C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o

P PA AK KE ET T B BE EL LA AJ JA AR R

M MA AT TA A K KU UL LI IA AH H : : S ST TA AT TI IS ST TI IK K
K KO OM MA AK K : : K KP PD D 1 12 22 2
S SK KS S : : 2 2 S SK KS S
D DE ES SK KR RI IP PS SI I S SI IN NG GK KA AT T : : M Ma at ta ak ku ul li ia ah h i in ni i m me er ru up pa ak ka an n m ma at ta ak ku ul li ia ah h w wa aj ji ib b b ba ag gi i m ma ah ha as si is sw wa a
P PG GS SD D, , y ya an ng g s sa an ng ga at t m me en nu un nj ja an ng g s se ek ka al li i t te er rh ha ad da ap p s sa al la ah h s sa at tu u k ko om mp pe et te en ns si i “ “m me el la ak ks sa an na ak ka an n
p pe en ne el li it ti ia an n” ”. . P Pe en ny ye el le en ng gg ga ar ra aa an n p pe er rk ku ul li ia ah ha an n b be er ro or ri ie en nt ta as si i u un nt tu uk k m me en na am mb ba ah h w wa aw wa as sa an n
m ma ah ha as si is sw wa a d da al la am m b bi id da an ng g p pe en ne el li it ti ia an n y ya ai it tu u: : p pr ri in ns si ip p- -p pr ri in ns si ip p, , m me et to od de e d da an n p pr ro os se ed du ur r y ya an ng g p pe er rl lu u
d di it te em mp pu uh h d da al la am m r ra an ng gk ka a p pe en ng gu um mp pu ul la an n, , p pe en ny yu us su un na an n, , p pe en ny ya aj ji ia an n, , p pe en ng ga an na al li is sa aa an n b ba ah ha an n a at ta au u
k ke et te er ra an ng ga an n y ya an ng g b be er rw wu uj ju ud d a an ng gk ka a m me en ng ge en na ai i h ha al l- -h ha al l y ya an ng g b be er rk ka ai it ta an n d de en ng ga an n p pe en nd di id di ik ka an n. .
O Ol le eh h k ka ar re en na a i it tu u, , a ak ka an n d di ip pe er rk ke en na al lk ka an n p pe em ma ah ha am ma an n t te er rh ha ad da ap p; ; p pe en ny ya aj ji ia an n d da at ta a; ; m me en nc ca ak ku up p
p pe en ng ge er rt ti ia an n s st ta at ti is st ti ik k, , p pe er ra an na an n, , d da an n b be en nt tu uk k- -b be en nt tu uk k p pe en ny ya aj ji ia an n d da at ta a; ; g ge ej ja al la a p pu us sa at t d da an n u uk ku ur ra an n
l le et ta ak k m me el li ip pu ut ti i r ra at ta a- -r ra at ta a h hi it tu un ng g, , m mo od du us s, , m me ed di ia an n, , d da an n p pe er rs se en nt ti il l; ; u uk ku ur ra an n s si im mp pa an ng ga an n ; ; b be er rk ka ai it ta an n
d de en ng ga an n s si im mp pa an ng ga an n b ba ak ku u d da an n v va ar ri ia an ns s; ; j je en ni is s d da at ta a ( (d da at ta a n no om mi in na al l, , o or rd di in na al l, , s sk ka al la a, , d da an n r ra at ti io o) ); ;
d da an n p pe en ng gu uj ji ia an n h hi ip po ot te es si is s m me en nc ca ak ku up p p pe en ng ge er rt ti ia an n, , p pe er ru um mu us sa an n, , d da an n p pe en ng gu uj ji ia an n h hi ip po ot te es si is s; ; u uj ji i
h hu ub bu un ng ga an n a an nt ta ar ra a l la ai in n k ko or re el la as si i K Ka ar rl l P Pe ea ar rs so on n, , S Sp pe ea ar rm ma an n, , k ko or re el la as si i p po oi in nt t b bi is se er ri ia al l, , d da an n k ko oe ef fi is si ie en n
k ko on nt ti in ng ge en ns si i; ; u uj ji i b be ed da a m me el li ip pu ut ti i u uj ji i d du ua a r ra at ta a- -r ra at ta a ( (u uj ji i d du ua a p pi ih ha ak k d da an n u uj ji i s sa at tu u p pi ih ha ak k) ); ; d da an n
d di ia ak kh hi ir ri i d de en ng ga an n p pe en na ak ks si ir ra an n p pa ar ra am me et te er r y ya ai it tu u m me en na ak ks si ir r r ra at ta a- -r ra at ta a, , s si im mp pa an ng ga an n b ba ak ku u, , d da an n
m me en na ak ks si ir r u uk ku ur ra an n s sa am mp pe el l. .

K Ko om mp pe et te en ns si i d da as sa ar r : : a ag ga ar r m ma ah ha as si is sw wa a m ma am mp pu u m me en nj je el la as sk ka an n s se eg gi i- -s se eg gi i a an na al li is si is s d da at ta a b ba ag gi i
k ke ep pe er rl lu ua an n p pe en ne el li it ti ia an n p pe en nd di id di ik ka an n. .
P Po ok ko ok k B Ba ah ha as sa an n I I : : P Pe en ny ya aj ji ia an n d da at ta a
T Tu uj ju ua an n P Pe em mb be el la aj ja ar ra an n : :
1 1. . A Ag ga ar r m ma ah ha as si is sw wa a m me em ma ah ha am mi i p pe en ng ge er rt ti ia an n s st ta at ti is st ti ik k p pe en nd di id di ik ka an n. .
2 2. . A Ag ga ar r m ma ah ha as si is sw wa a m me em ma ah ha am mi i p pe er ra an na an n s st ta at ti is st ti ik k p pe en nd di id di ik ka an n
3 3. . A Ag ga ar r m ma ah ha as si is sw wa a m me em ma ah ha am mi i p pe en ny ya aj ji ia an n d da at ta a d da al la am m b be en nt tu uk k t ta ab be el l d da an n b be en nt tu uk k d di ia ag gr ra am m
C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
R Ri in ng gk ka as sa an n M Ma at te er ri i : :
1 1. . P Pe en ng ge er rt ti ia an n S Sa at ta at ti is st ti ik k
S St ta at ti is st ti ik k a ad da al la ah h k ka at ta a y ya an ng g d di ig gu un na ak ka an n u un nt tu uk k m me en ny ya at ta ak ka an n s se ek ku um mp pu ul la an n f fa ak kt ta a, , u um mu um mn ny ya a
b be er rb be en nt tu uk k a an ng gk ka a- -a an ng gk ka a y ya an ng g d di is su us su un n d da al la am m t ta ab be el l a at ta au u d di ia ag gr ra am m y ya an ng g m me el lu uk ki is sk ka an n a at ta au u
m me en ng gg ga am mb ba ar rk ka an n s su ua at tu u k ku um mp pu ul la an n d da at ta a y ya an ng g m me em mp pu un ny ya ai i a ar rt ti i. .
U Un nt tu uk k m me em mu ud da ah hk ka an n, , b be er ri ik ku ut t i in ni i d di is sa am mp pa ai ik ka an n b be eb be er ra ap pa a c co on nt to oh h : :
a a. . " "A Ad da a 6 60 0 % % d da ar ri i p pe en nd du ud du uk k y ya an ng g m me em me er rl lu uk ka an n a ai ir r b be er rs si ih h, , k ka at ta a 6 60 0 % % a ad da al la ah h s st ta at ti is st ti ik k. .
b b. . S St ta at ti is st ti ik k v vi it ta al l p pr ra ag ga aw wa at ti i t te er rs se eb bu ut t a ad da al la ah h 3 38 8 - - 3 33 3 - - 3 35 5, , r ra an ng gk ka ai ia an n a an ng gk ka a- -a an ng gk ka a i in ni i
d di is se eb bu ut t j ju ug ga a " "s st ta at ti is st ti ik k" " k ka ar re en na a m me em mp pu un ny ya ai i a ar rt ti i. .
S Se ed da an ng gk ka an n s st ta at ti is st ti ik ka a m me en nu un nj ju uk kk ka an n s su ua at tu u p pe en ng ge et ta ah hu ua an n y ya an ng g b be er rh hu ub bu un ng ga an n d de en ng ga an n c ca ar ra a- -
c ca ar ra a p pe en ng gu um mp pu ul la an n f fa ak kt ta a, , p pe en ng go ol la ah ha an n, , p pe en ng ga an na al li is si is sa an n, , d da an n p pe en na ar ri ik ka an n k ke es si im mp pu ul la an n s se er rt ta a
p pe em mb bu ua at ta an n k ke ep pu ut tu us sa an n y ya an ng g c cu uk ku up p b be er ra al la as sa an n b be er rd da as sa ar rk ka an n f fa ak kt ta a y ya an ng g a ad da a. .
2 2. . P Pe er ra an na an n S St ta at ti is st ti ik k
S St ta at ti is st ti ik k b be er rf fu un ng gs si i h ha an ny ya a s se eb ba ag ga ai i a al la at t b ba an nt tu u! ! P Pe er ra an na an n s st ta at ti is st ti ik k d da al la am m p pe en ne el li it ti ia an n t te et ta ap p
d di il le et ta ak kk ka an n s se eb ba ag ga ai i a al la at t. . A Ar rt ti in ny ya a, , s st ta at ti is st ti ik k b bu uk ka an n m me en nj ja ad di i t tu uj ju ua an n y ya an ng g m me en ne en nt tu uk ka an n
k ko om mp po on ne en n p pe en ne el li it ti ia an n l la ai in n. . O Ol le eh h s se eb ba ab b i it tu u, , y ya an ng g b be er rp pe er ra an n m me en ne en nt tu uk ka an n t te et ta ap p m ma as sa al la ah h
y ya an ng g d di ic ca ar ri i j ja aw wa ab ba an nn ny ya a d da an n t tu uj ju ua an n p pe en ne el li it ti ia an n i it tu u s se en nd di ir ri i. .
S St ta at ti is st ti ik k d da ap pa at t b be er rg gu un na a d da al la am m p pe en ny yu us su un na an n m mo od de el l, , p pe er ru um mu us sa an n h hi ip po ot te es si is s, , p pe en ng ge em mb ba an ng ga an n
a al la at t p pe en ng ga am mb bi il l d da at ta a, , p pe en ny yu us su un na an n r ra an nc ca an ng ga an n p pe en ne el li it ti ia an n, , p pe en ne en nt tu ua an n s sa am mp pe el l, , d da an n a an na al li is si is s
d da at ta a, , y ya an ng g k ke em mu ud di ia an n d da at ta a t te er rs se eb bu ut t d di ii in nt te er rp pr re et ta as si ik ka an n s se eh hi in ng gg ga a b be er rm ma ak kn na a. .
H Ha am mp pi ir r s se em mu ua a p pe en ne el li it ti ia an n i il lm mi ia ah h d di il la ak ku uk ka an n t te er rh ha ad da ap p s sa am mp pe el l k ke ej ja ad di ia an n, , d da an n a at ta as s d da as sa ar r
s sa am mp pe el l i it tu u d di it ta ar ri ik k s su ua at tu u g ge en ne er ra al li iz za at ti io on n. . S Su ua at tu u g ge en ne er ra al li is sa as si i p pa as st ti i m me en ng ga al la am mi i e er rr ro or r; ;
d di is si in ni il la ah h s sa al la ah h s sa at tu u t tu ug ga as s s st ta at ti is st ti ik k b be ek ke er rj ja a a at ta as s d da as sa ar r s sa am mp pe el l b bu uk ka an n p po op pu ul la as si i. . D De en ng ga an n
d de em mi ik ki ia an n p pe en ng gu uj ji ia an n h hi ip po ot te es si is s d da ap pa at t k ki it ta a l la ak ku uk ka an n d de en ng ga an n t te ek kn ni ik k- -t te ek kn ni ik k s st ta at ti is st ti ik k. .
D Da ar ri i h ha as si il l a an na al li is si is s s st ta at ti is st ti ik k y ya an ng g d di ip pe er ro ol le eh h b be er rd da as sa ar rk ka an n p pe er rh hi it tu un ng ga an n y ya an ng g b be er rb be en nt tu uk k
a an ng gk ka a- -a an ng gk ka a t te er rs se eb bu ut t, , s se eb be en na ar rn ny ya a b be el lu um m m me em mp pu un ny ya ai i a ar rt ti i a ap pa a- -a ap pa a t ta an np pa a d di id de es sk kr ri ip ps si ik ka an n
d da al la am m b be en nt tu uk k k ka al li im ma at t a at ta au u k ka at ta a- -k ka at ta a d di i d da al la am m p pe en na ar ri ik ka an n k ke es si im mp pu ul la an n. . J Ji ik ka a t ti id da ak k, , m ma ak ka a
h ha as si il l a an na al li is si is s t te er rs se eb bu ut t t ti id da ak k a ak ka an n b be er rm ma ak kn na a d da an n h ha an ny ya a t ti in ng gg ga al l a an ng gk ka a- -a an ng gk ka a y ya an ng g t ti id da ak k
" "b be er rb bu un ny yi i" ". .
3 3. . P Pe en ny ya aj ji ia an n D Da at ta a
P Pe en ny ya aj ji ia an n d da at ta a s st ta at ti is st ti ik k p pa ad da a d da as sa ar rn ny ya a d da ap pa at t d di ib ba ag gi i d da al la am m b be en nt tu uk k : :
C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
1 1. . T Ta ab be el l. .
P Pe en ny ya aj ji ia an n d da al la am m b be en nt tu uk k t ta ab be el l t te er rd di ir ri i a at ta as s b be er rm ma ac ca am m- -m ma ac ca am m j je en ni is s, , y ya ak kn ni i t ta ab be el l t tu un ng gg ga al l
( (u un ni iv va ar ri ia at t) ), , t ta ab be el l s si il la an ng g ( (b bi iv va ar ri ia at t) ), , m ma au up pu un n m mu ul lt ti iv va ar ri ia at t. .
C Co on nt to oh h t ta ab be el l t tu un ng gg ga al l, , D Da at ta a s si is sw wa a k ke el la as s I II I d da an n I II II I S SD D L La ab bu ua an n d da al la am m b be en nt tu uk k f fr re ek ku ue en ns si i
d da an n p po or rs se en nt ta as se e
T Ta ab be el l 1 1. . B BA AN NY YA AK K S SI IS SW WA A K KE EL LA AS S I I – – V VI I S SD D L LA AB BU UA AN N
N No o. . V Va ar ri ia ab be el l F Fr re ek ku ue en ns si i P Pe er rs se en nt ta as se e ( (% %) )
1 1 K Ke el la as s I I 3 34 4 1 15 5, ,8 81 1
2 2 K Ke el la as s I II I 3 35 5 1 16 6, ,2 28 8
3 3 K Ke el la as s I II II I 3 38 8 1 17 7, ,6 67 7
4 4 K Ke el la as s I IV V 3 35 5 1 16 6, ,2 28 8
5 5 K Ke el la as s V V 3 37 7 1 17 7, ,2 21 1
6 6 K Ke el la as s V VI I 3 36 6 1 16 6, ,7 75 5
J Ju um ml la ah h 2 21 15 5 1 10 00 0, ,0 00 0

C Co on nt to oh h t ta ab be el l s si il la an ng g ( (b bi iv va ar ri ia at t) ): : S Se eo or ra an ng g g gu ur ru u m me el la ak ku uk ka an n p pe en ne el li it ti ia an n m me en ng ge en na ai i p pe en nd da ap pa at t
s si is sw wa a t te en nt ta an ng g f fu un ng gs si i U Us sa ah ha a K Ke es se eh ha at ta an n S Se ek ko ol la ah h. . “ “p po oo ol li in ng g” ” i in ni i d di ik ka ai it tk ka an n d de en ng ga an n l la at ta ar r
b be el la ak ka an ng g p pe en nd di id di ik ka an n o or ra an ng g t tu ua a s si is sw wa a t te er rs se eb bu ut t, , h ha as si il l “ “p po ol li in ng g” ” d da ap pa at t d di il li ih ha at t p pa ad da a t ta ab be el l
b be er ri ik ku ut t : :
T Ta ab be el l 2 2. . P PE EN ND DA AP PA AT T S SI IS SW WA A T TE EN NT TA AN NG G F FU UN NG GS SI I U UK KS S S SE EK KO OL LA AH H
B BE ER RD DA AS SA AR RK KA AN N S ST TA AT TU US S S SO OS SI IA AL L E EK KO ON NO OM MI I O OR RA AN NG G T TU UA A

S ST TA AT TU US S S SO OS SI IA AL L
E EK KO ON NO OM MI I O OR RA AN NG G
T TU UA A
N NO O K KA AT TE EG GO OR RI I
T TI IN NG GG GI I R RE EN ND DA AH H
J JU UM ML LA AH H
1 1 B BA AI IK K 1 13 3 1 15 5 3 38 8
2 2 C CU UK KU UP P 1 18 8 2 25 5 4 43 3
3 3 K KU UR RA AN NG G 3 36 6 1 12 2 4 48 8
J JU UM ML LA AH H 6 67 7 5 52 2 1 12 29 9

C Co on nt to oh h t ta ab be el l s si il la an ng g ( (m mu ul lt ti iv va ar ri ia at t) ): : H Ha as si il l “ “p po oo ol li in ng g” ” p pe en nd da ap pa at t s si is sw wa a t te en nt ta an ng g f fu un ng gs si i U Un ni it t
K Ke es se eh ha at ta an n S Se ek ko ol la ah h s se ek ko ol la ah h d da as sa ar r b be er rd da as sa ar rk ka an n s st ta at tu us s s so os si ia al l e ek ko on no om mi i o or ra an ng g t tu ua a d da an n l la at ta ar r
b be el la ak ka an ng g p pe en nd di id di ik ka an n p pa ad da a S SD D L La ab bu ua an n. .
C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
T Ta ab be el l 3 3. . P PE EN ND DA AP PA AT T S SI IS SW WA A T TE EN NT TA AN NG G F FU UN NG GS SI I U UK KS S S SE EK KO OL LA AH H
B BE ER RD DA AS SA AR RK KA AN N S ST TA AT TU US S S SO OS SI IA AL L E EK KO ON NO OM MI I O OR RA AN NG G T TU UA A D DA AN N
L LA AT TA AR R B BE EL LA AK KA AN NG G P PE EN ND DI ID DI IK KA AN N P PA AD DA A S SD D L LA AB BU UA AN N

S ST TA AT TU US S S SO OS SI IA AL L E EK KO ON NO OM MI I O OR RA AN NG G T TU UA A
T TI IN NG GG GI I R RE EN ND DA AH H N NO O
P PE EN ND DA A- -
P PA AT T
S SD D S SM MP P S SM MA A P PT T S SD D S SM MP P S SM MA A P PT T
J JU UM M
L LA AH H
1 1 B BA AI IK K 1 14 4 1 17 7 1 13 3 4 4 2 27 7 2 20 0 1 14 4 2 2 1 11 11 1
2 2 C CU UK KU UP P 1 18 8 2 21 1 1 14 4 1 12 2 2 25 5 2 21 1 1 18 8 1 11 1 1 14 40 0
3 3 K KU UR RA AN NG G 6 6 1 14 4 2 21 1 2 26 6 1 18 8 1 15 5 8 8 3 3 1 11 11 1
J JU UM ML LA AH H 3 38 8 5 52 2 4 48 8 4 42 2 7 70 0 5 56 6 4 40 0 1 16 6 3 36 62 2

2 2. . D Di ia ag gr ra am m. .
P Pe en ny ya aj ji ia an n d da at ta a d da al la am m b be en nt tu uk k d di ia ag gr ra am m, , d da ap pa at t d di ib ba ag gi i d da al la am m b be eb be er ra ap pa a b be en nt tu uk k, , a ad da a b be en nt tu uk k
b ba at ta an ng g, , p pa as st te el l, , g ga ar ri is s, , a at ta au u d da al la am m b be en nt tu uk k s si im mb bo ol l. .
B Be er ri ik ku ut t a ad da al la ah h d da at ta a b ba an ny ya ak k p pe en nd du ud du uk k s sa al la ah h s sa at tu u R RT T 2 2 L LK K. . I I R Ra aj ja ab ba as sa a K Ko ot ta a B Ba an nd da ar r
L La am mp pu un ng g b be er rd da as sa ar rk ka an n l la at ta ar r b be el la ak ka an ng g p pe en nd di id di ik ka an n m me er re ek ka a. .
T Ta ab be el l 4 4. . D DA AT TA A P PE EN ND DU UD DU UK K R RT T 2 2 L LK K. .I I R RA AJ JA AB BA AS SA A B BE ER RD DA AS SA AR RK KA AN N J JE EN NJ JA AN NG G
P PE EN ND DI ID DI IK KA AN N
B BA AN NY YA AK K P PE EN ND DU UD DU UK K T TI IN NG GK KA AT T
P PE EN ND DI ID DI IK KA AN N P PR RI IA A W WA AN NI IT TA A
J JU UM ML LA AH H
S SD D 1 13 3 1 15 5 3 38 8
S SM MP P 1 18 8 2 25 5 4 43 3
S SM MA A/ /S SM MK K 3 36 6 1 12 2 4 48 8
P PT T 8 8 4 4 1 12 2

B Bi il la a d da at ta a d di i a at ta as s d di is sa aj ji ik ka an n d da al la am m b be en nt tu uk k d di ia ag gr ra am m b ba at ta an ng g, , d da ap pa at t d di ig ga am mb ba ar rk ka an n s se eb ba ag ga ai i
b be er ri ik ku ut t : :





S SD D S SM MP P S SM MA A/ /K K P PT T

G Ga am mb ba ar r 1 1. . J Ju um ml la ah h d da at ta a p pe en nd du ud du uk k R RT T 2 2 L LK K. . I I R Ra aj ja ab ba as sa a B Ba an nd da ar r L La am mp pu un ng g

4 48 8
4 43 3
3 38 8


1 12 2
C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
R Ru uj ju uk ka an n : :
1 1. . I Is sp pa ar rj ja ad di i, , 1 19 98 88 8; ; S St ta at ti is st ti ik k P Pe en nd di id di ik ka an n, , D De ep pd di ik kb bu ud d D Di ik kt ti i P PP PL LP PT TK K, , J Ja ak ka ar rt ta a ( (B Ba ab b I II I, ,
h ha al l. . 5 5 – – 1 15 5) )
2 2. . S Si ie eg ge el l, , S Si id dn ne ey y, , 1 19 98 85 5; ; S St ta at ti is st ti ik k N No on np pa ar ra am me et tr ri ik k U Un nt tu uk k I Il lm mu u- -i il lm mu u S So os si ia al l, ,
( (T Te er rj je em ma ah ha an n) ), , P PT T. . G Gr ra am me ed di ia a, , ( (B Ba ab b I II II I, , h ha al l. . 2 26 6 – – 3 38 8) )
3 3. . S Su ud dj ja an na a, , 1 19 98 84 4; ; M Me et to od da a S St ta at ti is st ti ik ka a, , T Ta ar rs si it to o, , B Ba an nd du un ng g ( (B Ba ab bI I d da an n I II I, , h ha al l. . 1 1 - - 3 38 8) )

T Tu ug ga as s d da an n L La at ti ih ha an n : :
1 1. . T Tu ul li is sk ka an n p pe er ra an na an n s st ta at ti is st ti ik k d da al la am m p pe en ne el li it ti ia an n! !
2 2. . B Bu ua at tl la ah h d da at ta a y ya an ng g a ad da a p pa ad da a s se ek ko ol la ah h a an nd da a ( (d da at ta a g gu ur ru u a at ta au u d da at ta a s si is sw wa a) ) d da al la am m b be en nt tu uk k
t ta ab be el l d da an n d di ia ag gr ra am m! !
3 3. . U Un nt tu uk k m me em mb bu ua at t s su ua at tu u d da af ft ta ar r a at ta au u t ta ab be el l, , h ha al l- -h ha al l a ap pa a s sa aj ja a y ya an ng g h ha ar ru us s d di ip pe er rh ha at ti ik ka an n ? ?
4 4. . L Li ih ha at t g ga am mb ba ar r 1 1, , L Le en ng gk ka ap pi il la ah h d da at ta a i it tu u d de en ng ga an n n ni il la ai i p po or rs se en nt ta as se e! !

P Po ok ko ok k B Ba ah ha as sa an n I II I : : G Ge ej ja al la a P Pu us sa at t d da an n U Uk ku ur ra an n L Le et ta ak k ( (2 2 X X P Pe er rt te em mu ua an n) )
T Tu uj ju ua an n P Pe em mb be el la aj ja ar ra an n : :
1 1. . A Ag ga ar r m ma ah ha as si is sw wa a d da ap pa at t m me en nj je el la as sk ka an n p pe en ng ge er rt ti ia an n d da ar ri i d di is st tr ri ib bu us si i f fr re ek ku ue en ns si i. .
2 2. . A Ag ga ar r m ma ah ha as si is sw wa a d da ap pa at t m me em ma ah ha am mi i l la an ng gk ka ah h- -l la an ng gk ka ah h p pe en ny yu us su un na an n d di is st tr ri ib bu us si i
f fr re ek ku ue en ns si i. .
3 3. . A Ag ga ar r m ma ah ha as si is sw wa a d da ap pa at t m me en ne en nt tu uk ka an n g ge ej ja al la a p pu us sa at t d da an n u uk ku ur ra an n l le et ta ak k d de en ng ga an n
m me en ng gh hi it tu un ng g r ra at ta a- -r ra at ta a h hi it tu un ng g. .
4 4. . A Ag ga ar r m ma ah ha as si is sw wa a d da ap pa at t m me en ne en nt tu uk ka an n g ge ej ja al la a p pu us sa at t d da an n u uk ku ur ra an n l le et ta ak k d de en ng ga an n
m me en ng gh hi it tu un ng g m mo od du us s, , m me ed di ia an n, , d da an n p pe er rs se en nt ti il l. .

R Ri in ng gk ka as sa an n M Ma at te er ri i : :
S Se eb be el lu um m p pe en nj je el la as sa an n t te en nt ta an ng g k ke ec ce en nd de er ru un ng ga an n g ge ej ja al la a p pu us sa at t, , p pe em ma ah ha am ma an n a ak ka an n d di is st tr ri ib bu us si i
f fr re ek ku ue en ns si i s sa an ng ga at t d di ip pe er rl lu uk ka an n, , k ka ar re en na a d da at ta a a ap pa ap pu un n y ya an ng g d di ip pe er ro ol le eh h d da ar ri i l la ap pa an ng ga an n b be el lu um ml la ah h
m me em mi il li ik ki i m ma ak kn na a d da an n a ar rt ti i s sa am ma a s se ek ka al li i, , b bo ol le eh h d di ik ka at ta ak ka an n h ha an ny ya a s se ek ku um mp pu ul la an n a an ng gk ka a- -a an ng gk ka a
k ka as sa ar r y ya an ng g “ “t ti id da ak k b be er rb bu un ny yi i” ”, , j ja ad di i b be el lu um m m me em mb be er ri ik ka an n i in nf fo or rm ma as si i y ya an ng g b be er ra ar rt ti i, , d da an n
k ka ar re en na an ny ya a d di ip pe er rl lu uk ka an n t ti in nd da ak k l la an nj ju ut t a at ta au u l la an ng gk ka ah h t te er rt te en nt tu u. . U Un nt tu uk k i it tu u, , a an ng gk ka a a at ta au u d da at ta a
y ya an ng g t te el la ah h d di ik ku um mp pu ul lk ka an n i it tu u p pe er rl lu u d di id de es sk kr ri ip ps si ik ka an n s se ec ca ar ra a t te er ra at tu ur r, , r ri in ng gk ka as s, , m mu ud da ah h
d di ip pa ah ha am mi i d da an n d di im me en ng ge er rt ti i, , s se eh hi in ng gg ga a d da ap pa at t m me em mb be er ri ik ka an n i in nf fo or rm ma as si i m me en ng ge en na ai i k ka ar ra ak kt te er r a at ta au u
C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
c ci ir ri i a at ta au u s si if fa at t y ya an ng g t te er rk ka an nd du un ng g d da al la am m s se ek ku um mp pu ul la an n d da at ta a t te er rs se eb bu ut t. . C Co on nt to oh h b be er ri ik ku ut t d da ap pa at t
m me em mp pe er rj je el la as s m ma ak kn na a d da ar ri i u ur ra ai ia an n d di i a at ta as s. .
D Da ar ri i h ha as si il l t te es s m ma at te em ma at ti ik ka a 4 40 0 o or ra an ng g s si is sw wa a k ke el la as s I IV V S SD D N Ne eg ge er ri i 2 2 N Na at ta ar r d di ip pe er ro ol le eh h a an ng gk ka a- -
a an ng gk ka a s se eb ba ag ga ai i b be er ri ik ku ut t : :
5 54 4 5 53 3 5 55 5 5 56 6 5 57 7 6 68 8 7 74 4 6 65 5 6 64 4 5 58 8 5 58 8 5 52 2 5 53 3 6 67 7 6 64 4 5 56 6 6 63 3 7 72 2 6 66 6 6 65 5
5 57 7 5 55 5 6 69 9 6 68 8 5 54 4 6 66 6 7 71 1 6 64 4 6 67 7 5 56 6 6 69 9 6 65 5 5 56 6 6 69 9 5 59 9 6 64 4 7 73 3 6 69 9 6 68 8 5 58 8
A Ak ka an n s su ul li it t m me en nj ja aw wa ab b p pe er rt ta an ny ya aa an n b be er ri ik ku ut t : :
1 1. . B Be er ra ap pa a b ba an ny ya ak k s si is sw wa a y ya an ng g m me en nd da ap pa at t n ni il la ai i d di i b ba aw wa ah h 4 40 0? ?
2 2. . B Be er ra ap pa a b ba an ny ya ak k s si is sw wa a y ya an ng g m me en nd da ap pa at t n ni il la ai i t te er rt ti in ng gg gi i? ?
3 3. . B Be er ra ap pa a b ba an ny ya ak k s si is sw wa a y ya an ng g m me en nd da ap pa at t n ni il la ai i a an nt ta ar ra a 5 50 0 – – 6 65 5? ?
U Un nt tu uk k d da ap pa at t m me en nj ja aw wa ab b p pe er rt ta an ny ya aa an n- -p pe er rt ta an ny ya aa an n t te er rs se eb bu ut t, , m ma ak ka a d da at ta a d di i a at ta as s p pe er rl lu u d di is su us su un n
d da al la am m b be en nt tu uk k d di is st tr ri ib bu us si i f fr re ek ku ue en ns si i d de en ng ga an n j ja al la an n m me en ng gh hi it tu un ng g f fr re ek ku ue en ns si i y ya an ng g d di im mi il li ik ki i
o ol le eh h s se et ti ia ap p n ni il la ai i y ya an ng g b be er ra ad da a p pa ad da a d de er re et ta an n n ni il la ai i t te er rt te en nt tu u. .
A A. . M Me em mb bu ua at t D Di is st tr ri ib bu us si i f fr re ek ku ue en ns si i
F Fr re ek ku ue en ns si i a ad da al la ah h k ke ek ke er ra ap pa an n a at ta au u k ke es se er ri in ng ga an n s su ua at tu u d da at ta a b be er ru ul la an ng g a at ta au u b be er ra ad da a d da al la am m
d de er re et ta an n a an ng gk ka a t te er rs se eb bu ut t, , s se ed da an ng gk ka an n d di is st tr ri ib bu us si i a ad da al la ah h p pe en ny ya al lu ur ra an n, , p pe em mb ba ag gi ia an n a at ta au u
p pe en nc ca ar ra an n d da at ta a d da al la am m s su ua at tu u k ke ea ad da aa an n. . O Ol le eh h k ka ar re en na a i it tu u, , d di is st tr ri ib bu us si i f fr re ek ku ue en ns si i a ad da al la ah h
p pe en ny ya aj ji ia an n d da at ta a y ya an ng g d di i d da al la am mn ny ya a m me el lu uk ki is sk ka an n a at ta au u m me en ng gg ga am mb ba ar rk ka an n p pe en nc ca ar ra an n
s se ek ku um mp pu ul la an n d da at ta a ( (b bi ia as sa an ny ya a d da al la am m b be en nt tu uk k t ta ab be el l) ). . S Se eb ba ag ga ai i c co on nt to oh h l li ih ha at t t ta ab be el l 5 5, , y ya an ng g
m me er ru up pa ak ka an n o ol la ah ha an n d da ar ri i s se ek ku um mp pu ul la an n d da at ta a a an ng gk ka a d di i a at ta as s. . O Ol la ah ha an n a an ng gk ka a t te er rs se eb bu ut t d da ap pa at t
d di is su us su un n d da al la am m b be en nt tu uk k t ta ab be el l d di is st tr ri ib bu us si i f fr re ek ku ue en ns si i ( (d da at ta a k ke el lo om mp po ok k) ): :
T Ta ab be el l 5 5. . D DI IS ST TR RI IB BU US SI I F FR RE EK KU UE EN NS SI I H HA AS SI IL L T TE ES S M MA AT TE EM MA AT TI IK KA A 4 40 0 S SI IS SW WA A S SD D
N NE EG GE ER RI I 2 2 N NA AT TA AR R. .
N NI IL LA AI I F FR RE EK KU UE EN NS SI I N NI IL LA AI I F FR RE EK KU UE EN NS SI I
7 72 2 4 4 7 71 1 - - 7 74 4 4 4
7 70 0 9 9 6 67 7 - - 7 70 0 9 9
6 68 8 1 10 0 6 63 3 - - 6 66 6 1 10 0
6 65 5 1 1 5 59 9 - - 6 62 2 1 1
6 63 3 1 11 1 5 55 5 - - 5 58 8 1 11 1
6 61 1 5 5 5 51 1 - - 5 54 4 5 5
J JM ML L 4 40 0 J JM ML L 4 40 0

D Da at ta a
T Tu un ng gg ga al l
D Da at ta a
K Ke el lo om mp po ok k
C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
A Ad da a b be eb be er ra ap pa a i is st ti il la ah h d da an n p pe en ng ge er rt ti ia an n y ya an ng g s se er ri in ng g d di ip pa ak ka ai i b be er rk ka ai it ta an n d de en ng ga an n d di is st tr ri ib bu us si i
f fr re ek ku ue en ns si i : :
a a. . K Ke el la as s I In nt te er rv va al l 5 51 1 – – 5 54 4; ; 5 55 5 – – 5 58 8, , d da an n s se et te er ru us sn ny ya a
- - K Ke el la as s I In nt te er rv va al l P Pe er rt ta am ma a ( (5 51 1 – – 5 54 4) )
- - K Ke el la as s I In nt te er rv va al l K Ke ed du ua a ( ( 5 55 5 - - 5 58 8) ) d da an n s se et te er ru us sn ny ya a
b b. . F Fr re ek ku ue en ns si i: : B Bi il la an ng ga an n- -b bi il la an ng ga an n y ya an ng g m me en ny ya at ta ak ka an n b be er ra ap pa a b bu ua ah h d da at ta a t te er rd da ap pa at t d da al la am m
t ti ia ap p k ke el la as s i in nt te er rv va al l
c c. . U Uj ju un ng g b ba aw wa ah h k ke el la as s i in nt te er rv va al l: : B Bi il la an ng ga an n y ya an ng g t te er rd da ap pa at t d di i s se eb be el la ah h k ki ir ri i k ke el la as s- - k ke el la as s
i in nt te er rv va al l ( (5 51 1, , 5 55 5, , 5 59 9, , 6 63 3, , 6 67 7, , 7 71 1) )
d d. . U Uj ju un ng g a at ta as s i in nt te er rv va al l: : B Bi il la an ng ga an n y ya an ng g t te er rd da ap pa at t d di i s se eb be el la ah h k ka an na an n k ke el la as s- -k ke el la as s i in nt te er rv va al l
( (M Mi is sa al l: : 5 54 4, , 5 58 8, , 6 62 2, , 6 66 6, , 6 66 6, , 7 70 0) )
e e. . P Pa an nj ja an ng g k ke el la as s i in nt te er rv va al l: : S Se el li is si ih h p po os si it ti if f a an nt ta ar ra a u uj ju un ng g- -u uj ju un ng g b ba aw wa ah h/ /u uj ju un ng g a at ta as s y ya an ng g
b be er ru ur ru ut ta an n
f f. . T Ta an nd da a k ke el la as s a at ta au u t ti it ti ik k t te en ng ga ah h k ke el la as s i in nt te er rv va al l, , m me er ru up pa ak ka an n b bi il la an ng ga an n y ya an ng g m me en nu un nj ju uk kk ka an n
s se et te en ng ga ah h d da ar ri i j ju um ml la ah h u uj ju un ng g b ba aw wa ah h d da an n u uj ju un ng g a at ta as s. . C Co on nt to oh h: : K Ke el la as s I I ½ ½ ( (5 51 1 + + 5 54 4) ) = =
5 52 2, ,5 5 d da an n s se et te er ru us sn ny ya a. .
g g. . B Ba at ta as s b ba aw wa ah h d da an n b ba at ta as s a at ta as s k ke el la as s i in nt te er rv va al l : :
1 1. . B Ba at ta as s B Ba aw wa ah h K Ke el la as s I In nt te er rv va al l a ad da al la ah h b bi il la an ng ga an n y ya an ng g d di id da ap pa at t d da ar ri i u uj ju un ng g b ba aw wa ah h
d di ik ku ur ra an ng gi i 0 0, ,5 5 k ka al la au u b bi il la an ng ga an n t te er rs se eb bu ut t b bu ul la at t, , d da an n 0 0, ,0 05 5 b bi il la a b bi il la an ng ga an n s sa at tu u
d de es si im ma al l. .
2 2. . B Ba at ta as s A At ta as s K Ke el la as s I In nt te er rv va al l a ad da al la ah h b bi il la an ng ga an n y ya an ng g d di ip pe er ro ol le eh h d da ar ri i u uj ju un ng g a at ta as s
d di it ta am mb ba ah h 0 0, ,5 5 b bi il la a b bi il la an ng ga an n i it tu u b bu ul la at t d da an n 0 0, ,0 05 5 b bi il la a b bi il la an ng ga an n s sa at tu u d de es si im ma al l. .

L La an ng gk ka ah h- -l la an ng gk ka ah h m me em mb bu ua at t d di is st tr ri ib bu us si i f fr re ek ku ue en ns si i : :
U Un nt tu uk k m me en nj je el la as sk ka an n c ca ar ra a- -c ca ar ra a m me em mb bu ua at t d da af ft ta ar r d di is st tr ri ib bu us si i f fr re ek ku ue en ns si i l le eb bi ih h b ba ai ik k l la an ng gs su un ng g
d di il li ih ha at t c co on nt to oh h b be er ri ik ku ut t. . M Mi is sa al l: : A Ad da a 8 80 0 o or ra an ng g s si is sw wa a y ya an ng g m me em mi il li ik ki i n ni il la ai i m ma at ta a p pe el la aj ja ar ra an n
P Pe en nd di id di ik ka an n A Ag ga am ma a : :
3 32 2; ;3 33 3; ;3 34 4; ;3 35 5; ;3 36 6; ;4 40 0; ;4 41 1; ;4 42 2; ;4 43 3; ;4 44 4; ;5 51 1; ;5 52 2; ;5 53 3; ;5 54 4; ;5 55 5; ;5 56 6; ;5 57 7; ;5 58 8; ;6 60 0; ;6 61 1; ;
6 62 2; ;6 63 3; ;6 64 4; ;7 70 0; ;6 62 2; ;6 63 3; ;6 64 4; ;7 70 0; ;7 71 1; ;7 72 2; ;7 73 3; ;7 74 4; ;7 75 5; ;7 76 6; ;8 80 0; ;8 82 2; ;8 83 3; ;8 84 4; ;8 85 5; ;8 86 6; ;
8 87 7; ;8 88 8; ;8 89 9; ;9 90 0; ;6 65 5; ;6 66 6; ;6 67 7; ;6 68 8; ;6 69 9; ;7 77 7; ;7 78 8; ;7 79 9; ;8 81 1; ;9 91 1; ;4 45 5; ;4 46 6; ;4 47 7; ;4 48 8; ;4 49 9; ;5 50 0; ;
5 59 9; ;7 77 7; ;7 78 8; ;7 79 9; ;3 31 1; ;3 35 5; ;4 41 1; ;4 43 3; ;4 47 7; ;4 48 8; ;4 49 9; ;5 50 0; ;5 52 2; ;5 53 3; ;5 57 7; ;5 58 8; ;5 59 9; ;6 60 0; ;6 62 2; ;6 67 7; ;
C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
X
L La an ng gk ka ah h- -l la an ng gk ka ah h p pe em mb bu ua at ta an n d da af ft ta ar r d da ap pa at t d di ip pe ed do om mi i s se eb ba ag ga ai i b be er ri ik ku ut t: :
1 1. . M Me en ny yu us su un n d da at ta a d da ar ri i y ya an ng g t te er rk ke ec ci il l h hi in ng gg ga a t te er rb be es sa ar r
2 2. . M Me en ne en nt tu uk ka an n R Ra an ng ge e ( (R Re en nt ta an ng g) ) R R
S Se el li is si ih h a an nt ta ar ra a d da at ta a t te er rb be es sa ar r d de en ng ga an n t te er rk ke ec ci il l M Mi is sa al l : : D Da at ta a t te er rb be es sa ar r 9 90 0 ( (c ce et ta ak k t te eb ba al l) ); ;
D Da at ta a t te er rk ke ec ci il l 3 31 1 ( (c ce et ta ak k b be er rg ga ar ri is s b ba aw wa ah h) ) R R = = 9 90 0 – – 3 31 1 = = 5 59 9
3 3. . M Me en ne en nt tu uk ka an n b ba an ny ya ak kn ny ya a k ke el la as s i in nt te er rv va al l ( (K K) ) R Ru um mu us s S St tu ur rg ge es s ( (K K = = 1 1 + + ( (3 3, ,3 3) ) L Lo og g n n; ;
n n = = 8 80 0, , d da an n l lo og g 8 80 0 = = 1 1, ,9 90 03 31 1. . K K = = 1 1 + + ( (3 3, ,3 3) ) 1 1, ,9 90 03 31 1 K K = = 7 7, ,2 28 80 02 2 D De en ng ga an n d de em mi ik ki ia an n
n ni il la ai i K K = = 7 7 a at ta au u 8 8. .
4 4. . M Me en ne en nt tu uk ka an n p pa an nj ja an ng g k ke el la as s i in nt te er rv va al l ( (P P) ) P P = = R R/ /K K, , J Ja ad di i 5 59 9/ /7 7 = = 8 8, ,4 43 3. . J Ja ad di i b bi is sa a 8 8 a at ta au u 9 9
5 5. . P Pi il li ih h u uj ju un ng g b ba aw wa ah h k ke el la as s i in nt te er rv va al l p pe er rt ta am ma a ( (d da ap pa at t d di ia am mb bi il l d da at ta a t te er rk ke ec ci il l) )
C Co on nt to oh h p pe em mb bu ua at ta an n d da af ft ta ar r d di is st tr ri ib bu us si i f fr re ek ku ue en ns si i m me en ng gg gu un na ak ka an n a at tu ur ra an n S St tu ur rg ge es s s se ep pe er rt ti i
b be er ri ik ku ut t : :
T Ta ab be el l 6 6. . N NI IL LA AI I P PE EN ND DI ID DI IK KA AN N A AG GA AM MA A D DA AR RI I 8 80 0O OR RA AN NG G S SI IS SW WA A
K Ke el la as s I In nt te er rv va al l ( (K K) ) T Tu ur ru us s F Fr re ek ku ue en ns si i ( (F F) )
3 31 1 - - 3 39 9 7 7
4 40 0 - - 4 48 8 1 13 3
4 49 9 - - 5 57 7 1 14 4
5 58 8 - - 6 66 6 1 16 6
6 67 7 - - 7 75 5 1 11 1
7 76 6 - - 8 84 4 1 12 2
8 85 5 – – 9 93 3 7 7
J Ju um ml la ah h 8 80 0

B B. . G Ge ej ja al la a P Pu us sa at t d da an n U Uk ku ur ra an n L Le et ta ak k
S Sa al la ah h s sa at tu u j je en ni is s g ge ej ja al la a p pu us sa at t y ya an ng g s se er ri in ng g d di ig gu un na ak ka an n a ad da al la ah h r ra at ta a- -r ra at ta a h hi it tu un ng g a at ta au u m me ea an n, ,
y ya ai it tu u s se eb bu ua ah h n ni il la ai i a at ta au u a an ng gk ka a y ya an ng g r re ep pr re es se en nt ta at ti if f a at ta au u d da ap pa at t m me ew wa ak ki il li i s se ek ku um mp pu ul la an n n ni il la ai i
y ya an ng g d di ih ha ad da ap pi i. . N Ni il la ai i r ra at ta a- -r ra at ta a a at ta au u u uk ku ur ra an n r ra at ta a- -r ra at ta a y ya an ng g b be er ru up pa a a an ng gk ka a t te er rs ss se eb bu ut t p pa ad da a
u um mu um mn ny ya a m me em mp pu un ny ya ai i k ke ec ce en nd de er ru un ng ga an n u un nt tu uk k b be er ra ad da a d di i s se ek ki it ta ar r t ti it ti ik k p pu us sa at t p pe en ny ye eb ba ar ra an n
a an ng gk ka a t te er rs se eb bu ut t. . A Ad da a l li im ma a m ma ac ca am m u uk ku ur ra an n r ra at ta a- -r ra at ta a y ya an ng g s se er ri in ng g d di ig gu un na ak ka an n : :
a a. . R Ra at ta a- -r ra at ta a h hi it tu un ng g a at ta au u m me ea an n ( (s se er ri in ng g d di il la am mb ba an ng gk ka an n d di ib ba ac ca a “ “e ek ks sb ba ar r” ”a at ta au u M M) )
C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
b b. . R Ra at ta a- -r ra at ta a p pe er rt te en ng ga ah ha an n y ya an ng g d di ik ke en na al l d de en ng ga an n i is st ti il la ah h m me ed di ia an n, , y ya ai it tu u s su ua at tu u n ni il la ai i y ya an ng g
m me em mb ba ag gi i s su ua at tu u d di is st tr ri ib bu us si i k ke e d da al la am m d du ua a b ba ag gi ia an n y ya an ng g s sa am ma a b be es sa ar r. .
c c. . M Mo od du us s a at ta au u M Mo od de e, , y ya ai it tu u s se eb bu ua ah h n ni il la ai i a an ng gk ka a y ya an ng g s se er ri in ng g t ti im mb bu ul l a at ta au u m mu un nc cu ul l, , a at ta au u
m me em mi il li ik ki i f fr re ek ku ue en ns si i t te er rb ba an ny ya ak k d da al la am m s su ua at tu u d di is st tr ri ib bu us si i. .
d d. . R Ra at ta a- -r ra at ta a u uk ku ur r a at ta au u G Ge eo om me et tr ri ic c M Me ea an n, , y ya ai it tu u h ha as si il l p pe er rk ka al li ia an n b bi il la an ng ga an n t te er rs se eb bu ut t, , d di ia ak ka ar r
p pa an ng gk ka at tk ka an n d de en ng ga an n b bi il la an ng ga an n i it tu u s se en nd di ir ri i. .
e e. . R Ra at ta a- -r ra at ta a h ha ar rm mo on ni ik k, , m me er ru up pa ak ka an n n ni il la ai i k ke eb ba al li ik ka an n d da ar ri i r ra at ta a- -r ra at ta a h hi it tu un ng g
C Ca at ta at ta an n : : d du ua a m ma ac ca am m r ra at ta a- -r ra at ta a y ya an ng g t te er ra ak kh hi ir r ( (r ra at ta a- -r ra at ta a u uk ku ur r d da an n r ra at ta a- -r ra at ta a h ha ar rm mo on ni ik k j ja ar ra an ng g d di il la ak ku uk ka an n, ,
m ma ak ka a p pe en nj je el la as sa an n c cu uk ku up p m me em mp pe er rk ke en na al lk ka an n a ad da an ny ya a d du ua a m ma ac ca am m r ra at ta a- -r ra at ta a i it tu u) ). .

L La an ng gk ka ah h- -l la an ng gk ka ah h m me en ng gh hi it tu un ng g r ra at ta a- -r ra at ta a ( ( ) ) : :

U Un nt tu uk k m me en ng gh hi it tu un ng g r ra at ta a- -r ra at ta a d de en ng ga an n d da at ta a t tu un ng gg ga al l y ya an ng g b be er rf fr re ek ku ue en ns si i m ma as si in ng g- -m ma as si in ng g s sa at tu u
d di ip pe er rg gu un na ak ka an n r ru um mu us s a at ta au u f fo or rm mu ul la a : :
( (F Fo or rm mu ul la a I I) )
C Co on nt to oh h : :
T Ta ab be el l 7 7. . N NI IL LA AI I M MA AT TA A P PE EL LA AJ JA AR RA AN N M MA AT TE EM MA AT TI IK KA A S SI IS SW WA A S SD D N NE EG GE ER RI I 2 2
R RA AJ JA AB BA AS SA A
S SI IS SW WA A N NI IL LA AI I F FR RE EK KU UE EN NS SI I
A AN NI I 7 72 2 1 1
A AD DI I 7 70 0 1 1
D DE ER RI I 6 68 8 1 1
F FA AN NI I 6 65 5 1 1
G GI IR RU U 6 63 3 1 1
C CI ID DA A 6 61 1 1 1
S SU US SI I 5 58 8 1 1
D DO OD DI I 5 57 7 1 1
J JU UM ML LA AH H 5 51 14 4 8 8

= = 6 64 4, ,2 25 5

J Ja ad di i r ra at ta a- -r ra at ta a h hi it tu un ng g u un nt tu uk k d da at ta a d di i a at ta as s a ad da al la ah h s se eb be es sa ar r 6 64 4, ,2 25 5. . A An ng gk ka a i in ni il la ah h y ya an ng g p pa al li in ng g
t te ep pa at t m me en ng gg ga am mb ba ar rk ka an n p pe en ny ye eb ba ar ra an n a an ng gk ka a m mu ul la ai i d da ar ri i 5 57 7, , 5 58 8, , 6 61 1, , 6 63 3, , 6 65 5, , 6 68 8 7 70 0, , d da an n 7 72 2. .
U Un nt tu uk k m me en ng gh hi it tu un ng g r ra at ta a- -r ra at ta a d de en ng ga an n d da at ta a t tu un ng gg ga al l y ya an ng g b be er rf fr re ek ku ue en ns si i l le eb bi ih h d da ar ri i s sa at tu u
d di ip pe er rg gu un na ak ka an n r ru um mu us s a at ta au u f fo or rm mu ul la a : :
n
x
X
i ∑
=
8
514
= X
X
D Da at ta a
T Tu un ng gg ga al l
C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o

fi

( (F Fo or rm mu ul la a I II I) )

= = R Ra at ta a- -r ra at ta a h hi it tu un ng g y ya an ng g a ak ka an n d di ic ca ar ri i
= = J Ju um ml la ah h p pe er rk ka al li ia an n f fr re ek ku ue en ns si i d de en ng ga an n s sk ko or r ( (n ni il la ai i) )
= = J Ju um ml la ah h f fr re ek ku ue en ns si i
C Co on nt to oh h p pe en ng gh hi it tu un ng ga an n d da ap pa at t d di il li ih ha at t p pa ad da a d da at ta a b be er ri ik ku ut t : :
T Ta ab be el l 8 8. . D DA AT TA A N NI IL LA AI I M MA AT TE EM MA AT TI IK KA A S SI IS SW WA A S SD D
N NI IL LA AI I F FR RE EK KU UE EN NS SI I f fX X
7 72 2 4 4 2 28 88 8
7 70 0 9 9 6 63 30 0
6 68 8 1 10 0 6 68 80 0
6 65 5 1 1 6 65 5
6 63 3 1 11 1 6 69 93 3
6 61 1 5 5 3 30 05 5
J JM ML L 4 40 0 2 26 66 61 1

S Se es su ua ai i d de en ng ga an n d da at ta a d di i a at ta as s d da an n d de en ng ga an n m me en ng gg gu un na ak ka an n r ru um mu us s d da at ta a t tu un ng gg ga al l b be er rf fr re ek ku ue en ns si i
l le eb bi ih h d da ar ri i s sa at tu u, , m ma ak ka a d da ap pa at t d di it te en nt tu uk ka an n r ra at ta a- -r ra at ta a h hi it tu un ng g a ad da al la ah h : :


U Un nt tu uk k s se ek ku um mp pu ul la an n d da at ta a t te er rs se eb bu ut t d di i a at ta as s, , m ma ak ka a d da ap pa at t d di iw wa ak ki il lk ka an n p pe en ng gg ga am mb ba ar ra an nn ny ya a
k ke ep pa ad da a n ni il la ai i a an ng gk ka a 6 66 6, ,5 52 25 5 s se eb ba ag ga ai i s su ua at tu u n ni il la ai i y ya an ng g r re ep pr re es se en nt ta at ti if f . .
U Un nt tu uk k m me en ng gh hi it tu un ng g r ra at ta a- -r ra at ta a d de en ng ga an n d da at ta a k ke el lo om mp po ok k y ya an ng g b be er rf fr re ek ku ue en ns si i l le eb bi ih h d da ar ri i s sa at tu u
d di ip pe er rg gu un na ak ka an n r ru um mu us s a at ta au u f fo or rm mu ul la a : :
( (F Fo or rm mu ul la a I II II I) )

C Co on nt to oh h p pe en ng gh hi it tu un ng ga an n u un nt tu uk k p pe en ng gg gu un na aa an n f fo or rm mu ul la a d di i a at ta as s d da ap pa at t d di il li ih ha at t s se eb ba ag ga ai i b be er ri ik ku ut t : :


=
i
i i
f
X f
X
X

fiXi
40
2661
= X
|
|
¹
|

\
|
+ =


fi
ci fi
P Xo X
.
525 , 66 = X
C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
T Ta ab be el l 9 9. . H HA AS SI IL L N NI IL LA AI I P PR RE ES ST TA AS SI I B BE EL LA AJ JA AR R S SI IS SW WA A
B BI ID DA AN NG G S ST TU UD DI I B BA AH HA AS SA A I IN NG GG GR RI IS S

K KE EL LA AS S
I IN NT TE ER RV VA AL L
f f x xi i c ci i c ci i
2 2
f fi i. .c ci i f fi i. .c ci i
2 2
f fi i. .x xi i
3 31 1 – – 4 40 0 8 8 3 35 5, ,5 5 - -1 1 1 1 - -8 8 8 8 2 28 84 4
4 41 1 – – 5 50 0 2 20 0 4 45 5, ,5 5 0 0 0 0 0 0 0 0 9 91 10 0
5 51 1 – – 6 60 0 2 20 0 5 55 5, ,5 5 1 1 1 1 2 20 0 2 20 0 1 11 11 10 0
6 61 1 – – 7 70 0 1 17 7 6 65 5, ,5 5 2 2 4 4 3 34 4 6 68 8 1 11 13 3, ,5 5
7 71 1 – – 8 80 0 1 14 4 7 75 5, ,5 5 3 3 9 9 4 42 2 1 12 26 6 1 10 05 57 7
8 81 1 – – 9 90 0 1 10 0 8 85 5, ,5 5 4 4 1 16 6 4 40 0 1 16 60 0 8 85 55 5
9 91 1 – – 1 10 00 0 1 1 9 95 5, ,5 5 5 5 2 25 5 5 5 2 25 5 9 95 5, ,5 5
J JU UM ML LA AH H 9 90 0 1 14 4 5 56 6 1 13 33 3 4 40 07 7 5 54 42 25 5

M Me en nc ca ar ri i r ra at ta a- -r ra at ta a h hi it tu un ng g d de en ng ga an n m me en ng gg gu un na ak ka an n r ru um mu us s d di i a at ta as s
D Di is su ub bs st ti it tu us si ik ka an n
d de en ng ga an n f fo or rm mu ul la a I II I

= = 4 45 5, ,5 5 + + 1 14 4, ,7 77 77 7 = = 6 60 0, ,2 27 77 7 = = 6 60 0, ,2 27 77 7
L La an ng gk ka ah h- -l la an ng gk ka ah h m me en ng gh hi it tu un ng g m me ed di ia an n : :
Y Ya an ng g d di im ma ak ks su ud d d de en ng ga an n m me ed di ia an n i ia al la ah h s su ua at tu u a an ng gk ka a a at ta au u n ni il la ai i y ya an ng g m me em mb ba ag gi i s su ua at tu u
d di is st tr ri ib bu us si i d da at ta a k ke e d da al la am m d du ua a b ba ag gi ia an n a at ta au u k ke el lo om mp po ok k s sa am ma a b be es sa ar r. . D De en ng ga an n d de em mi ik ki ia an n s su ua at tu u
d di is st tr ri ib bu us si i d da at ta a d da ap pa at t k ki it ta a c ca ar ri i l le et ta ak k m me ed di ia an n d de en ng ga an n c ca ar ra a m me en ne en nt tu uk ka an n n ni il la ai i y ya an ng g p pa al li in ng g
t te en ng ga ah h. . C Co on nt to oh h: : 6 6, , 7 7, , 8 8. . J Ji ik ka a d di is su us su un n, , m ma ak ka a m me ed di ia an nn ny ya a a ad da al la ah h 7 7. . B Bi il la a d da at ta a y ya an ng g a ak ka an n
d di ic ca ar ri i m me ed di ia an n b be er ru up pa a d da at ta a k ke el lo om mp po ok k d de en ng ga an n f fr re ek ku ue en ns si i m ma as si in ng g- -m ma as si in ng gn ny ya a l le eb bi ih h d da ar ri i
s sa at tu u, , m ma ak ka a r ru um mu us s y ya an ng g d di ig gu un na ak ka an n a ad da al la ah h : :

F F = = F Fr re ek ku ue en ns si i k ku um mu ul la at ti if f k ke el la as s i in nt te er rv va al l y ya an ng g m me en nd da ah hu ul lu ui i k ke el la as s i in nt te er rv va al l m me ed di ia a i it tu u
t te er rl le et ta ak k
f f = = F Fr re ek ku ue en ns si i k ke el la as s i in nt te er rv va al l d di im ma an na a m me ed di ia a i it tu u t te er rl le et ta ak k
b b = = b ba at ta as s n ny ya at ta a b ba aw wa ah h a at ta au u b ba at ta as s b ba aw wa ah h k ke el la as s i in nt te er rv va al l
P P = = P Pa an nj ja an ng g k ke el la as s i in nt te er rv va al l
|
¹
|

\
|
+ =
90
133
10 5 , 45 X
90
5425
= X
|
|
¹
|

\
|

+ =
f
F n
P b Me
2
1
C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
T Ta ab be el l 1 10 0. . C Co on nt to oh h c ca ar ra a m me en ng gh hi it tu un ng g m me ed di ia an n d da ar ri i s se ek ke el lo om mp po ok k d da at ta a : :
N NI IL LA AI I F F
3 31 1 – – 3 38 8 4 4
3 39 9 – – 4 46 6 1 14 4
4 47 7 – – 5 54 4 7 7
5 55 5 – – 6 62 2 1 14 4
6 63 3 – – 7 70 0 1 11 1
7 71 1 – – 7 78 8 2 2
7 79 9 > > 4 48 8
J Ju um ml la ah h 1 10 00 0

L La an ng gk ka ah h- -l la an ng gk ka ah h m me en ng gh hi it tu un ng g m mo od de e : :
U Un nt tu uk k m me en ny ya at ta ak ka an n f fe en no om me en na a a at ta au u n ni il la ai i y ya an ng g m me em mp pu un ny ya ai i f fr re ek ku ue en ns si i p pa al li in ng g b ba an ny ya ak k
t te er rj ja ad di i. . M Mo od du us s ( (M Mo o) ) u uk ku ur ra an n i in ni i s se er ri in ng g d di ip pa ak ka ai i u un nt tu uk k m me en ne en nt tu uk ka an n r ra at ta a- -r ra at ta a d da at ta a s se ec ca ar ra a
k ku ua al li it ta at ti if f. .
J Ji ik ka a d da at ta a k ku ua al li it ta at ti if f s su ud da ah h d di is su us su un n d da al la am m d da af ft ta ar r d di is st tr ri ib bu us si i f fr re ek ku ue en ns si i m ma ak ka a m mo od du us sn ny ya a
d da ap pa at t d di it te en nt tu uk ka an n d de en ng ga an n r ru um mu us s: :




b b = = b ba at ta as s n ny ya at ta a b ba aw wa ah h a at ta au u b ba at ta as s b ba aw wa ah h k ke el la as s i in nt te er rv va al l
P P = = P Pa an nj ja an ng g k ke el la as s i in nt te er rv va al l
b b1 1 = = S Se el li is si ih h p po os si it ti if f a an nt ta ar ra a f fr re ek ku ue en ns si i k ke el la as s i in nt te er rv va al l t te em mp pa at t m mo od du us s d de en ng ga an n f fr re ek ku ue en ns si i k ke el la as s
i in nt te er rv va al l s se eb be el lu um mn ny ya a
b b2 2 = = S Se el li is si ih h p po os si it ti if f a an nt ta ar ra a f fr re ek ku ue en ns si i k ke el la as s i in nt te er rv va al l t te em mp pa at t m mo od du us s d de en ng ga an n f fr re ek ku ue en ns si i
k ke el la as s i in nt te er rv va al l u ur ru ut ta an n s se es su ud da ah hn ny ya a. .
M Me e
( )
5 , 70
0 5 , 70
0 9 5 , 70
2
0
9 5 , 70
2
50 50
9 5 , 70
2
50 11 4 14 7 14
50 100 .
2
1
2
1
9
5 , 70 ) 5 , 0 71 (
2
1
=
+ =
+ =
|
¹
|

\
|
+ =
|
¹
|

\
| −
+ =
=
= + + + + =
= =
=
= − =
|
|
¹
|

\
|

+ =
Me
f
F
n
P
b
f
F n
P b Me
|
¹
|

\
|
+
+ =
|
¹
|

\
|
+
+ =
2 1
1
2 1
1
s s
s
P b Mo
atau
b b
b
P b Mo
C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
T Ta ab be el l 1 11 1. . C CO ON NT TO OH H C CA AR RA A M ME EN NG GH HI IT TU UN NG G M MO OD DU US S D DA AR RI I S SE EK KE EL LO OM MP PO OK K D DA AT TA A : :

K KE EL LA AS S
I IN NT TE ER RV VA AL L
f f
3 31 1 – – 4 40 0 3 3
4 41 1 – – 5 50 0 7 7
5 51 1 – – 6 60 0 1 14 4
6 61 1 – – 7 70 0 2 26 6
7 71 1 – – 8 80 0 1 18 8
8 81 1 – – 9 90 0 8 8
9 91 1 – – 1 10 00 0 4 4
J JU UM ML LA AH H 8 80 0


R Ru uj ju uk ka an n : :
1 1. . I Is sp pa ar rj ja ad di i, , 1 19 98 88 8; ; S St ta at ti is st ti ik k P Pe en nd di id di ik ka an n, , D De ep pd di ik kb bu ud d D Di ik kt ti i P PP PL LP PT TK K, , J Ja ak ka ar rt ta a ( (B Ba ab b I II I, ,
h ha al l. . 1 17 7 – – 2 21 1) )
2 2. . S Su ud dj ja an na a, , 1 19 98 84 4; ; M Me et to od da a S St ta at ti is st ti ik ka a, , T Ta ar rs si it to o, , B Ba an nd du un ng g ( (B Ba ab b I IV V, ,h ha al l. . 6 65 5 - - 8 83 3) )
3 3. . S Su ut tr ri is sn no o H Ha ad di i, , 1 19 97 73 3; ; M Me et to od de el lo od di i R Re es se ea ar rc ch h, , P Pe en ne er re eb bi it t G Gu un nu un ng g A Ag gu un ng g, , Y Yo og gy ya ak ka ar rt ta a
( (B Ba ab b I II I, , h ha al l 1 14 4 – – 2 28 8) )

T Tu ug ga as s d da an n L La at ti ih ha an n : :
1 1. . T Tu ul li is sk ka an n a ap pa a b be ed da a a an nt ta ar ra a u uj ju un ng g a at ta as s d da an n u uj ju un ng g b ba aw wa ah h! !
2 2. . B Bu ua at tl la ah h d da at ta a y ya an ng g a ad da a p pa ad da a s se ek ko ol la ah h a an nd da a ( (d da at ta a g gu ur ru u a at ta au u d da at ta a s si is sw wa a) ), , k ke em mu ud di ia an n
h hi it tu un ng gl la ah h r ra at ta a- -r ra at ta a, , m me ed di ia an n d da an n m mo od du us sn ny ya a! !
3 3. . B Be er rd da as sa ar rk ka an n s so oa al l d di i a at ta as s ( (n no om mo or r 2 2) ). . K Ke es si im mp pu ul la an n a ap pa a y ya an ng g a an nd da a p pe er ro ol le eh h? ?
4 4. . D Da at ta a d di ib ba aw wa ah h i in ni i m me er ru up pa ak ka an n d da at ta a n ni il la ai i m ma at ta a p pe el la aj ja ar ra an n B Bi io ol lo og gi i
5 56 6; ;5 59 9; ;6 61 1; ;6 65 5; ;6 64 4; ;5 57 7; ;5 58 8; ;5 52 2; ;5 53 3; ;5 54 4; ;5 55 5; ; 6 64 4; ;6 66 6; ;6 62 2; ;6 64 4; ;5 58 8; ;6 64 4; ;6 67 7; ;6 68 8; ;7 71 1; ;7 75 5; ;5 57 7; ;5 58 8; ;6 61 1; ;6 64 4; ;
6 62 2; ;6 66 6; ;5 55 5; ;5 57 7; ;5 52 2; ;5 51 1; ;5 54 4; ;5 56 6; ;6 61 1; ;6 68 8; ;6 62 2; ;6 65 5; ;5 58 8; ;6 64 4; ;6 67 7; ;6 68 8; ;7 71 1; ;7 75 5; ;5 57 7; ;5 58 8; ;6 61 1; ;6 64 4; ;5 56 6; ;6 65 5; ;6 64 4; ;
5 57 7; ;5 58 8; ;5 52 2; ;5 53 3; ;5 54 4; ;5 55 5; ;6 64 4; ;6 66 6; ;6 62 2; ;6 64 4; ;5 58 8; ;6 64 4; ;6 67 7; ;6 68 8; ;7 73 3; ;7 76 6; ;5 54 4; ;5 59 9; ;6 61 1; ;6 67 7; ;6 65 5; ;6 64 4; ;5 57 7; ;5 58 8; ;5 52 2; ;
5 53 3; ;5 54 4; ;5 55 5; ;6 64 4; ;6 66 6; ;6 62 2; ;6 64 4; ;5 58 8; ;6 64 4; ;6 67 7; ;6 68 8; ;7 71 1; ;7 75 5; ;5 57 7; ;5 58 8; ;6 61 1; ;6 64 4; ;6 65 5; ;6 64 4; ;5 57 7; ;5 58 8; ;5 52 2; ;5 53 3; ;5 54 4; ;5 55 5; ;
a a. . B Bu ua at tl la ah h d da af ft ta ar r d di is st tr ri ib bu us si i f fr re ek ku ue en ns si i d de en ng ga an n m me en ng gg gu un na ak ka an n a at tu ur ra an n S St tu ur rg ge es s. .
b b. . B Bu ua at tl la ah h d da af ft ta ar r d di is st tr ri ib bu us si i f fr re ek ku ue en ns si i d de en ng ga an n m me en ng ga am mb bi il l b ba an ny ya ak k k ke el la as s i in nt te er rv va al l 1 10 0! !
c c. . H Hi it tu un ng gl la ah h r ra at ta a- -r ra at ta a, , m me ed di ia an n d da an n m mo od du us sn ny ya a! !
d d. . B Ba an nd di in ng gk ka an n k ke et ti ig ga a m ma ac ca am m u uk ku ur ra an n t te er rs se eb bu ut t, , k ke es si im mp pu ul la an n a ap pa a y ya an ng g a an nd da a p pe ee er ro ol le eh h? ?
M Mo o
( ) ( )
5 , 66
6 5 , 60
5
3
10 5 , 60
8 12
12
10 5 , 60
18 26 14 26
14 26
10 5 , 60
2 1
1
=
+ =
|
¹
|

\
|
+ =
|
¹
|

\
|
+
+ =
|
|
¹
|

\
|
− + −

+ =
|
¹
|

\
|
+
+ =
b b
b
P b Mo
C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
N
x
SD

=
2

2
x
P Po ok ko ok k B Ba ah ha as sa an n I II II I : : U Uk ku ur ra an n S Si im mp pa an ng ga an n b ba ak ku u d da an n V Va ar ri ia an ns s ( (1 1 X X P Pe er rt te em mu ua an n) )
T Tu uj ju ua an n P Pe em mb be el la aj ja ar ra an n : :
1 1. . A Ag ga ar r m ma ah ha as si is sw wa a d da ap pa at t m me en ne en nt tu uk ka an n u uk ku ur ra an n s si im mp pa an ng ga an n b ba ak ku u d da an n v va ar ri ia an ns s
2 2. . A Ag ga ar r m ma ah ha as si is sw wa a d da ap pa at t m me en ne en nt tu uk ka an n u uk ku ur ra an n v va ar ri ia an ns s
R Ri in ng gk ka as sa an n M Ma at te er ri i : :
S St ta an nd da ar r d de ev vi ia as si i a at ta au u s si im mp pa an ng ga an n b ba ak ku u a ad da al la ah h s sa at tu ua an n u uk ku ur ra an n p pe en ny ye eb ba ar ra an n f fr re ek ku ue en ns si i d da ar ri i
t te en nd de en ns si i s se en nt tr ra al ln ny ya a. . S Se et ti ia ap p f fr re ek ku ue en ns si i m me em mp pu un ny ya ai i d de ev vi ia as si i d da ar ri i t te en nd de en ns si i s se en nt tr ra al ln ny ya a, , d da an n
j ju ug ga a m me er ru up pa ak ka an n u uk ku ur ra an n p pe en ny ye eb ba ar ra an n b ba ag gi i v va ar ri ia ab be el l k ko on nt ti in nu um m, , b bu uk ka an n v va ar ri ia ab be el l d de es sk kr ri it t. .
K Ke eg gu un na aa an nn ny ya a a ad da al la ah h m me em mb be er ri ik ka an n u uk ku ur ra an n v va ar ri ia ab be el li it ta as s d da an n h ho om mo og ge en ni it ta as s d da ar ri i s se er ra an ng gk ka ai in n
d da at ta a. . S Se em ma ak ki in n b be es sa ar r n ni il la ai i s si im mp pa an ng ga an n s su ua at tu u d da at ta a s se em ma ak ki in n t ti in ng gg gi i p pu ul la a v va ar ri ia ab be el li it ta as s d da an n
s se em ma ak ki in n k ku ur ra an ng g h ho om mo og ge en ni it ta as s d da ar ri i d da at ta a t te er rs se eb bu ut t. . S Se eb ba al li ik kn ny ya a, , b bi il la a s si im mp pa an ng ga an n b ba ak ku u k ke ec ci il l, ,
m ma ak ka a d da at ta a t te er rs se eb bu ut t s se em ma ak ki in n d de ek ka at t k ke ep pa ad da a s si if fa at t h ho om mo og ge en ni it ta as sn ny ya a. .
C Co on nt to oh h c ca ar ra a m me en ng gh hi it tu un ng g s si im mp pa an ng ga an n b ba ak ku u d da ar ri i s se ek ke el lo om mp po ok k d da at ta a : : U Un nt tu uk k i it tu u d di ib be ed da ak ka an n
d da at ta a t tu un ng gg ga al l b be er rf fr re ek ku ue en ns si i s sa at tu u d de en ng ga an n f fo or rm mu ul la a s se eb ba ag ga ai i b be er ri ik ku ut t : :

d di i m ma an na a : :
S SD D = = S Si im mp pa an ng ga an n b ba ak ku u y ya an ng g d di ic ca ar ri i
= = J Ju um ml la ah h k ku ua ad dr ra at t s se em mu ua a d de ev vi ia as si i N N = = j ju um ml la ah h d da at ta a ( (k ka as su us s) )
T Ta ab be el l 1 12 2. . C Co on nt to oh h p pe en ng gh hi it tu un ng ga an n
N NI IL LA AI I F F x x x x
2 2

7 72 2 1 1 7 7, ,7 75 5
6 60 0, ,0 06 62 25 5
7 70 0 1 1 5 5, ,7 75 5
3 33 3, ,0 06 62 25 5
6 68 8 1 1 3 3, ,7 75 5
1 14 4, ,0 06 62 25 5
6 65 5 1 1 0 0, ,7 75 5
0 0, ,5 56 62 25 5
6 63 3 1 1 - -1 1, ,2 25 5
1 1, ,5 56 62 25 5
6 61 1 1 1 - -3 3, ,2 25 5
1 10 0, ,5 56 62 25 5
5 58 8 1 1 - -6 6, ,2 25 5 3 39 9, ,0 06 62 25 5
5 57 7 1 1 - -7 7, ,2 25 5 5 52 2, ,5 56 62 25 5
5 51 14 4 8 8 2 21 11 1, ,5 5

C Ca ar ra a m me en ng gh hi it tu un ng g s si im mp pa an ng ga an n b ba ak ku u ( (S SD D) ) d da ar ri i d da at ta a t tu un ng gg ga al l b be er rf fr re ek ku ue en ns si i l le eb bi ih h d da ar ri i
s sa at tu u, , b be es se er rt ta a l la an ng gk ka ah h- -l la an ng gk ka ah hn ny ya a s se ep pe er rt ti i u ur ra ai ia an n b be er ri ik ku ut t : :
8
514
= X
8
5 , 211
= SD
14 , 5 = SD
25 , 64 =
C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
N
f
SD
x
2

=
80
843,95
= SD
10,54938 = SD
N
f
SD
x
2

=
23 , 2 = SD
a a. . d da at ta a d di is su us su un n d da al la am m b be en nt tu uk k d di is st tr ri ib bu us si i f fr re ek ku ue en ns si i. .
b b. . d di ic ca ar ri i r ra at ta a- -r ra at ta a h hi it tu un ng g d de en ng ga an n m me en ng gg gu un na ak ka an n r ru um mu us s “ “f fo or rm mu ul la a I II I” ”
c c. . t te en nt tu uk ka an n s se el li is si ih h a an nt ta ar ra a r ra at ta a- -r ra at ta a h hi it tu un ng g d de en ng ga an n d da at ta a
d d. . k ku ua ad dr ra at tk ka an n s se el li is si ih h r ra at ta a- -r ra at ta a h hi it tu un ng g d de en ng ga an n d da at ta a ( (l la an ng gk ka ah h “ “c c” ”) ), , k ke em mu ud di ia an n d di ik ka al li ik ka an n
d de en ng ga an n d de en ng ga an n f fr re ek ku ue en ns si i
e e. . h hi it tu un ng g s si im mp pa an ng ga an n b ba ak ku u ( (S SD D) ) d de en ng ga an n m me en ng gg gu un na ak ka an n f fo or rm mu ul la a s se eb ba ag ga ai i b be er ri ik ku ut t : :

d di im ma an na a; ;
S SD D = = S Si im mp pa an ng ga an n b ba ak ku u ( (s st ta an nd da ar rd d d de ev vi ia as si i) ) y ya an ng g a ak ka an n d di ic ca ar ri i

2
fx = = J Ju um ml la ah h k ku ua ad dr ra at t k ka al li i f fr re ek ku ue en ns si i m ma as si in ng g- -m ma as si in ng g d da at ta a
N N = = j ju um ml la ah h d da at ta a ( (k ka as su us s) )
S Se es su ua ai i d de en ng ga an n l la an ng gk ka ah h- -l la an ng gk ka ah h t te er rs se eb bu ut t d di i a at ta as s, , m ma ak ka a d da ap pa at t d di il la ak ku uk ka an n p pe en ng gh hi it tu un ng ga an n
s se ep pe er rt ti i b be er ri ik ku ut t : :
T Ta ab be el l 1 13 3. . N Ni il la ai i M Ma at te em ma at ti ik ka a 8 80 0 O Or ra an ng g S Si is sw wa a S SD D N Ne eg ge er ri i 1 1 G G. . M Me en ne en ng g T Th h. . 2 20 00 06 6
N NO O N NI IL LA AI I f f f fx x x x x x
2 2
f fx x
2 2

1 1 7 72 2 3 3 2 21 16 6 6 6, ,9 97 75 5 4 48 8, ,6 65 50 06 62 2 1 14 45 5, ,9 95 51 18 88 8
2 2 7 70 0 7 7 4 49 90 0 4 4, ,9 97 75 5 2 24 4, ,7 75 50 06 62 2 1 17 73 3, ,2 25 54 43 38 8
3 3 6 68 8 1 14 4 9 95 52 2 2 2, ,9 97 75 5 8 8, ,8 85 50 06 62 25 5 1 12 23 3, ,9 90 08 87 75 5
4 4 6 65 5 2 26 6 1 16 69 90 0 - -0 0, ,0 02 25 5 0 0, ,0 00 00 06 62 25 5 0 0, ,0 01 16 62 25 5
5 5 6 63 3 1 18 8 1 11 13 34 4 - -2 2, ,0 02 25 5 4 4, ,1 10 00 06 62 25 5 7 73 3, ,8 81 11 12 25 5
6 6 6 61 1 8 8 4 48 88 8 - -4 4, ,0 02 25 5 1 16 6, ,2 20 00 06 63 3 1 12 29 9, ,6 60 05 5
7 7 5 58 8 4 4 2 23 32 2 - -7 7, ,0 02 25 5 4 49 9, ,3 35 50 06 63 3 1 19 97 7, ,4 40 02 25 5
J JM ML L 4 45 57 7 8 80 0 5 52 20 02 2 1 15 51 1, ,9 90 04 43 37 75 5 8 84 43 3, ,9 95 5

P Pr ro os se es s p pe en ng gh hi it tu un ng ga an n r ra at ta a- -r ra at ta a m me en ng gg gu un na ak ka an n f fo or rm mu ul la a I II I = = 6 65 5, ,0 02 25 5
K Ke em mu ud di ia an n m me en ng gh hi it tu un ng g s si im mp pa an ng ga an n b ba ak ku u ( (S SD D) ) d de en ng ga an n f fo or rm mu ul la a s se eb ba ag ga ai i b be er ri ik ku ut t : :



B Be es sa ar ra an n s si im mp pa an ng ga an n b ba ak ku u d da ar ri i d da at ta a d di i a at ta as s a ad da al la ah h 2 2, ,2 23 3 s sa at tu ua an n d da ar ri i r ra at ta a- -r ra at ta an ny ya a. .
S Se ed da an ng gk ka an n u un nt tu uk k d da at ta a k ke el lo om mp po ok k b be er rf fr re ek ku ue en ns si i l le eb bi ih h d da ar ri i s sa at tu u, , d da ap pa at t m me en ng gi ik ku ut ti i c co on nt to oh h
d de en ng ga an n l la an ng gk ka ah h- -l la an ng gk ka ah h b be er ri ik ku ut t : :
a a. . d da at ta a d di is su us su un n d da al la am m b be en nt tu uk k d di is st tr ri ib bu us si i f fr re ek ku ue en ns si i
80
5202
= X
C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
b b. . d di ic ca ar ri i r ra at ta a- -r ra at ta a h hi it tu un ng g d de en ng ga an n m me en ng gg gu un na ak ka an n r ru um mu us s “ “f fo or rm mu ul la a I II I” ”
c c. . d di it te en nt tu uk ka an n s se el li is si ih h a an nt ta ar ra a r ra at ta a- -r ra at ta a h hi it tu un ng g d de en ng ga an n d da at ta a
d d. . d di ik ku ua ad dr ra at tk ka an n s se el li is si ih h r ra at ta a- -r ra at ta a h hi it tu un ng g d de en ng ga an n d da at ta a ( (l la an ng gk ka ah h “ “c c” ”) ), , k ke em mu ud di ia an n d di ik ka al li ik ka an n
d de en ng ga an n f fr re ek ku ue en ns si i
e e. . d di ih hi it tu un ng g s si im mp pa an ng ga an n b ba ak ku u ( (S SD D) ) d de en ng ga an n m me en ng gg gu un na ak ka an n f fo or rm mu ul la a s se eb ba ag ga ai i b be er ri ik ku ut t


S Se eb ba ag ga ai i c co on nt to oh h d da ap pa at t d di il li ih ha at t p pa ad da a p pe er rh hi it tu un ng ga an n b be er ri ik ku ut t : :
T Ta ab be el l 1 14 4. . N NI IL LA AI I M MA AT TE EM MA AT TI IK KA A D DA AR RI I 9 90 0 O OR RA AN NG G S SI IS SW WA A S SM MP P N NE EG GE ER RI I 2 22 2
G GE ED DU UN NG GM ME EN NE EN NG G T TH H. . 2 20 00 06 6
N NI IL LA AI I f f x xi i c ci i c ci i
2 2
f fi i. .c ci i F Fi i. .c ci i
2 2
f fi i. .x xi i
2 2
3 31 1 – – 4 40 0 8 8 3 35 5, ,5 5 - -1 1 1 1 - -8 8 8 8 2 28 84 4
4 41 1 – – 5 50 0 2 20 0 4 45 5, ,5 5 0 0 0 0 0 0 0 0 9 91 10 0
5 51 1 – – 6 60 0 2 20 0 5 55 5, ,5 5 1 1 1 1 2 20 0 2 20 0 1 11 11 10 0
6 61 1 – – 7 70 0 1 17 7 6 65 5, ,5 5 2 2 4 4 3 34 4 6 68 8 1 11 11 13 3. .5 5
7 71 1 – – 8 80 0 1 14 4 7 75 5, ,5 5 3 3 9 9 4 42 2 1 12 26 6 1 10 05 57 7
8 81 1 – – 9 90 0 1 10 0 8 85 5, ,5 5 4 4 1 16 6 4 40 0 1 16 60 0 8 85 55 5
9 91 1 – – 1 10 00 0 1 1 9 95 5, ,5 5 5 5 2 25 5 5 5 2 25 5 9 95 5, ,5 5
J Ju um ml la ah h 9 90 0 1 14 4 5 56 6 1 13 33 3 4 40 07 7 5 54 42 25 5







B Be es sa ar ra an n s si im mp pa an ng ga an n b ba ak ku u d da ar ri i d da at ta a d di i a at ta as s a ad da al la ah h 1 15 5, ,3 37 7 s sa at tu ua an n d da ar ri i r ra at ta a- -r ra at ta an ny ya a. .
S Se ed da an ng gk ka an n u un nt tu uk k m me en ne en nt tu uk ka an n v va ar ri ia an ns s d da ar ri i d da at ta a t te er rs se eb bu ut t a ad da al la ah h d de en ng ga an n r ru um mu us s s se ep pe er rt ti i
b be er ri ik ku ut t : :

S Se eb ba ag ga ai i c co on nt to oh h d da ap pa at t d di il li ih ha at t p pa ad da a p pe er rh hi it tu un ng ga an n b be er ri ik ku ut t : :


|
|
¹
|

\
|

∑ − ∑
=
) 1 (
) . ( .
2 2
2 2
n n
c fi ci fi n
P S
|
|
¹
|

\
|

∑ − ∑
=
) 1 (
) . ( .
2 2
2
n n
c fi ci fi n
P S
i
37 , 15
537 , 1 . 10 364 , 2 10
8010
18941
10
8010
17689 36630
10
) 1 90 ( 90
) 133 ( 407 . 90
10
) 1 (
) . ( .
2
2 2
=
= = =

=

− −
=

∑ − ∑
=
S
n n
ci fi ci fi n
P S
C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
T Ta ab be el l 1 14 4. . N NI IL LA AI I M MA AT TE EM MA AT TI IK KA A D DA AR RI I 9 90 0 O OR RA AN NG G S SI IS SW WA A S SM MP P N NE EG GE ER RI I 2 22 2
G GE ED DU UN NG GM ME EN NE EN NG G T TH H. . 2 20 00 06 6
N NI IL LA AI I f f x xi i c ci i c ci i
2 2
F Fi i. .c ci i f fi i. .c ci i
2 2
f fi i. .x xi i
2 2
3 31 1 – – 4 40 0 8 8 3 35 5, ,5 5 - -1 1 1 1 - -8 8 8 8 2 28 84 4
4 41 1 – – 5 50 0 2 20 0 4 45 5, ,5 5 0 0 0 0 0 0 0 0 9 91 10 0
5 51 1 – – 6 60 0 2 20 0 5 55 5, ,5 5 1 1 1 1 2 20 0 2 20 0 1 11 11 10 0
6 61 1 – – 7 70 0 1 17 7 6 65 5, ,5 5 2 2 4 4 3 34 4 6 68 8 1 11 11 13 3. .5 5
7 71 1 – – 8 80 0 1 14 4 7 75 5, ,5 5 3 3 9 9 4 42 2 1 12 26 6 1 10 05 57 7
8 81 1 – – 9 90 0 1 10 0 8 85 5, ,5 5 4 4 1 16 6 4 40 0 1 16 60 0 8 85 55 5
9 91 1 – – 1 10 00 0 1 1 9 95 5, ,5 5 5 5 2 25 5 5 5 2 25 5 9 95 5, ,5 5
J Ju um ml la ah h 9 90 0 1 14 4 5 56 6 1 13 33 3 4 40 07 7 5 54 42 25 5

S Se es su ua ai i d de en ng ga an n r ru um mu us s v va ar ri ia an ns s d di i a at ta as s, , m ma ak ka a p pr ro os se es s p pe en ng gh hi it tu un ng ga an n d da ap pa at t d di il la ak ku uk ka an n s se ep pe er rt ti i
b be er ri ik ku ut t : :





R Ru uj ju uk ka an n : :
1 1. . I Is sp pa ar rj ja ad di i, , 1 19 98 88 8; ; S St ta at ti is st ti ik k P Pe en nd di id di ik ka an n, , D De ep pd di ik kb bu ud d D Di ik kt ti i P PP PL LP PT TK K, , J Ja ak ka ar rt ta a ( (B Ba ab b I II I, ,
h ha al l. . 2 22 2 – – 2 26 6) )
2 2. . S Su ud dj ja an na a, , 1 19 98 84 4; ; M Me et to od da a S St ta at ti is st ti ik ka a, , T Ta ar rs si it to o, , B Ba an nd du un ng g ( (B Ba ab b I IV V, ,h ha al l. . 8 89 9 - - 9 98 8) )
3 3. . S Su uh ha ar rs si im mi i A Ar ri ik ku un nt to o, , 1 19 99 98 8; ; P Pr ro os se ed du ur r P Pe en ne el li it ti ia an n s su ua at tu u P Pe en nd de ek ka at ta an n P Pr ra ak kt ti ik k, , ( (E Ed di is si i
k ke et ti ig ga a) ) P Pe en ne er rb bi it t B Bi in na a A Ak ks sa ar ra a, , J Ja ak ka ar rt ta a ( (B Ba ab b I II II I, , h ha al l 7 72 2 – – 8 87 7) ). .
4 4. . Z Za an nt te en n, , W Wi im m V Va an n, , 1 19 98 82 2; ; S St ta at ti is st ti ik ka a u un nt tu uk k I Il lm mu u- -i il lm mu u S So os si ia al l, , P Pe en ne er rb bi it t G Gr ra am me ed di ia a, ,
J Ja ak ka ar rt ta a ( (B Ba ab b I IV V, , h ha al l. . 6 67 7 – – 8 86 6) )

T Tu ug ga as s d da an n L La at ti ih ha an n : :
1 1. . A Ap pa ak ka ah h k ke eg gu un na aa an n u uk ku ur ra an n v va ar ri ia as si i i it tu u ? ?
2 2. . D Da at ta a d di ib ba aw wa ah h i in ni i m me er ru up pa ak ka an n d da at ta a n ni il la ai i m ma at ta a p pe el la aj ja ar ra an n B Bi io ol lo og gi i : :
6 68 8; ;7 71 1; ;7 75 5; ;5 57 7; ;6 64 4; ;5 57 7; ;5 58 8; ;5 52 2; ;5 53 3; ;5 54 4; ;5 55 5; ;6 64 4; ;6 66 6; ;6 62 2; ;6 64 4; ;5 58 8; ;5 56 6; ;5 59 9; ;6 61 1; ;6 65 5; ;6 64 4; ;5 57 7; ;6 64 4; ;5 58 8; ;5 52 2; ;
6 65 5; ;7 72 2; ;7 74 4; ;5 53 3; ;6 62 2; ;5 53 3; ;5 54 4; ;5 56 6; ;5 56 6; ;5 53 3; ;5 58 8; ;6 61 1; ;6 63 3; ;6 65 5; ;6 62 2; ;5 54 4; ;5 52 2; ;5 56 6; ;6 65 5; ;6 63 3; ;6 62 2; ;5 55 5; ;6 68 8; ;5 56 6; ;5 54 4; ;
6 63 3; ;7 70 0; ;7 72 2; ;5 58 8; ;6 67 7; ;5 51 1; ;5 59 9; ;5 54 4; ;5 51 1; ;5 57 7; ;5 55 5; ;6 66 6; ;6 68 8; ;6 67 7; ;6 63 3; ;5 56 6; ;5 54 4; ;5 57 7; ;6 63 3; ;6 62 2; ;6 67 7; ;5 56 6; ;6 67 7; ;5 53 3; ;5 51 1; ;
H Hi it tu un ng gl la ah h s si im mp pa an ng ga an n b ba ak ku u d da an n v va ar ri ia an ns s d da ar ri i d da at ta a t te er rs se eb bu ut t! !
75 , 153
537 , 1 . 10 364 , 2 10
8010
18941
10
8010
17689 36630
10
) 1 90 ( 90
) 133 ( 407 . 90
10
) 1 (
) . ( .
2 2 2
2
2
2
2 2
2 2
=
= = =

=

− −
=
|
|
¹
|

\
|

∑ − ∑
=
n n
c fi ci fi n
P S
C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
P Po ok ko ok k B Ba ah ha as sa an n I IV V : : J Je en ni is s d da at ta a d da an n P Pe en ng gu uj ji ia an n H Hi ip po ot te es si is s ( (2 2 X X P Pe er rt te em mu ua an n) )
T Tu uj ju ua an n P Pe em mb be el la aj ja ar ra an n : :
1 1. . A Ag ga ar r m ma ah ha as si is sw wa a d da ap pa at t m me em mb be ed da ak ka an n b be er rb ba ag ga ai i m ma ac ca am m j je en ni is s d da at ta a. .
2 2. . A Ag ga ar r m ma ah ha as si is sw wa a m me en nj je el la as sk ka an n p pe en ng ge er rt ti ia an n h hi ip po ot te es si is s. .
3 3. . A Ag ga ar r m ma ah ha as si is sw wa a d da ap pa at t m me er ru um mu us sk ka an n b be er rb ba ag ga ai i m ma ac ca am m h hi ip po ot te es si is s. .
4 4. . A Ag ga ar r m ma ah ha as si is sw wa a d da ap pa at t m me en ne en nt tu uk ka an n m ma ac ca am m- -m ma ac ca am m u uj ji i h hi ip po ot te es si is s. .

R Ri in ng gk ka as sa an n M Ma at te er ri i : :
A A. . J Je en ni is s D Da at ta a
G Ge ej ja al la a a at ta au u d da at ta a s st ta at ti is st ti ik k y ya an ng g a ad da a d da ap pa at t d di ib be ed da ak ka an n m me en nu ur ru ut t s si if fa at t, , b be en nt tu uk k a an ng gk ka a, ,
s su um mb be er r d da at ta a, , d da an n c ca ar ra a p pe en ng gu uk ku ur ra an n/ / p pe en ng gu um mp pu ul la an n. .
1 1. . P Pe en ng gg go ol lo on ng ga an n d da at ta a d di it ti in nj ja au u m me en nu ur ru ut t s si if fa at t; ; d da at ta a d da ap pa at t d di ib be ed da ak ka an n d da at ta a d di is sk kr ri it t d da an n
d da at ta a k ko on nt ti in nu u. .
a a. . D Da at ta a d di is sk kr ri it t, , y ya ai it tu u d da at ta a y ya an ng g t ti id da ak k m mu un ng gk ki in n b be er rb be en nt tu uk k a at ta au u m me em mi il li ik ki i n ni il la ai i
p pe ec ca ah ha an n. . P Pa ad da a u um mu um mn ny ya a d di is se eb bu ut t s se eb ba ag ga ai i g ge ej ja al la a n no om mi in na al l, , y ya ak kn ni i g ge ej ja al la a y ya an ng g
b be er rv va ar ri ia as si i m me en nu ur ru ut t j je en ni is s, , m mi is sa al l : : j ju um ml la ah h a an ng gg go ot ta a k ke el lu ua ar rg ga a, , j ju um ml la ah h b bu uk ku u, , j je en ni is s
k ke el la am mi in n, , p pe ek ke er rj ja aa an n, , a ag ga am ma a, , m me ed di ia a m ma as ss sa a, , d da an n s se eb ba ag ga ai in ny ya a. .
b b. . D Da at ta a k ko on nt ti in nu u, , y ya ai it tu u d da at ta a y ya an ng g a an ng gk ka a- -a an ng gk ka an ny ya a m me er ru up pa ak ka an n d de er re et ta an n a an ng gk ka a y ya an ng g
s sa am mb bu un ng g- -m me en ny ya am mb bu un ng g, , y ya an ng g m me er ru up pa ak ka an n s su ua at tu u k ko on nt ti in nu um m, , d da an n m me em mi il li ik ki i n ni il la ai i
p pe ec ca ah ha an n m mi is sa al l : : d da at ta a t ti in ng gg gi i b ba ad da an n 1 15 55 5 c cm m, , 1 15 55 5, ,1 1 c cm m, , 1 15 55 5, ,2 2 c cm m, , 1 15 55 5, ,3 3 c cm m d da an n
s se et te er ru us sn ny ya a. . D Da at ta a o op pi in ni i a at ta au u s si ik ka ap p m mi is sa al ln ny ya a: : s sa an ng ga at t s se et tu uj ju u, , s se et tu uj ju u, , r ra ag gu u- -r ra ag gu u, ,
t ti id da ak k s se et tu uj ju u, , s sa an ng ga at t t ti id da ak k s se et tu uj ju u. .
2 2. . P Pe en ng gg go ol lo on ng ga an n d da at ta a d di it ti in nj ja au u m me en nu ur ru ut t b be en nt tu uk k a an ng gk ka a; ; d da at ta a s st ta at ti is st ti ik k d da ap pa at t d di ib be ed da ak ka an n
m me en nj ja ad di i d du ua a m ma ac ca am m, , y ya ai it tu u d da at ta a t tu un ng gg ga al l, , d da an n d da at ta a k ke el lo om mp po ok k ( (g go ol lo on ng ga an n) ). .
a a. . D Da at ta a t tu un ng gg ga al l a ad da al la ah h d da at ta a s st ta at ti is st ti ik k y ya an ng g m ma as si in ng g- -m ma as si in ng g a an ng gk ka an ny ya a m me er ru up pa ak ka an n
s sa at tu u u un ni it t ( (s sa at tu u k ke es sa at tu ua an n) ), , b be er rd di ir ri i s se en nd di ir ri i d da an n t ti id da ak k d di ik ke el lo om mp po ok kk ka an n, , m mi is sa al l d da at ta a
n ni il la ai i h ha as si il l u uj ji ia an n s si is sw wa a. .
b b. . D Da at ta a k ke el lo om mp po ok k a ad da al la ah h d da at ta a s st ta at ti is st ti ik k y ya an ng g s se et ti ia ap p u un ni it tn ny ya a t te er rd di ir ri i d da ar ri i s se ek ke el lo om mp po ok k
a an ng gk ka a, , m mi is sa al l n ni il la ai i u uj ji ia an n s si is sw wa a y ya an ng g a an ng gk ka a- -a an ng gk ka an ny ya a d di ik ke el lo om mp po ok k- -k ke el lo om mp po ok kk ka an n, ,
m mi is sa al l : : n ni il la ai i 4 40 0 o or ra an ng g s si is sw wa a d di ik ke el lo om mp po ok kk ka an n m me en nj ja ad di i : : 7 76 6 – – 8 80 0 7 71 1 – – 7 75 5
6 66 6 – – 7 70 0 6 61 1 – – 6 65 5, , d da an n s se et te er ru us sn ny ya a. .
C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
3 3. . P Pe en ng gg go ol lo on ng ga an n d da at ta a d di it ti in nj ja au u d da ar ri i s su ud du ut t s su um mb be er r d da at ta a, , d da ap pa at t d di ib be ed da ak ka an n m me en nj ja ad di i d da at ta a
p pr ri im me er r d da an n d da at ta a s se ek ku un nd de er r. .
a a. . D Da at ta a p pr ri im me er r a ad da al la ah h d da at ta a s st ta at ti is st ti ik k y ya an ng g d di ip pe er ro ol le eh h a at ta au u b be er rs su um mb be er r d da ar ri i t ta an ng ga an n
p pe er rt ta am ma a ( (f fi ir rs st t h ha an nd d d da at ta a) ). .
b b. . D Da at ta a s se ek ku un nd de er r a ad da al la ah h d da at ta a s st ta at ti is st ti ik k y ya an ng g d di ip pe er ro ol le eh h a at ta au u b be er rs su um mb be er r d da ar ri i t ta an ng ga an n
k ke ed du ua a ( (s se ec co on nd d h ha an nd d d da at ta a) ). .
4 4. . P Pe en ng gg go ol lo on ng ga an n m me en nu ur ru ut t c ca ar ra a p pe en ng gu uk ku ur ra an n/ /p pe en ng gu um mp pu ul la an n d de en ng ga an n m me en ng gg gu un na ak ka an n s sk ka al la a, ,
m ma ak ka a d di ik ke et ta ah hu ui i a ad da a e em mp pa at t m ma ac ca am m d da at ta a, , y ya ai it tu u : : s sk ka al la a n no om mi in na al l, , o or rd di in na al l, , i in nt te er rv va al l, ,
d da an n s sk ka al la a r ra at ti io o. .
a a. . S Sk ka al la a n no om mi in na al l, , y ya ai it tu u d da at ta a s st ta at ti is st ti ik k y ya an ng g d di id da as sa ar rk ka an n a at ta as s p pe en ng gg go ol lo on ng ga an n d da an n a at ta as s
k kr ri it te er ri ia a y ya an ng g s sa an ng ga at t t te eg ga as s b ba at ta as sn ny ya a, , m mi is sa al l : : d da at ta a j je en ni is s k ke el la am mi in n, , a ag ga am ma a, , p pe ek ke er rj ja aa an n, ,
m me ed di ia a m ma as ss sa a d da an n l la ai in nn ny ya a. .
b b. . S Sk ka al la a o or rd di in na al l, , y ya ak kn ni i g ge ej ja al la a y ya an ng g s se el la ai in n m me em mi il li ik ki i v va ar ri ia as si i b be er rd da as sa ar rk ka an n j je en ni is s
a at ta au u g go ol lo on ng ga an n d de en ng ga an n b be es sa ar ra an n p pa ad da a s se et ti ia ap p k kr ri it te er ri ia a b bi is sa a j ja ad di i t ti id da ak k s sa am ma a, , j ju ug ga a
m me em mi il li ik ki i t ti in ng gk ka at ta an n b be es sa ar r- -k ke ec ci il l a at ta au u t ti in ng gg gi i- -r re en nd da ah hn ny ya a; ; m mi is sa al l : : s sa an ng ga at t s se et tu uj ju u, ,
s se et tu uj ju u, , k ku ur ra an ng g s se et tu uj ju u; ; k ka ay ya a, , s se ed da an ng g, , d da an n m mi is sk ki in n. .
c c. . S Sk ka al la a i in nt te er rv va al l, , a ad da al la ah h d da at ta a y ya an ng g m me en nu un nj ju uk kk ka an n s se el la ai in n p pe en ng gg go ol lo on ng ga an n y ya an ng g
k ko on nt ti in nu um m, , j ju ug ga a m me em mi il li ik ki i v va ar ri ia as si i b be er rd da as sa ar rk ka an n j je en ni is s, , t ti in ng gk ka at ta an n, , d da an n m me em mi il li ik ki i j ja ar ra ak k
y ya an ng g s sa am ma a a an nt ta ar ra a g ge ej ja al la a y ya an ng g s sa at tu u d de en ng ga an n g ge ej ja al la a l la ai in nn ny ya a y ya an ng g t te er rd de ek ka at t, , m mi is sa al l : :
a an ng gk ka a h ha as si il l b be el la aj ja ar r m ma ah ha as si is sw wa a. .
d d. . S Sk ka al la a r ra as si io o, , y ya ak kn ni i s se el la ai in n m me em mi il li ik ki i c ci ir ri i- -c ci ir ri i d da ar ri i k ke et ti ig ga a g go ol lo on ng ga an n t te er rs se eb bu ut t d di i
a at ta as s, , j ju ug ga a m me em mi il li ik ki i n ni il la ai i n no ol l m mu ur rn ni i ( (a ab bs so ol lu ut t) ) d da al la am m a ar rt ti ia an n s se ec ca ar ra a m ma at te em ma at ti is s; ;
m mi is sa al l : : p pe en ng gh ha as si il la an nn ny ya a R Rp p 0 0, ,- - b be er ra ar rt ti i s sa am ma a s se ek ka al li i t ti id da ak k m me em mp pu un ny ya ai i p pe en ng gh ha as si il la an n. .
P Pe en ng ge er rt ti ia an n t te en nt ta an ng g s sk ka al la a d da at ta a s st ta at ti is st ti ik k t te er rs se eb bu ut t d di i a at ta as s s sa an ng ga at t p pe en nt ti in ng g d da al la am m m me em mi il li ih h
t te ek kn ni ik k s st ta at ti is st ti ik k y ya an ng g a ak ka an n d di ig gu un na ak ka an n. . A Ad da a t te ek kn ni ik k s st ta at ti is st ti ik k t te er rt te en nt tu u h ha an ny ya a b be er rl la ak ku u u un nt tu uk k
j je en ni is s d da at ta a s st ta at ti is st ti ik k t te er rt te en nt tu u s sa aj ja a, , t ti id da ak k b be er rl la ak ku u u un nt tu uk k j je en ni is s d da at ta a s st ta at ti is st ti ik k y ya an ng g l la ai in n. .

B Be er rd da as sa ar rk ka an n g ge ej ja al la a/ /d da at ta a t te er rs se eb bu ut t, , m ma ak ka a t te ek kn ni ik k p pe en ng gu uk ku ur ra an n d da an n s st ta at ti is st ti ik k y ya an ng g c co oc co ok k
u un nt tu uk k m ma as si in ng g- -m ma as si in ng g g go ol lo on ng ga an n a ad da al la ah h : :

C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
G Ga am mb ba ar r 2 2. . M Ma ac ca am m t ti in ng gk ka at t p pe en ng gu uk ku ur ra an n d da an n s st ta at ti is st ti ik k y ya an ng g c co oc co ok k u un nt tu uk k m ma as si in ng g- -m ma as si in ng g
t ti in ng gk ka at ta an n. .
S SK KA AL LA A
H HU UB BU UN NG GA AN N
Y YA AN NG G
M ME EM MB BA AT TA AS SI I
C CO ON NT TO OH H S ST TA AT TI IS ST TI IK K
Y YA AN NG G C CO OC CO OK K
T TE ES S S ST TA AT TI IS ST TI IK K
Y YA AN NG G S SE ES SU UA AI I
N NO OM MI IN NA AL L - - E Ek ku ui iv va al le en ns si i
- - M Mo od du us s
- - F Fr re ek ku ue en ns si i
- - K Ko oe ef fi is si ie en n k ko on nt ti in ng ge en ns si i
O OR RD DI IN NA AL L
- - E Ek ku ui iv va al le en ns si i
- - L Le eb bi ih h b be es sa ar r d da ar ri i
- - M Me ed di ia an n
- - P Pe er rs se en nt ti il l
- - S Sp pe ea ar rm ma an n
- - K Ke en nd da al ll l τ τ
- - K Ke en nd da al ll l W W
T Te es s S St ta at ti is st ti ik k
N No on np pa ar ra am me et tr ri ik k
I IN NT TE ER RV VA AL L
- - E Ek ku ui iv va al le en ns si i
- - L Le eb bi ih h b be es sa ar r d da ar ri i
- - M Me en ng ge et ta ah hu ui i r ra at ti io o
d da ar ri i d du ua a i in nt te er rv va al l
- - R Ra at ta a- -r ra at ta a
- - S Si im mp pa an ng ga an n b ba ak ku u
- - K Ko or re el la as si i P Pe ea ar rs so on n
- - K Ko or re el la as si i g ga an nd da a
R RA AS SI IO O
- - E Ek ku ui iv va al le en ns si i
- - L Le eb bi ih h b be es sa ar r d da ar ri i
- - M Me en ng ge et ta ah hu ui i r ra at ti io o d da ar ri i
d du ua a i in nt te er rv va al l
- - M Me en ng ge et ta ah hu ui i r ra at ti io o d da ar ri i
d du ua a s sk ka al la a
- - R Ra at ta a- -r ra at ta a g ge eo om me et tr ri ik k
- - K Ko oe ef fi is si ie en n v va ar ri ia as si i
T Te es s S St ta at ti is st ti ik k
P Pa ar ra am me et tr ri ik k d da an n
N No on np pa ar ra am me et tr ri ik k

S Su um mb be er r : : S Si ie eg ge el l, , S S, , 1 19 95 56 6, , N No on np pa ar ra am me et tr ri ic c S St ta at ti is st ti ic cs s f fo or r B Be eh ha av vi io or ra al l S Sc ci ie en nc ce es s
B B. . P Pe en ng gu uj ji ia an n H Hi ip po ot te es si is s
H Hi ip po ot te es sa a a ad da al la ah h s su ua at tu u p pe er rn ny ya at ta aa an n m me en ng ge en na ai i n ni il la ai i s su ua at tu u p pa ar ra am me et te er r p po op pu ul la as si i y ya an ng g
d di im ma ak ks su ud dk ka an n u un nt tu uk k p pe en ng gu uj ji ia an n d da an n b be er rg gu un na a u un nt tu uk k p pe en ng ga am mb bi il la an n k ke ep pu ut tu us sa an n. . P Pe en ng gu uj ji ia an n
h hi ip po ot te es sa a a ad da al la ah h p pr ro os se ed du ur r y ya an ng g d di id da as sa ar rk ka an n p pa ad da a b bu uk kt ti i s sa am mp pe el l y ya an ng g d di ip pa ak ka ai i u un nt tu uk k
m me en ne en nt tu uk ka an n a ap pa ak ka ah h h hi ip po ot te es sa a m me er ru up pa ak ka an n s su ua at tu u p pe er rn ny ya at ta aa an n y ya an ng g w wa aj ja ar r d da an n o ol le eh h
k ka ar re en na an ny ya a t ti id da ak k d di it to ol la ak k, , a at ta au u h hi ip po ot te es sa a t te er rs se eb bu ut t t ti id da ak k w wa aj ja ar r d da an n o ol le eh h k ka ar re en na a i it tu u h ha ar ru us s
d di it to ol la ak k. . D De en ng ga an n d de em mi ik ki ia an n d da ap pa at t d di ik ka at ta ak ka an n b ba ah hw wa a h hi ip po ot te es si is s a ad da al la ah h a an ng gg ga ap pa an n d da as sa ar r a at ta au u
p pe er rn ny ya at ta aa an n t te en nt ta an ng g p pa ar ra am me et te er r d da ar ri i s sa at tu u a at ta au u l le eb bi ih h p po op pu ul la as si i y ya an ng g b bo ol le eh h j ja ad di i b be en na ar r a at ta au u
b bo ol le eh h j ja ad di i t ti id da ak k b be en na ar r. .
P Pr ro os se ed du ur r P Pe en ng gu uj ji ia an n H Hi ip po ot te es sa a
L La an ng gk ka ah h 1 1. . M Me er ru um mu us sk ka an n H Hi ip po ot te es sa a ( (H Hi ip po ot te es sa a N No ol l ( (H H
0 0
) ) d da an n H Hi ip po ot te es sa a A Al lt te er rn na at ti if f ( (H H
A A
) )
L La an ng gk ka ah h 2 2. . M Me en ne en nt tu uk ka an n T Ta ar ra af f N Ny ya at ta a ( (P Pr ro ob ba ab bi il li it ta as s m me en no ol la ak k h hi ip po ot te es sa a) )
L La an ng gk ka ah h 3 3. . M Me en ne en nt tu uk ka an n U Uj ji i S St ta at ti is st ti ik k ( (A Al la at t u uj ji i s st ta at ti is st ti ik k y ya an ng g a ak ka an n d di ig gu un na ak ka an n: : u uj ji i z z, , t t, , F F, ,
2
χ d da an n l la ai in n- -l la ai in n) )
C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
s
x
x
x
Z
µ −
=
L La an ng gk ka ah h 4 4. . M Me en ne en nt tu uk ka an n d da ae er ra ah h k ke ep pu ut tu us sa an n ( (d da ae er ra ah h d di i m ma an na a h hi ip po ot te es sa a n no ol l d di it te er ri im ma a a at ta au u
d di it to ol la ak k) )
L La an ng gk ka ah h 5 5. . M Me en ng ga am mb bi il l K Ke ep pu ut tu us sa an n M Me en no ol la ak k H H
0 0
a at ta au u M Me en ne er ri im ma a H H
0 0

S Se eb ba ag ga ai i c co on nt to oh h d da ap pa at t d di ii ik ku ut ti i p pr ro os se es s b be er ri ik ku ut t : :
L La an ng gk ka ah h 1 1. . M Me er ru um mu us sk ka an n H Hi ip po ot te es sa a, , m mi is sa al l : :
H Hi ip po ot te es sa a n no ol l : : S Sa at tu u p pe er rn ny ya at ta aa an n m me en ng ge en na ai i n ni il la ai i p pa ar ra am me et te er r p po op pu ul la as si i, , s se eb ba ag ga ai i c co on nt to oh h
“ “T Ti id da ak k t te er rd da ap pa at t h hu ub bu un ng ga an n p po os si it ti if f y ya an ng g s si ig gn ni if fi ik ka an n a an nt ta ar ra a k ke em ma an nd di ir ri ia an n b be el la aj ja ar r d da an n
k kr re ea at ti if fi it ta as s d da al la am m b be el la aj ja ar r” ”. .
H Hi ip po ot te es sa a a al lt te er rn na at ti if f : : S Su ua at tu u p pe er rn ny ya at ta aa an n y ya an ng g d di it te er ri im ma a j ji ik ka a d da at ta a s sa am mp pe el l m me em mb be er ri ik ka an n
c cu uk ku up p b bu uk kt ti i b ba ah hw wa a h hi ip po ot te es sa a n no ol l a ad da al la ah h s sa al la ah h, , m mi is sa al l : : “ “T Te er rd da ap pa at t h hu ub bu un ng ga an n p po os si it ti if f y ya an ng g
s si ig gn ni if fi ik ka an n a an nt ta ar ra a k ke em ma an nd di ir ri ia an n b be el la aj ja ar r d da an n k kr re ea at ti if fi it ta as s d da al la am m b be el la aj ja ar r. .
L La an ng gk ka ah h 2 2. . M Me en ne en nt tu uk ka an n t ta ar ra af f n ny ya at ta a
T Ta ar ra af f n ny ya at ta a : : P Pr ro ob ba ab bi il li it ta as s m me en no ol la ak k h hi ip po ot te es sa a n no ol l a ap pa ab bi il la a h hi ip po ot te es sa a n no ol l t te er rs se eb bu ut t a ad da al la ah h
b be en na ar r. . C Co on nt to oh h : : t ta ar ra af f n ny ya at ta a ( (s si ig gn ni if fi ik ka an n) ) p pa ad da a t ta ar ra af f 0 0, ,0 05 5 ( (5 5 % %) ) a at ta au u 0 0, ,0 01 1 ( (1 1 % %) ), , b be er ra ar rt ti i
p pe en ng ga am mb bi il l k ke ep pu ut tu us sa an n m me ey ya ak ki in ni i b ba ah hw wa a p pe en ne el li it ti ia an n i in ni i b bi il la a d di il la ak ku uk ka an n s se eb ba an ny ya ak k 1 10 00 0 k ka al li i, ,
m ma ak ka a s se eb be es sa ar r 5 5 % % ( (5 5 k ka al li i) ) h ha as si il ln ny ya a a ak ka an n m me el le es se et t a at ta au u t ti id da ak k s sa am ma a d de en ng ga an n k ke en ny ya at ta aa an n
p pe en ne el li it ti ia an n. .
L La an ng gk ka ah h 3 3. . M Me en ne en nt tu uk ka an n U Uj ji i S St ta at ti is st ti ik k ( (A Al la at t u uj ji i s st ta at ti is st ti ik k, , u uj ji i z z, , t t, , F F, ,
2
χ d da an n l la ai in n- -l la ai in n) )
U Uj ji i s st ta at ti is st ti ik k y ya ai it tu u s su ua at tu u n ni il la ai i y ya an ng g d di ip pe er ro ol le eh h d da ar ri i s sa am mp pe el l d da an n d di ig gu un na ak ka an n u un nt tu uk k
m me em mu ut tu us sk ka an n a ap pa ak ka ah h a ak ka an n m me en ne er ri im ma a a at ta au u m me en no ol la ak k h hi ip po ot te es sa a. . M Mi is sa al l : : N Ni il la ai i z z d di ip pe er ro ol le eh h
d da ar ri i r ru um mu us s b be er ri ik ku ut t: :

d di im ma an na a : :
z z : : N Ni il la ai i z z
xx
: : R Ra at ta a- -r ra at ta a h hi it tu un ng g s sa am mp pe el l
µ µ : : R Ra at ta a- -r ra at ta a h hi it tu un ng g p po op pu ul la as si i
s s
x x
: : S St ta an nd da ar r e er rr ro or r s sa am mp pe el l, , d di i m ma an na a s s
x x
= = σ σ/ /√ √n n a ap pa ab bi il la a s st ta an nd da ar r d de ev vi ia as si i p po op pu ul la as si i
d di ik ke et ta ah hu ui i, , d da an n s s
x x
= =s s/ /√ √n n a ap pa ab bi il la a s st ta an nd da ar r d de ev vi ia as si i p po op pu ul la as si i t ti id da ak k d di ik ke et ta ah hu ui i. .

L La an ng gk ka ah h 4 4. . M Me en ne en nt tu uk ka an n d da ae er ra ah h k ke ep pu ut tu us sa an n ( (d da ae er ra ah h d di i m ma an na a h hi ip po ot te es sa a n no ol l d di it te er ri im ma a a at ta au u
d di it to ol la ak k) )
C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
α α
α
α
α
A Ad da a d du ua a m ma ac ca am m u un nt tu uk k m me en ne en nt tu uk ka an n d da ae er ra ah h k ke ep pu ut tu us sa an n ( (1 1) ) p pe en ng gu uj ji ia an n s sa at tu u a ar ra ah h, , y ya ai it tu u
p pe en no ol la ak ka an n H Ho o h ha an ny ya a s sa at tu u d da ae er ra ah h y ya an ng g t te er rl le et ta ak k d di i e ek ko or r s se eb be el la ah h k ka an na an n s sa aj ja a a at ta au u e ek ko or r
s se eb be el la ah h k ki ir ri i s sa aj ja a. . K Ka ar re en na a h ha an ny ya a s sa at tu u d da ae er ra ah h p pe en no ol la ak ka an n b be er ra ar rt ti i l lu ua as s d da ae er ra ah h p pe en no ol la ak ka an n
t te er rs se eb bu ut t s se eb be es sa ar r t ta ar ra af f n ny ya at ta a : : d da an n u un nt tu uk k n ni il la ai i k kr ri it ti is sn ny ya a b bi ia as sa a d di it tu ul li is s d de en ng ga an n Z Z . .
S Se ed da an ng gk ka an n p pe en ng gu uj ji ia an n d du ua a a ar ra ah h, , y ya ai it tu u d da ae er ra ah h p pe en no ol la ak ka an n H H
0 0
a ad da a d du ua a d da ae er ra ah h y ya ai it tu u t te er rl le et ta ak k
d di i e ek ko or r s se eb be el la ah h k ka an na an n d da an n k ki ir ri i. . K Ka ar re en na a m me em mp pu un ny ya ai i d du ua a d da ae er ra ah h, , m ma ak ka a m ma as si in ng g- -m ma as si in ng g
d da ae er ra ah h m me em mp pu un ny ya ai i l lu ua as s ½ ½ d da ar ri i t ta ar ra af f n ny ya at ta a y ya an ng g d di il la am mb ba an ng gk ka an n d de en ng ga an n ½ ½ , , d da an n n ni il la ai i
k kr ri it ti is sn ny ya a b bi ia as sa a d di il la am mb ba an ng gk ka an n d de en ng ga an n Z Z ½ ½ α . .
L La an ng gk ka ah h 5 5. . M Me en ng ga am mb bi il l K Ke ep pu ut tu us sa an n M Me en no ol la ak k H H
0 0
a at ta au u M Me en no ol la ak k H H
0 0
M Me en ne er ri im ma a H H
1 1
. .
M Mi is sa al l : : m me en ng ga am mb bi il l K Ke ep pu ut tu us sa an n N Ni il la ai i u uj ji i z z t te er rn ny ya at ta a t te er rl le et ta ak k p pa ad da a d da ae er ra ah h m me en no ol la ak k H H
0 0
. .
N Ni il la ai i u uj ji i z z = = – –5 5, ,1 11 1 t te er rl le et ta ak k d di is se eb be el la ah h k ki ir ri i – –1 1, ,9 96 6. . O Ol le eh h s se eb ba ab b i it tu u d da ap pa at t d di is si im mp pu ul lk ka an n
b ba ah hw wa a m me en no ol la ak k H H
0 0
, , d da an n m me en ne er ri im ma a H H
A A
, , s se eh hi in ng gg ga a p pe er rn ny ya at ta aa an n b ba ah hw wa a h ha as si il l r ra at ta a- -r ra at ta a
i in nv ve es st ta as si i s sa am ma a d de en ng ga an n 1 13 3, ,1 17 7% % t ti id da ak k m me em mi il li ik ki i b bu uk kt ti i y ya an ng g c cu uk ku up p k ku ua at t. .
R Ru uj ju uk ka an n : :
1 1. . I Is sp pa ar rj ja ad di i, , 1 19 98 88 8; ; S St ta at ti is st ti ik k P Pe en nd di id di ik ka an n, , D De ep pd di ik kb bu ud d D Di ik kt ti i P PP PL LP PT TK K, , J Ja ak ka ar rt ta a ( (B Ba ab b I II II I, ,
h ha al l. . 4 41 1 - - 7 73 3) )
2 2. . S Si ie eg ge el l, , S Si id dn ne ey y, , 1 19 98 85 5; ; S St ta at ti is st ti ik k N No on np pa ar ra am me et tr ri ik k U Un nt tu uk k I Il lm mu u- -i il lm mu u S So os si ia al l, ,
( (T Te er rj je em ma ah ha an n) ), , P PT T. . G Gr ra am me ed di ia a, , ( (B Ba ab b I II II I, , h ha al l. . 2 22 2 – – 4 42 2) )
3 3. . S Su ud dj ja an na a, , 1 19 98 84 4; ; M Me et to od da a S St ta at ti is st ti ik ka a, , T Ta ar rs si it to o, , B Ba an nd du un ng g ( (B Ba ab b X XI II I, , h ha al l. . 2 21 13 3 – – 2 23 38 8) )

T Tu ug ga as s d da an n L La at ti ih ha an n : :
1 1. . J Je el la as sk ka an n p pe en ng ge er rt ti ia an n d da at ta a p pr ri im me er r d da an n d da at ta a s se ek ku un nd de er r? ?
2 2. . J Je el la as sk ka an n p pe en ng ge er rt ti ia an n d da at ta a t tu un ng gg ga al l d da an n d da at ta a k ke el lo om mp po ok k? ?
3 3. . J Je el la as sk ka an n p pe er rb be ed da aa an n d da at ta a k ko on nt ti in ni iu u d da an n d da at ta a d di is sk kr ri it t. . P Pe en nj je el la as sa an n d di is se er rt ta ai i d de en ng ga an n
p pe em mb be er ri ia an n c co on nt to oh h ( (m mi in ni im ma al l m ma as si in ng g- -m ma as si in ng g t ti ig ga a c co on nt to oh h) )? ?
4 4. . J Je el la as sk ka an n p pu ul la a t te en nt ta an ng g p pe er rb be ed da aa an n d da at ta a i in nt te er rv va al l d da an n d da at ta a r ra at ti io o. . P Pe en nj je el la as sa an n d di is se er rt ta ai i
d de en ng ga an n p pe em mb be er ri ia an n c co on nt to oh h ( (m mi in ni im ma al lm ma as si in ng g- -m ma as si in ng g t ti ig ga a c co on nt to oh h) )? ?
5 5. . R Ru um mu us sk ka an n s se ec ca ar ra a l le en ng gk ka ap p h hi ip po ot te es si is s u un nt tu uk k u uj ji i h hu ub bu un ng ga an n s su ua at tu u p pe en ne el li it ti ia an n d de en ng ga an n
s se es su ua ai i d de en ng ga an n l la an ng gk ka ah h- -l la an ng gk ka ah hn ny ya a! !
6 6. . R Ru um mu us sk ka an n s se ec ca ar ra a l le en ng gk ka ap p h hi ip po ot te es si is s u un nt tu uk k u uj ji i p pe er rb be ed da aa an n s su ua at tu u p pe en ne el li it ti ia an n d de en ng ga an n
s se es su ua ai i d de en ng ga an n l la an ng gk ka ah h- -l la an ng gk ka ah hn ny ya a! !

C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
P Po ok ko ok k B Ba ah ha as sa an n V V: : U Uj ji i h hu ub bu un ng ga an n ( (7 7 X X P Pe er rt te em mu ua an n) )
T Tu uj ju ua an n P Pe em mb be el la aj ja ar ra an n : :
1 1. . A Ag ga ar r m ma ah ha as si is sw wa a d da ap pa at t m me en ng gh hi it tu un ng g h hu ub bu un ng ga an n d de en ng ga an n t te ek kn ni ik k k ko or re el la as si i m me en ng gg gu un na ak ka an n
r ru um mu us s P Pe ea ar rs so on n ( (P Pr ro od du uc ct t M Mo om me en nt t) ). .
2 2. . A Ag ga ar r m ma ah ha as si is sw wa a d da ap pa at t m me en ng gh hi it tu un ng g h hu ub bu un ng ga an n d de en ng ga an n t te ek kn ni ik k k ko or re el la as si i m me en ng gg gu un na ak ka an n
r ru um mu us s “ “r ra an nk k o or rd de er r” ” ( (S Sp pe ea ar rm ma an n) ). .
3 3. . A Ag ga ar r m ma ah ha as si is sw wa a d da ap pa at t m me en ng gh hi it tu un ng g h hu ub bu un ng ga an n d de en ng ga an n t te ek kn ni ik k k ko or re el la as si i m me en ng gg gu un na ak ka an n
r ru um mu us s p po oi in nt t s se er ri ia al l. .
4 4. . A Ag ga ar r m ma ah ha as si is sw wa a d da ap pa at t m me en ng gh hi it tu un ng g h hu ub bu un ng ga an n d de en ng ga an n t te ek kn ni ik k k ko or re el la as si i m me en ng gg gu un na ak ka an n
r ru um mu us s b bi is se er ri ia al l. .
5 5. . A Ag ga ar r m ma ah ha as si is sw wa a d da ap pa at t m me en ng gh hi it tu un ng g h hu ub bu un ng ga an n d de en ng ga an n t te ek kn ni ik k k ko or re el la as si i m me en ng gg gu un na ak ka an n
r ru um mu us s k ko oe ef fi is si ie en n k ko on nt ti in ng ge en ns si i. .

R Ri in ng gk ka as sa an n M Ma at te er ri i : :
H Hu ub bu un ng ga an n a at ta au u k ko or re el la as si i d da al la am m s st ta at ti is st ti ik k m me em mi il li ik ki i m ma ak kn na a s se eb ba ag ga ai i h hu ub bu un ng ga an n a an nt ta ar r d du ua a
v va ar ri ia ab be el l, , m mi is sa al l : : h hu ub bu un ng ga an n a an nt ta ar ra a t ti in ng gg gi i b ba ad da an n d da an n b be er ra at t b ba ad da an n, , h hu ub bu un ng ga an n a an nt ta ar ra a
i in nt te el li ig ge en ns si i d da an n p pr rr re es st ta as si i b be el la aj ja ar r, , d da an n l la ai in nn ny ya a. . H Hu ub bu un ng ga an n ( (k ko or re el la as si i) ) d da ap pa at t d di il li ih ha at t d da ar ri i
b be er rb ba ag ga ai i s se eg gi i, , s se ep pe er rt ti i : : a ar ra ah h ( (p po os si it ti if f d da an n n ne eg ga at ti if f) ), , b be es sa ar ra an n a an ng gk ka a, , t ti in ng gk ka at ta an n h hu ub bu un ng ga an n, ,
d da an n t ta ar ra af f s si ig gn ni if fi ik ka an n. . A Ar ra ah h K Ko or re el la as si i h hu ub bu un ng ga an n a an nt ta ar ra a v va ar ri ia ab be el l i it tu u j ji ik ka a d di it ti il li ik k d da ar ri i s se eg gi i
a ar ra ah hn ny ya a d da ap pa at t d di ib be ed da ak ka an n m me en nj ja ad di i d du ua a m ma ac ca am m, , y ya ai it tu u h hu ub bu un ng ga an n y ya an ng g s si if fa at tn ny ya a s sa at tu u
a ar ra ah h, ,d da an n h hu ub bu un ng ga an n y ya an ng g s si if fa at tn ny ya a b be er rl la aw wa an na an n a ar ra ah h. . H Hu ub bu un ng ga an n y ya an ng g b be er rs si if fa at t s se ea ar ra ah h
d di ib be er ri i n na am ma a k ko or re el la as si i p po os si it ti if f, , s se ed da an ng g h hu ub bu un ng ga an n y ya an ng g s si if fa at tn ny ya a b be er rl la aw wa an na an n a ar ra ah h d di is se eb bu ut t
k ko or re el la as si i n ne eg ga at ti if f. . C Co on nt to oh h: : K Ke en na ai ik ka an n h ha ar rg ga a B Ba ah ha an n B Ba ak ka ar r M Mi in ny ya ak k ( (B BB BM M) ) d di ii ik ku ut ti i d de en ng ga an n
k ke en na ai ik ka an n o on ng gk ko os s a an ng gk ku ut ta an n; ; s se eb ba al li ik kn ny ya a j ji ik ka a h ha ar rg ga a B BB BM M r re en nd da ah h, , m ma ak ka a o on ng gk ko os s a an ng gk ku ut ta an n
p pu un n m mu ur ra ah h ( ( r re en nd da ah h ) ). . D Di is se eb bu ut t K Ko or re el la as si i N Ne eg ga at ti if f j ji ik ka a d du ua a v va ar ri ia ab be el l ( ( a at ta au u l le eb bi ih h ) ) y ya an ng g
b be er rk ko or re el la as si i i it tu u, , b be er rj ja al la an n d de en ng ga an n a ar ra ah h y ya an ng g b be er rl la aw wa an na an n, , b be er rt te en nt ta an ng ga an n, , a at ta au u b be er rk ke eb ba al li ik ka an n. .
I In ni i b be er ra ar rt ti i b ba ah hw wa a k ke en na ai ik ka an n a at ta au u p pe er rt ta am mb ba ah ha an n p pa ad da a v va ar ri ia ab be el l X X m mi is sa al ln ny ya a, , a ak ka an n d di ii ik ku ut ti i
d de en ng ga an n p pe en nu ur ru un na an n a at ta au u p pe en ng gu ur ra an ng ga an n p pa ad da a v va ar ri ia ab be el l Y Y. . C Co on nt to oh h : : M Ma ak ki in n m me en ni in ng gk ka at tn ny ya a
k ke es sa ad da ar ra an n h hu uk ku um m d di i k ka al la an ng ga an n m ma as sy ya ar ra ak ka at t d di ii ik ku ut ti i d de en ng ga an n m ma ak ki in n m me en nu ur ru un nn ny ya a a an ng gk ka a
k ke ej ja ah ha at ta an n a at ta au u p pe el la an ng gg ga ar ra an n; ; m ma ak ki in n g gi ia at t b be er rl la at ti ih h m ma ak ki in n s se ed di ik ki it t k ke es sa al la ah ha an n y ya an ng g d di ip pe er rb bu ua at t
o ol le eh h s se es se eo or ra an ng g; ; m ma ak ki in n m me en ni in ng gk ka at tn ny ya a j ju um ml la ah h a as se ep pt to or r K Ke el lu ua ar rg ga a B Be er re en nc ca an na a d di ii ik ku ut ti i d de en ng ga an n
C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
m ma ak ki in n m me en nu ur ru un nn ny ya a a an ng gk ka a k ke el la ah hi ir ra an n; ; a at ta au u s se eb ba al li ik kn ny ya a. . D Da al la am m d du un ni ia a p pe en nd di id di ik ka an n
m mi is sa al ln ny ya a, , m ma ak ki in n k ku ur ra an ng g d di ih ha ay ya at ti i d da an n d di ia am ma al lk ka an nn ny ya a a aj ja ar ra an n I Is sl la am m o ol le eh h p pa ar ra a r re em ma aj ja a a ak ka an n
d di ii ik ku ut ti i o ol le eh h m ma ak ki in n m me en ni in ng gk ka at tn ny ya a f fr re ek ku ue en ns si i k ke en na ak ka al la an n r re em ma aj ja a; ; a at ta au u s se eb ba al li ik kn ny ya a. .
J Ji ik ka a i in ng gi in n m me en ng ge et ta ah hu ui i a ad da a- -t ti id da ak kn ny ya a k ko or re el la as si i d du ua a g ge ej ja al la a, , m ma ak ka a t te er rl le eb bi ih h d da ah hu ul lu u p pe er rl lu u
d di ik ke et ta ah hu ui i t ti ip pe e/ /j je en ni is s g ge ej ja al la a a at ta au u d da at ta a y ya an ng g a ak ka an n d di ik ko or re el la as si ik ka an n, , m mi is sa al ln ny ya a s sa aj ja a g ge ej ja al la a y ya an ng g
s sa at tu u a ad da al la ah h g ge ej ja al la a X X d da an n y ya an ng g s sa at tu un ny ya a l la ag gi i a ad da al la ah h g ge ej ja al la a Y Y, , m ma ak ka a : :
( (1 1) ) J Ji ik ka a g ge ej ja al la a X X d de en ng ga an n Y Y k ke ed du ua an ny ya a d di ip pa an nd da an ng g t te er rg go ol lo on ng g k ke e d da al la am m t ti ip pe e g ge ej ja al la a
i in nt te er rv va al l, , t te ek kn ni ik k k ko or re el la as si i y ya an ng g b bo ol le eh h d di ip pe er rc ca ay ya a a ad da al la ah h " "K Ko or re el la as si i P Pr ro od du uc ct t M Mo om me en nt t
d da ar ri i P Pe ea ar rs so on n" ". .
( (2 2) ) J Ji ik ka a g ge ej ja al la a X X d de en ng ga an n Y Y k ke ed du ua an ny ya a m me er ru up pa ak ka an n t ti ip pe e g ge ej ja al la a n no om mi in na al l, , t te ek kn ni ik k k ko or re el la as si i
y ya an ng g p pa al li in ng g t te ep pa at t a ad da al la ah h K Ko or re el la as si i P Ph hi i d da an n K Ko oe ef fi is si ie en n K Ko on nt ti in ng ge en ns si i ( (K KK K) ). .
( (3 3) ) J Ji ik ka a g ge ej ja al la a X X d de en ng ga an n Y Y k ke ed du ua an ny ya a m me er ru up pa ak ka an n t ti ip pe e g ge ej ja al la a y ya an ng g b be er rs sk ka al la a o or rd di in na al l, ,
k ko or re el la as si i y ya an ng g t te ep pa at t a ad da al la ah h K Ko or re el la as si i T Te et tr ra ac ch ho or ri ik k, , a at ta au u K Ke en nd da al ll l, , a at ta au u S Sp pe ea ar rm ma an n
( (t ta at ta a j je en nj ja an ng g) ). .
( (4 4) ) J Ji ik ka a s sa al la ah h s sa at tu u d da ar ri i g ge ej ja al la a t te er rs se eb bu ut t ( (X X a at ta au u Y Y) ) m me er ru up pa ak ka an n g ge ej ja al la a i in nt te er rv va al l, ,
s se ed da an ng gk ka an n y ya an ng g s sa at tu un ny ya a l la ag gi i g ge ej ja al la a n no om mi in na al l; ; t te ek kn ni ik k k ko or re el la as si i y ya an ng g t te ep pa at t a ad da al la ah h
p po oi in nt t s se er ri ia al l. .
( (5 5) ) J Ji ik ka a s sa al la ah h s sa at tu u d da ar ri i d du ua a g ge ej ja al la a ( (X X a at ta au u Y Y) ) m me er ru up pa ak ka an n g ge ej ja al la a i in nt te er rv va al l, ,
s se ed da an ng gk ka an n y ya an ng g s sa at tu un ny ya a l la ag gi i g ge ej ja al la a o or rd di in na al l; ; t te ek kn ni ik k k ko or re el la as si i y ya an ng g t te ep pa at t a ad da al la ah h
s se er ri ia al l b bi ia as sa a. .
( (6 6) ) J Ji ik ka a d du ua a g ge ej ja al la a, , y ya an ng g s sa at tu un ny ya a t te er rm ma as su uk k s sk ka al la a o or rd di in na al l d da an n y ya an ng g s sa at tu un ny ya a l la ag gi i s sk ka al la a
n no om mi in na al l, , t te ek kn ni ik k k ko or re el la as si i y ya an ng g t te ep pa at t a ad da al la ah h k ko oe ef fi is si ie en n k ko on nt ti in ng ge en ns si i ( (K KK K) ). .

C Co on nt to oh h P Pe en ng gg gu un na aa an n b be er rb ba ag ga ai i r ru um mu us s k ko or re el la as si i. .
1 1. . K Ko or re el la as si i P Pr ro od du uc ct t M Mo om me en nt t ( (d da ar ri i K Ka ar rl l P Pe ea ar rs so on n) ), , m mi is sa al l: : p pe en ne el li it ti i i in ng gi in n m me en ng ge et ta ah hu ui i
k ko or re el la as si i a an nt ta ar ra a b be er ra at t b ba ad da an n d da an n t ti in ng gg gi i b ba ad da an n 1 10 0 o or ra an ng g s si is sw wa a S SM MA A N Ne eg ge er ri i B Ba an nd da ar r
l la am mp pu un ng g. .
C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
T Ta ab be el l 1 16 6. . M Me en ng gh hi it tu un ng g k ko oe ef fi is si ie en n k ko or re el la as si i a an nt ta ar ra a b be er ra at t b ba ad da an n ( (X X) ) d de en ng ga an n t ti in ng gg gi i b ba ad da an n
( (Y Y) ) d da ar ri i 1 10 0 s si is sw wa a S SM MA A N Ng ge er ri i B Ba an nd da ar r L La am mp pu un ng g

N NA AM MA A B BE ER RA AT T T TI IN NG GG GI I x x x x
2 2
y y y y
2 2
X XY Y
A AM MI IN N 7 72 2 1 19 90 0 + +1 11 1 1 12 21 1 + +7 7 4 49 9 7 77 7
B BA AD DU U 6 68 8 1 19 90 0 + +7 7 4 49 9 + +7 7 4 49 9 4 49 9
C CE EC CE EP P 6 68 8 1 18 86 6 + +7 7 4 49 9 + +3 3 9 9 2 21 1
E EN NI I 6 64 4 1 18 84 4 + +3 3 9 9 + +1 1 1 1 3 3
H HE ER RA A 6 60 0 1 18 82 2 - -1 1 1 1 - -1 1 1 1 1 1
W WA AT TI I 5 59 9 1 18 80 0 - -2 2 4 4 - -3 3 9 9 6 6
J JU UJ JU U 5 57 7 1 18 80 0 - -4 4 1 16 6 - -3 3 9 9 1 12 2
D DE ER RI I 5 57 7 1 18 82 2 - -4 4 1 16 6 - -1 1 1 1 4 4
D DA AS SL LI I 5 55 5 1 17 78 8 - -6 6 3 36 6 - -5 5 2 25 5 3 30 0
F FE ER RI I 5 50 0 1 17 78 8 - -1 11 1 1 12 21 1 - -5 5 2 25 5 5 55 5
J JU UM ML LA AH H 6 61 10 0 1 18 83 30 0 4 42 22 2 1 17 78 8 2 25 58 8

U Un nt tu uk k m me en ne en nt tu uk ka an n n ni il la ai i x x d da an n n ni il la ai i y y, , m ma ak ka a l le eb bi ih h d da ah hu ul lu u d di ih hi it tu un ng g r ra at ta a- -r ra at ta a X X d da an n r ra at ta a- -
r ra at ta a Y Y, , s se et te el la ah h d di ih hi it tu un ng g d di ip pe er ro ol le eh h r ra at ta a- -r ra at ta a X X = = 6 61 1, , r ra at ta a- -r ra at ta a Y Y = = 1 18 83 3. .
U Un nt tu uk k m me en ng gh hi it tu un ng g b be es sa ar ra an n k ko or re el la as si i d da ar ri i v va ar ri ia ab be el l b be er ra at t b ba ad da an n d da an n t ti in ng gg gi i b ba ad da an n
d di ig gu un na ak ka an n r ru um mu us s : :


D De en ng ga an n d de em mi ik ki ia an n d da ap pa at t d di is si im mp pu ul lk ka an n b ba ah hw wa a k ko or re el la as si i a an nt ta ar ra a b be er ra at t b ba ad da an n d da an n t ti in ng gg gi i
b ba ad da an n m me em mi il li ik ki i k ko or re el la as si i y ya an ng g c cu uk ku up p t ti in ng gg gi i, , t te er rd da ap pa at t k ke ec ce en nd de er ru un ng ga an n m me en ni in ng gk ka at tn ny ya a b be er ra at t
b ba ad da an n s se es se eo or ra an ng g d di ii ir ri in ng gi i p pu ul la a d de en ng ga an n m me en ni in ng gk ka at tn ny ya a t ti in ng gg gi i b ba ad da an n s se es se eo or ra an ng g. .
S Se el la an nj ju ut tn ny ya a d da at ta a t te er rs se eb bu ut t d di i a at ta as s d da ap pa at t j ju ug ga a d di ih hi it tu un ng g d de en ng ga an n m me en ng gg gu un na ak ka an n f fo or rm mu ul la as si i
a an ng gk ka a k ka as sa ar r ( (r r = = P Pr ro od du uk k M Mo om me en nt t) ) s se ep pe er rt ti i b be er ri ik ku ut t : :



U Un nt tu uk k p pe em ma ak ka ai ia an n r ru um mu us s d di i a at ta as s, , m ma ak ka a d da at ta a d di is su us su un n d da al la am m b be en nt tu uk k t ta ab be el l s se ep pe er rt ti i b be er ri ik ku ut t : :
( )( )
2 2
y x
xy
xy
r


=
( )( ) 178 422
258

=
xy
r
07 , 274
258
=
xy
r
94 , 0 =
xy
r
( )( )
( ) ( ) ( ) ( )
2
2
2
2
∑ ∑ ∑ ∑
∑ ∑ ∑
− −

=
X Y N X X N
Y X XY N
xy
r
C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
T Ta ab be el l 1 17 7. . D Da at ta a t te en nt ta an ng g b be er ra at t b ba ad da an n ( (X X) ) d de en ng ga an n t ti in ng gg gi i b ba ad da an n ( (Y Y) ) d da ar ri i 1 10 0 s si is sw wa a S SM MA A
N Ne eg ge er ri i B Ba an nd da ar r L La am mp pu un ng g
N NA AM MA A B BE ER RA AT T( (X X) ) T TI IN NG GG GI I( (Y Y) ) X
2
Y
2
XY
A AM MI IN N 7 72 2 1 19 90 0 5184 36100 13680
B BA AD DU U 6 68 8 1 19 90 0 4624 36100 12920
C CE EC CE EP P 6 68 8 1 18 86 6 4624 34596 12648
E EN NI I 6 64 4 1 18 84 4 4096 33856 11776
H HE ER RA A 6 60 0 1 18 82 2 3600 33124 10920
W WA AT TI I 5 59 9 1 18 80 0 3481 32400 10620
J JU UJ JU U 5 57 7 1 18 80 0 3249 32400 10260
D DE ER RI I 5 57 7 1 18 82 2 3249 33124 10374
D DA AS SL LI I 5 55 5 1 17 78 8 3025 31684 9790
F FE ER RI I 5 50 0 1 17 78 8 2500 31684 8900
J JU UM ML LA AH H 6 61 10 0 1 18 83 30 0 37632 335068 111888











I In nt te er rp pr re et ta as si i ( (S Si im mp pu ul la an n h ha as si il l a an na al li is si is s) )
A Ap pa a m ma ak kn na a d da ar ri i k ko oe ef fi is si ie en n k ko or re el la as si i s se eb be es sa ar r + + O O, ,9 94 4 t te er rs se eb bu ut t ? ?
D Da al la am m h ha al l i in ni i t te er rd da ap pa at t b be eb be er ra ap pa a i in nt te er rp pr re et ta as si i y ya an ng g d da ap pa at t d di is sa aj ji ik ka an n s se es su ua ai i d de en ng ga an n t tu uj ju ua an n
d da ar ri i h hi ip po ot te es si is s y ya an ng g d di ia aj ju uk ka an n. .
( (1 1) ) A An nt ta ar ra a v va ar ri ia ab be el l X X d de en ng ga an n v va ar ri ia ab be el l Y Y a ad da a h hu ub bu un ng ga an n, , y ya an ng g d di it tu un nj ju uk kk ka an n d de en ng ga an n
b be es sa ar ra an n O O, ,9 94 4 ( (j ji ik ka a t ti id da ak k a ad da a h hu ub bu un ng ga an n a an ng gk ka a y ya an ng g d di ip pe er ro ol le eh h b be es sa ar ra an nn ny ya a O O, ,O OO O) ). .
( (2 2) ) A An nt ta ar ra a v va ar ri ia ab be el l X X d de en ng ga an n v va ar ri ie eb be el l Y Y m me em mi il li ik ki i h hu ub bu un ng ga an n y ya an ng g s sa an ng ga at t e er ra at t
( (t ti in ng gk ka at t k ke ee er ra at ta an n b be er rd da as sa ar rk ka an n k ka at ta ag go or ri i) ). .
( ) ( ) ( ) ( )
2 2
1830 335068 10 610 37632 10
1830 610 ) 111888 10 (
− −

=
X x
X X
xy
r
( ) ( )( ) ( ) 3348900 3350680 372100 376320
1116300 1118880
− −

=
xy
r
( )( ) 1780 4220
1116300 1118880 −
=
xy
r
7511600
2580
=
xy
r
73 , 2740
2580
=
xy
r
94 , 0 =
xy
r
C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
( (3 3) ) A An nt ta ar ra a v va ar ri ia ab be el l X X d de en ng ga an n v va ar ri ia ab be el l Y Y m me em mi il li ik ki i h hu ub bu un ng ga an n y ya an ng g p po os si it ti if f ( (d de en ng ga an n
t ta an nd da a + +) ). .
( (4 4) ) A An nt ta ar ra a v va ar ri ia ab be el l X X d de en ng ga an n v va ar ri ia ab be el l Y Y m me em mi il li ik ki i t ta ar ra af f s si ig gn ni if fi ik ka an n ( (h ha al l i in ni i u un nt tu uk k
m me en ng gu uj ji i b ba ah hw wa a n ni il la ai i s st ta at ti is st ti ik k y ya an ng g d di ip pe er ro ol le eh h m me el la al lu ui i s sa am mp pe el l d da ap pa at t m me ew wa ak ki il li i
p pa ar ra am ma at te er r p po op pu ul la as si i) ) b ba ai ik k p pa ad da a t ta ar ra af f s si ig gn ni if fi ik ka an ns si i O O, ,O O5 5 m ma au up pu un n O O, ,O O1 1. .

D Da ar ri i k ke ee em mp pa at t h ha as si il l i in nt te er rp pr re et ta as si i t te er rs se eb bu ut t d di i a at ta as s, , k ki it ta a d da ap pa at t m me el la ak ku uk ka an n p pa al li in ng g s se ed di ik ki it t
e em mp pa at t p pe em mb ba ah ha as sa an n a at ta as s h ha as si il l a an na al li is si is s y ya an ng g d di il la ak ku uk ka an n t te er rh ha ad da ap p s sa at tu u k ke el lo om mp po ok k d da at ta a. .
2 2. . K Ko or re el la as si i T Ta at ta a J Je en nj ja an ng g ( (S Sp pe ea ar rm ma an n) ). .
T Te ek kn ni ik k k ko or re el la as si i t ta at ta a j je en nj ja an ng g i in ni i d di ik ke em mu uk ka ak ka an n o ol le eh h C C. . S Sp pe ea ar rm ma an n p pa ad da a t ta ah hu un n 1 19 90 04 4. .
T Te ek kn ni ik k i in ni i d di ip pe er rg gu un na ak ka an n b bi il la a a ak ka an n m me en ng gu uk ku ur r d du ua a v va ar ri ia ab be el l y ya an ng g a an nt ta ar ra a k ke ed du ua an ny ya a t ti id da ak k
m me em mp pu un ny ya ai i j jo oi in nt t n no or rm ma al l d di is st tr ri ib bu ut ti io on n d da an n c co on nd di it ti io on na al l v va ar ri ia an nc ce e t ti id da ak k d di ik ke et ta ah hu ui i s sa am ma a. .
S Se el la ai in n i it tu u, , k ke ed du ua a v va ar ri ia ab be el l t te er rg go ol lo on ng g j je en ni is s d da at ta a o or rd di in na al l. .
A Ad da ap pu un n l la an ng gk ka ah h- -l la an ng gk ka ah h u un nt tu uk k m me en ng gh hi it tu un ng g k ko or re el la as si i t ta at ta a j je en nj ja an ng g ( (r ra an nk k c co or rr re el la at ti io on n
c co oe ef ff fi ic ci ie en nt t) ) a ad da al la ah h s se eb ba ag ga ai i b be er ri ik ku ut t : :
( (1 1) ) N Ni il la ai i h ha as si il l p pe en ng ga am ma at ta an n d da ar ri i k ke ed du ua a v va ar ri ia ab be el l, , m ma as si in ng g- -m ma as si in ng g d di ib be er ri i j je en nj ja an ng g. . B Bi il la a
a ad da a n ni il la ai i y ya an ng g s sa am ma a d di ih hi it tu un ng g j je en nj ja an ng g r ra at ta a- -r ra at ta an ny ya a. .
( (2 2) ) S Se et ti ia ap p p pa as sa an ng g j je en nj ja an ng g d di ih hi it tu un ng g j ju um ml la ah hn ny ya a. .
( (3 3) ) D Da ar ri i h ha as si il l p pe er rb be ed da aa an n ( (s se el li is si ih h) ) s se et ti ia ap p p pa as sa an ng g j je ej ja an ng g d di ik ku ua ad dr ra at tk ka an n d da an n d di ij ju um ml la ah hk ka an n. .
( (4 4) ) N Ni il la ai i r r
s s
( (k ko oe ef fi is si ie en n k ko or re el la as si i t ta at ta a j je en nj ja an ng g d da ar ri i S Sp pe ea ar rm ma an n) ) d di ih hi it tu un ng g d de en ng ga an n r ru um mu us s : :



d di im ma an na a : : D D = = m me en nu un nj ju uk kk ka an n p pe er rb be ed da aa an n s se et ti ia ap p p pa as sa an ng g j je en nj ja an ng g “ “n n” ” m me en nu un nj ju uk kk ka an n
j ju um ml la ah h p pa as sa an ng g j je en nj ja an ng g “ “1 1 d da an n 6 6” ” a ad da al la ah h a an ng gk ka a k ko on ns st ta an nt ta a. .
P Pe en ng ga ap pl li ik ka as si ia an n d da ar ri i f fo or rm mu ul la a t te er rs se eb bu ut t d da ap pa at t d di il li ih ha at t p pa ad da a u ur ra ai ia an n b be er ri ik ku ut t, , m mi is sa al l s se eo or ra an ng g
g gu ur ru u m me en ne el li it ti i t ti in ng gk ka at t k ke ea ak kt ti if fa an n s si is sw wa a d da al la am m k ke eg gi ia at ta an n O OS SI IS S d da an n p pr re es st ta as si i b be el la aj ja ar rn ny ya a
d da al la am m m ma at ta a p pe el le ej ja ar ra an n P PP PK Kn n, , s se et te el la ah h d di il la ak ku uk ka an n p pe en ng ga am ma at ta an n d di ip pe er ro ol le eh h d da at ta a s se ep pe er rt ti i
d da al la am m t ta ab be el l b be er ri ik ku ut t: :
( ) 1
6
1
2
2

− =

n n
D
ρ
C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
q
p
s
X X
r
t
t p
pbi

=
p
X
t
X
t
SD
T Ta ab be el l 1 18 8. . D Da at ta a k ke ea ak kt ti if fa an n s si is sw wa a d da al la am m o or rg ga an ni is sa as si i O OS SI IS S d da an n n ni il la ai i h ha as si il l b be el la aj ja ar r P PP PK Kn n
S Si is sw wa a S SD D N Ne eg ge er ri i 2 2 R Ra aj ja ab ba as sa a T Ta ah hu un n 2 20 00 06 6

N NA AM MA A
S SI IS SW WA A
K KE EA AK KT TI IF FA AN N
O OS SI IS S ( (X X) )
P PR RE ES ST TA AS SI I
P PP PK Kn n ( (Y Y) )
R Ra an nk k
X X
R Ra an nk k
Y Y
D D D D
2 2
A AM MI IR R 4 48 8 7 78 8 5 5 5 5 0 0 0 0
A AS SM ME ER R 4 44 4 7 72 2 9 9 9 9 0 0 0 0
B BE ED DI I 5 53 3 8 84 4 3 3 1 1 2 2 4 4
C CE EC CE E 5 52 2 7 79 9 2 2 4 4 - -2 2 4 4
C CU UI IL LA AH H 4 45 5 7 74 4 8 8 8 8 0 0 0 0
D DE ED DE EN N 5 51 1 7 75 5 4 4 7 7 - -3 3 9 9
F FA AR RI ID D 5 56 6 8 81 1 1 1 2 2 - -1 1 1 1
G GE ER RA AH H 4 46 6 7 76 6 7 7 6 6 1 1 1 1
H HU UR RS SE E 4 47 7 8 80 0 6 6 3 3 3 3 9 9
G GA AR RU U 4 42 2 7 71 1 1 10 0 1 10 0 0 0 0 0
N N= = 1 10 0 4 48 84 4 7 77 70 0 0 0 2 28 8

S Se et te el la ah h d di ik ke et ta ah hu ui i d da at ta a y ya an ng g d di ip pe er rl lu uk ka an n u un nt tu uk k f fo or rm mu ul la a y ya an ng g d di ip pa ak ka ai i, , m ma ak ka a b be er ri ik ku ut t
d di it te en nt tu uk ka an n b be es sa ar ra an n k ko or rr re el la as si i m me el la al lu ui i r ru um mu us s “ “r ra an nk k o or rd de er r” ” t te er rs se eb bu ut t : :





3 3. . K Ko or re el la as si i P Po oi in nt t B Bi is se er ri ia al l

T Te ek kn ni ik k k ko or re el la as si i y ya an ng g d da ap pa at t d di ip pe er rg gu un na ak ka an n d de en ng ga an n t te ep pa at t u un nt tu uk k m me en ng gh hi it tu un ng g k ko or re el la as si i d du ua a
v va ar ri ia ab be el l y ya an ng g s sa at tu u b be er rs sk ka al la a n no om mi in na al l d da an n y ya an ng g s sa at tu un ny ya a l la ag gi i b be er rs sk ka al la a i in nt te er rv va al l a ad da al la ah h
t te ek kn ni ik k k ko or re el la as si i p po oi in nt t b bi is se er ri ia al l. . B Be er ri ik ku ut t i in ni i d di ib be er ri ik ka an n r ru um mu us s d da an n c co on nt to oh h p pe en ng gg gu un na aa an nn ny ya a. .



d di im ma an na a : :
= = N Ni il la ai i r ra at ta a- -r ra at ta a g ge ej ja al la a y ya an ng g a ak ka an n d di ic ca ar ri i k ko or re el la as si in ny ya a d de en ng ga an n n ni il la ai i
k ke es se el lu ur ru uh ha an n
= = N Ni il la ai i r ra at ta a- -r ra at ta a k ke es se el lu ur ru uh ha an n
= = S Si im mp pa an ng ga an n b ba ak ku u t to ot ta al l “ “p p” ” = = p pr ro op po or rs si i k ke el lo om mp po ok k 1 1 “ “q q” ” = = 1 1 - - p p

( ) 1 10 10
28 6
1
2

− =
X
ρ
( ) 1 100 10
168
1

− = ρ
( ) 99 10
168
1− = ρ
990
168
1− = ρ
16 , 0 1− = ρ 84 , 0 = ρ
C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
3 , 0
7 , 0
897 , 1
6 286 , 6 −
=
pbi
r
333 , 2
897 , 1
286 , 0
=
pbi
r
527 , 1 151 , 0 X r
pbi
=
n
C
+
=
2
2
χ
χ
2
χ
C Co on nt to oh h p pe en ng gg gu un na aa an n l li ih ha at t p pa ad da a t ta ab be el l b be er ri ik ku ut t : :
T Ta ab be el l 1 19 9. . M Me en nc ca ar ri i k ko or re el la as si i u un nt tu uk k m me en ng gu uj ji i v va al li id di it ta as s b bu ut ti ir r s so oa al l n no om mo or r 1 1

S SK KO OR R B BU UT TI IR R S SO OA AL L S SE ET TI IA AP P N NO OM MO OR R S SO OA AL L T TO OT TA AL L
S SI IS SW WA A
1 1 2 2 3 3 4 4 5 5 6 6 7 7 8 8 9 9 1 10 0 S SK KO OR R
X X
2 2
t t
A AS SL LI I 1 1 0 0 1 1 0 0 1 1 0 0 1 1 0 0 1 1 1 1 6 6 3 36 6
B BU UG GE E 1 1 0 0 0 0 1 1 0 0 1 1 0 0 1 1 0 0 0 0 4 4 1 16 6
C CA AR RE E 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 0 0 1 1 1 1 1 1 1 1 9 9 8 81 1
D DE ES SI I 0 0 1 1 1 1 1 1 0 0 0 0 1 1 1 1 1 1 1 1 7 7 4 49 9
E ER RM MA A 1 1 0 0 0 0 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 8 8 6 64 4
F FE ER RI I 0 0 0 0 1 1 1 1 0 0 1 1 1 1 1 1 0 0 0 0 5 5 2 25 5
G GE EF FI I 1 1 1 1 0 0 0 0 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 8 8 6 64 4
H HU UM MI I 1 1 1 1 0 0 1 1 0 0 0 0 1 1 0 0 1 1 1 1 6 6 3 36 6
I IR RF FE E 0 0 1 1 1 1 1 1 1 1 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 4 4 1 16 6
J JU UY YI I 1 1 0 0 1 1 1 1 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 3 3 9 9
N N= = 1 10 0 7 7 5 5 6 6 8 8 5 5 4 4 7 7 6 6 6 6 6 6 6 60 0
P P 0 0, ,7 7 0 0, ,5 5 0 0, ,6 6 0 0, ,8 8 0 0, ,5 5 0 0, ,4 4 0 0, ,7 7 0 0, ,6 6 0 0, ,6 6 0 0, ,6 6
3 39 96 6
Q Q 0 0, ,3 3 0 0, ,5 5 0 0, ,4 4 0 0, ,2 2 0 0, ,5 5 0 0, ,6 6 0 0, ,3 3 0 0, ,4 4 0 0, ,4 4 0 0, ,4 4

S Se et te el la ah h d di ih hi it tu un ng g b be er rd da as sr rk ka an n k ke ep pe er rl lu ua an n d da ar ri i r ru um mu us s t te er rs se eb bu ut t, , m ma ak ka a d di ik ke et ta ah hu ui i
R Ra at ta a- -r ra at ta a = = 6 6 S SD D
t t
= = 1 1, ,8 89 97 7 = = r ra at ta a- -r ra at ta a n ni il la ai i s so oa al l n no o. . 1 1 ( (c co on nt to oh h) )
= = = = 6 6, ,2 28 86 6 r ra at ta a- -r ra at ta a n ni il la ai i y ya an ng g a ak ka an n d di ic ca ar ri i k ko or re el la as si in ny ya a. .



= = 0 0, ,2 23 31 1
D De en ng ga an n d df f s se eb be es sa ar r 8 8 d di ip pe er ro ol le eh h h ha ar rg ga a r r
t ta ab be el l
p pa ad da a t ta ar ra af f s si ig gn ni if fi ik ka an ns si i 5 5 % % s se eb be es sa ar r 0 0, ,6 63 32 2 d da an n
1 1% % s se eb be es sa ar r 0 0, ,7 76 65 5. . K Ka ar re en na a r r
p pb bi i
y ya an ng g d di ip pe er ro ol le eh h j ja au uh h l le eb bi ih h k ke ec ci il l j ji ik ka a d di ib ba an nd di in ng gk ka an n d de en ng ga an n
r r
t ta ab be el l
, , m ma ak ka a d da ap pa at t d di is si im mp pu ul lk ka an n b ba ah hw wa a b bu ut ti ir r s so oa al l n no o 1 1 t ti id da ak k v va al li id d, , d da an n k ka ar re en na an ny ya a t ti id da ak k
d da ap pa at t d di ip pa ak ka ai i. .
4 4. . K Ko oe ef fi is si ie en n K Ko on nt ti in ng ge en ns si i ( (K KK K) )
K Ko oe ef fi is si ie en n k ko on nt ti in ng ge en ns si i m me er ru up pa ak ka an n s sa al la ah h s sa at tu u c ca ar ra a u un nt tu uk k m me en ng gh hi it tu un ng g k ko or re el la as si i a an nt ta ar ra a d du ua a
g ge ej ja al la a y ya an ng g b be es sk ka al la a n no om mi in na al l. . A Ad da ap pu un n r ru um mu us s d da an n c ca ar ra a p pe en ng gg gu un na aa an nn ny ya a a ad da al la ah h s se eb ba ag ga ai i
b be er ri ik ku ut t : :

d di im ma an na a : :
= = c ch hi i- - k ku ua ad dr ra at t
C C = = K Ko oe ef fi is si ie en n K Ko on nt ti in ng ge en ns si i
n n = = J Ju um ml la ah h s sa am mp pe el l

p
x
p
x
7
3 6 8 8 9 4 6 + + + + + +
C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
2
χ
( )
∑∑
= =

B
i
K
j
ij ij ij
E E O
1 1
2
/
2
χ
( )
45
45 80
2
− ( )
5 , 37
5 , 37 5
2
− ( )
5 , 17
5 , 17 15
2
− ( )
45
45 10
2

( )
5 , 37
5 , 37 70
2
− ( )
5 , 17
5 , 17 20
2

200 49 , 111
49 , 111
+
= C
49 , 311
49 , 111
= C
36 , 0 = C
6 , 0 = C
= = d di it te en nt tu uk ka an n d de en ng ga an n r ru um mu us s s se ep pe er rt ti i b be er ri ik ku ut t : :

= =

T Ta ab be el l 2 20 0. . C Co on nt to oh h: : m me en ng gh hi it tu un ng g k ko or re el la as si i a an nt ta ar ra a J Je en ni is s K Ke el la am mi in n ( (J J. .K K) ) d de en ng ga an n J Je en ni is s f fi il lm m
y ya an ng g d di is su uk ka ai i p pa ad da a 2 20 00 0 o or ra an ng g s sa am mp pe el l. .

J JE EN NI IS S F FI IL LM M Y YA AN NG G D DI IS SU UK KA AI I
J J. . K K
M MU US SI IK K L LA AG GA A S SE EJ JA AR RA AH H
J JU UM ML LA AH H
W WA AN NI IT TA A 8 80 0 5 5 1 15 5 1 10 00 0
P PR RI IA A 1 10 0 7 70 0 2 20 0 1 10 00 0
J JU UM ML LA AH H 9 90 0 7 75 5 3 35 5 2 20 00 0

L La an ng gk ka ah h b be er ri ik ku ut tn ny ya a a ad da al la ah h m me en nc ca ar ri i f fr re ek ku ue en ns si i h ha ar ra ap pa an n ( (f f
h h
) ) a at ta as s d da as sa ar r f fr re ek ku ue en ns si i y ya an ng g
d di ip pe er ro ol le eh h ( (f f
o o
) ) s se ep pe er rt ti i t ta ab be el l d di i a at ta as s. .
T Ta ab be el l 2 21 1. . C Co on nt to oh h p pe en ng gh hi it tu un ng ga an n k ko or re el la as si i a an nt ta ar ra a J Je en ni is s k ke el la am mi in n d de en ng ga an n J Je en ni is s f fi il lm m y ya an ng g
d di is su uk ka ai i p pa ad da a 2 20 00 0 o or ra an ng g s sa am mp pe el l

J JE EN NI IS S F FI IL LM M Y YA AN NG G D DI IS SU UK KA AI I
J J. . K K
M MU US SI IK K L LA AG GA A S SE EJ JA AR RA AH H
J JU UM ML LA AH H
W WA AN NI IT TA A 8 80 0 ( (4 45 5) ) 5 5 ( (3 37 7, ,5 5) ) 1 15 5 ( (1 17 7, ,5 5) ) 1 10 00 0
P PR RI IA A 1 10 0 ( (4 45 5) ) 7 70 0 ( (3 37 7, ,5 5 2 20 0 ( (1 17 7, ,5 5) ) 1 10 00 0
J JU UM ML LA AH H 9 90 0 7 75 5 3 35 5 2 20 00 0

D Da ar ri i t ta ab be el l d di i a at ta as s, , a an ng gk ka a- -a an ng gk ka a y ya an ng g d di ib be er ri i t ta an nd da a k ku ur ru un ng g a ad da al la ah h j ju um ml la ah h ( (f fr re ek ku ue en ns si i) )
y ya an ng g d di ih ha ar ra ap pk ka an n ( (f f
h h
) ). .
S Se el la an nj ju ut tn ny ya a d di ih hi it tu un ng g n ni il la ai i c ch hi i- -k ku ua ad da ar rt t b be er rd da as sa ar rk ka an n r ru um mu us s d di i a at ta as s, ,


= = + + + + + +


+ + + + = = 1 11 11 1, ,4 49 9

K Ko oe ef fi is si ie en n k ko on nt ti in ng ge en ns si in ny ya a a ad da al la ah h : :



A Ag ga ar r h ha ar rg ga a K KK K y ya an ng g d di ip pe er ro ol le eh h d da ap pa at t d di ip pe er rg gu un na ak ka an n u un nt tu uk k m me en ng gu uk ku ur r d de er ra aj ja at t a as so os si ia as si i
a an nt ta ar rf fa ak kt to or r, , m ma ak ka a h ha ar rg ga a K KK K p pe er rl lu u d di ib ba an nd di in ng gk ka an n d de en ng ga an n K Ko oe ef fi is si ie en n k ko on nt ti in ng ge en ns si i
m ma ak ks si im mu um m. . H Ha ar rg ga a K KK K m ma ak ks si im mu um m d da ap pa at t d di ih hi it tu un ng g d de en ng ga an n r ru um mu us s : :
C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
m
m
C
maks
1 −
=
2
1 2 −
=
maks
C
707 , 0 =
maks
C



D De en ng ga an n m m ( (h ha ar rg ga a m mi in ni im mu um m a an nt ta ar ra a b ba ar ri is s d da an n k ko ol lo om m) ) y ya ai it tu u a at ta as s d da as sa ar r c co on nt to oh h d di i a at ta as s
d da af ft ta ar r k ko on nt ti in ng ge en ns si i t te er rd da ap pa at t d du ua a b ba ar ri is s d da an n t ti ig ga a k ko ol lo om m, , j ja ad di i m mi in ni im mu um mn ny ya a a ad da al la ah h d du ua a; ;
s se eh hi in ng gg ga a : :


M Ma ak ki in n d de ek ka at t h ha ar rg ga a K KK K y ya an ng g d di ip pe er ro ol le eh h k ke ep pa ad da a C C
m ma ak ks s, ,
a ak ka an n m ma ak ki in n b be es sa ar r d de er ra aj ja at t a as so os si ia as si i
a an nt ta ar r f fa ak kt to or r. . D De en ng ga an n d de em mi ik ki ia an n K KK K y ya an ng g d di ip pe er ro ol le eh h d di i a at ta as s ( (0 0, ,6 6) ) d di ib ba an nd di in ng gk ka an n d de en ng ga an n
C C
m ma ak ks s, ,
0 0, ,7 70 07 7, , m ma ak ka a k ko or re el la as si in ny ya a d da ap pa at t d di ik ka at ta ak ka an n e er ra at t. .

R Ru uj ju uk ka an n : :
1 1. . D Dj jo ok ko o P Pr ra ay yi it tn no o, , 1 19 98 85 5; ; A An na al li is sa a R Re eg gr re es si i – – k ko or re el la as si i, , P Pe en ne er rb bi it t L Li ib be er rt ty y ( (B Ba ab b I II II I d da an n I IV V, ,
h ha al l. . 1 18 8 – – 4 47 7) )
2 2. . G Gu ui il lf fo or rd d, , J J. .P P. ., , 1 19 97 78 8; ; F Fu un nd da am me en nt ta al l S St ta at ti is st ti ic cs s i in n P Ps sy yc ch ho ol lo og gy y a an nd d E Ed du uc ca at ti io on n, , M Mc c- -
G Gr ra aw w- -H Hi il ll l K Ko og ga ak ku us sh ha a, , L Lt td d, , T To ok ky yo o ( (B Ba ab b 6 6, , h ha al l 7 77 7 – – 9 96 6, , B Ba ab b 1 11 1, , h ha al l
1 19 93 3 – – 2 20 09 9) )
3 3. . I Is sp pa ar rj ja ad di i, , 1 19 98 88 8; ; S St ta at ti is st ti ik k P Pe en nd di id di ik ka an n, , D De ep pd di ik kb bu ud d D Di ik kt ti i P PP PL LP PT TK K, , J Ja ak ka ar rt ta a ( (B Ba ab b I IV V, ,
h ha al l 9 98 8 – – 1 12 23 3) ). .
4 4. . S Si ie eg ge el l, , S Si id dn ne ey y, , 1 19 98 85 5; ; S St ta at ti is st ti ik k N No on np pa ar ra am me et tr ri ik k U Un nt tu uk k I Il lm mu u- -i il lm mu u S So os si ia al l, ,
( (T Te er rj je em ma ah ha an n) ), , P PT T. . G Gr ra am me ed di ia a, , ( (B Ba ab b V VI II II I, , h ha al l. . 2 21 18 8 – – 2 22 28 8) )
5 5. . S Su ud dj ja an na a, , 1 19 98 84 4; ; M Me et to od da a S St ta at ti is st ti ik ka a, , T Ta ar rs si it to o, , B Ba an nd du un ng g ( (B Ba ab b X XI II II I, , h ha al l. . 2 27 75 5 - - 2 29 90 0) )

T Tu ug ga as s d da an n L La at ti ih ha an n : :
B Be er ri ik ku ut t i in ni i d da at ta a t te en nt ta an ng g n ni il la ai i m ma at te em ma at ti ik ka a s si is sw wa a S SD D N Ne eg ge er ri i 2 2 R Ra aj ja ab ba as sa a
5 55 5; ;6 64 4; ;6 66 6; ;6 62 2; ;6 64 4; ;5 58 8; ; 6 64 4; ;6 67 7; ;6 68 8; ;7 71 1; ;7 75 5; ;5 57 7; ;5 56 6; ;5 59 9; ;6 61 1; ;6 65 5; ;5 56 6; ;5 59 9; ;6 61 1; ;6 65 5; ;6 64 4; ;5 57 7; ;5 58 8; ;5 52 2; ;5 53 3; ;
5 54 4; ;5 55 5; ;6 64 4; ;6 66 6; ;6 62 2; ;6 64 4; ; 5 58 8; ;6 64 4; ;6 67 7; ;6 68 8; ;7 71 1; ;7 75 5; ;5 57 7; ;6 64 4; ;5 57 7; ;5 58 8; ;5 52 2; ;5 53 3; ;5 54 4; ;5 55 5; ;6 64 4; ;6 66 6; ;6 62 2; ;6 64 4; ;5 58 8; ;
5 56 6; ;5 59 9; ;6 61 1; ;6 65 5; ;6 64 4; ;5 57 7; ;6 64 4; ;5 58 8; ;5 52 2; ;5 53 3; ;5 54 4; ;5 55 5; ;6 64 4; ;6 66 6; ;6 62 2; ;6 64 4; ;5 58 8; ;6 64 4; ;6 67 7; ;6 68 8; ;7 71 1; ;7 75 5; ;5 56 6; ;5 59 9; ;6 61 1; ;
6 65 5; ;6 64 4; ;5 57 7; ;
B Be er ri ik ku ut t i in ni i d da at ta a t te en nt ta an ng g n ni il la ai i I IP PA A s si is sw wa a S SD D N Ne eg ge er ri i 2 2 R Ra aj ja ab ba as sa a
6 67 7; ;5 58 8; ;5 52 2; ;5 53 3; ;5 54 4; ;5 55 5; ;6 64 4; ;6 66 6; ;6 62 2; ;6 64 4; ;5 58 8; ;6 64 4; ;6 67 7; ;6 68 8; ;7 71 1; ;7 75 5; ;5 59 9; ;6 61 1; ;6 65 5; ;6 64 4; ;5 57 7; ;5 58 8; ;5 59 9; ;5 52 2; ;5 53 3; ;
5 54 4; ;5 55 5; ;6 64 4; ;6 66 6; ;6 62 2; ;6 64 4; ; 5 58 8; ;6 64 4; ;6 67 7; ;6 68 8; ;7 71 1; ;7 75 5; ;5 57 7; ;5 56 6; ;5 59 9; ;6 61 1; ;6 65 5; ;6 64 4; ;5 57 7; ;6 61 1; ;5 58 8; ;5 52 2; ;5 53 3; ;5 54 4; ;5 55 5; ;
6 64 4; ;6 66 6; ;6 62 2; ;6 64 4; ;5 58 8; ;6 64 4; ;6 67 7; ;6 68 8; ;7 71 1; ;7 75 5; ;5 57 7; ;5 55 5; ;6 64 4; ;6 66 6; ;6 62 2; ;6 64 4; ;5 58 8; ;6 64 4; ;6 67 7; ;6 68 8; ;7 71 1; ;7 75 5; ;5 56 6; ;5 59 9; ;6 61 1; ;
6 65 5; ;6 64 4; ;5 57 7; ;
C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
1 1. . H Hi it tu un ng gl la ah h k ko or re el la as si i a an nt ta ar ra a n ni il la ai i m ma at ta am me et ti ik ka a d da an n n ni il la ai i I IP PA A t te er rs se eb bu ut t d di i a at ta as s d de en ng ga an n
m me en ng gg gu un na ak ka an n r ru um mu us s k ko or re el la as si i P Pr ro od du uk k M Mo om me en nt t! ! K Ke es si im mp pu ul la an n a ap pa a y ya an ng g d di ip pe er ro ol le eh h
( (s se es su ua ai i d de en ng ga an n e em mp pa at t m ma ac ca am m a an na al li is si is s t te er rh ha ad da ap p k ko or re el la as si i) )? ?
2 2. . S Su us su un nl la ah h d da at ta a t te er rs se eb bu ut t s se es su ua ai i d de en ng ga an n t ti in ng gk ka at ta an nn ny ya a ( (t ta at ta a j je en nj ja an ng g) ), , k ke em mu ud di ia an n
h hi it tu un ng gl la ah h d de en ng ga an n m me en ng gg gu un na ak ka an n r ru um mu us s “ “r ra an nk k o or rd de er r” ” S Sp pe ea ar rm ma an n. . K Ke es si im mp pu ul la an n a ap pa a
y ya an ng g d di ip pe er ro ol le eh h ( (s se es su ua ai i d de en ng ga an n e em mp pa at t m ma ac ca am m a an na al li is si is s t te er rh ha ad da ap p k ko or re el la as si i) )? ?
3 3. . S Su us su un nl la ah h d da at ta a m me en nj ja ad di i T Ta ab be el l 3 3 X X 3 3, , k ke em mu ud di ia an n h hi it tu un ng gl la ah h k ko or re el la as si in ny ya a
m me en ng gg gu un na ak ka an n r ru um mu us s “ “p po oi in nt t b bi is se er ri ia al l” ”! ! K Ke es si im mp pu ul la an n a ap pa a y ya an ng g d di ip pe er ro ol le eh h ( (s se es su ua ai i
d de en ng ga an n e em mp pa at t m ma ac ca am m a an na al li is si is s t te er rh ha ad da ap p k ko or re el la as si i) )? ?
4 4. . B Ba an nd di in ng gk ka an n h ha as si il l k ko or re el la as si i k ke et ti ig ga a m ma ac ca am m m mo od de el l p pe en ng gh hi it tu un ng ga an n t te er rs se eb bu ut t, ,
k ke es si im mp pu ul la an n a ap pa a y ya an ng g d da ap pa at t a an nd da a p pe er ro ol le eh h! !
5 5. . H Ha as si il l k ku ui is si io on ne er r t te er rh ha ad da ap p d du ua a k ke el lo om mp po ok k g gu ur ru u ( (p pr ri ia a d da an n w wa an ni it ta a) ) m me en ng ge en na ai i p pe en nd da ap pa at t
t te en nt ta an ng g p pe er ra at tu ur ra an n p po ol li ig ga am mi i, , s se eb ba ag ga ai i b be er ri ik ku ut t : :
G GU UR RU U
P PE EN ND DA AP PA AT T
P PR RI IA A W WA AN NI IT TA A
S SE ET TU UJ JU U 1 10 02 2 8 88 8
T TA AK K S SE ET TU UJ JU U 7 78 8 1 13 36 6
T TA AK K P PE ED DU UL LI I 2 20 0 7 76 6
A Ap pa ak ka ah h j je en ni is s k ke el la am mi in n m me en ne en nt tu uk ka an n p pe en nd da ap pa at t t te en nt ta an ng g p pe er ra at tu ur ra an n p po ol li ig ga am mi i t te er rs se eb bu ut t? ?
6 6. . B Be er ri ik ka an nl la ah h a an na al li is si is s l le en ng gk ka ap p u un nt tu uk k d da at ta a b be er ri ik ku ut t : :
P PE EL LA AY YA AN NA AN N
K KL LP P U US SI IA A
M Me em mu ua as sk ka an n B Ba ai ik k C Cu uk ku up p J Je el le ek k
1 15 5 – – 2 24 4 1 10 0 6 6 1 10 0 8 8
2 25 5 – – 3 34 4 1 12 2 6 6 1 14 4 8 8
3 35 5 – – 4 49 9 1 15 5 1 10 0 1 12 2 1 10 0
5 50 0 d da an n l le eb bi ih h 1 19 9 1 13 3 8 8 1 13 3

P Po ok ko ok k B Ba ah ha as sa an n V VI I: : U Uj ji i B Be ed da a ( (2 2 X X P Pe er rt te em mu ua an n) )
T Tu uj ju ua an n P Pe em mb be el la aj ja ar ra an n : :
1 1. . A Ag ga ar r m ma ah ha as si is sw wa a d da ap pa at t m me en ng gh hi it tu un ng g u uj ji i r ra at ta a- -r ra at ta a ( (d du ua a p pi ih ha ak k) ). .
2 2. . A Ag ga ar r m ma ah ha as si is sw wa a d da ap pa at t m me en ng gh hi it tu un ng g u uj ji i r ra at ta a- -r ra at ta a ( (s sa at tu u p pi ih ha ak k) ). .

C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
( )
( ) 1
2
2
2 1



=


n n
n
d
d
X X
t
2
2
2
1
s
s
F =
( )
|
|
¹
|

\
|
+
¦
)
¦
`
¹
¦
¹
¦
´
¦
− +
+ −

=
∑ ∑
2 1 2 1
2
2
2
1
2 1
1 1
2 n n n n
X X
X X
t
3 3. . R Ri in ng gk ka as sa an n M Ma at te er ri i : :
U Uj ji i t t a ad da al la ah h s sa al la ah h s sa at tu u t te es s s st ta at ti is st ti ik k y ya an ng g d di ip pe er rg gu un na ak ka an n u un nt tu uk k m me en ng gu uj ji i k ke eb be en na ar ra an n a at ta au u
k ke es sa al la ah ha an n h hi ip po ot te es si is s n ni ih hi il l y ya an ng g d di in ny ya at ta ak ka an n d da al la am m b be en nt tu uk k s st ta at te em me en n b ba ah hw wa a d di ia an nt ta ar ra a d du ua a
r ra at ta a- -r ra at ta a h hi it tu un ng g t ti id dd da ak k t te er rd da ap pa at t p pe er rb be ed da aa an n y ya an ng g s si ig gn ni if fi ik ka an n. . U Uj ji i t t h ha an ny ya a d da ap pa at t
d di ip pe er rg gu un na ak ka an n u un nt tu uk k m me en ng gu uj ji i p pe er rb be ed da aa an n r ra at ta a- -r ra at ta a d da ar ri i d du ua a s sa am mp pe el l y ya an ng g d di ia am mb bi il l d da ar ri i
s su ua at tu u p po op pu ul la as si i y ya an ng g n no or rm ma al l d de en ng ga an n c ca ar ra a r ra an nd do om m, , s se er rt ta a d da at ta a y ya an ng g d di ip pe er ro ol le eh h a ad da al la ah h d da at ta a
d da al la am m s sk ka al la a i in nt te er rv va al l a at ta au u r ra at ti io o. .
T Te es s i in ni i p pe er rt ta am ma a k ka al li i d di ip pe er rg gu un na ak ka an n o ol le eh h W Wi il ll li ia am m S Se ee el ly y G Go os ss se et t ( (n na am ma a s sa am ma ar ra an nn ny ya a
“ “S St tu ud de en nt t” ”) ). . K Ka ar re en na a i it tu u, , u uj ji i t te es s s st ta at ti is st ti ik k s se er ri in ng g d di ik ke en na al l d de en ng ga an n n na am ma a “ “S St tu ud de en nt t t t” ” ( (“ “t t” ”
d di ia am mb bi il l d da ar ri i u uj ju un ng g a ak kh hi ir r n na am ma an ny ya a) ). . U Uj ji i t t d da ap pa at t b be er rl la ak ku u u un nt tu uk k s sa am mp pe el l y ya an ng g b be er rk ko or re el la as si i
a at ta au u s sa am mp pe el l t te er rp pi is sa ah h, , k ka ar re en na a d da ar ri i s sa am mp pe el l y ya an ng g i in nd de ep pe en nd de en nt t m mu un ng gk ki in n m me em mp pu un ny ya ai i c ci ir ri i
v va ar ri ia an n h ho om mo og ge en n y ya an ng g h he et te er ro og ge en n. . B Ba ag gi i s sa am mp pe el l t te er rp pi is sa ah h y ya an ng g h ho om mo og ge en n m me em mp pu un ny ya ai i
f fo or rm mu ul la a t te er rs se en nd di ir ri i, , d de em mi ik ki ia an n j ju ug ga a y ya an ng g v va ar ri ia an nn ny ya a h he et te er ro og ge en n. . U Un nt tu uk k i it tu u, , d da ap pa at t
d di is si im mp pu ul lk ka an n l la an ng gk ka ah h- -l la an ng gk ka ah h p pe en ng gg gu un na aa an n u uj ji i t t, , s se ep pe er rt ti i : :
1 1. . P Pa as st ti ik ka an n b ba ah hw wa a s sa am mp pe el l d di ia am mb bi il l d da ar ri i d di is st tr ri ib bu us si i n no or rm ma al l
2 2. . D Da at ta a y ya an ng g d di ia am mb bi il l m me er ru up pa ak ka an n d da at ta a s sk ka al la a i in nt te er rv va al l a at ta au u r ra at ti io o
3 3. . P Pa as st ti ik ka an n s sa am mp pe el l t te er rs se eb bu ut t s sa am mp pe el l b be er rk ko or rr re el la as si i a at ta au u s sa am mp pe el l t te er rp pi is sa ah h
a a. . J Ji ik ka a s sa am mp pe el ln ny ya a b be er rk ko or re el la as si i g gu un na ak ka an n f fo or rm mu ul la a b be er ri ik ku ut t : :

( (f fo or rm mu ul la a 1 1) )

b b. . J Ji ik ka a s sa am mp pe el ln ny ya a t te er rp pi is sa ah h, , u uj ji i d du ul lu u h ho om mo og ge en ni it ta as s d da ar ri i v va ar ri ia an ns sn ny ya a ( (u un nt tu uk k
m me en ne en nt tu uk ka an n v va ar ri ia an n h ho om mo og ge en n a at ta au u h he et te er ro og ge en n. . U Un nt tu uk k i it tu u, , g gu un na ak ka an n f fo or rm mu ul la a b be er ri ik ku ut t : :

d de en ng ga an n k ke er ri it te er ri ia a b bi il la a F F o ob bs se er rv va as si i l le eb bi ih h k ke ec ci il l d da ar ri i F F t ta ab be el l, , b be er ra ar rt ti i v va ar ri ia an ns sn ny ya a
h ho om mo og ge en n, , k ke ea ad da aa an n l la ai in ny ya a b be er ra ar rt ti i v va ar ri ia an ns sn ny ya a h he et te er ro og ge en n. .
4 4. . J Ji ik ka a p pa ad da a l la an ng gk ka ah h 3 3. .b b t te er rn ny ya at ta a v va ar ri ia an ns sn ny ya a h ho om mo og ge en n, , m ma ak ka a p pe er rg gu un na ak ka an n f fo or rm mu ul la a
b be er ri ik ku ut t : :



C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
( ) ( )
¦
¦
¦
)
¦
¦
¦
`
¹
¦
¦
¦
¹
¦
¦
¦
´
¦
− +
|
|
¹
|

\
|
− + −

=




2
2 1
2
2
2 2
2
1
2
1 2
1
2 1
n n
n
X
X
n
X
X
X X
t
( )
( ) 9 10
10
10
24
5 , 7 5 , 6
2




= t
90 / 14
1
= t 907 , 2 = t
J Ji ik ka a p pa ad da a l la an ng gk ka ah h 3 3. .b b t te er rn ny ya at ta a v va ar ri ia an ns sn ny ya a h he et te er ro og ge en n, , m ma ak ka a p pe er rg gu un na ak ka an n f fo or rm mu ul la a
b be er ri ik ku ut t : :



5 5. . D De en ng ga an n m me en ng ga ap pl li ik ka as si ik ka an n f fo or rm mu ul la a y ya an ng g s se es su ua ai i d de en ng ga an n c ci ir ri i d da at ta a a ak ka an n d da ap pa at t d di ia am mb bi il l
k ke es si im mp pu ul la an n d da ar ri i d da at ta a y ya an ng g d di ih ha ad da ap pi i. .
C Co on nt to oh h p pe en ng gg gu un na aa an n u uj ji i t t u un nt tu uk k d da at ta a s sa am mp pe el l y ya an ng g b be er rk ko or re el la as si i a at ta au u b be er rh hu ub bu un ng ga an n ( (f fo or rm mu ul la a
1 1) ), , m mi is sa al l ; ; G Gu ur ru u p pa ad da a S SD D N Ne eg ge er ri i 1 1 R Ra aj ja ab ba as sa a m me en ng gg gu un na ak ka an n d du ua a m me et to od de e p pe em mb be el la aj ja ar ra an n: :
M Me et to od de e A A d da an n M Me et to od de e B B, , y ya an ng g d di iu uj ji ic co ob ba ak ka an n k ke ep pa ad da a 1 10 0 o or ra an ng g s si is sw wa a ( (d di ia am mb bi il l s se ec ca ar ra a
r ra an nd do om m) ), , s se et ti ia ap p s se el le es sa ai i m me en ng ga aj ja ar r d di il la ak ku uk ka an n t te es s, , h ha as si il ln ny ya a s se ep pe er rt ti i p pa ad da a t ta ab be el l b be er ri ik ku ut t : :
T Ta ab be el l 2 22 2. . N Ni il la ai i h ha as si il l b be el le ej ja ar r P PP PK Kn n s si is sw wa a S SD D N Ne eg ge er ri i 2 2 R Ra aj ja ab ba as sa a d de en ng ga an n m me en ng gg gu un na ak ka an n
d du ua a m ma ac ca am m M Me et to od de e p pe em mb be el la aj ja ar ra an n. .

S Si is sw wa a M Me et to od de e A A M Me et to od de e B B D D D D
2 2
A A 6 6 7 7 - -1 1 1 1
B B 7 7 9 9 - -2 2 4 4
C C 5 5 7 7 - -2 2 4 4
D D 6 6 8 8 - -2 2 4 4
E E 7 7 6 6 1 1 1 1
F F 8 8 7 7 1 1 1 1
G G 6 6 8 8 - -2 2 4 4
H H 6 6 7 7 - -1 1 1 1
I I 7 7 9 9 - -2 2 4 4
J J 7 7 7 7 0 0 0 0
J JU UM ML LA AH H 6 65 5 7 75 5 - -1 10 0 2 24 4

D Da ap pa at t d di ih hi it tu un ng g : :



C Co on nt to oh h u uj ji i h ho om mo og ge en ni it ta as s v va ar ri ia an ns s , , m mi is sa al l : : d da at ta a p pr re es st ta as si i b be el la aj ja ar r s si is sw wa a P Pr ri ia a d da an n W Wa an ni it ta a
s se ep pe er rt ti i d da al la am m T Ta ab be el l 2 23 3. . b be er ri ik ku ut t : :
C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
667 , 0
0667 , 1
= F
( )
|
|
¹
|

\
|
+
¦
)
¦
`
¹
¦
¹
¦
´
¦
− +
+ −

=
∑ ∑
2 1 2 1
2
2
2
1
2 1
1 1
2 n n n n
X X
X X
t
|
¹
|

\
|
+
)
`
¹
¹
´
¦
− +
+

=
10
1
10
1
2 10 10
6 , 9 6
8 , 6 7
t
1
x
2
x
|
¹
|

\
|
)
`
¹
¹
´
¦
=
5
1
18
6 , 15
2 , 0
t
173 , 0
2 , 0
= t
42 , 0
2 , 0
= t 48 , 0 = t
T Ta ab be el l 2 23 3. . N Ni il la ai i I IP PA A 1 10 0 o or ra an ng g s si is sw wa a S SD D N Ne eg ge er ri i 2 2 R Ra aj ja ab ba as sa a b be er rd da as sa ar rk ka an n j je en ni is s k ke el la am mi in n. .
P PR RI IA A W WA AN NI IT TA A
N NO O
X X x x x x
2 2
X X X X x x
2 2
1 1 7 7 0 0 0 0 8 8 1 1, ,2 2 1 1, ,4 44 4
2 2 6 6 - -1 1 1 1 7 7 0 0, ,2 2 0 0, ,0 04 4
3 3 7 7 0 0 0 0 6 6 - -0 0, ,8 8 0 0, ,6 64 4
4 4 8 8 1 1 1 1 5 5 - -1 1, ,8 8 3 3, ,2 24 4
5 5 6 6 - -1 1 1 1 8 8 1 1, ,2 2 1 1, ,4 44 4
6 6 7 7 0 0 0 0 7 7 0 0, ,2 2 0 0, ,0 04 4
7 7 6 6 - -1 1 1 1 7 7 0 0, ,2 2 0 0, ,0 04 4
8 8 8 8 1 1 1 1 8 8 1 1, ,2 2 1 1, ,4 44 4
9 9 8 8 1 1 1 1 6 6 - -0 0, ,8 8 0 0, ,6 64 4
1 10 0 7 7 0 0 0 0 6 6 - -0 0, ,8 8 0 0, ,6 64 4
J JU UM ML LA AH H 7 70 0 6 6 6 68 8 9 9, ,6 6

D Da ar ri i t ta ab be el l t te er rs se eb bu ut t d da ap pa at t d di ik ke et ta ah hu ui i h ha ar rg ga a F F n ny ya a, , y ya a i it tu u : : = = 1 1, ,5 59 99 93 3
D De en ng ga an n m me en ng gg gu un na ak ka an n d de er ra aj ja at t k ke eb be eb ba as sa an n ( (n n
1 1
– – 1 1) ), , ( (n n
2 2
– – 1 1) ) d da an n t ta ar ra af f s si ig gn ni if fi ik ka an n 0 0, ,0 05 5, ,
m ma ak ka a d di ik ke et ta ah hu ui i h ha ar rg ga a f f
t ta ab be el l
= = 3 3, ,1 18 8. . j ja ad di i F F o ob bs se er rv va as si i l le eb bi ih h k ke ec ci il l d da ar ri i b ba at ta as s t ta ar ra af f
s si ig gn ni if fi ik ka an ns si i t te er rs se eb bu ut t, , m ma ak ka a d da ap pa at t d di ik ka at ta ak ka an n b ba ah hw wa a k ke ed du ua a v va ar ri ia an ns s t te er rs se eb bu ut t h ho om mo og gi in n. .
U Un nt tu uk k i it tu u, , r ru um mu us s ( (f fo or rm mu ul la a) ) b be er ri ik ku ut t d di ig gu un na ak ka an n u un nt tu uk k m me en ng gu uj ji i p pe er rb be ed da aa an n d du ua a r ra at ta a- -r ra at ta a: :



= = 7 7 = = 6 6, ,8 8 d di is su ub bs st ti it tu us si ik ka an n k ke e d da al la am m r ru um mu us s t te er rs se eb bu ut t, , m ma ak ka a u uj ji i t t m me en nj ja ad di i : :




K Ke es si im mp pu ul la an n a ap pa a y ya an ng g d da ap pa at t d di ip pe er ro ol le eh h d da ar ri i p pe er rh hi it tu un ng ga an n d di i a at ta as s ? ?
R Ru uj ju uk ka an n : :
1 1. . G Gu ui il lf fo or rd d, , J J. .P P. ., , 1 19 97 78 8; ; F Fu un nd da am me en nt ta al l S St ta at ti is st ti ic cs s i in n P Ps sy yc ch ho ol lo og gy y a an nd d E Ed du uc ca at ti io on n, , M Mc c- -
G Gr ra aw w- -H Hi il ll l K Ko og ga ak ku us sh ha a, , L Lt td d, , T To ok ky yo o ( (B Ba ab b 6 6, , h ha al l 7 77 7 – – 9 96 6, , B Ba ab b 1 11 1, , h ha al l
1 19 93 3 – – 2 20 09 9) )
C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
3 3. . I Is sp pa ar rj ja ad di i, , 1 19 98 88 8; ; S St ta at ti is st ti ik k P Pe en nd di id di ik ka an n, , D De ep pd di ik kb bu ud d D Di ik kt ti i P PP PL LP PT TK K, , J Ja ak ka ar rt ta a ( (B Ba ab b I IV V, ,
h ha al l 9 98 8 – – 1 12 23 3) ). .
4 4. . S Si ie eg ge el l, , S Si id dn ne ey y, , 1 19 98 85 5; ; S St ta at ti is st ti ik k N No on np pa ar ra am me et tr ri ik k U Un nt tu uk k I Il lm mu u- -i il lm mu u S So os si ia al l, ,
( (T Te er rj je em ma ah ha an n) ), , P PT T. . G Gr ra am me ed di ia a, , ( (B Ba ab b V VI II II I, , h ha al l. . 2 21 18 8 – – 2 22 28 8) )
5 5. . S Su ud dj ja an na a, , 1 19 98 84 4; ; M Me et to od da a S St ta at ti is st ti ik ka a, , T Ta ar rs si it to o, , B Ba an nd du un ng g ( (B Ba ab b X XI II II I, , h ha al l. . 2 27 75 5 - - 2 29 90 0) )

T Tu ug ga as s d da an n L La at ti ih ha an n : :
1 1. . S Se ep pu ul lu uh h o or ra an ng g p pa as si ie en n d di ii it t ( (m me en ng gu ur ra an ng gi i m ma ak ka an na an n d de en ng ga an n m ma ak ks su ud d s su up pa ay ya a b be er ra at t b ba ad da an n
b be er rk ku ur ra an ng g) ). . B Be er ra at t b ba ad da an n s se eb be el lu um m d di ii it t d da an n s se es su ud da ah hn ny ya a d di it ti im mb ba an ng g u un nt tu uk k m me en ng ge et ta ah hu ui i
a ap pa ak ka ah h d di ii it t i it tu u b be er rh ha as si il l a at ta au uk ka ah h t ti id da ak k. . H Ha as si il ln ny ya a d da al la am m k kg g, , d di ib be er ri ik ka an n d di i h ha al la am ma an n
b be er ri ik ku ut t i in ni i: :
P Pa as si ie e
n n
B Be er ra at t
S Se eb be el lu um m D Di ii it t
B Be er ra at t
S Se es su ud da ah h D Di ii it t
1 1
2 2
3 3
4 4
5 5
6 6
7 7
8 8
9 9
1 10 0
7 78 8, ,3 3
8 84 4, ,7 7
7 77 7, ,4 4
9 95 5, ,6 6
8 82 2, ,0 0
6 69 9, ,4 4
7 79 9, ,7 7
8 85 5, ,6 6
9 92 2, ,8 8
9 99 9, ,2 2
7 77 7, ,4 4
8 83 3, ,2 2
7 75 5, ,7 7
9 92 2, ,4 4
8 80 0, ,2 2
6 68 8, ,1 1
7 76 6, ,9 9
8 83 3, ,9 9
9 90 0, ,4 4
9 95 5, ,2 2

1 1. . A As su um ms si i a ap pa a y ya an ng g h ha ar ru us s d di ia am mb bi il l m me en ng ge en na ai i d di is st tr ri ib bu us si i b be er ra at t b ba ad da an n? ?
2 2. . U Uj ji i d du ul lu u a ap pa ak ka ah h s si im mp pa an ng ga an n b ba ak ku u b be er ra at t b ba ad da an n s se eb be el lu um m d da an n s se es su ud da ah h d di ii it t s sa am ma a
b be es sa ar r ( (h ho om mo og ge en n) )? ?
3 3. . D Da ap pa at tk ka ah h d di is si im mp pu ul lk ka an n b ba ah hw wa a d di ii it t y ya an ng g t te el la ah h d di il la ak ku uk ka an n i it tu u b be er rh ha as si il l? ?
4 4. .
C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
P Po ok ko ok k B Ba ah ha as sa an n V VI II I: : ( (2 2 X X P Pe er rt te em mu ua an n) )
T Tu uj ju ua an n P Pe em mb be el la aj ja ar ra an n : :
1 1. . A Ag ga ar r m ma ah ha as si is sw wa a d da ap pa at t m me en na ak ks si ir r p pa ar ra am me et te er r r ra at ta a- -r ra at ta a h hi it tu un ng g. .
2 2. . A Ag ga ar r m ma ah ha as si is sw wa a d da ap pa at t m me en na ak ks si ir r p pa ar ra am me et te er r s si im mp pa an ng ga an n b ba ak ku u. .
3 3. . A Ag ga ar r m ma ah ha as si is sw wa a d da ap pa at t m me en na ak ks si ir r p pa ar ra am me et te er r s sa am mp pe el l. .

R Ri in ng gk ka as sa an n M Ma at te er ri i : :
D Da at ta a y ya an ng g d di ip pe er ro ol le eh h d da ar ri i s su ua at tu u p pe en ng gu uk ku ur ra an n, , m mi is sa al l r ra at ta a- -r ra at ta a h hi it tu un ng g t ti id da ak kl la ah h k ki it ta a y ya ak ki in ni i
b be eg gi it tu u s sa aj ja a, , s se er ri in ng g o or ra an ng g m me er ra as sa a k ku ur ra an ng g p pe er rc ca ay ya a t te er rh ha ad da ap p r ra at ta a- -r ra at ta a. . O Ol le eh h k ka ar re en na a i it tu u, ,
d di ic co ob ba a o or ra an ng g u un nt tu uk k m me el la ak ku uk ka an n p pe en na ak ks si ir ra an n. . U Un nt tu uk k m me en na ak ks si ir r s se es su ua at tu u y ya an ng g b be er rl la ak ku u u un nt tu uk k
p po op pu ul la as si i d di ip pe er rl lu uk ka an n t ti it ti ik k p pe en na ak ks si ir r. . C Co on nt to oh h: : u un nt tu uk k m me en na ak ks si ir r t ti in ng gg gi i r ra at ta a- -r ra at ta a s si is sw wa a S SD D
k ko ot ta a B Ba an nd da ar r L La am mp pu un ng g, , d di ia am mb bi il l s sa am mp pe el l s se ec ca ar ra a a ac ca ak k. . S Se et te el la ah h d di ih hi it tu un ng g d di id da ap pa at t x x h hi it tu un ng g
s se eb be es sa ar r 1 14 45 5, ,7 7 c cm m. . J Ji ik ka a d da at ta a i in ni i d di ip pa ak ka ai i u un nt tu uk k m me en na ak ks si ir r t ti in ng gg gi i r ra at ta a- -r ra at ta a s si is sw wa a S SD D, , m ma ak ka a
a an ng gk ka a i in ni i m me en nj ja ad di i t ti it ti ik k p pe en na ak ks si ir r t ti in ng gg gi i r ra at ta a- -r ra at ta a s si is sw wa a S SD D k ko ot ta a B Ba an nd da ar r L La am mp pu un ng g. . T Ti it ti ik k
p pe en na ak ks si ir r u un nt tu uk k s se eb bu ua ah h p pa ar ra am me et te er r b be er rl la ai in na an n t te er rg ga an nt tu un ng g d da ar ri i h ha ar rg ga a y ya an ng g d di id da ap pa at t d da ar ri i
s sa am mp pe el l y ya an ng g d di ia am mb bi il l. . B Bi ia as sa an ny ya a o or ra an ng g m me el la ak ku uk ka an n t ti it ti ik k p pe en na ak ks si ir r i it tu u d da ar ri i i in nt te er rv va al l
p pe en na ak ks si ir ra an n a at ta au u d da ae er ra ah h p pe en na ak ks si ir ra an n, , y ya ai it tu u m me en na ak ks si ir r h ha ar rg ga a p pa ar ra am me et te er r d di ia an nt ta ar ra a b ba at ta as s- -
b ba at ta as s d du ua a h ha ar rg ga a. . C Co on nt to oh h d da at ta a d di i a at ta as s, , d da ap pa at t d di ik ka at ta ak ka an n t ti in ng gg gi i s si is sw wa a S SD D k ko ot ta a B Ba an nd da ar r
L La am mp pu un ng g b be er ra ad da a a an nt ta ar ra a 1 14 40 0 c cm m s sa am mp pa ai i d de en ng ga an n 1 15 55 5 c cm m. . M Ma ak ki in n l le eb ba ar r d da ae er ra ah h p pe en na ak ks si ir ra an n
t te en nt tu u s sa aj ja a m ma ak ki in n d di iy ya ak ki in ni i a ak ka an n k ke eb be en na ar ra an nn ny ya a. . D Da al la am m p pr ra ak kt ti ik kn ny ya a, , k ki it ta a h ha ar ru us s m me en nc ca ar ri i
i in nt te er rv va al l p pe en na ak ks si ir ra an n y ya an ng g b ba ai ik k d de en ng ga an n d de en ng ga an n d de er ra aj ja at t k ke ep pe er rc ca ay ya aa an n y ya an ng g m me em mu ua as sk ka an n. .
A Ad da a t ti ig ga a m ma ac cc ca am m p pe en na ak ks si is sr ra an n y ya an ng g a ak ka an n d di il la ak ku uk ka an n 1 1) ) m ma an nk ks si ir r r ra at ta a- -r ra at t, , 2 2) ) m me en na ak ks si ir r
s si im mp pa an ng ga an n b ba ak ku u, , d da an n 3 3) ) m me en na ak ks si ir r p pa ar ra am me et te er r s sa am mp pe el l. .
1 1. . M Me en na ak ks si ir r R Ra at ta a- -r ra at ta a
B Be er rd da as sa ar rk ka an n h ha as si il l p pe en ng ga am ma at ta an n t te er rh ha ad da ap p s su ua at tu u p po op pu ul la as si i d di ip pe er ro ol le eh h r ra at ta a- -r ra at ta a 5 56 6, ,8 8 d da an n
s si im mp pa an ng ga an n b ba ak ku u 3 3, ,5 56 6. . T Te en nt tu uk ka an n i in nt te er rv va al l p pe en na ak ks si ir ra an n p pa ar ra am me et te er r d da ar ri i d da at ta a t te er rs se eb bu ut t. . U Un nt tu uk k
m me en ne en nt tu uk ka an n p pe en nk ka as si ir ra an n y ya an ng g l le eb bi ih h t ti in ng gg gi i t ti in ng gk ka at t k ke ep pe er rc ca ay ya aa an nn ny ya a, , d di ig gu un na ak ka an n i in nt te er rv va al l
p pe en na ak ks si ir ra an n a at ta au u d da ae er ra ah h p pe en na ak ks si ir ra an n d di is se er rt ta ai i d de en ng ga an n n ni il la ai i k ko oe ef fi is si ie en n k ke ep pe er rc ca ay ya aa an n y ya an ng g
d di ik ke eh he en nd da ak ki i. . A Ad da a t ti ig ga a p pe er rs sy ya ar ra at t y ya an ng g h ha ar ru us s d di ip pe en nu uh hi i l le eb bi ih h d da ah hu ul lu u : :
a a. . S Si im mp pa an ng ga an n b ba ak ku u σ d di ik ke et ta ah hu ui i d da an n p po op pu ul la as si i b be er rd di is st tr ri ib bu us si i n no or rm ma al l, , m ma ak ka a r ru um mu us s y ya an ng g
d di ig gu un na ak ka an n a ad da al la ah h : :
C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o



b b. . S Si im mp pa an ng ga an n b ba ak ku u σ t ti id da ak k d di ik ke et ta ah hu ui i d da an n p po op pu ul la as si i b be er rd di is st tr ri ib bu us si i n no or rm ma al l, , m ma ak ka a r ru um mu us s
y ya an ng g d di ig gu un na ak ka an n a ad da al la ah h : :



c c. . S Si im mp pa an ng ga an n b ba ak ku u σ t ti id da ak k d di ik ke et ta ah hu ui i d da an n p po op pu ul la as si i t ti id da ak k b be er rd di is st tr ri ib bu us si i n no or rm ma al l ( (t te et ta ap pi i
u uk ku ur ra an n n n t ti id da ak k t te er rl la al lu u k ke ec ci il l, , m ma ak ka a r ru um mu us s y ya an ng g d di ig gu un na ak ka an n a ad da al la ah h : :


C Co on nt to oh h : : s sa am mp pe el l a ac ca ak k d da ar ri i 8 80 0 o or ra an ng g s si is sw wa a t te el la ah h d di ia am mb bi il l d da ar ri i s se eb bu ua ah h s se ek ko ol la ah h d da as sa ar r
t te en nt ta an ng g n ni il la ai i B Bh hs s. . I In nd do on ne es si ia a. . D Di id da ap pa at t x x = = 7 76 6, ,3 34 4 d da an n s s = = 8 8, ,6 64 4
- - D Da ap pa at t d di ik ka at ta ak ka an n b ba ah hw wa a n ni il la ai i r ra at ta a- -r ra at ta a s si is sw wa a S SD D t te er rs se eb bu ut t a ad da al la ah h 7 76 6, ,3 34 4 t ti it ti ik k
p pe en na ak ks si ir ra an n t te el la ah h d di it te en nt tu uk ka an n
- - J Ji ik ka a d di ik ke eh he en nd da ak ki i i in nt te er rv va al l p pe en na ak ks si ir ra an n n ni il la ai i r ra at ta a- -r ra at ta a d de en ng ga an n k ko oe ef fi is si ie en n
k ke ep pe ee er rc ca ay ya aa an n 0 0, ,9 95 5, , m ma ak ka a d da ap pa at t d di ip pa ak ka ai i r ru um mu us s p pa ad da a b b ( (c c) ) d di i a at ta as s. . U Un nt tu uk k = =
0 0, ,9 97 75 5 d da an n d dk k = = 9 99 9 d de en ng ga an n i in nt te ee er rp po ol la as si i d da ar ri i D Da af ft ta ar r G G d da al la am m A Ap pe en nd di ix x ( (S Su ud dj ja an na a) )
m ma ak ka a d di ip pe er ro ol le eh h t t = = 1 1, ,9 98 87 7

M Ma ak ka a d da ar ri i r ru um mu us s d di i a at ta as s d di ip pe er ro ol le eh h i in nt te er rv va al l p pe en na ak ks si ir ra an n s se eb ba ag ga ai i b be er ri ik ku ut t : :









D Da ap pa at t d di is si im mp pu ul lk ka an n b ba ah hw wa a k ki it ta a m me ey ya ak ki in ni i 9 95 5 % % i in nt te er rv va al l k ke ep pe er rc ca ay ya aa an n n ni il la ai i B Bh hs s. .
I In nd do on ne es si ia a r ra at ta a- -r ra at ta a s si is sw wa a S SD D a ad da al la ah h D De en ng ga an n k ka at ta a l la ai in n
n
z x
n
z x
σ
µ
σ
γ γ
. .
2
1
2
1
+ < < −
n
s
t x
n
s
t x
p p
. . + < < − µ
n
s
t x
n
s
t x
p p
. . + < < − µ
ρ
ρ
|
¹
|

\
|
+ < < |
¹
|

\
|

80
64 , 8
987 , 1 34 , 76
80
64 , 8
987 , 1 34 , 76 µ
|
¹
|

\
|
+ < < |
¹
|

\
|

944 , 8
64 , 8
987 , 1 34 , 76
944 , 8
64 , 8
987 , 1 34 , 76 µ
( ) ( ) 035 , 1 987 , 1 34 , 76 035 , 1 987 , 1 34 , 76 + < < − µ
057 , 2 34 , 76 057 , 2 34 , 76 + < < − µ
397 , 78 283 , 74 < < µ
397 , 78 283 , 74 < < µ
C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
d da ap pa at t d di ik ka at ta ak ka an n b ba ah hw wa a n ni il la ai i r ra at ta a- -r ra at ta a s si is sw wa a S SD D d da al la am m B Bh hs s. . I In nd do on ne es si ia a b be er ra ad da a
d da al la am m i in nt te er rv va al l d de en ng ga an n b ba at ta as s 7 74 4, ,2 28 83 3 d da an n 7 78 8, ,3 39 97 7

2 2. . M Me en na ak ks si ir r s si im mp pa an ng ga an n b ba ak ku u
J Ji ik ka a d di is st tr ri ib bu us si i n no or rm ma al l ( (p po op pu ul la as si i) ) d de en ng ga an n v va ar ri ia an ns s , , m ma ak ka a 1 10 00 0 γ % % i in nt te er rv va al l
k ke ep pe er rc ca ay ya aa an n u un nt tu uk k d di it te en nt tu uk ka an n d de en ng ga an n m me en ng gg gu un na ak ka an n r ru um mu us s c ch hi i- -k ku ua ad dr ra at t, , h ha al l i in ni i
d di il la ak ku uk ka an n k ka ar re en na a t ti it ti ik k p pe en na ak ks si ir ra an n s s u un nt tu uk k a ad da al la ah h b bi ia as s. . R Ru um mu us s : :


d de en ng ga an n n n = = u uk ku ur ra an n s sa am mp pe el l, , s se ed da an ng gk ka an n , , d da an n d di id dp pa at t d da ar ri i d da af ft ta ar r
c ch hi i- -k ku ud dr ra at t b be er rt tu ur ru ut t- -t tu ur ru ut t u un nt tu uk k d da an n d de en ng ga an n d dk k ( (n n – – 1 1) )
U Un nt tu uk k m me en nd da ap pa at tk ka an n i in nt te er rv va al l p pe en na ak ks si ir ra an n s si im mp pa an ng ga an n b ba ak ku u , , t ti in ng gg ga al l m me el la ak ku uk ka an n
p pe en na ar ri ik ka an n a ak ka ar r k ke et ti id da as sa am ma aa an n d da al la am m r ru um mu us s d di i a at ta as s. . S Se eb ba ag ga ai i c co on nt to oh h : :
S Se eb bu ua ah h s sa am mp pe el l a ac ca ak k b be er ru uk ku ur ra an n n n = = 3 30 0 t te el la ah h d di ia am mb bi il l d da ar ri i s su ua at tu u p po op pu ul la as si i y ya an ng g
b be er rd di is st tr ri ib bu us si i n no or rm ma al l d de en ng ga an n s si im mp pa an ng ga an n b ba ak ku u , , d di ih ha as si il lk ka an n h ha ar rg ga a s st ta at ti is st ti ik k s s
2 2
= = 7 7, ,8 8
d de en ng ga an n k ko oe ef fi is si ie en n k ke ep pe er rc ca ay ya aa an n 0 0, ,9 95 5 d da an n d dk k = = 2 29 9, , m ma ak ka a d da af ft ta ar r c ch hi i- -k ku ud dr ra at t d di id dd da ap pa at t : :
d da an n d da ar ri i r ru um mu us s d di i a at ta as s, , d di ip pe er ro ol le eh h : :
a at ta au u i in nt te er rv va al l p pe en na ak ks si ir ra an n u un nt tu uk k
s si im mp pa an ng ga an n b ba ak ku u σ a ad da al la ah h B Be er ra ar rt ti i : : d di iy ya ak ki in ni i d da an n m me er ra as sa a p pe er rc ca ay ya a
b ba ah hw wa a s si im mp pa an ng ga an n b ba ak ku u a ak ka an n a ad da a d da al la am m i in nt te er rv va al l y ya an ng g d di ib ba at ta as si i 2 2, ,2 23 3 d da an n 3 3, ,7 75 5. .

3 3. . M Me en na ak ks si ir r s se el li is si ih h d du ua a r ra at ta a- -r ra at ta a
U Un nt tu uk k m me en ng ge et ta ah hu ui i a ap pa ak ka ah h d du ua a r ra at ta a- -r ra at ta a p po op pu ul la as si i b be er ra ad da a p pa ad da a s su ua at tu u r re en nt ta an ng ga an n
t te er rt te en nt tu u y ya an ng g k ki it ta a y ya ak ki in ni i ( (1 10 00 0 % %) ) b be er ra ad da a d di ia an nt ta ar ra a k ke ed du ua a r ra at ta a- -r ra at ta a t te er rs se eb bu ut t, , m ma ak ka a
d di ic co ob ba a m ma an na ak ks si ir rn ny ya a b be er rd da as sa ar rk ka an n r ra at ta a- -r ra at ta a d da an n s si im mp pa an ng ga an n b ba ak ku u m ma as si in ng g- -m ma as si in ng g : :
u un nt tu uk k p po op pu ul la as si i k ke e s sa at tu u d da an n u un nt tu uk k p po ou ul la as si i k ke e d du ua a. . D Da ar ri i
m ma as si in ng g- -m ma as si in ng g p po op pu ul la as si i d di ia am mb bi il l s sa am mp pe el l a ac ca ak k n n
1 1
d da an n n n
2 2
, , r ra at ta a- -r ra at ta a d da an n s si im mp pa an ng ga an n
b ba ak ku u A Ak ka an n d di it ta ak ks si ir r r ra at ta a- -r ra at ta a B Ba ag ga ai im ma an n i in nt te er rv va al l
p pe en na ak ks si ir ra an nn ny ya a : : y ya an ng g u um mu um m d di ip pa ak ka ai i a ad da al la ah h t te et ta ap pi i t ti id da ak k d di ik ke et ta ah hu ui i
b be es sa ar rn ny ya a, , m ma ak ka a p pe er rt ta am ma a- -t ta am ma a d di it te en nt tu uk ka an n l le eb bi ih h d da ah hu ul lu u s s
2 2
d de en ng ga an n m me en ng gg gu un na ak ka an n
f fo or rm mu ul la a : :
2
σ
2
σ
σ
σ
( )
( )
( )
( ) γ χ
σ
χ
γ


< <

+
1
1 1
2
2
1
2
2
2
1
2
1
2
s n s n
( )
2
1
2
1
γ
χ
+ ( )
2
1
2
1
γ
χ

( ) γ ρ + = 1
2
1
( ) γ ρ − = 1
2
1
σ
σ
7 , 45
2
975 , 0
= χ 0 , 16
2
025 , 0
= χ
( ) ( )
0 , 16
8 , 7 29
7 , 45
8 , 7 29
2
< < σ 14 , 14 95 , 4
2
< < σ
75 , 3 23 , 2
2
< < σ
σ
1 1
σ µ dan
2 2
σ µ dan
2 2 1
1 , , s x dan s x
2 1
x x −
σ σ σ = =
2 1
C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
( )
2 1
2
1
2 1
2 1
1 1
.
1 1
.
n n
s t x x
n n
s t x x
p p
+ + − < + − −
7 , 24
2
1
= s
( ) ( )
2
1 1
2 1
2
2 2
2
1 1 2
− +
− + −
=
n n
s n s n
s
( ) ( )
2 60 50
2 , 37 1 60 7 , 24 1 50
2
− +
− + −
= s
( ) ( )
53 , 31
108
2 , 37 59 7 , 24 49
2
=
+
= s
2 1
1 1
n n
s + 08 , 1
60
1
50
1
= + = s
( ) ( ) 08 , 1 984 , 1 2 , 60 4 , 70 08 , 1 984 , 1 2 , 62 4 , 70
2 1
X x X + − < − < − − µ
34 , 12 06 , 8
2 1
< − < x x
2
2
1
|
|
¹
|

\
|
>
b
z
n
γ
σ

s se ed da an ng gk ka an n i in nt te er rv va al l k ke ep pe er rc ca ay ya aa an n d di it te en nt tu uk ka an n d de en ng ga an n
d di is st tr ri ib bu us si i S St tu ud de en nt t, , d de en ng ga an n f fo or rm mu ul la a : :


t t
p p
d di id da ap pa at t d da ar ri i d di is st tr ri ib bu us si i S St tu ud de en nt t d de en ng ga an n ( ) γ ρ + = 1
2
1
d da an n d dk k = = ( (n n
1 1
+ + n n
2 2
– – 2 2) ), ,
c co on nt to oh h : : K Ki it ta a m mi is sa al lk ka an n a ad da a d du ua a m me et to od de e m me en ng ga aj ja ar r y ya an ng g s se ei ir rn ng g d di il la ak ku uk ka an n, , m me et to od de e A A
d di il la ak ku uk ka an n s se eb ba an ny ya ak k 5 50 0 k ka al li i m me en ng gh ha as si il lk ka an n r ra at ta a- -r ra at ta a = = 6 60 0, ,2 2 d da an n M Me et to od de e B B
d di il la ak ku uk ka an n 6 60 0 k ka al li i m me en ng gh ha as si il lk ka an n r ra at ta a- -r ra at ta a 7 70 0, ,4 4 d da an n 2 , 37
2
2
= s T Te en nt tu uk ka an n i in nt te er rv va al l
k ke ep pe er rc ca ay ya aa an n m me en ng ge en na ai i p pe er rb be ed da aa an n r ra at ta a- -r ra at ta a p pe en ng gu uk ku ur rn n d da at ta a t te er rs se eb bu ut t d di i a at ta as s? ?
U Un nt tu uk k m me en ny ye el le es sa ai ik ka an n p pe er rs so oa al la an n t te er rs se eb bu ut t, , m ma ak ka a d da ar ri i v va ar ri ia an ns s g ga ab bu un ng ga an n d da at ta a d di ip pe er ro ol le eh h


S Se el la an nj ju ut tn ny ya a d di ih hi it tu un ng g : :


d de en ng ga an n p p = = 0 0, ,9 97 75 5 d da an n d dk k = = 1 10 08 8, , d dd da ar ri i d da af ft ta ar r d di is st tr ri ib bu us si i t t d di id da ap pa at t t t = = 1 1, ,9 98 84 4
d da ar ri i r ru um mu us s t ta ak ks si ir ra an n d di i a at ta as s, , d di ip pe er ro ol le eh h : :
a at ta au u
m me er ra as sa a y ya ak ki in n s se el li is si ih h r ra at ta a- -r ra at ta a p pe en ng gu uk ku ur ra an n k ke ed du ua a m me et to od de e
p pe en ng gu uk ku ur ra an n a ak ka an n a ad da a d da al la am m i in nt te er rv va al l y ya an ng g d di ib ba at ta as si i o ol le eh h 8 8, ,0 06 6 d da an n 1 12 2, ,3 34 4
4 4. . M Me en na ak ks si ir r p pa ar ra am me et te er r s sa am mp pe el l
B Be er ra ap pa a u uk ku ur ra an n s sa am mp pe el l y ya an ng g d di ip pe er rl lu uk ka an n d da al la am m s su ua at tu u p pe en ne el li it ti ia an n? ? U Un nt tu uk k i it tu u d di ic co ob ba a
m me en na ak ks si ir ra an ny ya a, , a ad da a d du ua a k ke em mu un ng gk ki in na an n t te er rl la al lu u t ti in ng gg gi i a at ta au u t te er rl la al lu u r re en nd da ah h. . M Ma ak ki in n k ke ec ci il l
b be ed da a k ke ed du ua an ny ya a t te en nt tu u s sa aj ja a m ma ak ki in n b ba ai ik k m me en na ak ks si ir rn ny ya a , , k ka ar re en na a m ma ak ki in n d de ek ka at t p pe en na ak ks si ir r
y ya an ng g d di ip pa ak ka ai i d de en ng ga an n k ke ep pa ad da a p pa ar ra am me et te er r y ya an ng g d di it ta ak ks si ir r. . U Un nt tu uk k k ko oe ef fi is si ie en n k ke ep pe er rc ca ay ya aa an n
γ d da an n p po op pu ul la as si i n no or rm ma al l d de en ng ga an n s si im mp pa an ng ga an n b ba ak ku u σ d di ik ke et ta ah hu ui i, , m ma ak ka a u uk ku ur ra an n s sa am mp pe el l : :
U Un nt tu uk k c co on nt to oh h, , m mi is sa al l d di it ta ak ks si ir r r ra at ta a- -r ra at ta a w wa ak kt tu u y ya an ng g d di ip pa ak ka ai i s si is sw wa a
d da al la am m m me en ny ye el le es sa ai ik ka an n P PR R y ya an ng g d di ib be er ri ik ka an n o ol le eh h g gu ur ru u M Ma at te em ma at ti ik k, , u un nt tu uk k
C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
i it tu u d di ip pe er rl lu uk ka an n s se eb bu ua ah h s sa am mp pe el l. . K Ke et ti ik ka a m me en na ak ks si ir r r ra at ta a t te er rs se eb bu ut t, , d di ip pe er rl lu uk ka an n d de er ra aj ja at t
k ke ep pe er rc ca ay ya aa an n 9 99 9 % % d de en ng ga an n b be ed da a y ya an ng g l le eb bi ih h k ke ec ci il l d da ar ri i 0 0, ,0 05 5. . j ji ik ka a d di ik ke et ta ah hh hu ui i
s si im mp pa an ng ga an n b ba ak ku u w wa ak kt tu u y ya an ng g d di ip pe er rl lu uk ka an n 5 5 m me en ni it t, , b be er ra ap pa a s si is sw wa a y ya an ng g p pe er rl lu u d di ia am mb bi il l
s se eb ba ag ga ai i s sa am mp pe el l? ?
D De en ng ga an n σ = = 0 0, ,5 5 m me en ni it t d da an n b b = = 0 0, ,0 05 5 m me en ni it t d de en ng ga an n a an ng gk ka a z z = = 2 2, ,5 58 8, , m ma ak ka a d da ar ri i r ru um mu us s
d di i a at ta as s d di id da ap pa at t : :

K Ka ar re en na a i it tu u, , u uk ku ur ra an n s sa am mp pe el l y ya an ng g d di ip pe er rl lu uk ka an n u un nt tu uk k m me en ne el li it ti i m ma as sa al la ah h p pe en ng gg gu un na aa an n
w wa ak kt tu u m me en ng ge er rj ja ak ka an n P PR R b ba ag gi i s si is sw wa a S SD D p pa al li in ng g s se ed di ik ki it t n n = = 6 66 66 6 o or ra an ng g d da an n b be er rs si if fa at t
d de es sk kr ri it t. .
D Da af ft ta ar r R Ru uj ju uk ka an n : :
1 1. . G Gu ui il lf fo or rd d, , J J. .P P. ., , 1 19 97 78 8; ; F Fu un nd da am me en nt ta al l S St ta at ti is st ti ic cs s i in n P Ps sy yc ch ho ol lo og gy y a an nd d E Ed du uc ca at ti io on n, , M Mc c- -
G Gr ra aw w- -H Hi il ll l K Ko og ga ak ku us sh ha a, , L Lt td d, , T To ok ky yo o ( (B Ba ab b 6 6, , h ha al l 7 77 7 – – 9 96 6, , B Ba ab b 1 11 1, , h ha al l
1 19 93 3 – – 2 20 09 9) )
2 2. . S Su ud dj ja an na a, , 1 19 98 84 4; ; M Me et to od da a S St ta at ti is st ti ik ka a, , T Ta ar rs si it to o, , B Ba an nd du un ng g ( (B Ba ab b X XI I, , h ha al l. . 1 19 94 4 - - 2 20 08 8) )

T Tu ug ga as s d da an n L La at ti ih ha an n : :
1 1. . A Ap pa ak ka ah h y ya an ng g d di im ma ak ks su ud d d de en ng ga an n p pe en na ak ks si ir r ? ? J Ji ik ka a s se eb bu ua ah h p pa ar ra am me et te er r d di it ta ak ks si ir r o ol le eh h
s se eb bu ua ah h p pe en na ak ks si ir r, , h ha al l- -h ha al l a ap pa a y ya an ng g t te er rj ja ad di i? ?
2 2. . T Tu ul li is sk ka an n s si if fa at t p pe en na ak ks si ir r a ap pa a y ya an ng g d di im mi il li ik ki i s st ta at ti is st ti ik k b be er ri ik ku ut t : :
a a. . R Ra at ta a- -r ra at ta a b b. . S Si im mp pa an ng ga an n b ba ak ku u c c. . S Se el li is si ih h d du ua a r ra at ta a- -r ra at ta a d d. . s sa am mp pe el l
3 3. . A Ap pa a y ya an ng g d di im ma ak ks su ud d d de en ng ga an n k ko oe ef fi is si ie en n k ke ep pe er rc ca ay ya aa an n p pe en na ak ks si ir ra an n? ?
4 4. . K Ki it ta a i in ng gi in n m me en na ak ks si ir r p pa ar ra am me et te er r b be er rd da as sa ar rk ka an n s st ta at ti is st ti ik k. . S Se eb bu ua ah h s sa am mp pe el l a ac ca ak k d di ia am mb bi il l
h ha ar ru us s d di ia am mb bi il l d da ar ri i p po op pu ul la as si i y ya an ng g b be er rs sa an ng gk ku ut ta an n. . F Fa ak kt to or r- -f fa ak kt to or r a ap pa a s sa aj ja a y ya an ng g h ha ar ru us s
d di ip pe er rh ha at ti ik ka an n u un nt tu uk k m me en ne en nt tu uk ka an n u uk ku ur ra an n s sa am mp pe el l? ?
5 5. . D Di is st tr ri ib bu us si i a ap pa ak ka ah h y ya an ng g d di ig gu un na ak ka an n u un nt tu uk k m me en nn nt tu uk ka an n i in nt te er rv va al l k ke ep pe er rc cy ya aa an n s si im mp pa an ng ga an n
b ba ak ku u p po op pu ul la as si i b br rd di is st tr ri ib bu us si i n no or rm ma al l? ?


_ __ __ __ __ __ __ __ __ __ __ __ __ __ __ __ __ __ _
2
05 , 0
5 , 0 58 , 2
|
¹
|

\
|
>
X
n
2
05 , 0
29 , 1
|
¹
|

\
|
> n
( )
2
8 , 25 > n
54 , 665 > n

Ringkasan Materi : 1. Pengertian Satatistik Statistik adalah kata yang digunakan untuk menyatakan sekumpulan fakta, umumnya berbentuk angka-angka yang disusun dalam tabel atau diagram yang melukiskan atau menggambarkan suatu kumpulan data yang mempunyai arti. Untuk memudahkan, berikut ini disampaikan beberapa contoh : a. "Ada 60 % dari penduduk yang memerlukan air bersih, kata 60 % adalah statistik. b. Statistik vital pragawati tersebut adalah 38 - 33 - 35, rangkaian angka-angka ini disebut juga "statistik" karena mempunyai arti. Sedangkan statistika menunjukkan suatu pengetahuan yang berhubungan dengan caracara pengumpulan fakta, pengolahan, penganalisisan, dan penarikan kesimpulan serta pembuatan keputusan yang cukup beralasan berdasarkan fakta yang ada. 2. Peranan Statistik Statistik berfungsi hanya sebagai alat bantu! Peranan statistik dalam penelitian tetap diletakkan sebagai alat. Artinya, statistik bukan menjadi tujuan yang menentukan komponen penelitian lain. Oleh sebab itu, yang berperan menentukan tetap masalah yang dicari jawabannya dan tujuan penelitian itu sendiri. Statistik dapat berguna dalam penyusunan model, perumusan hipotesis, pengembangan alat pengambil data, penyusunan rancangan penelitian, penentuan sampel, dan analisis data, yang kemudian data tersebut diinterpretasikan sehingga bermakna. Hampir semua penelitian ilmiah dilakukan terhadap sampel kejadian, dan atas dasar sampel itu ditarik suatu generalization. Suatu generalisasi pasti mengalami error; disinilah salah satu tugas statistik bekerja atas dasar sampel bukan populasi. Dengan demikian pengujian hipotesis dapat kita lakukan dengan teknik-teknik statistik. Dari hasil analisis statistik yang diperoleh berdasarkan perhitungan yang berbentuk angka-angka tersebut, sebenarnya belum mempunyai arti apa-apa tanpa dideskripsikan dalam bentuk kalimat atau kata-kata di dalam penarikan kesimpulan. Jika tidak, maka hasil analisis tersebut tidak akan bermakna dan hanya tinggal angka-angka yang tidak "berbunyi". 3. Penyajian Data Penyajian data statistik pada dasarnya dapat dibagi dalam bentuk :
Created by Eko Susanto

1. Tabel. Penyajian dalam bentuk tabel terdiri atas bermacam-macam jenis, yakni tabel tunggal (univariat), tabel silang (bivariat), maupun multivariat. Contoh tabel tunggal, Data siswa kelas II dan III SD Labuan dalam bentuk frekuensi dan porsentase Tabel 1. BANYAK SISWA KELAS I – VI SD LABUAN
No . 1 2 3 4 5 6 Variabel Kelas I Kelas II Kelas III Kelas IV Kelas V Kelas VI Jumlah Frekuensi 34 35 38 35 37 36 215 Persentase (%) 1 5 ,8 1 1 6 ,2 8 1 7 ,6 7 1 6 ,2 8 1 7 ,2 1 1 6 ,7 5 100,00

Contoh tabel silang (bivariat): Seorang guru melakukan penelitian mengenai pendapat siswa tentang fungsi Usaha Kesehatan Sekolah. “pooling” ini dikaitkan dengan latar belakang pendidikan orang tua siswa tersebut, hasil “poling” dapat dilihat pada tabel berikut : Tabel 2. PENDAPAT SISWA TENTANG FUNGSI UKS SEKOLAH BERDASARKAN STATUS SOSIAL EKONOMI ORANG TUA
STATUS SOSIAL NO KATEGORI EKONOMI ORANG T UA T I NGGI 1 2 3 BAIK CUKUP KURANG JUMLAH 13 18 36 67 RENDAH 15 25 12 52 38 43 48 129 JUMLAH

Contoh tabel silang (multivariat): Hasil “pooling” pendapat siswa tentang fungsi Unit Kesehatan Sekolah sekolah dasar berdasarkan status sosial ekonomi orang tua dan latar belakang pendidikan pada SD Labuan.
Created by Eko Susanto

Tabel 3. PENDAPAT SISWA TENTANG FUNGSI UKS SEKOLAH BERDASARKAN STATUS SOSIAL EKONOMI ORANG TUA DAN LATAR BELAKANG PENDIDIKAN PADA SD LABUAN
NO P E NDAPAT SD 1 2 3 BAIK CUKUP KURANG JUMLAH 14 18 6 38 STATUS SOSIAL EKONOMI ORANG TUA T I NGGI SMP 17 21 14 52 SMA 13 14 21 48 PT 4 12 26 42 SD 27 25 18 70 RENDAH SMP 20 21 15 56 SMA 14 18 8 40 PT 2 11 3 16 111 140 111 362 J UM LAH

2. Diagram. Penyajian data dalam bentuk diagram, dapat dibagi dalam beberapa bentuk, ada bentuk batang, pastel, garis, atau dalam bentuk simbol. Berikut adalah data banyak penduduk salah satu RT 2 LK. I Rajabasa Kota Bandar Lampung berdasarkan latar belakang pendidikan mereka. Tabel 4. DATA PENDUDUK RT 2 LK.I RAJABASA BERDASARKAN JENJANG PENDIDIKAN
TINGKAT PENDIDIKAN SD SMP SMA/SMK PT BANYAK PENDUDUK PRIA WANITA 13 15 18 25 36 12 8 4 JUMLAH 38 43 48 12

Bila data di atas disajikan dalam bentuk diagram batang, dapat digambarkan sebagai berikut :
48 43 38

12

SD

S MP

SMA/K PT

Gambar 1. Jumlah data penduduk RT 2 LK. I Rajabasa Bandar Lampung

Created by Eko Susanto

Lengkapilah data itu dengan nilai porsentase! Pokok Bahasan II : Gejala Pusat dan Ukuran Letak (2 X Pertemuan) Tujuan Pembelajaran : 1. 4. sehingga dapat memberikan informasi mengenai karakter atau Created by Eko Susanto . angka atau data yang telah dikumpulkan itu perlu dideskripsikan secara teratur. Bandung (BabI dan II. pemahaman akan distribusi frekuensi sangat diperlukan. Metoda Statistika. mudah dipahami dan dimengerti. jadi belum memberikan informasi yang berarti. 1984. hal. 26 – 38) 3.Rujukan : 1. karena data apapun yang diperoleh dari lapangan belumlah memiliki makna dan arti sama sekali. median. 1988. dan karenanya diperlukan tindak lanjut atau langkah tertentu. Gramedia. 1985. Ringkasan Materi : Sebelum penjelasan tentang kecenderungan gejala pusat. Agar mahasiswa dapat menjelaskan pengertian dari distribusi frekuensi. Depdikbud Dikti PPLPTK.38) Tugas dan Latihan : 1. Lihat gambar 1. boleh dikatakan hanya sekumpulan angka-angka kasar yang “tidak berbunyi”. Untuk itu. (Bab III. Sidney. hal-hal apa saja yang harus diperhatikan ? 4. Untuk membuat suatu daftar atau tabel. hal. Agar mahasiswa dapat menentukan gejala pusat dan ukuran letak dengan menghitung rata-rata hitung. Buatlah data yang ada pada sekolah anda (data guru atau data siswa) dalam bentuk tabel dan diagram! 3. PT. Statistik Nonparametrik Untuk Ilmu-ilmu Sosial. dan persentil. 3. Statistik Pendidikan. Jakarta (Bab II. Agar mahasiswa dapat memahami langkah-langkah penyusunan distribusi frekuensi. Siegel. Tarsito. ringkas. Sudjana. (Terjemahan). 1 . Isparjadi. Tuliskan peranan statistik dalam penelitian! 2. Agar mahasiswa dapat menentukan gejala pusat dan ukuran letak dengan menghitung modus. 5 – 15) 2. 2. hal.

NILAI 72 70 Data Tunggal 68 65 63 61 J ML FREKUENSI 4 9 10 1 11 5 40 NILAI 71 . distribusi frekuensi adalah penyajian data yang di dalamnya melukiskan atau menggambarkan pencaran sekumpulan data (biasanya dalam bentuk tabel). DISTRIBUSI FREKUENSI HASIL TES MATEMATIKA 40 SISWA SD NEGERI 2 NATAR.74 67 . Berapa banyak siswa yang mendapat nilai di bawah 40? 2. Oleh karena itu. Dari hasil tes matematika 40 orang siswa kelas IV SD Negeri 2 Natar diperoleh angkaangka sebagai berikut : 54 53 55 56 57 68 74 65 64 58 58 52 53 67 64 56 63 72 66 65 57 55 69 68 54 66 71 64 67 56 69 65 56 69 59 64 73 69 68 58 Akan sulit menjawab pertanyaan berikut : 1. Berapa banyak siswa yang mendapat nilai antara 50 – 65? Untuk dapat menjawab pertanyaan-pertanyaan tersebut. yang merupakan olahan dari sekumpulan data angka di atas.54 J ML FREKUENSI 4 9 10 1 11 5 40 Data Kelompok Created by Eko Susanto .58 51 . Berapa banyak siswa yang mendapat nilai tertinggi? 3. pembagian atau pencaran data dalam suatu keadaan. Contoh berikut dapat memperjelas makna dari uraian di atas. Olahan angka tersebut dapat disusun dalam bentuk tabel distribusi frekuensi (data kelompok): Tabel 5. A.ciri atau sifat yang terkandung dalam sekumpulan data tersebut.70 63 . sedangkan distribusi adalah penyaluran. Sebagai contoh lihat tabel 5.62 55 . maka data di atas perlu disusun dalam bentuk distribusi frekuensi dengan jalan menghitung frekuensi yang dimiliki oleh setiap nilai yang berada pada deretan nilai tertentu. Membuat Distribusi frekuensi Frekuensi adalah kekerapan atau keseringan suatu data berulang atau berada dalam deretan angka tersebut.66 59 .

73. 71) d.67.54.70.91.Ada beberapa istilah dan pengertian yang sering dipakai berkaitan dengan distribusi frekuensi : a.kelas interval (51.83. 70) e.40. Ujung atas interval: Bilangan yang terdapat di sebelah kanan kelas-kelas interval (Misal: 54.52.05 bila bilangan satu Langkah-langkah membuat distribusi frekuensi : Untuk menjelaskan cara-cara membuat daftar distribusi frekuensi lebih baik langsung dilihat contoh berikut.35. 62. 67.34.53.74.31.43.85.89. Contoh: Kelas I ½ (51 + 54) = 52.67.58. Batas Atas Kelas Interval adalah bilangan yang diperoleh dari ujung atas ditambah 0. 62. 66. 87.56.50. Batas Bawah Kelas Interval adalah bilangan yang didapat dari ujung bawah dikurangi 0.51.65.64.44. Ujung bawah kelas interval: Bilangan yang terdapat di sebelah kiri kelas.41.49. dan 0.5 dan seterusnya.42. Batas bawah dan batas atas kelas interval : 1.36. 58.82. Kelas Interval 51 – 54.84.70.57. Created by Eko Susanto .41.88.75. 63.5 kalau desimal.35.57.61. Panjang kelas interval: Selisih positif antara ujung-ujung bawah/ujung atas yang berurutan f.77.81.59.78.58. Frekuensi: Bilangan-bilangan yang menyatakan berapa buah data terdapat dalam tiap kelas interval c.71.49.69.43.53. Tanda kelas atau titik tengah kelas interval.79.80.64.76.5 bila bilangan itu bulat dan 0.68.33.60.48.66.63. g. dan seterusnya .72.Kelas Interval Kedua ( 55 .50.62. 66.47.46.90. Misal: Ada 80 orang siswa yang memiliki nilai mata pelajaran Pendidikan Agama : 32.45.05 bila bilangan satu desimal.58) dan seterusnya b.55. merupakan bilangan yang menunjukkan setengah dari jumlah ujung bawah dan ujung atas.78.79. 55 – 58.86.52. 2.Kelas Interval Pertama (51 – 54) . 55.47. 59.60.62.77.63.48. 59. bilangan tersebut bulat.

9031. 4. Menyusun data dari yang terkecil hingga terbesar 2.43. n = 80.75 76 .39 40 . Nilai rata-rata atau ukuran rata-rata yang berupa angka terssebut pada umumnya mempunyai kecenderungan untuk berada di sekitar titik pusat penyebaran angka tersebut.9031 K = 7. Ada lima macam ukuran rata-rata yang sering digunakan : a. yaitu sebuah nilai atau angka yang representatif atau dapat mewakili sekumpulan nilai yang dihadapi.3) 1. Data terkecil 31 (cetak bergaris bawah) R = 9 0 – 31 = 59 3. Menentukan banyaknya kelas interval (K) Rumus Sturges (K = 1 + (3. Jadi 59/7 = 8. Gejala Pusat dan Ukuran Letak Salah satu jenis gejala pusat yang sering digunakan adalah rata-rata hitung atau mean. Jadi bisa 8 atau 9 5. Menentukan panjang kelas interval (P) P = R/K.84 85 – 93 Jumlah Turus Frekuensi (F) 7 13 14 16 11 12 7 80 K = 1 + (3.57 58 .3) Log n. NILAI PENDIDIKAN AGAMA DARI 80ORANG SISWA Kelas Interval (K) 31 . dan log 80 = 1.2802 Dengan demikian B. Pilih ujung bawah kelas interval pertama (dapat diambil data terkecil) Contoh pembuatan daftar distribusi frekuensi menggunakan aturan Sturges seperti berikut : Tabel 6.Langkah-langkah pembuatan daftar dapat dipedomi sebagai berikut: 1.66 67 . Menentukan Range (Rentang) R Selisih antara data terbesar dengan terkecil Misal : Data terbesar 90 (cetak tebal). Rata-rata hitung atau mean (sering dilambangkan X dibaca “eksbar”atau M) Created by Eko Susanto . nilai K = 7 atau 8.48 49 .

NILAI MATA PELAJARAN MATEMATIKA SISWA SD NEGERI 2 RAJABASA SISWA ANI ADI DERI FANI GIRU CIDA SUSI DODI JUMLAH NILAI 72 70 68 65 63 61 58 57 514 FREKUENSI 1 1 1 1 1 1 1 1 8 Data Tunggal X = 514 = 6 4 . atau memiliki frekuensi terbanyak dalam suatu distribusi. 68 70. Rata-rata pertengahan yang dikenal dengan istilah median. yaitu sebuah nilai angka yang sering timbul atau muncul.2 5 8 Jadi rata-rata hitung untuk data di atas adalah sebesar 64. Rata-rata harmonik. Angka inilah yang paling tepat menggambarkan penyebaran angka mulai dari 57. 61. e. 58. maka penjelasan cukup memperkenalkan adanya dua macam rata-rata itu).b. Rata-rata ukur atau Geometric Mean. 65. yaitu hasil perkalian bilangan tersebut. 63. merupakan nilai kebalikan dari rata-rata hitung Catatan : dua macam rata-rata yang terakhir (rata-rata ukur dan rata-rata harmonik jarang dilakukan.25. c. Modus atau Mode. diakar pangkatkan dengan bilangan itu sendiri. yaitu suatu nilai yang membagi suatu distribusi ke dalam dua bagian yang sama besar. dan 72. d. Langkah-langkah menghitung rata-rata ( X ) : Untuk menghitung rata-rata dengan data tunggal yang berfrekuensi masing-masing satu dipergunakan rumus atau formula : X = C ont oh : ∑x n i (Formula I) Tabel 7. Untuk menghitung rata-rata dengan data tunggal yang berfrekuensi lebih dari satu dipergunakan rumus atau formula : Created by Eko Susanto .

Untuk menghitung rata-rata dengan data kelompok yang berfrekuensi lebih dari satu dipergunakan rumus atau formula :  ∑ fi.ci   X = Xo + P  ∑ fi    (Formula III) Contoh penghitungan untuk penggunaan formula di atas dapat dilihat sebagai berikut : Created by Eko Susanto . maka dapat diwakilkan penggambarannya kepada nilai angka 66. maka dapat ditentukan rata-rata hitung adalah : X = 2661 40 X = 66.525 Untuk sekumpulan data tersebut di atas. DATA NILAI MATEMATIKA SISWA SD NILAI 72 70 68 65 63 61 J ML FREKUENSI 4 9 10 1 11 5 40 fX 288 630 680 65 693 305 2661 Sesuai dengan data di atas dan dengan menggunakan rumus data tunggal berfrekuensi lebih dari satu.525 sebagai suatu nilai yang representatif .X= ∑fX ∑f i i i (Formula II) X = Rata-rata hitung yang akan dicari = Jumlah perkalian frekuensi dengan skor (nilai) = Jumlah frekuensi ∑ fiXi ∑ fi Contoh penghitungan dapat dilihat pada data berikut : Tabel 8.

2 7 7 X = 5425 90 = 6 0 .ci -8 0 20 34 42 40 5 133 fi.xi 284 910 1110 1 1 3 .5 4 5 .5 1057 855 9 5 . Dengan demikian suatu distribusi data dapat kita cari letak median dengan cara menentukan nilai yang paling tengah. Bila data yang akan dicari median berupa data kelompok dengan frekuensi masing-masingnya lebih dari  1 n−F   Me = b + P 2   f   F = Frekuensi kumulatif kelas interval yang mendahului kelas interval media itu terletak f = Frekuensi kelas interval dimana media itu terletak satu. Jika disusun.5 8 5 . maka mediannya adalah 7.ci2 8 0 20 68 126 160 25 407 fi.2 7 7 Langkah-langkah menghitung median : Yang dimaksud dengan median ialah suatu angka atau nilai yang membagi suatu distribusi data ke dalam dua bagian atau kelompok sama besar.5 6 5 . maka rumus yang digunakan adalah : b = batas nyata bawah atau batas bawah kelas interval P = Panjang kelas interval Created by Eko Susanto .5 9 5 .5 7 5 .Tabel 9.5 + 10   90  = 4 5 . Contoh: 6. HASIL NILAI PRESTASI BELAJAR SISWA BIDANG STUDI BAHASA INGGRIS KE L AS INTERVAL 31 – 40 41 – 50 51 – 60 61 – 70 71 – 80 81 – 90 91 – 100 JUMLAH f 8 20 20 17 14 10 1 90 xi 3 5 .5 + 1 4 . 8. 7.5 5425 Mencari rata-rata hitung dengan menggunakan rumus di atas  133  X = 45.7 7 7 Disubstitusikan dengan formula II = 6 0 .5 ci -1 0 1 2 3 4 5 14 ci2 1 0 1 4 9 16 25 56 fi.5 5 5 .

5 Langkah-langkah menghitung mode : Untuk menyatakan fenomena atau nilai yang mempunyai frekuensi paling banyak terjadi. 5 + 0 = 70 . Jika data kualitatif sudah disusun dalam daftar distribusi frekuensi maka modusnya dapat ditentukan dengan rumus: b1   Mo = b + P    b1 + b 2  atau s1   Mo = b + P   s1 + s 2   b = batas nyata bawah atau batas bawah kelas interval P = Panjang kelas interval b1 = Selisih positif antara frekuensi kelas interval tempat modus dengan frekuensi kelas interval sebelumnya b2 = Selisih positif antara frekuensi kelas interval tempat modus dengan frekuensi kelas interval urutan sesudahnya. Contoh cara menghitung median dari sekelompok data : NILAI 31 – 38 39 – 46 47 – 54 55 – 62 63 – 70 71 – 78 79 > Jumlah F 4 14 7 14 11 2 48 100 Me  1 n − F Me = b + P  2  f  b = ( 71 − 0 . 5 P = 9 1     n = 1 . 5 + 9   2   0 = 70 . Created by Eko Susanto . Modus (Mo) ukuran ini sering dipakai untuk menentukan rata-rata data secara kualitatif. 5 + 9 (0 ) = 70 . 5 + 9   2 = 70 . 100 = 50 2 2 F = 14 + 7 + 14 + 4 + 11 = 50 f = 2  50 − 50  Me = 70 .Tabel 10. 5 ) = 70 .

65.64. 1984.58.64.76.57.57.54.51.58.54.64.57.62. Tuliskan apa beda antara ujung atas dan ujung bawah! 2.66.64.75. Buatlah daftar distribusi frekuensi dengan mengambil banyak kelas interval 10! c.55.57.64.56.61.52.73.58. median dan modusnya! d. 17 – 21) 2.62.67.65. Bandung (Bab IV.54. Hitunglah rata-rata.Tabel 11. a.64. CONTOH CARA MENGHITUNG MODUS DARI SEKELOMPOK DATA : KE L AS INTERVAL 31 – 40 41 – 50 51 – 60 61 – 70 71 – 80 81 – 90 91 – 100 JUMLAH f 3 7 14 26 18 8 4 80 Mo  b1  Mo = b + P   b1 + b 2    26 − 14 = 60.55.64.53.68.55. kesimpulan apa yang anda peeroleh? Created by Eko Susanto .64.68.64. Sutrisno Hadi.62.68.65.61.71. hal. Data dibawah ini merupakan data nilai mata pelajaran Biologi 56.64.57.58.55.58. 64.66. Jakarta (Bab II. Statistik Pendidikan.58.54.57. Buatlah daftar distribusi frekuensi dengan menggunakan aturan Sturges. Metoda Statistika.66. kemudian hitunglah rata-rata. Sudjana.58. 1973.67. hal 14 – 28) Tugas dan Latihan : 1.59.64.66.52.65.54.55.5 + 10  (26 − 14 ) + (26 − 18)      12  = 60.71. b.64.53.53.52. Yogyakarta (Bab II.5 + 10  5 = 60.64.54. 65 .75. Berdasarkan soal di atas (nomor 2).67. 57.83) 3.61.5 + 10   12 + 8  3 = 60.75. Metodelodi Research.68.5 Rujukan : 1. Buatlah data yang ada pada sekolah anda (data guru atau data siswa).56.67. Tarsito.61. Depdikbud Dikti PPLPTK. Penerebit Gunung Agung.58.52.58.68.58.5 + 6 = 66.hal.59. 53.64. Isparjadi. median dan modusnya! 3.57. Bandingkan ketiga macam ukuran tersebut.65.62.64.58.52.61.61.71. 1988. Kesimpulan apa yang anda peroleh? 4.64. 62.67.

Kegunaannya adalah memberikan ukuran variabelitas dan homogenitas dari serangkain data. Semakin besar nilai simpangan suatu data semakin tinggi pula variabelitas dan semakin kurang homogenitas dari data tersebut.5 8 SD = 5. Sebaliknya.7 5 3 .5625 39.25 -3. maka data tersebut semakin dekat kepada sifat homogenitasnya.5625 10. dan juga merupakan ukuran penyebaran bagi variabel kontinum.5 X = 514 8 = 64 . bila simpangan baku kecil.7 5 5 .25 -7.14 Cara menghitung simpangan baku (SD) dari data tunggal berfrekuensi lebih dari satu.5625 2 1 1 .0625 52. Agar mahasiswa dapat menentukan ukuran varians Ringkasan Materi : Standar deviasi atau simpangan baku adalah satuan ukuran penyebaran frekuensi dari tendensi sentralnya.0625 14.7 5 -1.0625 33.7 5 0 . 25 SD = 211. Setiap frekuensi mempunyai deviasi dari tendensi sentralnya.Pokok Bahasan III : Ukuran Simpangan baku dan Varians (1 X Pertemuan) Tujuan Pembelajaran : 1.25 60. beserta langkah-langkahnya seperti uraian berikut : Created by Eko Susanto . Contoh cara menghitung simpangan baku dari sekelompok data : Untuk itu dibedakan data tunggal berfrekuensi satu dengan formula sebagai berikut : di mana : SD SD = ∑x N 2 ∑x = Simpangan baku yang dicari 2 = Jumlah kuadrat semua deviasi x2 N = jumlah data (kasus) Tabel 12.25 -6. Contoh penghitungan NILAI 72 70 68 65 63 61 58 57 514 F 1 1 1 1 1 1 1 1 8 x 7 .0625 0. Agar mahasiswa dapat menentukan ukuran simpangan baku dan varians 2. bukan variabel deskrit.5625 1.

dicari rata-rata hitung dengan menggunakan rumus “formula II” c.a.75062 8.65062 24. kemudian dikalikan dengan dengan frekuensi e.4025 843.95188 173. Nilai Matematika 80 Orang Siswa SD Negeri 1 G.025 -4. data disusun dalam bentuk distribusi frekuensi Created by Eko Susanto .25438 123.35063 151. b. kuadratkan selisih rata-rata hitung dengan data (langkah “c”).0 2 5 Kemudian menghitung simpangan baku (SD) dengan formula sebagai berikut : SD = ∑f x N 2 SD = 843.01625 73.605 197.9 7 5 -0.9 7 5 2 .9 7 5 4 .850625 0.81125 129.95 Proses penghitungan rata-rata menggunakan formula II X = 5202 80 = 6 5 . Meneng Th.23 Besaran simpangan baku dari data di atas adalah 2. SD = Simpangan baku (standard deviasi) yang akan dicari 2 ∑ fx = Jumlah kuadrat kali frekuensi masing-masing data N = jumlah data (kasus) Sesuai dengan langkah-langkah tersebut di atas. dapat mengikuti contoh dengan langkah-langkah berikut : a. tentukan selisih antara rata-rata hitung dengan data d.904375 fx2 145.20063 49.025 x2 48. hitung simpangan baku (SD) dengan menggunakan formula sebagai berikut : SD = ∑ f N x 2 dimana. maka dapat dilakukan penghitungan seperti berikut : Tabel 13.025 -7.95 80 SD = 10.54938 SD = 2.100625 16. 2006 NO 1 2 3 4 5 6 7 J ML NILAI 72 70 68 65 63 61 58 457 f 3 7 14 26 18 8 4 80 fx 216 490 952 1690 1134 488 232 5202 x 6 .025 -2.90875 0. Sedangkan untuk data kelompok berfrekuensi lebih dari satu.23 satuan dari rata-ratanya.000625 4. data disusun dalam bentuk distribusi frekuensi.

1.ci2 8 0 20 68 126 160 25 407 fi.364 = 10.537 8010 = 15. NILAI MATEMATIKA DARI 90 ORANG SISWA SMP NEGERI 22 GEDUNGMENENG TH.ci ) 2   S 2 = P   n(n − 1)   Sebagai contoh dapat dilihat pada perhitungan berikut : Tabel 14. kemudian dikalikan dengan frekuensi e.ci 2 − (∑ fi.ci 2 − (∑ fi.5 1057 855 9 5 .5 ci -1 0 1 2 3 4 5 14 ci2 1 0 1 4 9 16 25 56 fi.c) 2 S =P   n(n − 1)  2 2     Sebagai contoh dapat dilihat pada perhitungan berikut : Created by Eko Susanto .5 5425 S=P S = 10 n ∑ fi. 2006 NILAI 31 – 40 41 – 50 51 – 60 61 – 70 71 – 80 81 – 90 91 – 100 Jumlah f 8 20 20 17 14 10 1 90 xi 3 5 .ci ) 2 n(n − 1) 90.407 − (−133) 2 36630 − 17689 = 10 90(90 − 1) 8010 = 10 18941 = 10 2.37 satuan dari rata-ratanya.xi2 284 910 1110 1113. dikuadratkan selisih rata-rata hitung dengan data (langkah “c”). Sedangkan untuk menentukan varians dari data tersebut adalah dengan rumus seperti berikut :  n ∑ fi.5 8 5 .ci 2 − (∑ fi.5 5 5 . dicari rata-rata hitung dengan menggunakan rumus “formula II” c.5 4 5 .5 7 5 .5 9 5 .b.5 6 5 .ci -8 0 20 34 42 40 5 133 Fi. dihitung simpangan baku (SD) dengan menggunakan formula sebagai berikut  n ∑ fi.37 Besaran simpangan baku dari data di atas adalah 15. ditentukan selisih antara rata-rata hitung dengan data d.

58.58. Zanten. Prosedur Penelitian suatu Pendekatan Praktik.74. Depdikbud Dikti PPLPTK.53.57. Data dibawah ini merupakan data nilai mata pelajaran Biologi : 68. Statistik Pendidikan. Metoda Statistika.5 5425 Sesuai dengan rumus varians di atas.59.52. 1982.5 9 5 .52.61. Jakarta (Bab II. Suharsimi Arikunto.53.64.55. 89 .70. 1984.54.5 ci -1 0 1 2 3 4 5 14 ci2 1 0 1 4 9 16 25 56 Fi.67.72.64. 67 – 86) Tugas dan Latihan : 1.51.xi2 284 910 1110 1113.57.63.71.67.65.5 1057 855 9 5 .55.53.ci2 8 0 20 68 126 160 25 407 fi.64.58.53. Wim Van. hal.64. Tarsito.5 5 5 .63.62. hal.364 = 10 2.57.56.75 Rujukan : 1.58. NILAI MATEMATIKA DARI 90 ORANG SISWA SMP NEGERI 22 GEDUNGMENENG TH.407 − (−133) 2 36630 − 17689 = 10 2 8010 90(90 − 1) 18941 = 10 2 2. 1998.63. Bandung (Bab IV.58.51.61.hal. Sudjana.65. Isparjadi.62.5 6 5 . (Edisi ketiga) Penerbit Bina Aksara.56.54.56.5 4 5 .ci -8 0 20 34 42 40 5 133 fi. 65. Jakarta (Bab IV.54. hal 72 – 87).66.62. 63.56.72.ci 2 − (∑ fi.56. Apakah kegunaan ukuran variasi itu ? 2.75. 22 – 26) 2.5 8 5 .537 8010 = 153.Tabel 14.5 7 5 .51.53.98) 3.56.1. 1988. Penerbit Gramedia.63. Statistika untuk Ilmu-ilmu Sosial.54.56.c ) 2   S 2 = P2    n(n − 1)   = 10 2 = 10 2 90.57.66.68.68.57. Hitunglah simpangan baku dan varians dari data tersebut! Created by Eko Susanto .62.54. 4.67.54. maka proses penghitungan dapat dilakukan seperti berikut :  n ∑ fi.64.67. 2006 NILAI 31 – 40 41 – 50 51 – 60 61 – 70 71 – 80 81 – 90 91 – 100 Jumlah f 8 20 20 17 14 10 1 90 xi 3 5 .62.55. Jakarta (Bab III.59.65.52.

a. sumber data. jenis kelamin. 3. Pada umumnya disebut sebagai gejala nominal. dan data kelompok (golongan). Data kelompok adalah data statistik yang setiap unitnya terdiri dari sekelompok angka. media massa.3 cm dan seterusnya. Data kontinu. a. misal : nilai 40 orang siswa dikelompokkan menjadi : 76 – 80 66 – 70 61 – 65.1 cm. data statistik dapat dibedakan menjadi dua macam.Pokok Bahasan IV : Jenis data dan Pengujian Hipotesis (2 X Pertemuan) Tujuan Pembelajaran : 1. 155. agama. Penggolongan data ditinjau menurut bentuk angka. Agar mahasiswa dapat menentukan macam-macam uji hipotesis. 2. dan cara pengukuran/ pengumpulan. bentuk angka. Ringkasan Materi : A. yaitu data tunggal. Agar mahasiswa dapat membedakan berbagai macam jenis data. data dapat dibedakan data diskrit dan data kontinu. misal : jumlah anggota keluarga. dan memiliki nilai pecahan misal : data tinggi badan 155 cm. Agar mahasiswa dapat merumuskan berbagai macam hipotesis. b. b. Data opini atau sikap misalnya: sangat setuju. yakni gejala yang bervariasi menurut jenis. misal data nilai hasil ujian siswa. Data diskrit. berdiri sendiri dan tidak dikelompokkan. yaitu data yang angka-angkanya merupakan deretan angka yang sambung-menyambung. jumlah buku. 155. dan sebagainya. setuju. Penggolongan data ditinjau menurut sifat. yaitu data yang tidak mungkin berbentuk atau memiliki nilai pecahan. sangat tidak setuju. dan seterusnya. Data tunggal adalah data statistik yang masing-masing angkanya merupakan satu unit (satu kesatuan). Jenis Data Gejala atau data statistik yang ada dapat dibedakan menurut sifat. Created by Eko Susanto 71 – 75 . 4. yang merupakan suatu kontinum. 2. Agar mahasiswa menjelaskan pengertian hipotesis. 1. tidak setuju. ragu-ragu. pekerjaan. misal nilai ujian siswa yang angka-angkanya dikelompok-kelompokkan.2 cm. 155.

d. maka diketahui ada empat macam data. juga memiliki tingkatan besar-kecil atau tinggi-rendahnya. interval. Skala interval. Berdasarkan gejala/data tersebut. kaya. Data sekunder adalah data statistik yang diperoleh atau bersumber dari tangan kedua (second hand data). yaitu data statistik yang didasarkan atas penggolongan dan atas kriteria yang sangat tegas batasnya. Skala nominal. juga memiliki nilai nol murni (absolut) dalam artian secara matematis. Penggolongan data ditinjau dari sudut sumber data. Pengertian tentang skala data statistik tersebut di atas sangat penting dalam memilih teknik statistik yang akan digunakan. dan miskin. misal : sangat setuju. kurang setuju. c. media massa dan lainnya. dapat dibedakan menjadi data primer dan data sekunder. pekerjaan. yakni selain memiliki ciri-ciri dari ketiga golongan tersebut di atas. tidak berlaku untuk jenis data statistik yang lain. Skala ordinal. dan skala ratio. Ada teknik statistik tertentu hanya berlaku untuk jenis data statistik tertentu saja. ordinal. a. b. maka teknik pengukuran dan statistik yang cocok untuk masing-masing golongan adalah : Created by Eko Susanto . agama. misal : data jenis kelamin. tingkatan. 4. Skala rasio. misal : angka hasil belajar mahasiswa.berarti sama sekali tidak mempunyai penghasilan. sedang. Penggolongan menurut cara pengukuran/pengumpulan dengan menggunakan skala. b.. misal : penghasilannya Rp 0. a. juga memiliki variasi berdasarkan jenis. adalah data yang menunjukkan selain penggolongan yang kontinum. yaitu : skala nominal. yakni gejala yang selain memiliki variasi berdasarkan jenis atau golongan dengan besaran pada setiap kriteria bisa jadi tidak sama. Data primer adalah data statistik yang diperoleh atau bersumber dari tangan pertama (first hand data). dan memiliki jarak yang sama antara gejala yang satu dengan gejala lainnya yang terdekat. setuju.3.

Dengan demikian dapat dikatakan bahwa hipotesis adalah anggapan dasar atau pernyataan tentang parameter dari satu atau lebih populasi yang boleh jadi benar atau boleh jadi tidak benar.Frekuensi . χ 2 dan lain-lain) Created by Eko Susanto . F.Korelasi ganda TES STATISTIK YANG SESUAI NOM I N AL ORDINAL .Kendall W .Lebih besar dari .Mengetahui ratio dari dua skala Tes Statistik Nonparametrik INTERVAL RASIO .Persentil . Prosedur Pengujian Hipotesa Langkah 1.Korelasi Pearson . Menentukan Uji Statistik (Alat uji statistik yang akan digunakan: uji z.Koefisien kontingensi . Pengujian hipotesa adalah prosedur yang didasarkan pada bukti sampel yang dipakai untuk menentukan apakah hipotesa merupakan suatu pernyataan yang wajar dan oleh karenanya tidak ditolak.Koefisien variasi Tes Statistik Parametrik dan Nonparametrik Sumber : Siegel.Spearman . Merumuskan Hipotesa (Hipotesa Nol (H0) dan Hipotesa Alternatif (HA) Langkah 2.Gambar 2. S. SKALA HUBUNGAN YANG MEMBATASI . atau hipotesa tersebut tidak wajar dan oleh karena itu harus ditolak.Mengetahui ratio dari dua interval . t.Lebih besar dari .Rata-rata geometrik . 1956. Nonparametric Statistics for Behavioral Sciences B.Ekuivalensi .Mengetahui ratio dari dua interval .Median . Pengujian Hipotesis Hipotesa adalah suatu pernyataan mengenai nilai suatu parameter populasi yang dimaksudkan untuk pengujian dan berguna untuk pengambilan keputusan.Kendall τ .Ekuivalensi .Lebih besar dari .Modus .Simpangan baku .Rata-rata . Macam tingkat pengukuran dan statistik yang cocok untuk masing-masing tingkatan.Ekuivalensi CONTOH STATISTIK YANG CO CO K .Ekuivalensi . Menentukan Taraf Nyata (Probabilitas menolak hipotesa) Langkah 3.

05 (5 %) atau 0. Menentukan daerah keputusan (daerah di mana hipotesa nol diterima atau ditolak) Langkah 5. Menentukan Uji Statistik (Alat uji statistik. Merumuskan Hipotesa. Mengambil Keputusan Menolak H0 atau Menerima H0 Sebagai contoh dapat diikuti proses berikut : Langkah 1. berarti pengambil keputusan meyakini bahwa penelitian ini bila dilakukan sebanyak 100 kali. Contoh : taraf nyata (signifikan) pada taraf 0. χ 2 dan lain-lain) Uji statistik yaitu suatu nilai yang diperoleh dari sampel dan digunakan untuk memutuskan apakah akan menerima atau menolak hipotesa. misal : Hipotesa nol : Satu pernyataan mengenai nilai parameter populasi.01 (1 %). Langkah 2. di mana sx = σ/√n apabila standar deviasi populasi d ik e ta h u i. F. Menentukan taraf nyata Taraf nyata : Probabilitas menolak hipotesa nol apabila hipotesa nol tersebut adalah benar.Langkah 4. Langkah 3. misal : “Terdapat hubungan positif yang signifikan antara kemandirian belajar dan kreatifitas dalam belajar.r a ta h itu n g s a m p e l µ : R a t a . Misal : Nilai z diperoleh dari rumus berikut: Z = x x −µ x dimana : z : N ila i z x x : R a ta .r a ta h it u n g p o p u la s i sx : Standar error sampel. Menentukan daerah keputusan (daerah di mana hipotesa nol diterima atau ditolak) s Created by Eko Susanto . d a n s x = s /√ n a p a b ila s ta n d a r d e v ia s i p o p u la s i ti d a k d ik e ta h u i. maka sebesar 5 % (5 kali) hasilnya akan meleset atau tidak sama dengan kenyataan penelitian. uji z. t. sebagai contoh “Tidak terdapat hubungan positif yang signifikan antara kemandirian belajar dan kreatifitas dalam belajar”. Hipotesa alternatif : Suatu pernyataan yang diterima jika data sampel memberikan cukup bukti bahwa hipotesa nol adalah salah. Langkah 4.

Sudjana. Rumuskan secara lengkap hipotesis untuk uji perbedaan suatu penelitian dengan sesuai dengan langkah-langkahnya! Created by Eko Susanto . Rujukan : 1. dan nilai kritisnya biasa dilambangkan dengan Z ½ α . α Sedangkan pengujian dua arah. Rumuskan secara lengkap hipotesis untuk uji hubungan suatu penelitian dengan sesuai dengan langkah-langkahnya! 6. Penjelasan disertai dengan pemberian contoh (minimalmasing-masing tiga contoh)? 5. 22 – 42) 3. Metoda Statistika. Statistik Pendidikan. (Terjemahan). yaitu penolakan Ho hanya satu daerah yang terletak di ekor sebelah kanan saja atau ekor sebelah kiri saja. maka masing-masing daerah mempunyai luas ½α dari taraf nyata yang dilambangkan dengan ½α .11 terletak disebelah kiri –1. Jakarta (Bab III. sehingga pernyataan bahwa hasil rata-rata investasi sama dengan 13. Mengambil Keputusan Menolak H0 atau Menolak H0 Menerima H1. hal.Ada dua macam untuk menentukan daerah keputusan (1) pengujian satu arah. Isparjadi. Karena mempunyai dua daerah. Sidney. 213 – 238) Tugas dan Latihan : 1. Depdikbud Dikti PPLPTK. Gramedia. hal. Oleh sebab itu dapat disimpulkan bahwa menolak H0. 1985. Jelaskan pula tentang perbedaan data interval dan data ratio. dan menerima HA. Jelaskan pengertian data primer dan data sekunder? 2. (Bab III. yaitu daerah penolakan H0 ada dua daerah yaitu terletak α di ekor sebelah kanan dan kiri. Bandung (Bab XII. Langkah 5. 1984. Siegel. Karena hanya satu daerah penolakan berarti luas daerah penolakan tersebut sebesar taraf nyata : α dan untuk nilai kritisnya biasa ditulis dengan Z . Jelaskan perbedaan data kontiniu dan data diskrit. Penjelasan disertai dengan pemberian contoh (minimal masing-masing tiga contoh)? 4. Tarsito. Statistik Nonparametrik Untuk Ilmu-ilmu Sosial. Nilai uji z = –5. 1988. Jelaskan pengertian data tunggal dan data kelompok? 3. Misal : mengambil Keputusan Nilai uji z ternyata terletak pada daerah menolak H0.96. PT.17% tidak memiliki bukti yang cukup kuat.73) 2. hal. 41 .

Agar mahasiswa dapat menghitung hubungan dengan teknik korelasi menggunakan rumus koefisien kontingensi. Arah Korelasi hubungan antara variabel itu jika ditilik dari segi arahnya dapat dibedakan menjadi dua macam. dan lainnya. Contoh: Kenaikan harga Bahan Bakar Minyak (BBM) diikuti dengan kenaikan ongkos angkutan. hubungan antara inteligensi dan prrestasi belajar. yaitu hubungan yang sifatnya satu arah. makin meningkatnya jumlah aseptor Keluarga Berencana diikuti dengan Created by Eko Susanto . 2. maka ongkos angkutan pun murah ( rendah ). 4. atau berkebalikan. 5. bertentangan. Contoh : Makin meningkatnya kesadaran hukum di kalangan masyarakat diikuti dengan makin menurunnya angka kejahatan atau pelanggaran. sedang hubungan yang sifatnya berlawanan arah disebut korelasi negatif. akan diikuti dengan penurunan atau pengurangan pada variabel Y. Ini berarti bahwa kenaikan atau pertambahan pada variabel X misalnya. besaran angka. berjalan dengan arah yang berlawanan. Agar mahasiswa dapat menghitung hubungan dengan teknik korelasi menggunakan rumus “rank order” (Spearman). Agar mahasiswa dapat menghitung hubungan dengan teknik korelasi menggunakan rumus point serial. seperti : arah (positif dan negatif). Disebut Korelasi Negatif jika dua variabel ( atau lebih ) yang berkorelasi itu. makin giat berlatih makin sedikit kesalahan yang diperbuat oleh seseorang.dan hubungan yang sifatnya berlawanan arah. 3. Hubungan (korelasi) dapat dilihat dari berbagai segi. tingkatan hubungan. Agar mahasiswa dapat menghitung hubungan dengan teknik korelasi menggunakan rumus Pearson (Product Moment). misal : hubungan antara tinggi badan dan berat badan. Agar mahasiswa dapat menghitung hubungan dengan teknik korelasi menggunakan rumus biserial. Ringkasan Materi : Hubungan atau korelasi dalam statistik memiliki makna sebagai hubungan antar dua variabel. Hubungan yang bersifat searah diberi nama korelasi positif. sebaliknya jika harga BBM rendah. dan taraf signifikan.Pokok Bahasan V: Uji hubungan (7 X Pertemuan) Tujuan Pembelajaran : 1.

korelasi yang tepat adalah Korelasi Tetrachorik. yang satunya termasuk skala ordinal dan yang satunya lagi skala nominal. atau Kendall. sedangkan yang satunya lagi gejala nominal. atau Spearman (tata jenjang). atau sebaliknya. teknik korelasi yang tepat adalah serial biasa. 1. Jika dua gejala. misalnya saja gejala yang satu adalah gejala X dan yang satunya lagi adalah gejala Y. teknik korelasi yang paling tepat adalah Korelasi Phi dan Koefisien Kontingensi (KK). Jika salah satu dari gejala tersebut (X atau Y) merupakan gejala interval. maka : (1) Jika gejala X dengan Y keduanya dipandang tergolong ke dalam tipe gejala interval. Jika ingin mengetahui ada-tidaknya korelasi dua gejala. makin kurang dihayati dan diamalkannya ajaran Islam oleh para remaja akan diikuti oleh makin meningkatnya frekuensi kenakalan remaja. Dalam dunia pendidikan misalnya. teknik korelasi yang tepat adalah point serial. teknik korelasi yang tepat adalah koefisien kontingensi (KK). (2) (3) Jika gejala X dengan Y keduanya merupakan tipe gejala nominal. teknik korelasi yang boleh dipercaya adalah "Korelasi Product Moment dari Pearson". sedangkan yang satunya lagi gejala ordinal.makin menurunnya angka kelahiran. Created by Eko Susanto . maka terlebih dahulu perlu diketahui tipe/jenis gejala atau data yang akan dikorelasikan. misal: peneliti ingin mengetahui korelasi antara berat badan dan tinggi badan 10 orang siswa SMA Negeri Bandar lampung. Jika gejala X dengan Y keduanya merupakan tipe gejala yang berskala ordinal. Korelasi Product Moment (dari Karl Pearson). (4) (5) (6) Contoh Penggunaan berbagai rumus korelasi. Jika salah satu dari dua gejala (X atau Y) merupakan gejala interval. atau sebaliknya.

rata-rata Y = 183. maka data disusun dalam bentuk tabel seperti berikut : Created by Eko Susanto . Untuk menghitung besaran korelasi dari variabel berat badan dan tinggi badan digunakan rumus : rxy = ∑ xy r (∑ x )(y ) xy 2 2 = (∑ 422)(178) 258 rxy = 258 274. maka lebih dahulu dihitung rata-rata X dan ratarata Y. setelah dihitung diperoleh rata-rata X = 61. terdapat kecenderungan meningkatnya berat badan seseorang diiringi pula dengan meningkatnya tinggi badan seseorang.07 rxy = 0. Menghitung koefisien korelasi antara berat badan (X) dengan tinggi badan (Y) dari 10 siswa SMA Ngeri Bandar Lampung NAMA AMIN BADU CECEP E NI HE R A WATI J UJ U DERI DASLI FERI BERAT 72 68 68 64 60 59 57 57 55 50 TINGGI 190 190 186 184 182 180 180 182 178 178 x +1 1 +7 +7 +3 -1 -2 -4 -4 -6 -11 x2 121 49 49 9 1 4 16 16 36 121 y +7 +7 +3 +1 -1 -3 -3 -1 -5 -5 y2 49 49 9 1 1 9 9 1 25 25 XY 77 49 21 3 1 6 12 4 30 55 JUMLAH 610 1830 422 178 258 Untuk menentukan nilai x dan nilai y.94 Dengan demikian dapat disimpulkan bahwa korelasi antara berat badan dan tinggi badan memiliki korelasi yang cukup tinggi.Tabel 16. Selanjutnya data tersebut di atas dapat juga dihitung dengan menggunakan formulasi angka kasar (r = Produk Moment) seperti berikut : rxy = (N ∑ X ) − (∑ X ) (N ∑ Y ) − (∑ X ) 2 2 2 N ∑ XY − (∑ X )(∑ Y ) 2 Untuk pemakaian rumus di atas.

yang ditunjukkan dengan besaran O.Tabel 17.OO).94 = 2580 7511600 2580 2740.94 (jika tidak ada hubungan angka yang diperoleh besarannya O. Created by Eko Susanto . (2) Antara variabel X dengan variebel Y memiliki hubungan yang sangat erat (tingkat keeratan berdasarkan katagori).73 rxy Interpretasi (Simpulan hasil analisis) Apa makna dari koefisien korelasi sebesar + O.94 tersebut ? Dalam hal ini terdapat beberapa interpretasi yang dapat disajikan sesuai dengan tujuan dari hipotesis yang diajukan. (1) Antara variabel X dengan variabel Y ada hubungan. Data tentang berat badan (X) dengan tinggi badan (Y) dari 10 siswa SMA Negeri Bandar Lampung NAM A BERAT(X) TINGGI(Y) X2 Y2 XY AMIN BADU CECEP E NI HE R A WATI J UJ U DERI DASLI FERI 72 68 68 64 60 59 57 57 55 50 190 190 186 184 182 180 180 182 178 178 5184 4624 4624 4096 3600 3481 3249 3249 3025 2500 36100 36100 34596 33856 33124 32400 32400 33124 31684 31684 13680 12920 12648 11776 10920 10620 10260 10374 9790 8900 JUMLAH 610 1830 37632 335068 111888 rxy = (10 X 111888) − 610 X 1830 (10 x37632) − (610)2 (10 X 335068) − (1830)2 1118880 − 1116300 (376320) − (372100)(3350680) − (3348900) = 1118880 − 1116300 (4220)(1780) rxy = rxy rxy = rxy = 0.

O1. Bila ada nilai yang sama dihitung jenjang rata-ratanya. kita dapat melakukan paling sedikit empat pembahasan atas hasil analisis yang dilakukan terhadap satu kelompok data. Nilai rs (koefisien korelasi tata jenjang dari Spearman) dihitung dengan rumus : ρ =1− 6∑ D 2 n n2 − 1 ( ) menunjukkan dimana : D = menunjukkan perbedaan setiap pasang jenjang “n” jumlah pasang jenjang “1 dan 6” adalah angka konstanta. Spearman pada tahun 1904. setelah dilakukan pengamatan diperoleh data seperti dalam tabel berikut: Created by Eko Susanto . (4) Antara variabel X dengan variabel Y memiliki taraf signifikan (hal ini untuk menguji bahwa nilai statistik yang diperoleh melalui sampel dapat mewakili paramater populasi) baik pada taraf signifikansi O.O5 maupun O.(3) Antara variabel X dengan variabel Y memiliki hubungan yang positif (dengan tanda +). kedua variabel tergolong jenis data ordinal. 2. Dari hasil perbedaan (selisih) setiap pasang jejang dikuadratkan dan dijumlahkan. Teknik ini dipergunakan bila akan mengukur dua variabel yang antara keduanya tidak mempunyai joint normal distribution dan conditional variance tidak diketahui sama. Pengaplikasian dari formula tersebut dapat dilihat pada uraian berikut. misal seorang guru meneliti tingkat keaktifan siswa dalam kegiatan OSIS dan prestasi belajarnya dalam mata pelejaran PPKn. masing-masing diberi jenjang. Korelasi Tata Jenjang (Spearman). Teknik korelasi tata jenjang ini dikemukakan oleh C. Selain itu. (2) (3) (4) Setiap pasang jenjang dihitung jumlahnya. Adapun langkah-langkah untuk menghitung korelasi tata jenjang (rank correlation coefficient) adalah sebagai berikut : (1) Nilai hasil pengamatan dari kedua variabel. Dari keempat hasil interpretasi tersebut di atas.

rpbi = X p − Xt st p q dimana : X p = Nilai rata-rata gejala yang akan dicari korelasinya dengan nilai keseluruhan = Nilai rata-rata keseluruhan Xt SDt = Simpangan baku total “p” = proporsi kelompok 1 “q” = 1 . maka berikut ditentukan besaran korrelasi melalui rumus “rank order” tersebut : ρ = 1− 6 X 28 10 10 2 − 1 ( ) ρ = 1− 168 10(100 − 1) 168 990 ρ = 1− 168 10(99 ) ρ = 1− ρ = 1 − 0.p Created by Eko Susanto . Berikut ini diberikan rumus dan contoh penggunaannya. Korelasi Point Biserial Teknik korelasi yang dapat dipergunakan dengan tepat untuk menghitung korelasi dua variabel yang satu berskala nominal dan yang satunya lagi berskala interval adalah teknik korelasi point biserial. Data keaktifan siswa dalam organisasi OSIS dan nilai hasil belajar PPKn Siswa SD Negeri 2 Rajabasa Tahun 2006 NAMA SISWA AMIR ASMER B E DI CECE CUILAH DE DE N FARID GERAH HURSE GARU N= 1 0 KEAKTIFAN OSIS (X) 48 44 53 52 45 51 56 46 47 42 484 PRESTASI P P Kn ( Y) 78 72 84 79 74 75 81 76 80 71 770 Rank X 5 9 3 2 8 4 1 7 6 10 Rank Y 5 9 1 4 8 7 2 6 3 10 D 0 0 2 -2 0 -3 -1 1 3 0 0 D2 0 0 4 4 0 9 1 1 9 0 28 Setelah diketahui data yang diperlukan untuk formula yang dipakai.16 ρ = 0.Tabel 18.84 3.

527 6.Contoh penggunaan lihat pada tabel berikut : Tabel 19.333 rpbi = 1.7 rpbi = 2.6 0 .4 0 .4 10 1 0 1 1 1 0 1 1 0 0 6 0 .897 0.6 0 .2 0 .6 0 . maka dapat disimpulkan bahwa butir soal no 1 tidak valid.5 0 .8 9 7 6+ 4+9+8+8+6+3 = 6 . Karena rpbi yang diperoleh jauh lebih kecil jika dibandingkan dengan rtabel. 1 (contoh) Rata-rata = 6 S D t = 1 .7 0 .6 0 .2 3 1 Dengan df sebesar 8 diperoleh harga rtabel pada taraf signifikansi 5 % sebesar 0.897 1.286 − 6 0.5 0 .286 rpbi = 0.4 0 . Adapun rumus dan cara penggunaannya adalah sebagai berikut : dimana : C= χ2 χ2 +n χ 2 = chi. 4.632 dan 1% sebesar 0.7 0 .3 SKOR BUTIR SOAL SETIAP NOMOR SOAL 2 3 4 5 6 7 8 9 0 1 0 1 0 1 0 1 0 0 1 0 1 0 1 0 1 1 1 1 0 1 1 1 1 1 1 0 0 1 1 1 0 0 1 1 1 1 1 1 0 1 1 0 1 1 1 0 1 0 0 1 1 1 1 1 1 0 1 0 0 1 0 1 1 1 1 1 0 0 0 0 0 1 1 0 0 0 0 0 5 6 8 5 4 7 6 6 0 .kuadrat = Koefisien Kontingensi = Jumlah sampel C n Created by Eko Susanto . dan karenanya tidak dapat dipakai.765.4 TOTAL SKOR 6 4 9 7 8 5 8 6 4 3 60 X 2t 36 16 81 49 64 25 64 36 16 9 396 Setelah dihitung berdasrkan keperluan dari rumus tersebut.4 0 .8 0 .5 0 .3 = 0 .3 0 .151 X 1. Koefisien Kontingensi (KK) Koefisien kontingensi merupakan salah satu cara untuk menghitung korelasi antara dua gejala yang beskala nominal.6 0 . xp = 7 0. Mencari korelasi untuk menguji validitas butir soal nomor 1 SISWA ASLI B UGE CARE DESI ERMA FERI GEFI HUM I IRFE J UYI N= 1 0 P Q 1 1 1 1 0 1 0 1 1 0 1 7 0 .5 0 . maka diketahui x p = rata-rata nilai soal no.2 8 6 rata-rata nilai yang akan dicari korelasinya.

Tabel 21. Selanjutnya dihitung nilai chi-kuadart berdasarkan rumus di atas.5)2 − 17.5 = 1 1 1 .χ 2 = ditentukan dengan rumus seperti berikut : χ2 = ∑ ∑ (O B K i =1 j =1 ij − Eij ) / Eij 2 Tabel 20.5)2 37.5 20 (17.5) 90 75 35 JUMLAH 100 100 200 Dari tabel di atas.5) 10 (45) 70 (37.5 + (10 − 45)2 45 (70 − 37.5) 15 (17.5 + (15 − 17. angka-angka yang diberi tanda kurung adalah jumlah (frekuensi) yang diharapkan (fh). J.5 (20+ 17. Harga KK maksimum dapat dihitung dengan rumus : Created by Eko Susanto .5)2 + 37. = (80 − 45)2 45 + (5 − 37.49 111.36 C = 0 . maka harga KK perlu dibandingkan dengan Koefisien kontingensi maksimum.5)2 17.4 9 Koefisien kontingensinya adalah : C= 111. Contoh penghitungan korelasi antara Jenis kelamin dengan Jenis film yang disukai pada 200 orang sampel J. Contoh: menghitung korelasi antara Jenis Kelamin (J. K WANITA PRIA JUMLAH JENIS FILM YANG DISUKAI MUSIK LAGA S EJ AR AH 80 5 15 10 70 20 90 75 35 JUMLAH 100 100 200 Langkah berikutnya adalah mencari frekuensi harapan (fh) atas dasar frekuensi yang diperoleh (fo) seperti tabel di atas.K) dengan Jenis film yang disukai pada 200 orang sampel. K WANITA PRIA JUMLAH JENIS FILM YANG DISUKAI MUSIK LAGA S EJ AR AH 80 (45) 5 (37.49 + 200 C= 111.49 311.49 C = 0.6 Agar harga KK yang diperoleh dapat dipergunakan untuk mengukur derajat asosiasi antarfaktor.

55.64.58. Depdikbud Dikti PPLPTK. Bab 11.67.57. 4.66. Tokyo (Bab 6. 1984.64. 65. Tarsito.58.58. hal 98 – 123).64. 1978.57.71.61. 1988.67.68.55.53. 54.56.64. Dengan demikian KK yang diperoleh di atas (0.71.58. hal. Sudjana. Created by Eko Susanto . Guilford. 58.59.58.57.54.68.61.68.67.64.57.52.67.66.64.61.707.59.75.52. 64.58. (Bab VIII.65.P.62.64. Rujukan : 1.64.64. hal 193 – 209) 3.64.64. Statistik Pendidikan.65.61.55.64.54.64.68.58. Ltd. PT.55. Berikut ini data tentang nilai IPA siswa SD Negeri 2 Rajabasa 67.68.65.55. Metoda Statistika.68.64. 64.65.64.64.75. akan makin besar derajat asosiasi antar faktor. Sidney.64. 65.61.53.56. (Terjemahan).66.57.75.66.59.61.C maks = m −1 m Dengan m (harga minimum antara baris dan kolom) yaitu atas dasar contoh di atas daftar kontingensi terdapat dua baris dan tiga kolom.66.55.62.75.53. Jakarta (Bab IV.62.58.54.290) Tugas dan Latihan : Berikut ini data tentang nilai matematika siswa SD Negeri 2 Rajabasa 55.64.64. J.64. 54.66. 1985.57.64. 275 . maka korelasinya dapat dikatakan erat.53.59.55. hal. 18 – 47) 2.59.57.58.64. McGraw-Hill Kogakusha.64. Fundamental Statistics in Psychology and Education.52.64. Analisa Regresi – korelasi.67.59.64.56.62.61.71.75. Isparjadi.58.75. 56.52.56.59. Djoko Prayitno.71.71.61.56.66.62.57. Statistik Nonparametrik Untuk Ilmu-ilmu Sosial.53.65.59.64.62. Siegel. 58.57.62. Penerbit Liberty (Bab III dan IV..57.58. 1985. Bandung (Bab XIII.64.71.64.66. 0.52.67.58.67.68.6) dibandingkan dengan Cmaks. 218 – 228) 5.62.71.54. Gramedia.64. hal.53.57.52. jadi minimumnya adalah dua.707 Makin dekat harga KK yang diperoleh kepada Cmaks.75. hal 77 – 96. sehingga : C maks = 2 −1 2 C maks = 0.

1. Bandingkan hasil korelasi ketiga macam model penghitungan tersebut. kesimpulan apa yang dapat anda peroleh! 5. Berikanlah analisis lengkap untuk data berikut : PELAYANAN KLP USIA Memuaskan 10 12 15 19 Baik 6 6 10 13 C ukup 10 14 12 8 Jelek 8 8 10 13 15 – 24 25 – 34 35 – 49 50 dan lebih Pokok Bahasan VI: Uji Beda (2 X Pertemuan) Tujuan Pembelajaran : 1. Kesimpulan apa yang diperoleh (sesuai dengan empat macam analisis terhadap korelasi)? 3. Susunlah data menjadi Tabel 3 X 3. Hitunglah korelasi antara nilai matametika dan nilai IPA tersebut di atas dengan menggunakan rumus korelasi Produk Moment! Kesimpulan apa yang diperoleh (sesuai dengan empat macam analisis terhadap korelasi)? 2. Created by Eko Susanto . Agar mahasiswa dapat menghitung uji rata-rata (dua pihak). 2. Hasil kuisioner terhadap dua kelompok guru (pria dan wanita) mengenai pendapat tentang peraturan poligami. Agar mahasiswa dapat menghitung uji rata-rata (satu pihak). sebagai berikut : GURU PENDAPAT PRIA 102 78 20 WANITA 88 136 76 S ETUJ U TAK S ETUJ U TAK P EDU LI Apakah jenis kelamin menentukan pendapat tentang peraturan poligami tersebut? 6. Susunlah data tersebut sesuai dengan tingkatannya (tata jenjang). kemudian hitunglah korelasinya menggunakan rumus “point biserial”! Kesimpulan apa yang diperoleh (sesuai dengan empat macam analisis terhadap korelasi)? 4. kemudian hitunglah dengan menggunakan rumus “rank order” Spearman.

Pastikan sampel tersebut sampel berkorrelasi atau sampel terpisah a. Uji t hanya dapat dipergunakan untuk menguji perbedaan rata-rata dari dua sampel yang diambil dari suatu populasi yang normal dengan cara random. 4. Karena itu. maka pergunakan formula berikut : t= 2  ∑ X12 − + ∑ X 2    n1 + n2 − 2  ( X1 − X 2 ) 1 + 1       n1  n2   Created by Eko Susanto . seperti : 1. dapat disimpulkan langkah-langkah penggunaan uji t. Jika sampelnya terpisah. Untuk itu. Untuk itu. Tes ini pertama kali dipergunakan oleh William Seely Gosset (nama samarannya “Student”). berarti variansnya homogen. Ringkasan Materi : Uji t adalah salah satu tes statistik yang dipergunakan untuk menguji kebenaran atau kesalahan hipotesis nihil yang dinyatakan dalam bentuk statemen bahwa diantara dua rata-rata hitung tiddak terdapat perbedaan yang signifikan.3. keadaan lainya berarti variansnya heterogen. demikian juga yang variannya heterogen. uji tes statistik sering dikenal dengan nama “Student t” (“t” diambil dari ujung akhir namanya). Bagi sampel terpisah yang homogen mempunyai formula tersendiri. Jika sampelnya berkorelasi gunakan formula berikut : t = X 1 2 − X − ∑ d ∑ (d ) n 2 2 (formula 1) n (n − 1 ) b. Uji t dapat berlaku untuk sampel yang berkorelasi atau sampel terpisah. gunakan formula berikut : dengan keriteria bila F observasi lebih kecil dari F tabel. karena dari sampel yang independent mungkin mempunyai ciri varian homogen yang heterogen.b ternyata variansnya homogen. serta data yang diperoleh adalah data dalam skala interval atau ratio. uji dulu homogenitas dari variansnya (untuk F = s 12 s 22 menentukan varian homogen atau heterogen. Pastikan bahwa sampel diambil dari distribusi normal 2. Jika pada langkah 3. Data yang diambil merupakan data skala interval atau ratio 3.

berikut : Created by Eko Susanto . maka pergunakan formula berikut : t =    ∑ X 12 −        (∑ X1) n1 X1 − X 2 2 + ∑ X 2 2 − ∑ (X ) 2 2 n2 n1 + n 2 − 2          5.5 ) ∑ 24 − − 10 2 10 10 (9 ) t= 1 14/ 90 t = 2 . misal . Dengan mengaplikasikan formula yang sesuai dengan ciri data akan dapat diambil kesimpulan dari data yang dihadapi.Jika pada langkah 3.b ternyata variansnya heterogen. S i s wa A B C D E F G H I J JUMLAH Metode A 6 7 5 6 7 8 6 6 7 7 65 Metode B 7 9 7 8 6 7 8 7 9 7 75 D -1 -2 -2 -2 1 1 -2 -1 -2 0 -10 D2 1 4 4 4 1 1 4 1 4 0 24 Dapat dihitung : t= (6 . yang diujicobakan kepada 10 orang siswa (diambil secara random). Contoh penggunaan uji t untuk data sampel yang berkorelasi atau berhubungan (formula 1). Nilai hasil belejar PPKn siswa SD Negeri 2 Rajabasa dengan menggunakan dua macam Metode pembelajaran. misal : data prestasi belajar siswa Pria dan Wanita seperti dalam Tabel 23. Guru pada SD Negeri 1 Rajabasa menggunakan dua metode pembelajaran: Metode A dan Metode B. setiap selesai mengajar dilakukan tes. hasilnya seperti pada tabel berikut : Tabel 22.907 Contoh uji homogenitas varians .5 − 7 .

156 1     18  5 t= 0.2 0 .2 0.48 Kesimpulan apa yang dapat diperoleh dari perhitungan di atas ? Rujukan : 1.05. McGraw-Hill Kogakusha.2 1 .6 4 3 .4 4 0 .18. 0667 0 . NO 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 JUMLAH PRIA X 7 6 7 8 6 7 6 8 8 7 70 WANITA x2 0 1 0 1 1 0 1 1 1 0 6 x 0 -1 0 1 -1 0 -1 1 1 0 X 8 7 6 5 8 7 7 8 6 6 68 X 1 . maka uji t menjadi : t= 7−6. Fundamental Statistics in Psychology and Education. 1978.2 0 .5 9 9 3 Dengan menggunakan derajat kebebasan (n1 – 1). maka diketahui harga ftabel = 3.6 4 0 .8 1 . hal 77 – 96. rumus (formula) berikut digunakan untuk menguji perbedaan dua rata-rata: t=      (∑ X X1 − X 2 2 1 2 − + ∑ X 2  1 1    +  n1 + n2 − 2   n1 n2    ) x1 = 7 x2 = 6. maka dapat dikatakan bahwa kedua varians tersebut homogin.173 t= 0.6 Dari tabel tersebut dapat diketahui harga F nya.. Bab 11.0 4 1 . ya itu : F = 1 .2 0.4 4 0 .8  6+9.2 0 .P.0 4 0 . Nilai IPA 10 orang siswa SD Negeri 2 Rajabasa berdasarkan jenis kelamin.Tabel 23.42 t = 0. Ltd.6 4 9 . hal 193 – 209) Created by Eko Susanto .8 -0. jadi F observasi lebih kecil dari batas taraf signifikansi tersebut. Guilford.0 4 0 . 667 = 1 .8 x2 1 .2 4 1 .8 disubstitusikan ke dalam rumus tersebut.4 4 0 . Untuk itu. (n2 – 1) dan taraf signifikan 0.8 -1. J.2 -0.6  1 1    +  10+10−210 10  t= 0.2 -0. Tokyo (Bab 6.2 .

7 9 2 .6 9 2 . (Bab VIII. Sepuluh orang pasien diit (mengurangi makanan dengan maksud supaya berat badan berkurang). Statistik Pendidikan. hal.1 7 6 . Uji dulu apakah simpangan baku berat badan sebelum dan sesudah diit sama besar (homogen)? 3.0 6 9 . Gramedia.8 9 9 . 1985. Dapatkah disimpulkan bahwa diit yang telah dilakukan itu berhasil? 4. Sudjana.4 9 5 .3. Hasilnya dalam kg.6 8 2 . (Terjemahan). PT. Sidney.7 8 5 . Tarsito. Depdikbud Dikti PPLPTK. Metoda Statistika. 218 – 228) 5.2 Berat Sesudah Diit 7 7 .2 6 8 .9 8 3 . hal.290) Tugas dan Latihan : 1.2 7 5 .4 8 0 . 1984. Bandung (Bab XIII.4 9 5 . 4. Berat badan sebelum diit dan sesudahnya ditimbang untuk mengetahui apakah diit itu berhasil ataukah tidak.3 8 4 .4 8 3 . Asumsi apa yang harus diambil mengenai distribusi berat badan? 2. 275 .2 1. Isparjadi.4 7 9 . Statistik Nonparametrik Untuk Ilmu-ilmu Sosial. hal 98 – 123). diberikan di halaman berikut ini: Pasie n 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Berat Sebelum Diit 7 8 . Siegel. Created by Eko Susanto .7 7 7 . Jakarta (Bab IV. 1988.9 9 0 .

kita harus mencari interval penaksiran yang baik dengan dengan derajat kepercayaan yang memuaskan. Agar mahasiswa dapat menaksir parameter rata-rata hitung. Jika data ini dipakai untuk menaksir tinggi rata-rata siswa SD. Menaksir Rata-rata Berdasarkan hasil pengamatan terhadap suatu populasi diperoleh rata-rata 56. 3. maka angka ini menjadi titik penaksir tinggi rata-rata siswa SD kota Bandar Lampung.56. diambil sampel secara acak. misal rata-rata hitung tidaklah kita yakini begitu saja. 2. dicoba orang untuk melakukan penaksiran. Contoh: untuk menaksir tinggi rata-rata siswa SD kota Bandar Lampung. Simpangan baku σ diketahui dan populasi berdistribusi normal. Ada tiga maccam penaksisran yang akan dilakukan 1) manksir rata-rat. dan 3) menaksir parameter sampel. Dalam praktiknya. Contoh data di atas. dapat dikatakan tinggi siswa SD kota Bandar Lampung berada antara 140 cm sampai dengan 155 cm. Agar mahasiswa dapat menaksir parameter sampel. Tentukan interval penaksiran parameter dari data tersebut. Makin lebar daerah penaksiran tentu saja makin diyakini akan kebenarannya. Biasanya orang melakukan titik penaksir itu dari interval penaksiran atau daerah penaksiran. Ada tiga persyarat yang harus dipenuhi lebih dahulu : a. 1. Oleh karena itu. maka rumus yang digunakan adalah : Created by Eko Susanto . yaitu menaksir harga parameter diantara batasbatas dua harga. Agar mahasiswa dapat menaksir parameter simpangan baku. 2) menaksir simpangan baku. Untuk menentukan penkasiran yang lebih tinggi tingkat kepercayaannya.Pokok Bahasan VII: (2 X Pertemuan) Tujuan Pembelajaran : 1.8 dan simpangan baku 3. Titik penaksir untuk sebuah parameter berlainan tergantung dari harga yang didapat dari sampel yang diambil. Untuk menaksir sesuatu yang berlaku untuk populasi diperlukan titik penaksir.7 cm. Setelah dihitung didapat x hitung sebesar 145. Ringkasan Materi : Data yang diperoleh dari suatu pengukuran. digunakan interval penaksiran atau daerah penaksiran disertai dengan nilai koefisien kepercayaan yang dikehendaki. sering orang merasa kurang percaya terhadap rata-rata.

34 + 1.987   80   80   8.34 − 2. n n Contoh : sampel acak dari 80 orang siswa telah diambil dari sebuah sekolah dasar tentang nilai Bhs.035) 76.035 ) < µ < 76. maka dapat dipakai rumus pada b (c) di atas. n n c.34 + 1. Didapat x = 76.64  76.34 + 2. s s < µ < x + t p.987 Maka dari rumus di atas diperoleh interval penaksiran sebagai berikut :  8.987   8. < µ < x + t p. Indonesia.987  < µ < 76.987 (1.975 dan dk = 99 dengan inteerpolasi dari Daftar G dalam Apendix (Sudjana) maka diperoleh t ρ = 1.64   8.34 + 1.397 Dapat disimpulkan bahwa kita meyakini 95 % interval kepercayaan nilai Bhs.64  76. 2 σ n b. Untuk ρ = 0. Simpangan baku σ tidak diketahui dan populasi berdistribusi normal.34 − 1.64 Dapat dikatakan bahwa nilai rata-rata siswa SD tersebut adalah 76.34 − 1.987(1. maka rumus yang digunakan adalah : s s x − t p.057 < µ < 76.057 74.34 − 1.34 titik penaksiran telah ditentukan Jika dikehendaki interval penaksiran nilai rata-rata dengan koefisien kepeercayaan 0.987  < µ < 76.283 < µ < 78.95.397 Dengan kata lain Created by Eko Susanto . Simpangan baku σ tidak diketahui dan populasi tidak berdistribusi normal (tetapi ukuran n tidak terlalu kecil.944  76.34 dan s = 8.x − z1 γ . 2 σ n < µ < x + z1 γ . Indonesia rata-rata siswa SD adalah 74.944   8.283 < µ < 78. maka rumus yang digunakan adalah : x − t p.64   8.

dapat dikatakan bahwa nilai rata-rata siswa SD dalam Bhs.23 dan 3. Sebagai contoh : Sebuah sampel acak berukuran n = 30 telah diambil dari suatu populasi yang berdistribusi normal dengan simpangan baku σ . Menaksir selisih dua rata-rata Untuk mengetahui apakah dua rata-rata populasi berada pada suatu rentangan tertentu yang kita yakini (100 %) berada diantara kedua rata-rata tersebut. 0 2 .75. dihasilkan harga statistik s2 = 7. maka daftar chi-kudrat diddapat : χ 02. 025 = 16. tinggal melakukan penarikan akar ketidasamaan dalam rumus di atas. 75 Berarti : diyakini dan merasa percaya bahwa simpangan baku σ akan ada dalam interval yang dibatasi 2.95 dan dk = 29. rata-rata dan simpangan baku x 1 . hal ini dilakukan karena titik penaksiran s untuk σ adalah bias. s 2 Akan ditaksir rata-rata x1 − x 2 Bagaiman interval penaksirannya : yang umum dipakai adalah σ 1 = σ 2 = σ tetapi formula : tidak diketahui besarnya. 7 16 .2 maka 100 γ % interval kepercayaan untuk σ 2 ditentukan dengan menggunakan rumus chi-kuadrat. Indonesia berada dalam interval dengan batas 74. 23 < σ 2 untuk < 3 .8 dengan koefisien kepercayaan 0.0 dari rumus di atas. sedangkan χ 12 (1+ γ ) . 3. Dari masing-masing populasi diambil sampel acak n1 dan n2.283 dan 78. Menaksir simpangan baku Jika distribusi normal (populasi) dengan variansσ . Rumus : (n − 1)s 2 < σ 2 < (n − 1)s 2 2 2 χ 1 (1+γ ) χ 1 (1 − γ ) 2 2 2 2 dengan n = ukuran sampel.7 dan χ 02. diperoleh : (29 )7 .8 < σ 2 < (29 )7 .8 atau 4 . maka pertama-tama ditentukan lebih dahulu s2 dengan menggunakan Created by Eko Susanto .14 interval penaksiran simpangan baku σ adalah 45 .975 = 45.95 < σ 2 < 14 . s 1 dan x 2 .397σ 2. dan χ 12 (1− γ ) didpat dari daftar chi-kudrat berturut-turut untuk ρ = 1 2 (1 + γ ) dan ρ = 1 2 (1 − γ ) dengan dk (n – 1) Untuk mendapatkan interval penaksiran simpangan baku σ . maka dicoba manaksirnya berdasarkan rata-rata dan simpangan baku masing-masing : µ 1 dan σ 1 untuk populasi ke satu dan µ 2 dan σ 2 untuk poulasi ke dua.

untuk 2 Created by Eko Susanto .s + n1 n2 n1 n2 tp didapat dari distribusi Student dengan ρ = 1 (1 + γ ) dan dk = (n1 + n2 – 2).984 X 1.7 Metode B 2 s2 = 37.2 ) − 1. maka dari varians gabungan data diperoleh s2 = (50 − 1)24.984 dari rumus taksiran di atas.34 atau merasa yakin selisih rata-rata pengukuran kedua metode pengukuran akan ada dalam interval yang dibatasi oleh 8.s2 = (n 1 2 − 1 )s 12 + (n 2 − 1 )s 2 n1 + n 2 − 2 sedangkan interval kepercayaan ditentukan dengan distribusi Student. Makin kecil beda keduanya tentu saja makin baik menaksirnya .34 4.2 Tentukan interval dilakukan 60 kali menghasilkan rata-rata 70.2 dan s1 = 24.2 = 31. 2 contoh : Kita misalkan ada dua metode mengajar yang seirng dilakukan. diperoleh : (70.06 dan 12.4 dan kepercayaan mengenai perbedaan rata-rata pengukurn data tersebut di atas? Untuk menyelesaikan persoalan tersebut.7 + (60 − 1)37.4 − 60.06 < x1 − x2 < 12. maka ukuran sampel :  σz 1 γ 2 n>  b    Untuk contoh.975 dan dk = 108. metode A 2 dilakukan sebanyak 50 kali menghasilkan rata-rata = 60. Untuk koefisien kepercayaan γ dan populasi normal dengan simpangan baku σ diketahui.2 50 + 60 − 2 s2 = (49 )24. karena makin dekat penaksir yang dipakai dengan kepada parameter yang ditaksir. ada dua kemungkinan terlalu tinggi atau terlalu rendah. ddari daftar distribusi t didapat t = 1.984 X 1.2 ) + 1.7 + (59 )37.s 1 2 p 1 1 1 1 + < x1 − x2 + t p .4 − 62.08 8.08 50 60 dengan p = 0.53 108 Selanjutnya dihitung : s 1 1 + n1 n2 =s 1 1 + = 1. misal ditaksir rata-rata waktu yang dipakai siswa   dalam menyelesaikan PR yang diberikan oleh guru Matematik.08 < µ1 − x2 < (70. dengan formula : (x − x ) − t . Menaksir parameter sampel Berapa ukuran sampel yang diperlukan dalam suatu penelitian? Untuk itu dicoba menaksiranya.

jika diketahhui simpangan baku waktu yang diperlukan 5 menit. Tokyo (Bab 6. Selisih dua rata-rata d. berapa siswa yang perlu diambil sebagai sampel? Dengan σ = 0. Metoda Statistika. Rata-rata b. Kita ingin menaksir parameter berdasarkan statistik. Apa yang dimaksud dengan koefisien kepercayaan penaksiran? 4. Sudjana. Daftar Rujukan : 1.05.29   2. Sebuah sampel acak diambil harus diambil dari populasi yang bersangkutan.8) n > 665. J. Tuliskan sifat penaksir apa yang dimiliki statistik berikut : a. 1978. 1984. hal 193 – 209) 2. diperlukan derajat kepercayaan 99 % dengan beda yang lebih kecil dari 0. Simpangan baku c.05  Karena itu. McGraw-Hill Kogakusha. Guilford.P. Bab 11. 194 ..54  1.5  n> n>    0. Bandung (Bab XI. Ketika menaksir rata tersebut.58 X 0. Distribusi apakah yang digunakan untuk menntukan interval kepercyaan simpangan baku populasi brdistribusi normal? __________________ Created by Eko Susanto . Fundamental Statistics in Psychology and Education. Faktor-faktor apa saja yang harus diperhatikan untuk menentukan ukuran sampel? 5. hal-hal apa yang terjadi? 2. hal.58.5 menit dan b = 0.05 menit dengan angka z = 2. Tarsito. ukuran sampel yang diperlukan untuk meneliti masalah penggunaan 2 2 2 waktu mengerjakan PR bagi siswa SD paling sedikit n = 666 orang dan bersifat deskrit. Ltd. Apakah yang dimaksud dengan penaksir ? Jika sebuah parameter ditaksir oleh sebuah penaksir. hal 77 – 96.05   0. maka dari rumus di atas didapat : n > (25.208) Tugas dan Latihan : 1. sampel 3.itu diperlukan sebuah sampel.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful