o
) ) s se ep pe er rt ti i t ta ab be el l d di i a at ta as s. .
T Ta ab be el l 2 21 1. . C Co on nt to oh h p pe en ng gh hi it tu un ng ga an n k ko or re el la as si i a an nt ta ar ra a J Je en ni is s k ke el la am mi in n d de en ng ga an n J Je en ni is s f fi il lm m y ya an ng g
d di is su uk ka ai i p pa ad da a 2 20 00 0 o or ra an ng g s sa am mp pe el l

J JE EN NI IS S F FI IL LM M Y YA AN NG G D DI IS SU UK KA AI I
J J. . K K
M MU US SI IK K L LA AG GA A S SE EJ JA AR RA AH H
J JU UM ML LA AH H
W WA AN NI IT TA A 8 80 0 ( (4 45 5) ) 5 5 ( (3 37 7, ,5 5) ) 1 15 5 ( (1 17 7, ,5 5) ) 1 10 00 0
P PR RI IA A 1 10 0 ( (4 45 5) ) 7 70 0 ( (3 37 7, ,5 5 2 20 0 ( (1 17 7, ,5 5) ) 1 10 00 0
J JU UM ML LA AH H 9 90 0 7 75 5 3 35 5 2 20 00 0

D Da ar ri i t ta ab be el l d di i a at ta as s, , a an ng gk ka a- -a an ng gk ka a y ya an ng g d di ib be er ri i t ta an nd da a k ku ur ru un ng g a ad da al la ah h j ju um ml la ah h ( (f fr re ek ku ue en ns si i) )
y ya an ng g d di ih ha ar ra ap pk ka an n ( (f f
h h
) ). .
S Se el la an nj ju ut tn ny ya a d di ih hi it tu un ng g n ni il la ai i c ch hi i- -k ku ua ad da ar rt t b be er rd da as sa ar rk ka an n r ru um mu us s d di i a at ta as s, ,


= = + + + + + +


+ + + + = = 1 11 11 1, ,4 49 9

K Ko oe ef fi is si ie en n k ko on nt ti in ng ge en ns si in ny ya a a ad da al la ah h : :



A Ag ga ar r h ha ar rg ga a K KK K y ya an ng g d di ip pe er ro ol le eh h d da ap pa at t d di ip pe er rg gu un na ak ka an n u un nt tu uk k m me en ng gu uk ku ur r d de er ra aj ja at t a as so os si ia as si i
a an nt ta ar rf fa ak kt to or r, , m ma ak ka a h ha ar rg ga a K KK K p pe er rl lu u d di ib ba an nd di in ng gk ka an n d de en ng ga an n K Ko oe ef fi is si ie en n k ko on nt ti in ng ge en ns si i
m ma ak ks si im mu um m. . H Ha ar rg ga a K KK K m ma ak ks si im mu um m d da ap pa at t d di ih hi it tu un ng g d de en ng ga an n r ru um mu us s : :
C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
m
m
C
maks
1 −
=
2
1 2 −
=
maks
C
707 , 0 =
maks
C



D De en ng ga an n m m ( (h ha ar rg ga a m mi in ni im mu um m a an nt ta ar ra a b ba ar ri is s d da an n k ko ol lo om m) ) y ya ai it tu u a at ta as s d da as sa ar r c co on nt to oh h d di i a at ta as s
d da af ft ta ar r k ko on nt ti in ng ge en ns si i t te er rd da ap pa at t d du ua a b ba ar ri is s d da an n t ti ig ga a k ko ol lo om m, , j ja ad di i m mi in ni im mu um mn ny ya a a ad da al la ah h d du ua a; ;
s se eh hi in ng gg ga a : :


M Ma ak ki in n d de ek ka at t h ha ar rg ga a K KK K y ya an ng g d di ip pe er ro ol le eh h k ke ep pa ad da a C C
m ma ak ks s, ,
a ak ka an n m ma ak ki in n b be es sa ar r d de er ra aj ja at t a as so os si ia as si i
a an nt ta ar r f fa ak kt to or r. . D De en ng ga an n d de em mi ik ki ia an n K KK K y ya an ng g d di ip pe er ro ol le eh h d di i a at ta as s ( (0 0, ,6 6) ) d di ib ba an nd di in ng gk ka an n d de en ng ga an n
C C
m ma ak ks s, ,
0 0, ,7 70 07 7, , m ma ak ka a k ko or re el la as si in ny ya a d da ap pa at t d di ik ka at ta ak ka an n e er ra at t. .

R Ru uj ju uk ka an n : :
1 1. . D Dj jo ok ko o P Pr ra ay yi it tn no o, , 1 19 98 85 5; ; A An na al li is sa a R Re eg gr re es si i – – k ko or re el la as si i, , P Pe en ne er rb bi it t L Li ib be er rt ty y ( (B Ba ab b I II II I d da an n I IV V, ,
h ha al l. . 1 18 8 – – 4 47 7) )
2 2. . G Gu ui il lf fo or rd d, , J J. .P P. ., , 1 19 97 78 8; ; F Fu un nd da am me en nt ta al l S St ta at ti is st ti ic cs s i in n P Ps sy yc ch ho ol lo og gy y a an nd d E Ed du uc ca at ti io on n, , M Mc c- -
G Gr ra aw w- -H Hi il ll l K Ko og ga ak ku us sh ha a, , L Lt td d, , T To ok ky yo o ( (B Ba ab b 6 6, , h ha al l 7 77 7 – – 9 96 6, , B Ba ab b 1 11 1, , h ha al l
1 19 93 3 – – 2 20 09 9) )
3 3. . I Is sp pa ar rj ja ad di i, , 1 19 98 88 8; ; S St ta at ti is st ti ik k P Pe en nd di id di ik ka an n, , D De ep pd di ik kb bu ud d D Di ik kt ti i P PP PL LP PT TK K, , J Ja ak ka ar rt ta a ( (B Ba ab b I IV V, ,
h ha al l 9 98 8 – – 1 12 23 3) ). .
4 4. . S Si ie eg ge el l, , S Si id dn ne ey y, , 1 19 98 85 5; ; S St ta at ti is st ti ik k N No on np pa ar ra am me et tr ri ik k U Un nt tu uk k I Il lm mu u- -i il lm mu u S So os si ia al l, ,
( (T Te er rj je em ma ah ha an n) ), , P PT T. . G Gr ra am me ed di ia a, , ( (B Ba ab b V VI II II I, , h ha al l. . 2 21 18 8 – – 2 22 28 8) )
5 5. . S Su ud dj ja an na a, , 1 19 98 84 4; ; M Me et to od da a S St ta at ti is st ti ik ka a, , T Ta ar rs si it to o, , B Ba an nd du un ng g ( (B Ba ab b X XI II II I, , h ha al l. . 2 27 75 5 - - 2 29 90 0) )

T Tu ug ga as s d da an n L La at ti ih ha an n : :
B Be er ri ik ku ut t i in ni i d da at ta a t te en nt ta an ng g n ni il la ai i m ma at te em ma at ti ik ka a s si is sw wa a S SD D N Ne eg ge er ri i 2 2 R Ra aj ja ab ba as sa a
5 55 5; ;6 64 4; ;6 66 6; ;6 62 2; ;6 64 4; ;5 58 8; ; 6 64 4; ;6 67 7; ;6 68 8; ;7 71 1; ;7 75 5; ;5 57 7; ;5 56 6; ;5 59 9; ;6 61 1; ;6 65 5; ;5 56 6; ;5 59 9; ;6 61 1; ;6 65 5; ;6 64 4; ;5 57 7; ;5 58 8; ;5 52 2; ;5 53 3; ;
5 54 4; ;5 55 5; ;6 64 4; ;6 66 6; ;6 62 2; ;6 64 4; ; 5 58 8; ;6 64 4; ;6 67 7; ;6 68 8; ;7 71 1; ;7 75 5; ;5 57 7; ;6 64 4; ;5 57 7; ;5 58 8; ;5 52 2; ;5 53 3; ;5 54 4; ;5 55 5; ;6 64 4; ;6 66 6; ;6 62 2; ;6 64 4; ;5 58 8; ;
5 56 6; ;5 59 9; ;6 61 1; ;6 65 5; ;6 64 4; ;5 57 7; ;6 64 4; ;5 58 8; ;5 52 2; ;5 53 3; ;5 54 4; ;5 55 5; ;6 64 4; ;6 66 6; ;6 62 2; ;6 64 4; ;5 58 8; ;6 64 4; ;6 67 7; ;6 68 8; ;7 71 1; ;7 75 5; ;5 56 6; ;5 59 9; ;6 61 1; ;
6 65 5; ;6 64 4; ;5 57 7; ;
B Be er ri ik ku ut t i in ni i d da at ta a t te en nt ta an ng g n ni il la ai i I IP PA A s si is sw wa a S SD D N Ne eg ge er ri i 2 2 R Ra aj ja ab ba as sa a
6 67 7; ;5 58 8; ;5 52 2; ;5 53 3; ;5 54 4; ;5 55 5; ;6 64 4; ;6 66 6; ;6 62 2; ;6 64 4; ;5 58 8; ;6 64 4; ;6 67 7; ;6 68 8; ;7 71 1; ;7 75 5; ;5 59 9; ;6 61 1; ;6 65 5; ;6 64 4; ;5 57 7; ;5 58 8; ;5 59 9; ;5 52 2; ;5 53 3; ;
5 54 4; ;5 55 5; ;6 64 4; ;6 66 6; ;6 62 2; ;6 64 4; ; 5 58 8; ;6 64 4; ;6 67 7; ;6 68 8; ;7 71 1; ;7 75 5; ;5 57 7; ;5 56 6; ;5 59 9; ;6 61 1; ;6 65 5; ;6 64 4; ;5 57 7; ;6 61 1; ;5 58 8; ;5 52 2; ;5 53 3; ;5 54 4; ;5 55 5; ;
6 64 4; ;6 66 6; ;6 62 2; ;6 64 4; ;5 58 8; ;6 64 4; ;6 67 7; ;6 68 8; ;7 71 1; ;7 75 5; ;5 57 7; ;5 55 5; ;6 64 4; ;6 66 6; ;6 62 2; ;6 64 4; ;5 58 8; ;6 64 4; ;6 67 7; ;6 68 8; ;7 71 1; ;7 75 5; ;5 56 6; ;5 59 9; ;6 61 1; ;
6 65 5; ;6 64 4; ;5 57 7; ;
C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
1 1. . H Hi it tu un ng gl la ah h k ko or re el la as si i a an nt ta ar ra a n ni il la ai i m ma at ta am me et ti ik ka a d da an n n ni il la ai i I IP PA A t te er rs se eb bu ut t d di i a at ta as s d de en ng ga an n
m me en ng gg gu un na ak ka an n r ru um mu us s k ko or re el la as si i P Pr ro od du uk k M Mo om me en nt t! ! K Ke es si im mp pu ul la an n a ap pa a y ya an ng g d di ip pe er ro ol le eh h
( (s se es su ua ai i d de en ng ga an n e em mp pa at t m ma ac ca am m a an na al li is si is s t te er rh ha ad da ap p k ko or re el la as si i) )? ?
2 2. . S Su us su un nl la ah h d da at ta a t te er rs se eb bu ut t s se es su ua ai i d de en ng ga an n t ti in ng gk ka at ta an nn ny ya a ( (t ta at ta a j je en nj ja an ng g) ), , k ke em mu ud di ia an n
h hi it tu un ng gl la ah h d de en ng ga an n m me en ng gg gu un na ak ka an n r ru um mu us s “ “r ra an nk k o or rd de er r” ” S Sp pe ea ar rm ma an n. . K Ke es si im mp pu ul la an n a ap pa a
y ya an ng g d di ip pe er ro ol le eh h ( (s se es su ua ai i d de en ng ga an n e em mp pa at t m ma ac ca am m a an na al li is si is s t te er rh ha ad da ap p k ko or re el la as si i) )? ?
3 3. . S Su us su un nl la ah h d da at ta a m me en nj ja ad di i T Ta ab be el l 3 3 X X 3 3, , k ke em mu ud di ia an n h hi it tu un ng gl la ah h k ko or re el la as si in ny ya a
m me en ng gg gu un na ak ka an n r ru um mu us s “ “p po oi in nt t b bi is se er ri ia al l” ”! ! K Ke es si im mp pu ul la an n a ap pa a y ya an ng g d di ip pe er ro ol le eh h ( (s se es su ua ai i
d de en ng ga an n e em mp pa at t m ma ac ca am m a an na al li is si is s t te er rh ha ad da ap p k ko or re el la as si i) )? ?
4 4. . B Ba an nd di in ng gk ka an n h ha as si il l k ko or re el la as si i k ke et ti ig ga a m ma ac ca am m m mo od de el l p pe en ng gh hi it tu un ng ga an n t te er rs se eb bu ut t, ,
k ke es si im mp pu ul la an n a ap pa a y ya an ng g d da ap pa at t a an nd da a p pe er ro ol le eh h! !
5 5. . H Ha as si il l k ku ui is si io on ne er r t te er rh ha ad da ap p d du ua a k ke el lo om mp po ok k g gu ur ru u ( (p pr ri ia a d da an n w wa an ni it ta a) ) m me en ng ge en na ai i p pe en nd da ap pa at t
t te en nt ta an ng g p pe er ra at tu ur ra an n p po ol li ig ga am mi i, , s se eb ba ag ga ai i b be er ri ik ku ut t : :
G GU UR RU U
P PE EN ND DA AP PA AT T
P PR RI IA A W WA AN NI IT TA A
S SE ET TU UJ JU U 1 10 02 2 8 88 8
T TA AK K S SE ET TU UJ JU U 7 78 8 1 13 36 6
T TA AK K P PE ED DU UL LI I 2 20 0 7 76 6
A Ap pa ak ka ah h j je en ni is s k ke el la am mi in n m me en ne en nt tu uk ka an n p pe en nd da ap pa at t t te en nt ta an ng g p pe er ra at tu ur ra an n p po ol li ig ga am mi i t te er rs se eb bu ut t? ?
6 6. . B Be er ri ik ka an nl la ah h a an na al li is si is s l le en ng gk ka ap p u un nt tu uk k d da at ta a b be er ri ik ku ut t : :
P PE EL LA AY YA AN NA AN N
K KL LP P U US SI IA A
M Me em mu ua as sk ka an n B Ba ai ik k C Cu uk ku up p J Je el le ek k
1 15 5 – – 2 24 4 1 10 0 6 6 1 10 0 8 8
2 25 5 – – 3 34 4 1 12 2 6 6 1 14 4 8 8
3 35 5 – – 4 49 9 1 15 5 1 10 0 1 12 2 1 10 0
5 50 0 d da an n l le eb bi ih h 1 19 9 1 13 3 8 8 1 13 3

P Po ok ko ok k B Ba ah ha as sa an n V VI I: : U Uj ji i B Be ed da a ( (2 2 X X P Pe er rt te em mu ua an n) )
T Tu uj ju ua an n P Pe em mb be el la aj ja ar ra an n : :
1 1. . A Ag ga ar r m ma ah ha as si is sw wa a d da ap pa at t m me en ng gh hi it tu un ng g u uj ji i r ra at ta a- -r ra at ta a ( (d du ua a p pi ih ha ak k) ). .
2 2. . A Ag ga ar r m ma ah ha as si is sw wa a d da ap pa at t m me en ng gh hi it tu un ng g u uj ji i r ra at ta a- -r ra at ta a ( (s sa at tu u p pi ih ha ak k) ). .

C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
( )
( ) 1
2
2
2 1



=


n n
n
d
d
X X
t
2
2
2
1
s
s
F =
( )
|
|
¹
|

\
|
+
¦
)
¦
`
¹
¦
¹
¦
´
¦
− +
+ −

=
∑ ∑
2 1 2 1
2
2
2
1
2 1
1 1
2 n n n n
X X
X X
t
3 3. . R Ri in ng gk ka as sa an n M Ma at te er ri i : :
U Uj ji i t t a ad da al la ah h s sa al la ah h s sa at tu u t te es s s st ta at ti is st ti ik k y ya an ng g d di ip pe er rg gu un na ak ka an n u un nt tu uk k m me en ng gu uj ji i k ke eb be en na ar ra an n a at ta au u
k ke es sa al la ah ha an n h hi ip po ot te es si is s n ni ih hi il l y ya an ng g d di in ny ya at ta ak ka an n d da al la am m b be en nt tu uk k s st ta at te em me en n b ba ah hw wa a d di ia an nt ta ar ra a d du ua a
r ra at ta a- -r ra at ta a h hi it tu un ng g t ti id dd da ak k t te er rd da ap pa at t p pe er rb be ed da aa an n y ya an ng g s si ig gn ni if fi ik ka an n. . U Uj ji i t t h ha an ny ya a d da ap pa at t
d di ip pe er rg gu un na ak ka an n u un nt tu uk k m me en ng gu uj ji i p pe er rb be ed da aa an n r ra at ta a- -r ra at ta a d da ar ri i d du ua a s sa am mp pe el l y ya an ng g d di ia am mb bi il l d da ar ri i
s su ua at tu u p po op pu ul la as si i y ya an ng g n no or rm ma al l d de en ng ga an n c ca ar ra a r ra an nd do om m, , s se er rt ta a d da at ta a y ya an ng g d di ip pe er ro ol le eh h a ad da al la ah h d da at ta a
d da al la am m s sk ka al la a i in nt te er rv va al l a at ta au u r ra at ti io o. .
T Te es s i in ni i p pe er rt ta am ma a k ka al li i d di ip pe er rg gu un na ak ka an n o ol le eh h W Wi il ll li ia am m S Se ee el ly y G Go os ss se et t ( (n na am ma a s sa am ma ar ra an nn ny ya a
“ “S St tu ud de en nt t” ”) ). . K Ka ar re en na a i it tu u, , u uj ji i t te es s s st ta at ti is st ti ik k s se er ri in ng g d di ik ke en na al l d de en ng ga an n n na am ma a “ “S St tu ud de en nt t t t” ” ( (“ “t t” ”
d di ia am mb bi il l d da ar ri i u uj ju un ng g a ak kh hi ir r n na am ma an ny ya a) ). . U Uj ji i t t d da ap pa at t b be er rl la ak ku u u un nt tu uk k s sa am mp pe el l y ya an ng g b be er rk ko or re el la as si i
a at ta au u s sa am mp pe el l t te er rp pi is sa ah h, , k ka ar re en na a d da ar ri i s sa am mp pe el l y ya an ng g i in nd de ep pe en nd de en nt t m mu un ng gk ki in n m me em mp pu un ny ya ai i c ci ir ri i
v va ar ri ia an n h ho om mo og ge en n y ya an ng g h he et te er ro og ge en n. . B Ba ag gi i s sa am mp pe el l t te er rp pi is sa ah h y ya an ng g h ho om mo og ge en n m me em mp pu un ny ya ai i
f fo or rm mu ul la a t te er rs se en nd di ir ri i, , d de em mi ik ki ia an n j ju ug ga a y ya an ng g v va ar ri ia an nn ny ya a h he et te er ro og ge en n. . U Un nt tu uk k i it tu u, , d da ap pa at t
d di is si im mp pu ul lk ka an n l la an ng gk ka ah h- -l la an ng gk ka ah h p pe en ng gg gu un na aa an n u uj ji i t t, , s se ep pe er rt ti i : :
1 1. . P Pa as st ti ik ka an n b ba ah hw wa a s sa am mp pe el l d di ia am mb bi il l d da ar ri i d di is st tr ri ib bu us si i n no or rm ma al l
2 2. . D Da at ta a y ya an ng g d di ia am mb bi il l m me er ru up pa ak ka an n d da at ta a s sk ka al la a i in nt te er rv va al l a at ta au u r ra at ti io o
3 3. . P Pa as st ti ik ka an n s sa am mp pe el l t te er rs se eb bu ut t s sa am mp pe el l b be er rk ko or rr re el la as si i a at ta au u s sa am mp pe el l t te er rp pi is sa ah h
a a. . J Ji ik ka a s sa am mp pe el ln ny ya a b be er rk ko or re el la as si i g gu un na ak ka an n f fo or rm mu ul la a b be er ri ik ku ut t : :

( (f fo or rm mu ul la a 1 1) )

b b. . J Ji ik ka a s sa am mp pe el ln ny ya a t te er rp pi is sa ah h, , u uj ji i d du ul lu u h ho om mo og ge en ni it ta as s d da ar ri i v va ar ri ia an ns sn ny ya a ( (u un nt tu uk k
m me en ne en nt tu uk ka an n v va ar ri ia an n h ho om mo og ge en n a at ta au u h he et te er ro og ge en n. . U Un nt tu uk k i it tu u, , g gu un na ak ka an n f fo or rm mu ul la a b be er ri ik ku ut t : :

d de en ng ga an n k ke er ri it te er ri ia a b bi il la a F F o ob bs se er rv va as si i l le eb bi ih h k ke ec ci il l d da ar ri i F F t ta ab be el l, , b be er ra ar rt ti i v va ar ri ia an ns sn ny ya a
h ho om mo og ge en n, , k ke ea ad da aa an n l la ai in ny ya a b be er ra ar rt ti i v va ar ri ia an ns sn ny ya a h he et te er ro og ge en n. .
4 4. . J Ji ik ka a p pa ad da a l la an ng gk ka ah h 3 3. .b b t te er rn ny ya at ta a v va ar ri ia an ns sn ny ya a h ho om mo og ge en n, , m ma ak ka a p pe er rg gu un na ak ka an n f fo or rm mu ul la a
b be er ri ik ku ut t : :



C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
( ) ( )
¦
¦
¦
)
¦
¦
¦
`
¹
¦
¦
¦
¹
¦
¦
¦
´
¦
− +
|
|
¹
|

\
|
− + −

=




2
2 1
2
2
2 2
2
1
2
1 2
1
2 1
n n
n
X
X
n
X
X
X X
t
( )
( ) 9 10
10
10
24
5 , 7 5 , 6
2




= t
90 / 14
1
= t 907 , 2 = t
J Ji ik ka a p pa ad da a l la an ng gk ka ah h 3 3. .b b t te er rn ny ya at ta a v va ar ri ia an ns sn ny ya a h he et te er ro og ge en n, , m ma ak ka a p pe er rg gu un na ak ka an n f fo or rm mu ul la a
b be er ri ik ku ut t : :



5 5. . D De en ng ga an n m me en ng ga ap pl li ik ka as si ik ka an n f fo or rm mu ul la a y ya an ng g s se es su ua ai i d de en ng ga an n c ci ir ri i d da at ta a a ak ka an n d da ap pa at t d di ia am mb bi il l
k ke es si im mp pu ul la an n d da ar ri i d da at ta a y ya an ng g d di ih ha ad da ap pi i. .
C Co on nt to oh h p pe en ng gg gu un na aa an n u uj ji i t t u un nt tu uk k d da at ta a s sa am mp pe el l y ya an ng g b be er rk ko or re el la as si i a at ta au u b be er rh hu ub bu un ng ga an n ( (f fo or rm mu ul la a
1 1) ), , m mi is sa al l ; ; G Gu ur ru u p pa ad da a S SD D N Ne eg ge er ri i 1 1 R Ra aj ja ab ba as sa a m me en ng gg gu un na ak ka an n d du ua a m me et to od de e p pe em mb be el la aj ja ar ra an n: :
M Me et to od de e A A d da an n M Me et to od de e B B, , y ya an ng g d di iu uj ji ic co ob ba ak ka an n k ke ep pa ad da a 1 10 0 o or ra an ng g s si is sw wa a ( (d di ia am mb bi il l s se ec ca ar ra a
r ra an nd do om m) ), , s se et ti ia ap p s se el le es sa ai i m me en ng ga aj ja ar r d di il la ak ku uk ka an n t te es s, , h ha as si il ln ny ya a s se ep pe er rt ti i p pa ad da a t ta ab be el l b be er ri ik ku ut t : :
T Ta ab be el l 2 22 2. . N Ni il la ai i h ha as si il l b be el le ej ja ar r P PP PK Kn n s si is sw wa a S SD D N Ne eg ge er ri i 2 2 R Ra aj ja ab ba as sa a d de en ng ga an n m me en ng gg gu un na ak ka an n
d du ua a m ma ac ca am m M Me et to od de e p pe em mb be el la aj ja ar ra an n. .

S Si is sw wa a M Me et to od de e A A M Me et to od de e B B D D D D
2 2
A A 6 6 7 7 - -1 1 1 1
B B 7 7 9 9 - -2 2 4 4
C C 5 5 7 7 - -2 2 4 4
D D 6 6 8 8 - -2 2 4 4
E E 7 7 6 6 1 1 1 1
F F 8 8 7 7 1 1 1 1
G G 6 6 8 8 - -2 2 4 4
H H 6 6 7 7 - -1 1 1 1
I I 7 7 9 9 - -2 2 4 4
J J 7 7 7 7 0 0 0 0
J JU UM ML LA AH H 6 65 5 7 75 5 - -1 10 0 2 24 4

D Da ap pa at t d di ih hi it tu un ng g : :



C Co on nt to oh h u uj ji i h ho om mo og ge en ni it ta as s v va ar ri ia an ns s , , m mi is sa al l : : d da at ta a p pr re es st ta as si i b be el la aj ja ar r s si is sw wa a P Pr ri ia a d da an n W Wa an ni it ta a
s se ep pe er rt ti i d da al la am m T Ta ab be el l 2 23 3. . b be er ri ik ku ut t : :
C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
667 , 0
0667 , 1
= F
( )
|
|
¹
|

\
|
+
¦
)
¦
`
¹
¦
¹
¦
´
¦
− +
+ −

=
∑ ∑
2 1 2 1
2
2
2
1
2 1
1 1
2 n n n n
X X
X X
t
|
¹
|

\
|
+
)
`
¹
¹
´
¦
− +
+

=
10
1
10
1
2 10 10
6 , 9 6
8 , 6 7
t
1
x
2
x
|
¹
|

\
|
)
`
¹
¹
´
¦
=
5
1
18
6 , 15
2 , 0
t
173 , 0
2 , 0
= t
42 , 0
2 , 0
= t 48 , 0 = t
T Ta ab be el l 2 23 3. . N Ni il la ai i I IP PA A 1 10 0 o or ra an ng g s si is sw wa a S SD D N Ne eg ge er ri i 2 2 R Ra aj ja ab ba as sa a b be er rd da as sa ar rk ka an n j je en ni is s k ke el la am mi in n. .
P PR RI IA A W WA AN NI IT TA A
N NO O
X X x x x x
2 2
X X X X x x
2 2
1 1 7 7 0 0 0 0 8 8 1 1, ,2 2 1 1, ,4 44 4
2 2 6 6 - -1 1 1 1 7 7 0 0, ,2 2 0 0, ,0 04 4
3 3 7 7 0 0 0 0 6 6 - -0 0, ,8 8 0 0, ,6 64 4
4 4 8 8 1 1 1 1 5 5 - -1 1, ,8 8 3 3, ,2 24 4
5 5 6 6 - -1 1 1 1 8 8 1 1, ,2 2 1 1, ,4 44 4
6 6 7 7 0 0 0 0 7 7 0 0, ,2 2 0 0, ,0 04 4
7 7 6 6 - -1 1 1 1 7 7 0 0, ,2 2 0 0, ,0 04 4
8 8 8 8 1 1 1 1 8 8 1 1, ,2 2 1 1, ,4 44 4
9 9 8 8 1 1 1 1 6 6 - -0 0, ,8 8 0 0, ,6 64 4
1 10 0 7 7 0 0 0 0 6 6 - -0 0, ,8 8 0 0, ,6 64 4
J JU UM ML LA AH H 7 70 0 6 6 6 68 8 9 9, ,6 6

D Da ar ri i t ta ab be el l t te er rs se eb bu ut t d da ap pa at t d di ik ke et ta ah hu ui i h ha ar rg ga a F F n ny ya a, , y ya a i it tu u : : = = 1 1, ,5 59 99 93 3
D De en ng ga an n m me en ng gg gu un na ak ka an n d de er ra aj ja at t k ke eb be eb ba as sa an n ( (n n
1 1
– – 1 1) ), , ( (n n
2 2
– – 1 1) ) d da an n t ta ar ra af f s si ig gn ni if fi ik ka an n 0 0, ,0 05 5, ,
m ma ak ka a d di ik ke et ta ah hu ui i h ha ar rg ga a f f
t ta ab be el l
= = 3 3, ,1 18 8. . j ja ad di i F F o ob bs se er rv va as si i l le eb bi ih h k ke ec ci il l d da ar ri i b ba at ta as s t ta ar ra af f
s si ig gn ni if fi ik ka an ns si i t te er rs se eb bu ut t, , m ma ak ka a d da ap pa at t d di ik ka at ta ak ka an n b ba ah hw wa a k ke ed du ua a v va ar ri ia an ns s t te er rs se eb bu ut t h ho om mo og gi in n. .
U Un nt tu uk k i it tu u, , r ru um mu us s ( (f fo or rm mu ul la a) ) b be er ri ik ku ut t d di ig gu un na ak ka an n u un nt tu uk k m me en ng gu uj ji i p pe er rb be ed da aa an n d du ua a r ra at ta a- -r ra at ta a: :



= = 7 7 = = 6 6, ,8 8 d di is su ub bs st ti it tu us si ik ka an n k ke e d da al la am m r ru um mu us s t te er rs se eb bu ut t, , m ma ak ka a u uj ji i t t m me en nj ja ad di i : :




K Ke es si im mp pu ul la an n a ap pa a y ya an ng g d da ap pa at t d di ip pe er ro ol le eh h d da ar ri i p pe er rh hi it tu un ng ga an n d di i a at ta as s ? ?
R Ru uj ju uk ka an n : :
1 1. . G Gu ui il lf fo or rd d, , J J. .P P. ., , 1 19 97 78 8; ; F Fu un nd da am me en nt ta al l S St ta at ti is st ti ic cs s i in n P Ps sy yc ch ho ol lo og gy y a an nd d E Ed du uc ca at ti io on n, , M Mc c- -
G Gr ra aw w- -H Hi il ll l K Ko og ga ak ku us sh ha a, , L Lt td d, , T To ok ky yo o ( (B Ba ab b 6 6, , h ha al l 7 77 7 – – 9 96 6, , B Ba ab b 1 11 1, , h ha al l
1 19 93 3 – – 2 20 09 9) )
C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
3 3. . I Is sp pa ar rj ja ad di i, , 1 19 98 88 8; ; S St ta at ti is st ti ik k P Pe en nd di id di ik ka an n, , D De ep pd di ik kb bu ud d D Di ik kt ti i P PP PL LP PT TK K, , J Ja ak ka ar rt ta a ( (B Ba ab b I IV V, ,
h ha al l 9 98 8 – – 1 12 23 3) ). .
4 4. . S Si ie eg ge el l, , S Si id dn ne ey y, , 1 19 98 85 5; ; S St ta at ti is st ti ik k N No on np pa ar ra am me et tr ri ik k U Un nt tu uk k I Il lm mu u- -i il lm mu u S So os si ia al l, ,
( (T Te er rj je em ma ah ha an n) ), , P PT T. . G Gr ra am me ed di ia a, , ( (B Ba ab b V VI II II I, , h ha al l. . 2 21 18 8 – – 2 22 28 8) )
5 5. . S Su ud dj ja an na a, , 1 19 98 84 4; ; M Me et to od da a S St ta at ti is st ti ik ka a, , T Ta ar rs si it to o, , B Ba an nd du un ng g ( (B Ba ab b X XI II II I, , h ha al l. . 2 27 75 5 - - 2 29 90 0) )

T Tu ug ga as s d da an n L La at ti ih ha an n : :
1 1. . S Se ep pu ul lu uh h o or ra an ng g p pa as si ie en n d di ii it t ( (m me en ng gu ur ra an ng gi i m ma ak ka an na an n d de en ng ga an n m ma ak ks su ud d s su up pa ay ya a b be er ra at t b ba ad da an n
b be er rk ku ur ra an ng g) ). . B Be er ra at t b ba ad da an n s se eb be el lu um m d di ii it t d da an n s se es su ud da ah hn ny ya a d di it ti im mb ba an ng g u un nt tu uk k m me en ng ge et ta ah hu ui i
a ap pa ak ka ah h d di ii it t i it tu u b be er rh ha as si il l a at ta au uk ka ah h t ti id da ak k. . H Ha as si il ln ny ya a d da al la am m k kg g, , d di ib be er ri ik ka an n d di i h ha al la am ma an n
b be er ri ik ku ut t i in ni i: :
P Pa as si ie e
n n
B Be er ra at t
S Se eb be el lu um m D Di ii it t
B Be er ra at t
S Se es su ud da ah h D Di ii it t
1 1
2 2
3 3
4 4
5 5
6 6
7 7
8 8
9 9
1 10 0
7 78 8, ,3 3
8 84 4, ,7 7
7 77 7, ,4 4
9 95 5, ,6 6
8 82 2, ,0 0
6 69 9, ,4 4
7 79 9, ,7 7
8 85 5, ,6 6
9 92 2, ,8 8
9 99 9, ,2 2
7 77 7, ,4 4
8 83 3, ,2 2
7 75 5, ,7 7
9 92 2, ,4 4
8 80 0, ,2 2
6 68 8, ,1 1
7 76 6, ,9 9
8 83 3, ,9 9
9 90 0, ,4 4
9 95 5, ,2 2

1 1. . A As su um ms si i a ap pa a y ya an ng g h ha ar ru us s d di ia am mb bi il l m me en ng ge en na ai i d di is st tr ri ib bu us si i b be er ra at t b ba ad da an n? ?
2 2. . U Uj ji i d du ul lu u a ap pa ak ka ah h s si im mp pa an ng ga an n b ba ak ku u b be er ra at t b ba ad da an n s se eb be el lu um m d da an n s se es su ud da ah h d di ii it t s sa am ma a
b be es sa ar r ( (h ho om mo og ge en n) )? ?
3 3. . D Da ap pa at tk ka ah h d di is si im mp pu ul lk ka an n b ba ah hw wa a d di ii it t y ya an ng g t te el la ah h d di il la ak ku uk ka an n i it tu u b be er rh ha as si il l? ?
4 4. .
C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
P Po ok ko ok k B Ba ah ha as sa an n V VI II I: : ( (2 2 X X P Pe er rt te em mu ua an n) )
T Tu uj ju ua an n P Pe em mb be el la aj ja ar ra an n : :
1 1. . A Ag ga ar r m ma ah ha as si is sw wa a d da ap pa at t m me en na ak ks si ir r p pa ar ra am me et te er r r ra at ta a- -r ra at ta a h hi it tu un ng g. .
2 2. . A Ag ga ar r m ma ah ha as si is sw wa a d da ap pa at t m me en na ak ks si ir r p pa ar ra am me et te er r s si im mp pa an ng ga an n b ba ak ku u. .
3 3. . A Ag ga ar r m ma ah ha as si is sw wa a d da ap pa at t m me en na ak ks si ir r p pa ar ra am me et te er r s sa am mp pe el l. .

R Ri in ng gk ka as sa an n M Ma at te er ri i : :
D Da at ta a y ya an ng g d di ip pe er ro ol le eh h d da ar ri i s su ua at tu u p pe en ng gu uk ku ur ra an n, , m mi is sa al l r ra at ta a- -r ra at ta a h hi it tu un ng g t ti id da ak kl la ah h k ki it ta a y ya ak ki in ni i
b be eg gi it tu u s sa aj ja a, , s se er ri in ng g o or ra an ng g m me er ra as sa a k ku ur ra an ng g p pe er rc ca ay ya a t te er rh ha ad da ap p r ra at ta a- -r ra at ta a. . O Ol le eh h k ka ar re en na a i it tu u, ,
d di ic co ob ba a o or ra an ng g u un nt tu uk k m me el la ak ku uk ka an n p pe en na ak ks si ir ra an n. . U Un nt tu uk k m me en na ak ks si ir r s se es su ua at tu u y ya an ng g b be er rl la ak ku u u un nt tu uk k
p po op pu ul la as si i d di ip pe er rl lu uk ka an n t ti it ti ik k p pe en na ak ks si ir r. . C Co on nt to oh h: : u un nt tu uk k m me en na ak ks si ir r t ti in ng gg gi i r ra at ta a- -r ra at ta a s si is sw wa a S SD D
k ko ot ta a B Ba an nd da ar r L La am mp pu un ng g, , d di ia am mb bi il l s sa am mp pe el l s se ec ca ar ra a a ac ca ak k. . S Se et te el la ah h d di ih hi it tu un ng g d di id da ap pa at t x x h hi it tu un ng g
s se eb be es sa ar r 1 14 45 5, ,7 7 c cm m. . J Ji ik ka a d da at ta a i in ni i d di ip pa ak ka ai i u un nt tu uk k m me en na ak ks si ir r t ti in ng gg gi i r ra at ta a- -r ra at ta a s si is sw wa a S SD D, , m ma ak ka a
a an ng gk ka a i in ni i m me en nj ja ad di i t ti it ti ik k p pe en na ak ks si ir r t ti in ng gg gi i r ra at ta a- -r ra at ta a s si is sw wa a S SD D k ko ot ta a B Ba an nd da ar r L La am mp pu un ng g. . T Ti it ti ik k
p pe en na ak ks si ir r u un nt tu uk k s se eb bu ua ah h p pa ar ra am me et te er r b be er rl la ai in na an n t te er rg ga an nt tu un ng g d da ar ri i h ha ar rg ga a y ya an ng g d di id da ap pa at t d da ar ri i
s sa am mp pe el l y ya an ng g d di ia am mb bi il l. . B Bi ia as sa an ny ya a o or ra an ng g m me el la ak ku uk ka an n t ti it ti ik k p pe en na ak ks si ir r i it tu u d da ar ri i i in nt te er rv va al l
p pe en na ak ks si ir ra an n a at ta au u d da ae er ra ah h p pe en na ak ks si ir ra an n, , y ya ai it tu u m me en na ak ks si ir r h ha ar rg ga a p pa ar ra am me et te er r d di ia an nt ta ar ra a b ba at ta as s- -
b ba at ta as s d du ua a h ha ar rg ga a. . C Co on nt to oh h d da at ta a d di i a at ta as s, , d da ap pa at t d di ik ka at ta ak ka an n t ti in ng gg gi i s si is sw wa a S SD D k ko ot ta a B Ba an nd da ar r
L La am mp pu un ng g b be er ra ad da a a an nt ta ar ra a 1 14 40 0 c cm m s sa am mp pa ai i d de en ng ga an n 1 15 55 5 c cm m. . M Ma ak ki in n l le eb ba ar r d da ae er ra ah h p pe en na ak ks si ir ra an n
t te en nt tu u s sa aj ja a m ma ak ki in n d di iy ya ak ki in ni i a ak ka an n k ke eb be en na ar ra an nn ny ya a. . D Da al la am m p pr ra ak kt ti ik kn ny ya a, , k ki it ta a h ha ar ru us s m me en nc ca ar ri i
i in nt te er rv va al l p pe en na ak ks si ir ra an n y ya an ng g b ba ai ik k d de en ng ga an n d de en ng ga an n d de er ra aj ja at t k ke ep pe er rc ca ay ya aa an n y ya an ng g m me em mu ua as sk ka an n. .
A Ad da a t ti ig ga a m ma ac cc ca am m p pe en na ak ks si is sr ra an n y ya an ng g a ak ka an n d di il la ak ku uk ka an n 1 1) ) m ma an nk ks si ir r r ra at ta a- -r ra at t, , 2 2) ) m me en na ak ks si ir r
s si im mp pa an ng ga an n b ba ak ku u, , d da an n 3 3) ) m me en na ak ks si ir r p pa ar ra am me et te er r s sa am mp pe el l. .
1 1. . M Me en na ak ks si ir r R Ra at ta a- -r ra at ta a
B Be er rd da as sa ar rk ka an n h ha as si il l p pe en ng ga am ma at ta an n t te er rh ha ad da ap p s su ua at tu u p po op pu ul la as si i d di ip pe er ro ol le eh h r ra at ta a- -r ra at ta a 5 56 6, ,8 8 d da an n
s si im mp pa an ng ga an n b ba ak ku u 3 3, ,5 56 6. . T Te en nt tu uk ka an n i in nt te er rv va al l p pe en na ak ks si ir ra an n p pa ar ra am me et te er r d da ar ri i d da at ta a t te er rs se eb bu ut t. . U Un nt tu uk k
m me en ne en nt tu uk ka an n p pe en nk ka as si ir ra an n y ya an ng g l le eb bi ih h t ti in ng gg gi i t ti in ng gk ka at t k ke ep pe er rc ca ay ya aa an nn ny ya a, , d di ig gu un na ak ka an n i in nt te er rv va al l
p pe en na ak ks si ir ra an n a at ta au u d da ae er ra ah h p pe en na ak ks si ir ra an n d di is se er rt ta ai i d de en ng ga an n n ni il la ai i k ko oe ef fi is si ie en n k ke ep pe er rc ca ay ya aa an n y ya an ng g
d di ik ke eh he en nd da ak ki i. . A Ad da a t ti ig ga a p pe er rs sy ya ar ra at t y ya an ng g h ha ar ru us s d di ip pe en nu uh hi i l le eb bi ih h d da ah hu ul lu u : :
a a. . S Si im mp pa an ng ga an n b ba ak ku u σ d di ik ke et ta ah hu ui i d da an n p po op pu ul la as si i b be er rd di is st tr ri ib bu us si i n no or rm ma al l, , m ma ak ka a r ru um mu us s y ya an ng g
d di ig gu un na ak ka an n a ad da al la ah h : :
C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o



b b. . S Si im mp pa an ng ga an n b ba ak ku u σ t ti id da ak k d di ik ke et ta ah hu ui i d da an n p po op pu ul la as si i b be er rd di is st tr ri ib bu us si i n no or rm ma al l, , m ma ak ka a r ru um mu us s
y ya an ng g d di ig gu un na ak ka an n a ad da al la ah h : :



c c. . S Si im mp pa an ng ga an n b ba ak ku u σ t ti id da ak k d di ik ke et ta ah hu ui i d da an n p po op pu ul la as si i t ti id da ak k b be er rd di is st tr ri ib bu us si i n no or rm ma al l ( (t te et ta ap pi i
u uk ku ur ra an n n n t ti id da ak k t te er rl la al lu u k ke ec ci il l, , m ma ak ka a r ru um mu us s y ya an ng g d di ig gu un na ak ka an n a ad da al la ah h : :


C Co on nt to oh h : : s sa am mp pe el l a ac ca ak k d da ar ri i 8 80 0 o or ra an ng g s si is sw wa a t te el la ah h d di ia am mb bi il l d da ar ri i s se eb bu ua ah h s se ek ko ol la ah h d da as sa ar r
t te en nt ta an ng g n ni il la ai i B Bh hs s. . I In nd do on ne es si ia a. . D Di id da ap pa at t x x = = 7 76 6, ,3 34 4 d da an n s s = = 8 8, ,6 64 4
- - D Da ap pa at t d di ik ka at ta ak ka an n b ba ah hw wa a n ni il la ai i r ra at ta a- -r ra at ta a s si is sw wa a S SD D t te er rs se eb bu ut t a ad da al la ah h 7 76 6, ,3 34 4 t ti it ti ik k
p pe en na ak ks si ir ra an n t te el la ah h d di it te en nt tu uk ka an n
- - J Ji ik ka a d di ik ke eh he en nd da ak ki i i in nt te er rv va al l p pe en na ak ks si ir ra an n n ni il la ai i r ra at ta a- -r ra at ta a d de en ng ga an n k ko oe ef fi is si ie en n
k ke ep pe ee er rc ca ay ya aa an n 0 0, ,9 95 5, , m ma ak ka a d da ap pa at t d di ip pa ak ka ai i r ru um mu us s p pa ad da a b b ( (c c) ) d di i a at ta as s. . U Un nt tu uk k = =
0 0, ,9 97 75 5 d da an n d dk k = = 9 99 9 d de en ng ga an n i in nt te ee er rp po ol la as si i d da ar ri i D Da af ft ta ar r G G d da al la am m A Ap pe en nd di ix x ( (S Su ud dj ja an na a) )
m ma ak ka a d di ip pe er ro ol le eh h t t = = 1 1, ,9 98 87 7

M Ma ak ka a d da ar ri i r ru um mu us s d di i a at ta as s d di ip pe er ro ol le eh h i in nt te er rv va al l p pe en na ak ks si ir ra an n s se eb ba ag ga ai i b be er ri ik ku ut t : :









D Da ap pa at t d di is si im mp pu ul lk ka an n b ba ah hw wa a k ki it ta a m me ey ya ak ki in ni i 9 95 5 % % i in nt te er rv va al l k ke ep pe er rc ca ay ya aa an n n ni il la ai i B Bh hs s. .
I In nd do on ne es si ia a r ra at ta a- -r ra at ta a s si is sw wa a S SD D a ad da al la ah h D De en ng ga an n k ka at ta a l la ai in n
n
z x
n
z x
σ
µ
σ
γ γ
. .
2
1
2
1
+ < < −
n
s
t x
n
s
t x
p p
. . + < < − µ
n
s
t x
n
s
t x
p p
. . + < < − µ
ρ
ρ
|
¹
|

\
|
+ < < |
¹
|

\
|

80
64 , 8
987 , 1 34 , 76
80
64 , 8
987 , 1 34 , 76 µ
|
¹
|

\
|
+ < < |
¹
|

\
|

944 , 8
64 , 8
987 , 1 34 , 76
944 , 8
64 , 8
987 , 1 34 , 76 µ
( ) ( ) 035 , 1 987 , 1 34 , 76 035 , 1 987 , 1 34 , 76 + < < − µ
057 , 2 34 , 76 057 , 2 34 , 76 + < < − µ
397 , 78 283 , 74 < < µ
397 , 78 283 , 74 < < µ
C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
d da ap pa at t d di ik ka at ta ak ka an n b ba ah hw wa a n ni il la ai i r ra at ta a- -r ra at ta a s si is sw wa a S SD D d da al la am m B Bh hs s. . I In nd do on ne es si ia a b be er ra ad da a
d da al la am m i in nt te er rv va al l d de en ng ga an n b ba at ta as s 7 74 4, ,2 28 83 3 d da an n 7 78 8, ,3 39 97 7

2 2. . M Me en na ak ks si ir r s si im mp pa an ng ga an n b ba ak ku u
J Ji ik ka a d di is st tr ri ib bu us si i n no or rm ma al l ( (p po op pu ul la as si i) ) d de en ng ga an n v va ar ri ia an ns s , , m ma ak ka a 1 10 00 0 γ % % i in nt te er rv va al l
k ke ep pe er rc ca ay ya aa an n u un nt tu uk k d di it te en nt tu uk ka an n d de en ng ga an n m me en ng gg gu un na ak ka an n r ru um mu us s c ch hi i- -k ku ua ad dr ra at t, , h ha al l i in ni i
d di il la ak ku uk ka an n k ka ar re en na a t ti it ti ik k p pe en na ak ks si ir ra an n s s u un nt tu uk k a ad da al la ah h b bi ia as s. . R Ru um mu us s : :


d de en ng ga an n n n = = u uk ku ur ra an n s sa am mp pe el l, , s se ed da an ng gk ka an n , , d da an n d di id dp pa at t d da ar ri i d da af ft ta ar r
c ch hi i- -k ku ud dr ra at t b be er rt tu ur ru ut t- -t tu ur ru ut t u un nt tu uk k d da an n d de en ng ga an n d dk k ( (n n – – 1 1) )
U Un nt tu uk k m me en nd da ap pa at tk ka an n i in nt te er rv va al l p pe en na ak ks si ir ra an n s si im mp pa an ng ga an n b ba ak ku u , , t ti in ng gg ga al l m me el la ak ku uk ka an n
p pe en na ar ri ik ka an n a ak ka ar r k ke et ti id da as sa am ma aa an n d da al la am m r ru um mu us s d di i a at ta as s. . S Se eb ba ag ga ai i c co on nt to oh h : :
S Se eb bu ua ah h s sa am mp pe el l a ac ca ak k b be er ru uk ku ur ra an n n n = = 3 30 0 t te el la ah h d di ia am mb bi il l d da ar ri i s su ua at tu u p po op pu ul la as si i y ya an ng g
b be er rd di is st tr ri ib bu us si i n no or rm ma al l d de en ng ga an n s si im mp pa an ng ga an n b ba ak ku u , , d di ih ha as si il lk ka an n h ha ar rg ga a s st ta at ti is st ti ik k s s
2 2
= = 7 7, ,8 8
d de en ng ga an n k ko oe ef fi is si ie en n k ke ep pe er rc ca ay ya aa an n 0 0, ,9 95 5 d da an n d dk k = = 2 29 9, , m ma ak ka a d da af ft ta ar r c ch hi i- -k ku ud dr ra at t d di id dd da ap pa at t : :
d da an n d da ar ri i r ru um mu us s d di i a at ta as s, , d di ip pe er ro ol le eh h : :
a at ta au u i in nt te er rv va al l p pe en na ak ks si ir ra an n u un nt tu uk k
s si im mp pa an ng ga an n b ba ak ku u σ a ad da al la ah h B Be er ra ar rt ti i : : d di iy ya ak ki in ni i d da an n m me er ra as sa a p pe er rc ca ay ya a
b ba ah hw wa a s si im mp pa an ng ga an n b ba ak ku u a ak ka an n a ad da a d da al la am m i in nt te er rv va al l y ya an ng g d di ib ba at ta as si i 2 2, ,2 23 3 d da an n 3 3, ,7 75 5. .

3 3. . M Me en na ak ks si ir r s se el li is si ih h d du ua a r ra at ta a- -r ra at ta a
U Un nt tu uk k m me en ng ge et ta ah hu ui i a ap pa ak ka ah h d du ua a r ra at ta a- -r ra at ta a p po op pu ul la as si i b be er ra ad da a p pa ad da a s su ua at tu u r re en nt ta an ng ga an n
t te er rt te en nt tu u y ya an ng g k ki it ta a y ya ak ki in ni i ( (1 10 00 0 % %) ) b be er ra ad da a d di ia an nt ta ar ra a k ke ed du ua a r ra at ta a- -r ra at ta a t te er rs se eb bu ut t, , m ma ak ka a
d di ic co ob ba a m ma an na ak ks si ir rn ny ya a b be er rd da as sa ar rk ka an n r ra at ta a- -r ra at ta a d da an n s si im mp pa an ng ga an n b ba ak ku u m ma as si in ng g- -m ma as si in ng g : :
u un nt tu uk k p po op pu ul la as si i k ke e s sa at tu u d da an n u un nt tu uk k p po ou ul la as si i k ke e d du ua a. . D Da ar ri i
m ma as si in ng g- -m ma as si in ng g p po op pu ul la as si i d di ia am mb bi il l s sa am mp pe el l a ac ca ak k n n
1 1
d da an n n n
2 2
, , r ra at ta a- -r ra at ta a d da an n s si im mp pa an ng ga an n
b ba ak ku u A Ak ka an n d di it ta ak ks si ir r r ra at ta a- -r ra at ta a B Ba ag ga ai im ma an n i in nt te er rv va al l
p pe en na ak ks si ir ra an nn ny ya a : : y ya an ng g u um mu um m d di ip pa ak ka ai i a ad da al la ah h t te et ta ap pi i t ti id da ak k d di ik ke et ta ah hu ui i
b be es sa ar rn ny ya a, , m ma ak ka a p pe er rt ta am ma a- -t ta am ma a d di it te en nt tu uk ka an n l le eb bi ih h d da ah hu ul lu u s s
2 2
d de en ng ga an n m me en ng gg gu un na ak ka an n
f fo or rm mu ul la a : :
2
σ
2
σ
σ
σ
( )
( )
( )
( ) γ χ
σ
χ
γ


< <

+
1
1 1
2
2
1
2
2
2
1
2
1
2
s n s n
( )
2
1
2
1
γ
χ
+ ( )
2
1
2
1
γ
χ

( ) γ ρ + = 1
2
1
( ) γ ρ − = 1
2
1
σ
σ
7 , 45
2
975 , 0
= χ 0 , 16
2
025 , 0
= χ
( ) ( )
0 , 16
8 , 7 29
7 , 45
8 , 7 29
2
< < σ 14 , 14 95 , 4
2
< < σ
75 , 3 23 , 2
2
< < σ
σ
1 1
σ µ dan
2 2
σ µ dan
2 2 1
1 , , s x dan s x
2 1
x x −
σ σ σ = =
2 1
C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
( )
2 1
2
1
2 1
2 1
1 1
.
1 1
.
n n
s t x x
n n
s t x x
p p
+ + − < + − −
7 , 24
2
1
= s
( ) ( )
2
1 1
2 1
2
2 2
2
1 1 2
− +
− + −
=
n n
s n s n
s
( ) ( )
2 60 50
2 , 37 1 60 7 , 24 1 50
2
− +
− + −
= s
( ) ( )
53 , 31
108
2 , 37 59 7 , 24 49
2
=
+
= s
2 1
1 1
n n
s + 08 , 1
60
1
50
1
= + = s
( ) ( ) 08 , 1 984 , 1 2 , 60 4 , 70 08 , 1 984 , 1 2 , 62 4 , 70
2 1
X x X + − < − < − − µ
34 , 12 06 , 8
2 1
< − < x x
2
2
1
|
|
¹
|

\
|
>
b
z
n
γ
σ

s se ed da an ng gk ka an n i in nt te er rv va al l k ke ep pe er rc ca ay ya aa an n d di it te en nt tu uk ka an n d de en ng ga an n
d di is st tr ri ib bu us si i S St tu ud de en nt t, , d de en ng ga an n f fo or rm mu ul la a : :


t t
p p
d di id da ap pa at t d da ar ri i d di is st tr ri ib bu us si i S St tu ud de en nt t d de en ng ga an n ( ) γ ρ + = 1
2
1
d da an n d dk k = = ( (n n
1 1
+ + n n
2 2
– – 2 2) ), ,
c co on nt to oh h : : K Ki it ta a m mi is sa al lk ka an n a ad da a d du ua a m me et to od de e m me en ng ga aj ja ar r y ya an ng g s se ei ir rn ng g d di il la ak ku uk ka an n, , m me et to od de e A A
d di il la ak ku uk ka an n s se eb ba an ny ya ak k 5 50 0 k ka al li i m me en ng gh ha as si il lk ka an n r ra at ta a- -r ra at ta a = = 6 60 0, ,2 2 d da an n M Me et to od de e B B
d di il la ak ku uk ka an n 6 60 0 k ka al li i m me en ng gh ha as si il lk ka an n r ra at ta a- -r ra at ta a 7 70 0, ,4 4 d da an n 2 , 37
2
2
= s T Te en nt tu uk ka an n i in nt te er rv va al l
k ke ep pe er rc ca ay ya aa an n m me en ng ge en na ai i p pe er rb be ed da aa an n r ra at ta a- -r ra at ta a p pe en ng gu uk ku ur rn n d da at ta a t te er rs se eb bu ut t d di i a at ta as s? ?
U Un nt tu uk k m me en ny ye el le es sa ai ik ka an n p pe er rs so oa al la an n t te er rs se eb bu ut t, , m ma ak ka a d da ar ri i v va ar ri ia an ns s g ga ab bu un ng ga an n d da at ta a d di ip pe er ro ol le eh h


S Se el la an nj ju ut tn ny ya a d di ih hi it tu un ng g : :


d de en ng ga an n p p = = 0 0, ,9 97 75 5 d da an n d dk k = = 1 10 08 8, , d dd da ar ri i d da af ft ta ar r d di is st tr ri ib bu us si i t t d di id da ap pa at t t t = = 1 1, ,9 98 84 4
d da ar ri i r ru um mu us s t ta ak ks si ir ra an n d di i a at ta as s, , d di ip pe er ro ol le eh h : :
a at ta au u
m me er ra as sa a y ya ak ki in n s se el li is si ih h r ra at ta a- -r ra at ta a p pe en ng gu uk ku ur ra an n k ke ed du ua a m me et to od de e
p pe en ng gu uk ku ur ra an n a ak ka an n a ad da a d da al la am m i in nt te er rv va al l y ya an ng g d di ib ba at ta as si i o ol le eh h 8 8, ,0 06 6 d da an n 1 12 2, ,3 34 4
4 4. . M Me en na ak ks si ir r p pa ar ra am me et te er r s sa am mp pe el l
B Be er ra ap pa a u uk ku ur ra an n s sa am mp pe el l y ya an ng g d di ip pe er rl lu uk ka an n d da al la am m s su ua at tu u p pe en ne el li it ti ia an n? ? U Un nt tu uk k i it tu u d di ic co ob ba a
m me en na ak ks si ir ra an ny ya a, , a ad da a d du ua a k ke em mu un ng gk ki in na an n t te er rl la al lu u t ti in ng gg gi i a at ta au u t te er rl la al lu u r re en nd da ah h. . M Ma ak ki in n k ke ec ci il l
b be ed da a k ke ed du ua an ny ya a t te en nt tu u s sa aj ja a m ma ak ki in n b ba ai ik k m me en na ak ks si ir rn ny ya a , , k ka ar re en na a m ma ak ki in n d de ek ka at t p pe en na ak ks si ir r
y ya an ng g d di ip pa ak ka ai i d de en ng ga an n k ke ep pa ad da a p pa ar ra am me et te er r y ya an ng g d di it ta ak ks si ir r. . U Un nt tu uk k k ko oe ef fi is si ie en n k ke ep pe er rc ca ay ya aa an n
γ d da an n p po op pu ul la as si i n no or rm ma al l d de en ng ga an n s si im mp pa an ng ga an n b ba ak ku u σ d di ik ke et ta ah hu ui i, , m ma ak ka a u uk ku ur ra an n s sa am mp pe el l : :
U Un nt tu uk k c co on nt to oh h, , m mi is sa al l d di it ta ak ks si ir r r ra at ta a- -r ra at ta a w wa ak kt tu u y ya an ng g d di ip pa ak ka ai i s si is sw wa a
d da al la am m m me en ny ye el le es sa ai ik ka an n P PR R y ya an ng g d di ib be er ri ik ka an n o ol le eh h g gu ur ru u M Ma at te em ma at ti ik k, , u un nt tu uk k
C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
i it tu u d di ip pe er rl lu uk ka an n s se eb bu ua ah h s sa am mp pe el l. . K Ke et ti ik ka a m me en na ak ks si ir r r ra at ta a t te er rs se eb bu ut t, , d di ip pe er rl lu uk ka an n d de er ra aj ja at t
k ke ep pe er rc ca ay ya aa an n 9 99 9 % % d de en ng ga an n b be ed da a y ya an ng g l le eb bi ih h k ke ec ci il l d da ar ri i 0 0, ,0 05 5. . j ji ik ka a d di ik ke et ta ah hh hu ui i
s si im mp pa an ng ga an n b ba ak ku u w wa ak kt tu u y ya an ng g d di ip pe er rl lu uk ka an n 5 5 m me en ni it t, , b be er ra ap pa a s si is sw wa a y ya an ng g p pe er rl lu u d di ia am mb bi il l
s se eb ba ag ga ai i s sa am mp pe el l? ?
D De en ng ga an n σ = = 0 0, ,5 5 m me en ni it t d da an n b b = = 0 0, ,0 05 5 m me en ni it t d de en ng ga an n a an ng gk ka a z z = = 2 2, ,5 58 8, , m ma ak ka a d da ar ri i r ru um mu us s
d di i a at ta as s d di id da ap pa at t : :

K Ka ar re en na a i it tu u, , u uk ku ur ra an n s sa am mp pe el l y ya an ng g d di ip pe er rl lu uk ka an n u un nt tu uk k m me en ne el li it ti i m ma as sa al la ah h p pe en ng gg gu un na aa an n
w wa ak kt tu u m me en ng ge er rj ja ak ka an n P PR R b ba ag gi i s si is sw wa a S SD D p pa al li in ng g s se ed di ik ki it t n n = = 6 66 66 6 o or ra an ng g d da an n b be er rs si if fa at t
d de es sk kr ri it t. .
D Da af ft ta ar r R Ru uj ju uk ka an n : :
1 1. . G Gu ui il lf fo or rd d, , J J. .P P. ., , 1 19 97 78 8; ; F Fu un nd da am me en nt ta al l S St ta at ti is st ti ic cs s i in n P Ps sy yc ch ho ol lo og gy y a an nd d E Ed du uc ca at ti io on n, , M Mc c- -
G Gr ra aw w- -H Hi il ll l K Ko og ga ak ku us sh ha a, , L Lt td d, , T To ok ky yo o ( (B Ba ab b 6 6, , h ha al l 7 77 7 – – 9 96 6, , B Ba ab b 1 11 1, , h ha al l
1 19 93 3 – – 2 20 09 9) )
2 2. . S Su ud dj ja an na a, , 1 19 98 84 4; ; M Me et to od da a S St ta at ti is st ti ik ka a, , T Ta ar rs si it to o, , B Ba an nd du un ng g ( (B Ba ab b X XI I, , h ha al l. . 1 19 94 4 - - 2 20 08 8) )

T Tu ug ga as s d da an n L La at ti ih ha an n : :
1 1. . A Ap pa ak ka ah h y ya an ng g d di im ma ak ks su ud d d de en ng ga an n p pe en na ak ks si ir r ? ? J Ji ik ka a s se eb bu ua ah h p pa ar ra am me et te er r d di it ta ak ks si ir r o ol le eh h
s se eb bu ua ah h p pe en na ak ks si ir r, , h ha al l- -h ha al l a ap pa a y ya an ng g t te er rj ja ad di i? ?
2 2. . T Tu ul li is sk ka an n s si if fa at t p pe en na ak ks si ir r a ap pa a y ya an ng g d di im mi il li ik ki i s st ta at ti is st ti ik k b be er ri ik ku ut t : :
a a. . R Ra at ta a- -r ra at ta a b b. . S Si im mp pa an ng ga an n b ba ak ku u c c. . S Se el li is si ih h d du ua a r ra at ta a- -r ra at ta a d d. . s sa am mp pe el l
3 3. . A Ap pa a y ya an ng g d di im ma ak ks su ud d d de en ng ga an n k ko oe ef fi is si ie en n k ke ep pe er rc ca ay ya aa an n p pe en na ak ks si ir ra an n? ?
4 4. . K Ki it ta a i in ng gi in n m me en na ak ks si ir r p pa ar ra am me et te er r b be er rd da as sa ar rk ka an n s st ta at ti is st ti ik k. . S Se eb bu ua ah h s sa am mp pe el l a ac ca ak k d di ia am mb bi il l
h ha ar ru us s d di ia am mb bi il l d da ar ri i p po op pu ul la as si i y ya an ng g b be er rs sa an ng gk ku ut ta an n. . F Fa ak kt to or r- -f fa ak kt to or r a ap pa a s sa aj ja a y ya an ng g h ha ar ru us s
d di ip pe er rh ha at ti ik ka an n u un nt tu uk k m me en ne en nt tu uk ka an n u uk ku ur ra an n s sa am mp pe el l? ?
5 5. . D Di is st tr ri ib bu us si i a ap pa ak ka ah h y ya an ng g d di ig gu un na ak ka an n u un nt tu uk k m me en nn nt tu uk ka an n i in nt te er rv va al l k ke ep pe er rc cy ya aa an n s si im mp pa an ng ga an n
b ba ak ku u p po op pu ul la as si i b br rd di is st tr ri ib bu us si i n no or rm ma al l? ?


_ __ __ __ __ __ __ __ __ __ __ __ __ __ __ __ __ __ _
2
05 , 0
5 , 0 58 , 2
|
¹
|

\
|
>
X
n
2
05 , 0
29 , 1
|
¹
|

\
|
> n
( )
2
8 , 25 > n
54 , 665 > n

Ringkasan Materi : 1. Pengertian Satatistik Statistik adalah kata yang digunakan untuk menyatakan sekumpulan fakta, umumnya berbentuk angka-angka yang disusun dalam tabel atau diagram yang melukiskan atau menggambarkan suatu kumpulan data yang mempunyai arti. Untuk memudahkan, berikut ini disampaikan beberapa contoh : a. "Ada 60 % dari penduduk yang memerlukan air bersih, kata 60 % adalah statistik. b. Statistik vital pragawati tersebut adalah 38 - 33 - 35, rangkaian angka-angka ini disebut juga "statistik" karena mempunyai arti. Sedangkan statistika menunjukkan suatu pengetahuan yang berhubungan dengan caracara pengumpulan fakta, pengolahan, penganalisisan, dan penarikan kesimpulan serta pembuatan keputusan yang cukup beralasan berdasarkan fakta yang ada. 2. Peranan Statistik Statistik berfungsi hanya sebagai alat bantu! Peranan statistik dalam penelitian tetap diletakkan sebagai alat. Artinya, statistik bukan menjadi tujuan yang menentukan komponen penelitian lain. Oleh sebab itu, yang berperan menentukan tetap masalah yang dicari jawabannya dan tujuan penelitian itu sendiri. Statistik dapat berguna dalam penyusunan model, perumusan hipotesis, pengembangan alat pengambil data, penyusunan rancangan penelitian, penentuan sampel, dan analisis data, yang kemudian data tersebut diinterpretasikan sehingga bermakna. Hampir semua penelitian ilmiah dilakukan terhadap sampel kejadian, dan atas dasar sampel itu ditarik suatu generalization. Suatu generalisasi pasti mengalami error; disinilah salah satu tugas statistik bekerja atas dasar sampel bukan populasi. Dengan demikian pengujian hipotesis dapat kita lakukan dengan teknik-teknik statistik. Dari hasil analisis statistik yang diperoleh berdasarkan perhitungan yang berbentuk angka-angka tersebut, sebenarnya belum mempunyai arti apa-apa tanpa dideskripsikan dalam bentuk kalimat atau kata-kata di dalam penarikan kesimpulan. Jika tidak, maka hasil analisis tersebut tidak akan bermakna dan hanya tinggal angka-angka yang tidak "berbunyi". 3. Penyajian Data Penyajian data statistik pada dasarnya dapat dibagi dalam bentuk :
Created by Eko Susanto

1. Tabel. Penyajian dalam bentuk tabel terdiri atas bermacam-macam jenis, yakni tabel tunggal (univariat), tabel silang (bivariat), maupun multivariat. Contoh tabel tunggal, Data siswa kelas II dan III SD Labuan dalam bentuk frekuensi dan porsentase Tabel 1. BANYAK SISWA KELAS I – VI SD LABUAN
No . 1 2 3 4 5 6 Variabel Kelas I Kelas II Kelas III Kelas IV Kelas V Kelas VI Jumlah Frekuensi 34 35 38 35 37 36 215 Persentase (%) 1 5 ,8 1 1 6 ,2 8 1 7 ,6 7 1 6 ,2 8 1 7 ,2 1 1 6 ,7 5 100,00

Contoh tabel silang (bivariat): Seorang guru melakukan penelitian mengenai pendapat siswa tentang fungsi Usaha Kesehatan Sekolah. “pooling” ini dikaitkan dengan latar belakang pendidikan orang tua siswa tersebut, hasil “poling” dapat dilihat pada tabel berikut : Tabel 2. PENDAPAT SISWA TENTANG FUNGSI UKS SEKOLAH BERDASARKAN STATUS SOSIAL EKONOMI ORANG TUA
STATUS SOSIAL NO KATEGORI EKONOMI ORANG T UA T I NGGI 1 2 3 BAIK CUKUP KURANG JUMLAH 13 18 36 67 RENDAH 15 25 12 52 38 43 48 129 JUMLAH

Contoh tabel silang (multivariat): Hasil “pooling” pendapat siswa tentang fungsi Unit Kesehatan Sekolah sekolah dasar berdasarkan status sosial ekonomi orang tua dan latar belakang pendidikan pada SD Labuan.
Created by Eko Susanto

Tabel 3. PENDAPAT SISWA TENTANG FUNGSI UKS SEKOLAH BERDASARKAN STATUS SOSIAL EKONOMI ORANG TUA DAN LATAR BELAKANG PENDIDIKAN PADA SD LABUAN
NO P E NDAPAT SD 1 2 3 BAIK CUKUP KURANG JUMLAH 14 18 6 38 STATUS SOSIAL EKONOMI ORANG TUA T I NGGI SMP 17 21 14 52 SMA 13 14 21 48 PT 4 12 26 42 SD 27 25 18 70 RENDAH SMP 20 21 15 56 SMA 14 18 8 40 PT 2 11 3 16 111 140 111 362 J UM LAH

2. Diagram. Penyajian data dalam bentuk diagram, dapat dibagi dalam beberapa bentuk, ada bentuk batang, pastel, garis, atau dalam bentuk simbol. Berikut adalah data banyak penduduk salah satu RT 2 LK. I Rajabasa Kota Bandar Lampung berdasarkan latar belakang pendidikan mereka. Tabel 4. DATA PENDUDUK RT 2 LK.I RAJABASA BERDASARKAN JENJANG PENDIDIKAN
TINGKAT PENDIDIKAN SD SMP SMA/SMK PT BANYAK PENDUDUK PRIA WANITA 13 15 18 25 36 12 8 4 JUMLAH 38 43 48 12

Bila data di atas disajikan dalam bentuk diagram batang, dapat digambarkan sebagai berikut :
48 43 38

12

SD

S MP

SMA/K PT

Gambar 1. Jumlah data penduduk RT 2 LK. I Rajabasa Bandar Lampung

Created by Eko Susanto

Siegel. karena data apapun yang diperoleh dari lapangan belumlah memiliki makna dan arti sama sekali. ringkas. Metoda Statistika. jadi belum memberikan informasi yang berarti. hal-hal apa saja yang harus diperhatikan ? 4. Agar mahasiswa dapat menjelaskan pengertian dari distribusi frekuensi. Sidney. pemahaman akan distribusi frekuensi sangat diperlukan. 2. Sudjana. 3. Ringkasan Materi : Sebelum penjelasan tentang kecenderungan gejala pusat. Lengkapilah data itu dengan nilai porsentase! Pokok Bahasan II : Gejala Pusat dan Ukuran Letak (2 X Pertemuan) Tujuan Pembelajaran : 1. Isparjadi. Depdikbud Dikti PPLPTK. Agar mahasiswa dapat memahami langkah-langkah penyusunan distribusi frekuensi. dan persentil. hal. Gramedia. (Bab III. 26 – 38) 3. Tarsito. 5 – 15) 2. sehingga dapat memberikan informasi mengenai karakter atau Created by Eko Susanto . dan karenanya diperlukan tindak lanjut atau langkah tertentu. Tuliskan peranan statistik dalam penelitian! 2. Agar mahasiswa dapat menentukan gejala pusat dan ukuran letak dengan menghitung rata-rata hitung. angka atau data yang telah dikumpulkan itu perlu dideskripsikan secara teratur. 1984. Buatlah data yang ada pada sekolah anda (data guru atau data siswa) dalam bentuk tabel dan diagram! 3. Lihat gambar 1. Agar mahasiswa dapat menentukan gejala pusat dan ukuran letak dengan menghitung modus. PT. Statistik Pendidikan. Bandung (BabI dan II. 1985. 1988. Untuk membuat suatu daftar atau tabel. 1 . hal. boleh dikatakan hanya sekumpulan angka-angka kasar yang “tidak berbunyi”. (Terjemahan).38) Tugas dan Latihan : 1. median. 4. mudah dipahami dan dimengerti. Statistik Nonparametrik Untuk Ilmu-ilmu Sosial. Jakarta (Bab II.Rujukan : 1. hal. Untuk itu.

yang merupakan olahan dari sekumpulan data angka di atas. sedangkan distribusi adalah penyaluran. pembagian atau pencaran data dalam suatu keadaan.70 63 .74 67 . Berapa banyak siswa yang mendapat nilai tertinggi? 3. A. DISTRIBUSI FREKUENSI HASIL TES MATEMATIKA 40 SISWA SD NEGERI 2 NATAR.54 J ML FREKUENSI 4 9 10 1 11 5 40 Data Kelompok Created by Eko Susanto . distribusi frekuensi adalah penyajian data yang di dalamnya melukiskan atau menggambarkan pencaran sekumpulan data (biasanya dalam bentuk tabel). Dari hasil tes matematika 40 orang siswa kelas IV SD Negeri 2 Natar diperoleh angkaangka sebagai berikut : 54 53 55 56 57 68 74 65 64 58 58 52 53 67 64 56 63 72 66 65 57 55 69 68 54 66 71 64 67 56 69 65 56 69 59 64 73 69 68 58 Akan sulit menjawab pertanyaan berikut : 1. Contoh berikut dapat memperjelas makna dari uraian di atas.ciri atau sifat yang terkandung dalam sekumpulan data tersebut. Olahan angka tersebut dapat disusun dalam bentuk tabel distribusi frekuensi (data kelompok): Tabel 5. Berapa banyak siswa yang mendapat nilai di bawah 40? 2.62 55 .58 51 . NILAI 72 70 Data Tunggal 68 65 63 61 J ML FREKUENSI 4 9 10 1 11 5 40 NILAI 71 . maka data di atas perlu disusun dalam bentuk distribusi frekuensi dengan jalan menghitung frekuensi yang dimiliki oleh setiap nilai yang berada pada deretan nilai tertentu. Oleh karena itu. Membuat Distribusi frekuensi Frekuensi adalah kekerapan atau keseringan suatu data berulang atau berada dalam deretan angka tersebut.66 59 . Berapa banyak siswa yang mendapat nilai antara 50 – 65? Untuk dapat menjawab pertanyaan-pertanyaan tersebut. Sebagai contoh lihat tabel 5.

61.70. 55.64.58) dan seterusnya b. 71) d.67.75.5 kalau desimal. Batas Atas Kelas Interval adalah bilangan yang diperoleh dari ujung atas ditambah 0.49.35.65. 62. Batas Bawah Kelas Interval adalah bilangan yang didapat dari ujung bawah dikurangi 0.05 bila bilangan satu Langkah-langkah membuat distribusi frekuensi : Untuk menjelaskan cara-cara membuat daftar distribusi frekuensi lebih baik langsung dilihat contoh berikut. 58. dan 0.74.05 bila bilangan satu desimal.5 bila bilangan itu bulat dan 0.81.42.47.Kelas Interval Kedua ( 55 .63.60.84. Created by Eko Susanto .72. Ujung atas interval: Bilangan yang terdapat di sebelah kanan kelas-kelas interval (Misal: 54.83. 2. Kelas Interval 51 – 54.57.48.50. g. bilangan tersebut bulat. 66. 87.47. dan seterusnya .48.35.85.58.71.88. Frekuensi: Bilangan-bilangan yang menyatakan berapa buah data terdapat dalam tiap kelas interval c.43.50. Batas bawah dan batas atas kelas interval : 1.49.Kelas Interval Pertama (51 – 54) . Misal: Ada 80 orang siswa yang memiliki nilai mata pelajaran Pendidikan Agama : 32.41.79.91.76.78.31.36.Ada beberapa istilah dan pengertian yang sering dipakai berkaitan dengan distribusi frekuensi : a.90. 62. Tanda kelas atau titik tengah kelas interval.73. Ujung bawah kelas interval: Bilangan yang terdapat di sebelah kiri kelas.64.62. 55 – 58.82.77.69.41.58. 59.66.79.40.57.46.77.86.62. 63.70.45.55. Panjang kelas interval: Selisih positif antara ujung-ujung bawah/ujung atas yang berurutan f.63. Contoh: Kelas I ½ (51 + 54) = 52.54.53.51.60. merupakan bilangan yang menunjukkan setengah dari jumlah ujung bawah dan ujung atas.53.68.89.52.44.5 dan seterusnya.67.34. 66. 67.80. 59.43.59. 70) e.52.kelas interval (51.56.33.78.

39 40 . Menentukan panjang kelas interval (P) P = R/K. yaitu sebuah nilai atau angka yang representatif atau dapat mewakili sekumpulan nilai yang dihadapi. Jadi bisa 8 atau 9 5.57 58 . Ada lima macam ukuran rata-rata yang sering digunakan : a. Menyusun data dari yang terkecil hingga terbesar 2. n = 80. Nilai rata-rata atau ukuran rata-rata yang berupa angka terssebut pada umumnya mempunyai kecenderungan untuk berada di sekitar titik pusat penyebaran angka tersebut.3) 1.84 85 – 93 Jumlah Turus Frekuensi (F) 7 13 14 16 11 12 7 80 K = 1 + (3.9031. nilai K = 7 atau 8. NILAI PENDIDIKAN AGAMA DARI 80ORANG SISWA Kelas Interval (K) 31 .9031 K = 7. 4. Pilih ujung bawah kelas interval pertama (dapat diambil data terkecil) Contoh pembuatan daftar distribusi frekuensi menggunakan aturan Sturges seperti berikut : Tabel 6.75 76 . Jadi 59/7 = 8.2802 Dengan demikian B.Langkah-langkah pembuatan daftar dapat dipedomi sebagai berikut: 1. Menentukan banyaknya kelas interval (K) Rumus Sturges (K = 1 + (3. Data terkecil 31 (cetak bergaris bawah) R = 9 0 – 31 = 59 3.3) Log n.43.66 67 . Rata-rata hitung atau mean (sering dilambangkan X dibaca “eksbar”atau M) Created by Eko Susanto . dan log 80 = 1.48 49 . Menentukan Range (Rentang) R Selisih antara data terbesar dengan terkecil Misal : Data terbesar 90 (cetak tebal). Gejala Pusat dan Ukuran Letak Salah satu jenis gejala pusat yang sering digunakan adalah rata-rata hitung atau mean.

2 5 8 Jadi rata-rata hitung untuk data di atas adalah sebesar 64. Rata-rata harmonik. diakar pangkatkan dengan bilangan itu sendiri. dan 72. Modus atau Mode. yaitu sebuah nilai angka yang sering timbul atau muncul. 68 70. NILAI MATA PELAJARAN MATEMATIKA SISWA SD NEGERI 2 RAJABASA SISWA ANI ADI DERI FANI GIRU CIDA SUSI DODI JUMLAH NILAI 72 70 68 65 63 61 58 57 514 FREKUENSI 1 1 1 1 1 1 1 1 8 Data Tunggal X = 514 = 6 4 . 61. merupakan nilai kebalikan dari rata-rata hitung Catatan : dua macam rata-rata yang terakhir (rata-rata ukur dan rata-rata harmonik jarang dilakukan. yaitu suatu nilai yang membagi suatu distribusi ke dalam dua bagian yang sama besar. c.b. atau memiliki frekuensi terbanyak dalam suatu distribusi. Langkah-langkah menghitung rata-rata ( X ) : Untuk menghitung rata-rata dengan data tunggal yang berfrekuensi masing-masing satu dipergunakan rumus atau formula : X = C ont oh : ∑x n i (Formula I) Tabel 7. Rata-rata ukur atau Geometric Mean. Rata-rata pertengahan yang dikenal dengan istilah median. Angka inilah yang paling tepat menggambarkan penyebaran angka mulai dari 57. 63. yaitu hasil perkalian bilangan tersebut. e. 58. Untuk menghitung rata-rata dengan data tunggal yang berfrekuensi lebih dari satu dipergunakan rumus atau formula : Created by Eko Susanto .25. 65. d. maka penjelasan cukup memperkenalkan adanya dua macam rata-rata itu).

Untuk menghitung rata-rata dengan data kelompok yang berfrekuensi lebih dari satu dipergunakan rumus atau formula :  ∑ fi. maka dapat diwakilkan penggambarannya kepada nilai angka 66.525 sebagai suatu nilai yang representatif .ci   X = Xo + P  ∑ fi    (Formula III) Contoh penghitungan untuk penggunaan formula di atas dapat dilihat sebagai berikut : Created by Eko Susanto .525 Untuk sekumpulan data tersebut di atas. DATA NILAI MATEMATIKA SISWA SD NILAI 72 70 68 65 63 61 J ML FREKUENSI 4 9 10 1 11 5 40 fX 288 630 680 65 693 305 2661 Sesuai dengan data di atas dan dengan menggunakan rumus data tunggal berfrekuensi lebih dari satu.X= ∑fX ∑f i i i (Formula II) X = Rata-rata hitung yang akan dicari = Jumlah perkalian frekuensi dengan skor (nilai) = Jumlah frekuensi ∑ fiXi ∑ fi Contoh penghitungan dapat dilihat pada data berikut : Tabel 8. maka dapat ditentukan rata-rata hitung adalah : X = 2661 40 X = 66.

5 + 1 4 . Jika disusun. Bila data yang akan dicari median berupa data kelompok dengan frekuensi masing-masingnya lebih dari  1 n−F   Me = b + P 2   f   F = Frekuensi kumulatif kelas interval yang mendahului kelas interval media itu terletak f = Frekuensi kelas interval dimana media itu terletak satu.5 1057 855 9 5 . HASIL NILAI PRESTASI BELAJAR SISWA BIDANG STUDI BAHASA INGGRIS KE L AS INTERVAL 31 – 40 41 – 50 51 – 60 61 – 70 71 – 80 81 – 90 91 – 100 JUMLAH f 8 20 20 17 14 10 1 90 xi 3 5 .ci -8 0 20 34 42 40 5 133 fi.5 5 5 .5 + 10   90  = 4 5 .5 4 5 . maka rumus yang digunakan adalah : b = batas nyata bawah atau batas bawah kelas interval P = Panjang kelas interval Created by Eko Susanto .Tabel 9.5 5425 Mencari rata-rata hitung dengan menggunakan rumus di atas  133  X = 45.7 7 7 Disubstitusikan dengan formula II = 6 0 .2 7 7 X = 5425 90 = 6 0 . 8. Contoh: 6.xi 284 910 1110 1 1 3 .5 6 5 .ci2 8 0 20 68 126 160 25 407 fi.2 7 7 Langkah-langkah menghitung median : Yang dimaksud dengan median ialah suatu angka atau nilai yang membagi suatu distribusi data ke dalam dua bagian atau kelompok sama besar. maka mediannya adalah 7.5 ci -1 0 1 2 3 4 5 14 ci2 1 0 1 4 9 16 25 56 fi.5 8 5 .5 9 5 . Dengan demikian suatu distribusi data dapat kita cari letak median dengan cara menentukan nilai yang paling tengah. 7.5 7 5 .

5 + 9 (0 ) = 70 . 5 Langkah-langkah menghitung mode : Untuk menyatakan fenomena atau nilai yang mempunyai frekuensi paling banyak terjadi. 5 + 9   2   0 = 70 . 5 + 0 = 70 . Created by Eko Susanto . Contoh cara menghitung median dari sekelompok data : NILAI 31 – 38 39 – 46 47 – 54 55 – 62 63 – 70 71 – 78 79 > Jumlah F 4 14 7 14 11 2 48 100 Me  1 n − F Me = b + P  2  f  b = ( 71 − 0 . 5 ) = 70 . Jika data kualitatif sudah disusun dalam daftar distribusi frekuensi maka modusnya dapat ditentukan dengan rumus: b1   Mo = b + P    b1 + b 2  atau s1   Mo = b + P   s1 + s 2   b = batas nyata bawah atau batas bawah kelas interval P = Panjang kelas interval b1 = Selisih positif antara frekuensi kelas interval tempat modus dengan frekuensi kelas interval sebelumnya b2 = Selisih positif antara frekuensi kelas interval tempat modus dengan frekuensi kelas interval urutan sesudahnya. 5 P = 9 1     n = 1 . 5 + 9   2 = 70 . 100 = 50 2 2 F = 14 + 7 + 14 + 4 + 11 = 50 f = 2  50 − 50  Me = 70 . Modus (Mo) ukuran ini sering dipakai untuk menentukan rata-rata data secara kualitatif.Tabel 10.

57. Buatlah daftar distribusi frekuensi dengan menggunakan aturan Sturges. Buatlah data yang ada pada sekolah anda (data guru atau data siswa).58. kesimpulan apa yang anda peeroleh? Created by Eko Susanto .64.66.65.65. Tarsito.57. Penerebit Gunung Agung.64.67. Tuliskan apa beda antara ujung atas dan ujung bawah! 2.73.55. Statistik Pendidikan.62.52.68. Buatlah daftar distribusi frekuensi dengan mengambil banyak kelas interval 10! c.71.5 + 10   12 + 8  3 = 60.64. hal.51.64.52.61. Metoda Statistika. Isparjadi.64.71. 57.64. median dan modusnya! d.58. Yogyakarta (Bab II.68.58.64.57. Bandingkan ketiga macam ukuran tersebut.75. hal 14 – 28) Tugas dan Latihan : 1.57. Data dibawah ini merupakan data nilai mata pelajaran Biologi 56.64.58.58. a.61.57.64.57. Bandung (Bab IV.58. Berdasarkan soal di atas (nomor 2).62. median dan modusnya! 3.54. b.61.61.64. Hitunglah rata-rata.57.52. 53.83) 3.52.56. Depdikbud Dikti PPLPTK. 1973.5 + 10  5 = 60.76.58.67.75.62.71.5 Rujukan : 1.66.54.64.54.55. Kesimpulan apa yang anda peroleh? 4.53. CONTOH CARA MENGHITUNG MODUS DARI SEKELOMPOK DATA : KE L AS INTERVAL 31 – 40 41 – 50 51 – 60 61 – 70 71 – 80 81 – 90 91 – 100 JUMLAH f 3 7 14 26 18 8 4 80 Mo  b1  Mo = b + P   b1 + b 2    26 − 14 = 60. 65 .52.55. Sutrisno Hadi.61.58.53.58.62.59.64.67.5 + 10  (26 − 14 ) + (26 − 18)      12  = 60.66.64. Jakarta (Bab II.58.59.58.64. 1988.67.54. 1984.54.68. 17 – 21) 2. 64. Sudjana.65.56.68.64.64. 62.53.hal.75.66.5 + 6 = 66.65. Metodelodi Research. kemudian hitunglah rata-rata.65.67.54.55.55.61.Tabel 11.68.

7 5 5 .5 X = 514 8 = 64 .0625 0.7 5 -1. Contoh penghitungan NILAI 72 70 68 65 63 61 58 57 514 F 1 1 1 1 1 1 1 1 8 x 7 .25 60. Agar mahasiswa dapat menentukan ukuran varians Ringkasan Materi : Standar deviasi atau simpangan baku adalah satuan ukuran penyebaran frekuensi dari tendensi sentralnya. dan juga merupakan ukuran penyebaran bagi variabel kontinum. bila simpangan baku kecil. Semakin besar nilai simpangan suatu data semakin tinggi pula variabelitas dan semakin kurang homogenitas dari data tersebut.5625 1. Setiap frekuensi mempunyai deviasi dari tendensi sentralnya.25 -6.25 -7. Agar mahasiswa dapat menentukan ukuran simpangan baku dan varians 2. Sebaliknya. maka data tersebut semakin dekat kepada sifat homogenitasnya.5625 10.7 5 0 . Contoh cara menghitung simpangan baku dari sekelompok data : Untuk itu dibedakan data tunggal berfrekuensi satu dengan formula sebagai berikut : di mana : SD SD = ∑x N 2 ∑x = Simpangan baku yang dicari 2 = Jumlah kuadrat semua deviasi x2 N = jumlah data (kasus) Tabel 12.5625 2 1 1 .7 5 3 . beserta langkah-langkahnya seperti uraian berikut : Created by Eko Susanto .0625 52.5625 39. Kegunaannya adalah memberikan ukuran variabelitas dan homogenitas dari serangkain data.Pokok Bahasan III : Ukuran Simpangan baku dan Varians (1 X Pertemuan) Tujuan Pembelajaran : 1.25 -3.0625 14. bukan variabel deskrit. 25 SD = 211.5 8 SD = 5.14 Cara menghitung simpangan baku (SD) dari data tunggal berfrekuensi lebih dari satu.0625 33.

kuadratkan selisih rata-rata hitung dengan data (langkah “c”).54938 SD = 2.9 7 5 -0.9 7 5 4 . SD = Simpangan baku (standard deviasi) yang akan dicari 2 ∑ fx = Jumlah kuadrat kali frekuensi masing-masing data N = jumlah data (kasus) Sesuai dengan langkah-langkah tersebut di atas.01625 73.850625 0.95 Proses penghitungan rata-rata menggunakan formula II X = 5202 80 = 6 5 . Sedangkan untuk data kelompok berfrekuensi lebih dari satu.9 7 5 2 . Meneng Th.025 x2 48.025 -7. dicari rata-rata hitung dengan menggunakan rumus “formula II” c. hitung simpangan baku (SD) dengan menggunakan formula sebagai berikut : SD = ∑ f N x 2 dimana.95188 173. dapat mengikuti contoh dengan langkah-langkah berikut : a.20063 49.025 -2.35063 151.65062 24. data disusun dalam bentuk distribusi frekuensi Created by Eko Susanto .100625 16.025 -4.81125 129.75062 8.904375 fx2 145.605 197.25438 123.23 Besaran simpangan baku dari data di atas adalah 2. kemudian dikalikan dengan dengan frekuensi e.000625 4.4025 843.0 2 5 Kemudian menghitung simpangan baku (SD) dengan formula sebagai berikut : SD = ∑f x N 2 SD = 843.a. b. tentukan selisih antara rata-rata hitung dengan data d.23 satuan dari rata-ratanya.95 80 SD = 10. maka dapat dilakukan penghitungan seperti berikut : Tabel 13.90875 0. Nilai Matematika 80 Orang Siswa SD Negeri 1 G. data disusun dalam bentuk distribusi frekuensi. 2006 NO 1 2 3 4 5 6 7 J ML NILAI 72 70 68 65 63 61 58 457 f 3 7 14 26 18 8 4 80 fx 216 490 952 1690 1134 488 232 5202 x 6 .

5 8 5 . dihitung simpangan baku (SD) dengan menggunakan formula sebagai berikut  n ∑ fi.ci2 8 0 20 68 126 160 25 407 fi. NILAI MATEMATIKA DARI 90 ORANG SISWA SMP NEGERI 22 GEDUNGMENENG TH.b.ci 2 − (∑ fi. 2006 NILAI 31 – 40 41 – 50 51 – 60 61 – 70 71 – 80 81 – 90 91 – 100 Jumlah f 8 20 20 17 14 10 1 90 xi 3 5 .5 6 5 .37 satuan dari rata-ratanya.407 − (−133) 2 36630 − 17689 = 10 90(90 − 1) 8010 = 10 18941 = 10 2.5 9 5 .5 4 5 .5 5 5 .364 = 10.5 7 5 .ci 2 − (∑ fi.ci -8 0 20 34 42 40 5 133 Fi. dicari rata-rata hitung dengan menggunakan rumus “formula II” c. ditentukan selisih antara rata-rata hitung dengan data d. Sedangkan untuk menentukan varians dari data tersebut adalah dengan rumus seperti berikut :  n ∑ fi.ci ) 2   S 2 = P   n(n − 1)   Sebagai contoh dapat dilihat pada perhitungan berikut : Tabel 14. dikuadratkan selisih rata-rata hitung dengan data (langkah “c”).5 ci -1 0 1 2 3 4 5 14 ci2 1 0 1 4 9 16 25 56 fi.ci 2 − (∑ fi. kemudian dikalikan dengan frekuensi e.37 Besaran simpangan baku dari data di atas adalah 15.ci ) 2 n(n − 1) 90.c) 2 S =P   n(n − 1)  2 2     Sebagai contoh dapat dilihat pada perhitungan berikut : Created by Eko Susanto .1.5 1057 855 9 5 .xi2 284 910 1110 1113.537 8010 = 15.5 5425 S=P S = 10 n ∑ fi.

63.5 5 5 . 65.64.58.53.61.64.ci -8 0 20 34 42 40 5 133 fi. 22 – 26) 2. Data dibawah ini merupakan data nilai mata pelajaran Biologi : 68.5 9 5 . 1982. Jakarta (Bab IV.54. Isparjadi. maka proses penghitungan dapat dilakukan seperti berikut :  n ∑ fi.53.57. Apakah kegunaan ukuran variasi itu ? 2. Wim Van. Zanten.56.ci2 8 0 20 68 126 160 25 407 fi.72.52.64.56.5 4 5 .53. Jakarta (Bab III.68.59.98) 3.52.67. Depdikbud Dikti PPLPTK.56.62.407 − (−133) 2 36630 − 17689 = 10 2 8010 90(90 − 1) 18941 = 10 2 2. Statistik Pendidikan. hal 72 – 87).54.55. 1988.58.54. Prosedur Penelitian suatu Pendekatan Praktik. (Edisi ketiga) Penerbit Bina Aksara.67.62.62.63.c ) 2   S 2 = P2    n(n − 1)   = 10 2 = 10 2 90.63.75 Rujukan : 1. Suharsimi Arikunto.70.53.66.5 6 5 . 1984. Bandung (Bab IV. Sudjana.5 7 5 . 89 .5 8 5 .55. 67 – 86) Tugas dan Latihan : 1.5 1057 855 9 5 . Hitunglah simpangan baku dan varians dari data tersebut! Created by Eko Susanto .56.63.57.66.5 ci -1 0 1 2 3 4 5 14 ci2 1 0 1 4 9 16 25 56 Fi.58.59. 2006 NILAI 31 – 40 41 – 50 51 – 60 61 – 70 71 – 80 81 – 90 91 – 100 Jumlah f 8 20 20 17 14 10 1 90 xi 3 5 .56.64. hal.54.58.364 = 10 2. Jakarta (Bab II.68. NILAI MATEMATIKA DARI 90 ORANG SISWA SMP NEGERI 22 GEDUNGMENENG TH. hal.Tabel 14.62.71.67.62.54.64.72.51.61.1.ci 2 − (∑ fi.51. 63.65.54.75.53.xi2 284 910 1110 1113.57. Penerbit Gramedia.74.51.57.55. 4.65.57. Metoda Statistika. Tarsito.hal.5 5425 Sesuai dengan rumus varians di atas. 1998. Statistika untuk Ilmu-ilmu Sosial.65.52.56.537 8010 = 153.67.56.58.

Agar mahasiswa dapat merumuskan berbagai macam hipotesis. Agar mahasiswa dapat menentukan macam-macam uji hipotesis. tidak setuju. jenis kelamin. 3. dan cara pengukuran/ pengumpulan. yaitu data yang tidak mungkin berbentuk atau memiliki nilai pecahan. b. Data diskrit. Agar mahasiswa dapat membedakan berbagai macam jenis data. Pada umumnya disebut sebagai gejala nominal. Jenis Data Gejala atau data statistik yang ada dapat dibedakan menurut sifat. data dapat dibedakan data diskrit dan data kontinu. Penggolongan data ditinjau menurut sifat. ragu-ragu. 155. sumber data. jumlah buku. media massa. setuju. berdiri sendiri dan tidak dikelompokkan. Penggolongan data ditinjau menurut bentuk angka. Created by Eko Susanto 71 – 75 . dan sebagainya. misal : jumlah anggota keluarga.Pokok Bahasan IV : Jenis data dan Pengujian Hipotesis (2 X Pertemuan) Tujuan Pembelajaran : 1. a. 2. data statistik dapat dibedakan menjadi dua macam. 2. misal : nilai 40 orang siswa dikelompokkan menjadi : 76 – 80 66 – 70 61 – 65. Data kelompok adalah data statistik yang setiap unitnya terdiri dari sekelompok angka. misal data nilai hasil ujian siswa. dan data kelompok (golongan). Data kontinu. Agar mahasiswa menjelaskan pengertian hipotesis. pekerjaan. 155. sangat tidak setuju.3 cm dan seterusnya. yaitu data tunggal. dan memiliki nilai pecahan misal : data tinggi badan 155 cm. 4. bentuk angka.2 cm. yakni gejala yang bervariasi menurut jenis. agama. 1. yang merupakan suatu kontinum. b. Data tunggal adalah data statistik yang masing-masing angkanya merupakan satu unit (satu kesatuan). dan seterusnya. Ringkasan Materi : A.1 cm. a. Data opini atau sikap misalnya: sangat setuju. yaitu data yang angka-angkanya merupakan deretan angka yang sambung-menyambung. 155. misal nilai ujian siswa yang angka-angkanya dikelompok-kelompokkan.

b. Penggolongan menurut cara pengukuran/pengumpulan dengan menggunakan skala. Data primer adalah data statistik yang diperoleh atau bersumber dari tangan pertama (first hand data). a. dan skala ratio. misal : angka hasil belajar mahasiswa. ordinal. b. maka diketahui ada empat macam data. juga memiliki tingkatan besar-kecil atau tinggi-rendahnya. a.berarti sama sekali tidak mempunyai penghasilan. maka teknik pengukuran dan statistik yang cocok untuk masing-masing golongan adalah : Created by Eko Susanto . Penggolongan data ditinjau dari sudut sumber data. Ada teknik statistik tertentu hanya berlaku untuk jenis data statistik tertentu saja. Data sekunder adalah data statistik yang diperoleh atau bersumber dari tangan kedua (second hand data). c. tingkatan. dapat dibedakan menjadi data primer dan data sekunder. 4. juga memiliki variasi berdasarkan jenis. kurang setuju. sedang. Pengertian tentang skala data statistik tersebut di atas sangat penting dalam memilih teknik statistik yang akan digunakan. misal : data jenis kelamin. d. misal : penghasilannya Rp 0. pekerjaan.3. Skala rasio. tidak berlaku untuk jenis data statistik yang lain. yakni gejala yang selain memiliki variasi berdasarkan jenis atau golongan dengan besaran pada setiap kriteria bisa jadi tidak sama. adalah data yang menunjukkan selain penggolongan yang kontinum. yaitu data statistik yang didasarkan atas penggolongan dan atas kriteria yang sangat tegas batasnya. dan miskin. Berdasarkan gejala/data tersebut. Skala nominal. dan memiliki jarak yang sama antara gejala yang satu dengan gejala lainnya yang terdekat. Skala ordinal. juga memiliki nilai nol murni (absolut) dalam artian secara matematis. yakni selain memiliki ciri-ciri dari ketiga golongan tersebut di atas. Skala interval.. kaya. misal : sangat setuju. interval. setuju. agama. yaitu : skala nominal. media massa dan lainnya.

Koefisien kontingensi .Korelasi Pearson .Rata-rata .Lebih besar dari . 1956.Korelasi ganda TES STATISTIK YANG SESUAI NOM I N AL ORDINAL .Lebih besar dari .Ekuivalensi CONTOH STATISTIK YANG CO CO K .Simpangan baku .Modus .Median .Ekuivalensi .Persentil . Pengujian hipotesa adalah prosedur yang didasarkan pada bukti sampel yang dipakai untuk menentukan apakah hipotesa merupakan suatu pernyataan yang wajar dan oleh karenanya tidak ditolak.Gambar 2. Pengujian Hipotesis Hipotesa adalah suatu pernyataan mengenai nilai suatu parameter populasi yang dimaksudkan untuk pengujian dan berguna untuk pengambilan keputusan. S. F. Dengan demikian dapat dikatakan bahwa hipotesis adalah anggapan dasar atau pernyataan tentang parameter dari satu atau lebih populasi yang boleh jadi benar atau boleh jadi tidak benar.Koefisien variasi Tes Statistik Parametrik dan Nonparametrik Sumber : Siegel.Lebih besar dari . Merumuskan Hipotesa (Hipotesa Nol (H0) dan Hipotesa Alternatif (HA) Langkah 2. Menentukan Taraf Nyata (Probabilitas menolak hipotesa) Langkah 3. t. Nonparametric Statistics for Behavioral Sciences B. Menentukan Uji Statistik (Alat uji statistik yang akan digunakan: uji z.Mengetahui ratio dari dua skala Tes Statistik Nonparametrik INTERVAL RASIO .Kendall W .Rata-rata geometrik . SKALA HUBUNGAN YANG MEMBATASI . Prosedur Pengujian Hipotesa Langkah 1.Ekuivalensi .Mengetahui ratio dari dua interval .Spearman .Ekuivalensi . Macam tingkat pengukuran dan statistik yang cocok untuk masing-masing tingkatan.Frekuensi .Mengetahui ratio dari dua interval . atau hipotesa tersebut tidak wajar dan oleh karena itu harus ditolak.Kendall τ . χ 2 dan lain-lain) Created by Eko Susanto .

F. Menentukan taraf nyata Taraf nyata : Probabilitas menolak hipotesa nol apabila hipotesa nol tersebut adalah benar. t.01 (1 %). χ 2 dan lain-lain) Uji statistik yaitu suatu nilai yang diperoleh dari sampel dan digunakan untuk memutuskan apakah akan menerima atau menolak hipotesa. d a n s x = s /√ n a p a b ila s ta n d a r d e v ia s i p o p u la s i ti d a k d ik e ta h u i. Menentukan Uji Statistik (Alat uji statistik. uji z.r a ta h it u n g p o p u la s i sx : Standar error sampel. maka sebesar 5 % (5 kali) hasilnya akan meleset atau tidak sama dengan kenyataan penelitian. Hipotesa alternatif : Suatu pernyataan yang diterima jika data sampel memberikan cukup bukti bahwa hipotesa nol adalah salah. Menentukan daerah keputusan (daerah di mana hipotesa nol diterima atau ditolak) Langkah 5. sebagai contoh “Tidak terdapat hubungan positif yang signifikan antara kemandirian belajar dan kreatifitas dalam belajar”. misal : “Terdapat hubungan positif yang signifikan antara kemandirian belajar dan kreatifitas dalam belajar. Mengambil Keputusan Menolak H0 atau Menerima H0 Sebagai contoh dapat diikuti proses berikut : Langkah 1. berarti pengambil keputusan meyakini bahwa penelitian ini bila dilakukan sebanyak 100 kali. Langkah 4.r a ta h itu n g s a m p e l µ : R a t a . Langkah 2. Merumuskan Hipotesa. di mana sx = σ/√n apabila standar deviasi populasi d ik e ta h u i. Langkah 3. misal : Hipotesa nol : Satu pernyataan mengenai nilai parameter populasi. Misal : Nilai z diperoleh dari rumus berikut: Z = x x −µ x dimana : z : N ila i z x x : R a ta .Langkah 4. Menentukan daerah keputusan (daerah di mana hipotesa nol diterima atau ditolak) s Created by Eko Susanto .05 (5 %) atau 0. Contoh : taraf nyata (signifikan) pada taraf 0.

hal. 22 – 42) 3. Penjelasan disertai dengan pemberian contoh (minimal masing-masing tiga contoh)? 4. Depdikbud Dikti PPLPTK. 1988. Jakarta (Bab III. dan nilai kritisnya biasa dilambangkan dengan Z ½ α . 1984. Statistik Nonparametrik Untuk Ilmu-ilmu Sosial. 213 – 238) Tugas dan Latihan : 1. hal. Jelaskan pengertian data tunggal dan data kelompok? 3. Isparjadi.Ada dua macam untuk menentukan daerah keputusan (1) pengujian satu arah. hal. sehingga pernyataan bahwa hasil rata-rata investasi sama dengan 13.96. maka masing-masing daerah mempunyai luas ½α dari taraf nyata yang dilambangkan dengan ½α . Bandung (Bab XII. Misal : mengambil Keputusan Nilai uji z ternyata terletak pada daerah menolak H0. Karena hanya satu daerah penolakan berarti luas daerah penolakan tersebut sebesar taraf nyata : α dan untuk nilai kritisnya biasa ditulis dengan Z .73) 2. Nilai uji z = –5. (Terjemahan). Oleh sebab itu dapat disimpulkan bahwa menolak H0.11 terletak disebelah kiri –1. 1985. Jelaskan pengertian data primer dan data sekunder? 2. yaitu penolakan Ho hanya satu daerah yang terletak di ekor sebelah kanan saja atau ekor sebelah kiri saja. Mengambil Keputusan Menolak H0 atau Menolak H0 Menerima H1. Penjelasan disertai dengan pemberian contoh (minimalmasing-masing tiga contoh)? 5. Langkah 5. 41 . Sidney. Rumuskan secara lengkap hipotesis untuk uji perbedaan suatu penelitian dengan sesuai dengan langkah-langkahnya! Created by Eko Susanto . Rujukan : 1. Gramedia. dan menerima HA. Jelaskan pula tentang perbedaan data interval dan data ratio. Sudjana. Statistik Pendidikan. Karena mempunyai dua daerah.17% tidak memiliki bukti yang cukup kuat. Siegel. Tarsito. Rumuskan secara lengkap hipotesis untuk uji hubungan suatu penelitian dengan sesuai dengan langkah-langkahnya! 6. (Bab III. Jelaskan perbedaan data kontiniu dan data diskrit. PT. yaitu daerah penolakan H0 ada dua daerah yaitu terletak α di ekor sebelah kanan dan kiri. α Sedangkan pengujian dua arah. Metoda Statistika.

besaran angka. Agar mahasiswa dapat menghitung hubungan dengan teknik korelasi menggunakan rumus biserial. Agar mahasiswa dapat menghitung hubungan dengan teknik korelasi menggunakan rumus koefisien kontingensi. 3. sebaliknya jika harga BBM rendah. Agar mahasiswa dapat menghitung hubungan dengan teknik korelasi menggunakan rumus point serial. bertentangan. Hubungan yang bersifat searah diberi nama korelasi positif. yaitu hubungan yang sifatnya satu arah. 5. Ringkasan Materi : Hubungan atau korelasi dalam statistik memiliki makna sebagai hubungan antar dua variabel. makin meningkatnya jumlah aseptor Keluarga Berencana diikuti dengan Created by Eko Susanto .Pokok Bahasan V: Uji hubungan (7 X Pertemuan) Tujuan Pembelajaran : 1. berjalan dengan arah yang berlawanan. misal : hubungan antara tinggi badan dan berat badan. 2. tingkatan hubungan. Hubungan (korelasi) dapat dilihat dari berbagai segi. Disebut Korelasi Negatif jika dua variabel ( atau lebih ) yang berkorelasi itu. atau berkebalikan. hubungan antara inteligensi dan prrestasi belajar. 4. Agar mahasiswa dapat menghitung hubungan dengan teknik korelasi menggunakan rumus “rank order” (Spearman). akan diikuti dengan penurunan atau pengurangan pada variabel Y. Contoh : Makin meningkatnya kesadaran hukum di kalangan masyarakat diikuti dengan makin menurunnya angka kejahatan atau pelanggaran. dan taraf signifikan. dan lainnya. Agar mahasiswa dapat menghitung hubungan dengan teknik korelasi menggunakan rumus Pearson (Product Moment). Arah Korelasi hubungan antara variabel itu jika ditilik dari segi arahnya dapat dibedakan menjadi dua macam. Ini berarti bahwa kenaikan atau pertambahan pada variabel X misalnya. maka ongkos angkutan pun murah ( rendah ). seperti : arah (positif dan negatif). makin giat berlatih makin sedikit kesalahan yang diperbuat oleh seseorang. sedang hubungan yang sifatnya berlawanan arah disebut korelasi negatif.dan hubungan yang sifatnya berlawanan arah. Contoh: Kenaikan harga Bahan Bakar Minyak (BBM) diikuti dengan kenaikan ongkos angkutan.

sedangkan yang satunya lagi gejala nominal. Jika ingin mengetahui ada-tidaknya korelasi dua gejala. atau Kendall. yang satunya termasuk skala ordinal dan yang satunya lagi skala nominal. teknik korelasi yang paling tepat adalah Korelasi Phi dan Koefisien Kontingensi (KK).makin menurunnya angka kelahiran. Created by Eko Susanto . misalnya saja gejala yang satu adalah gejala X dan yang satunya lagi adalah gejala Y. atau sebaliknya. teknik korelasi yang tepat adalah point serial. (2) (3) Jika gejala X dengan Y keduanya merupakan tipe gejala nominal. Jika dua gejala. korelasi yang tepat adalah Korelasi Tetrachorik. (4) (5) (6) Contoh Penggunaan berbagai rumus korelasi. teknik korelasi yang tepat adalah serial biasa. atau Spearman (tata jenjang). Jika salah satu dari gejala tersebut (X atau Y) merupakan gejala interval. Dalam dunia pendidikan misalnya. Jika salah satu dari dua gejala (X atau Y) merupakan gejala interval. misal: peneliti ingin mengetahui korelasi antara berat badan dan tinggi badan 10 orang siswa SMA Negeri Bandar lampung. atau sebaliknya. makin kurang dihayati dan diamalkannya ajaran Islam oleh para remaja akan diikuti oleh makin meningkatnya frekuensi kenakalan remaja. teknik korelasi yang boleh dipercaya adalah "Korelasi Product Moment dari Pearson". Jika gejala X dengan Y keduanya merupakan tipe gejala yang berskala ordinal. 1. maka terlebih dahulu perlu diketahui tipe/jenis gejala atau data yang akan dikorelasikan. Korelasi Product Moment (dari Karl Pearson). teknik korelasi yang tepat adalah koefisien kontingensi (KK). sedangkan yang satunya lagi gejala ordinal. maka : (1) Jika gejala X dengan Y keduanya dipandang tergolong ke dalam tipe gejala interval.

setelah dihitung diperoleh rata-rata X = 61. Menghitung koefisien korelasi antara berat badan (X) dengan tinggi badan (Y) dari 10 siswa SMA Ngeri Bandar Lampung NAMA AMIN BADU CECEP E NI HE R A WATI J UJ U DERI DASLI FERI BERAT 72 68 68 64 60 59 57 57 55 50 TINGGI 190 190 186 184 182 180 180 182 178 178 x +1 1 +7 +7 +3 -1 -2 -4 -4 -6 -11 x2 121 49 49 9 1 4 16 16 36 121 y +7 +7 +3 +1 -1 -3 -3 -1 -5 -5 y2 49 49 9 1 1 9 9 1 25 25 XY 77 49 21 3 1 6 12 4 30 55 JUMLAH 610 1830 422 178 258 Untuk menentukan nilai x dan nilai y. Untuk menghitung besaran korelasi dari variabel berat badan dan tinggi badan digunakan rumus : rxy = ∑ xy r (∑ x )(y ) xy 2 2 = (∑ 422)(178) 258 rxy = 258 274.Tabel 16. maka lebih dahulu dihitung rata-rata X dan ratarata Y. maka data disusun dalam bentuk tabel seperti berikut : Created by Eko Susanto .07 rxy = 0. Selanjutnya data tersebut di atas dapat juga dihitung dengan menggunakan formulasi angka kasar (r = Produk Moment) seperti berikut : rxy = (N ∑ X ) − (∑ X ) (N ∑ Y ) − (∑ X ) 2 2 2 N ∑ XY − (∑ X )(∑ Y ) 2 Untuk pemakaian rumus di atas.94 Dengan demikian dapat disimpulkan bahwa korelasi antara berat badan dan tinggi badan memiliki korelasi yang cukup tinggi. rata-rata Y = 183. terdapat kecenderungan meningkatnya berat badan seseorang diiringi pula dengan meningkatnya tinggi badan seseorang.

OO). (2) Antara variabel X dengan variebel Y memiliki hubungan yang sangat erat (tingkat keeratan berdasarkan katagori).Tabel 17. (1) Antara variabel X dengan variabel Y ada hubungan. Data tentang berat badan (X) dengan tinggi badan (Y) dari 10 siswa SMA Negeri Bandar Lampung NAM A BERAT(X) TINGGI(Y) X2 Y2 XY AMIN BADU CECEP E NI HE R A WATI J UJ U DERI DASLI FERI 72 68 68 64 60 59 57 57 55 50 190 190 186 184 182 180 180 182 178 178 5184 4624 4624 4096 3600 3481 3249 3249 3025 2500 36100 36100 34596 33856 33124 32400 32400 33124 31684 31684 13680 12920 12648 11776 10920 10620 10260 10374 9790 8900 JUMLAH 610 1830 37632 335068 111888 rxy = (10 X 111888) − 610 X 1830 (10 x37632) − (610)2 (10 X 335068) − (1830)2 1118880 − 1116300 (376320) − (372100)(3350680) − (3348900) = 1118880 − 1116300 (4220)(1780) rxy = rxy rxy = rxy = 0.94 = 2580 7511600 2580 2740.73 rxy Interpretasi (Simpulan hasil analisis) Apa makna dari koefisien korelasi sebesar + O.94 (jika tidak ada hubungan angka yang diperoleh besarannya O. yang ditunjukkan dengan besaran O. Created by Eko Susanto .94 tersebut ? Dalam hal ini terdapat beberapa interpretasi yang dapat disajikan sesuai dengan tujuan dari hipotesis yang diajukan.

Teknik ini dipergunakan bila akan mengukur dua variabel yang antara keduanya tidak mempunyai joint normal distribution dan conditional variance tidak diketahui sama. (2) (3) (4) Setiap pasang jenjang dihitung jumlahnya. Korelasi Tata Jenjang (Spearman). Bila ada nilai yang sama dihitung jenjang rata-ratanya.O1. Teknik korelasi tata jenjang ini dikemukakan oleh C.(3) Antara variabel X dengan variabel Y memiliki hubungan yang positif (dengan tanda +). Adapun langkah-langkah untuk menghitung korelasi tata jenjang (rank correlation coefficient) adalah sebagai berikut : (1) Nilai hasil pengamatan dari kedua variabel. Dari hasil perbedaan (selisih) setiap pasang jejang dikuadratkan dan dijumlahkan. 2. Nilai rs (koefisien korelasi tata jenjang dari Spearman) dihitung dengan rumus : ρ =1− 6∑ D 2 n n2 − 1 ( ) menunjukkan dimana : D = menunjukkan perbedaan setiap pasang jenjang “n” jumlah pasang jenjang “1 dan 6” adalah angka konstanta. Spearman pada tahun 1904. kedua variabel tergolong jenis data ordinal. Selain itu. misal seorang guru meneliti tingkat keaktifan siswa dalam kegiatan OSIS dan prestasi belajarnya dalam mata pelejaran PPKn. Pengaplikasian dari formula tersebut dapat dilihat pada uraian berikut. Dari keempat hasil interpretasi tersebut di atas. (4) Antara variabel X dengan variabel Y memiliki taraf signifikan (hal ini untuk menguji bahwa nilai statistik yang diperoleh melalui sampel dapat mewakili paramater populasi) baik pada taraf signifikansi O. kita dapat melakukan paling sedikit empat pembahasan atas hasil analisis yang dilakukan terhadap satu kelompok data. masing-masing diberi jenjang. setelah dilakukan pengamatan diperoleh data seperti dalam tabel berikut: Created by Eko Susanto .O5 maupun O.

84 3. Korelasi Point Biserial Teknik korelasi yang dapat dipergunakan dengan tepat untuk menghitung korelasi dua variabel yang satu berskala nominal dan yang satunya lagi berskala interval adalah teknik korelasi point biserial.16 ρ = 0. maka berikut ditentukan besaran korrelasi melalui rumus “rank order” tersebut : ρ = 1− 6 X 28 10 10 2 − 1 ( ) ρ = 1− 168 10(100 − 1) 168 990 ρ = 1− 168 10(99 ) ρ = 1− ρ = 1 − 0.p Created by Eko Susanto .Tabel 18. rpbi = X p − Xt st p q dimana : X p = Nilai rata-rata gejala yang akan dicari korelasinya dengan nilai keseluruhan = Nilai rata-rata keseluruhan Xt SDt = Simpangan baku total “p” = proporsi kelompok 1 “q” = 1 . Data keaktifan siswa dalam organisasi OSIS dan nilai hasil belajar PPKn Siswa SD Negeri 2 Rajabasa Tahun 2006 NAMA SISWA AMIR ASMER B E DI CECE CUILAH DE DE N FARID GERAH HURSE GARU N= 1 0 KEAKTIFAN OSIS (X) 48 44 53 52 45 51 56 46 47 42 484 PRESTASI P P Kn ( Y) 78 72 84 79 74 75 81 76 80 71 770 Rank X 5 9 3 2 8 4 1 7 6 10 Rank Y 5 9 1 4 8 7 2 6 3 10 D 0 0 2 -2 0 -3 -1 1 3 0 0 D2 0 0 4 4 0 9 1 1 9 0 28 Setelah diketahui data yang diperlukan untuk formula yang dipakai. Berikut ini diberikan rumus dan contoh penggunaannya.

632 dan 1% sebesar 0.6 0 .6 0 .4 10 1 0 1 1 1 0 1 1 0 0 6 0 . Koefisien Kontingensi (KK) Koefisien kontingensi merupakan salah satu cara untuk menghitung korelasi antara dua gejala yang beskala nominal.333 rpbi = 1.6 0 .765.527 6.6 0 . 1 (contoh) Rata-rata = 6 S D t = 1 .4 0 .286 − 6 0.6 0 . maka dapat disimpulkan bahwa butir soal no 1 tidak valid.4 0 .3 = 0 .897 0. xp = 7 0. maka diketahui x p = rata-rata nilai soal no. dan karenanya tidak dapat dipakai.8 9 7 6+ 4+9+8+8+6+3 = 6 .4 0 .286 rpbi = 0.2 0 . Adapun rumus dan cara penggunaannya adalah sebagai berikut : dimana : C= χ2 χ2 +n χ 2 = chi.151 X 1.7 0 .2 3 1 Dengan df sebesar 8 diperoleh harga rtabel pada taraf signifikansi 5 % sebesar 0.Contoh penggunaan lihat pada tabel berikut : Tabel 19.7 rpbi = 2.7 0 . Karena rpbi yang diperoleh jauh lebih kecil jika dibandingkan dengan rtabel.3 0 .2 8 6 rata-rata nilai yang akan dicari korelasinya.897 1.5 0 .kuadrat = Koefisien Kontingensi = Jumlah sampel C n Created by Eko Susanto . 4. Mencari korelasi untuk menguji validitas butir soal nomor 1 SISWA ASLI B UGE CARE DESI ERMA FERI GEFI HUM I IRFE J UYI N= 1 0 P Q 1 1 1 1 0 1 0 1 1 0 1 7 0 .8 0 .4 TOTAL SKOR 6 4 9 7 8 5 8 6 4 3 60 X 2t 36 16 81 49 64 25 64 36 16 9 396 Setelah dihitung berdasrkan keperluan dari rumus tersebut.5 0 .5 0 .5 0 .3 SKOR BUTIR SOAL SETIAP NOMOR SOAL 2 3 4 5 6 7 8 9 0 1 0 1 0 1 0 1 0 0 1 0 1 0 1 0 1 1 1 1 0 1 1 1 1 1 1 0 0 1 1 1 0 0 1 1 1 1 1 1 0 1 1 0 1 1 1 0 1 0 0 1 1 1 1 1 1 0 1 0 0 1 0 1 1 1 1 1 0 0 0 0 0 1 1 0 0 0 0 0 5 6 8 5 4 7 6 6 0 .

6 Agar harga KK yang diperoleh dapat dipergunakan untuk mengukur derajat asosiasi antarfaktor.49 111.5)2 37.5 = 1 1 1 .5 + (10 − 45)2 45 (70 − 37. Contoh: menghitung korelasi antara Jenis Kelamin (J. Selanjutnya dihitung nilai chi-kuadart berdasarkan rumus di atas.4 9 Koefisien kontingensinya adalah : C= 111.5) 90 75 35 JUMLAH 100 100 200 Dari tabel di atas.49 C = 0.5)2 + 37.5) 10 (45) 70 (37.5 (20+ 17. K WANITA PRIA JUMLAH JENIS FILM YANG DISUKAI MUSIK LAGA S EJ AR AH 80 5 15 10 70 20 90 75 35 JUMLAH 100 100 200 Langkah berikutnya adalah mencari frekuensi harapan (fh) atas dasar frekuensi yang diperoleh (fo) seperti tabel di atas.49 + 200 C= 111.5 + (15 − 17.χ 2 = ditentukan dengan rumus seperti berikut : χ2 = ∑ ∑ (O B K i =1 j =1 ij − Eij ) / Eij 2 Tabel 20.5) 15 (17.5)2 17.5)2 − 17.49 311. Contoh penghitungan korelasi antara Jenis kelamin dengan Jenis film yang disukai pada 200 orang sampel J.36 C = 0 .5 20 (17.K) dengan Jenis film yang disukai pada 200 orang sampel. maka harga KK perlu dibandingkan dengan Koefisien kontingensi maksimum. K WANITA PRIA JUMLAH JENIS FILM YANG DISUKAI MUSIK LAGA S EJ AR AH 80 (45) 5 (37. Harga KK maksimum dapat dihitung dengan rumus : Created by Eko Susanto . J. angka-angka yang diberi tanda kurung adalah jumlah (frekuensi) yang diharapkan (fh). Tabel 21. = (80 − 45)2 45 + (5 − 37.

McGraw-Hill Kogakusha.66.64. Dengan demikian KK yang diperoleh di atas (0.64.64.64.64.57.707.56.61.66. PT.64.66.58. Metoda Statistika.59. 58.P.64.58.66.71. 64. Djoko Prayitno.75.75.75.57. maka korelasinya dapat dikatakan erat. Tokyo (Bab 6. akan makin besar derajat asosiasi antar faktor.65.64. Analisa Regresi – korelasi.62.52.57.68.64.58. Statistik Pendidikan.66.53.56.64. 0.56. Siegel.65.64.68.66.57.62.61.75.62. 1984. Penerbit Liberty (Bab III dan IV.64.54. 56.58.64.52.67. hal 98 – 123).59. Gramedia. 1988.58.64.290) Tugas dan Latihan : Berikut ini data tentang nilai matematika siswa SD Negeri 2 Rajabasa 55.707 Makin dekat harga KK yang diperoleh kepada Cmaks.62. jadi minimumnya adalah dua.64.66.58.64.54. sehingga : C maks = 2 −1 2 C maks = 0. Fundamental Statistics in Psychology and Education.54.67.58. hal 77 – 96.71. Sidney.66. 1985.55. hal.64.59.55.57.67.52.61.56.62.64. (Terjemahan).61.55.59.52.53.58.67. Berikut ini data tentang nilai IPA siswa SD Negeri 2 Rajabasa 67.61.53.55.53.52. 275 . J. Guilford. Tarsito. Isparjadi.75.64.67.71.59.64. 54. 58.67.75.57.68.64.61.64.62.68. 65.53. 64.52.55.58.56.65.57.64.6) dibandingkan dengan Cmaks.65.57.59.68.57. 4. Bandung (Bab XIII.59.64. hal.62..53. 18 – 47) 2. Bab 11.59.54. (Bab VIII. 1978.58. 1985. Sudjana.64.55. Jakarta (Bab IV.61.64.C maks = m −1 m Dengan m (harga minimum antara baris dan kolom) yaitu atas dasar contoh di atas daftar kontingensi terdapat dua baris dan tiga kolom.64.57. Statistik Nonparametrik Untuk Ilmu-ilmu Sosial.64.65. Rujukan : 1.75.57.68. hal 193 – 209) 3.68. Ltd. Depdikbud Dikti PPLPTK.71.61.67.64.58. 65.71.71. 54. hal.58.55. Created by Eko Susanto . 218 – 228) 5.71.62.

kemudian hitunglah dengan menggunakan rumus “rank order” Spearman. Susunlah data tersebut sesuai dengan tingkatannya (tata jenjang). Bandingkan hasil korelasi ketiga macam model penghitungan tersebut. Berikanlah analisis lengkap untuk data berikut : PELAYANAN KLP USIA Memuaskan 10 12 15 19 Baik 6 6 10 13 C ukup 10 14 12 8 Jelek 8 8 10 13 15 – 24 25 – 34 35 – 49 50 dan lebih Pokok Bahasan VI: Uji Beda (2 X Pertemuan) Tujuan Pembelajaran : 1.1. 2. sebagai berikut : GURU PENDAPAT PRIA 102 78 20 WANITA 88 136 76 S ETUJ U TAK S ETUJ U TAK P EDU LI Apakah jenis kelamin menentukan pendapat tentang peraturan poligami tersebut? 6. Hasil kuisioner terhadap dua kelompok guru (pria dan wanita) mengenai pendapat tentang peraturan poligami. kesimpulan apa yang dapat anda peroleh! 5. Created by Eko Susanto . Kesimpulan apa yang diperoleh (sesuai dengan empat macam analisis terhadap korelasi)? 3. Agar mahasiswa dapat menghitung uji rata-rata (satu pihak). kemudian hitunglah korelasinya menggunakan rumus “point biserial”! Kesimpulan apa yang diperoleh (sesuai dengan empat macam analisis terhadap korelasi)? 4. Susunlah data menjadi Tabel 3 X 3. Hitunglah korelasi antara nilai matametika dan nilai IPA tersebut di atas dengan menggunakan rumus korelasi Produk Moment! Kesimpulan apa yang diperoleh (sesuai dengan empat macam analisis terhadap korelasi)? 2. Agar mahasiswa dapat menghitung uji rata-rata (dua pihak).

3. Jika pada langkah 3. Data yang diambil merupakan data skala interval atau ratio 3. seperti : 1. karena dari sampel yang independent mungkin mempunyai ciri varian homogen yang heterogen. uji dulu homogenitas dari variansnya (untuk F = s 12 s 22 menentukan varian homogen atau heterogen. Pastikan bahwa sampel diambil dari distribusi normal 2. keadaan lainya berarti variansnya heterogen. Bagi sampel terpisah yang homogen mempunyai formula tersendiri. Jika sampelnya berkorelasi gunakan formula berikut : t = X 1 2 − X − ∑ d ∑ (d ) n 2 2 (formula 1) n (n − 1 ) b. Untuk itu. serta data yang diperoleh adalah data dalam skala interval atau ratio. maka pergunakan formula berikut : t= 2  ∑ X12 − + ∑ X 2    n1 + n2 − 2  ( X1 − X 2 ) 1 + 1       n1  n2   Created by Eko Susanto . uji tes statistik sering dikenal dengan nama “Student t” (“t” diambil dari ujung akhir namanya). Karena itu. 4. Ringkasan Materi : Uji t adalah salah satu tes statistik yang dipergunakan untuk menguji kebenaran atau kesalahan hipotesis nihil yang dinyatakan dalam bentuk statemen bahwa diantara dua rata-rata hitung tiddak terdapat perbedaan yang signifikan. Tes ini pertama kali dipergunakan oleh William Seely Gosset (nama samarannya “Student”). Pastikan sampel tersebut sampel berkorrelasi atau sampel terpisah a. Uji t hanya dapat dipergunakan untuk menguji perbedaan rata-rata dari dua sampel yang diambil dari suatu populasi yang normal dengan cara random. Jika sampelnya terpisah.b ternyata variansnya homogen. dapat disimpulkan langkah-langkah penggunaan uji t. demikian juga yang variannya heterogen. berarti variansnya homogen. Uji t dapat berlaku untuk sampel yang berkorelasi atau sampel terpisah. gunakan formula berikut : dengan keriteria bila F observasi lebih kecil dari F tabel. Untuk itu.

maka pergunakan formula berikut : t =    ∑ X 12 −        (∑ X1) n1 X1 − X 2 2 + ∑ X 2 2 − ∑ (X ) 2 2 n2 n1 + n 2 − 2          5.5 ) ∑ 24 − − 10 2 10 10 (9 ) t= 1 14/ 90 t = 2 . Nilai hasil belejar PPKn siswa SD Negeri 2 Rajabasa dengan menggunakan dua macam Metode pembelajaran. hasilnya seperti pada tabel berikut : Tabel 22.5 − 7 .Jika pada langkah 3. S i s wa A B C D E F G H I J JUMLAH Metode A 6 7 5 6 7 8 6 6 7 7 65 Metode B 7 9 7 8 6 7 8 7 9 7 75 D -1 -2 -2 -2 1 1 -2 -1 -2 0 -10 D2 1 4 4 4 1 1 4 1 4 0 24 Dapat dihitung : t= (6 . Contoh penggunaan uji t untuk data sampel yang berkorelasi atau berhubungan (formula 1). Guru pada SD Negeri 1 Rajabasa menggunakan dua metode pembelajaran: Metode A dan Metode B.b ternyata variansnya heterogen. misal : data prestasi belajar siswa Pria dan Wanita seperti dalam Tabel 23. berikut : Created by Eko Susanto . setiap selesai mengajar dilakukan tes. misal .907 Contoh uji homogenitas varians . Dengan mengaplikasikan formula yang sesuai dengan ciri data akan dapat diambil kesimpulan dari data yang dihadapi. yang diujicobakan kepada 10 orang siswa (diambil secara random).

jadi F observasi lebih kecil dari batas taraf signifikansi tersebut.6 Dari tabel tersebut dapat diketahui harga F nya.2 0.4 4 0 . Tokyo (Bab 6. Bab 11.2 -0.6 4 3 . Guilford.Tabel 23.0 4 1 . Ltd. maka diketahui harga ftabel = 3. rumus (formula) berikut digunakan untuk menguji perbedaan dua rata-rata: t=      (∑ X X1 − X 2 2 1 2 − + ∑ X 2  1 1    +  n1 + n2 − 2   n1 n2    ) x1 = 7 x2 = 6.4 4 0 .6 4 9 .2 1 ..8 x2 1 . NO 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 JUMLAH PRIA X 7 6 7 8 6 7 6 8 8 7 70 WANITA x2 0 1 0 1 1 0 1 1 1 0 6 x 0 -1 0 1 -1 0 -1 1 1 0 X 8 7 6 5 8 7 7 8 6 6 68 X 1 .P.18. hal 77 – 96.0 4 0 .8 -1. 156 1     18  5 t= 0. 0667 0 .8 1 . J.2 0.0 4 0 .6 4 0 .173 t= 0.42 t = 0.4 4 0 . 667 = 1 . Nilai IPA 10 orang siswa SD Negeri 2 Rajabasa berdasarkan jenis kelamin. hal 193 – 209) Created by Eko Susanto .8  6+9. (n2 – 1) dan taraf signifikan 0. Fundamental Statistics in Psychology and Education.2 4 1 . maka uji t menjadi : t= 7−6.8 disubstitusikan ke dalam rumus tersebut.6  1 1    +  10+10−210 10  t= 0.2 0 . McGraw-Hill Kogakusha.2 0 .2 0 .2 -0.8 -0.5 9 9 3 Dengan menggunakan derajat kebebasan (n1 – 1).05. ya itu : F = 1 .48 Kesimpulan apa yang dapat diperoleh dari perhitungan di atas ? Rujukan : 1. maka dapat dikatakan bahwa kedua varians tersebut homogin. 1978.2 . Untuk itu.

1 7 6 . Sidney. (Bab VIII.2 7 5 . Asumsi apa yang harus diambil mengenai distribusi berat badan? 2.4 9 5 .3 8 4 . 1984. hal.2 1. Created by Eko Susanto . Uji dulu apakah simpangan baku berat badan sebelum dan sesudah diit sama besar (homogen)? 3.9 9 0 . Tarsito.7 7 7 . 1988. Hasilnya dalam kg.4 8 3 .2 Berat Sesudah Diit 7 7 . Jakarta (Bab IV.4 9 5 . Dapatkah disimpulkan bahwa diit yang telah dilakukan itu berhasil? 4. 4.6 8 2 . Depdikbud Dikti PPLPTK. Isparjadi. Siegel.0 6 9 . (Terjemahan).7 9 2 .6 9 2 .4 7 9 . Statistik Nonparametrik Untuk Ilmu-ilmu Sosial. Sudjana. PT.290) Tugas dan Latihan : 1. hal 98 – 123). diberikan di halaman berikut ini: Pasie n 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Berat Sebelum Diit 7 8 . Metoda Statistika.2 6 8 . 218 – 228) 5. Bandung (Bab XIII. Sepuluh orang pasien diit (mengurangi makanan dengan maksud supaya berat badan berkurang). hal. Berat badan sebelum diit dan sesudahnya ditimbang untuk mengetahui apakah diit itu berhasil ataukah tidak. 275 . 1985.8 9 9 .3. Statistik Pendidikan. Gramedia.9 8 3 .7 8 5 .4 8 0 .

Untuk menaksir sesuatu yang berlaku untuk populasi diperlukan titik penaksir. kita harus mencari interval penaksiran yang baik dengan dengan derajat kepercayaan yang memuaskan. Oleh karena itu. maka rumus yang digunakan adalah : Created by Eko Susanto . digunakan interval penaksiran atau daerah penaksiran disertai dengan nilai koefisien kepercayaan yang dikehendaki. Contoh: untuk menaksir tinggi rata-rata siswa SD kota Bandar Lampung.8 dan simpangan baku 3. Untuk menentukan penkasiran yang lebih tinggi tingkat kepercayaannya. Ada tiga persyarat yang harus dipenuhi lebih dahulu : a. yaitu menaksir harga parameter diantara batasbatas dua harga. Agar mahasiswa dapat menaksir parameter rata-rata hitung. Tentukan interval penaksiran parameter dari data tersebut. Makin lebar daerah penaksiran tentu saja makin diyakini akan kebenarannya. Dalam praktiknya. Menaksir Rata-rata Berdasarkan hasil pengamatan terhadap suatu populasi diperoleh rata-rata 56. 2. misal rata-rata hitung tidaklah kita yakini begitu saja. 3.Pokok Bahasan VII: (2 X Pertemuan) Tujuan Pembelajaran : 1. Ada tiga maccam penaksisran yang akan dilakukan 1) manksir rata-rat. dan 3) menaksir parameter sampel.7 cm. sering orang merasa kurang percaya terhadap rata-rata. Setelah dihitung didapat x hitung sebesar 145. Agar mahasiswa dapat menaksir parameter simpangan baku. Jika data ini dipakai untuk menaksir tinggi rata-rata siswa SD. Ringkasan Materi : Data yang diperoleh dari suatu pengukuran. Contoh data di atas. Simpangan baku σ diketahui dan populasi berdistribusi normal. Biasanya orang melakukan titik penaksir itu dari interval penaksiran atau daerah penaksiran. maka angka ini menjadi titik penaksir tinggi rata-rata siswa SD kota Bandar Lampung. dapat dikatakan tinggi siswa SD kota Bandar Lampung berada antara 140 cm sampai dengan 155 cm. 1.56. dicoba orang untuk melakukan penaksiran. 2) menaksir simpangan baku. diambil sampel secara acak. Titik penaksir untuk sebuah parameter berlainan tergantung dari harga yang didapat dari sampel yang diambil. Agar mahasiswa dapat menaksir parameter sampel.

34 + 1. Simpangan baku σ tidak diketahui dan populasi tidak berdistribusi normal (tetapi ukuran n tidak terlalu kecil.944   8. Simpangan baku σ tidak diketahui dan populasi berdistribusi normal.34 titik penaksiran telah ditentukan Jika dikehendaki interval penaksiran nilai rata-rata dengan koefisien kepeercayaan 0.987(1.64   8.64 Dapat dikatakan bahwa nilai rata-rata siswa SD tersebut adalah 76.975 dan dk = 99 dengan inteerpolasi dari Daftar G dalam Apendix (Sudjana) maka diperoleh t ρ = 1.057 74. 2 σ n < µ < x + z1 γ .987 Maka dari rumus di atas diperoleh interval penaksiran sebagai berikut :  8.34 − 2.64   8. s s < µ < x + t p.987  < µ < 76.397 Dengan kata lain Created by Eko Susanto . Didapat x = 76.34 + 2.x − z1 γ .987   8. n n Contoh : sampel acak dari 80 orang siswa telah diambil dari sebuah sekolah dasar tentang nilai Bhs.283 < µ < 78.397 Dapat disimpulkan bahwa kita meyakini 95 % interval kepercayaan nilai Bhs.34 + 1.987 (1. Indonesia.34 − 1.34 dan s = 8. < µ < x + t p.057 < µ < 76. Indonesia rata-rata siswa SD adalah 74. 2 σ n b.035 ) < µ < 76.64  76.34 − 1.34 − 1.64  76. Untuk ρ = 0.987   80   80   8. maka rumus yang digunakan adalah : x − t p.944  76. n n c. maka rumus yang digunakan adalah : s s x − t p.035) 76.283 < µ < 78.34 + 1.987  < µ < 76. maka dapat dipakai rumus pada b (c) di atas.95.

2 maka 100 γ % interval kepercayaan untuk σ 2 ditentukan dengan menggunakan rumus chi-kuadrat.975 = 45.8 dengan koefisien kepercayaan 0. Indonesia berada dalam interval dengan batas 74.397σ 2. s 1 dan x 2 . hal ini dilakukan karena titik penaksiran s untuk σ adalah bias.7 dan χ 02. Menaksir selisih dua rata-rata Untuk mengetahui apakah dua rata-rata populasi berada pada suatu rentangan tertentu yang kita yakini (100 %) berada diantara kedua rata-rata tersebut.23 dan 3.dapat dikatakan bahwa nilai rata-rata siswa SD dalam Bhs. 025 = 16. Dari masing-masing populasi diambil sampel acak n1 dan n2. dan χ 12 (1− γ ) didpat dari daftar chi-kudrat berturut-turut untuk ρ = 1 2 (1 + γ ) dan ρ = 1 2 (1 − γ ) dengan dk (n – 1) Untuk mendapatkan interval penaksiran simpangan baku σ . Menaksir simpangan baku Jika distribusi normal (populasi) dengan variansσ .14 interval penaksiran simpangan baku σ adalah 45 . 7 16 .0 dari rumus di atas.8 atau 4 . 75 Berarti : diyakini dan merasa percaya bahwa simpangan baku σ akan ada dalam interval yang dibatasi 2. 23 < σ 2 untuk < 3 .8 < σ 2 < (29 )7 . tinggal melakukan penarikan akar ketidasamaan dalam rumus di atas.95 < σ 2 < 14 . dihasilkan harga statistik s2 = 7. Sebagai contoh : Sebuah sampel acak berukuran n = 30 telah diambil dari suatu populasi yang berdistribusi normal dengan simpangan baku σ . 3. maka daftar chi-kudrat diddapat : χ 02.95 dan dk = 29. maka pertama-tama ditentukan lebih dahulu s2 dengan menggunakan Created by Eko Susanto . diperoleh : (29 )7 . Rumus : (n − 1)s 2 < σ 2 < (n − 1)s 2 2 2 χ 1 (1+γ ) χ 1 (1 − γ ) 2 2 2 2 dengan n = ukuran sampel. sedangkan χ 12 (1+ γ ) . maka dicoba manaksirnya berdasarkan rata-rata dan simpangan baku masing-masing : µ 1 dan σ 1 untuk populasi ke satu dan µ 2 dan σ 2 untuk poulasi ke dua.75. 0 2 . s 2 Akan ditaksir rata-rata x1 − x 2 Bagaiman interval penaksirannya : yang umum dipakai adalah σ 1 = σ 2 = σ tetapi formula : tidak diketahui besarnya. rata-rata dan simpangan baku x 1 .283 dan 78.

4 − 62.06 < x1 − x2 < 12.984 dari rumus taksiran di atas. maka ukuran sampel :  σz 1 γ 2 n>  b    Untuk contoh.2 ) + 1.2 Tentukan interval dilakukan 60 kali menghasilkan rata-rata 70. metode A 2 dilakukan sebanyak 50 kali menghasilkan rata-rata = 60.984 X 1.4 − 60.975 dan dk = 108. 2 contoh : Kita misalkan ada dua metode mengajar yang seirng dilakukan. maka dari varians gabungan data diperoleh s2 = (50 − 1)24. ada dua kemungkinan terlalu tinggi atau terlalu rendah.984 X 1.08 8.08 50 60 dengan p = 0.4 dan kepercayaan mengenai perbedaan rata-rata pengukurn data tersebut di atas? Untuk menyelesaikan persoalan tersebut.s + n1 n2 n1 n2 tp didapat dari distribusi Student dengan ρ = 1 (1 + γ ) dan dk = (n1 + n2 – 2).2 dan s1 = 24.7 + (59 )37.34 4.s 1 2 p 1 1 1 1 + < x1 − x2 + t p . untuk 2 Created by Eko Susanto . diperoleh : (70.2 50 + 60 − 2 s2 = (49 )24.53 108 Selanjutnya dihitung : s 1 1 + n1 n2 =s 1 1 + = 1. Makin kecil beda keduanya tentu saja makin baik menaksirnya .34 atau merasa yakin selisih rata-rata pengukuran kedua metode pengukuran akan ada dalam interval yang dibatasi oleh 8.7 Metode B 2 s2 = 37. ddari daftar distribusi t didapat t = 1.s2 = (n 1 2 − 1 )s 12 + (n 2 − 1 )s 2 n1 + n 2 − 2 sedangkan interval kepercayaan ditentukan dengan distribusi Student.08 < µ1 − x2 < (70. Untuk koefisien kepercayaan γ dan populasi normal dengan simpangan baku σ diketahui. dengan formula : (x − x ) − t . misal ditaksir rata-rata waktu yang dipakai siswa   dalam menyelesaikan PR yang diberikan oleh guru Matematik. Menaksir parameter sampel Berapa ukuran sampel yang diperlukan dalam suatu penelitian? Untuk itu dicoba menaksiranya.06 dan 12. karena makin dekat penaksir yang dipakai dengan kepada parameter yang ditaksir.2 = 31.2 ) − 1.7 + (60 − 1)37.

ukuran sampel yang diperlukan untuk meneliti masalah penggunaan 2 2 2 waktu mengerjakan PR bagi siswa SD paling sedikit n = 666 orang dan bersifat deskrit. Bandung (Bab XI. Apakah yang dimaksud dengan penaksir ? Jika sebuah parameter ditaksir oleh sebuah penaksir. jika diketahhui simpangan baku waktu yang diperlukan 5 menit. Bab 11. diperlukan derajat kepercayaan 99 % dengan beda yang lebih kecil dari 0. Ketika menaksir rata tersebut. Sudjana.58 X 0. Faktor-faktor apa saja yang harus diperhatikan untuk menentukan ukuran sampel? 5. Selisih dua rata-rata d. Tokyo (Bab 6.05   0. McGraw-Hill Kogakusha. Metoda Statistika. Rata-rata b. Fundamental Statistics in Psychology and Education. Apa yang dimaksud dengan koefisien kepercayaan penaksiran? 4.29   2. 1978.05.05  Karena itu. J.5  n> n>    0.itu diperlukan sebuah sampel. hal.8) n > 665. 194 .54  1. hal-hal apa yang terjadi? 2. sampel 3. Kita ingin menaksir parameter berdasarkan statistik.58. Guilford.208) Tugas dan Latihan : 1.P.5 menit dan b = 0. Simpangan baku c. Ltd. Sebuah sampel acak diambil harus diambil dari populasi yang bersangkutan. hal 77 – 96.05 menit dengan angka z = 2. 1984. Distribusi apakah yang digunakan untuk menntukan interval kepercyaan simpangan baku populasi brdistribusi normal? __________________ Created by Eko Susanto . Tarsito.. maka dari rumus di atas didapat : n > (25. hal 193 – 209) 2. berapa siswa yang perlu diambil sebagai sampel? Dengan σ = 0. Daftar Rujukan : 1. Tuliskan sifat penaksir apa yang dimiliki statistik berikut : a.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful