C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o

P PA AK KE ET T B BE EL LA AJ JA AR R

M MA AT TA A K KU UL LI IA AH H : : S ST TA AT TI IS ST TI IK K
K KO OM MA AK K : : K KP PD D 1 12 22 2
S SK KS S : : 2 2 S SK KS S
D DE ES SK KR RI IP PS SI I S SI IN NG GK KA AT T : : M Ma at ta ak ku ul li ia ah h i in ni i m me er ru up pa ak ka an n m ma at ta ak ku ul li ia ah h w wa aj ji ib b b ba ag gi i m ma ah ha as si is sw wa a
P PG GS SD D, , y ya an ng g s sa an ng ga at t m me en nu un nj ja an ng g s se ek ka al li i t te er rh ha ad da ap p s sa al la ah h s sa at tu u k ko om mp pe et te en ns si i “ “m me el la ak ks sa an na ak ka an n
p pe en ne el li it ti ia an n” ”. . P Pe en ny ye el le en ng gg ga ar ra aa an n p pe er rk ku ul li ia ah ha an n b be er ro or ri ie en nt ta as si i u un nt tu uk k m me en na am mb ba ah h w wa aw wa as sa an n
m ma ah ha as si is sw wa a d da al la am m b bi id da an ng g p pe en ne el li it ti ia an n y ya ai it tu u: : p pr ri in ns si ip p- -p pr ri in ns si ip p, , m me et to od de e d da an n p pr ro os se ed du ur r y ya an ng g p pe er rl lu u
d di it te em mp pu uh h d da al la am m r ra an ng gk ka a p pe en ng gu um mp pu ul la an n, , p pe en ny yu us su un na an n, , p pe en ny ya aj ji ia an n, , p pe en ng ga an na al li is sa aa an n b ba ah ha an n a at ta au u
k ke et te er ra an ng ga an n y ya an ng g b be er rw wu uj ju ud d a an ng gk ka a m me en ng ge en na ai i h ha al l- -h ha al l y ya an ng g b be er rk ka ai it ta an n d de en ng ga an n p pe en nd di id di ik ka an n. .
O Ol le eh h k ka ar re en na a i it tu u, , a ak ka an n d di ip pe er rk ke en na al lk ka an n p pe em ma ah ha am ma an n t te er rh ha ad da ap p; ; p pe en ny ya aj ji ia an n d da at ta a; ; m me en nc ca ak ku up p
p pe en ng ge er rt ti ia an n s st ta at ti is st ti ik k, , p pe er ra an na an n, , d da an n b be en nt tu uk k- -b be en nt tu uk k p pe en ny ya aj ji ia an n d da at ta a; ; g ge ej ja al la a p pu us sa at t d da an n u uk ku ur ra an n
l le et ta ak k m me el li ip pu ut ti i r ra at ta a- -r ra at ta a h hi it tu un ng g, , m mo od du us s, , m me ed di ia an n, , d da an n p pe er rs se en nt ti il l; ; u uk ku ur ra an n s si im mp pa an ng ga an n ; ; b be er rk ka ai it ta an n
d de en ng ga an n s si im mp pa an ng ga an n b ba ak ku u d da an n v va ar ri ia an ns s; ; j je en ni is s d da at ta a ( (d da at ta a n no om mi in na al l, , o or rd di in na al l, , s sk ka al la a, , d da an n r ra at ti io o) ); ;
d da an n p pe en ng gu uj ji ia an n h hi ip po ot te es si is s m me en nc ca ak ku up p p pe en ng ge er rt ti ia an n, , p pe er ru um mu us sa an n, , d da an n p pe en ng gu uj ji ia an n h hi ip po ot te es si is s; ; u uj ji i
h hu ub bu un ng ga an n a an nt ta ar ra a l la ai in n k ko or re el la as si i K Ka ar rl l P Pe ea ar rs so on n, , S Sp pe ea ar rm ma an n, , k ko or re el la as si i p po oi in nt t b bi is se er ri ia al l, , d da an n k ko oe ef fi is si ie en n
k ko on nt ti in ng ge en ns si i; ; u uj ji i b be ed da a m me el li ip pu ut ti i u uj ji i d du ua a r ra at ta a- -r ra at ta a ( (u uj ji i d du ua a p pi ih ha ak k d da an n u uj ji i s sa at tu u p pi ih ha ak k) ); ; d da an n
d di ia ak kh hi ir ri i d de en ng ga an n p pe en na ak ks si ir ra an n p pa ar ra am me et te er r y ya ai it tu u m me en na ak ks si ir r r ra at ta a- -r ra at ta a, , s si im mp pa an ng ga an n b ba ak ku u, , d da an n
m me en na ak ks si ir r u uk ku ur ra an n s sa am mp pe el l. .

K Ko om mp pe et te en ns si i d da as sa ar r : : a ag ga ar r m ma ah ha as si is sw wa a m ma am mp pu u m me en nj je el la as sk ka an n s se eg gi i- -s se eg gi i a an na al li is si is s d da at ta a b ba ag gi i
k ke ep pe er rl lu ua an n p pe en ne el li it ti ia an n p pe en nd di id di ik ka an n. .
P Po ok ko ok k B Ba ah ha as sa an n I I : : P Pe en ny ya aj ji ia an n d da at ta a
T Tu uj ju ua an n P Pe em mb be el la aj ja ar ra an n : :
1 1. . A Ag ga ar r m ma ah ha as si is sw wa a m me em ma ah ha am mi i p pe en ng ge er rt ti ia an n s st ta at ti is st ti ik k p pe en nd di id di ik ka an n. .
2 2. . A Ag ga ar r m ma ah ha as si is sw wa a m me em ma ah ha am mi i p pe er ra an na an n s st ta at ti is st ti ik k p pe en nd di id di ik ka an n
3 3. . A Ag ga ar r m ma ah ha as si is sw wa a m me em ma ah ha am mi i p pe en ny ya aj ji ia an n d da at ta a d da al la am m b be en nt tu uk k t ta ab be el l d da an n b be en nt tu uk k d di ia ag gr ra am m
C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
R Ri in ng gk ka as sa an n M Ma at te er ri i : :
1 1. . P Pe en ng ge er rt ti ia an n S Sa at ta at ti is st ti ik k
S St ta at ti is st ti ik k a ad da al la ah h k ka at ta a y ya an ng g d di ig gu un na ak ka an n u un nt tu uk k m me en ny ya at ta ak ka an n s se ek ku um mp pu ul la an n f fa ak kt ta a, , u um mu um mn ny ya a
b be er rb be en nt tu uk k a an ng gk ka a- -a an ng gk ka a y ya an ng g d di is su us su un n d da al la am m t ta ab be el l a at ta au u d di ia ag gr ra am m y ya an ng g m me el lu uk ki is sk ka an n a at ta au u
m me en ng gg ga am mb ba ar rk ka an n s su ua at tu u k ku um mp pu ul la an n d da at ta a y ya an ng g m me em mp pu un ny ya ai i a ar rt ti i. .
U Un nt tu uk k m me em mu ud da ah hk ka an n, , b be er ri ik ku ut t i in ni i d di is sa am mp pa ai ik ka an n b be eb be er ra ap pa a c co on nt to oh h : :
a a. . " "A Ad da a 6 60 0 % % d da ar ri i p pe en nd du ud du uk k y ya an ng g m me em me er rl lu uk ka an n a ai ir r b be er rs si ih h, , k ka at ta a 6 60 0 % % a ad da al la ah h s st ta at ti is st ti ik k. .
b b. . S St ta at ti is st ti ik k v vi it ta al l p pr ra ag ga aw wa at ti i t te er rs se eb bu ut t a ad da al la ah h 3 38 8 - - 3 33 3 - - 3 35 5, , r ra an ng gk ka ai ia an n a an ng gk ka a- -a an ng gk ka a i in ni i
d di is se eb bu ut t j ju ug ga a " "s st ta at ti is st ti ik k" " k ka ar re en na a m me em mp pu un ny ya ai i a ar rt ti i. .
S Se ed da an ng gk ka an n s st ta at ti is st ti ik ka a m me en nu un nj ju uk kk ka an n s su ua at tu u p pe en ng ge et ta ah hu ua an n y ya an ng g b be er rh hu ub bu un ng ga an n d de en ng ga an n c ca ar ra a- -
c ca ar ra a p pe en ng gu um mp pu ul la an n f fa ak kt ta a, , p pe en ng go ol la ah ha an n, , p pe en ng ga an na al li is si is sa an n, , d da an n p pe en na ar ri ik ka an n k ke es si im mp pu ul la an n s se er rt ta a
p pe em mb bu ua at ta an n k ke ep pu ut tu us sa an n y ya an ng g c cu uk ku up p b be er ra al la as sa an n b be er rd da as sa ar rk ka an n f fa ak kt ta a y ya an ng g a ad da a. .
2 2. . P Pe er ra an na an n S St ta at ti is st ti ik k
S St ta at ti is st ti ik k b be er rf fu un ng gs si i h ha an ny ya a s se eb ba ag ga ai i a al la at t b ba an nt tu u! ! P Pe er ra an na an n s st ta at ti is st ti ik k d da al la am m p pe en ne el li it ti ia an n t te et ta ap p
d di il le et ta ak kk ka an n s se eb ba ag ga ai i a al la at t. . A Ar rt ti in ny ya a, , s st ta at ti is st ti ik k b bu uk ka an n m me en nj ja ad di i t tu uj ju ua an n y ya an ng g m me en ne en nt tu uk ka an n
k ko om mp po on ne en n p pe en ne el li it ti ia an n l la ai in n. . O Ol le eh h s se eb ba ab b i it tu u, , y ya an ng g b be er rp pe er ra an n m me en ne en nt tu uk ka an n t te et ta ap p m ma as sa al la ah h
y ya an ng g d di ic ca ar ri i j ja aw wa ab ba an nn ny ya a d da an n t tu uj ju ua an n p pe en ne el li it ti ia an n i it tu u s se en nd di ir ri i. .
S St ta at ti is st ti ik k d da ap pa at t b be er rg gu un na a d da al la am m p pe en ny yu us su un na an n m mo od de el l, , p pe er ru um mu us sa an n h hi ip po ot te es si is s, , p pe en ng ge em mb ba an ng ga an n
a al la at t p pe en ng ga am mb bi il l d da at ta a, , p pe en ny yu us su un na an n r ra an nc ca an ng ga an n p pe en ne el li it ti ia an n, , p pe en ne en nt tu ua an n s sa am mp pe el l, , d da an n a an na al li is si is s
d da at ta a, , y ya an ng g k ke em mu ud di ia an n d da at ta a t te er rs se eb bu ut t d di ii in nt te er rp pr re et ta as si ik ka an n s se eh hi in ng gg ga a b be er rm ma ak kn na a. .
H Ha am mp pi ir r s se em mu ua a p pe en ne el li it ti ia an n i il lm mi ia ah h d di il la ak ku uk ka an n t te er rh ha ad da ap p s sa am mp pe el l k ke ej ja ad di ia an n, , d da an n a at ta as s d da as sa ar r
s sa am mp pe el l i it tu u d di it ta ar ri ik k s su ua at tu u g ge en ne er ra al li iz za at ti io on n. . S Su ua at tu u g ge en ne er ra al li is sa as si i p pa as st ti i m me en ng ga al la am mi i e er rr ro or r; ;
d di is si in ni il la ah h s sa al la ah h s sa at tu u t tu ug ga as s s st ta at ti is st ti ik k b be ek ke er rj ja a a at ta as s d da as sa ar r s sa am mp pe el l b bu uk ka an n p po op pu ul la as si i. . D De en ng ga an n
d de em mi ik ki ia an n p pe en ng gu uj ji ia an n h hi ip po ot te es si is s d da ap pa at t k ki it ta a l la ak ku uk ka an n d de en ng ga an n t te ek kn ni ik k- -t te ek kn ni ik k s st ta at ti is st ti ik k. .
D Da ar ri i h ha as si il l a an na al li is si is s s st ta at ti is st ti ik k y ya an ng g d di ip pe er ro ol le eh h b be er rd da as sa ar rk ka an n p pe er rh hi it tu un ng ga an n y ya an ng g b be er rb be en nt tu uk k
a an ng gk ka a- -a an ng gk ka a t te er rs se eb bu ut t, , s se eb be en na ar rn ny ya a b be el lu um m m me em mp pu un ny ya ai i a ar rt ti i a ap pa a- -a ap pa a t ta an np pa a d di id de es sk kr ri ip ps si ik ka an n
d da al la am m b be en nt tu uk k k ka al li im ma at t a at ta au u k ka at ta a- -k ka at ta a d di i d da al la am m p pe en na ar ri ik ka an n k ke es si im mp pu ul la an n. . J Ji ik ka a t ti id da ak k, , m ma ak ka a
h ha as si il l a an na al li is si is s t te er rs se eb bu ut t t ti id da ak k a ak ka an n b be er rm ma ak kn na a d da an n h ha an ny ya a t ti in ng gg ga al l a an ng gk ka a- -a an ng gk ka a y ya an ng g t ti id da ak k
" "b be er rb bu un ny yi i" ". .
3 3. . P Pe en ny ya aj ji ia an n D Da at ta a
P Pe en ny ya aj ji ia an n d da at ta a s st ta at ti is st ti ik k p pa ad da a d da as sa ar rn ny ya a d da ap pa at t d di ib ba ag gi i d da al la am m b be en nt tu uk k : :
C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
1 1. . T Ta ab be el l. .
P Pe en ny ya aj ji ia an n d da al la am m b be en nt tu uk k t ta ab be el l t te er rd di ir ri i a at ta as s b be er rm ma ac ca am m- -m ma ac ca am m j je en ni is s, , y ya ak kn ni i t ta ab be el l t tu un ng gg ga al l
( (u un ni iv va ar ri ia at t) ), , t ta ab be el l s si il la an ng g ( (b bi iv va ar ri ia at t) ), , m ma au up pu un n m mu ul lt ti iv va ar ri ia at t. .
C Co on nt to oh h t ta ab be el l t tu un ng gg ga al l, , D Da at ta a s si is sw wa a k ke el la as s I II I d da an n I II II I S SD D L La ab bu ua an n d da al la am m b be en nt tu uk k f fr re ek ku ue en ns si i
d da an n p po or rs se en nt ta as se e
T Ta ab be el l 1 1. . B BA AN NY YA AK K S SI IS SW WA A K KE EL LA AS S I I – – V VI I S SD D L LA AB BU UA AN N
N No o. . V Va ar ri ia ab be el l F Fr re ek ku ue en ns si i P Pe er rs se en nt ta as se e ( (% %) )
1 1 K Ke el la as s I I 3 34 4 1 15 5, ,8 81 1
2 2 K Ke el la as s I II I 3 35 5 1 16 6, ,2 28 8
3 3 K Ke el la as s I II II I 3 38 8 1 17 7, ,6 67 7
4 4 K Ke el la as s I IV V 3 35 5 1 16 6, ,2 28 8
5 5 K Ke el la as s V V 3 37 7 1 17 7, ,2 21 1
6 6 K Ke el la as s V VI I 3 36 6 1 16 6, ,7 75 5
J Ju um ml la ah h 2 21 15 5 1 10 00 0, ,0 00 0

C Co on nt to oh h t ta ab be el l s si il la an ng g ( (b bi iv va ar ri ia at t) ): : S Se eo or ra an ng g g gu ur ru u m me el la ak ku uk ka an n p pe en ne el li it ti ia an n m me en ng ge en na ai i p pe en nd da ap pa at t
s si is sw wa a t te en nt ta an ng g f fu un ng gs si i U Us sa ah ha a K Ke es se eh ha at ta an n S Se ek ko ol la ah h. . “ “p po oo ol li in ng g” ” i in ni i d di ik ka ai it tk ka an n d de en ng ga an n l la at ta ar r
b be el la ak ka an ng g p pe en nd di id di ik ka an n o or ra an ng g t tu ua a s si is sw wa a t te er rs se eb bu ut t, , h ha as si il l “ “p po ol li in ng g” ” d da ap pa at t d di il li ih ha at t p pa ad da a t ta ab be el l
b be er ri ik ku ut t : :
T Ta ab be el l 2 2. . P PE EN ND DA AP PA AT T S SI IS SW WA A T TE EN NT TA AN NG G F FU UN NG GS SI I U UK KS S S SE EK KO OL LA AH H
B BE ER RD DA AS SA AR RK KA AN N S ST TA AT TU US S S SO OS SI IA AL L E EK KO ON NO OM MI I O OR RA AN NG G T TU UA A

S ST TA AT TU US S S SO OS SI IA AL L
E EK KO ON NO OM MI I O OR RA AN NG G
T TU UA A
N NO O K KA AT TE EG GO OR RI I
T TI IN NG GG GI I R RE EN ND DA AH H
J JU UM ML LA AH H
1 1 B BA AI IK K 1 13 3 1 15 5 3 38 8
2 2 C CU UK KU UP P 1 18 8 2 25 5 4 43 3
3 3 K KU UR RA AN NG G 3 36 6 1 12 2 4 48 8
J JU UM ML LA AH H 6 67 7 5 52 2 1 12 29 9

C Co on nt to oh h t ta ab be el l s si il la an ng g ( (m mu ul lt ti iv va ar ri ia at t) ): : H Ha as si il l “ “p po oo ol li in ng g” ” p pe en nd da ap pa at t s si is sw wa a t te en nt ta an ng g f fu un ng gs si i U Un ni it t
K Ke es se eh ha at ta an n S Se ek ko ol la ah h s se ek ko ol la ah h d da as sa ar r b be er rd da as sa ar rk ka an n s st ta at tu us s s so os si ia al l e ek ko on no om mi i o or ra an ng g t tu ua a d da an n l la at ta ar r
b be el la ak ka an ng g p pe en nd di id di ik ka an n p pa ad da a S SD D L La ab bu ua an n. .
C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
T Ta ab be el l 3 3. . P PE EN ND DA AP PA AT T S SI IS SW WA A T TE EN NT TA AN NG G F FU UN NG GS SI I U UK KS S S SE EK KO OL LA AH H
B BE ER RD DA AS SA AR RK KA AN N S ST TA AT TU US S S SO OS SI IA AL L E EK KO ON NO OM MI I O OR RA AN NG G T TU UA A D DA AN N
L LA AT TA AR R B BE EL LA AK KA AN NG G P PE EN ND DI ID DI IK KA AN N P PA AD DA A S SD D L LA AB BU UA AN N

S ST TA AT TU US S S SO OS SI IA AL L E EK KO ON NO OM MI I O OR RA AN NG G T TU UA A
T TI IN NG GG GI I R RE EN ND DA AH H N NO O
P PE EN ND DA A- -
P PA AT T
S SD D S SM MP P S SM MA A P PT T S SD D S SM MP P S SM MA A P PT T
J JU UM M
L LA AH H
1 1 B BA AI IK K 1 14 4 1 17 7 1 13 3 4 4 2 27 7 2 20 0 1 14 4 2 2 1 11 11 1
2 2 C CU UK KU UP P 1 18 8 2 21 1 1 14 4 1 12 2 2 25 5 2 21 1 1 18 8 1 11 1 1 14 40 0
3 3 K KU UR RA AN NG G 6 6 1 14 4 2 21 1 2 26 6 1 18 8 1 15 5 8 8 3 3 1 11 11 1
J JU UM ML LA AH H 3 38 8 5 52 2 4 48 8 4 42 2 7 70 0 5 56 6 4 40 0 1 16 6 3 36 62 2

2 2. . D Di ia ag gr ra am m. .
P Pe en ny ya aj ji ia an n d da at ta a d da al la am m b be en nt tu uk k d di ia ag gr ra am m, , d da ap pa at t d di ib ba ag gi i d da al la am m b be eb be er ra ap pa a b be en nt tu uk k, , a ad da a b be en nt tu uk k
b ba at ta an ng g, , p pa as st te el l, , g ga ar ri is s, , a at ta au u d da al la am m b be en nt tu uk k s si im mb bo ol l. .
B Be er ri ik ku ut t a ad da al la ah h d da at ta a b ba an ny ya ak k p pe en nd du ud du uk k s sa al la ah h s sa at tu u R RT T 2 2 L LK K. . I I R Ra aj ja ab ba as sa a K Ko ot ta a B Ba an nd da ar r
L La am mp pu un ng g b be er rd da as sa ar rk ka an n l la at ta ar r b be el la ak ka an ng g p pe en nd di id di ik ka an n m me er re ek ka a. .
T Ta ab be el l 4 4. . D DA AT TA A P PE EN ND DU UD DU UK K R RT T 2 2 L LK K. .I I R RA AJ JA AB BA AS SA A B BE ER RD DA AS SA AR RK KA AN N J JE EN NJ JA AN NG G
P PE EN ND DI ID DI IK KA AN N
B BA AN NY YA AK K P PE EN ND DU UD DU UK K T TI IN NG GK KA AT T
P PE EN ND DI ID DI IK KA AN N P PR RI IA A W WA AN NI IT TA A
J JU UM ML LA AH H
S SD D 1 13 3 1 15 5 3 38 8
S SM MP P 1 18 8 2 25 5 4 43 3
S SM MA A/ /S SM MK K 3 36 6 1 12 2 4 48 8
P PT T 8 8 4 4 1 12 2

B Bi il la a d da at ta a d di i a at ta as s d di is sa aj ji ik ka an n d da al la am m b be en nt tu uk k d di ia ag gr ra am m b ba at ta an ng g, , d da ap pa at t d di ig ga am mb ba ar rk ka an n s se eb ba ag ga ai i
b be er ri ik ku ut t : :





S SD D S SM MP P S SM MA A/ /K K P PT T

G Ga am mb ba ar r 1 1. . J Ju um ml la ah h d da at ta a p pe en nd du ud du uk k R RT T 2 2 L LK K. . I I R Ra aj ja ab ba as sa a B Ba an nd da ar r L La am mp pu un ng g

4 48 8
4 43 3
3 38 8


1 12 2
C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
R Ru uj ju uk ka an n : :
1 1. . I Is sp pa ar rj ja ad di i, , 1 19 98 88 8; ; S St ta at ti is st ti ik k P Pe en nd di id di ik ka an n, , D De ep pd di ik kb bu ud d D Di ik kt ti i P PP PL LP PT TK K, , J Ja ak ka ar rt ta a ( (B Ba ab b I II I, ,
h ha al l. . 5 5 – – 1 15 5) )
2 2. . S Si ie eg ge el l, , S Si id dn ne ey y, , 1 19 98 85 5; ; S St ta at ti is st ti ik k N No on np pa ar ra am me et tr ri ik k U Un nt tu uk k I Il lm mu u- -i il lm mu u S So os si ia al l, ,
( (T Te er rj je em ma ah ha an n) ), , P PT T. . G Gr ra am me ed di ia a, , ( (B Ba ab b I II II I, , h ha al l. . 2 26 6 – – 3 38 8) )
3 3. . S Su ud dj ja an na a, , 1 19 98 84 4; ; M Me et to od da a S St ta at ti is st ti ik ka a, , T Ta ar rs si it to o, , B Ba an nd du un ng g ( (B Ba ab bI I d da an n I II I, , h ha al l. . 1 1 - - 3 38 8) )

T Tu ug ga as s d da an n L La at ti ih ha an n : :
1 1. . T Tu ul li is sk ka an n p pe er ra an na an n s st ta at ti is st ti ik k d da al la am m p pe en ne el li it ti ia an n! !
2 2. . B Bu ua at tl la ah h d da at ta a y ya an ng g a ad da a p pa ad da a s se ek ko ol la ah h a an nd da a ( (d da at ta a g gu ur ru u a at ta au u d da at ta a s si is sw wa a) ) d da al la am m b be en nt tu uk k
t ta ab be el l d da an n d di ia ag gr ra am m! !
3 3. . U Un nt tu uk k m me em mb bu ua at t s su ua at tu u d da af ft ta ar r a at ta au u t ta ab be el l, , h ha al l- -h ha al l a ap pa a s sa aj ja a y ya an ng g h ha ar ru us s d di ip pe er rh ha at ti ik ka an n ? ?
4 4. . L Li ih ha at t g ga am mb ba ar r 1 1, , L Le en ng gk ka ap pi il la ah h d da at ta a i it tu u d de en ng ga an n n ni il la ai i p po or rs se en nt ta as se e! !

P Po ok ko ok k B Ba ah ha as sa an n I II I : : G Ge ej ja al la a P Pu us sa at t d da an n U Uk ku ur ra an n L Le et ta ak k ( (2 2 X X P Pe er rt te em mu ua an n) )
T Tu uj ju ua an n P Pe em mb be el la aj ja ar ra an n : :
1 1. . A Ag ga ar r m ma ah ha as si is sw wa a d da ap pa at t m me en nj je el la as sk ka an n p pe en ng ge er rt ti ia an n d da ar ri i d di is st tr ri ib bu us si i f fr re ek ku ue en ns si i. .
2 2. . A Ag ga ar r m ma ah ha as si is sw wa a d da ap pa at t m me em ma ah ha am mi i l la an ng gk ka ah h- -l la an ng gk ka ah h p pe en ny yu us su un na an n d di is st tr ri ib bu us si i
f fr re ek ku ue en ns si i. .
3 3. . A Ag ga ar r m ma ah ha as si is sw wa a d da ap pa at t m me en ne en nt tu uk ka an n g ge ej ja al la a p pu us sa at t d da an n u uk ku ur ra an n l le et ta ak k d de en ng ga an n
m me en ng gh hi it tu un ng g r ra at ta a- -r ra at ta a h hi it tu un ng g. .
4 4. . A Ag ga ar r m ma ah ha as si is sw wa a d da ap pa at t m me en ne en nt tu uk ka an n g ge ej ja al la a p pu us sa at t d da an n u uk ku ur ra an n l le et ta ak k d de en ng ga an n
m me en ng gh hi it tu un ng g m mo od du us s, , m me ed di ia an n, , d da an n p pe er rs se en nt ti il l. .

R Ri in ng gk ka as sa an n M Ma at te er ri i : :
S Se eb be el lu um m p pe en nj je el la as sa an n t te en nt ta an ng g k ke ec ce en nd de er ru un ng ga an n g ge ej ja al la a p pu us sa at t, , p pe em ma ah ha am ma an n a ak ka an n d di is st tr ri ib bu us si i
f fr re ek ku ue en ns si i s sa an ng ga at t d di ip pe er rl lu uk ka an n, , k ka ar re en na a d da at ta a a ap pa ap pu un n y ya an ng g d di ip pe er ro ol le eh h d da ar ri i l la ap pa an ng ga an n b be el lu um ml la ah h
m me em mi il li ik ki i m ma ak kn na a d da an n a ar rt ti i s sa am ma a s se ek ka al li i, , b bo ol le eh h d di ik ka at ta ak ka an n h ha an ny ya a s se ek ku um mp pu ul la an n a an ng gk ka a- -a an ng gk ka a
k ka as sa ar r y ya an ng g “ “t ti id da ak k b be er rb bu un ny yi i” ”, , j ja ad di i b be el lu um m m me em mb be er ri ik ka an n i in nf fo or rm ma as si i y ya an ng g b be er ra ar rt ti i, , d da an n
k ka ar re en na an ny ya a d di ip pe er rl lu uk ka an n t ti in nd da ak k l la an nj ju ut t a at ta au u l la an ng gk ka ah h t te er rt te en nt tu u. . U Un nt tu uk k i it tu u, , a an ng gk ka a a at ta au u d da at ta a
y ya an ng g t te el la ah h d di ik ku um mp pu ul lk ka an n i it tu u p pe er rl lu u d di id de es sk kr ri ip ps si ik ka an n s se ec ca ar ra a t te er ra at tu ur r, , r ri in ng gk ka as s, , m mu ud da ah h
d di ip pa ah ha am mi i d da an n d di im me en ng ge er rt ti i, , s se eh hi in ng gg ga a d da ap pa at t m me em mb be er ri ik ka an n i in nf fo or rm ma as si i m me en ng ge en na ai i k ka ar ra ak kt te er r a at ta au u
C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
c ci ir ri i a at ta au u s si if fa at t y ya an ng g t te er rk ka an nd du un ng g d da al la am m s se ek ku um mp pu ul la an n d da at ta a t te er rs se eb bu ut t. . C Co on nt to oh h b be er ri ik ku ut t d da ap pa at t
m me em mp pe er rj je el la as s m ma ak kn na a d da ar ri i u ur ra ai ia an n d di i a at ta as s. .
D Da ar ri i h ha as si il l t te es s m ma at te em ma at ti ik ka a 4 40 0 o or ra an ng g s si is sw wa a k ke el la as s I IV V S SD D N Ne eg ge er ri i 2 2 N Na at ta ar r d di ip pe er ro ol le eh h a an ng gk ka a- -
a an ng gk ka a s se eb ba ag ga ai i b be er ri ik ku ut t : :
5 54 4 5 53 3 5 55 5 5 56 6 5 57 7 6 68 8 7 74 4 6 65 5 6 64 4 5 58 8 5 58 8 5 52 2 5 53 3 6 67 7 6 64 4 5 56 6 6 63 3 7 72 2 6 66 6 6 65 5
5 57 7 5 55 5 6 69 9 6 68 8 5 54 4 6 66 6 7 71 1 6 64 4 6 67 7 5 56 6 6 69 9 6 65 5 5 56 6 6 69 9 5 59 9 6 64 4 7 73 3 6 69 9 6 68 8 5 58 8
A Ak ka an n s su ul li it t m me en nj ja aw wa ab b p pe er rt ta an ny ya aa an n b be er ri ik ku ut t : :
1 1. . B Be er ra ap pa a b ba an ny ya ak k s si is sw wa a y ya an ng g m me en nd da ap pa at t n ni il la ai i d di i b ba aw wa ah h 4 40 0? ?
2 2. . B Be er ra ap pa a b ba an ny ya ak k s si is sw wa a y ya an ng g m me en nd da ap pa at t n ni il la ai i t te er rt ti in ng gg gi i? ?
3 3. . B Be er ra ap pa a b ba an ny ya ak k s si is sw wa a y ya an ng g m me en nd da ap pa at t n ni il la ai i a an nt ta ar ra a 5 50 0 – – 6 65 5? ?
U Un nt tu uk k d da ap pa at t m me en nj ja aw wa ab b p pe er rt ta an ny ya aa an n- -p pe er rt ta an ny ya aa an n t te er rs se eb bu ut t, , m ma ak ka a d da at ta a d di i a at ta as s p pe er rl lu u d di is su us su un n
d da al la am m b be en nt tu uk k d di is st tr ri ib bu us si i f fr re ek ku ue en ns si i d de en ng ga an n j ja al la an n m me en ng gh hi it tu un ng g f fr re ek ku ue en ns si i y ya an ng g d di im mi il li ik ki i
o ol le eh h s se et ti ia ap p n ni il la ai i y ya an ng g b be er ra ad da a p pa ad da a d de er re et ta an n n ni il la ai i t te er rt te en nt tu u. .
A A. . M Me em mb bu ua at t D Di is st tr ri ib bu us si i f fr re ek ku ue en ns si i
F Fr re ek ku ue en ns si i a ad da al la ah h k ke ek ke er ra ap pa an n a at ta au u k ke es se er ri in ng ga an n s su ua at tu u d da at ta a b be er ru ul la an ng g a at ta au u b be er ra ad da a d da al la am m
d de er re et ta an n a an ng gk ka a t te er rs se eb bu ut t, , s se ed da an ng gk ka an n d di is st tr ri ib bu us si i a ad da al la ah h p pe en ny ya al lu ur ra an n, , p pe em mb ba ag gi ia an n a at ta au u
p pe en nc ca ar ra an n d da at ta a d da al la am m s su ua at tu u k ke ea ad da aa an n. . O Ol le eh h k ka ar re en na a i it tu u, , d di is st tr ri ib bu us si i f fr re ek ku ue en ns si i a ad da al la ah h
p pe en ny ya aj ji ia an n d da at ta a y ya an ng g d di i d da al la am mn ny ya a m me el lu uk ki is sk ka an n a at ta au u m me en ng gg ga am mb ba ar rk ka an n p pe en nc ca ar ra an n
s se ek ku um mp pu ul la an n d da at ta a ( (b bi ia as sa an ny ya a d da al la am m b be en nt tu uk k t ta ab be el l) ). . S Se eb ba ag ga ai i c co on nt to oh h l li ih ha at t t ta ab be el l 5 5, , y ya an ng g
m me er ru up pa ak ka an n o ol la ah ha an n d da ar ri i s se ek ku um mp pu ul la an n d da at ta a a an ng gk ka a d di i a at ta as s. . O Ol la ah ha an n a an ng gk ka a t te er rs se eb bu ut t d da ap pa at t
d di is su us su un n d da al la am m b be en nt tu uk k t ta ab be el l d di is st tr ri ib bu us si i f fr re ek ku ue en ns si i ( (d da at ta a k ke el lo om mp po ok k) ): :
T Ta ab be el l 5 5. . D DI IS ST TR RI IB BU US SI I F FR RE EK KU UE EN NS SI I H HA AS SI IL L T TE ES S M MA AT TE EM MA AT TI IK KA A 4 40 0 S SI IS SW WA A S SD D
N NE EG GE ER RI I 2 2 N NA AT TA AR R. .
N NI IL LA AI I F FR RE EK KU UE EN NS SI I N NI IL LA AI I F FR RE EK KU UE EN NS SI I
7 72 2 4 4 7 71 1 - - 7 74 4 4 4
7 70 0 9 9 6 67 7 - - 7 70 0 9 9
6 68 8 1 10 0 6 63 3 - - 6 66 6 1 10 0
6 65 5 1 1 5 59 9 - - 6 62 2 1 1
6 63 3 1 11 1 5 55 5 - - 5 58 8 1 11 1
6 61 1 5 5 5 51 1 - - 5 54 4 5 5
J JM ML L 4 40 0 J JM ML L 4 40 0

D Da at ta a
T Tu un ng gg ga al l
D Da at ta a
K Ke el lo om mp po ok k
C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
A Ad da a b be eb be er ra ap pa a i is st ti il la ah h d da an n p pe en ng ge er rt ti ia an n y ya an ng g s se er ri in ng g d di ip pa ak ka ai i b be er rk ka ai it ta an n d de en ng ga an n d di is st tr ri ib bu us si i
f fr re ek ku ue en ns si i : :
a a. . K Ke el la as s I In nt te er rv va al l 5 51 1 – – 5 54 4; ; 5 55 5 – – 5 58 8, , d da an n s se et te er ru us sn ny ya a
- - K Ke el la as s I In nt te er rv va al l P Pe er rt ta am ma a ( (5 51 1 – – 5 54 4) )
- - K Ke el la as s I In nt te er rv va al l K Ke ed du ua a ( ( 5 55 5 - - 5 58 8) ) d da an n s se et te er ru us sn ny ya a
b b. . F Fr re ek ku ue en ns si i: : B Bi il la an ng ga an n- -b bi il la an ng ga an n y ya an ng g m me en ny ya at ta ak ka an n b be er ra ap pa a b bu ua ah h d da at ta a t te er rd da ap pa at t d da al la am m
t ti ia ap p k ke el la as s i in nt te er rv va al l
c c. . U Uj ju un ng g b ba aw wa ah h k ke el la as s i in nt te er rv va al l: : B Bi il la an ng ga an n y ya an ng g t te er rd da ap pa at t d di i s se eb be el la ah h k ki ir ri i k ke el la as s- - k ke el la as s
i in nt te er rv va al l ( (5 51 1, , 5 55 5, , 5 59 9, , 6 63 3, , 6 67 7, , 7 71 1) )
d d. . U Uj ju un ng g a at ta as s i in nt te er rv va al l: : B Bi il la an ng ga an n y ya an ng g t te er rd da ap pa at t d di i s se eb be el la ah h k ka an na an n k ke el la as s- -k ke el la as s i in nt te er rv va al l
( (M Mi is sa al l: : 5 54 4, , 5 58 8, , 6 62 2, , 6 66 6, , 6 66 6, , 7 70 0) )
e e. . P Pa an nj ja an ng g k ke el la as s i in nt te er rv va al l: : S Se el li is si ih h p po os si it ti if f a an nt ta ar ra a u uj ju un ng g- -u uj ju un ng g b ba aw wa ah h/ /u uj ju un ng g a at ta as s y ya an ng g
b be er ru ur ru ut ta an n
f f. . T Ta an nd da a k ke el la as s a at ta au u t ti it ti ik k t te en ng ga ah h k ke el la as s i in nt te er rv va al l, , m me er ru up pa ak ka an n b bi il la an ng ga an n y ya an ng g m me en nu un nj ju uk kk ka an n
s se et te en ng ga ah h d da ar ri i j ju um ml la ah h u uj ju un ng g b ba aw wa ah h d da an n u uj ju un ng g a at ta as s. . C Co on nt to oh h: : K Ke el la as s I I ½ ½ ( (5 51 1 + + 5 54 4) ) = =
5 52 2, ,5 5 d da an n s se et te er ru us sn ny ya a. .
g g. . B Ba at ta as s b ba aw wa ah h d da an n b ba at ta as s a at ta as s k ke el la as s i in nt te er rv va al l : :
1 1. . B Ba at ta as s B Ba aw wa ah h K Ke el la as s I In nt te er rv va al l a ad da al la ah h b bi il la an ng ga an n y ya an ng g d di id da ap pa at t d da ar ri i u uj ju un ng g b ba aw wa ah h
d di ik ku ur ra an ng gi i 0 0, ,5 5 k ka al la au u b bi il la an ng ga an n t te er rs se eb bu ut t b bu ul la at t, , d da an n 0 0, ,0 05 5 b bi il la a b bi il la an ng ga an n s sa at tu u
d de es si im ma al l. .
2 2. . B Ba at ta as s A At ta as s K Ke el la as s I In nt te er rv va al l a ad da al la ah h b bi il la an ng ga an n y ya an ng g d di ip pe er ro ol le eh h d da ar ri i u uj ju un ng g a at ta as s
d di it ta am mb ba ah h 0 0, ,5 5 b bi il la a b bi il la an ng ga an n i it tu u b bu ul la at t d da an n 0 0, ,0 05 5 b bi il la a b bi il la an ng ga an n s sa at tu u d de es si im ma al l. .

L La an ng gk ka ah h- -l la an ng gk ka ah h m me em mb bu ua at t d di is st tr ri ib bu us si i f fr re ek ku ue en ns si i : :
U Un nt tu uk k m me en nj je el la as sk ka an n c ca ar ra a- -c ca ar ra a m me em mb bu ua at t d da af ft ta ar r d di is st tr ri ib bu us si i f fr re ek ku ue en ns si i l le eb bi ih h b ba ai ik k l la an ng gs su un ng g
d di il li ih ha at t c co on nt to oh h b be er ri ik ku ut t. . M Mi is sa al l: : A Ad da a 8 80 0 o or ra an ng g s si is sw wa a y ya an ng g m me em mi il li ik ki i n ni il la ai i m ma at ta a p pe el la aj ja ar ra an n
P Pe en nd di id di ik ka an n A Ag ga am ma a : :
3 32 2; ;3 33 3; ;3 34 4; ;3 35 5; ;3 36 6; ;4 40 0; ;4 41 1; ;4 42 2; ;4 43 3; ;4 44 4; ;5 51 1; ;5 52 2; ;5 53 3; ;5 54 4; ;5 55 5; ;5 56 6; ;5 57 7; ;5 58 8; ;6 60 0; ;6 61 1; ;
6 62 2; ;6 63 3; ;6 64 4; ;7 70 0; ;6 62 2; ;6 63 3; ;6 64 4; ;7 70 0; ;7 71 1; ;7 72 2; ;7 73 3; ;7 74 4; ;7 75 5; ;7 76 6; ;8 80 0; ;8 82 2; ;8 83 3; ;8 84 4; ;8 85 5; ;8 86 6; ;
8 87 7; ;8 88 8; ;8 89 9; ;9 90 0; ;6 65 5; ;6 66 6; ;6 67 7; ;6 68 8; ;6 69 9; ;7 77 7; ;7 78 8; ;7 79 9; ;8 81 1; ;9 91 1; ;4 45 5; ;4 46 6; ;4 47 7; ;4 48 8; ;4 49 9; ;5 50 0; ;
5 59 9; ;7 77 7; ;7 78 8; ;7 79 9; ;3 31 1; ;3 35 5; ;4 41 1; ;4 43 3; ;4 47 7; ;4 48 8; ;4 49 9; ;5 50 0; ;5 52 2; ;5 53 3; ;5 57 7; ;5 58 8; ;5 59 9; ;6 60 0; ;6 62 2; ;6 67 7; ;
C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
X
L La an ng gk ka ah h- -l la an ng gk ka ah h p pe em mb bu ua at ta an n d da af ft ta ar r d da ap pa at t d di ip pe ed do om mi i s se eb ba ag ga ai i b be er ri ik ku ut t: :
1 1. . M Me en ny yu us su un n d da at ta a d da ar ri i y ya an ng g t te er rk ke ec ci il l h hi in ng gg ga a t te er rb be es sa ar r
2 2. . M Me en ne en nt tu uk ka an n R Ra an ng ge e ( (R Re en nt ta an ng g) ) R R
S Se el li is si ih h a an nt ta ar ra a d da at ta a t te er rb be es sa ar r d de en ng ga an n t te er rk ke ec ci il l M Mi is sa al l : : D Da at ta a t te er rb be es sa ar r 9 90 0 ( (c ce et ta ak k t te eb ba al l) ); ;
D Da at ta a t te er rk ke ec ci il l 3 31 1 ( (c ce et ta ak k b be er rg ga ar ri is s b ba aw wa ah h) ) R R = = 9 90 0 – – 3 31 1 = = 5 59 9
3 3. . M Me en ne en nt tu uk ka an n b ba an ny ya ak kn ny ya a k ke el la as s i in nt te er rv va al l ( (K K) ) R Ru um mu us s S St tu ur rg ge es s ( (K K = = 1 1 + + ( (3 3, ,3 3) ) L Lo og g n n; ;
n n = = 8 80 0, , d da an n l lo og g 8 80 0 = = 1 1, ,9 90 03 31 1. . K K = = 1 1 + + ( (3 3, ,3 3) ) 1 1, ,9 90 03 31 1 K K = = 7 7, ,2 28 80 02 2 D De en ng ga an n d de em mi ik ki ia an n
n ni il la ai i K K = = 7 7 a at ta au u 8 8. .
4 4. . M Me en ne en nt tu uk ka an n p pa an nj ja an ng g k ke el la as s i in nt te er rv va al l ( (P P) ) P P = = R R/ /K K, , J Ja ad di i 5 59 9/ /7 7 = = 8 8, ,4 43 3. . J Ja ad di i b bi is sa a 8 8 a at ta au u 9 9
5 5. . P Pi il li ih h u uj ju un ng g b ba aw wa ah h k ke el la as s i in nt te er rv va al l p pe er rt ta am ma a ( (d da ap pa at t d di ia am mb bi il l d da at ta a t te er rk ke ec ci il l) )
C Co on nt to oh h p pe em mb bu ua at ta an n d da af ft ta ar r d di is st tr ri ib bu us si i f fr re ek ku ue en ns si i m me en ng gg gu un na ak ka an n a at tu ur ra an n S St tu ur rg ge es s s se ep pe er rt ti i
b be er ri ik ku ut t : :
T Ta ab be el l 6 6. . N NI IL LA AI I P PE EN ND DI ID DI IK KA AN N A AG GA AM MA A D DA AR RI I 8 80 0O OR RA AN NG G S SI IS SW WA A
K Ke el la as s I In nt te er rv va al l ( (K K) ) T Tu ur ru us s F Fr re ek ku ue en ns si i ( (F F) )
3 31 1 - - 3 39 9 7 7
4 40 0 - - 4 48 8 1 13 3
4 49 9 - - 5 57 7 1 14 4
5 58 8 - - 6 66 6 1 16 6
6 67 7 - - 7 75 5 1 11 1
7 76 6 - - 8 84 4 1 12 2
8 85 5 – – 9 93 3 7 7
J Ju um ml la ah h 8 80 0

B B. . G Ge ej ja al la a P Pu us sa at t d da an n U Uk ku ur ra an n L Le et ta ak k
S Sa al la ah h s sa at tu u j je en ni is s g ge ej ja al la a p pu us sa at t y ya an ng g s se er ri in ng g d di ig gu un na ak ka an n a ad da al la ah h r ra at ta a- -r ra at ta a h hi it tu un ng g a at ta au u m me ea an n, ,
y ya ai it tu u s se eb bu ua ah h n ni il la ai i a at ta au u a an ng gk ka a y ya an ng g r re ep pr re es se en nt ta at ti if f a at ta au u d da ap pa at t m me ew wa ak ki il li i s se ek ku um mp pu ul la an n n ni il la ai i
y ya an ng g d di ih ha ad da ap pi i. . N Ni il la ai i r ra at ta a- -r ra at ta a a at ta au u u uk ku ur ra an n r ra at ta a- -r ra at ta a y ya an ng g b be er ru up pa a a an ng gk ka a t te er rs ss se eb bu ut t p pa ad da a
u um mu um mn ny ya a m me em mp pu un ny ya ai i k ke ec ce en nd de er ru un ng ga an n u un nt tu uk k b be er ra ad da a d di i s se ek ki it ta ar r t ti it ti ik k p pu us sa at t p pe en ny ye eb ba ar ra an n
a an ng gk ka a t te er rs se eb bu ut t. . A Ad da a l li im ma a m ma ac ca am m u uk ku ur ra an n r ra at ta a- -r ra at ta a y ya an ng g s se er ri in ng g d di ig gu un na ak ka an n : :
a a. . R Ra at ta a- -r ra at ta a h hi it tu un ng g a at ta au u m me ea an n ( (s se er ri in ng g d di il la am mb ba an ng gk ka an n d di ib ba ac ca a “ “e ek ks sb ba ar r” ”a at ta au u M M) )
C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
b b. . R Ra at ta a- -r ra at ta a p pe er rt te en ng ga ah ha an n y ya an ng g d di ik ke en na al l d de en ng ga an n i is st ti il la ah h m me ed di ia an n, , y ya ai it tu u s su ua at tu u n ni il la ai i y ya an ng g
m me em mb ba ag gi i s su ua at tu u d di is st tr ri ib bu us si i k ke e d da al la am m d du ua a b ba ag gi ia an n y ya an ng g s sa am ma a b be es sa ar r. .
c c. . M Mo od du us s a at ta au u M Mo od de e, , y ya ai it tu u s se eb bu ua ah h n ni il la ai i a an ng gk ka a y ya an ng g s se er ri in ng g t ti im mb bu ul l a at ta au u m mu un nc cu ul l, , a at ta au u
m me em mi il li ik ki i f fr re ek ku ue en ns si i t te er rb ba an ny ya ak k d da al la am m s su ua at tu u d di is st tr ri ib bu us si i. .
d d. . R Ra at ta a- -r ra at ta a u uk ku ur r a at ta au u G Ge eo om me et tr ri ic c M Me ea an n, , y ya ai it tu u h ha as si il l p pe er rk ka al li ia an n b bi il la an ng ga an n t te er rs se eb bu ut t, , d di ia ak ka ar r
p pa an ng gk ka at tk ka an n d de en ng ga an n b bi il la an ng ga an n i it tu u s se en nd di ir ri i. .
e e. . R Ra at ta a- -r ra at ta a h ha ar rm mo on ni ik k, , m me er ru up pa ak ka an n n ni il la ai i k ke eb ba al li ik ka an n d da ar ri i r ra at ta a- -r ra at ta a h hi it tu un ng g
C Ca at ta at ta an n : : d du ua a m ma ac ca am m r ra at ta a- -r ra at ta a y ya an ng g t te er ra ak kh hi ir r ( (r ra at ta a- -r ra at ta a u uk ku ur r d da an n r ra at ta a- -r ra at ta a h ha ar rm mo on ni ik k j ja ar ra an ng g d di il la ak ku uk ka an n, ,
m ma ak ka a p pe en nj je el la as sa an n c cu uk ku up p m me em mp pe er rk ke en na al lk ka an n a ad da an ny ya a d du ua a m ma ac ca am m r ra at ta a- -r ra at ta a i it tu u) ). .

L La an ng gk ka ah h- -l la an ng gk ka ah h m me en ng gh hi it tu un ng g r ra at ta a- -r ra at ta a ( ( ) ) : :

U Un nt tu uk k m me en ng gh hi it tu un ng g r ra at ta a- -r ra at ta a d de en ng ga an n d da at ta a t tu un ng gg ga al l y ya an ng g b be er rf fr re ek ku ue en ns si i m ma as si in ng g- -m ma as si in ng g s sa at tu u
d di ip pe er rg gu un na ak ka an n r ru um mu us s a at ta au u f fo or rm mu ul la a : :
( (F Fo or rm mu ul la a I I) )
C Co on nt to oh h : :
T Ta ab be el l 7 7. . N NI IL LA AI I M MA AT TA A P PE EL LA AJ JA AR RA AN N M MA AT TE EM MA AT TI IK KA A S SI IS SW WA A S SD D N NE EG GE ER RI I 2 2
R RA AJ JA AB BA AS SA A
S SI IS SW WA A N NI IL LA AI I F FR RE EK KU UE EN NS SI I
A AN NI I 7 72 2 1 1
A AD DI I 7 70 0 1 1
D DE ER RI I 6 68 8 1 1
F FA AN NI I 6 65 5 1 1
G GI IR RU U 6 63 3 1 1
C CI ID DA A 6 61 1 1 1
S SU US SI I 5 58 8 1 1
D DO OD DI I 5 57 7 1 1
J JU UM ML LA AH H 5 51 14 4 8 8

= = 6 64 4, ,2 25 5

J Ja ad di i r ra at ta a- -r ra at ta a h hi it tu un ng g u un nt tu uk k d da at ta a d di i a at ta as s a ad da al la ah h s se eb be es sa ar r 6 64 4, ,2 25 5. . A An ng gk ka a i in ni il la ah h y ya an ng g p pa al li in ng g
t te ep pa at t m me en ng gg ga am mb ba ar rk ka an n p pe en ny ye eb ba ar ra an n a an ng gk ka a m mu ul la ai i d da ar ri i 5 57 7, , 5 58 8, , 6 61 1, , 6 63 3, , 6 65 5, , 6 68 8 7 70 0, , d da an n 7 72 2. .
U Un nt tu uk k m me en ng gh hi it tu un ng g r ra at ta a- -r ra at ta a d de en ng ga an n d da at ta a t tu un ng gg ga al l y ya an ng g b be er rf fr re ek ku ue en ns si i l le eb bi ih h d da ar ri i s sa at tu u
d di ip pe er rg gu un na ak ka an n r ru um mu us s a at ta au u f fo or rm mu ul la a : :
n
x
X
i ∑
=
8
514
= X
X
D Da at ta a
T Tu un ng gg ga al l
C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o

fi

( (F Fo or rm mu ul la a I II I) )

= = R Ra at ta a- -r ra at ta a h hi it tu un ng g y ya an ng g a ak ka an n d di ic ca ar ri i
= = J Ju um ml la ah h p pe er rk ka al li ia an n f fr re ek ku ue en ns si i d de en ng ga an n s sk ko or r ( (n ni il la ai i) )
= = J Ju um ml la ah h f fr re ek ku ue en ns si i
C Co on nt to oh h p pe en ng gh hi it tu un ng ga an n d da ap pa at t d di il li ih ha at t p pa ad da a d da at ta a b be er ri ik ku ut t : :
T Ta ab be el l 8 8. . D DA AT TA A N NI IL LA AI I M MA AT TE EM MA AT TI IK KA A S SI IS SW WA A S SD D
N NI IL LA AI I F FR RE EK KU UE EN NS SI I f fX X
7 72 2 4 4 2 28 88 8
7 70 0 9 9 6 63 30 0
6 68 8 1 10 0 6 68 80 0
6 65 5 1 1 6 65 5
6 63 3 1 11 1 6 69 93 3
6 61 1 5 5 3 30 05 5
J JM ML L 4 40 0 2 26 66 61 1

S Se es su ua ai i d de en ng ga an n d da at ta a d di i a at ta as s d da an n d de en ng ga an n m me en ng gg gu un na ak ka an n r ru um mu us s d da at ta a t tu un ng gg ga al l b be er rf fr re ek ku ue en ns si i
l le eb bi ih h d da ar ri i s sa at tu u, , m ma ak ka a d da ap pa at t d di it te en nt tu uk ka an n r ra at ta a- -r ra at ta a h hi it tu un ng g a ad da al la ah h : :


U Un nt tu uk k s se ek ku um mp pu ul la an n d da at ta a t te er rs se eb bu ut t d di i a at ta as s, , m ma ak ka a d da ap pa at t d di iw wa ak ki il lk ka an n p pe en ng gg ga am mb ba ar ra an nn ny ya a
k ke ep pa ad da a n ni il la ai i a an ng gk ka a 6 66 6, ,5 52 25 5 s se eb ba ag ga ai i s su ua at tu u n ni il la ai i y ya an ng g r re ep pr re es se en nt ta at ti if f . .
U Un nt tu uk k m me en ng gh hi it tu un ng g r ra at ta a- -r ra at ta a d de en ng ga an n d da at ta a k ke el lo om mp po ok k y ya an ng g b be er rf fr re ek ku ue en ns si i l le eb bi ih h d da ar ri i s sa at tu u
d di ip pe er rg gu un na ak ka an n r ru um mu us s a at ta au u f fo or rm mu ul la a : :
( (F Fo or rm mu ul la a I II II I) )

C Co on nt to oh h p pe en ng gh hi it tu un ng ga an n u un nt tu uk k p pe en ng gg gu un na aa an n f fo or rm mu ul la a d di i a at ta as s d da ap pa at t d di il li ih ha at t s se eb ba ag ga ai i b be er ri ik ku ut t : :


=
i
i i
f
X f
X
X

fiXi
40
2661
= X
|
|
¹
|

\
|
+ =


fi
ci fi
P Xo X
.
525 , 66 = X
C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
T Ta ab be el l 9 9. . H HA AS SI IL L N NI IL LA AI I P PR RE ES ST TA AS SI I B BE EL LA AJ JA AR R S SI IS SW WA A
B BI ID DA AN NG G S ST TU UD DI I B BA AH HA AS SA A I IN NG GG GR RI IS S

K KE EL LA AS S
I IN NT TE ER RV VA AL L
f f x xi i c ci i c ci i
2 2
f fi i. .c ci i f fi i. .c ci i
2 2
f fi i. .x xi i
3 31 1 – – 4 40 0 8 8 3 35 5, ,5 5 - -1 1 1 1 - -8 8 8 8 2 28 84 4
4 41 1 – – 5 50 0 2 20 0 4 45 5, ,5 5 0 0 0 0 0 0 0 0 9 91 10 0
5 51 1 – – 6 60 0 2 20 0 5 55 5, ,5 5 1 1 1 1 2 20 0 2 20 0 1 11 11 10 0
6 61 1 – – 7 70 0 1 17 7 6 65 5, ,5 5 2 2 4 4 3 34 4 6 68 8 1 11 13 3, ,5 5
7 71 1 – – 8 80 0 1 14 4 7 75 5, ,5 5 3 3 9 9 4 42 2 1 12 26 6 1 10 05 57 7
8 81 1 – – 9 90 0 1 10 0 8 85 5, ,5 5 4 4 1 16 6 4 40 0 1 16 60 0 8 85 55 5
9 91 1 – – 1 10 00 0 1 1 9 95 5, ,5 5 5 5 2 25 5 5 5 2 25 5 9 95 5, ,5 5
J JU UM ML LA AH H 9 90 0 1 14 4 5 56 6 1 13 33 3 4 40 07 7 5 54 42 25 5

M Me en nc ca ar ri i r ra at ta a- -r ra at ta a h hi it tu un ng g d de en ng ga an n m me en ng gg gu un na ak ka an n r ru um mu us s d di i a at ta as s
D Di is su ub bs st ti it tu us si ik ka an n
d de en ng ga an n f fo or rm mu ul la a I II I

= = 4 45 5, ,5 5 + + 1 14 4, ,7 77 77 7 = = 6 60 0, ,2 27 77 7 = = 6 60 0, ,2 27 77 7
L La an ng gk ka ah h- -l la an ng gk ka ah h m me en ng gh hi it tu un ng g m me ed di ia an n : :
Y Ya an ng g d di im ma ak ks su ud d d de en ng ga an n m me ed di ia an n i ia al la ah h s su ua at tu u a an ng gk ka a a at ta au u n ni il la ai i y ya an ng g m me em mb ba ag gi i s su ua at tu u
d di is st tr ri ib bu us si i d da at ta a k ke e d da al la am m d du ua a b ba ag gi ia an n a at ta au u k ke el lo om mp po ok k s sa am ma a b be es sa ar r. . D De en ng ga an n d de em mi ik ki ia an n s su ua at tu u
d di is st tr ri ib bu us si i d da at ta a d da ap pa at t k ki it ta a c ca ar ri i l le et ta ak k m me ed di ia an n d de en ng ga an n c ca ar ra a m me en ne en nt tu uk ka an n n ni il la ai i y ya an ng g p pa al li in ng g
t te en ng ga ah h. . C Co on nt to oh h: : 6 6, , 7 7, , 8 8. . J Ji ik ka a d di is su us su un n, , m ma ak ka a m me ed di ia an nn ny ya a a ad da al la ah h 7 7. . B Bi il la a d da at ta a y ya an ng g a ak ka an n
d di ic ca ar ri i m me ed di ia an n b be er ru up pa a d da at ta a k ke el lo om mp po ok k d de en ng ga an n f fr re ek ku ue en ns si i m ma as si in ng g- -m ma as si in ng gn ny ya a l le eb bi ih h d da ar ri i
s sa at tu u, , m ma ak ka a r ru um mu us s y ya an ng g d di ig gu un na ak ka an n a ad da al la ah h : :

F F = = F Fr re ek ku ue en ns si i k ku um mu ul la at ti if f k ke el la as s i in nt te er rv va al l y ya an ng g m me en nd da ah hu ul lu ui i k ke el la as s i in nt te er rv va al l m me ed di ia a i it tu u
t te er rl le et ta ak k
f f = = F Fr re ek ku ue en ns si i k ke el la as s i in nt te er rv va al l d di im ma an na a m me ed di ia a i it tu u t te er rl le et ta ak k
b b = = b ba at ta as s n ny ya at ta a b ba aw wa ah h a at ta au u b ba at ta as s b ba aw wa ah h k ke el la as s i in nt te er rv va al l
P P = = P Pa an nj ja an ng g k ke el la as s i in nt te er rv va al l
|
¹
|

\
|
+ =
90
133
10 5 , 45 X
90
5425
= X
|
|
¹
|

\
|

+ =
f
F n
P b Me
2
1
C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
T Ta ab be el l 1 10 0. . C Co on nt to oh h c ca ar ra a m me en ng gh hi it tu un ng g m me ed di ia an n d da ar ri i s se ek ke el lo om mp po ok k d da at ta a : :
N NI IL LA AI I F F
3 31 1 – – 3 38 8 4 4
3 39 9 – – 4 46 6 1 14 4
4 47 7 – – 5 54 4 7 7
5 55 5 – – 6 62 2 1 14 4
6 63 3 – – 7 70 0 1 11 1
7 71 1 – – 7 78 8 2 2
7 79 9 > > 4 48 8
J Ju um ml la ah h 1 10 00 0

L La an ng gk ka ah h- -l la an ng gk ka ah h m me en ng gh hi it tu un ng g m mo od de e : :
U Un nt tu uk k m me en ny ya at ta ak ka an n f fe en no om me en na a a at ta au u n ni il la ai i y ya an ng g m me em mp pu un ny ya ai i f fr re ek ku ue en ns si i p pa al li in ng g b ba an ny ya ak k
t te er rj ja ad di i. . M Mo od du us s ( (M Mo o) ) u uk ku ur ra an n i in ni i s se er ri in ng g d di ip pa ak ka ai i u un nt tu uk k m me en ne en nt tu uk ka an n r ra at ta a- -r ra at ta a d da at ta a s se ec ca ar ra a
k ku ua al li it ta at ti if f. .
J Ji ik ka a d da at ta a k ku ua al li it ta at ti if f s su ud da ah h d di is su us su un n d da al la am m d da af ft ta ar r d di is st tr ri ib bu us si i f fr re ek ku ue en ns si i m ma ak ka a m mo od du us sn ny ya a
d da ap pa at t d di it te en nt tu uk ka an n d de en ng ga an n r ru um mu us s: :




b b = = b ba at ta as s n ny ya at ta a b ba aw wa ah h a at ta au u b ba at ta as s b ba aw wa ah h k ke el la as s i in nt te er rv va al l
P P = = P Pa an nj ja an ng g k ke el la as s i in nt te er rv va al l
b b1 1 = = S Se el li is si ih h p po os si it ti if f a an nt ta ar ra a f fr re ek ku ue en ns si i k ke el la as s i in nt te er rv va al l t te em mp pa at t m mo od du us s d de en ng ga an n f fr re ek ku ue en ns si i k ke el la as s
i in nt te er rv va al l s se eb be el lu um mn ny ya a
b b2 2 = = S Se el li is si ih h p po os si it ti if f a an nt ta ar ra a f fr re ek ku ue en ns si i k ke el la as s i in nt te er rv va al l t te em mp pa at t m mo od du us s d de en ng ga an n f fr re ek ku ue en ns si i
k ke el la as s i in nt te er rv va al l u ur ru ut ta an n s se es su ud da ah hn ny ya a. .
M Me e
( )
5 , 70
0 5 , 70
0 9 5 , 70
2
0
9 5 , 70
2
50 50
9 5 , 70
2
50 11 4 14 7 14
50 100 .
2
1
2
1
9
5 , 70 ) 5 , 0 71 (
2
1
=
+ =
+ =
|
¹
|

\
|
+ =
|
¹
|

\
| −
+ =
=
= + + + + =
= =
=
= − =
|
|
¹
|

\
|

+ =
Me
f
F
n
P
b
f
F n
P b Me
|
¹
|

\
|
+
+ =
|
¹
|

\
|
+
+ =
2 1
1
2 1
1
s s
s
P b Mo
atau
b b
b
P b Mo
C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
T Ta ab be el l 1 11 1. . C CO ON NT TO OH H C CA AR RA A M ME EN NG GH HI IT TU UN NG G M MO OD DU US S D DA AR RI I S SE EK KE EL LO OM MP PO OK K D DA AT TA A : :

K KE EL LA AS S
I IN NT TE ER RV VA AL L
f f
3 31 1 – – 4 40 0 3 3
4 41 1 – – 5 50 0 7 7
5 51 1 – – 6 60 0 1 14 4
6 61 1 – – 7 70 0 2 26 6
7 71 1 – – 8 80 0 1 18 8
8 81 1 – – 9 90 0 8 8
9 91 1 – – 1 10 00 0 4 4
J JU UM ML LA AH H 8 80 0


R Ru uj ju uk ka an n : :
1 1. . I Is sp pa ar rj ja ad di i, , 1 19 98 88 8; ; S St ta at ti is st ti ik k P Pe en nd di id di ik ka an n, , D De ep pd di ik kb bu ud d D Di ik kt ti i P PP PL LP PT TK K, , J Ja ak ka ar rt ta a ( (B Ba ab b I II I, ,
h ha al l. . 1 17 7 – – 2 21 1) )
2 2. . S Su ud dj ja an na a, , 1 19 98 84 4; ; M Me et to od da a S St ta at ti is st ti ik ka a, , T Ta ar rs si it to o, , B Ba an nd du un ng g ( (B Ba ab b I IV V, ,h ha al l. . 6 65 5 - - 8 83 3) )
3 3. . S Su ut tr ri is sn no o H Ha ad di i, , 1 19 97 73 3; ; M Me et to od de el lo od di i R Re es se ea ar rc ch h, , P Pe en ne er re eb bi it t G Gu un nu un ng g A Ag gu un ng g, , Y Yo og gy ya ak ka ar rt ta a
( (B Ba ab b I II I, , h ha al l 1 14 4 – – 2 28 8) )

T Tu ug ga as s d da an n L La at ti ih ha an n : :
1 1. . T Tu ul li is sk ka an n a ap pa a b be ed da a a an nt ta ar ra a u uj ju un ng g a at ta as s d da an n u uj ju un ng g b ba aw wa ah h! !
2 2. . B Bu ua at tl la ah h d da at ta a y ya an ng g a ad da a p pa ad da a s se ek ko ol la ah h a an nd da a ( (d da at ta a g gu ur ru u a at ta au u d da at ta a s si is sw wa a) ), , k ke em mu ud di ia an n
h hi it tu un ng gl la ah h r ra at ta a- -r ra at ta a, , m me ed di ia an n d da an n m mo od du us sn ny ya a! !
3 3. . B Be er rd da as sa ar rk ka an n s so oa al l d di i a at ta as s ( (n no om mo or r 2 2) ). . K Ke es si im mp pu ul la an n a ap pa a y ya an ng g a an nd da a p pe er ro ol le eh h? ?
4 4. . D Da at ta a d di ib ba aw wa ah h i in ni i m me er ru up pa ak ka an n d da at ta a n ni il la ai i m ma at ta a p pe el la aj ja ar ra an n B Bi io ol lo og gi i
5 56 6; ;5 59 9; ;6 61 1; ;6 65 5; ;6 64 4; ;5 57 7; ;5 58 8; ;5 52 2; ;5 53 3; ;5 54 4; ;5 55 5; ; 6 64 4; ;6 66 6; ;6 62 2; ;6 64 4; ;5 58 8; ;6 64 4; ;6 67 7; ;6 68 8; ;7 71 1; ;7 75 5; ;5 57 7; ;5 58 8; ;6 61 1; ;6 64 4; ;
6 62 2; ;6 66 6; ;5 55 5; ;5 57 7; ;5 52 2; ;5 51 1; ;5 54 4; ;5 56 6; ;6 61 1; ;6 68 8; ;6 62 2; ;6 65 5; ;5 58 8; ;6 64 4; ;6 67 7; ;6 68 8; ;7 71 1; ;7 75 5; ;5 57 7; ;5 58 8; ;6 61 1; ;6 64 4; ;5 56 6; ;6 65 5; ;6 64 4; ;
5 57 7; ;5 58 8; ;5 52 2; ;5 53 3; ;5 54 4; ;5 55 5; ;6 64 4; ;6 66 6; ;6 62 2; ;6 64 4; ;5 58 8; ;6 64 4; ;6 67 7; ;6 68 8; ;7 73 3; ;7 76 6; ;5 54 4; ;5 59 9; ;6 61 1; ;6 67 7; ;6 65 5; ;6 64 4; ;5 57 7; ;5 58 8; ;5 52 2; ;
5 53 3; ;5 54 4; ;5 55 5; ;6 64 4; ;6 66 6; ;6 62 2; ;6 64 4; ;5 58 8; ;6 64 4; ;6 67 7; ;6 68 8; ;7 71 1; ;7 75 5; ;5 57 7; ;5 58 8; ;6 61 1; ;6 64 4; ;6 65 5; ;6 64 4; ;5 57 7; ;5 58 8; ;5 52 2; ;5 53 3; ;5 54 4; ;5 55 5; ;
a a. . B Bu ua at tl la ah h d da af ft ta ar r d di is st tr ri ib bu us si i f fr re ek ku ue en ns si i d de en ng ga an n m me en ng gg gu un na ak ka an n a at tu ur ra an n S St tu ur rg ge es s. .
b b. . B Bu ua at tl la ah h d da af ft ta ar r d di is st tr ri ib bu us si i f fr re ek ku ue en ns si i d de en ng ga an n m me en ng ga am mb bi il l b ba an ny ya ak k k ke el la as s i in nt te er rv va al l 1 10 0! !
c c. . H Hi it tu un ng gl la ah h r ra at ta a- -r ra at ta a, , m me ed di ia an n d da an n m mo od du us sn ny ya a! !
d d. . B Ba an nd di in ng gk ka an n k ke et ti ig ga a m ma ac ca am m u uk ku ur ra an n t te er rs se eb bu ut t, , k ke es si im mp pu ul la an n a ap pa a y ya an ng g a an nd da a p pe ee er ro ol le eh h? ?
M Mo o
( ) ( )
5 , 66
6 5 , 60
5
3
10 5 , 60
8 12
12
10 5 , 60
18 26 14 26
14 26
10 5 , 60
2 1
1
=
+ =
|
¹
|

\
|
+ =
|
¹
|

\
|
+
+ =
|
|
¹
|

\
|
− + −

+ =
|
¹
|

\
|
+
+ =
b b
b
P b Mo
C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
N
x
SD

=
2

2
x
P Po ok ko ok k B Ba ah ha as sa an n I II II I : : U Uk ku ur ra an n S Si im mp pa an ng ga an n b ba ak ku u d da an n V Va ar ri ia an ns s ( (1 1 X X P Pe er rt te em mu ua an n) )
T Tu uj ju ua an n P Pe em mb be el la aj ja ar ra an n : :
1 1. . A Ag ga ar r m ma ah ha as si is sw wa a d da ap pa at t m me en ne en nt tu uk ka an n u uk ku ur ra an n s si im mp pa an ng ga an n b ba ak ku u d da an n v va ar ri ia an ns s
2 2. . A Ag ga ar r m ma ah ha as si is sw wa a d da ap pa at t m me en ne en nt tu uk ka an n u uk ku ur ra an n v va ar ri ia an ns s
R Ri in ng gk ka as sa an n M Ma at te er ri i : :
S St ta an nd da ar r d de ev vi ia as si i a at ta au u s si im mp pa an ng ga an n b ba ak ku u a ad da al la ah h s sa at tu ua an n u uk ku ur ra an n p pe en ny ye eb ba ar ra an n f fr re ek ku ue en ns si i d da ar ri i
t te en nd de en ns si i s se en nt tr ra al ln ny ya a. . S Se et ti ia ap p f fr re ek ku ue en ns si i m me em mp pu un ny ya ai i d de ev vi ia as si i d da ar ri i t te en nd de en ns si i s se en nt tr ra al ln ny ya a, , d da an n
j ju ug ga a m me er ru up pa ak ka an n u uk ku ur ra an n p pe en ny ye eb ba ar ra an n b ba ag gi i v va ar ri ia ab be el l k ko on nt ti in nu um m, , b bu uk ka an n v va ar ri ia ab be el l d de es sk kr ri it t. .
K Ke eg gu un na aa an nn ny ya a a ad da al la ah h m me em mb be er ri ik ka an n u uk ku ur ra an n v va ar ri ia ab be el li it ta as s d da an n h ho om mo og ge en ni it ta as s d da ar ri i s se er ra an ng gk ka ai in n
d da at ta a. . S Se em ma ak ki in n b be es sa ar r n ni il la ai i s si im mp pa an ng ga an n s su ua at tu u d da at ta a s se em ma ak ki in n t ti in ng gg gi i p pu ul la a v va ar ri ia ab be el li it ta as s d da an n
s se em ma ak ki in n k ku ur ra an ng g h ho om mo og ge en ni it ta as s d da ar ri i d da at ta a t te er rs se eb bu ut t. . S Se eb ba al li ik kn ny ya a, , b bi il la a s si im mp pa an ng ga an n b ba ak ku u k ke ec ci il l, ,
m ma ak ka a d da at ta a t te er rs se eb bu ut t s se em ma ak ki in n d de ek ka at t k ke ep pa ad da a s si if fa at t h ho om mo og ge en ni it ta as sn ny ya a. .
C Co on nt to oh h c ca ar ra a m me en ng gh hi it tu un ng g s si im mp pa an ng ga an n b ba ak ku u d da ar ri i s se ek ke el lo om mp po ok k d da at ta a : : U Un nt tu uk k i it tu u d di ib be ed da ak ka an n
d da at ta a t tu un ng gg ga al l b be er rf fr re ek ku ue en ns si i s sa at tu u d de en ng ga an n f fo or rm mu ul la a s se eb ba ag ga ai i b be er ri ik ku ut t : :

d di i m ma an na a : :
S SD D = = S Si im mp pa an ng ga an n b ba ak ku u y ya an ng g d di ic ca ar ri i
= = J Ju um ml la ah h k ku ua ad dr ra at t s se em mu ua a d de ev vi ia as si i N N = = j ju um ml la ah h d da at ta a ( (k ka as su us s) )
T Ta ab be el l 1 12 2. . C Co on nt to oh h p pe en ng gh hi it tu un ng ga an n
N NI IL LA AI I F F x x x x
2 2

7 72 2 1 1 7 7, ,7 75 5
6 60 0, ,0 06 62 25 5
7 70 0 1 1 5 5, ,7 75 5
3 33 3, ,0 06 62 25 5
6 68 8 1 1 3 3, ,7 75 5
1 14 4, ,0 06 62 25 5
6 65 5 1 1 0 0, ,7 75 5
0 0, ,5 56 62 25 5
6 63 3 1 1 - -1 1, ,2 25 5
1 1, ,5 56 62 25 5
6 61 1 1 1 - -3 3, ,2 25 5
1 10 0, ,5 56 62 25 5
5 58 8 1 1 - -6 6, ,2 25 5 3 39 9, ,0 06 62 25 5
5 57 7 1 1 - -7 7, ,2 25 5 5 52 2, ,5 56 62 25 5
5 51 14 4 8 8 2 21 11 1, ,5 5

C Ca ar ra a m me en ng gh hi it tu un ng g s si im mp pa an ng ga an n b ba ak ku u ( (S SD D) ) d da ar ri i d da at ta a t tu un ng gg ga al l b be er rf fr re ek ku ue en ns si i l le eb bi ih h d da ar ri i
s sa at tu u, , b be es se er rt ta a l la an ng gk ka ah h- -l la an ng gk ka ah hn ny ya a s se ep pe er rt ti i u ur ra ai ia an n b be er ri ik ku ut t : :
8
514
= X
8
5 , 211
= SD
14 , 5 = SD
25 , 64 =
C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
N
f
SD
x
2

=
80
843,95
= SD
10,54938 = SD
N
f
SD
x
2

=
23 , 2 = SD
a a. . d da at ta a d di is su us su un n d da al la am m b be en nt tu uk k d di is st tr ri ib bu us si i f fr re ek ku ue en ns si i. .
b b. . d di ic ca ar ri i r ra at ta a- -r ra at ta a h hi it tu un ng g d de en ng ga an n m me en ng gg gu un na ak ka an n r ru um mu us s “ “f fo or rm mu ul la a I II I” ”
c c. . t te en nt tu uk ka an n s se el li is si ih h a an nt ta ar ra a r ra at ta a- -r ra at ta a h hi it tu un ng g d de en ng ga an n d da at ta a
d d. . k ku ua ad dr ra at tk ka an n s se el li is si ih h r ra at ta a- -r ra at ta a h hi it tu un ng g d de en ng ga an n d da at ta a ( (l la an ng gk ka ah h “ “c c” ”) ), , k ke em mu ud di ia an n d di ik ka al li ik ka an n
d de en ng ga an n d de en ng ga an n f fr re ek ku ue en ns si i
e e. . h hi it tu un ng g s si im mp pa an ng ga an n b ba ak ku u ( (S SD D) ) d de en ng ga an n m me en ng gg gu un na ak ka an n f fo or rm mu ul la a s se eb ba ag ga ai i b be er ri ik ku ut t : :

d di im ma an na a; ;
S SD D = = S Si im mp pa an ng ga an n b ba ak ku u ( (s st ta an nd da ar rd d d de ev vi ia as si i) ) y ya an ng g a ak ka an n d di ic ca ar ri i

2
fx = = J Ju um ml la ah h k ku ua ad dr ra at t k ka al li i f fr re ek ku ue en ns si i m ma as si in ng g- -m ma as si in ng g d da at ta a
N N = = j ju um ml la ah h d da at ta a ( (k ka as su us s) )
S Se es su ua ai i d de en ng ga an n l la an ng gk ka ah h- -l la an ng gk ka ah h t te er rs se eb bu ut t d di i a at ta as s, , m ma ak ka a d da ap pa at t d di il la ak ku uk ka an n p pe en ng gh hi it tu un ng ga an n
s se ep pe er rt ti i b be er ri ik ku ut t : :
T Ta ab be el l 1 13 3. . N Ni il la ai i M Ma at te em ma at ti ik ka a 8 80 0 O Or ra an ng g S Si is sw wa a S SD D N Ne eg ge er ri i 1 1 G G. . M Me en ne en ng g T Th h. . 2 20 00 06 6
N NO O N NI IL LA AI I f f f fx x x x x x
2 2
f fx x
2 2

1 1 7 72 2 3 3 2 21 16 6 6 6, ,9 97 75 5 4 48 8, ,6 65 50 06 62 2 1 14 45 5, ,9 95 51 18 88 8
2 2 7 70 0 7 7 4 49 90 0 4 4, ,9 97 75 5 2 24 4, ,7 75 50 06 62 2 1 17 73 3, ,2 25 54 43 38 8
3 3 6 68 8 1 14 4 9 95 52 2 2 2, ,9 97 75 5 8 8, ,8 85 50 06 62 25 5 1 12 23 3, ,9 90 08 87 75 5
4 4 6 65 5 2 26 6 1 16 69 90 0 - -0 0, ,0 02 25 5 0 0, ,0 00 00 06 62 25 5 0 0, ,0 01 16 62 25 5
5 5 6 63 3 1 18 8 1 11 13 34 4 - -2 2, ,0 02 25 5 4 4, ,1 10 00 06 62 25 5 7 73 3, ,8 81 11 12 25 5
6 6 6 61 1 8 8 4 48 88 8 - -4 4, ,0 02 25 5 1 16 6, ,2 20 00 06 63 3 1 12 29 9, ,6 60 05 5
7 7 5 58 8 4 4 2 23 32 2 - -7 7, ,0 02 25 5 4 49 9, ,3 35 50 06 63 3 1 19 97 7, ,4 40 02 25 5
J JM ML L 4 45 57 7 8 80 0 5 52 20 02 2 1 15 51 1, ,9 90 04 43 37 75 5 8 84 43 3, ,9 95 5

P Pr ro os se es s p pe en ng gh hi it tu un ng ga an n r ra at ta a- -r ra at ta a m me en ng gg gu un na ak ka an n f fo or rm mu ul la a I II I = = 6 65 5, ,0 02 25 5
K Ke em mu ud di ia an n m me en ng gh hi it tu un ng g s si im mp pa an ng ga an n b ba ak ku u ( (S SD D) ) d de en ng ga an n f fo or rm mu ul la a s se eb ba ag ga ai i b be er ri ik ku ut t : :



B Be es sa ar ra an n s si im mp pa an ng ga an n b ba ak ku u d da ar ri i d da at ta a d di i a at ta as s a ad da al la ah h 2 2, ,2 23 3 s sa at tu ua an n d da ar ri i r ra at ta a- -r ra at ta an ny ya a. .
S Se ed da an ng gk ka an n u un nt tu uk k d da at ta a k ke el lo om mp po ok k b be er rf fr re ek ku ue en ns si i l le eb bi ih h d da ar ri i s sa at tu u, , d da ap pa at t m me en ng gi ik ku ut ti i c co on nt to oh h
d de en ng ga an n l la an ng gk ka ah h- -l la an ng gk ka ah h b be er ri ik ku ut t : :
a a. . d da at ta a d di is su us su un n d da al la am m b be en nt tu uk k d di is st tr ri ib bu us si i f fr re ek ku ue en ns si i
80
5202
= X
C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
b b. . d di ic ca ar ri i r ra at ta a- -r ra at ta a h hi it tu un ng g d de en ng ga an n m me en ng gg gu un na ak ka an n r ru um mu us s “ “f fo or rm mu ul la a I II I” ”
c c. . d di it te en nt tu uk ka an n s se el li is si ih h a an nt ta ar ra a r ra at ta a- -r ra at ta a h hi it tu un ng g d de en ng ga an n d da at ta a
d d. . d di ik ku ua ad dr ra at tk ka an n s se el li is si ih h r ra at ta a- -r ra at ta a h hi it tu un ng g d de en ng ga an n d da at ta a ( (l la an ng gk ka ah h “ “c c” ”) ), , k ke em mu ud di ia an n d di ik ka al li ik ka an n
d de en ng ga an n f fr re ek ku ue en ns si i
e e. . d di ih hi it tu un ng g s si im mp pa an ng ga an n b ba ak ku u ( (S SD D) ) d de en ng ga an n m me en ng gg gu un na ak ka an n f fo or rm mu ul la a s se eb ba ag ga ai i b be er ri ik ku ut t


S Se eb ba ag ga ai i c co on nt to oh h d da ap pa at t d di il li ih ha at t p pa ad da a p pe er rh hi it tu un ng ga an n b be er ri ik ku ut t : :
T Ta ab be el l 1 14 4. . N NI IL LA AI I M MA AT TE EM MA AT TI IK KA A D DA AR RI I 9 90 0 O OR RA AN NG G S SI IS SW WA A S SM MP P N NE EG GE ER RI I 2 22 2
G GE ED DU UN NG GM ME EN NE EN NG G T TH H. . 2 20 00 06 6
N NI IL LA AI I f f x xi i c ci i c ci i
2 2
f fi i. .c ci i F Fi i. .c ci i
2 2
f fi i. .x xi i
2 2
3 31 1 – – 4 40 0 8 8 3 35 5, ,5 5 - -1 1 1 1 - -8 8 8 8 2 28 84 4
4 41 1 – – 5 50 0 2 20 0 4 45 5, ,5 5 0 0 0 0 0 0 0 0 9 91 10 0
5 51 1 – – 6 60 0 2 20 0 5 55 5, ,5 5 1 1 1 1 2 20 0 2 20 0 1 11 11 10 0
6 61 1 – – 7 70 0 1 17 7 6 65 5, ,5 5 2 2 4 4 3 34 4 6 68 8 1 11 11 13 3. .5 5
7 71 1 – – 8 80 0 1 14 4 7 75 5, ,5 5 3 3 9 9 4 42 2 1 12 26 6 1 10 05 57 7
8 81 1 – – 9 90 0 1 10 0 8 85 5, ,5 5 4 4 1 16 6 4 40 0 1 16 60 0 8 85 55 5
9 91 1 – – 1 10 00 0 1 1 9 95 5, ,5 5 5 5 2 25 5 5 5 2 25 5 9 95 5, ,5 5
J Ju um ml la ah h 9 90 0 1 14 4 5 56 6 1 13 33 3 4 40 07 7 5 54 42 25 5







B Be es sa ar ra an n s si im mp pa an ng ga an n b ba ak ku u d da ar ri i d da at ta a d di i a at ta as s a ad da al la ah h 1 15 5, ,3 37 7 s sa at tu ua an n d da ar ri i r ra at ta a- -r ra at ta an ny ya a. .
S Se ed da an ng gk ka an n u un nt tu uk k m me en ne en nt tu uk ka an n v va ar ri ia an ns s d da ar ri i d da at ta a t te er rs se eb bu ut t a ad da al la ah h d de en ng ga an n r ru um mu us s s se ep pe er rt ti i
b be er ri ik ku ut t : :

S Se eb ba ag ga ai i c co on nt to oh h d da ap pa at t d di il li ih ha at t p pa ad da a p pe er rh hi it tu un ng ga an n b be er ri ik ku ut t : :


|
|
¹
|

\
|

∑ − ∑
=
) 1 (
) . ( .
2 2
2 2
n n
c fi ci fi n
P S
|
|
¹
|

\
|

∑ − ∑
=
) 1 (
) . ( .
2 2
2
n n
c fi ci fi n
P S
i
37 , 15
537 , 1 . 10 364 , 2 10
8010
18941
10
8010
17689 36630
10
) 1 90 ( 90
) 133 ( 407 . 90
10
) 1 (
) . ( .
2
2 2
=
= = =

=

− −
=

∑ − ∑
=
S
n n
ci fi ci fi n
P S
C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
T Ta ab be el l 1 14 4. . N NI IL LA AI I M MA AT TE EM MA AT TI IK KA A D DA AR RI I 9 90 0 O OR RA AN NG G S SI IS SW WA A S SM MP P N NE EG GE ER RI I 2 22 2
G GE ED DU UN NG GM ME EN NE EN NG G T TH H. . 2 20 00 06 6
N NI IL LA AI I f f x xi i c ci i c ci i
2 2
F Fi i. .c ci i f fi i. .c ci i
2 2
f fi i. .x xi i
2 2
3 31 1 – – 4 40 0 8 8 3 35 5, ,5 5 - -1 1 1 1 - -8 8 8 8 2 28 84 4
4 41 1 – – 5 50 0 2 20 0 4 45 5, ,5 5 0 0 0 0 0 0 0 0 9 91 10 0
5 51 1 – – 6 60 0 2 20 0 5 55 5, ,5 5 1 1 1 1 2 20 0 2 20 0 1 11 11 10 0
6 61 1 – – 7 70 0 1 17 7 6 65 5, ,5 5 2 2 4 4 3 34 4 6 68 8 1 11 11 13 3. .5 5
7 71 1 – – 8 80 0 1 14 4 7 75 5, ,5 5 3 3 9 9 4 42 2 1 12 26 6 1 10 05 57 7
8 81 1 – – 9 90 0 1 10 0 8 85 5, ,5 5 4 4 1 16 6 4 40 0 1 16 60 0 8 85 55 5
9 91 1 – – 1 10 00 0 1 1 9 95 5, ,5 5 5 5 2 25 5 5 5 2 25 5 9 95 5, ,5 5
J Ju um ml la ah h 9 90 0 1 14 4 5 56 6 1 13 33 3 4 40 07 7 5 54 42 25 5

S Se es su ua ai i d de en ng ga an n r ru um mu us s v va ar ri ia an ns s d di i a at ta as s, , m ma ak ka a p pr ro os se es s p pe en ng gh hi it tu un ng ga an n d da ap pa at t d di il la ak ku uk ka an n s se ep pe er rt ti i
b be er ri ik ku ut t : :





R Ru uj ju uk ka an n : :
1 1. . I Is sp pa ar rj ja ad di i, , 1 19 98 88 8; ; S St ta at ti is st ti ik k P Pe en nd di id di ik ka an n, , D De ep pd di ik kb bu ud d D Di ik kt ti i P PP PL LP PT TK K, , J Ja ak ka ar rt ta a ( (B Ba ab b I II I, ,
h ha al l. . 2 22 2 – – 2 26 6) )
2 2. . S Su ud dj ja an na a, , 1 19 98 84 4; ; M Me et to od da a S St ta at ti is st ti ik ka a, , T Ta ar rs si it to o, , B Ba an nd du un ng g ( (B Ba ab b I IV V, ,h ha al l. . 8 89 9 - - 9 98 8) )
3 3. . S Su uh ha ar rs si im mi i A Ar ri ik ku un nt to o, , 1 19 99 98 8; ; P Pr ro os se ed du ur r P Pe en ne el li it ti ia an n s su ua at tu u P Pe en nd de ek ka at ta an n P Pr ra ak kt ti ik k, , ( (E Ed di is si i
k ke et ti ig ga a) ) P Pe en ne er rb bi it t B Bi in na a A Ak ks sa ar ra a, , J Ja ak ka ar rt ta a ( (B Ba ab b I II II I, , h ha al l 7 72 2 – – 8 87 7) ). .
4 4. . Z Za an nt te en n, , W Wi im m V Va an n, , 1 19 98 82 2; ; S St ta at ti is st ti ik ka a u un nt tu uk k I Il lm mu u- -i il lm mu u S So os si ia al l, , P Pe en ne er rb bi it t G Gr ra am me ed di ia a, ,
J Ja ak ka ar rt ta a ( (B Ba ab b I IV V, , h ha al l. . 6 67 7 – – 8 86 6) )

T Tu ug ga as s d da an n L La at ti ih ha an n : :
1 1. . A Ap pa ak ka ah h k ke eg gu un na aa an n u uk ku ur ra an n v va ar ri ia as si i i it tu u ? ?
2 2. . D Da at ta a d di ib ba aw wa ah h i in ni i m me er ru up pa ak ka an n d da at ta a n ni il la ai i m ma at ta a p pe el la aj ja ar ra an n B Bi io ol lo og gi i : :
6 68 8; ;7 71 1; ;7 75 5; ;5 57 7; ;6 64 4; ;5 57 7; ;5 58 8; ;5 52 2; ;5 53 3; ;5 54 4; ;5 55 5; ;6 64 4; ;6 66 6; ;6 62 2; ;6 64 4; ;5 58 8; ;5 56 6; ;5 59 9; ;6 61 1; ;6 65 5; ;6 64 4; ;5 57 7; ;6 64 4; ;5 58 8; ;5 52 2; ;
6 65 5; ;7 72 2; ;7 74 4; ;5 53 3; ;6 62 2; ;5 53 3; ;5 54 4; ;5 56 6; ;5 56 6; ;5 53 3; ;5 58 8; ;6 61 1; ;6 63 3; ;6 65 5; ;6 62 2; ;5 54 4; ;5 52 2; ;5 56 6; ;6 65 5; ;6 63 3; ;6 62 2; ;5 55 5; ;6 68 8; ;5 56 6; ;5 54 4; ;
6 63 3; ;7 70 0; ;7 72 2; ;5 58 8; ;6 67 7; ;5 51 1; ;5 59 9; ;5 54 4; ;5 51 1; ;5 57 7; ;5 55 5; ;6 66 6; ;6 68 8; ;6 67 7; ;6 63 3; ;5 56 6; ;5 54 4; ;5 57 7; ;6 63 3; ;6 62 2; ;6 67 7; ;5 56 6; ;6 67 7; ;5 53 3; ;5 51 1; ;
H Hi it tu un ng gl la ah h s si im mp pa an ng ga an n b ba ak ku u d da an n v va ar ri ia an ns s d da ar ri i d da at ta a t te er rs se eb bu ut t! !
75 , 153
537 , 1 . 10 364 , 2 10
8010
18941
10
8010
17689 36630
10
) 1 90 ( 90
) 133 ( 407 . 90
10
) 1 (
) . ( .
2 2 2
2
2
2
2 2
2 2
=
= = =

=

− −
=
|
|
¹
|

\
|

∑ − ∑
=
n n
c fi ci fi n
P S
C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
P Po ok ko ok k B Ba ah ha as sa an n I IV V : : J Je en ni is s d da at ta a d da an n P Pe en ng gu uj ji ia an n H Hi ip po ot te es si is s ( (2 2 X X P Pe er rt te em mu ua an n) )
T Tu uj ju ua an n P Pe em mb be el la aj ja ar ra an n : :
1 1. . A Ag ga ar r m ma ah ha as si is sw wa a d da ap pa at t m me em mb be ed da ak ka an n b be er rb ba ag ga ai i m ma ac ca am m j je en ni is s d da at ta a. .
2 2. . A Ag ga ar r m ma ah ha as si is sw wa a m me en nj je el la as sk ka an n p pe en ng ge er rt ti ia an n h hi ip po ot te es si is s. .
3 3. . A Ag ga ar r m ma ah ha as si is sw wa a d da ap pa at t m me er ru um mu us sk ka an n b be er rb ba ag ga ai i m ma ac ca am m h hi ip po ot te es si is s. .
4 4. . A Ag ga ar r m ma ah ha as si is sw wa a d da ap pa at t m me en ne en nt tu uk ka an n m ma ac ca am m- -m ma ac ca am m u uj ji i h hi ip po ot te es si is s. .

R Ri in ng gk ka as sa an n M Ma at te er ri i : :
A A. . J Je en ni is s D Da at ta a
G Ge ej ja al la a a at ta au u d da at ta a s st ta at ti is st ti ik k y ya an ng g a ad da a d da ap pa at t d di ib be ed da ak ka an n m me en nu ur ru ut t s si if fa at t, , b be en nt tu uk k a an ng gk ka a, ,
s su um mb be er r d da at ta a, , d da an n c ca ar ra a p pe en ng gu uk ku ur ra an n/ / p pe en ng gu um mp pu ul la an n. .
1 1. . P Pe en ng gg go ol lo on ng ga an n d da at ta a d di it ti in nj ja au u m me en nu ur ru ut t s si if fa at t; ; d da at ta a d da ap pa at t d di ib be ed da ak ka an n d da at ta a d di is sk kr ri it t d da an n
d da at ta a k ko on nt ti in nu u. .
a a. . D Da at ta a d di is sk kr ri it t, , y ya ai it tu u d da at ta a y ya an ng g t ti id da ak k m mu un ng gk ki in n b be er rb be en nt tu uk k a at ta au u m me em mi il li ik ki i n ni il la ai i
p pe ec ca ah ha an n. . P Pa ad da a u um mu um mn ny ya a d di is se eb bu ut t s se eb ba ag ga ai i g ge ej ja al la a n no om mi in na al l, , y ya ak kn ni i g ge ej ja al la a y ya an ng g
b be er rv va ar ri ia as si i m me en nu ur ru ut t j je en ni is s, , m mi is sa al l : : j ju um ml la ah h a an ng gg go ot ta a k ke el lu ua ar rg ga a, , j ju um ml la ah h b bu uk ku u, , j je en ni is s
k ke el la am mi in n, , p pe ek ke er rj ja aa an n, , a ag ga am ma a, , m me ed di ia a m ma as ss sa a, , d da an n s se eb ba ag ga ai in ny ya a. .
b b. . D Da at ta a k ko on nt ti in nu u, , y ya ai it tu u d da at ta a y ya an ng g a an ng gk ka a- -a an ng gk ka an ny ya a m me er ru up pa ak ka an n d de er re et ta an n a an ng gk ka a y ya an ng g
s sa am mb bu un ng g- -m me en ny ya am mb bu un ng g, , y ya an ng g m me er ru up pa ak ka an n s su ua at tu u k ko on nt ti in nu um m, , d da an n m me em mi il li ik ki i n ni il la ai i
p pe ec ca ah ha an n m mi is sa al l : : d da at ta a t ti in ng gg gi i b ba ad da an n 1 15 55 5 c cm m, , 1 15 55 5, ,1 1 c cm m, , 1 15 55 5, ,2 2 c cm m, , 1 15 55 5, ,3 3 c cm m d da an n
s se et te er ru us sn ny ya a. . D Da at ta a o op pi in ni i a at ta au u s si ik ka ap p m mi is sa al ln ny ya a: : s sa an ng ga at t s se et tu uj ju u, , s se et tu uj ju u, , r ra ag gu u- -r ra ag gu u, ,
t ti id da ak k s se et tu uj ju u, , s sa an ng ga at t t ti id da ak k s se et tu uj ju u. .
2 2. . P Pe en ng gg go ol lo on ng ga an n d da at ta a d di it ti in nj ja au u m me en nu ur ru ut t b be en nt tu uk k a an ng gk ka a; ; d da at ta a s st ta at ti is st ti ik k d da ap pa at t d di ib be ed da ak ka an n
m me en nj ja ad di i d du ua a m ma ac ca am m, , y ya ai it tu u d da at ta a t tu un ng gg ga al l, , d da an n d da at ta a k ke el lo om mp po ok k ( (g go ol lo on ng ga an n) ). .
a a. . D Da at ta a t tu un ng gg ga al l a ad da al la ah h d da at ta a s st ta at ti is st ti ik k y ya an ng g m ma as si in ng g- -m ma as si in ng g a an ng gk ka an ny ya a m me er ru up pa ak ka an n
s sa at tu u u un ni it t ( (s sa at tu u k ke es sa at tu ua an n) ), , b be er rd di ir ri i s se en nd di ir ri i d da an n t ti id da ak k d di ik ke el lo om mp po ok kk ka an n, , m mi is sa al l d da at ta a
n ni il la ai i h ha as si il l u uj ji ia an n s si is sw wa a. .
b b. . D Da at ta a k ke el lo om mp po ok k a ad da al la ah h d da at ta a s st ta at ti is st ti ik k y ya an ng g s se et ti ia ap p u un ni it tn ny ya a t te er rd di ir ri i d da ar ri i s se ek ke el lo om mp po ok k
a an ng gk ka a, , m mi is sa al l n ni il la ai i u uj ji ia an n s si is sw wa a y ya an ng g a an ng gk ka a- -a an ng gk ka an ny ya a d di ik ke el lo om mp po ok k- -k ke el lo om mp po ok kk ka an n, ,
m mi is sa al l : : n ni il la ai i 4 40 0 o or ra an ng g s si is sw wa a d di ik ke el lo om mp po ok kk ka an n m me en nj ja ad di i : : 7 76 6 – – 8 80 0 7 71 1 – – 7 75 5
6 66 6 – – 7 70 0 6 61 1 – – 6 65 5, , d da an n s se et te er ru us sn ny ya a. .
C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
3 3. . P Pe en ng gg go ol lo on ng ga an n d da at ta a d di it ti in nj ja au u d da ar ri i s su ud du ut t s su um mb be er r d da at ta a, , d da ap pa at t d di ib be ed da ak ka an n m me en nj ja ad di i d da at ta a
p pr ri im me er r d da an n d da at ta a s se ek ku un nd de er r. .
a a. . D Da at ta a p pr ri im me er r a ad da al la ah h d da at ta a s st ta at ti is st ti ik k y ya an ng g d di ip pe er ro ol le eh h a at ta au u b be er rs su um mb be er r d da ar ri i t ta an ng ga an n
p pe er rt ta am ma a ( (f fi ir rs st t h ha an nd d d da at ta a) ). .
b b. . D Da at ta a s se ek ku un nd de er r a ad da al la ah h d da at ta a s st ta at ti is st ti ik k y ya an ng g d di ip pe er ro ol le eh h a at ta au u b be er rs su um mb be er r d da ar ri i t ta an ng ga an n
k ke ed du ua a ( (s se ec co on nd d h ha an nd d d da at ta a) ). .
4 4. . P Pe en ng gg go ol lo on ng ga an n m me en nu ur ru ut t c ca ar ra a p pe en ng gu uk ku ur ra an n/ /p pe en ng gu um mp pu ul la an n d de en ng ga an n m me en ng gg gu un na ak ka an n s sk ka al la a, ,
m ma ak ka a d di ik ke et ta ah hu ui i a ad da a e em mp pa at t m ma ac ca am m d da at ta a, , y ya ai it tu u : : s sk ka al la a n no om mi in na al l, , o or rd di in na al l, , i in nt te er rv va al l, ,
d da an n s sk ka al la a r ra at ti io o. .
a a. . S Sk ka al la a n no om mi in na al l, , y ya ai it tu u d da at ta a s st ta at ti is st ti ik k y ya an ng g d di id da as sa ar rk ka an n a at ta as s p pe en ng gg go ol lo on ng ga an n d da an n a at ta as s
k kr ri it te er ri ia a y ya an ng g s sa an ng ga at t t te eg ga as s b ba at ta as sn ny ya a, , m mi is sa al l : : d da at ta a j je en ni is s k ke el la am mi in n, , a ag ga am ma a, , p pe ek ke er rj ja aa an n, ,
m me ed di ia a m ma as ss sa a d da an n l la ai in nn ny ya a. .
b b. . S Sk ka al la a o or rd di in na al l, , y ya ak kn ni i g ge ej ja al la a y ya an ng g s se el la ai in n m me em mi il li ik ki i v va ar ri ia as si i b be er rd da as sa ar rk ka an n j je en ni is s
a at ta au u g go ol lo on ng ga an n d de en ng ga an n b be es sa ar ra an n p pa ad da a s se et ti ia ap p k kr ri it te er ri ia a b bi is sa a j ja ad di i t ti id da ak k s sa am ma a, , j ju ug ga a
m me em mi il li ik ki i t ti in ng gk ka at ta an n b be es sa ar r- -k ke ec ci il l a at ta au u t ti in ng gg gi i- -r re en nd da ah hn ny ya a; ; m mi is sa al l : : s sa an ng ga at t s se et tu uj ju u, ,
s se et tu uj ju u, , k ku ur ra an ng g s se et tu uj ju u; ; k ka ay ya a, , s se ed da an ng g, , d da an n m mi is sk ki in n. .
c c. . S Sk ka al la a i in nt te er rv va al l, , a ad da al la ah h d da at ta a y ya an ng g m me en nu un nj ju uk kk ka an n s se el la ai in n p pe en ng gg go ol lo on ng ga an n y ya an ng g
k ko on nt ti in nu um m, , j ju ug ga a m me em mi il li ik ki i v va ar ri ia as si i b be er rd da as sa ar rk ka an n j je en ni is s, , t ti in ng gk ka at ta an n, , d da an n m me em mi il li ik ki i j ja ar ra ak k
y ya an ng g s sa am ma a a an nt ta ar ra a g ge ej ja al la a y ya an ng g s sa at tu u d de en ng ga an n g ge ej ja al la a l la ai in nn ny ya a y ya an ng g t te er rd de ek ka at t, , m mi is sa al l : :
a an ng gk ka a h ha as si il l b be el la aj ja ar r m ma ah ha as si is sw wa a. .
d d. . S Sk ka al la a r ra as si io o, , y ya ak kn ni i s se el la ai in n m me em mi il li ik ki i c ci ir ri i- -c ci ir ri i d da ar ri i k ke et ti ig ga a g go ol lo on ng ga an n t te er rs se eb bu ut t d di i
a at ta as s, , j ju ug ga a m me em mi il li ik ki i n ni il la ai i n no ol l m mu ur rn ni i ( (a ab bs so ol lu ut t) ) d da al la am m a ar rt ti ia an n s se ec ca ar ra a m ma at te em ma at ti is s; ;
m mi is sa al l : : p pe en ng gh ha as si il la an nn ny ya a R Rp p 0 0, ,- - b be er ra ar rt ti i s sa am ma a s se ek ka al li i t ti id da ak k m me em mp pu un ny ya ai i p pe en ng gh ha as si il la an n. .
P Pe en ng ge er rt ti ia an n t te en nt ta an ng g s sk ka al la a d da at ta a s st ta at ti is st ti ik k t te er rs se eb bu ut t d di i a at ta as s s sa an ng ga at t p pe en nt ti in ng g d da al la am m m me em mi il li ih h
t te ek kn ni ik k s st ta at ti is st ti ik k y ya an ng g a ak ka an n d di ig gu un na ak ka an n. . A Ad da a t te ek kn ni ik k s st ta at ti is st ti ik k t te er rt te en nt tu u h ha an ny ya a b be er rl la ak ku u u un nt tu uk k
j je en ni is s d da at ta a s st ta at ti is st ti ik k t te er rt te en nt tu u s sa aj ja a, , t ti id da ak k b be er rl la ak ku u u un nt tu uk k j je en ni is s d da at ta a s st ta at ti is st ti ik k y ya an ng g l la ai in n. .

B Be er rd da as sa ar rk ka an n g ge ej ja al la a/ /d da at ta a t te er rs se eb bu ut t, , m ma ak ka a t te ek kn ni ik k p pe en ng gu uk ku ur ra an n d da an n s st ta at ti is st ti ik k y ya an ng g c co oc co ok k
u un nt tu uk k m ma as si in ng g- -m ma as si in ng g g go ol lo on ng ga an n a ad da al la ah h : :

C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
G Ga am mb ba ar r 2 2. . M Ma ac ca am m t ti in ng gk ka at t p pe en ng gu uk ku ur ra an n d da an n s st ta at ti is st ti ik k y ya an ng g c co oc co ok k u un nt tu uk k m ma as si in ng g- -m ma as si in ng g
t ti in ng gk ka at ta an n. .
S SK KA AL LA A
H HU UB BU UN NG GA AN N
Y YA AN NG G
M ME EM MB BA AT TA AS SI I
C CO ON NT TO OH H S ST TA AT TI IS ST TI IK K
Y YA AN NG G C CO OC CO OK K
T TE ES S S ST TA AT TI IS ST TI IK K
Y YA AN NG G S SE ES SU UA AI I
N NO OM MI IN NA AL L - - E Ek ku ui iv va al le en ns si i
- - M Mo od du us s
- - F Fr re ek ku ue en ns si i
- - K Ko oe ef fi is si ie en n k ko on nt ti in ng ge en ns si i
O OR RD DI IN NA AL L
- - E Ek ku ui iv va al le en ns si i
- - L Le eb bi ih h b be es sa ar r d da ar ri i
- - M Me ed di ia an n
- - P Pe er rs se en nt ti il l
- - S Sp pe ea ar rm ma an n
- - K Ke en nd da al ll l τ τ
- - K Ke en nd da al ll l W W
T Te es s S St ta at ti is st ti ik k
N No on np pa ar ra am me et tr ri ik k
I IN NT TE ER RV VA AL L
- - E Ek ku ui iv va al le en ns si i
- - L Le eb bi ih h b be es sa ar r d da ar ri i
- - M Me en ng ge et ta ah hu ui i r ra at ti io o
d da ar ri i d du ua a i in nt te er rv va al l
- - R Ra at ta a- -r ra at ta a
- - S Si im mp pa an ng ga an n b ba ak ku u
- - K Ko or re el la as si i P Pe ea ar rs so on n
- - K Ko or re el la as si i g ga an nd da a
R RA AS SI IO O
- - E Ek ku ui iv va al le en ns si i
- - L Le eb bi ih h b be es sa ar r d da ar ri i
- - M Me en ng ge et ta ah hu ui i r ra at ti io o d da ar ri i
d du ua a i in nt te er rv va al l
- - M Me en ng ge et ta ah hu ui i r ra at ti io o d da ar ri i
d du ua a s sk ka al la a
- - R Ra at ta a- -r ra at ta a g ge eo om me et tr ri ik k
- - K Ko oe ef fi is si ie en n v va ar ri ia as si i
T Te es s S St ta at ti is st ti ik k
P Pa ar ra am me et tr ri ik k d da an n
N No on np pa ar ra am me et tr ri ik k

S Su um mb be er r : : S Si ie eg ge el l, , S S, , 1 19 95 56 6, , N No on np pa ar ra am me et tr ri ic c S St ta at ti is st ti ic cs s f fo or r B Be eh ha av vi io or ra al l S Sc ci ie en nc ce es s
B B. . P Pe en ng gu uj ji ia an n H Hi ip po ot te es si is s
H Hi ip po ot te es sa a a ad da al la ah h s su ua at tu u p pe er rn ny ya at ta aa an n m me en ng ge en na ai i n ni il la ai i s su ua at tu u p pa ar ra am me et te er r p po op pu ul la as si i y ya an ng g
d di im ma ak ks su ud dk ka an n u un nt tu uk k p pe en ng gu uj ji ia an n d da an n b be er rg gu un na a u un nt tu uk k p pe en ng ga am mb bi il la an n k ke ep pu ut tu us sa an n. . P Pe en ng gu uj ji ia an n
h hi ip po ot te es sa a a ad da al la ah h p pr ro os se ed du ur r y ya an ng g d di id da as sa ar rk ka an n p pa ad da a b bu uk kt ti i s sa am mp pe el l y ya an ng g d di ip pa ak ka ai i u un nt tu uk k
m me en ne en nt tu uk ka an n a ap pa ak ka ah h h hi ip po ot te es sa a m me er ru up pa ak ka an n s su ua at tu u p pe er rn ny ya at ta aa an n y ya an ng g w wa aj ja ar r d da an n o ol le eh h
k ka ar re en na an ny ya a t ti id da ak k d di it to ol la ak k, , a at ta au u h hi ip po ot te es sa a t te er rs se eb bu ut t t ti id da ak k w wa aj ja ar r d da an n o ol le eh h k ka ar re en na a i it tu u h ha ar ru us s
d di it to ol la ak k. . D De en ng ga an n d de em mi ik ki ia an n d da ap pa at t d di ik ka at ta ak ka an n b ba ah hw wa a h hi ip po ot te es si is s a ad da al la ah h a an ng gg ga ap pa an n d da as sa ar r a at ta au u
p pe er rn ny ya at ta aa an n t te en nt ta an ng g p pa ar ra am me et te er r d da ar ri i s sa at tu u a at ta au u l le eb bi ih h p po op pu ul la as si i y ya an ng g b bo ol le eh h j ja ad di i b be en na ar r a at ta au u
b bo ol le eh h j ja ad di i t ti id da ak k b be en na ar r. .
P Pr ro os se ed du ur r P Pe en ng gu uj ji ia an n H Hi ip po ot te es sa a
L La an ng gk ka ah h 1 1. . M Me er ru um mu us sk ka an n H Hi ip po ot te es sa a ( (H Hi ip po ot te es sa a N No ol l ( (H H
0 0
) ) d da an n H Hi ip po ot te es sa a A Al lt te er rn na at ti if f ( (H H
A A
) )
L La an ng gk ka ah h 2 2. . M Me en ne en nt tu uk ka an n T Ta ar ra af f N Ny ya at ta a ( (P Pr ro ob ba ab bi il li it ta as s m me en no ol la ak k h hi ip po ot te es sa a) )
L La an ng gk ka ah h 3 3. . M Me en ne en nt tu uk ka an n U Uj ji i S St ta at ti is st ti ik k ( (A Al la at t u uj ji i s st ta at ti is st ti ik k y ya an ng g a ak ka an n d di ig gu un na ak ka an n: : u uj ji i z z, , t t, , F F, ,
2
χ d da an n l la ai in n- -l la ai in n) )
C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
s
x
x
x
Z
µ −
=
L La an ng gk ka ah h 4 4. . M Me en ne en nt tu uk ka an n d da ae er ra ah h k ke ep pu ut tu us sa an n ( (d da ae er ra ah h d di i m ma an na a h hi ip po ot te es sa a n no ol l d di it te er ri im ma a a at ta au u
d di it to ol la ak k) )
L La an ng gk ka ah h 5 5. . M Me en ng ga am mb bi il l K Ke ep pu ut tu us sa an n M Me en no ol la ak k H H
0 0
a at ta au u M Me en ne er ri im ma a H H
0 0

S Se eb ba ag ga ai i c co on nt to oh h d da ap pa at t d di ii ik ku ut ti i p pr ro os se es s b be er ri ik ku ut t : :
L La an ng gk ka ah h 1 1. . M Me er ru um mu us sk ka an n H Hi ip po ot te es sa a, , m mi is sa al l : :
H Hi ip po ot te es sa a n no ol l : : S Sa at tu u p pe er rn ny ya at ta aa an n m me en ng ge en na ai i n ni il la ai i p pa ar ra am me et te er r p po op pu ul la as si i, , s se eb ba ag ga ai i c co on nt to oh h
“ “T Ti id da ak k t te er rd da ap pa at t h hu ub bu un ng ga an n p po os si it ti if f y ya an ng g s si ig gn ni if fi ik ka an n a an nt ta ar ra a k ke em ma an nd di ir ri ia an n b be el la aj ja ar r d da an n
k kr re ea at ti if fi it ta as s d da al la am m b be el la aj ja ar r” ”. .
H Hi ip po ot te es sa a a al lt te er rn na at ti if f : : S Su ua at tu u p pe er rn ny ya at ta aa an n y ya an ng g d di it te er ri im ma a j ji ik ka a d da at ta a s sa am mp pe el l m me em mb be er ri ik ka an n
c cu uk ku up p b bu uk kt ti i b ba ah hw wa a h hi ip po ot te es sa a n no ol l a ad da al la ah h s sa al la ah h, , m mi is sa al l : : “ “T Te er rd da ap pa at t h hu ub bu un ng ga an n p po os si it ti if f y ya an ng g
s si ig gn ni if fi ik ka an n a an nt ta ar ra a k ke em ma an nd di ir ri ia an n b be el la aj ja ar r d da an n k kr re ea at ti if fi it ta as s d da al la am m b be el la aj ja ar r. .
L La an ng gk ka ah h 2 2. . M Me en ne en nt tu uk ka an n t ta ar ra af f n ny ya at ta a
T Ta ar ra af f n ny ya at ta a : : P Pr ro ob ba ab bi il li it ta as s m me en no ol la ak k h hi ip po ot te es sa a n no ol l a ap pa ab bi il la a h hi ip po ot te es sa a n no ol l t te er rs se eb bu ut t a ad da al la ah h
b be en na ar r. . C Co on nt to oh h : : t ta ar ra af f n ny ya at ta a ( (s si ig gn ni if fi ik ka an n) ) p pa ad da a t ta ar ra af f 0 0, ,0 05 5 ( (5 5 % %) ) a at ta au u 0 0, ,0 01 1 ( (1 1 % %) ), , b be er ra ar rt ti i
p pe en ng ga am mb bi il l k ke ep pu ut tu us sa an n m me ey ya ak ki in ni i b ba ah hw wa a p pe en ne el li it ti ia an n i in ni i b bi il la a d di il la ak ku uk ka an n s se eb ba an ny ya ak k 1 10 00 0 k ka al li i, ,
m ma ak ka a s se eb be es sa ar r 5 5 % % ( (5 5 k ka al li i) ) h ha as si il ln ny ya a a ak ka an n m me el le es se et t a at ta au u t ti id da ak k s sa am ma a d de en ng ga an n k ke en ny ya at ta aa an n
p pe en ne el li it ti ia an n. .
L La an ng gk ka ah h 3 3. . M Me en ne en nt tu uk ka an n U Uj ji i S St ta at ti is st ti ik k ( (A Al la at t u uj ji i s st ta at ti is st ti ik k, , u uj ji i z z, , t t, , F F, ,
2
χ d da an n l la ai in n- -l la ai in n) )
U Uj ji i s st ta at ti is st ti ik k y ya ai it tu u s su ua at tu u n ni il la ai i y ya an ng g d di ip pe er ro ol le eh h d da ar ri i s sa am mp pe el l d da an n d di ig gu un na ak ka an n u un nt tu uk k
m me em mu ut tu us sk ka an n a ap pa ak ka ah h a ak ka an n m me en ne er ri im ma a a at ta au u m me en no ol la ak k h hi ip po ot te es sa a. . M Mi is sa al l : : N Ni il la ai i z z d di ip pe er ro ol le eh h
d da ar ri i r ru um mu us s b be er ri ik ku ut t: :

d di im ma an na a : :
z z : : N Ni il la ai i z z
xx
: : R Ra at ta a- -r ra at ta a h hi it tu un ng g s sa am mp pe el l
µ µ : : R Ra at ta a- -r ra at ta a h hi it tu un ng g p po op pu ul la as si i
s s
x x
: : S St ta an nd da ar r e er rr ro or r s sa am mp pe el l, , d di i m ma an na a s s
x x
= = σ σ/ /√ √n n a ap pa ab bi il la a s st ta an nd da ar r d de ev vi ia as si i p po op pu ul la as si i
d di ik ke et ta ah hu ui i, , d da an n s s
x x
= =s s/ /√ √n n a ap pa ab bi il la a s st ta an nd da ar r d de ev vi ia as si i p po op pu ul la as si i t ti id da ak k d di ik ke et ta ah hu ui i. .

L La an ng gk ka ah h 4 4. . M Me en ne en nt tu uk ka an n d da ae er ra ah h k ke ep pu ut tu us sa an n ( (d da ae er ra ah h d di i m ma an na a h hi ip po ot te es sa a n no ol l d di it te er ri im ma a a at ta au u
d di it to ol la ak k) )
C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
α α
α
α
α
A Ad da a d du ua a m ma ac ca am m u un nt tu uk k m me en ne en nt tu uk ka an n d da ae er ra ah h k ke ep pu ut tu us sa an n ( (1 1) ) p pe en ng gu uj ji ia an n s sa at tu u a ar ra ah h, , y ya ai it tu u
p pe en no ol la ak ka an n H Ho o h ha an ny ya a s sa at tu u d da ae er ra ah h y ya an ng g t te er rl le et ta ak k d di i e ek ko or r s se eb be el la ah h k ka an na an n s sa aj ja a a at ta au u e ek ko or r
s se eb be el la ah h k ki ir ri i s sa aj ja a. . K Ka ar re en na a h ha an ny ya a s sa at tu u d da ae er ra ah h p pe en no ol la ak ka an n b be er ra ar rt ti i l lu ua as s d da ae er ra ah h p pe en no ol la ak ka an n
t te er rs se eb bu ut t s se eb be es sa ar r t ta ar ra af f n ny ya at ta a : : d da an n u un nt tu uk k n ni il la ai i k kr ri it ti is sn ny ya a b bi ia as sa a d di it tu ul li is s d de en ng ga an n Z Z . .
S Se ed da an ng gk ka an n p pe en ng gu uj ji ia an n d du ua a a ar ra ah h, , y ya ai it tu u d da ae er ra ah h p pe en no ol la ak ka an n H H
0 0
a ad da a d du ua a d da ae er ra ah h y ya ai it tu u t te er rl le et ta ak k
d di i e ek ko or r s se eb be el la ah h k ka an na an n d da an n k ki ir ri i. . K Ka ar re en na a m me em mp pu un ny ya ai i d du ua a d da ae er ra ah h, , m ma ak ka a m ma as si in ng g- -m ma as si in ng g
d da ae er ra ah h m me em mp pu un ny ya ai i l lu ua as s ½ ½ d da ar ri i t ta ar ra af f n ny ya at ta a y ya an ng g d di il la am mb ba an ng gk ka an n d de en ng ga an n ½ ½ , , d da an n n ni il la ai i
k kr ri it ti is sn ny ya a b bi ia as sa a d di il la am mb ba an ng gk ka an n d de en ng ga an n Z Z ½ ½ α . .
L La an ng gk ka ah h 5 5. . M Me en ng ga am mb bi il l K Ke ep pu ut tu us sa an n M Me en no ol la ak k H H
0 0
a at ta au u M Me en no ol la ak k H H
0 0
M Me en ne er ri im ma a H H
1 1
. .
M Mi is sa al l : : m me en ng ga am mb bi il l K Ke ep pu ut tu us sa an n N Ni il la ai i u uj ji i z z t te er rn ny ya at ta a t te er rl le et ta ak k p pa ad da a d da ae er ra ah h m me en no ol la ak k H H
0 0
. .
N Ni il la ai i u uj ji i z z = = – –5 5, ,1 11 1 t te er rl le et ta ak k d di is se eb be el la ah h k ki ir ri i – –1 1, ,9 96 6. . O Ol le eh h s se eb ba ab b i it tu u d da ap pa at t d di is si im mp pu ul lk ka an n
b ba ah hw wa a m me en no ol la ak k H H
0 0
, , d da an n m me en ne er ri im ma a H H
A A
, , s se eh hi in ng gg ga a p pe er rn ny ya at ta aa an n b ba ah hw wa a h ha as si il l r ra at ta a- -r ra at ta a
i in nv ve es st ta as si i s sa am ma a d de en ng ga an n 1 13 3, ,1 17 7% % t ti id da ak k m me em mi il li ik ki i b bu uk kt ti i y ya an ng g c cu uk ku up p k ku ua at t. .
R Ru uj ju uk ka an n : :
1 1. . I Is sp pa ar rj ja ad di i, , 1 19 98 88 8; ; S St ta at ti is st ti ik k P Pe en nd di id di ik ka an n, , D De ep pd di ik kb bu ud d D Di ik kt ti i P PP PL LP PT TK K, , J Ja ak ka ar rt ta a ( (B Ba ab b I II II I, ,
h ha al l. . 4 41 1 - - 7 73 3) )
2 2. . S Si ie eg ge el l, , S Si id dn ne ey y, , 1 19 98 85 5; ; S St ta at ti is st ti ik k N No on np pa ar ra am me et tr ri ik k U Un nt tu uk k I Il lm mu u- -i il lm mu u S So os si ia al l, ,
( (T Te er rj je em ma ah ha an n) ), , P PT T. . G Gr ra am me ed di ia a, , ( (B Ba ab b I II II I, , h ha al l. . 2 22 2 – – 4 42 2) )
3 3. . S Su ud dj ja an na a, , 1 19 98 84 4; ; M Me et to od da a S St ta at ti is st ti ik ka a, , T Ta ar rs si it to o, , B Ba an nd du un ng g ( (B Ba ab b X XI II I, , h ha al l. . 2 21 13 3 – – 2 23 38 8) )

T Tu ug ga as s d da an n L La at ti ih ha an n : :
1 1. . J Je el la as sk ka an n p pe en ng ge er rt ti ia an n d da at ta a p pr ri im me er r d da an n d da at ta a s se ek ku un nd de er r? ?
2 2. . J Je el la as sk ka an n p pe en ng ge er rt ti ia an n d da at ta a t tu un ng gg ga al l d da an n d da at ta a k ke el lo om mp po ok k? ?
3 3. . J Je el la as sk ka an n p pe er rb be ed da aa an n d da at ta a k ko on nt ti in ni iu u d da an n d da at ta a d di is sk kr ri it t. . P Pe en nj je el la as sa an n d di is se er rt ta ai i d de en ng ga an n
p pe em mb be er ri ia an n c co on nt to oh h ( (m mi in ni im ma al l m ma as si in ng g- -m ma as si in ng g t ti ig ga a c co on nt to oh h) )? ?
4 4. . J Je el la as sk ka an n p pu ul la a t te en nt ta an ng g p pe er rb be ed da aa an n d da at ta a i in nt te er rv va al l d da an n d da at ta a r ra at ti io o. . P Pe en nj je el la as sa an n d di is se er rt ta ai i
d de en ng ga an n p pe em mb be er ri ia an n c co on nt to oh h ( (m mi in ni im ma al lm ma as si in ng g- -m ma as si in ng g t ti ig ga a c co on nt to oh h) )? ?
5 5. . R Ru um mu us sk ka an n s se ec ca ar ra a l le en ng gk ka ap p h hi ip po ot te es si is s u un nt tu uk k u uj ji i h hu ub bu un ng ga an n s su ua at tu u p pe en ne el li it ti ia an n d de en ng ga an n
s se es su ua ai i d de en ng ga an n l la an ng gk ka ah h- -l la an ng gk ka ah hn ny ya a! !
6 6. . R Ru um mu us sk ka an n s se ec ca ar ra a l le en ng gk ka ap p h hi ip po ot te es si is s u un nt tu uk k u uj ji i p pe er rb be ed da aa an n s su ua at tu u p pe en ne el li it ti ia an n d de en ng ga an n
s se es su ua ai i d de en ng ga an n l la an ng gk ka ah h- -l la an ng gk ka ah hn ny ya a! !

C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
P Po ok ko ok k B Ba ah ha as sa an n V V: : U Uj ji i h hu ub bu un ng ga an n ( (7 7 X X P Pe er rt te em mu ua an n) )
T Tu uj ju ua an n P Pe em mb be el la aj ja ar ra an n : :
1 1. . A Ag ga ar r m ma ah ha as si is sw wa a d da ap pa at t m me en ng gh hi it tu un ng g h hu ub bu un ng ga an n d de en ng ga an n t te ek kn ni ik k k ko or re el la as si i m me en ng gg gu un na ak ka an n
r ru um mu us s P Pe ea ar rs so on n ( (P Pr ro od du uc ct t M Mo om me en nt t) ). .
2 2. . A Ag ga ar r m ma ah ha as si is sw wa a d da ap pa at t m me en ng gh hi it tu un ng g h hu ub bu un ng ga an n d de en ng ga an n t te ek kn ni ik k k ko or re el la as si i m me en ng gg gu un na ak ka an n
r ru um mu us s “ “r ra an nk k o or rd de er r” ” ( (S Sp pe ea ar rm ma an n) ). .
3 3. . A Ag ga ar r m ma ah ha as si is sw wa a d da ap pa at t m me en ng gh hi it tu un ng g h hu ub bu un ng ga an n d de en ng ga an n t te ek kn ni ik k k ko or re el la as si i m me en ng gg gu un na ak ka an n
r ru um mu us s p po oi in nt t s se er ri ia al l. .
4 4. . A Ag ga ar r m ma ah ha as si is sw wa a d da ap pa at t m me en ng gh hi it tu un ng g h hu ub bu un ng ga an n d de en ng ga an n t te ek kn ni ik k k ko or re el la as si i m me en ng gg gu un na ak ka an n
r ru um mu us s b bi is se er ri ia al l. .
5 5. . A Ag ga ar r m ma ah ha as si is sw wa a d da ap pa at t m me en ng gh hi it tu un ng g h hu ub bu un ng ga an n d de en ng ga an n t te ek kn ni ik k k ko or re el la as si i m me en ng gg gu un na ak ka an n
r ru um mu us s k ko oe ef fi is si ie en n k ko on nt ti in ng ge en ns si i. .

R Ri in ng gk ka as sa an n M Ma at te er ri i : :
H Hu ub bu un ng ga an n a at ta au u k ko or re el la as si i d da al la am m s st ta at ti is st ti ik k m me em mi il li ik ki i m ma ak kn na a s se eb ba ag ga ai i h hu ub bu un ng ga an n a an nt ta ar r d du ua a
v va ar ri ia ab be el l, , m mi is sa al l : : h hu ub bu un ng ga an n a an nt ta ar ra a t ti in ng gg gi i b ba ad da an n d da an n b be er ra at t b ba ad da an n, , h hu ub bu un ng ga an n a an nt ta ar ra a
i in nt te el li ig ge en ns si i d da an n p pr rr re es st ta as si i b be el la aj ja ar r, , d da an n l la ai in nn ny ya a. . H Hu ub bu un ng ga an n ( (k ko or re el la as si i) ) d da ap pa at t d di il li ih ha at t d da ar ri i
b be er rb ba ag ga ai i s se eg gi i, , s se ep pe er rt ti i : : a ar ra ah h ( (p po os si it ti if f d da an n n ne eg ga at ti if f) ), , b be es sa ar ra an n a an ng gk ka a, , t ti in ng gk ka at ta an n h hu ub bu un ng ga an n, ,
d da an n t ta ar ra af f s si ig gn ni if fi ik ka an n. . A Ar ra ah h K Ko or re el la as si i h hu ub bu un ng ga an n a an nt ta ar ra a v va ar ri ia ab be el l i it tu u j ji ik ka a d di it ti il li ik k d da ar ri i s se eg gi i
a ar ra ah hn ny ya a d da ap pa at t d di ib be ed da ak ka an n m me en nj ja ad di i d du ua a m ma ac ca am m, , y ya ai it tu u h hu ub bu un ng ga an n y ya an ng g s si if fa at tn ny ya a s sa at tu u
a ar ra ah h, ,d da an n h hu ub bu un ng ga an n y ya an ng g s si if fa at tn ny ya a b be er rl la aw wa an na an n a ar ra ah h. . H Hu ub bu un ng ga an n y ya an ng g b be er rs si if fa at t s se ea ar ra ah h
d di ib be er ri i n na am ma a k ko or re el la as si i p po os si it ti if f, , s se ed da an ng g h hu ub bu un ng ga an n y ya an ng g s si if fa at tn ny ya a b be er rl la aw wa an na an n a ar ra ah h d di is se eb bu ut t
k ko or re el la as si i n ne eg ga at ti if f. . C Co on nt to oh h: : K Ke en na ai ik ka an n h ha ar rg ga a B Ba ah ha an n B Ba ak ka ar r M Mi in ny ya ak k ( (B BB BM M) ) d di ii ik ku ut ti i d de en ng ga an n
k ke en na ai ik ka an n o on ng gk ko os s a an ng gk ku ut ta an n; ; s se eb ba al li ik kn ny ya a j ji ik ka a h ha ar rg ga a B BB BM M r re en nd da ah h, , m ma ak ka a o on ng gk ko os s a an ng gk ku ut ta an n
p pu un n m mu ur ra ah h ( ( r re en nd da ah h ) ). . D Di is se eb bu ut t K Ko or re el la as si i N Ne eg ga at ti if f j ji ik ka a d du ua a v va ar ri ia ab be el l ( ( a at ta au u l le eb bi ih h ) ) y ya an ng g
b be er rk ko or re el la as si i i it tu u, , b be er rj ja al la an n d de en ng ga an n a ar ra ah h y ya an ng g b be er rl la aw wa an na an n, , b be er rt te en nt ta an ng ga an n, , a at ta au u b be er rk ke eb ba al li ik ka an n. .
I In ni i b be er ra ar rt ti i b ba ah hw wa a k ke en na ai ik ka an n a at ta au u p pe er rt ta am mb ba ah ha an n p pa ad da a v va ar ri ia ab be el l X X m mi is sa al ln ny ya a, , a ak ka an n d di ii ik ku ut ti i
d de en ng ga an n p pe en nu ur ru un na an n a at ta au u p pe en ng gu ur ra an ng ga an n p pa ad da a v va ar ri ia ab be el l Y Y. . C Co on nt to oh h : : M Ma ak ki in n m me en ni in ng gk ka at tn ny ya a
k ke es sa ad da ar ra an n h hu uk ku um m d di i k ka al la an ng ga an n m ma as sy ya ar ra ak ka at t d di ii ik ku ut ti i d de en ng ga an n m ma ak ki in n m me en nu ur ru un nn ny ya a a an ng gk ka a
k ke ej ja ah ha at ta an n a at ta au u p pe el la an ng gg ga ar ra an n; ; m ma ak ki in n g gi ia at t b be er rl la at ti ih h m ma ak ki in n s se ed di ik ki it t k ke es sa al la ah ha an n y ya an ng g d di ip pe er rb bu ua at t
o ol le eh h s se es se eo or ra an ng g; ; m ma ak ki in n m me en ni in ng gk ka at tn ny ya a j ju um ml la ah h a as se ep pt to or r K Ke el lu ua ar rg ga a B Be er re en nc ca an na a d di ii ik ku ut ti i d de en ng ga an n
C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
m ma ak ki in n m me en nu ur ru un nn ny ya a a an ng gk ka a k ke el la ah hi ir ra an n; ; a at ta au u s se eb ba al li ik kn ny ya a. . D Da al la am m d du un ni ia a p pe en nd di id di ik ka an n
m mi is sa al ln ny ya a, , m ma ak ki in n k ku ur ra an ng g d di ih ha ay ya at ti i d da an n d di ia am ma al lk ka an nn ny ya a a aj ja ar ra an n I Is sl la am m o ol le eh h p pa ar ra a r re em ma aj ja a a ak ka an n
d di ii ik ku ut ti i o ol le eh h m ma ak ki in n m me en ni in ng gk ka at tn ny ya a f fr re ek ku ue en ns si i k ke en na ak ka al la an n r re em ma aj ja a; ; a at ta au u s se eb ba al li ik kn ny ya a. .
J Ji ik ka a i in ng gi in n m me en ng ge et ta ah hu ui i a ad da a- -t ti id da ak kn ny ya a k ko or re el la as si i d du ua a g ge ej ja al la a, , m ma ak ka a t te er rl le eb bi ih h d da ah hu ul lu u p pe er rl lu u
d di ik ke et ta ah hu ui i t ti ip pe e/ /j je en ni is s g ge ej ja al la a a at ta au u d da at ta a y ya an ng g a ak ka an n d di ik ko or re el la as si ik ka an n, , m mi is sa al ln ny ya a s sa aj ja a g ge ej ja al la a y ya an ng g
s sa at tu u a ad da al la ah h g ge ej ja al la a X X d da an n y ya an ng g s sa at tu un ny ya a l la ag gi i a ad da al la ah h g ge ej ja al la a Y Y, , m ma ak ka a : :
( (1 1) ) J Ji ik ka a g ge ej ja al la a X X d de en ng ga an n Y Y k ke ed du ua an ny ya a d di ip pa an nd da an ng g t te er rg go ol lo on ng g k ke e d da al la am m t ti ip pe e g ge ej ja al la a
i in nt te er rv va al l, , t te ek kn ni ik k k ko or re el la as si i y ya an ng g b bo ol le eh h d di ip pe er rc ca ay ya a a ad da al la ah h " "K Ko or re el la as si i P Pr ro od du uc ct t M Mo om me en nt t
d da ar ri i P Pe ea ar rs so on n" ". .
( (2 2) ) J Ji ik ka a g ge ej ja al la a X X d de en ng ga an n Y Y k ke ed du ua an ny ya a m me er ru up pa ak ka an n t ti ip pe e g ge ej ja al la a n no om mi in na al l, , t te ek kn ni ik k k ko or re el la as si i
y ya an ng g p pa al li in ng g t te ep pa at t a ad da al la ah h K Ko or re el la as si i P Ph hi i d da an n K Ko oe ef fi is si ie en n K Ko on nt ti in ng ge en ns si i ( (K KK K) ). .
( (3 3) ) J Ji ik ka a g ge ej ja al la a X X d de en ng ga an n Y Y k ke ed du ua an ny ya a m me er ru up pa ak ka an n t ti ip pe e g ge ej ja al la a y ya an ng g b be er rs sk ka al la a o or rd di in na al l, ,
k ko or re el la as si i y ya an ng g t te ep pa at t a ad da al la ah h K Ko or re el la as si i T Te et tr ra ac ch ho or ri ik k, , a at ta au u K Ke en nd da al ll l, , a at ta au u S Sp pe ea ar rm ma an n
( (t ta at ta a j je en nj ja an ng g) ). .
( (4 4) ) J Ji ik ka a s sa al la ah h s sa at tu u d da ar ri i g ge ej ja al la a t te er rs se eb bu ut t ( (X X a at ta au u Y Y) ) m me er ru up pa ak ka an n g ge ej ja al la a i in nt te er rv va al l, ,
s se ed da an ng gk ka an n y ya an ng g s sa at tu un ny ya a l la ag gi i g ge ej ja al la a n no om mi in na al l; ; t te ek kn ni ik k k ko or re el la as si i y ya an ng g t te ep pa at t a ad da al la ah h
p po oi in nt t s se er ri ia al l. .
( (5 5) ) J Ji ik ka a s sa al la ah h s sa at tu u d da ar ri i d du ua a g ge ej ja al la a ( (X X a at ta au u Y Y) ) m me er ru up pa ak ka an n g ge ej ja al la a i in nt te er rv va al l, ,
s se ed da an ng gk ka an n y ya an ng g s sa at tu un ny ya a l la ag gi i g ge ej ja al la a o or rd di in na al l; ; t te ek kn ni ik k k ko or re el la as si i y ya an ng g t te ep pa at t a ad da al la ah h
s se er ri ia al l b bi ia as sa a. .
( (6 6) ) J Ji ik ka a d du ua a g ge ej ja al la a, , y ya an ng g s sa at tu un ny ya a t te er rm ma as su uk k s sk ka al la a o or rd di in na al l d da an n y ya an ng g s sa at tu un ny ya a l la ag gi i s sk ka al la a
n no om mi in na al l, , t te ek kn ni ik k k ko or re el la as si i y ya an ng g t te ep pa at t a ad da al la ah h k ko oe ef fi is si ie en n k ko on nt ti in ng ge en ns si i ( (K KK K) ). .

C Co on nt to oh h P Pe en ng gg gu un na aa an n b be er rb ba ag ga ai i r ru um mu us s k ko or re el la as si i. .
1 1. . K Ko or re el la as si i P Pr ro od du uc ct t M Mo om me en nt t ( (d da ar ri i K Ka ar rl l P Pe ea ar rs so on n) ), , m mi is sa al l: : p pe en ne el li it ti i i in ng gi in n m me en ng ge et ta ah hu ui i
k ko or re el la as si i a an nt ta ar ra a b be er ra at t b ba ad da an n d da an n t ti in ng gg gi i b ba ad da an n 1 10 0 o or ra an ng g s si is sw wa a S SM MA A N Ne eg ge er ri i B Ba an nd da ar r
l la am mp pu un ng g. .
C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
T Ta ab be el l 1 16 6. . M Me en ng gh hi it tu un ng g k ko oe ef fi is si ie en n k ko or re el la as si i a an nt ta ar ra a b be er ra at t b ba ad da an n ( (X X) ) d de en ng ga an n t ti in ng gg gi i b ba ad da an n
( (Y Y) ) d da ar ri i 1 10 0 s si is sw wa a S SM MA A N Ng ge er ri i B Ba an nd da ar r L La am mp pu un ng g

N NA AM MA A B BE ER RA AT T T TI IN NG GG GI I x x x x
2 2
y y y y
2 2
X XY Y
A AM MI IN N 7 72 2 1 19 90 0 + +1 11 1 1 12 21 1 + +7 7 4 49 9 7 77 7
B BA AD DU U 6 68 8 1 19 90 0 + +7 7 4 49 9 + +7 7 4 49 9 4 49 9
C CE EC CE EP P 6 68 8 1 18 86 6 + +7 7 4 49 9 + +3 3 9 9 2 21 1
E EN NI I 6 64 4 1 18 84 4 + +3 3 9 9 + +1 1 1 1 3 3
H HE ER RA A 6 60 0 1 18 82 2 - -1 1 1 1 - -1 1 1 1 1 1
W WA AT TI I 5 59 9 1 18 80 0 - -2 2 4 4 - -3 3 9 9 6 6
J JU UJ JU U 5 57 7 1 18 80 0 - -4 4 1 16 6 - -3 3 9 9 1 12 2
D DE ER RI I 5 57 7 1 18 82 2 - -4 4 1 16 6 - -1 1 1 1 4 4
D DA AS SL LI I 5 55 5 1 17 78 8 - -6 6 3 36 6 - -5 5 2 25 5 3 30 0
F FE ER RI I 5 50 0 1 17 78 8 - -1 11 1 1 12 21 1 - -5 5 2 25 5 5 55 5
J JU UM ML LA AH H 6 61 10 0 1 18 83 30 0 4 42 22 2 1 17 78 8 2 25 58 8

U Un nt tu uk k m me en ne en nt tu uk ka an n n ni il la ai i x x d da an n n ni il la ai i y y, , m ma ak ka a l le eb bi ih h d da ah hu ul lu u d di ih hi it tu un ng g r ra at ta a- -r ra at ta a X X d da an n r ra at ta a- -
r ra at ta a Y Y, , s se et te el la ah h d di ih hi it tu un ng g d di ip pe er ro ol le eh h r ra at ta a- -r ra at ta a X X = = 6 61 1, , r ra at ta a- -r ra at ta a Y Y = = 1 18 83 3. .
U Un nt tu uk k m me en ng gh hi it tu un ng g b be es sa ar ra an n k ko or re el la as si i d da ar ri i v va ar ri ia ab be el l b be er ra at t b ba ad da an n d da an n t ti in ng gg gi i b ba ad da an n
d di ig gu un na ak ka an n r ru um mu us s : :


D De en ng ga an n d de em mi ik ki ia an n d da ap pa at t d di is si im mp pu ul lk ka an n b ba ah hw wa a k ko or re el la as si i a an nt ta ar ra a b be er ra at t b ba ad da an n d da an n t ti in ng gg gi i
b ba ad da an n m me em mi il li ik ki i k ko or re el la as si i y ya an ng g c cu uk ku up p t ti in ng gg gi i, , t te er rd da ap pa at t k ke ec ce en nd de er ru un ng ga an n m me en ni in ng gk ka at tn ny ya a b be er ra at t
b ba ad da an n s se es se eo or ra an ng g d di ii ir ri in ng gi i p pu ul la a d de en ng ga an n m me en ni in ng gk ka at tn ny ya a t ti in ng gg gi i b ba ad da an n s se es se eo or ra an ng g. .
S Se el la an nj ju ut tn ny ya a d da at ta a t te er rs se eb bu ut t d di i a at ta as s d da ap pa at t j ju ug ga a d di ih hi it tu un ng g d de en ng ga an n m me en ng gg gu un na ak ka an n f fo or rm mu ul la as si i
a an ng gk ka a k ka as sa ar r ( (r r = = P Pr ro od du uk k M Mo om me en nt t) ) s se ep pe er rt ti i b be er ri ik ku ut t : :



U Un nt tu uk k p pe em ma ak ka ai ia an n r ru um mu us s d di i a at ta as s, , m ma ak ka a d da at ta a d di is su us su un n d da al la am m b be en nt tu uk k t ta ab be el l s se ep pe er rt ti i b be er ri ik ku ut t : :
( )( )
2 2
y x
xy
xy
r


=
( )( ) 178 422
258

=
xy
r
07 , 274
258
=
xy
r
94 , 0 =
xy
r
( )( )
( ) ( ) ( ) ( )
2
2
2
2
∑ ∑ ∑ ∑
∑ ∑ ∑
− −

=
X Y N X X N
Y X XY N
xy
r
C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
T Ta ab be el l 1 17 7. . D Da at ta a t te en nt ta an ng g b be er ra at t b ba ad da an n ( (X X) ) d de en ng ga an n t ti in ng gg gi i b ba ad da an n ( (Y Y) ) d da ar ri i 1 10 0 s si is sw wa a S SM MA A
N Ne eg ge er ri i B Ba an nd da ar r L La am mp pu un ng g
N NA AM MA A B BE ER RA AT T( (X X) ) T TI IN NG GG GI I( (Y Y) ) X
2
Y
2
XY
A AM MI IN N 7 72 2 1 19 90 0 5184 36100 13680
B BA AD DU U 6 68 8 1 19 90 0 4624 36100 12920
C CE EC CE EP P 6 68 8 1 18 86 6 4624 34596 12648
E EN NI I 6 64 4 1 18 84 4 4096 33856 11776
H HE ER RA A 6 60 0 1 18 82 2 3600 33124 10920
W WA AT TI I 5 59 9 1 18 80 0 3481 32400 10620
J JU UJ JU U 5 57 7 1 18 80 0 3249 32400 10260
D DE ER RI I 5 57 7 1 18 82 2 3249 33124 10374
D DA AS SL LI I 5 55 5 1 17 78 8 3025 31684 9790
F FE ER RI I 5 50 0 1 17 78 8 2500 31684 8900
J JU UM ML LA AH H 6 61 10 0 1 18 83 30 0 37632 335068 111888











I In nt te er rp pr re et ta as si i ( (S Si im mp pu ul la an n h ha as si il l a an na al li is si is s) )
A Ap pa a m ma ak kn na a d da ar ri i k ko oe ef fi is si ie en n k ko or re el la as si i s se eb be es sa ar r + + O O, ,9 94 4 t te er rs se eb bu ut t ? ?
D Da al la am m h ha al l i in ni i t te er rd da ap pa at t b be eb be er ra ap pa a i in nt te er rp pr re et ta as si i y ya an ng g d da ap pa at t d di is sa aj ji ik ka an n s se es su ua ai i d de en ng ga an n t tu uj ju ua an n
d da ar ri i h hi ip po ot te es si is s y ya an ng g d di ia aj ju uk ka an n. .
( (1 1) ) A An nt ta ar ra a v va ar ri ia ab be el l X X d de en ng ga an n v va ar ri ia ab be el l Y Y a ad da a h hu ub bu un ng ga an n, , y ya an ng g d di it tu un nj ju uk kk ka an n d de en ng ga an n
b be es sa ar ra an n O O, ,9 94 4 ( (j ji ik ka a t ti id da ak k a ad da a h hu ub bu un ng ga an n a an ng gk ka a y ya an ng g d di ip pe er ro ol le eh h b be es sa ar ra an nn ny ya a O O, ,O OO O) ). .
( (2 2) ) A An nt ta ar ra a v va ar ri ia ab be el l X X d de en ng ga an n v va ar ri ie eb be el l Y Y m me em mi il li ik ki i h hu ub bu un ng ga an n y ya an ng g s sa an ng ga at t e er ra at t
( (t ti in ng gk ka at t k ke ee er ra at ta an n b be er rd da as sa ar rk ka an n k ka at ta ag go or ri i) ). .
( ) ( ) ( ) ( )
2 2
1830 335068 10 610 37632 10
1830 610 ) 111888 10 (
− −

=
X x
X X
xy
r
( ) ( )( ) ( ) 3348900 3350680 372100 376320
1116300 1118880
− −

=
xy
r
( )( ) 1780 4220
1116300 1118880 −
=
xy
r
7511600
2580
=
xy
r
73 , 2740
2580
=
xy
r
94 , 0 =
xy
r
C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
( (3 3) ) A An nt ta ar ra a v va ar ri ia ab be el l X X d de en ng ga an n v va ar ri ia ab be el l Y Y m me em mi il li ik ki i h hu ub bu un ng ga an n y ya an ng g p po os si it ti if f ( (d de en ng ga an n
t ta an nd da a + +) ). .
( (4 4) ) A An nt ta ar ra a v va ar ri ia ab be el l X X d de en ng ga an n v va ar ri ia ab be el l Y Y m me em mi il li ik ki i t ta ar ra af f s si ig gn ni if fi ik ka an n ( (h ha al l i in ni i u un nt tu uk k
m me en ng gu uj ji i b ba ah hw wa a n ni il la ai i s st ta at ti is st ti ik k y ya an ng g d di ip pe er ro ol le eh h m me el la al lu ui i s sa am mp pe el l d da ap pa at t m me ew wa ak ki il li i
p pa ar ra am ma at te er r p po op pu ul la as si i) ) b ba ai ik k p pa ad da a t ta ar ra af f s si ig gn ni if fi ik ka an ns si i O O, ,O O5 5 m ma au up pu un n O O, ,O O1 1. .

D Da ar ri i k ke ee em mp pa at t h ha as si il l i in nt te er rp pr re et ta as si i t te er rs se eb bu ut t d di i a at ta as s, , k ki it ta a d da ap pa at t m me el la ak ku uk ka an n p pa al li in ng g s se ed di ik ki it t
e em mp pa at t p pe em mb ba ah ha as sa an n a at ta as s h ha as si il l a an na al li is si is s y ya an ng g d di il la ak ku uk ka an n t te er rh ha ad da ap p s sa at tu u k ke el lo om mp po ok k d da at ta a. .
2 2. . K Ko or re el la as si i T Ta at ta a J Je en nj ja an ng g ( (S Sp pe ea ar rm ma an n) ). .
T Te ek kn ni ik k k ko or re el la as si i t ta at ta a j je en nj ja an ng g i in ni i d di ik ke em mu uk ka ak ka an n o ol le eh h C C. . S Sp pe ea ar rm ma an n p pa ad da a t ta ah hu un n 1 19 90 04 4. .
T Te ek kn ni ik k i in ni i d di ip pe er rg gu un na ak ka an n b bi il la a a ak ka an n m me en ng gu uk ku ur r d du ua a v va ar ri ia ab be el l y ya an ng g a an nt ta ar ra a k ke ed du ua an ny ya a t ti id da ak k
m me em mp pu un ny ya ai i j jo oi in nt t n no or rm ma al l d di is st tr ri ib bu ut ti io on n d da an n c co on nd di it ti io on na al l v va ar ri ia an nc ce e t ti id da ak k d di ik ke et ta ah hu ui i s sa am ma a. .
S Se el la ai in n i it tu u, , k ke ed du ua a v va ar ri ia ab be el l t te er rg go ol lo on ng g j je en ni is s d da at ta a o or rd di in na al l. .
A Ad da ap pu un n l la an ng gk ka ah h- -l la an ng gk ka ah h u un nt tu uk k m me en ng gh hi it tu un ng g k ko or re el la as si i t ta at ta a j je en nj ja an ng g ( (r ra an nk k c co or rr re el la at ti io on n
c co oe ef ff fi ic ci ie en nt t) ) a ad da al la ah h s se eb ba ag ga ai i b be er ri ik ku ut t : :
( (1 1) ) N Ni il la ai i h ha as si il l p pe en ng ga am ma at ta an n d da ar ri i k ke ed du ua a v va ar ri ia ab be el l, , m ma as si in ng g- -m ma as si in ng g d di ib be er ri i j je en nj ja an ng g. . B Bi il la a
a ad da a n ni il la ai i y ya an ng g s sa am ma a d di ih hi it tu un ng g j je en nj ja an ng g r ra at ta a- -r ra at ta an ny ya a. .
( (2 2) ) S Se et ti ia ap p p pa as sa an ng g j je en nj ja an ng g d di ih hi it tu un ng g j ju um ml la ah hn ny ya a. .
( (3 3) ) D Da ar ri i h ha as si il l p pe er rb be ed da aa an n ( (s se el li is si ih h) ) s se et ti ia ap p p pa as sa an ng g j je ej ja an ng g d di ik ku ua ad dr ra at tk ka an n d da an n d di ij ju um ml la ah hk ka an n. .
( (4 4) ) N Ni il la ai i r r
s s
( (k ko oe ef fi is si ie en n k ko or re el la as si i t ta at ta a j je en nj ja an ng g d da ar ri i S Sp pe ea ar rm ma an n) ) d di ih hi it tu un ng g d de en ng ga an n r ru um mu us s : :



d di im ma an na a : : D D = = m me en nu un nj ju uk kk ka an n p pe er rb be ed da aa an n s se et ti ia ap p p pa as sa an ng g j je en nj ja an ng g “ “n n” ” m me en nu un nj ju uk kk ka an n
j ju um ml la ah h p pa as sa an ng g j je en nj ja an ng g “ “1 1 d da an n 6 6” ” a ad da al la ah h a an ng gk ka a k ko on ns st ta an nt ta a. .
P Pe en ng ga ap pl li ik ka as si ia an n d da ar ri i f fo or rm mu ul la a t te er rs se eb bu ut t d da ap pa at t d di il li ih ha at t p pa ad da a u ur ra ai ia an n b be er ri ik ku ut t, , m mi is sa al l s se eo or ra an ng g
g gu ur ru u m me en ne el li it ti i t ti in ng gk ka at t k ke ea ak kt ti if fa an n s si is sw wa a d da al la am m k ke eg gi ia at ta an n O OS SI IS S d da an n p pr re es st ta as si i b be el la aj ja ar rn ny ya a
d da al la am m m ma at ta a p pe el le ej ja ar ra an n P PP PK Kn n, , s se et te el la ah h d di il la ak ku uk ka an n p pe en ng ga am ma at ta an n d di ip pe er ro ol le eh h d da at ta a s se ep pe er rt ti i
d da al la am m t ta ab be el l b be er ri ik ku ut t: :
( ) 1
6
1
2
2

− =

n n
D
ρ
C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
q
p
s
X X
r
t
t p
pbi

=
p
X
t
X
t
SD
T Ta ab be el l 1 18 8. . D Da at ta a k ke ea ak kt ti if fa an n s si is sw wa a d da al la am m o or rg ga an ni is sa as si i O OS SI IS S d da an n n ni il la ai i h ha as si il l b be el la aj ja ar r P PP PK Kn n
S Si is sw wa a S SD D N Ne eg ge er ri i 2 2 R Ra aj ja ab ba as sa a T Ta ah hu un n 2 20 00 06 6

N NA AM MA A
S SI IS SW WA A
K KE EA AK KT TI IF FA AN N
O OS SI IS S ( (X X) )
P PR RE ES ST TA AS SI I
P PP PK Kn n ( (Y Y) )
R Ra an nk k
X X
R Ra an nk k
Y Y
D D D D
2 2
A AM MI IR R 4 48 8 7 78 8 5 5 5 5 0 0 0 0
A AS SM ME ER R 4 44 4 7 72 2 9 9 9 9 0 0 0 0
B BE ED DI I 5 53 3 8 84 4 3 3 1 1 2 2 4 4
C CE EC CE E 5 52 2 7 79 9 2 2 4 4 - -2 2 4 4
C CU UI IL LA AH H 4 45 5 7 74 4 8 8 8 8 0 0 0 0
D DE ED DE EN N 5 51 1 7 75 5 4 4 7 7 - -3 3 9 9
F FA AR RI ID D 5 56 6 8 81 1 1 1 2 2 - -1 1 1 1
G GE ER RA AH H 4 46 6 7 76 6 7 7 6 6 1 1 1 1
H HU UR RS SE E 4 47 7 8 80 0 6 6 3 3 3 3 9 9
G GA AR RU U 4 42 2 7 71 1 1 10 0 1 10 0 0 0 0 0
N N= = 1 10 0 4 48 84 4 7 77 70 0 0 0 2 28 8

S Se et te el la ah h d di ik ke et ta ah hu ui i d da at ta a y ya an ng g d di ip pe er rl lu uk ka an n u un nt tu uk k f fo or rm mu ul la a y ya an ng g d di ip pa ak ka ai i, , m ma ak ka a b be er ri ik ku ut t
d di it te en nt tu uk ka an n b be es sa ar ra an n k ko or rr re el la as si i m me el la al lu ui i r ru um mu us s “ “r ra an nk k o or rd de er r” ” t te er rs se eb bu ut t : :





3 3. . K Ko or re el la as si i P Po oi in nt t B Bi is se er ri ia al l

T Te ek kn ni ik k k ko or re el la as si i y ya an ng g d da ap pa at t d di ip pe er rg gu un na ak ka an n d de en ng ga an n t te ep pa at t u un nt tu uk k m me en ng gh hi it tu un ng g k ko or re el la as si i d du ua a
v va ar ri ia ab be el l y ya an ng g s sa at tu u b be er rs sk ka al la a n no om mi in na al l d da an n y ya an ng g s sa at tu un ny ya a l la ag gi i b be er rs sk ka al la a i in nt te er rv va al l a ad da al la ah h
t te ek kn ni ik k k ko or re el la as si i p po oi in nt t b bi is se er ri ia al l. . B Be er ri ik ku ut t i in ni i d di ib be er ri ik ka an n r ru um mu us s d da an n c co on nt to oh h p pe en ng gg gu un na aa an nn ny ya a. .



d di im ma an na a : :
= = N Ni il la ai i r ra at ta a- -r ra at ta a g ge ej ja al la a y ya an ng g a ak ka an n d di ic ca ar ri i k ko or re el la as si in ny ya a d de en ng ga an n n ni il la ai i
k ke es se el lu ur ru uh ha an n
= = N Ni il la ai i r ra at ta a- -r ra at ta a k ke es se el lu ur ru uh ha an n
= = S Si im mp pa an ng ga an n b ba ak ku u t to ot ta al l “ “p p” ” = = p pr ro op po or rs si i k ke el lo om mp po ok k 1 1 “ “q q” ” = = 1 1 - - p p

( ) 1 10 10
28 6
1
2

− =
X
ρ
( ) 1 100 10
168
1

− = ρ
( ) 99 10
168
1− = ρ
990
168
1− = ρ
16 , 0 1− = ρ 84 , 0 = ρ
C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
3 , 0
7 , 0
897 , 1
6 286 , 6 −
=
pbi
r
333 , 2
897 , 1
286 , 0
=
pbi
r
527 , 1 151 , 0 X r
pbi
=
n
C
+
=
2
2
χ
χ
2
χ
C Co on nt to oh h p pe en ng gg gu un na aa an n l li ih ha at t p pa ad da a t ta ab be el l b be er ri ik ku ut t : :
T Ta ab be el l 1 19 9. . M Me en nc ca ar ri i k ko or re el la as si i u un nt tu uk k m me en ng gu uj ji i v va al li id di it ta as s b bu ut ti ir r s so oa al l n no om mo or r 1 1

S SK KO OR R B BU UT TI IR R S SO OA AL L S SE ET TI IA AP P N NO OM MO OR R S SO OA AL L T TO OT TA AL L
S SI IS SW WA A
1 1 2 2 3 3 4 4 5 5 6 6 7 7 8 8 9 9 1 10 0 S SK KO OR R
X X
2 2
t t
A AS SL LI I 1 1 0 0 1 1 0 0 1 1 0 0 1 1 0 0 1 1 1 1 6 6 3 36 6
B BU UG GE E 1 1 0 0 0 0 1 1 0 0 1 1 0 0 1 1 0 0 0 0 4 4 1 16 6
C CA AR RE E 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 0 0 1 1 1 1 1 1 1 1 9 9 8 81 1
D DE ES SI I 0 0 1 1 1 1 1 1 0 0 0 0 1 1 1 1 1 1 1 1 7 7 4 49 9
E ER RM MA A 1 1 0 0 0 0 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 8 8 6 64 4
F FE ER RI I 0 0 0 0 1 1 1 1 0 0 1 1 1 1 1 1 0 0 0 0 5 5 2 25 5
G GE EF FI I 1 1 1 1 0 0 0 0 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 8 8 6 64 4
H HU UM MI I 1 1 1 1 0 0 1 1 0 0 0 0 1 1 0 0 1 1 1 1 6 6 3 36 6
I IR RF FE E 0 0 1 1 1 1 1 1 1 1 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 4 4 1 16 6
J JU UY YI I 1 1 0 0 1 1 1 1 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 3 3 9 9
N N= = 1 10 0 7 7 5 5 6 6 8 8 5 5 4 4 7 7 6 6 6 6 6 6 6 60 0
P P 0 0, ,7 7 0 0, ,5 5 0 0, ,6 6 0 0, ,8 8 0 0, ,5 5 0 0, ,4 4 0 0, ,7 7 0 0, ,6 6 0 0, ,6 6 0 0, ,6 6
3 39 96 6
Q Q 0 0, ,3 3 0 0, ,5 5 0 0, ,4 4 0 0, ,2 2 0 0, ,5 5 0 0, ,6 6 0 0, ,3 3 0 0, ,4 4 0 0, ,4 4 0 0, ,4 4

S Se et te el la ah h d di ih hi it tu un ng g b be er rd da as sr rk ka an n k ke ep pe er rl lu ua an n d da ar ri i r ru um mu us s t te er rs se eb bu ut t, , m ma ak ka a d di ik ke et ta ah hu ui i
R Ra at ta a- -r ra at ta a = = 6 6 S SD D
t t
= = 1 1, ,8 89 97 7 = = r ra at ta a- -r ra at ta a n ni il la ai i s so oa al l n no o. . 1 1 ( (c co on nt to oh h) )
= = = = 6 6, ,2 28 86 6 r ra at ta a- -r ra at ta a n ni il la ai i y ya an ng g a ak ka an n d di ic ca ar ri i k ko or re el la as si in ny ya a. .



= = 0 0, ,2 23 31 1
D De en ng ga an n d df f s se eb be es sa ar r 8 8 d di ip pe er ro ol le eh h h ha ar rg ga a r r
t ta ab be el l
p pa ad da a t ta ar ra af f s si ig gn ni if fi ik ka an ns si i 5 5 % % s se eb be es sa ar r 0 0, ,6 63 32 2 d da an n
1 1% % s se eb be es sa ar r 0 0, ,7 76 65 5. . K Ka ar re en na a r r
p pb bi i
y ya an ng g d di ip pe er ro ol le eh h j ja au uh h l le eb bi ih h k ke ec ci il l j ji ik ka a d di ib ba an nd di in ng gk ka an n d de en ng ga an n
r r
t ta ab be el l
, , m ma ak ka a d da ap pa at t d di is si im mp pu ul lk ka an n b ba ah hw wa a b bu ut ti ir r s so oa al l n no o 1 1 t ti id da ak k v va al li id d, , d da an n k ka ar re en na an ny ya a t ti id da ak k
d da ap pa at t d di ip pa ak ka ai i. .
4 4. . K Ko oe ef fi is si ie en n K Ko on nt ti in ng ge en ns si i ( (K KK K) )
K Ko oe ef fi is si ie en n k ko on nt ti in ng ge en ns si i m me er ru up pa ak ka an n s sa al la ah h s sa at tu u c ca ar ra a u un nt tu uk k m me en ng gh hi it tu un ng g k ko or re el la as si i a an nt ta ar ra a d du ua a
g ge ej ja al la a y ya an ng g b be es sk ka al la a n no om mi in na al l. . A Ad da ap pu un n r ru um mu us s d da an n c ca ar ra a p pe en ng gg gu un na aa an nn ny ya a a ad da al la ah h s se eb ba ag ga ai i
b be er ri ik ku ut t : :

d di im ma an na a : :
= = c ch hi i- - k ku ua ad dr ra at t
C C = = K Ko oe ef fi is si ie en n K Ko on nt ti in ng ge en ns si i
n n = = J Ju um ml la ah h s sa am mp pe el l

p
x
p
x
7
3 6 8 8 9 4 6 + + + + + +
C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
2
χ
( )
∑∑
= =

B
i
K
j
ij ij ij
E E O
1 1
2
/
2
χ
( )
45
45 80
2
− ( )
5 , 37
5 , 37 5
2
− ( )
5 , 17
5 , 17 15
2
− ( )
45
45 10
2

( )
5 , 37
5 , 37 70
2
− ( )
5 , 17
5 , 17 20
2

200 49 , 111
49 , 111
+
= C
49 , 311
49 , 111
= C
36 , 0 = C
6 , 0 = C
= = d di it te en nt tu uk ka an n d de en ng ga an n r ru um mu us s s se ep pe er rt ti i b be er ri ik ku ut t : :

= =

T Ta ab be el l 2 20 0. . C Co on nt to oh h: : m me en ng gh hi it tu un ng g k ko or re el la as si i a an nt ta ar ra a J Je en ni is s K Ke el la am mi in n ( (J J. .K K) ) d de en ng ga an n J Je en ni is s f fi il lm m
y ya an ng g d di is su uk ka ai i p pa ad da a 2 20 00 0 o or ra an ng g s sa am mp pe el l. .

J JE EN NI IS S F FI IL LM M Y YA AN NG G D DI IS SU UK KA AI I
J J. . K K
M MU US SI IK K L LA AG GA A S SE EJ JA AR RA AH H
J JU UM ML LA AH H
W WA AN NI IT TA A 8 80 0 5 5 1 15 5 1 10 00 0
P PR RI IA A 1 10 0 7 70 0 2 20 0 1 10 00 0
J JU UM ML LA AH H 9 90 0 7 75 5 3 35 5 2 20 00 0

L La an ng gk ka ah h b be er ri ik ku ut tn ny ya a a ad da al la ah h m me en nc ca ar ri i f fr re ek ku ue en ns si i h ha ar ra ap pa an n ( (f f
h h
) ) a at ta as s d da as sa ar r f fr re ek ku ue en ns si i y ya an ng g
d di ip pe er ro ol le eh h ( (f f
o o
) ) s se ep pe er rt ti i t ta ab be el l d di i a at ta as s. .
T Ta ab be el l 2 21 1. . C Co on nt to oh h p pe en ng gh hi it tu un ng ga an n k ko or re el la as si i a an nt ta ar ra a J Je en ni is s k ke el la am mi in n d de en ng ga an n J Je en ni is s f fi il lm m y ya an ng g
d di is su uk ka ai i p pa ad da a 2 20 00 0 o or ra an ng g s sa am mp pe el l

J JE EN NI IS S F FI IL LM M Y YA AN NG G D DI IS SU UK KA AI I
J J. . K K
M MU US SI IK K L LA AG GA A S SE EJ JA AR RA AH H
J JU UM ML LA AH H
W WA AN NI IT TA A 8 80 0 ( (4 45 5) ) 5 5 ( (3 37 7, ,5 5) ) 1 15 5 ( (1 17 7, ,5 5) ) 1 10 00 0
P PR RI IA A 1 10 0 ( (4 45 5) ) 7 70 0 ( (3 37 7, ,5 5 2 20 0 ( (1 17 7, ,5 5) ) 1 10 00 0
J JU UM ML LA AH H 9 90 0 7 75 5 3 35 5 2 20 00 0

D Da ar ri i t ta ab be el l d di i a at ta as s, , a an ng gk ka a- -a an ng gk ka a y ya an ng g d di ib be er ri i t ta an nd da a k ku ur ru un ng g a ad da al la ah h j ju um ml la ah h ( (f fr re ek ku ue en ns si i) )
y ya an ng g d di ih ha ar ra ap pk ka an n ( (f f
h h
) ). .
S Se el la an nj ju ut tn ny ya a d di ih hi it tu un ng g n ni il la ai i c ch hi i- -k ku ua ad da ar rt t b be er rd da as sa ar rk ka an n r ru um mu us s d di i a at ta as s, ,


= = + + + + + +


+ + + + = = 1 11 11 1, ,4 49 9

K Ko oe ef fi is si ie en n k ko on nt ti in ng ge en ns si in ny ya a a ad da al la ah h : :



A Ag ga ar r h ha ar rg ga a K KK K y ya an ng g d di ip pe er ro ol le eh h d da ap pa at t d di ip pe er rg gu un na ak ka an n u un nt tu uk k m me en ng gu uk ku ur r d de er ra aj ja at t a as so os si ia as si i
a an nt ta ar rf fa ak kt to or r, , m ma ak ka a h ha ar rg ga a K KK K p pe er rl lu u d di ib ba an nd di in ng gk ka an n d de en ng ga an n K Ko oe ef fi is si ie en n k ko on nt ti in ng ge en ns si i
m ma ak ks si im mu um m. . H Ha ar rg ga a K KK K m ma ak ks si im mu um m d da ap pa at t d di ih hi it tu un ng g d de en ng ga an n r ru um mu us s : :
C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
m
m
C
maks
1 −
=
2
1 2 −
=
maks
C
707 , 0 =
maks
C



D De en ng ga an n m m ( (h ha ar rg ga a m mi in ni im mu um m a an nt ta ar ra a b ba ar ri is s d da an n k ko ol lo om m) ) y ya ai it tu u a at ta as s d da as sa ar r c co on nt to oh h d di i a at ta as s
d da af ft ta ar r k ko on nt ti in ng ge en ns si i t te er rd da ap pa at t d du ua a b ba ar ri is s d da an n t ti ig ga a k ko ol lo om m, , j ja ad di i m mi in ni im mu um mn ny ya a a ad da al la ah h d du ua a; ;
s se eh hi in ng gg ga a : :


M Ma ak ki in n d de ek ka at t h ha ar rg ga a K KK K y ya an ng g d di ip pe er ro ol le eh h k ke ep pa ad da a C C
m ma ak ks s, ,
a ak ka an n m ma ak ki in n b be es sa ar r d de er ra aj ja at t a as so os si ia as si i
a an nt ta ar r f fa ak kt to or r. . D De en ng ga an n d de em mi ik ki ia an n K KK K y ya an ng g d di ip pe er ro ol le eh h d di i a at ta as s ( (0 0, ,6 6) ) d di ib ba an nd di in ng gk ka an n d de en ng ga an n
C C
m ma ak ks s, ,
0 0, ,7 70 07 7, , m ma ak ka a k ko or re el la as si in ny ya a d da ap pa at t d di ik ka at ta ak ka an n e er ra at t. .

R Ru uj ju uk ka an n : :
1 1. . D Dj jo ok ko o P Pr ra ay yi it tn no o, , 1 19 98 85 5; ; A An na al li is sa a R Re eg gr re es si i – – k ko or re el la as si i, , P Pe en ne er rb bi it t L Li ib be er rt ty y ( (B Ba ab b I II II I d da an n I IV V, ,
h ha al l. . 1 18 8 – – 4 47 7) )
2 2. . G Gu ui il lf fo or rd d, , J J. .P P. ., , 1 19 97 78 8; ; F Fu un nd da am me en nt ta al l S St ta at ti is st ti ic cs s i in n P Ps sy yc ch ho ol lo og gy y a an nd d E Ed du uc ca at ti io on n, , M Mc c- -
G Gr ra aw w- -H Hi il ll l K Ko og ga ak ku us sh ha a, , L Lt td d, , T To ok ky yo o ( (B Ba ab b 6 6, , h ha al l 7 77 7 – – 9 96 6, , B Ba ab b 1 11 1, , h ha al l
1 19 93 3 – – 2 20 09 9) )
3 3. . I Is sp pa ar rj ja ad di i, , 1 19 98 88 8; ; S St ta at ti is st ti ik k P Pe en nd di id di ik ka an n, , D De ep pd di ik kb bu ud d D Di ik kt ti i P PP PL LP PT TK K, , J Ja ak ka ar rt ta a ( (B Ba ab b I IV V, ,
h ha al l 9 98 8 – – 1 12 23 3) ). .
4 4. . S Si ie eg ge el l, , S Si id dn ne ey y, , 1 19 98 85 5; ; S St ta at ti is st ti ik k N No on np pa ar ra am me et tr ri ik k U Un nt tu uk k I Il lm mu u- -i il lm mu u S So os si ia al l, ,
( (T Te er rj je em ma ah ha an n) ), , P PT T. . G Gr ra am me ed di ia a, , ( (B Ba ab b V VI II II I, , h ha al l. . 2 21 18 8 – – 2 22 28 8) )
5 5. . S Su ud dj ja an na a, , 1 19 98 84 4; ; M Me et to od da a S St ta at ti is st ti ik ka a, , T Ta ar rs si it to o, , B Ba an nd du un ng g ( (B Ba ab b X XI II II I, , h ha al l. . 2 27 75 5 - - 2 29 90 0) )

T Tu ug ga as s d da an n L La at ti ih ha an n : :
B Be er ri ik ku ut t i in ni i d da at ta a t te en nt ta an ng g n ni il la ai i m ma at te em ma at ti ik ka a s si is sw wa a S SD D N Ne eg ge er ri i 2 2 R Ra aj ja ab ba as sa a
5 55 5; ;6 64 4; ;6 66 6; ;6 62 2; ;6 64 4; ;5 58 8; ; 6 64 4; ;6 67 7; ;6 68 8; ;7 71 1; ;7 75 5; ;5 57 7; ;5 56 6; ;5 59 9; ;6 61 1; ;6 65 5; ;5 56 6; ;5 59 9; ;6 61 1; ;6 65 5; ;6 64 4; ;5 57 7; ;5 58 8; ;5 52 2; ;5 53 3; ;
5 54 4; ;5 55 5; ;6 64 4; ;6 66 6; ;6 62 2; ;6 64 4; ; 5 58 8; ;6 64 4; ;6 67 7; ;6 68 8; ;7 71 1; ;7 75 5; ;5 57 7; ;6 64 4; ;5 57 7; ;5 58 8; ;5 52 2; ;5 53 3; ;5 54 4; ;5 55 5; ;6 64 4; ;6 66 6; ;6 62 2; ;6 64 4; ;5 58 8; ;
5 56 6; ;5 59 9; ;6 61 1; ;6 65 5; ;6 64 4; ;5 57 7; ;6 64 4; ;5 58 8; ;5 52 2; ;5 53 3; ;5 54 4; ;5 55 5; ;6 64 4; ;6 66 6; ;6 62 2; ;6 64 4; ;5 58 8; ;6 64 4; ;6 67 7; ;6 68 8; ;7 71 1; ;7 75 5; ;5 56 6; ;5 59 9; ;6 61 1; ;
6 65 5; ;6 64 4; ;5 57 7; ;
B Be er ri ik ku ut t i in ni i d da at ta a t te en nt ta an ng g n ni il la ai i I IP PA A s si is sw wa a S SD D N Ne eg ge er ri i 2 2 R Ra aj ja ab ba as sa a
6 67 7; ;5 58 8; ;5 52 2; ;5 53 3; ;5 54 4; ;5 55 5; ;6 64 4; ;6 66 6; ;6 62 2; ;6 64 4; ;5 58 8; ;6 64 4; ;6 67 7; ;6 68 8; ;7 71 1; ;7 75 5; ;5 59 9; ;6 61 1; ;6 65 5; ;6 64 4; ;5 57 7; ;5 58 8; ;5 59 9; ;5 52 2; ;5 53 3; ;
5 54 4; ;5 55 5; ;6 64 4; ;6 66 6; ;6 62 2; ;6 64 4; ; 5 58 8; ;6 64 4; ;6 67 7; ;6 68 8; ;7 71 1; ;7 75 5; ;5 57 7; ;5 56 6; ;5 59 9; ;6 61 1; ;6 65 5; ;6 64 4; ;5 57 7; ;6 61 1; ;5 58 8; ;5 52 2; ;5 53 3; ;5 54 4; ;5 55 5; ;
6 64 4; ;6 66 6; ;6 62 2; ;6 64 4; ;5 58 8; ;6 64 4; ;6 67 7; ;6 68 8; ;7 71 1; ;7 75 5; ;5 57 7; ;5 55 5; ;6 64 4; ;6 66 6; ;6 62 2; ;6 64 4; ;5 58 8; ;6 64 4; ;6 67 7; ;6 68 8; ;7 71 1; ;7 75 5; ;5 56 6; ;5 59 9; ;6 61 1; ;
6 65 5; ;6 64 4; ;5 57 7; ;
C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
1 1. . H Hi it tu un ng gl la ah h k ko or re el la as si i a an nt ta ar ra a n ni il la ai i m ma at ta am me et ti ik ka a d da an n n ni il la ai i I IP PA A t te er rs se eb bu ut t d di i a at ta as s d de en ng ga an n
m me en ng gg gu un na ak ka an n r ru um mu us s k ko or re el la as si i P Pr ro od du uk k M Mo om me en nt t! ! K Ke es si im mp pu ul la an n a ap pa a y ya an ng g d di ip pe er ro ol le eh h
( (s se es su ua ai i d de en ng ga an n e em mp pa at t m ma ac ca am m a an na al li is si is s t te er rh ha ad da ap p k ko or re el la as si i) )? ?
2 2. . S Su us su un nl la ah h d da at ta a t te er rs se eb bu ut t s se es su ua ai i d de en ng ga an n t ti in ng gk ka at ta an nn ny ya a ( (t ta at ta a j je en nj ja an ng g) ), , k ke em mu ud di ia an n
h hi it tu un ng gl la ah h d de en ng ga an n m me en ng gg gu un na ak ka an n r ru um mu us s “ “r ra an nk k o or rd de er r” ” S Sp pe ea ar rm ma an n. . K Ke es si im mp pu ul la an n a ap pa a
y ya an ng g d di ip pe er ro ol le eh h ( (s se es su ua ai i d de en ng ga an n e em mp pa at t m ma ac ca am m a an na al li is si is s t te er rh ha ad da ap p k ko or re el la as si i) )? ?
3 3. . S Su us su un nl la ah h d da at ta a m me en nj ja ad di i T Ta ab be el l 3 3 X X 3 3, , k ke em mu ud di ia an n h hi it tu un ng gl la ah h k ko or re el la as si in ny ya a
m me en ng gg gu un na ak ka an n r ru um mu us s “ “p po oi in nt t b bi is se er ri ia al l” ”! ! K Ke es si im mp pu ul la an n a ap pa a y ya an ng g d di ip pe er ro ol le eh h ( (s se es su ua ai i
d de en ng ga an n e em mp pa at t m ma ac ca am m a an na al li is si is s t te er rh ha ad da ap p k ko or re el la as si i) )? ?
4 4. . B Ba an nd di in ng gk ka an n h ha as si il l k ko or re el la as si i k ke et ti ig ga a m ma ac ca am m m mo od de el l p pe en ng gh hi it tu un ng ga an n t te er rs se eb bu ut t, ,
k ke es si im mp pu ul la an n a ap pa a y ya an ng g d da ap pa at t a an nd da a p pe er ro ol le eh h! !
5 5. . H Ha as si il l k ku ui is si io on ne er r t te er rh ha ad da ap p d du ua a k ke el lo om mp po ok k g gu ur ru u ( (p pr ri ia a d da an n w wa an ni it ta a) ) m me en ng ge en na ai i p pe en nd da ap pa at t
t te en nt ta an ng g p pe er ra at tu ur ra an n p po ol li ig ga am mi i, , s se eb ba ag ga ai i b be er ri ik ku ut t : :
G GU UR RU U
P PE EN ND DA AP PA AT T
P PR RI IA A W WA AN NI IT TA A
S SE ET TU UJ JU U 1 10 02 2 8 88 8
T TA AK K S SE ET TU UJ JU U 7 78 8 1 13 36 6
T TA AK K P PE ED DU UL LI I 2 20 0 7 76 6
A Ap pa ak ka ah h j je en ni is s k ke el la am mi in n m me en ne en nt tu uk ka an n p pe en nd da ap pa at t t te en nt ta an ng g p pe er ra at tu ur ra an n p po ol li ig ga am mi i t te er rs se eb bu ut t? ?
6 6. . B Be er ri ik ka an nl la ah h a an na al li is si is s l le en ng gk ka ap p u un nt tu uk k d da at ta a b be er ri ik ku ut t : :
P PE EL LA AY YA AN NA AN N
K KL LP P U US SI IA A
M Me em mu ua as sk ka an n B Ba ai ik k C Cu uk ku up p J Je el le ek k
1 15 5 – – 2 24 4 1 10 0 6 6 1 10 0 8 8
2 25 5 – – 3 34 4 1 12 2 6 6 1 14 4 8 8
3 35 5 – – 4 49 9 1 15 5 1 10 0 1 12 2 1 10 0
5 50 0 d da an n l le eb bi ih h 1 19 9 1 13 3 8 8 1 13 3

P Po ok ko ok k B Ba ah ha as sa an n V VI I: : U Uj ji i B Be ed da a ( (2 2 X X P Pe er rt te em mu ua an n) )
T Tu uj ju ua an n P Pe em mb be el la aj ja ar ra an n : :
1 1. . A Ag ga ar r m ma ah ha as si is sw wa a d da ap pa at t m me en ng gh hi it tu un ng g u uj ji i r ra at ta a- -r ra at ta a ( (d du ua a p pi ih ha ak k) ). .
2 2. . A Ag ga ar r m ma ah ha as si is sw wa a d da ap pa at t m me en ng gh hi it tu un ng g u uj ji i r ra at ta a- -r ra at ta a ( (s sa at tu u p pi ih ha ak k) ). .

C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
( )
( ) 1
2
2
2 1



=


n n
n
d
d
X X
t
2
2
2
1
s
s
F =
( )
|
|
¹
|

\
|
+
¦
)
¦
`
¹
¦
¹
¦
´
¦
− +
+ −

=
∑ ∑
2 1 2 1
2
2
2
1
2 1
1 1
2 n n n n
X X
X X
t
3 3. . R Ri in ng gk ka as sa an n M Ma at te er ri i : :
U Uj ji i t t a ad da al la ah h s sa al la ah h s sa at tu u t te es s s st ta at ti is st ti ik k y ya an ng g d di ip pe er rg gu un na ak ka an n u un nt tu uk k m me en ng gu uj ji i k ke eb be en na ar ra an n a at ta au u
k ke es sa al la ah ha an n h hi ip po ot te es si is s n ni ih hi il l y ya an ng g d di in ny ya at ta ak ka an n d da al la am m b be en nt tu uk k s st ta at te em me en n b ba ah hw wa a d di ia an nt ta ar ra a d du ua a
r ra at ta a- -r ra at ta a h hi it tu un ng g t ti id dd da ak k t te er rd da ap pa at t p pe er rb be ed da aa an n y ya an ng g s si ig gn ni if fi ik ka an n. . U Uj ji i t t h ha an ny ya a d da ap pa at t
d di ip pe er rg gu un na ak ka an n u un nt tu uk k m me en ng gu uj ji i p pe er rb be ed da aa an n r ra at ta a- -r ra at ta a d da ar ri i d du ua a s sa am mp pe el l y ya an ng g d di ia am mb bi il l d da ar ri i
s su ua at tu u p po op pu ul la as si i y ya an ng g n no or rm ma al l d de en ng ga an n c ca ar ra a r ra an nd do om m, , s se er rt ta a d da at ta a y ya an ng g d di ip pe er ro ol le eh h a ad da al la ah h d da at ta a
d da al la am m s sk ka al la a i in nt te er rv va al l a at ta au u r ra at ti io o. .
T Te es s i in ni i p pe er rt ta am ma a k ka al li i d di ip pe er rg gu un na ak ka an n o ol le eh h W Wi il ll li ia am m S Se ee el ly y G Go os ss se et t ( (n na am ma a s sa am ma ar ra an nn ny ya a
“ “S St tu ud de en nt t” ”) ). . K Ka ar re en na a i it tu u, , u uj ji i t te es s s st ta at ti is st ti ik k s se er ri in ng g d di ik ke en na al l d de en ng ga an n n na am ma a “ “S St tu ud de en nt t t t” ” ( (“ “t t” ”
d di ia am mb bi il l d da ar ri i u uj ju un ng g a ak kh hi ir r n na am ma an ny ya a) ). . U Uj ji i t t d da ap pa at t b be er rl la ak ku u u un nt tu uk k s sa am mp pe el l y ya an ng g b be er rk ko or re el la as si i
a at ta au u s sa am mp pe el l t te er rp pi is sa ah h, , k ka ar re en na a d da ar ri i s sa am mp pe el l y ya an ng g i in nd de ep pe en nd de en nt t m mu un ng gk ki in n m me em mp pu un ny ya ai i c ci ir ri i
v va ar ri ia an n h ho om mo og ge en n y ya an ng g h he et te er ro og ge en n. . B Ba ag gi i s sa am mp pe el l t te er rp pi is sa ah h y ya an ng g h ho om mo og ge en n m me em mp pu un ny ya ai i
f fo or rm mu ul la a t te er rs se en nd di ir ri i, , d de em mi ik ki ia an n j ju ug ga a y ya an ng g v va ar ri ia an nn ny ya a h he et te er ro og ge en n. . U Un nt tu uk k i it tu u, , d da ap pa at t
d di is si im mp pu ul lk ka an n l la an ng gk ka ah h- -l la an ng gk ka ah h p pe en ng gg gu un na aa an n u uj ji i t t, , s se ep pe er rt ti i : :
1 1. . P Pa as st ti ik ka an n b ba ah hw wa a s sa am mp pe el l d di ia am mb bi il l d da ar ri i d di is st tr ri ib bu us si i n no or rm ma al l
2 2. . D Da at ta a y ya an ng g d di ia am mb bi il l m me er ru up pa ak ka an n d da at ta a s sk ka al la a i in nt te er rv va al l a at ta au u r ra at ti io o
3 3. . P Pa as st ti ik ka an n s sa am mp pe el l t te er rs se eb bu ut t s sa am mp pe el l b be er rk ko or rr re el la as si i a at ta au u s sa am mp pe el l t te er rp pi is sa ah h
a a. . J Ji ik ka a s sa am mp pe el ln ny ya a b be er rk ko or re el la as si i g gu un na ak ka an n f fo or rm mu ul la a b be er ri ik ku ut t : :

( (f fo or rm mu ul la a 1 1) )

b b. . J Ji ik ka a s sa am mp pe el ln ny ya a t te er rp pi is sa ah h, , u uj ji i d du ul lu u h ho om mo og ge en ni it ta as s d da ar ri i v va ar ri ia an ns sn ny ya a ( (u un nt tu uk k
m me en ne en nt tu uk ka an n v va ar ri ia an n h ho om mo og ge en n a at ta au u h he et te er ro og ge en n. . U Un nt tu uk k i it tu u, , g gu un na ak ka an n f fo or rm mu ul la a b be er ri ik ku ut t : :

d de en ng ga an n k ke er ri it te er ri ia a b bi il la a F F o ob bs se er rv va as si i l le eb bi ih h k ke ec ci il l d da ar ri i F F t ta ab be el l, , b be er ra ar rt ti i v va ar ri ia an ns sn ny ya a
h ho om mo og ge en n, , k ke ea ad da aa an n l la ai in ny ya a b be er ra ar rt ti i v va ar ri ia an ns sn ny ya a h he et te er ro og ge en n. .
4 4. . J Ji ik ka a p pa ad da a l la an ng gk ka ah h 3 3. .b b t te er rn ny ya at ta a v va ar ri ia an ns sn ny ya a h ho om mo og ge en n, , m ma ak ka a p pe er rg gu un na ak ka an n f fo or rm mu ul la a
b be er ri ik ku ut t : :



C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
( ) ( )
¦
¦
¦
)
¦
¦
¦
`
¹
¦
¦
¦
¹
¦
¦
¦
´
¦
− +
|
|
¹
|

\
|
− + −

=




2
2 1
2
2
2 2
2
1
2
1 2
1
2 1
n n
n
X
X
n
X
X
X X
t
( )
( ) 9 10
10
10
24
5 , 7 5 , 6
2




= t
90 / 14
1
= t 907 , 2 = t
J Ji ik ka a p pa ad da a l la an ng gk ka ah h 3 3. .b b t te er rn ny ya at ta a v va ar ri ia an ns sn ny ya a h he et te er ro og ge en n, , m ma ak ka a p pe er rg gu un na ak ka an n f fo or rm mu ul la a
b be er ri ik ku ut t : :



5 5. . D De en ng ga an n m me en ng ga ap pl li ik ka as si ik ka an n f fo or rm mu ul la a y ya an ng g s se es su ua ai i d de en ng ga an n c ci ir ri i d da at ta a a ak ka an n d da ap pa at t d di ia am mb bi il l
k ke es si im mp pu ul la an n d da ar ri i d da at ta a y ya an ng g d di ih ha ad da ap pi i. .
C Co on nt to oh h p pe en ng gg gu un na aa an n u uj ji i t t u un nt tu uk k d da at ta a s sa am mp pe el l y ya an ng g b be er rk ko or re el la as si i a at ta au u b be er rh hu ub bu un ng ga an n ( (f fo or rm mu ul la a
1 1) ), , m mi is sa al l ; ; G Gu ur ru u p pa ad da a S SD D N Ne eg ge er ri i 1 1 R Ra aj ja ab ba as sa a m me en ng gg gu un na ak ka an n d du ua a m me et to od de e p pe em mb be el la aj ja ar ra an n: :
M Me et to od de e A A d da an n M Me et to od de e B B, , y ya an ng g d di iu uj ji ic co ob ba ak ka an n k ke ep pa ad da a 1 10 0 o or ra an ng g s si is sw wa a ( (d di ia am mb bi il l s se ec ca ar ra a
r ra an nd do om m) ), , s se et ti ia ap p s se el le es sa ai i m me en ng ga aj ja ar r d di il la ak ku uk ka an n t te es s, , h ha as si il ln ny ya a s se ep pe er rt ti i p pa ad da a t ta ab be el l b be er ri ik ku ut t : :
T Ta ab be el l 2 22 2. . N Ni il la ai i h ha as si il l b be el le ej ja ar r P PP PK Kn n s si is sw wa a S SD D N Ne eg ge er ri i 2 2 R Ra aj ja ab ba as sa a d de en ng ga an n m me en ng gg gu un na ak ka an n
d du ua a m ma ac ca am m M Me et to od de e p pe em mb be el la aj ja ar ra an n. .

S Si is sw wa a M Me et to od de e A A M Me et to od de e B B D D D D
2 2
A A 6 6 7 7 - -1 1 1 1
B B 7 7 9 9 - -2 2 4 4
C C 5 5 7 7 - -2 2 4 4
D D 6 6 8 8 - -2 2 4 4
E E 7 7 6 6 1 1 1 1
F F 8 8 7 7 1 1 1 1
G G 6 6 8 8 - -2 2 4 4
H H 6 6 7 7 - -1 1 1 1
I I 7 7 9 9 - -2 2 4 4
J J 7 7 7 7 0 0 0 0
J JU UM ML LA AH H 6 65 5 7 75 5 - -1 10 0 2 24 4

D Da ap pa at t d di ih hi it tu un ng g : :



C Co on nt to oh h u uj ji i h ho om mo og ge en ni it ta as s v va ar ri ia an ns s , , m mi is sa al l : : d da at ta a p pr re es st ta as si i b be el la aj ja ar r s si is sw wa a P Pr ri ia a d da an n W Wa an ni it ta a
s se ep pe er rt ti i d da al la am m T Ta ab be el l 2 23 3. . b be er ri ik ku ut t : :
C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
667 , 0
0667 , 1
= F
( )
|
|
¹
|

\
|
+
¦
)
¦
`
¹
¦
¹
¦
´
¦
− +
+ −

=
∑ ∑
2 1 2 1
2
2
2
1
2 1
1 1
2 n n n n
X X
X X
t
|
¹
|

\
|
+
)
`
¹
¹
´
¦
− +
+

=
10
1
10
1
2 10 10
6 , 9 6
8 , 6 7
t
1
x
2
x
|
¹
|

\
|
)
`
¹
¹
´
¦
=
5
1
18
6 , 15
2 , 0
t
173 , 0
2 , 0
= t
42 , 0
2 , 0
= t 48 , 0 = t
T Ta ab be el l 2 23 3. . N Ni il la ai i I IP PA A 1 10 0 o or ra an ng g s si is sw wa a S SD D N Ne eg ge er ri i 2 2 R Ra aj ja ab ba as sa a b be er rd da as sa ar rk ka an n j je en ni is s k ke el la am mi in n. .
P PR RI IA A W WA AN NI IT TA A
N NO O
X X x x x x
2 2
X X X X x x
2 2
1 1 7 7 0 0 0 0 8 8 1 1, ,2 2 1 1, ,4 44 4
2 2 6 6 - -1 1 1 1 7 7 0 0, ,2 2 0 0, ,0 04 4
3 3 7 7 0 0 0 0 6 6 - -0 0, ,8 8 0 0, ,6 64 4
4 4 8 8 1 1 1 1 5 5 - -1 1, ,8 8 3 3, ,2 24 4
5 5 6 6 - -1 1 1 1 8 8 1 1, ,2 2 1 1, ,4 44 4
6 6 7 7 0 0 0 0 7 7 0 0, ,2 2 0 0, ,0 04 4
7 7 6 6 - -1 1 1 1 7 7 0 0, ,2 2 0 0, ,0 04 4
8 8 8 8 1 1 1 1 8 8 1 1, ,2 2 1 1, ,4 44 4
9 9 8 8 1 1 1 1 6 6 - -0 0, ,8 8 0 0, ,6 64 4
1 10 0 7 7 0 0 0 0 6 6 - -0 0, ,8 8 0 0, ,6 64 4
J JU UM ML LA AH H 7 70 0 6 6 6 68 8 9 9, ,6 6

D Da ar ri i t ta ab be el l t te er rs se eb bu ut t d da ap pa at t d di ik ke et ta ah hu ui i h ha ar rg ga a F F n ny ya a, , y ya a i it tu u : : = = 1 1, ,5 59 99 93 3
D De en ng ga an n m me en ng gg gu un na ak ka an n d de er ra aj ja at t k ke eb be eb ba as sa an n ( (n n
1 1
– – 1 1) ), , ( (n n
2 2
– – 1 1) ) d da an n t ta ar ra af f s si ig gn ni if fi ik ka an n 0 0, ,0 05 5, ,
m ma ak ka a d di ik ke et ta ah hu ui i h ha ar rg ga a f f
t ta ab be el l
= = 3 3, ,1 18 8. . j ja ad di i F F o ob bs se er rv va as si i l le eb bi ih h k ke ec ci il l d da ar ri i b ba at ta as s t ta ar ra af f
s si ig gn ni if fi ik ka an ns si i t te er rs se eb bu ut t, , m ma ak ka a d da ap pa at t d di ik ka at ta ak ka an n b ba ah hw wa a k ke ed du ua a v va ar ri ia an ns s t te er rs se eb bu ut t h ho om mo og gi in n. .
U Un nt tu uk k i it tu u, , r ru um mu us s ( (f fo or rm mu ul la a) ) b be er ri ik ku ut t d di ig gu un na ak ka an n u un nt tu uk k m me en ng gu uj ji i p pe er rb be ed da aa an n d du ua a r ra at ta a- -r ra at ta a: :



= = 7 7 = = 6 6, ,8 8 d di is su ub bs st ti it tu us si ik ka an n k ke e d da al la am m r ru um mu us s t te er rs se eb bu ut t, , m ma ak ka a u uj ji i t t m me en nj ja ad di i : :




K Ke es si im mp pu ul la an n a ap pa a y ya an ng g d da ap pa at t d di ip pe er ro ol le eh h d da ar ri i p pe er rh hi it tu un ng ga an n d di i a at ta as s ? ?
R Ru uj ju uk ka an n : :
1 1. . G Gu ui il lf fo or rd d, , J J. .P P. ., , 1 19 97 78 8; ; F Fu un nd da am me en nt ta al l S St ta at ti is st ti ic cs s i in n P Ps sy yc ch ho ol lo og gy y a an nd d E Ed du uc ca at ti io on n, , M Mc c- -
G Gr ra aw w- -H Hi il ll l K Ko og ga ak ku us sh ha a, , L Lt td d, , T To ok ky yo o ( (B Ba ab b 6 6, , h ha al l 7 77 7 – – 9 96 6, , B Ba ab b 1 11 1, , h ha al l
1 19 93 3 – – 2 20 09 9) )
C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
3 3. . I Is sp pa ar rj ja ad di i, , 1 19 98 88 8; ; S St ta at ti is st ti ik k P Pe en nd di id di ik ka an n, , D De ep pd di ik kb bu ud d D Di ik kt ti i P PP PL LP PT TK K, , J Ja ak ka ar rt ta a ( (B Ba ab b I IV V, ,
h ha al l 9 98 8 – – 1 12 23 3) ). .
4 4. . S Si ie eg ge el l, , S Si id dn ne ey y, , 1 19 98 85 5; ; S St ta at ti is st ti ik k N No on np pa ar ra am me et tr ri ik k U Un nt tu uk k I Il lm mu u- -i il lm mu u S So os si ia al l, ,
( (T Te er rj je em ma ah ha an n) ), , P PT T. . G Gr ra am me ed di ia a, , ( (B Ba ab b V VI II II I, , h ha al l. . 2 21 18 8 – – 2 22 28 8) )
5 5. . S Su ud dj ja an na a, , 1 19 98 84 4; ; M Me et to od da a S St ta at ti is st ti ik ka a, , T Ta ar rs si it to o, , B Ba an nd du un ng g ( (B Ba ab b X XI II II I, , h ha al l. . 2 27 75 5 - - 2 29 90 0) )

T Tu ug ga as s d da an n L La at ti ih ha an n : :
1 1. . S Se ep pu ul lu uh h o or ra an ng g p pa as si ie en n d di ii it t ( (m me en ng gu ur ra an ng gi i m ma ak ka an na an n d de en ng ga an n m ma ak ks su ud d s su up pa ay ya a b be er ra at t b ba ad da an n
b be er rk ku ur ra an ng g) ). . B Be er ra at t b ba ad da an n s se eb be el lu um m d di ii it t d da an n s se es su ud da ah hn ny ya a d di it ti im mb ba an ng g u un nt tu uk k m me en ng ge et ta ah hu ui i
a ap pa ak ka ah h d di ii it t i it tu u b be er rh ha as si il l a at ta au uk ka ah h t ti id da ak k. . H Ha as si il ln ny ya a d da al la am m k kg g, , d di ib be er ri ik ka an n d di i h ha al la am ma an n
b be er ri ik ku ut t i in ni i: :
P Pa as si ie e
n n
B Be er ra at t
S Se eb be el lu um m D Di ii it t
B Be er ra at t
S Se es su ud da ah h D Di ii it t
1 1
2 2
3 3
4 4
5 5
6 6
7 7
8 8
9 9
1 10 0
7 78 8, ,3 3
8 84 4, ,7 7
7 77 7, ,4 4
9 95 5, ,6 6
8 82 2, ,0 0
6 69 9, ,4 4
7 79 9, ,7 7
8 85 5, ,6 6
9 92 2, ,8 8
9 99 9, ,2 2
7 77 7, ,4 4
8 83 3, ,2 2
7 75 5, ,7 7
9 92 2, ,4 4
8 80 0, ,2 2
6 68 8, ,1 1
7 76 6, ,9 9
8 83 3, ,9 9
9 90 0, ,4 4
9 95 5, ,2 2

1 1. . A As su um ms si i a ap pa a y ya an ng g h ha ar ru us s d di ia am mb bi il l m me en ng ge en na ai i d di is st tr ri ib bu us si i b be er ra at t b ba ad da an n? ?
2 2. . U Uj ji i d du ul lu u a ap pa ak ka ah h s si im mp pa an ng ga an n b ba ak ku u b be er ra at t b ba ad da an n s se eb be el lu um m d da an n s se es su ud da ah h d di ii it t s sa am ma a
b be es sa ar r ( (h ho om mo og ge en n) )? ?
3 3. . D Da ap pa at tk ka ah h d di is si im mp pu ul lk ka an n b ba ah hw wa a d di ii it t y ya an ng g t te el la ah h d di il la ak ku uk ka an n i it tu u b be er rh ha as si il l? ?
4 4. .
C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
P Po ok ko ok k B Ba ah ha as sa an n V VI II I: : ( (2 2 X X P Pe er rt te em mu ua an n) )
T Tu uj ju ua an n P Pe em mb be el la aj ja ar ra an n : :
1 1. . A Ag ga ar r m ma ah ha as si is sw wa a d da ap pa at t m me en na ak ks si ir r p pa ar ra am me et te er r r ra at ta a- -r ra at ta a h hi it tu un ng g. .
2 2. . A Ag ga ar r m ma ah ha as si is sw wa a d da ap pa at t m me en na ak ks si ir r p pa ar ra am me et te er r s si im mp pa an ng ga an n b ba ak ku u. .
3 3. . A Ag ga ar r m ma ah ha as si is sw wa a d da ap pa at t m me en na ak ks si ir r p pa ar ra am me et te er r s sa am mp pe el l. .

R Ri in ng gk ka as sa an n M Ma at te er ri i : :
D Da at ta a y ya an ng g d di ip pe er ro ol le eh h d da ar ri i s su ua at tu u p pe en ng gu uk ku ur ra an n, , m mi is sa al l r ra at ta a- -r ra at ta a h hi it tu un ng g t ti id da ak kl la ah h k ki it ta a y ya ak ki in ni i
b be eg gi it tu u s sa aj ja a, , s se er ri in ng g o or ra an ng g m me er ra as sa a k ku ur ra an ng g p pe er rc ca ay ya a t te er rh ha ad da ap p r ra at ta a- -r ra at ta a. . O Ol le eh h k ka ar re en na a i it tu u, ,
d di ic co ob ba a o or ra an ng g u un nt tu uk k m me el la ak ku uk ka an n p pe en na ak ks si ir ra an n. . U Un nt tu uk k m me en na ak ks si ir r s se es su ua at tu u y ya an ng g b be er rl la ak ku u u un nt tu uk k
p po op pu ul la as si i d di ip pe er rl lu uk ka an n t ti it ti ik k p pe en na ak ks si ir r. . C Co on nt to oh h: : u un nt tu uk k m me en na ak ks si ir r t ti in ng gg gi i r ra at ta a- -r ra at ta a s si is sw wa a S SD D
k ko ot ta a B Ba an nd da ar r L La am mp pu un ng g, , d di ia am mb bi il l s sa am mp pe el l s se ec ca ar ra a a ac ca ak k. . S Se et te el la ah h d di ih hi it tu un ng g d di id da ap pa at t x x h hi it tu un ng g
s se eb be es sa ar r 1 14 45 5, ,7 7 c cm m. . J Ji ik ka a d da at ta a i in ni i d di ip pa ak ka ai i u un nt tu uk k m me en na ak ks si ir r t ti in ng gg gi i r ra at ta a- -r ra at ta a s si is sw wa a S SD D, , m ma ak ka a
a an ng gk ka a i in ni i m me en nj ja ad di i t ti it ti ik k p pe en na ak ks si ir r t ti in ng gg gi i r ra at ta a- -r ra at ta a s si is sw wa a S SD D k ko ot ta a B Ba an nd da ar r L La am mp pu un ng g. . T Ti it ti ik k
p pe en na ak ks si ir r u un nt tu uk k s se eb bu ua ah h p pa ar ra am me et te er r b be er rl la ai in na an n t te er rg ga an nt tu un ng g d da ar ri i h ha ar rg ga a y ya an ng g d di id da ap pa at t d da ar ri i
s sa am mp pe el l y ya an ng g d di ia am mb bi il l. . B Bi ia as sa an ny ya a o or ra an ng g m me el la ak ku uk ka an n t ti it ti ik k p pe en na ak ks si ir r i it tu u d da ar ri i i in nt te er rv va al l
p pe en na ak ks si ir ra an n a at ta au u d da ae er ra ah h p pe en na ak ks si ir ra an n, , y ya ai it tu u m me en na ak ks si ir r h ha ar rg ga a p pa ar ra am me et te er r d di ia an nt ta ar ra a b ba at ta as s- -
b ba at ta as s d du ua a h ha ar rg ga a. . C Co on nt to oh h d da at ta a d di i a at ta as s, , d da ap pa at t d di ik ka at ta ak ka an n t ti in ng gg gi i s si is sw wa a S SD D k ko ot ta a B Ba an nd da ar r
L La am mp pu un ng g b be er ra ad da a a an nt ta ar ra a 1 14 40 0 c cm m s sa am mp pa ai i d de en ng ga an n 1 15 55 5 c cm m. . M Ma ak ki in n l le eb ba ar r d da ae er ra ah h p pe en na ak ks si ir ra an n
t te en nt tu u s sa aj ja a m ma ak ki in n d di iy ya ak ki in ni i a ak ka an n k ke eb be en na ar ra an nn ny ya a. . D Da al la am m p pr ra ak kt ti ik kn ny ya a, , k ki it ta a h ha ar ru us s m me en nc ca ar ri i
i in nt te er rv va al l p pe en na ak ks si ir ra an n y ya an ng g b ba ai ik k d de en ng ga an n d de en ng ga an n d de er ra aj ja at t k ke ep pe er rc ca ay ya aa an n y ya an ng g m me em mu ua as sk ka an n. .
A Ad da a t ti ig ga a m ma ac cc ca am m p pe en na ak ks si is sr ra an n y ya an ng g a ak ka an n d di il la ak ku uk ka an n 1 1) ) m ma an nk ks si ir r r ra at ta a- -r ra at t, , 2 2) ) m me en na ak ks si ir r
s si im mp pa an ng ga an n b ba ak ku u, , d da an n 3 3) ) m me en na ak ks si ir r p pa ar ra am me et te er r s sa am mp pe el l. .
1 1. . M Me en na ak ks si ir r R Ra at ta a- -r ra at ta a
B Be er rd da as sa ar rk ka an n h ha as si il l p pe en ng ga am ma at ta an n t te er rh ha ad da ap p s su ua at tu u p po op pu ul la as si i d di ip pe er ro ol le eh h r ra at ta a- -r ra at ta a 5 56 6, ,8 8 d da an n
s si im mp pa an ng ga an n b ba ak ku u 3 3, ,5 56 6. . T Te en nt tu uk ka an n i in nt te er rv va al l p pe en na ak ks si ir ra an n p pa ar ra am me et te er r d da ar ri i d da at ta a t te er rs se eb bu ut t. . U Un nt tu uk k
m me en ne en nt tu uk ka an n p pe en nk ka as si ir ra an n y ya an ng g l le eb bi ih h t ti in ng gg gi i t ti in ng gk ka at t k ke ep pe er rc ca ay ya aa an nn ny ya a, , d di ig gu un na ak ka an n i in nt te er rv va al l
p pe en na ak ks si ir ra an n a at ta au u d da ae er ra ah h p pe en na ak ks si ir ra an n d di is se er rt ta ai i d de en ng ga an n n ni il la ai i k ko oe ef fi is si ie en n k ke ep pe er rc ca ay ya aa an n y ya an ng g
d di ik ke eh he en nd da ak ki i. . A Ad da a t ti ig ga a p pe er rs sy ya ar ra at t y ya an ng g h ha ar ru us s d di ip pe en nu uh hi i l le eb bi ih h d da ah hu ul lu u : :
a a. . S Si im mp pa an ng ga an n b ba ak ku u σ d di ik ke et ta ah hu ui i d da an n p po op pu ul la as si i b be er rd di is st tr ri ib bu us si i n no or rm ma al l, , m ma ak ka a r ru um mu us s y ya an ng g
d di ig gu un na ak ka an n a ad da al la ah h : :
C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o



b b. . S Si im mp pa an ng ga an n b ba ak ku u σ t ti id da ak k d di ik ke et ta ah hu ui i d da an n p po op pu ul la as si i b be er rd di is st tr ri ib bu us si i n no or rm ma al l, , m ma ak ka a r ru um mu us s
y ya an ng g d di ig gu un na ak ka an n a ad da al la ah h : :



c c. . S Si im mp pa an ng ga an n b ba ak ku u σ t ti id da ak k d di ik ke et ta ah hu ui i d da an n p po op pu ul la as si i t ti id da ak k b be er rd di is st tr ri ib bu us si i n no or rm ma al l ( (t te et ta ap pi i
u uk ku ur ra an n n n t ti id da ak k t te er rl la al lu u k ke ec ci il l, , m ma ak ka a r ru um mu us s y ya an ng g d di ig gu un na ak ka an n a ad da al la ah h : :


C Co on nt to oh h : : s sa am mp pe el l a ac ca ak k d da ar ri i 8 80 0 o or ra an ng g s si is sw wa a t te el la ah h d di ia am mb bi il l d da ar ri i s se eb bu ua ah h s se ek ko ol la ah h d da as sa ar r
t te en nt ta an ng g n ni il la ai i B Bh hs s. . I In nd do on ne es si ia a. . D Di id da ap pa at t x x = = 7 76 6, ,3 34 4 d da an n s s = = 8 8, ,6 64 4
- - D Da ap pa at t d di ik ka at ta ak ka an n b ba ah hw wa a n ni il la ai i r ra at ta a- -r ra at ta a s si is sw wa a S SD D t te er rs se eb bu ut t a ad da al la ah h 7 76 6, ,3 34 4 t ti it ti ik k
p pe en na ak ks si ir ra an n t te el la ah h d di it te en nt tu uk ka an n
- - J Ji ik ka a d di ik ke eh he en nd da ak ki i i in nt te er rv va al l p pe en na ak ks si ir ra an n n ni il la ai i r ra at ta a- -r ra at ta a d de en ng ga an n k ko oe ef fi is si ie en n
k ke ep pe ee er rc ca ay ya aa an n 0 0, ,9 95 5, , m ma ak ka a d da ap pa at t d di ip pa ak ka ai i r ru um mu us s p pa ad da a b b ( (c c) ) d di i a at ta as s. . U Un nt tu uk k = =
0 0, ,9 97 75 5 d da an n d dk k = = 9 99 9 d de en ng ga an n i in nt te ee er rp po ol la as si i d da ar ri i D Da af ft ta ar r G G d da al la am m A Ap pe en nd di ix x ( (S Su ud dj ja an na a) )
m ma ak ka a d di ip pe er ro ol le eh h t t = = 1 1, ,9 98 87 7

M Ma ak ka a d da ar ri i r ru um mu us s d di i a at ta as s d di ip pe er ro ol le eh h i in nt te er rv va al l p pe en na ak ks si ir ra an n s se eb ba ag ga ai i b be er ri ik ku ut t : :









D Da ap pa at t d di is si im mp pu ul lk ka an n b ba ah hw wa a k ki it ta a m me ey ya ak ki in ni i 9 95 5 % % i in nt te er rv va al l k ke ep pe er rc ca ay ya aa an n n ni il la ai i B Bh hs s. .
I In nd do on ne es si ia a r ra at ta a- -r ra at ta a s si is sw wa a S SD D a ad da al la ah h D De en ng ga an n k ka at ta a l la ai in n
n
z x
n
z x
σ
µ
σ
γ γ
. .
2
1
2
1
+ < < −
n
s
t x
n
s
t x
p p
. . + < < − µ
n
s
t x
n
s
t x
p p
. . + < < − µ
ρ
ρ
|
¹
|

\
|
+ < < |
¹
|

\
|

80
64 , 8
987 , 1 34 , 76
80
64 , 8
987 , 1 34 , 76 µ
|
¹
|

\
|
+ < < |
¹
|

\
|

944 , 8
64 , 8
987 , 1 34 , 76
944 , 8
64 , 8
987 , 1 34 , 76 µ
( ) ( ) 035 , 1 987 , 1 34 , 76 035 , 1 987 , 1 34 , 76 + < < − µ
057 , 2 34 , 76 057 , 2 34 , 76 + < < − µ
397 , 78 283 , 74 < < µ
397 , 78 283 , 74 < < µ
C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
d da ap pa at t d di ik ka at ta ak ka an n b ba ah hw wa a n ni il la ai i r ra at ta a- -r ra at ta a s si is sw wa a S SD D d da al la am m B Bh hs s. . I In nd do on ne es si ia a b be er ra ad da a
d da al la am m i in nt te er rv va al l d de en ng ga an n b ba at ta as s 7 74 4, ,2 28 83 3 d da an n 7 78 8, ,3 39 97 7

2 2. . M Me en na ak ks si ir r s si im mp pa an ng ga an n b ba ak ku u
J Ji ik ka a d di is st tr ri ib bu us si i n no or rm ma al l ( (p po op pu ul la as si i) ) d de en ng ga an n v va ar ri ia an ns s , , m ma ak ka a 1 10 00 0 γ % % i in nt te er rv va al l
k ke ep pe er rc ca ay ya aa an n u un nt tu uk k d di it te en nt tu uk ka an n d de en ng ga an n m me en ng gg gu un na ak ka an n r ru um mu us s c ch hi i- -k ku ua ad dr ra at t, , h ha al l i in ni i
d di il la ak ku uk ka an n k ka ar re en na a t ti it ti ik k p pe en na ak ks si ir ra an n s s u un nt tu uk k a ad da al la ah h b bi ia as s. . R Ru um mu us s : :


d de en ng ga an n n n = = u uk ku ur ra an n s sa am mp pe el l, , s se ed da an ng gk ka an n , , d da an n d di id dp pa at t d da ar ri i d da af ft ta ar r
c ch hi i- -k ku ud dr ra at t b be er rt tu ur ru ut t- -t tu ur ru ut t u un nt tu uk k d da an n d de en ng ga an n d dk k ( (n n – – 1 1) )
U Un nt tu uk k m me en nd da ap pa at tk ka an n i in nt te er rv va al l p pe en na ak ks si ir ra an n s si im mp pa an ng ga an n b ba ak ku u , , t ti in ng gg ga al l m me el la ak ku uk ka an n
p pe en na ar ri ik ka an n a ak ka ar r k ke et ti id da as sa am ma aa an n d da al la am m r ru um mu us s d di i a at ta as s. . S Se eb ba ag ga ai i c co on nt to oh h : :
S Se eb bu ua ah h s sa am mp pe el l a ac ca ak k b be er ru uk ku ur ra an n n n = = 3 30 0 t te el la ah h d di ia am mb bi il l d da ar ri i s su ua at tu u p po op pu ul la as si i y ya an ng g
b be er rd di is st tr ri ib bu us si i n no or rm ma al l d de en ng ga an n s si im mp pa an ng ga an n b ba ak ku u , , d di ih ha as si il lk ka an n h ha ar rg ga a s st ta at ti is st ti ik k s s
2 2
= = 7 7, ,8 8
d de en ng ga an n k ko oe ef fi is si ie en n k ke ep pe er rc ca ay ya aa an n 0 0, ,9 95 5 d da an n d dk k = = 2 29 9, , m ma ak ka a d da af ft ta ar r c ch hi i- -k ku ud dr ra at t d di id dd da ap pa at t : :
d da an n d da ar ri i r ru um mu us s d di i a at ta as s, , d di ip pe er ro ol le eh h : :
a at ta au u i in nt te er rv va al l p pe en na ak ks si ir ra an n u un nt tu uk k
s si im mp pa an ng ga an n b ba ak ku u σ a ad da al la ah h B Be er ra ar rt ti i : : d di iy ya ak ki in ni i d da an n m me er ra as sa a p pe er rc ca ay ya a
b ba ah hw wa a s si im mp pa an ng ga an n b ba ak ku u a ak ka an n a ad da a d da al la am m i in nt te er rv va al l y ya an ng g d di ib ba at ta as si i 2 2, ,2 23 3 d da an n 3 3, ,7 75 5. .

3 3. . M Me en na ak ks si ir r s se el li is si ih h d du ua a r ra at ta a- -r ra at ta a
U Un nt tu uk k m me en ng ge et ta ah hu ui i a ap pa ak ka ah h d du ua a r ra at ta a- -r ra at ta a p po op pu ul la as si i b be er ra ad da a p pa ad da a s su ua at tu u r re en nt ta an ng ga an n
t te er rt te en nt tu u y ya an ng g k ki it ta a y ya ak ki in ni i ( (1 10 00 0 % %) ) b be er ra ad da a d di ia an nt ta ar ra a k ke ed du ua a r ra at ta a- -r ra at ta a t te er rs se eb bu ut t, , m ma ak ka a
d di ic co ob ba a m ma an na ak ks si ir rn ny ya a b be er rd da as sa ar rk ka an n r ra at ta a- -r ra at ta a d da an n s si im mp pa an ng ga an n b ba ak ku u m ma as si in ng g- -m ma as si in ng g : :
u un nt tu uk k p po op pu ul la as si i k ke e s sa at tu u d da an n u un nt tu uk k p po ou ul la as si i k ke e d du ua a. . D Da ar ri i
m ma as si in ng g- -m ma as si in ng g p po op pu ul la as si i d di ia am mb bi il l s sa am mp pe el l a ac ca ak k n n
1 1
d da an n n n
2 2
, , r ra at ta a- -r ra at ta a d da an n s si im mp pa an ng ga an n
b ba ak ku u A Ak ka an n d di it ta ak ks si ir r r ra at ta a- -r ra at ta a B Ba ag ga ai im ma an n i in nt te er rv va al l
p pe en na ak ks si ir ra an nn ny ya a : : y ya an ng g u um mu um m d di ip pa ak ka ai i a ad da al la ah h t te et ta ap pi i t ti id da ak k d di ik ke et ta ah hu ui i
b be es sa ar rn ny ya a, , m ma ak ka a p pe er rt ta am ma a- -t ta am ma a d di it te en nt tu uk ka an n l le eb bi ih h d da ah hu ul lu u s s
2 2
d de en ng ga an n m me en ng gg gu un na ak ka an n
f fo or rm mu ul la a : :
2
σ
2
σ
σ
σ
( )
( )
( )
( ) γ χ
σ
χ
γ


< <

+
1
1 1
2
2
1
2
2
2
1
2
1
2
s n s n
( )
2
1
2
1
γ
χ
+ ( )
2
1
2
1
γ
χ

( ) γ ρ + = 1
2
1
( ) γ ρ − = 1
2
1
σ
σ
7 , 45
2
975 , 0
= χ 0 , 16
2
025 , 0
= χ
( ) ( )
0 , 16
8 , 7 29
7 , 45
8 , 7 29
2
< < σ 14 , 14 95 , 4
2
< < σ
75 , 3 23 , 2
2
< < σ
σ
1 1
σ µ dan
2 2
σ µ dan
2 2 1
1 , , s x dan s x
2 1
x x −
σ σ σ = =
2 1
C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
( )
2 1
2
1
2 1
2 1
1 1
.
1 1
.
n n
s t x x
n n
s t x x
p p
+ + − < + − −
7 , 24
2
1
= s
( ) ( )
2
1 1
2 1
2
2 2
2
1 1 2
− +
− + −
=
n n
s n s n
s
( ) ( )
2 60 50
2 , 37 1 60 7 , 24 1 50
2
− +
− + −
= s
( ) ( )
53 , 31
108
2 , 37 59 7 , 24 49
2
=
+
= s
2 1
1 1
n n
s + 08 , 1
60
1
50
1
= + = s
( ) ( ) 08 , 1 984 , 1 2 , 60 4 , 70 08 , 1 984 , 1 2 , 62 4 , 70
2 1
X x X + − < − < − − µ
34 , 12 06 , 8
2 1
< − < x x
2
2
1
|
|
¹
|

\
|
>
b
z
n
γ
σ

s se ed da an ng gk ka an n i in nt te er rv va al l k ke ep pe er rc ca ay ya aa an n d di it te en nt tu uk ka an n d de en ng ga an n
d di is st tr ri ib bu us si i S St tu ud de en nt t, , d de en ng ga an n f fo or rm mu ul la a : :


t t
p p
d di id da ap pa at t d da ar ri i d di is st tr ri ib bu us si i S St tu ud de en nt t d de en ng ga an n ( ) γ ρ + = 1
2
1
d da an n d dk k = = ( (n n
1 1
+ + n n
2 2
– – 2 2) ), ,
c co on nt to oh h : : K Ki it ta a m mi is sa al lk ka an n a ad da a d du ua a m me et to od de e m me en ng ga aj ja ar r y ya an ng g s se ei ir rn ng g d di il la ak ku uk ka an n, , m me et to od de e A A
d di il la ak ku uk ka an n s se eb ba an ny ya ak k 5 50 0 k ka al li i m me en ng gh ha as si il lk ka an n r ra at ta a- -r ra at ta a = = 6 60 0, ,2 2 d da an n M Me et to od de e B B
d di il la ak ku uk ka an n 6 60 0 k ka al li i m me en ng gh ha as si il lk ka an n r ra at ta a- -r ra at ta a 7 70 0, ,4 4 d da an n 2 , 37
2
2
= s T Te en nt tu uk ka an n i in nt te er rv va al l
k ke ep pe er rc ca ay ya aa an n m me en ng ge en na ai i p pe er rb be ed da aa an n r ra at ta a- -r ra at ta a p pe en ng gu uk ku ur rn n d da at ta a t te er rs se eb bu ut t d di i a at ta as s? ?
U Un nt tu uk k m me en ny ye el le es sa ai ik ka an n p pe er rs so oa al la an n t te er rs se eb bu ut t, , m ma ak ka a d da ar ri i v va ar ri ia an ns s g ga ab bu un ng ga an n d da at ta a d di ip pe er ro ol le eh h


S Se el la an nj ju ut tn ny ya a d di ih hi it tu un ng g : :


d de en ng ga an n p p = = 0 0, ,9 97 75 5 d da an n d dk k = = 1 10 08 8, , d dd da ar ri i d da af ft ta ar r d di is st tr ri ib bu us si i t t d di id da ap pa at t t t = = 1 1, ,9 98 84 4
d da ar ri i r ru um mu us s t ta ak ks si ir ra an n d di i a at ta as s, , d di ip pe er ro ol le eh h : :
a at ta au u
m me er ra as sa a y ya ak ki in n s se el li is si ih h r ra at ta a- -r ra at ta a p pe en ng gu uk ku ur ra an n k ke ed du ua a m me et to od de e
p pe en ng gu uk ku ur ra an n a ak ka an n a ad da a d da al la am m i in nt te er rv va al l y ya an ng g d di ib ba at ta as si i o ol le eh h 8 8, ,0 06 6 d da an n 1 12 2, ,3 34 4
4 4. . M Me en na ak ks si ir r p pa ar ra am me et te er r s sa am mp pe el l
B Be er ra ap pa a u uk ku ur ra an n s sa am mp pe el l y ya an ng g d di ip pe er rl lu uk ka an n d da al la am m s su ua at tu u p pe en ne el li it ti ia an n? ? U Un nt tu uk k i it tu u d di ic co ob ba a
m me en na ak ks si ir ra an ny ya a, , a ad da a d du ua a k ke em mu un ng gk ki in na an n t te er rl la al lu u t ti in ng gg gi i a at ta au u t te er rl la al lu u r re en nd da ah h. . M Ma ak ki in n k ke ec ci il l
b be ed da a k ke ed du ua an ny ya a t te en nt tu u s sa aj ja a m ma ak ki in n b ba ai ik k m me en na ak ks si ir rn ny ya a , , k ka ar re en na a m ma ak ki in n d de ek ka at t p pe en na ak ks si ir r
y ya an ng g d di ip pa ak ka ai i d de en ng ga an n k ke ep pa ad da a p pa ar ra am me et te er r y ya an ng g d di it ta ak ks si ir r. . U Un nt tu uk k k ko oe ef fi is si ie en n k ke ep pe er rc ca ay ya aa an n
γ d da an n p po op pu ul la as si i n no or rm ma al l d de en ng ga an n s si im mp pa an ng ga an n b ba ak ku u σ d di ik ke et ta ah hu ui i, , m ma ak ka a u uk ku ur ra an n s sa am mp pe el l : :
U Un nt tu uk k c co on nt to oh h, , m mi is sa al l d di it ta ak ks si ir r r ra at ta a- -r ra at ta a w wa ak kt tu u y ya an ng g d di ip pa ak ka ai i s si is sw wa a
d da al la am m m me en ny ye el le es sa ai ik ka an n P PR R y ya an ng g d di ib be er ri ik ka an n o ol le eh h g gu ur ru u M Ma at te em ma at ti ik k, , u un nt tu uk k
C Cr re ea at te ed d b by y E Ek ko o S Su us sa an nt to o
i it tu u d di ip pe er rl lu uk ka an n s se eb bu ua ah h s sa am mp pe el l. . K Ke et ti ik ka a m me en na ak ks si ir r r ra at ta a t te er rs se eb bu ut t, , d di ip pe er rl lu uk ka an n d de er ra aj ja at t
k ke ep pe er rc ca ay ya aa an n 9 99 9 % % d de en ng ga an n b be ed da a y ya an ng g l le eb bi ih h k ke ec ci il l d da ar ri i 0 0, ,0 05 5. . j ji ik ka a d di ik ke et ta ah hh hu ui i
s si im mp pa an ng ga an n b ba ak ku u w wa ak kt tu u y ya an ng g d di ip pe er rl lu uk ka an n 5 5 m me en ni it t, , b be er ra ap pa a s si is sw wa a y ya an ng g p pe er rl lu u d di ia am mb bi il l
s se eb ba ag ga ai i s sa am mp pe el l? ?
D De en ng ga an n σ = = 0 0, ,5 5 m me en ni it t d da an n b b = = 0 0, ,0 05 5 m me en ni it t d de en ng ga an n a an ng gk ka a z z = = 2 2, ,5 58 8, , m ma ak ka a d da ar ri i r ru um mu us s
d di i a at ta as s d di id da ap pa at t : :

K Ka ar re en na a i it tu u, , u uk ku ur ra an n s sa am mp pe el l y ya an ng g d di ip pe er rl lu uk ka an n u un nt tu uk k m me en ne el li it ti i m ma as sa al la ah h p pe en ng gg gu un na aa an n
w wa ak kt tu u m me en ng ge er rj ja ak ka an n P PR R b ba ag gi i s si is sw wa a S SD D p pa al li in ng g s se ed di ik ki it t n n = = 6 66 66 6 o or ra an ng g d da an n b be er rs si if fa at t
d de es sk kr ri it t. .
D Da af ft ta ar r R Ru uj ju uk ka an n : :
1 1. . G Gu ui il lf fo or rd d, , J J. .P P. ., , 1 19 97 78 8; ; F Fu un nd da am me en nt ta al l S St ta at ti is st ti ic cs s i in n P Ps sy yc ch ho ol lo og gy y a an nd d E Ed du uc ca at ti io on n, , M Mc c- -
G Gr ra aw w- -H Hi il ll l K Ko og ga ak ku us sh ha a, , L Lt td d, , T To ok ky yo o ( (B Ba ab b 6 6, , h ha al l 7 77 7 – – 9 96 6, , B Ba ab b 1 11 1, , h ha al l
1 19 93 3 – – 2 20 09 9) )
2 2. . S Su ud dj ja an na a, , 1 19 98 84 4; ; M Me et to od da a S St ta at ti is st ti ik ka a, , T Ta ar rs si it to o, , B Ba an nd du un ng g ( (B Ba ab b X XI I, , h ha al l. . 1 19 94 4 - - 2 20 08 8) )

T Tu ug ga as s d da an n L La at ti ih ha an n : :
1 1. . A Ap pa ak ka ah h y ya an ng g d di im ma ak ks su ud d d de en ng ga an n p pe en na ak ks si ir r ? ? J Ji ik ka a s se eb bu ua ah h p pa ar ra am me et te er r d di it ta ak ks si ir r o ol le eh h
s se eb bu ua ah h p pe en na ak ks si ir r, , h ha al l- -h ha al l a ap pa a y ya an ng g t te er rj ja ad di i? ?
2 2. . T Tu ul li is sk ka an n s si if fa at t p pe en na ak ks si ir r a ap pa a y ya an ng g d di im mi il li ik ki i s st ta at ti is st ti ik k b be er ri ik ku ut t : :
a a. . R Ra at ta a- -r ra at ta a b b. . S Si im mp pa an ng ga an n b ba ak ku u c c. . S Se el li is si ih h d du ua a r ra at ta a- -r ra at ta a d d. . s sa am mp pe el l
3 3. . A Ap pa a y ya an ng g d di im ma ak ks su ud d d de en ng ga an n k ko oe ef fi is si ie en n k ke ep pe er rc ca ay ya aa an n p pe en na ak ks si ir ra an n? ?
4 4. . K Ki it ta a i in ng gi in n m me en na ak ks si ir r p pa ar ra am me et te er r b be er rd da as sa ar rk ka an n s st ta at ti is st ti ik k. . S Se eb bu ua ah h s sa am mp pe el l a ac ca ak k d di ia am mb bi il l
h ha ar ru us s d di ia am mb bi il l d da ar ri i p po op pu ul la as si i y ya an ng g b be er rs sa an ng gk ku ut ta an n. . F Fa ak kt to or r- -f fa ak kt to or r a ap pa a s sa aj ja a y ya an ng g h ha ar ru us s
d di ip pe er rh ha at ti ik ka an n u un nt tu uk k m me en ne en nt tu uk ka an n u uk ku ur ra an n s sa am mp pe el l? ?
5 5. . D Di is st tr ri ib bu us si i a ap pa ak ka ah h y ya an ng g d di ig gu un na ak ka an n u un nt tu uk k m me en nn nt tu uk ka an n i in nt te er rv va al l k ke ep pe er rc cy ya aa an n s si im mp pa an ng ga an n
b ba ak ku u p po op pu ul la as si i b br rd di is st tr ri ib bu us si i n no or rm ma al l? ?


_ __ __ __ __ __ __ __ __ __ __ __ __ __ __ __ __ __ _
2
05 , 0
5 , 0 58 , 2
|
¹
|

\
|
>
X
n
2
05 , 0
29 , 1
|
¹
|

\
|
> n
( )
2
8 , 25 > n
54 , 665 > n

Ringkasan Materi : 1. Pengertian Satatistik Statistik adalah kata yang digunakan untuk menyatakan sekumpulan fakta, umumnya berbentuk angka-angka yang disusun dalam tabel atau diagram yang melukiskan atau menggambarkan suatu kumpulan data yang mempunyai arti. Untuk memudahkan, berikut ini disampaikan beberapa contoh : a. "Ada 60 % dari penduduk yang memerlukan air bersih, kata 60 % adalah statistik. b. Statistik vital pragawati tersebut adalah 38 - 33 - 35, rangkaian angka-angka ini disebut juga "statistik" karena mempunyai arti. Sedangkan statistika menunjukkan suatu pengetahuan yang berhubungan dengan caracara pengumpulan fakta, pengolahan, penganalisisan, dan penarikan kesimpulan serta pembuatan keputusan yang cukup beralasan berdasarkan fakta yang ada. 2. Peranan Statistik Statistik berfungsi hanya sebagai alat bantu! Peranan statistik dalam penelitian tetap diletakkan sebagai alat. Artinya, statistik bukan menjadi tujuan yang menentukan komponen penelitian lain. Oleh sebab itu, yang berperan menentukan tetap masalah yang dicari jawabannya dan tujuan penelitian itu sendiri. Statistik dapat berguna dalam penyusunan model, perumusan hipotesis, pengembangan alat pengambil data, penyusunan rancangan penelitian, penentuan sampel, dan analisis data, yang kemudian data tersebut diinterpretasikan sehingga bermakna. Hampir semua penelitian ilmiah dilakukan terhadap sampel kejadian, dan atas dasar sampel itu ditarik suatu generalization. Suatu generalisasi pasti mengalami error; disinilah salah satu tugas statistik bekerja atas dasar sampel bukan populasi. Dengan demikian pengujian hipotesis dapat kita lakukan dengan teknik-teknik statistik. Dari hasil analisis statistik yang diperoleh berdasarkan perhitungan yang berbentuk angka-angka tersebut, sebenarnya belum mempunyai arti apa-apa tanpa dideskripsikan dalam bentuk kalimat atau kata-kata di dalam penarikan kesimpulan. Jika tidak, maka hasil analisis tersebut tidak akan bermakna dan hanya tinggal angka-angka yang tidak "berbunyi". 3. Penyajian Data Penyajian data statistik pada dasarnya dapat dibagi dalam bentuk :
Created by Eko Susanto

1. Tabel. Penyajian dalam bentuk tabel terdiri atas bermacam-macam jenis, yakni tabel tunggal (univariat), tabel silang (bivariat), maupun multivariat. Contoh tabel tunggal, Data siswa kelas II dan III SD Labuan dalam bentuk frekuensi dan porsentase Tabel 1. BANYAK SISWA KELAS I – VI SD LABUAN
No . 1 2 3 4 5 6 Variabel Kelas I Kelas II Kelas III Kelas IV Kelas V Kelas VI Jumlah Frekuensi 34 35 38 35 37 36 215 Persentase (%) 1 5 ,8 1 1 6 ,2 8 1 7 ,6 7 1 6 ,2 8 1 7 ,2 1 1 6 ,7 5 100,00

Contoh tabel silang (bivariat): Seorang guru melakukan penelitian mengenai pendapat siswa tentang fungsi Usaha Kesehatan Sekolah. “pooling” ini dikaitkan dengan latar belakang pendidikan orang tua siswa tersebut, hasil “poling” dapat dilihat pada tabel berikut : Tabel 2. PENDAPAT SISWA TENTANG FUNGSI UKS SEKOLAH BERDASARKAN STATUS SOSIAL EKONOMI ORANG TUA
STATUS SOSIAL NO KATEGORI EKONOMI ORANG T UA T I NGGI 1 2 3 BAIK CUKUP KURANG JUMLAH 13 18 36 67 RENDAH 15 25 12 52 38 43 48 129 JUMLAH

Contoh tabel silang (multivariat): Hasil “pooling” pendapat siswa tentang fungsi Unit Kesehatan Sekolah sekolah dasar berdasarkan status sosial ekonomi orang tua dan latar belakang pendidikan pada SD Labuan.
Created by Eko Susanto

Tabel 3. PENDAPAT SISWA TENTANG FUNGSI UKS SEKOLAH BERDASARKAN STATUS SOSIAL EKONOMI ORANG TUA DAN LATAR BELAKANG PENDIDIKAN PADA SD LABUAN
NO P E NDAPAT SD 1 2 3 BAIK CUKUP KURANG JUMLAH 14 18 6 38 STATUS SOSIAL EKONOMI ORANG TUA T I NGGI SMP 17 21 14 52 SMA 13 14 21 48 PT 4 12 26 42 SD 27 25 18 70 RENDAH SMP 20 21 15 56 SMA 14 18 8 40 PT 2 11 3 16 111 140 111 362 J UM LAH

2. Diagram. Penyajian data dalam bentuk diagram, dapat dibagi dalam beberapa bentuk, ada bentuk batang, pastel, garis, atau dalam bentuk simbol. Berikut adalah data banyak penduduk salah satu RT 2 LK. I Rajabasa Kota Bandar Lampung berdasarkan latar belakang pendidikan mereka. Tabel 4. DATA PENDUDUK RT 2 LK.I RAJABASA BERDASARKAN JENJANG PENDIDIKAN
TINGKAT PENDIDIKAN SD SMP SMA/SMK PT BANYAK PENDUDUK PRIA WANITA 13 15 18 25 36 12 8 4 JUMLAH 38 43 48 12

Bila data di atas disajikan dalam bentuk diagram batang, dapat digambarkan sebagai berikut :
48 43 38

12

SD

S MP

SMA/K PT

Gambar 1. Jumlah data penduduk RT 2 LK. I Rajabasa Bandar Lampung

Created by Eko Susanto

3. Lengkapilah data itu dengan nilai porsentase! Pokok Bahasan II : Gejala Pusat dan Ukuran Letak (2 X Pertemuan) Tujuan Pembelajaran : 1. Isparjadi. Untuk itu. Statistik Pendidikan. 1988. (Terjemahan). 26 – 38) 3. 1984. dan karenanya diperlukan tindak lanjut atau langkah tertentu. Untuk membuat suatu daftar atau tabel. Tarsito. 1 . 1985. Jakarta (Bab II. karena data apapun yang diperoleh dari lapangan belumlah memiliki makna dan arti sama sekali. boleh dikatakan hanya sekumpulan angka-angka kasar yang “tidak berbunyi”. Agar mahasiswa dapat menentukan gejala pusat dan ukuran letak dengan menghitung rata-rata hitung. jadi belum memberikan informasi yang berarti. Lihat gambar 1. ringkas. Metoda Statistika. Tuliskan peranan statistik dalam penelitian! 2. Buatlah data yang ada pada sekolah anda (data guru atau data siswa) dalam bentuk tabel dan diagram! 3. hal. pemahaman akan distribusi frekuensi sangat diperlukan. Agar mahasiswa dapat menjelaskan pengertian dari distribusi frekuensi. 5 – 15) 2. 2. Siegel. mudah dipahami dan dimengerti. Depdikbud Dikti PPLPTK. Ringkasan Materi : Sebelum penjelasan tentang kecenderungan gejala pusat. angka atau data yang telah dikumpulkan itu perlu dideskripsikan secara teratur. hal. Agar mahasiswa dapat memahami langkah-langkah penyusunan distribusi frekuensi. Sidney. median. Bandung (BabI dan II. Gramedia. PT. 4.Rujukan : 1. (Bab III. Statistik Nonparametrik Untuk Ilmu-ilmu Sosial. hal. sehingga dapat memberikan informasi mengenai karakter atau Created by Eko Susanto . Sudjana. hal-hal apa saja yang harus diperhatikan ? 4.38) Tugas dan Latihan : 1. Agar mahasiswa dapat menentukan gejala pusat dan ukuran letak dengan menghitung modus. dan persentil.

Berapa banyak siswa yang mendapat nilai di bawah 40? 2. yang merupakan olahan dari sekumpulan data angka di atas. A. Berapa banyak siswa yang mendapat nilai antara 50 – 65? Untuk dapat menjawab pertanyaan-pertanyaan tersebut. Membuat Distribusi frekuensi Frekuensi adalah kekerapan atau keseringan suatu data berulang atau berada dalam deretan angka tersebut. sedangkan distribusi adalah penyaluran. Contoh berikut dapat memperjelas makna dari uraian di atas. Dari hasil tes matematika 40 orang siswa kelas IV SD Negeri 2 Natar diperoleh angkaangka sebagai berikut : 54 53 55 56 57 68 74 65 64 58 58 52 53 67 64 56 63 72 66 65 57 55 69 68 54 66 71 64 67 56 69 65 56 69 59 64 73 69 68 58 Akan sulit menjawab pertanyaan berikut : 1. Oleh karena itu.62 55 . DISTRIBUSI FREKUENSI HASIL TES MATEMATIKA 40 SISWA SD NEGERI 2 NATAR. pembagian atau pencaran data dalam suatu keadaan.ciri atau sifat yang terkandung dalam sekumpulan data tersebut.70 63 . Olahan angka tersebut dapat disusun dalam bentuk tabel distribusi frekuensi (data kelompok): Tabel 5. maka data di atas perlu disusun dalam bentuk distribusi frekuensi dengan jalan menghitung frekuensi yang dimiliki oleh setiap nilai yang berada pada deretan nilai tertentu.58 51 . NILAI 72 70 Data Tunggal 68 65 63 61 J ML FREKUENSI 4 9 10 1 11 5 40 NILAI 71 .74 67 . distribusi frekuensi adalah penyajian data yang di dalamnya melukiskan atau menggambarkan pencaran sekumpulan data (biasanya dalam bentuk tabel). Sebagai contoh lihat tabel 5. Berapa banyak siswa yang mendapat nilai tertinggi? 3.66 59 .54 J ML FREKUENSI 4 9 10 1 11 5 40 Data Kelompok Created by Eko Susanto .

Panjang kelas interval: Selisih positif antara ujung-ujung bawah/ujung atas yang berurutan f.47. Frekuensi: Bilangan-bilangan yang menyatakan berapa buah data terdapat dalam tiap kelas interval c.Ada beberapa istilah dan pengertian yang sering dipakai berkaitan dengan distribusi frekuensi : a.53.49.67.63.50.77. Contoh: Kelas I ½ (51 + 54) = 52.65.43.63. Batas bawah dan batas atas kelas interval : 1.89. 62.50.35.41. 58. Created by Eko Susanto .80.83.52. dan seterusnya . 67. Kelas Interval 51 – 54.84.35.44.Kelas Interval Kedua ( 55 .81. Misal: Ada 80 orang siswa yang memiliki nilai mata pelajaran Pendidikan Agama : 32. g. Ujung atas interval: Bilangan yang terdapat di sebelah kanan kelas-kelas interval (Misal: 54.57.57.61. 59.70.51. 87.Kelas Interval Pertama (51 – 54) .64.64.48.55. 66. Batas Bawah Kelas Interval adalah bilangan yang didapat dari ujung bawah dikurangi 0. dan 0.85.74. 59. 70) e.86.58) dan seterusnya b. 2.62. Ujung bawah kelas interval: Bilangan yang terdapat di sebelah kiri kelas. Batas Atas Kelas Interval adalah bilangan yang diperoleh dari ujung atas ditambah 0.05 bila bilangan satu Langkah-langkah membuat distribusi frekuensi : Untuk menjelaskan cara-cara membuat daftar distribusi frekuensi lebih baik langsung dilihat contoh berikut.79.82. merupakan bilangan yang menunjukkan setengah dari jumlah ujung bawah dan ujung atas.67.70.43. 71) d.56.05 bila bilangan satu desimal.62.78.45.73.90.34.52.33.49.31.5 dan seterusnya.40.36.69.42.5 kalau desimal.kelas interval (51.91.72.5 bila bilangan itu bulat dan 0.66. 55.58.41.76.53.47.60.79. 66. Tanda kelas atau titik tengah kelas interval.60.59.75.78.58.46.77. 63. 55 – 58.88. bilangan tersebut bulat.54.48.68. 62.71.

9031 K = 7. dan log 80 = 1.57 58 . nilai K = 7 atau 8.3) 1. Pilih ujung bawah kelas interval pertama (dapat diambil data terkecil) Contoh pembuatan daftar distribusi frekuensi menggunakan aturan Sturges seperti berikut : Tabel 6.39 40 . n = 80. Menyusun data dari yang terkecil hingga terbesar 2. Jadi bisa 8 atau 9 5. 4. NILAI PENDIDIKAN AGAMA DARI 80ORANG SISWA Kelas Interval (K) 31 .3) Log n.84 85 – 93 Jumlah Turus Frekuensi (F) 7 13 14 16 11 12 7 80 K = 1 + (3. Ada lima macam ukuran rata-rata yang sering digunakan : a. Jadi 59/7 = 8.66 67 .Langkah-langkah pembuatan daftar dapat dipedomi sebagai berikut: 1.9031. Data terkecil 31 (cetak bergaris bawah) R = 9 0 – 31 = 59 3. yaitu sebuah nilai atau angka yang representatif atau dapat mewakili sekumpulan nilai yang dihadapi. Rata-rata hitung atau mean (sering dilambangkan X dibaca “eksbar”atau M) Created by Eko Susanto . Menentukan panjang kelas interval (P) P = R/K. Menentukan Range (Rentang) R Selisih antara data terbesar dengan terkecil Misal : Data terbesar 90 (cetak tebal). Menentukan banyaknya kelas interval (K) Rumus Sturges (K = 1 + (3.2802 Dengan demikian B. Gejala Pusat dan Ukuran Letak Salah satu jenis gejala pusat yang sering digunakan adalah rata-rata hitung atau mean. Nilai rata-rata atau ukuran rata-rata yang berupa angka terssebut pada umumnya mempunyai kecenderungan untuk berada di sekitar titik pusat penyebaran angka tersebut.43.75 76 .48 49 .

61.25. dan 72. Angka inilah yang paling tepat menggambarkan penyebaran angka mulai dari 57. d. Modus atau Mode. 68 70. yaitu hasil perkalian bilangan tersebut. 58. Untuk menghitung rata-rata dengan data tunggal yang berfrekuensi lebih dari satu dipergunakan rumus atau formula : Created by Eko Susanto . merupakan nilai kebalikan dari rata-rata hitung Catatan : dua macam rata-rata yang terakhir (rata-rata ukur dan rata-rata harmonik jarang dilakukan. e. NILAI MATA PELAJARAN MATEMATIKA SISWA SD NEGERI 2 RAJABASA SISWA ANI ADI DERI FANI GIRU CIDA SUSI DODI JUMLAH NILAI 72 70 68 65 63 61 58 57 514 FREKUENSI 1 1 1 1 1 1 1 1 8 Data Tunggal X = 514 = 6 4 . yaitu suatu nilai yang membagi suatu distribusi ke dalam dua bagian yang sama besar. diakar pangkatkan dengan bilangan itu sendiri. Langkah-langkah menghitung rata-rata ( X ) : Untuk menghitung rata-rata dengan data tunggal yang berfrekuensi masing-masing satu dipergunakan rumus atau formula : X = C ont oh : ∑x n i (Formula I) Tabel 7. atau memiliki frekuensi terbanyak dalam suatu distribusi. c. Rata-rata pertengahan yang dikenal dengan istilah median. maka penjelasan cukup memperkenalkan adanya dua macam rata-rata itu). 63. yaitu sebuah nilai angka yang sering timbul atau muncul. Rata-rata ukur atau Geometric Mean.b.2 5 8 Jadi rata-rata hitung untuk data di atas adalah sebesar 64. 65. Rata-rata harmonik.

maka dapat ditentukan rata-rata hitung adalah : X = 2661 40 X = 66.525 Untuk sekumpulan data tersebut di atas. DATA NILAI MATEMATIKA SISWA SD NILAI 72 70 68 65 63 61 J ML FREKUENSI 4 9 10 1 11 5 40 fX 288 630 680 65 693 305 2661 Sesuai dengan data di atas dan dengan menggunakan rumus data tunggal berfrekuensi lebih dari satu. maka dapat diwakilkan penggambarannya kepada nilai angka 66.X= ∑fX ∑f i i i (Formula II) X = Rata-rata hitung yang akan dicari = Jumlah perkalian frekuensi dengan skor (nilai) = Jumlah frekuensi ∑ fiXi ∑ fi Contoh penghitungan dapat dilihat pada data berikut : Tabel 8. Untuk menghitung rata-rata dengan data kelompok yang berfrekuensi lebih dari satu dipergunakan rumus atau formula :  ∑ fi.ci   X = Xo + P  ∑ fi    (Formula III) Contoh penghitungan untuk penggunaan formula di atas dapat dilihat sebagai berikut : Created by Eko Susanto .525 sebagai suatu nilai yang representatif .

Jika disusun.5 5425 Mencari rata-rata hitung dengan menggunakan rumus di atas  133  X = 45.5 + 1 4 .5 5 5 .Tabel 9. maka rumus yang digunakan adalah : b = batas nyata bawah atau batas bawah kelas interval P = Panjang kelas interval Created by Eko Susanto .5 7 5 .5 + 10   90  = 4 5 .5 6 5 .xi 284 910 1110 1 1 3 .5 9 5 .2 7 7 X = 5425 90 = 6 0 .5 4 5 . Dengan demikian suatu distribusi data dapat kita cari letak median dengan cara menentukan nilai yang paling tengah.ci -8 0 20 34 42 40 5 133 fi.5 1057 855 9 5 .7 7 7 Disubstitusikan dengan formula II = 6 0 . maka mediannya adalah 7.5 ci -1 0 1 2 3 4 5 14 ci2 1 0 1 4 9 16 25 56 fi. Bila data yang akan dicari median berupa data kelompok dengan frekuensi masing-masingnya lebih dari  1 n−F   Me = b + P 2   f   F = Frekuensi kumulatif kelas interval yang mendahului kelas interval media itu terletak f = Frekuensi kelas interval dimana media itu terletak satu.2 7 7 Langkah-langkah menghitung median : Yang dimaksud dengan median ialah suatu angka atau nilai yang membagi suatu distribusi data ke dalam dua bagian atau kelompok sama besar. Contoh: 6. 8.5 8 5 .ci2 8 0 20 68 126 160 25 407 fi. 7. HASIL NILAI PRESTASI BELAJAR SISWA BIDANG STUDI BAHASA INGGRIS KE L AS INTERVAL 31 – 40 41 – 50 51 – 60 61 – 70 71 – 80 81 – 90 91 – 100 JUMLAH f 8 20 20 17 14 10 1 90 xi 3 5 .

100 = 50 2 2 F = 14 + 7 + 14 + 4 + 11 = 50 f = 2  50 − 50  Me = 70 . 5 + 9 (0 ) = 70 . Contoh cara menghitung median dari sekelompok data : NILAI 31 – 38 39 – 46 47 – 54 55 – 62 63 – 70 71 – 78 79 > Jumlah F 4 14 7 14 11 2 48 100 Me  1 n − F Me = b + P  2  f  b = ( 71 − 0 .Tabel 10. Modus (Mo) ukuran ini sering dipakai untuk menentukan rata-rata data secara kualitatif. 5 + 0 = 70 . 5 + 9   2   0 = 70 . Created by Eko Susanto . 5 P = 9 1     n = 1 . 5 + 9   2 = 70 . 5 ) = 70 . Jika data kualitatif sudah disusun dalam daftar distribusi frekuensi maka modusnya dapat ditentukan dengan rumus: b1   Mo = b + P    b1 + b 2  atau s1   Mo = b + P   s1 + s 2   b = batas nyata bawah atau batas bawah kelas interval P = Panjang kelas interval b1 = Selisih positif antara frekuensi kelas interval tempat modus dengan frekuensi kelas interval sebelumnya b2 = Selisih positif antara frekuensi kelas interval tempat modus dengan frekuensi kelas interval urutan sesudahnya. 5 Langkah-langkah menghitung mode : Untuk menyatakan fenomena atau nilai yang mempunyai frekuensi paling banyak terjadi.

55. Buatlah data yang ada pada sekolah anda (data guru atau data siswa).57.68.55.5 + 10  (26 − 14 ) + (26 − 18)      12  = 60.65.57.73.71. 1984.53. hal.64.57. 1988. Bandung (Bab IV.55. Buatlah daftar distribusi frekuensi dengan mengambil banyak kelas interval 10! c.75.hal.66.61. Metoda Statistika.52.58. a.58.58.54.52.54. Jakarta (Bab II. 57.53.71. Bandingkan ketiga macam ukuran tersebut.64.57. Hitunglah rata-rata.64.65. Tarsito.5 Rujukan : 1.54. kesimpulan apa yang anda peeroleh? Created by Eko Susanto .64.5 + 6 = 66.62.56.64. 17 – 21) 2.57.64.65.68. Berdasarkan soal di atas (nomor 2). Buatlah daftar distribusi frekuensi dengan menggunakan aturan Sturges.61.5 + 10   12 + 8  3 = 60.53. Sutrisno Hadi.76. hal 14 – 28) Tugas dan Latihan : 1.55.67.52.64.68.64.66.61.64.68. 62.64.52.57. 64.58. median dan modusnya! d.58.64.83) 3.64.64.75. Kesimpulan apa yang anda peroleh? 4.64.61.58.57.58. kemudian hitunglah rata-rata.5 + 10  5 = 60. median dan modusnya! 3. Statistik Pendidikan.59.67.58.65. 53.58.71. b.55. Data dibawah ini merupakan data nilai mata pelajaran Biologi 56.66.58.65.56.64.54.62.62.Tabel 11.52.59.54.67. 1973.61.51.75.62. Yogyakarta (Bab II. CONTOH CARA MENGHITUNG MODUS DARI SEKELOMPOK DATA : KE L AS INTERVAL 31 – 40 41 – 50 51 – 60 61 – 70 71 – 80 81 – 90 91 – 100 JUMLAH f 3 7 14 26 18 8 4 80 Mo  b1  Mo = b + P   b1 + b 2    26 − 14 = 60.67.54.67. Tuliskan apa beda antara ujung atas dan ujung bawah! 2. Depdikbud Dikti PPLPTK. Sudjana. Metodelodi Research.68. Penerebit Gunung Agung.66. 65 . Isparjadi.58.64.61.

25 -3.0625 0. Kegunaannya adalah memberikan ukuran variabelitas dan homogenitas dari serangkain data.7 5 3 .25 -6.25 60.7 5 5 .14 Cara menghitung simpangan baku (SD) dari data tunggal berfrekuensi lebih dari satu.5625 2 1 1 . Sebaliknya. Setiap frekuensi mempunyai deviasi dari tendensi sentralnya.25 -7. Contoh cara menghitung simpangan baku dari sekelompok data : Untuk itu dibedakan data tunggal berfrekuensi satu dengan formula sebagai berikut : di mana : SD SD = ∑x N 2 ∑x = Simpangan baku yang dicari 2 = Jumlah kuadrat semua deviasi x2 N = jumlah data (kasus) Tabel 12.5 X = 514 8 = 64 . Semakin besar nilai simpangan suatu data semakin tinggi pula variabelitas dan semakin kurang homogenitas dari data tersebut. maka data tersebut semakin dekat kepada sifat homogenitasnya. 25 SD = 211. Agar mahasiswa dapat menentukan ukuran varians Ringkasan Materi : Standar deviasi atau simpangan baku adalah satuan ukuran penyebaran frekuensi dari tendensi sentralnya.0625 33.0625 14.Pokok Bahasan III : Ukuran Simpangan baku dan Varians (1 X Pertemuan) Tujuan Pembelajaran : 1.5625 1. bila simpangan baku kecil.5625 10. Contoh penghitungan NILAI 72 70 68 65 63 61 58 57 514 F 1 1 1 1 1 1 1 1 8 x 7 .7 5 0 . dan juga merupakan ukuran penyebaran bagi variabel kontinum.0625 52. beserta langkah-langkahnya seperti uraian berikut : Created by Eko Susanto .7 5 -1. Agar mahasiswa dapat menentukan ukuran simpangan baku dan varians 2. bukan variabel deskrit.5 8 SD = 5.5625 39.

025 -2. kemudian dikalikan dengan dengan frekuensi e.54938 SD = 2.100625 16. hitung simpangan baku (SD) dengan menggunakan formula sebagai berikut : SD = ∑ f N x 2 dimana.9 7 5 2 .95 80 SD = 10.90875 0.904375 fx2 145.a.25438 123.025 x2 48. Meneng Th. tentukan selisih antara rata-rata hitung dengan data d. dicari rata-rata hitung dengan menggunakan rumus “formula II” c.9 7 5 4 .23 satuan dari rata-ratanya.65062 24.9 7 5 -0.025 -4. data disusun dalam bentuk distribusi frekuensi Created by Eko Susanto .35063 151. dapat mengikuti contoh dengan langkah-langkah berikut : a.605 197. maka dapat dilakukan penghitungan seperti berikut : Tabel 13. 2006 NO 1 2 3 4 5 6 7 J ML NILAI 72 70 68 65 63 61 58 457 f 3 7 14 26 18 8 4 80 fx 216 490 952 1690 1134 488 232 5202 x 6 .95 Proses penghitungan rata-rata menggunakan formula II X = 5202 80 = 6 5 .000625 4.20063 49.95188 173.23 Besaran simpangan baku dari data di atas adalah 2. SD = Simpangan baku (standard deviasi) yang akan dicari 2 ∑ fx = Jumlah kuadrat kali frekuensi masing-masing data N = jumlah data (kasus) Sesuai dengan langkah-langkah tersebut di atas. kuadratkan selisih rata-rata hitung dengan data (langkah “c”). Nilai Matematika 80 Orang Siswa SD Negeri 1 G.75062 8.850625 0.01625 73. b.025 -7.4025 843.81125 129. Sedangkan untuk data kelompok berfrekuensi lebih dari satu. data disusun dalam bentuk distribusi frekuensi.0 2 5 Kemudian menghitung simpangan baku (SD) dengan formula sebagai berikut : SD = ∑f x N 2 SD = 843.

dikuadratkan selisih rata-rata hitung dengan data (langkah “c”).5 7 5 .ci ) 2 n(n − 1) 90.c) 2 S =P   n(n − 1)  2 2     Sebagai contoh dapat dilihat pada perhitungan berikut : Created by Eko Susanto . dihitung simpangan baku (SD) dengan menggunakan formula sebagai berikut  n ∑ fi.37 Besaran simpangan baku dari data di atas adalah 15. dicari rata-rata hitung dengan menggunakan rumus “formula II” c.5 5 5 . 2006 NILAI 31 – 40 41 – 50 51 – 60 61 – 70 71 – 80 81 – 90 91 – 100 Jumlah f 8 20 20 17 14 10 1 90 xi 3 5 .ci2 8 0 20 68 126 160 25 407 fi.5 5425 S=P S = 10 n ∑ fi.37 satuan dari rata-ratanya.ci -8 0 20 34 42 40 5 133 Fi.ci 2 − (∑ fi. kemudian dikalikan dengan frekuensi e.ci ) 2   S 2 = P   n(n − 1)   Sebagai contoh dapat dilihat pada perhitungan berikut : Tabel 14.5 8 5 .364 = 10.5 1057 855 9 5 .ci 2 − (∑ fi.5 ci -1 0 1 2 3 4 5 14 ci2 1 0 1 4 9 16 25 56 fi.407 − (−133) 2 36630 − 17689 = 10 90(90 − 1) 8010 = 10 18941 = 10 2.xi2 284 910 1110 1113.ci 2 − (∑ fi. ditentukan selisih antara rata-rata hitung dengan data d.537 8010 = 15.5 4 5 . NILAI MATEMATIKA DARI 90 ORANG SISWA SMP NEGERI 22 GEDUNGMENENG TH.1.5 6 5 . Sedangkan untuk menentukan varians dari data tersebut adalah dengan rumus seperti berikut :  n ∑ fi.5 9 5 .b.

68. Statistik Pendidikan. Zanten.66.64.5 6 5 . Jakarta (Bab II.72. Data dibawah ini merupakan data nilai mata pelajaran Biologi : 68. 1982.1.63. 67 – 86) Tugas dan Latihan : 1.61.62. Penerbit Gramedia. Jakarta (Bab III.63.54. Wim Van. Statistika untuk Ilmu-ilmu Sosial.52. Sudjana.56. 1984.5 4 5 .ci 2 − (∑ fi.53. 4.57.68.364 = 10 2.51.74. Apakah kegunaan ukuran variasi itu ? 2. Isparjadi. hal 72 – 87). 63.xi2 284 910 1110 1113.65. Jakarta (Bab IV.53.64.c ) 2   S 2 = P2    n(n − 1)   = 10 2 = 10 2 90.57.56.53.Tabel 14. Prosedur Penelitian suatu Pendekatan Praktik.64. NILAI MATEMATIKA DARI 90 ORANG SISWA SMP NEGERI 22 GEDUNGMENENG TH. 1988.5 5 5 .5 5425 Sesuai dengan rumus varians di atas.75 Rujukan : 1.70.54. Bandung (Bab IV.67.hal.57.65.5 1057 855 9 5 .53.53.56.62. 1998. maka proses penghitungan dapat dilakukan seperti berikut :  n ∑ fi. Hitunglah simpangan baku dan varians dari data tersebut! Created by Eko Susanto . Depdikbud Dikti PPLPTK.5 7 5 . 2006 NILAI 31 – 40 41 – 50 51 – 60 61 – 70 71 – 80 81 – 90 91 – 100 Jumlah f 8 20 20 17 14 10 1 90 xi 3 5 .58. hal.62.5 ci -1 0 1 2 3 4 5 14 ci2 1 0 1 4 9 16 25 56 Fi.64.5 8 5 .58. (Edisi ketiga) Penerbit Bina Aksara. 22 – 26) 2.54.54. Tarsito.52.407 − (−133) 2 36630 − 17689 = 10 2 8010 90(90 − 1) 18941 = 10 2 2.ci -8 0 20 34 42 40 5 133 fi.62.58.56.65.56.66.72.59.67.63.57.67. Suharsimi Arikunto.56.59.54.71.55.5 9 5 .62.64.55.537 8010 = 153.58.58.52. hal. Metoda Statistika.57.67.75.ci2 8 0 20 68 126 160 25 407 fi. 89 .98) 3.63.51.55.56.51. 65.54.61.

yaitu data tunggal.Pokok Bahasan IV : Jenis data dan Pengujian Hipotesis (2 X Pertemuan) Tujuan Pembelajaran : 1. media massa. Penggolongan data ditinjau menurut sifat. jenis kelamin. misal nilai ujian siswa yang angka-angkanya dikelompok-kelompokkan. Ringkasan Materi : A. 2. dan seterusnya. berdiri sendiri dan tidak dikelompokkan. Agar mahasiswa dapat membedakan berbagai macam jenis data. setuju. jumlah buku. b. misal : nilai 40 orang siswa dikelompokkan menjadi : 76 – 80 66 – 70 61 – 65. Penggolongan data ditinjau menurut bentuk angka. sumber data. 2. yakni gejala yang bervariasi menurut jenis. yang merupakan suatu kontinum. Data opini atau sikap misalnya: sangat setuju. Jenis Data Gejala atau data statistik yang ada dapat dibedakan menurut sifat. 155. yaitu data yang tidak mungkin berbentuk atau memiliki nilai pecahan. agama. a. Agar mahasiswa menjelaskan pengertian hipotesis. data statistik dapat dibedakan menjadi dua macam. 3. misal : jumlah anggota keluarga. Data tunggal adalah data statistik yang masing-masing angkanya merupakan satu unit (satu kesatuan). Created by Eko Susanto 71 – 75 . dan data kelompok (golongan). 4. pekerjaan. Data kontinu. 1. Agar mahasiswa dapat menentukan macam-macam uji hipotesis. dan sebagainya. a. misal data nilai hasil ujian siswa. data dapat dibedakan data diskrit dan data kontinu.2 cm. Data diskrit. Data kelompok adalah data statistik yang setiap unitnya terdiri dari sekelompok angka. yaitu data yang angka-angkanya merupakan deretan angka yang sambung-menyambung. Pada umumnya disebut sebagai gejala nominal. tidak setuju. b.1 cm. sangat tidak setuju. 155. dan memiliki nilai pecahan misal : data tinggi badan 155 cm. dan cara pengukuran/ pengumpulan. Agar mahasiswa dapat merumuskan berbagai macam hipotesis. 155.3 cm dan seterusnya. bentuk angka. ragu-ragu.

Skala rasio. Penggolongan menurut cara pengukuran/pengumpulan dengan menggunakan skala.3. ordinal. dapat dibedakan menjadi data primer dan data sekunder. misal : sangat setuju. yakni selain memiliki ciri-ciri dari ketiga golongan tersebut di atas. adalah data yang menunjukkan selain penggolongan yang kontinum. dan memiliki jarak yang sama antara gejala yang satu dengan gejala lainnya yang terdekat. maka diketahui ada empat macam data. dan miskin. kaya. a. Ada teknik statistik tertentu hanya berlaku untuk jenis data statistik tertentu saja. interval. maka teknik pengukuran dan statistik yang cocok untuk masing-masing golongan adalah : Created by Eko Susanto . Skala interval. b. kurang setuju. yakni gejala yang selain memiliki variasi berdasarkan jenis atau golongan dengan besaran pada setiap kriteria bisa jadi tidak sama. sedang. c. Penggolongan data ditinjau dari sudut sumber data. juga memiliki variasi berdasarkan jenis. agama. pekerjaan. Skala nominal. setuju. 4. Data sekunder adalah data statistik yang diperoleh atau bersumber dari tangan kedua (second hand data). yaitu : skala nominal. Berdasarkan gejala/data tersebut. Pengertian tentang skala data statistik tersebut di atas sangat penting dalam memilih teknik statistik yang akan digunakan. yaitu data statistik yang didasarkan atas penggolongan dan atas kriteria yang sangat tegas batasnya. juga memiliki tingkatan besar-kecil atau tinggi-rendahnya. Skala ordinal. d. dan skala ratio.berarti sama sekali tidak mempunyai penghasilan. misal : data jenis kelamin. tidak berlaku untuk jenis data statistik yang lain.. misal : penghasilannya Rp 0. Data primer adalah data statistik yang diperoleh atau bersumber dari tangan pertama (first hand data). media massa dan lainnya. a. juga memiliki nilai nol murni (absolut) dalam artian secara matematis. b. tingkatan. misal : angka hasil belajar mahasiswa.

Kendall τ . S.Persentil . atau hipotesa tersebut tidak wajar dan oleh karena itu harus ditolak.Spearman . Dengan demikian dapat dikatakan bahwa hipotesis adalah anggapan dasar atau pernyataan tentang parameter dari satu atau lebih populasi yang boleh jadi benar atau boleh jadi tidak benar.Ekuivalensi .Lebih besar dari . Pengujian Hipotesis Hipotesa adalah suatu pernyataan mengenai nilai suatu parameter populasi yang dimaksudkan untuk pengujian dan berguna untuk pengambilan keputusan. t.Kendall W .Mengetahui ratio dari dua interval . Menentukan Taraf Nyata (Probabilitas menolak hipotesa) Langkah 3. Pengujian hipotesa adalah prosedur yang didasarkan pada bukti sampel yang dipakai untuk menentukan apakah hipotesa merupakan suatu pernyataan yang wajar dan oleh karenanya tidak ditolak.Mengetahui ratio dari dua skala Tes Statistik Nonparametrik INTERVAL RASIO . Merumuskan Hipotesa (Hipotesa Nol (H0) dan Hipotesa Alternatif (HA) Langkah 2.Mengetahui ratio dari dua interval .Korelasi ganda TES STATISTIK YANG SESUAI NOM I N AL ORDINAL .Korelasi Pearson .Koefisien variasi Tes Statistik Parametrik dan Nonparametrik Sumber : Siegel.Rata-rata .Simpangan baku . Menentukan Uji Statistik (Alat uji statistik yang akan digunakan: uji z. F. 1956.Koefisien kontingensi .Lebih besar dari . χ 2 dan lain-lain) Created by Eko Susanto . SKALA HUBUNGAN YANG MEMBATASI . Prosedur Pengujian Hipotesa Langkah 1. Nonparametric Statistics for Behavioral Sciences B.Modus .Ekuivalensi .Ekuivalensi CONTOH STATISTIK YANG CO CO K .Rata-rata geometrik . Macam tingkat pengukuran dan statistik yang cocok untuk masing-masing tingkatan.Frekuensi .Lebih besar dari .Gambar 2.Median .Ekuivalensi .

Hipotesa alternatif : Suatu pernyataan yang diterima jika data sampel memberikan cukup bukti bahwa hipotesa nol adalah salah. χ 2 dan lain-lain) Uji statistik yaitu suatu nilai yang diperoleh dari sampel dan digunakan untuk memutuskan apakah akan menerima atau menolak hipotesa. t. F. Merumuskan Hipotesa.05 (5 %) atau 0. di mana sx = σ/√n apabila standar deviasi populasi d ik e ta h u i. Menentukan daerah keputusan (daerah di mana hipotesa nol diterima atau ditolak) s Created by Eko Susanto . misal : Hipotesa nol : Satu pernyataan mengenai nilai parameter populasi. Langkah 4. Langkah 3. Langkah 2. Misal : Nilai z diperoleh dari rumus berikut: Z = x x −µ x dimana : z : N ila i z x x : R a ta .01 (1 %). Contoh : taraf nyata (signifikan) pada taraf 0. Menentukan taraf nyata Taraf nyata : Probabilitas menolak hipotesa nol apabila hipotesa nol tersebut adalah benar. uji z. berarti pengambil keputusan meyakini bahwa penelitian ini bila dilakukan sebanyak 100 kali. misal : “Terdapat hubungan positif yang signifikan antara kemandirian belajar dan kreatifitas dalam belajar. maka sebesar 5 % (5 kali) hasilnya akan meleset atau tidak sama dengan kenyataan penelitian. Mengambil Keputusan Menolak H0 atau Menerima H0 Sebagai contoh dapat diikuti proses berikut : Langkah 1.Langkah 4. Menentukan daerah keputusan (daerah di mana hipotesa nol diterima atau ditolak) Langkah 5. Menentukan Uji Statistik (Alat uji statistik. sebagai contoh “Tidak terdapat hubungan positif yang signifikan antara kemandirian belajar dan kreatifitas dalam belajar”.r a ta h it u n g p o p u la s i sx : Standar error sampel.r a ta h itu n g s a m p e l µ : R a t a . d a n s x = s /√ n a p a b ila s ta n d a r d e v ia s i p o p u la s i ti d a k d ik e ta h u i.

Langkah 5. 1985. Siegel.Ada dua macam untuk menentukan daerah keputusan (1) pengujian satu arah. Jelaskan pengertian data tunggal dan data kelompok? 3. Sudjana. hal. hal. Rujukan : 1.11 terletak disebelah kiri –1. Statistik Pendidikan. Karena mempunyai dua daerah. Depdikbud Dikti PPLPTK. Jakarta (Bab III. Gramedia. Jelaskan pengertian data primer dan data sekunder? 2. yaitu penolakan Ho hanya satu daerah yang terletak di ekor sebelah kanan saja atau ekor sebelah kiri saja. Penjelasan disertai dengan pemberian contoh (minimal masing-masing tiga contoh)? 4. Jelaskan perbedaan data kontiniu dan data diskrit. Penjelasan disertai dengan pemberian contoh (minimalmasing-masing tiga contoh)? 5. Metoda Statistika. Oleh sebab itu dapat disimpulkan bahwa menolak H0. Bandung (Bab XII. dan nilai kritisnya biasa dilambangkan dengan Z ½ α . 22 – 42) 3. Sidney. Tarsito. 1984. α Sedangkan pengujian dua arah. sehingga pernyataan bahwa hasil rata-rata investasi sama dengan 13. Nilai uji z = –5. maka masing-masing daerah mempunyai luas ½α dari taraf nyata yang dilambangkan dengan ½α . (Terjemahan). Rumuskan secara lengkap hipotesis untuk uji hubungan suatu penelitian dengan sesuai dengan langkah-langkahnya! 6. Karena hanya satu daerah penolakan berarti luas daerah penolakan tersebut sebesar taraf nyata : α dan untuk nilai kritisnya biasa ditulis dengan Z . (Bab III. yaitu daerah penolakan H0 ada dua daerah yaitu terletak α di ekor sebelah kanan dan kiri. 41 . 213 – 238) Tugas dan Latihan : 1. PT. dan menerima HA. 1988. Isparjadi.73) 2.96.17% tidak memiliki bukti yang cukup kuat. Rumuskan secara lengkap hipotesis untuk uji perbedaan suatu penelitian dengan sesuai dengan langkah-langkahnya! Created by Eko Susanto . Statistik Nonparametrik Untuk Ilmu-ilmu Sosial. hal. Misal : mengambil Keputusan Nilai uji z ternyata terletak pada daerah menolak H0. Jelaskan pula tentang perbedaan data interval dan data ratio. Mengambil Keputusan Menolak H0 atau Menolak H0 Menerima H1.

dan hubungan yang sifatnya berlawanan arah. dan lainnya. Contoh: Kenaikan harga Bahan Bakar Minyak (BBM) diikuti dengan kenaikan ongkos angkutan. berjalan dengan arah yang berlawanan. Contoh : Makin meningkatnya kesadaran hukum di kalangan masyarakat diikuti dengan makin menurunnya angka kejahatan atau pelanggaran. makin giat berlatih makin sedikit kesalahan yang diperbuat oleh seseorang. atau berkebalikan. dan taraf signifikan. Agar mahasiswa dapat menghitung hubungan dengan teknik korelasi menggunakan rumus “rank order” (Spearman). akan diikuti dengan penurunan atau pengurangan pada variabel Y. 5. Arah Korelasi hubungan antara variabel itu jika ditilik dari segi arahnya dapat dibedakan menjadi dua macam. maka ongkos angkutan pun murah ( rendah ). 3. Hubungan (korelasi) dapat dilihat dari berbagai segi. 2. Agar mahasiswa dapat menghitung hubungan dengan teknik korelasi menggunakan rumus biserial. Disebut Korelasi Negatif jika dua variabel ( atau lebih ) yang berkorelasi itu. 4.Pokok Bahasan V: Uji hubungan (7 X Pertemuan) Tujuan Pembelajaran : 1. seperti : arah (positif dan negatif). Agar mahasiswa dapat menghitung hubungan dengan teknik korelasi menggunakan rumus point serial. hubungan antara inteligensi dan prrestasi belajar. Hubungan yang bersifat searah diberi nama korelasi positif. besaran angka. yaitu hubungan yang sifatnya satu arah. makin meningkatnya jumlah aseptor Keluarga Berencana diikuti dengan Created by Eko Susanto . Ringkasan Materi : Hubungan atau korelasi dalam statistik memiliki makna sebagai hubungan antar dua variabel. misal : hubungan antara tinggi badan dan berat badan. tingkatan hubungan. Ini berarti bahwa kenaikan atau pertambahan pada variabel X misalnya. sedang hubungan yang sifatnya berlawanan arah disebut korelasi negatif. Agar mahasiswa dapat menghitung hubungan dengan teknik korelasi menggunakan rumus Pearson (Product Moment). Agar mahasiswa dapat menghitung hubungan dengan teknik korelasi menggunakan rumus koefisien kontingensi. sebaliknya jika harga BBM rendah. bertentangan.

maka terlebih dahulu perlu diketahui tipe/jenis gejala atau data yang akan dikorelasikan. sedangkan yang satunya lagi gejala nominal. Jika dua gejala. teknik korelasi yang paling tepat adalah Korelasi Phi dan Koefisien Kontingensi (KK).makin menurunnya angka kelahiran. yang satunya termasuk skala ordinal dan yang satunya lagi skala nominal. (2) (3) Jika gejala X dengan Y keduanya merupakan tipe gejala nominal. atau sebaliknya. teknik korelasi yang tepat adalah point serial. (4) (5) (6) Contoh Penggunaan berbagai rumus korelasi. atau sebaliknya. sedangkan yang satunya lagi gejala ordinal. Dalam dunia pendidikan misalnya. teknik korelasi yang boleh dipercaya adalah "Korelasi Product Moment dari Pearson". makin kurang dihayati dan diamalkannya ajaran Islam oleh para remaja akan diikuti oleh makin meningkatnya frekuensi kenakalan remaja. Jika gejala X dengan Y keduanya merupakan tipe gejala yang berskala ordinal. maka : (1) Jika gejala X dengan Y keduanya dipandang tergolong ke dalam tipe gejala interval. Jika salah satu dari gejala tersebut (X atau Y) merupakan gejala interval. misal: peneliti ingin mengetahui korelasi antara berat badan dan tinggi badan 10 orang siswa SMA Negeri Bandar lampung. 1. Created by Eko Susanto . misalnya saja gejala yang satu adalah gejala X dan yang satunya lagi adalah gejala Y. atau Kendall. Jika ingin mengetahui ada-tidaknya korelasi dua gejala. teknik korelasi yang tepat adalah koefisien kontingensi (KK). teknik korelasi yang tepat adalah serial biasa. Korelasi Product Moment (dari Karl Pearson). atau Spearman (tata jenjang). korelasi yang tepat adalah Korelasi Tetrachorik. Jika salah satu dari dua gejala (X atau Y) merupakan gejala interval.

setelah dihitung diperoleh rata-rata X = 61. Untuk menghitung besaran korelasi dari variabel berat badan dan tinggi badan digunakan rumus : rxy = ∑ xy r (∑ x )(y ) xy 2 2 = (∑ 422)(178) 258 rxy = 258 274. rata-rata Y = 183.94 Dengan demikian dapat disimpulkan bahwa korelasi antara berat badan dan tinggi badan memiliki korelasi yang cukup tinggi.07 rxy = 0. Selanjutnya data tersebut di atas dapat juga dihitung dengan menggunakan formulasi angka kasar (r = Produk Moment) seperti berikut : rxy = (N ∑ X ) − (∑ X ) (N ∑ Y ) − (∑ X ) 2 2 2 N ∑ XY − (∑ X )(∑ Y ) 2 Untuk pemakaian rumus di atas.Tabel 16. terdapat kecenderungan meningkatnya berat badan seseorang diiringi pula dengan meningkatnya tinggi badan seseorang. maka data disusun dalam bentuk tabel seperti berikut : Created by Eko Susanto . maka lebih dahulu dihitung rata-rata X dan ratarata Y. Menghitung koefisien korelasi antara berat badan (X) dengan tinggi badan (Y) dari 10 siswa SMA Ngeri Bandar Lampung NAMA AMIN BADU CECEP E NI HE R A WATI J UJ U DERI DASLI FERI BERAT 72 68 68 64 60 59 57 57 55 50 TINGGI 190 190 186 184 182 180 180 182 178 178 x +1 1 +7 +7 +3 -1 -2 -4 -4 -6 -11 x2 121 49 49 9 1 4 16 16 36 121 y +7 +7 +3 +1 -1 -3 -3 -1 -5 -5 y2 49 49 9 1 1 9 9 1 25 25 XY 77 49 21 3 1 6 12 4 30 55 JUMLAH 610 1830 422 178 258 Untuk menentukan nilai x dan nilai y.

Tabel 17. (1) Antara variabel X dengan variabel Y ada hubungan. (2) Antara variabel X dengan variebel Y memiliki hubungan yang sangat erat (tingkat keeratan berdasarkan katagori). Created by Eko Susanto . yang ditunjukkan dengan besaran O.94 = 2580 7511600 2580 2740.94 (jika tidak ada hubungan angka yang diperoleh besarannya O.94 tersebut ? Dalam hal ini terdapat beberapa interpretasi yang dapat disajikan sesuai dengan tujuan dari hipotesis yang diajukan.OO).73 rxy Interpretasi (Simpulan hasil analisis) Apa makna dari koefisien korelasi sebesar + O. Data tentang berat badan (X) dengan tinggi badan (Y) dari 10 siswa SMA Negeri Bandar Lampung NAM A BERAT(X) TINGGI(Y) X2 Y2 XY AMIN BADU CECEP E NI HE R A WATI J UJ U DERI DASLI FERI 72 68 68 64 60 59 57 57 55 50 190 190 186 184 182 180 180 182 178 178 5184 4624 4624 4096 3600 3481 3249 3249 3025 2500 36100 36100 34596 33856 33124 32400 32400 33124 31684 31684 13680 12920 12648 11776 10920 10620 10260 10374 9790 8900 JUMLAH 610 1830 37632 335068 111888 rxy = (10 X 111888) − 610 X 1830 (10 x37632) − (610)2 (10 X 335068) − (1830)2 1118880 − 1116300 (376320) − (372100)(3350680) − (3348900) = 1118880 − 1116300 (4220)(1780) rxy = rxy rxy = rxy = 0.

(2) (3) (4) Setiap pasang jenjang dihitung jumlahnya. Spearman pada tahun 1904.O5 maupun O. Bila ada nilai yang sama dihitung jenjang rata-ratanya.(3) Antara variabel X dengan variabel Y memiliki hubungan yang positif (dengan tanda +). Korelasi Tata Jenjang (Spearman). 2. Teknik korelasi tata jenjang ini dikemukakan oleh C. misal seorang guru meneliti tingkat keaktifan siswa dalam kegiatan OSIS dan prestasi belajarnya dalam mata pelejaran PPKn. kedua variabel tergolong jenis data ordinal. Teknik ini dipergunakan bila akan mengukur dua variabel yang antara keduanya tidak mempunyai joint normal distribution dan conditional variance tidak diketahui sama. kita dapat melakukan paling sedikit empat pembahasan atas hasil analisis yang dilakukan terhadap satu kelompok data.O1. Adapun langkah-langkah untuk menghitung korelasi tata jenjang (rank correlation coefficient) adalah sebagai berikut : (1) Nilai hasil pengamatan dari kedua variabel. setelah dilakukan pengamatan diperoleh data seperti dalam tabel berikut: Created by Eko Susanto . Selain itu. Dari keempat hasil interpretasi tersebut di atas. Dari hasil perbedaan (selisih) setiap pasang jejang dikuadratkan dan dijumlahkan. masing-masing diberi jenjang. Nilai rs (koefisien korelasi tata jenjang dari Spearman) dihitung dengan rumus : ρ =1− 6∑ D 2 n n2 − 1 ( ) menunjukkan dimana : D = menunjukkan perbedaan setiap pasang jenjang “n” jumlah pasang jenjang “1 dan 6” adalah angka konstanta. Pengaplikasian dari formula tersebut dapat dilihat pada uraian berikut. (4) Antara variabel X dengan variabel Y memiliki taraf signifikan (hal ini untuk menguji bahwa nilai statistik yang diperoleh melalui sampel dapat mewakili paramater populasi) baik pada taraf signifikansi O.

Tabel 18. Berikut ini diberikan rumus dan contoh penggunaannya. Data keaktifan siswa dalam organisasi OSIS dan nilai hasil belajar PPKn Siswa SD Negeri 2 Rajabasa Tahun 2006 NAMA SISWA AMIR ASMER B E DI CECE CUILAH DE DE N FARID GERAH HURSE GARU N= 1 0 KEAKTIFAN OSIS (X) 48 44 53 52 45 51 56 46 47 42 484 PRESTASI P P Kn ( Y) 78 72 84 79 74 75 81 76 80 71 770 Rank X 5 9 3 2 8 4 1 7 6 10 Rank Y 5 9 1 4 8 7 2 6 3 10 D 0 0 2 -2 0 -3 -1 1 3 0 0 D2 0 0 4 4 0 9 1 1 9 0 28 Setelah diketahui data yang diperlukan untuk formula yang dipakai.84 3.16 ρ = 0. maka berikut ditentukan besaran korrelasi melalui rumus “rank order” tersebut : ρ = 1− 6 X 28 10 10 2 − 1 ( ) ρ = 1− 168 10(100 − 1) 168 990 ρ = 1− 168 10(99 ) ρ = 1− ρ = 1 − 0. rpbi = X p − Xt st p q dimana : X p = Nilai rata-rata gejala yang akan dicari korelasinya dengan nilai keseluruhan = Nilai rata-rata keseluruhan Xt SDt = Simpangan baku total “p” = proporsi kelompok 1 “q” = 1 . Korelasi Point Biserial Teknik korelasi yang dapat dipergunakan dengan tepat untuk menghitung korelasi dua variabel yang satu berskala nominal dan yang satunya lagi berskala interval adalah teknik korelasi point biserial.p Created by Eko Susanto .

151 X 1.4 0 .3 SKOR BUTIR SOAL SETIAP NOMOR SOAL 2 3 4 5 6 7 8 9 0 1 0 1 0 1 0 1 0 0 1 0 1 0 1 0 1 1 1 1 0 1 1 1 1 1 1 0 0 1 1 1 0 0 1 1 1 1 1 1 0 1 1 0 1 1 1 0 1 0 0 1 1 1 1 1 1 0 1 0 0 1 0 1 1 1 1 1 0 0 0 0 0 1 1 0 0 0 0 0 5 6 8 5 4 7 6 6 0 .6 0 .5 0 .3 = 0 . Adapun rumus dan cara penggunaannya adalah sebagai berikut : dimana : C= χ2 χ2 +n χ 2 = chi.632 dan 1% sebesar 0.5 0 .kuadrat = Koefisien Kontingensi = Jumlah sampel C n Created by Eko Susanto .Contoh penggunaan lihat pada tabel berikut : Tabel 19.4 0 . 4.4 TOTAL SKOR 6 4 9 7 8 5 8 6 4 3 60 X 2t 36 16 81 49 64 25 64 36 16 9 396 Setelah dihitung berdasrkan keperluan dari rumus tersebut. Koefisien Kontingensi (KK) Koefisien kontingensi merupakan salah satu cara untuk menghitung korelasi antara dua gejala yang beskala nominal. Karena rpbi yang diperoleh jauh lebih kecil jika dibandingkan dengan rtabel. Mencari korelasi untuk menguji validitas butir soal nomor 1 SISWA ASLI B UGE CARE DESI ERMA FERI GEFI HUM I IRFE J UYI N= 1 0 P Q 1 1 1 1 0 1 0 1 1 0 1 7 0 .2 0 .4 10 1 0 1 1 1 0 1 1 0 0 6 0 .7 0 .7 rpbi = 2.7 0 .2 8 6 rata-rata nilai yang akan dicari korelasinya.6 0 .897 0.6 0 . 1 (contoh) Rata-rata = 6 S D t = 1 .8 9 7 6+ 4+9+8+8+6+3 = 6 . xp = 7 0.765.527 6. dan karenanya tidak dapat dipakai. maka diketahui x p = rata-rata nilai soal no.286 − 6 0.5 0 .8 0 .2 3 1 Dengan df sebesar 8 diperoleh harga rtabel pada taraf signifikansi 5 % sebesar 0.897 1.5 0 . maka dapat disimpulkan bahwa butir soal no 1 tidak valid.286 rpbi = 0.6 0 .3 0 .4 0 .6 0 .333 rpbi = 1.

49 311.5 (20+ 17.5 20 (17.5 + (15 − 17.5) 15 (17. Tabel 21.5 = 1 1 1 .χ 2 = ditentukan dengan rumus seperti berikut : χ2 = ∑ ∑ (O B K i =1 j =1 ij − Eij ) / Eij 2 Tabel 20.5) 10 (45) 70 (37. K WANITA PRIA JUMLAH JENIS FILM YANG DISUKAI MUSIK LAGA S EJ AR AH 80 5 15 10 70 20 90 75 35 JUMLAH 100 100 200 Langkah berikutnya adalah mencari frekuensi harapan (fh) atas dasar frekuensi yang diperoleh (fo) seperti tabel di atas.5)2 + 37. Selanjutnya dihitung nilai chi-kuadart berdasarkan rumus di atas.5)2 37. Contoh penghitungan korelasi antara Jenis kelamin dengan Jenis film yang disukai pada 200 orang sampel J.5 + (10 − 45)2 45 (70 − 37.49 C = 0.6 Agar harga KK yang diperoleh dapat dipergunakan untuk mengukur derajat asosiasi antarfaktor. maka harga KK perlu dibandingkan dengan Koefisien kontingensi maksimum. = (80 − 45)2 45 + (5 − 37. Harga KK maksimum dapat dihitung dengan rumus : Created by Eko Susanto .4 9 Koefisien kontingensinya adalah : C= 111.5) 90 75 35 JUMLAH 100 100 200 Dari tabel di atas.5)2 17.5)2 − 17.K) dengan Jenis film yang disukai pada 200 orang sampel.49 111. K WANITA PRIA JUMLAH JENIS FILM YANG DISUKAI MUSIK LAGA S EJ AR AH 80 (45) 5 (37. angka-angka yang diberi tanda kurung adalah jumlah (frekuensi) yang diharapkan (fh).36 C = 0 .49 + 200 C= 111. Contoh: menghitung korelasi antara Jenis Kelamin (J. J.

Ltd. (Bab VIII. Djoko Prayitno.68.64.66. Guilford. 1984.66. Metoda Statistika.61.55.71.53.64. hal 77 – 96.61.54.67.64.66. Penerbit Liberty (Bab III dan IV.57. Gramedia.64.52. akan makin besar derajat asosiasi antar faktor. Berikut ini data tentang nilai IPA siswa SD Negeri 2 Rajabasa 67.59.62.56.64.59. sehingga : C maks = 2 −1 2 C maks = 0. 18 – 47) 2.66.64. Sudjana.52.290) Tugas dan Latihan : Berikut ini data tentang nilai matematika siswa SD Negeri 2 Rajabasa 55. 218 – 228) 5.62.707 Makin dekat harga KK yang diperoleh kepada Cmaks.58.58.59. Created by Eko Susanto . 4.58.57.58. Rujukan : 1.66.75.68.57.54.58.61.54. PT. Fundamental Statistics in Psychology and Education.56.57.75. 0. 64.65.707.59.64.68. hal 193 – 209) 3.68.64.67.58.64.58.56.64.56.57. hal.71.62. Isparjadi.53.64.68.65.64.57.75.C maks = m −1 m Dengan m (harga minimum antara baris dan kolom) yaitu atas dasar contoh di atas daftar kontingensi terdapat dua baris dan tiga kolom.66.65.66. 275 .55.65.55.56.64.67.71. McGraw-Hill Kogakusha.64.58.55.57.67.62. Statistik Pendidikan. Siegel.52.64.53. jadi minimumnya adalah dua.58.52.59. 58.64.68.53.61.61.64. Depdikbud Dikti PPLPTK.75.71.55.59.62.66.58.64.59.64. J. hal 98 – 123).67.64. 1985.53.64.64.64. 58.59.61. maka korelasinya dapat dikatakan erat.62. 1988. 54. 1978.P. 65.61.62.64.53. 64. hal.75.75.55. Bandung (Bab XIII.57..54.64.67. Statistik Nonparametrik Untuk Ilmu-ilmu Sosial.71. Tarsito.57. Sidney.75.6) dibandingkan dengan Cmaks.64.71.67.57. hal.64.52. Bab 11. 1985. Jakarta (Bab IV. Analisa Regresi – korelasi.62.55. 65.68.52. (Terjemahan).65.58.64.57.61.58. 54. Dengan demikian KK yang diperoleh di atas (0. Tokyo (Bab 6.71.64. 56.

Agar mahasiswa dapat menghitung uji rata-rata (satu pihak). kemudian hitunglah dengan menggunakan rumus “rank order” Spearman. Susunlah data tersebut sesuai dengan tingkatannya (tata jenjang). Susunlah data menjadi Tabel 3 X 3. 2. Bandingkan hasil korelasi ketiga macam model penghitungan tersebut. Created by Eko Susanto . sebagai berikut : GURU PENDAPAT PRIA 102 78 20 WANITA 88 136 76 S ETUJ U TAK S ETUJ U TAK P EDU LI Apakah jenis kelamin menentukan pendapat tentang peraturan poligami tersebut? 6. kemudian hitunglah korelasinya menggunakan rumus “point biserial”! Kesimpulan apa yang diperoleh (sesuai dengan empat macam analisis terhadap korelasi)? 4. Berikanlah analisis lengkap untuk data berikut : PELAYANAN KLP USIA Memuaskan 10 12 15 19 Baik 6 6 10 13 C ukup 10 14 12 8 Jelek 8 8 10 13 15 – 24 25 – 34 35 – 49 50 dan lebih Pokok Bahasan VI: Uji Beda (2 X Pertemuan) Tujuan Pembelajaran : 1. Hitunglah korelasi antara nilai matametika dan nilai IPA tersebut di atas dengan menggunakan rumus korelasi Produk Moment! Kesimpulan apa yang diperoleh (sesuai dengan empat macam analisis terhadap korelasi)? 2. kesimpulan apa yang dapat anda peroleh! 5.1. Hasil kuisioner terhadap dua kelompok guru (pria dan wanita) mengenai pendapat tentang peraturan poligami. Kesimpulan apa yang diperoleh (sesuai dengan empat macam analisis terhadap korelasi)? 3. Agar mahasiswa dapat menghitung uji rata-rata (dua pihak).

Jika sampelnya berkorelasi gunakan formula berikut : t = X 1 2 − X − ∑ d ∑ (d ) n 2 2 (formula 1) n (n − 1 ) b. demikian juga yang variannya heterogen. keadaan lainya berarti variansnya heterogen. Tes ini pertama kali dipergunakan oleh William Seely Gosset (nama samarannya “Student”). Karena itu. Jika sampelnya terpisah. uji dulu homogenitas dari variansnya (untuk F = s 12 s 22 menentukan varian homogen atau heterogen. Untuk itu. Uji t dapat berlaku untuk sampel yang berkorelasi atau sampel terpisah. serta data yang diperoleh adalah data dalam skala interval atau ratio. maka pergunakan formula berikut : t= 2  ∑ X12 − + ∑ X 2    n1 + n2 − 2  ( X1 − X 2 ) 1 + 1       n1  n2   Created by Eko Susanto . Jika pada langkah 3. Bagi sampel terpisah yang homogen mempunyai formula tersendiri. Pastikan bahwa sampel diambil dari distribusi normal 2.b ternyata variansnya homogen. 4. Untuk itu. gunakan formula berikut : dengan keriteria bila F observasi lebih kecil dari F tabel. karena dari sampel yang independent mungkin mempunyai ciri varian homogen yang heterogen. uji tes statistik sering dikenal dengan nama “Student t” (“t” diambil dari ujung akhir namanya). Uji t hanya dapat dipergunakan untuk menguji perbedaan rata-rata dari dua sampel yang diambil dari suatu populasi yang normal dengan cara random. Data yang diambil merupakan data skala interval atau ratio 3.3. Ringkasan Materi : Uji t adalah salah satu tes statistik yang dipergunakan untuk menguji kebenaran atau kesalahan hipotesis nihil yang dinyatakan dalam bentuk statemen bahwa diantara dua rata-rata hitung tiddak terdapat perbedaan yang signifikan. dapat disimpulkan langkah-langkah penggunaan uji t. seperti : 1. berarti variansnya homogen. Pastikan sampel tersebut sampel berkorrelasi atau sampel terpisah a.

berikut : Created by Eko Susanto . Guru pada SD Negeri 1 Rajabasa menggunakan dua metode pembelajaran: Metode A dan Metode B. setiap selesai mengajar dilakukan tes. Dengan mengaplikasikan formula yang sesuai dengan ciri data akan dapat diambil kesimpulan dari data yang dihadapi.Jika pada langkah 3.b ternyata variansnya heterogen. misal . Contoh penggunaan uji t untuk data sampel yang berkorelasi atau berhubungan (formula 1).907 Contoh uji homogenitas varians . maka pergunakan formula berikut : t =    ∑ X 12 −        (∑ X1) n1 X1 − X 2 2 + ∑ X 2 2 − ∑ (X ) 2 2 n2 n1 + n 2 − 2          5.5 − 7 . Nilai hasil belejar PPKn siswa SD Negeri 2 Rajabasa dengan menggunakan dua macam Metode pembelajaran. yang diujicobakan kepada 10 orang siswa (diambil secara random). misal : data prestasi belajar siswa Pria dan Wanita seperti dalam Tabel 23.5 ) ∑ 24 − − 10 2 10 10 (9 ) t= 1 14/ 90 t = 2 . S i s wa A B C D E F G H I J JUMLAH Metode A 6 7 5 6 7 8 6 6 7 7 65 Metode B 7 9 7 8 6 7 8 7 9 7 75 D -1 -2 -2 -2 1 1 -2 -1 -2 0 -10 D2 1 4 4 4 1 1 4 1 4 0 24 Dapat dihitung : t= (6 . hasilnya seperti pada tabel berikut : Tabel 22.

Tabel 23. hal 77 – 96. Fundamental Statistics in Psychology and Education.2 0 .6 4 9 . Bab 11.42 t = 0.0 4 0 .4 4 0 .6 4 3 .8 x2 1 .8 1 . maka diketahui harga ftabel = 3. 1978.2 . Untuk itu. hal 193 – 209) Created by Eko Susanto .6  1 1    +  10+10−210 10  t= 0.4 4 0 .2 0 . maka uji t menjadi : t= 7−6. 0667 0 . Nilai IPA 10 orang siswa SD Negeri 2 Rajabasa berdasarkan jenis kelamin.4 4 0 .0 4 1 .8  6+9.8 -0. NO 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 JUMLAH PRIA X 7 6 7 8 6 7 6 8 8 7 70 WANITA x2 0 1 0 1 1 0 1 1 1 0 6 x 0 -1 0 1 -1 0 -1 1 1 0 X 8 7 6 5 8 7 7 8 6 6 68 X 1 . Ltd. (n2 – 1) dan taraf signifikan 0. 667 = 1 . 156 1     18  5 t= 0. maka dapat dikatakan bahwa kedua varians tersebut homogin. McGraw-Hill Kogakusha.8 disubstitusikan ke dalam rumus tersebut.6 4 0 .8 -1.2 4 1 .2 -0. Tokyo (Bab 6.5 9 9 3 Dengan menggunakan derajat kebebasan (n1 – 1).0 4 0 .P.173 t= 0..2 1 .05.2 0. jadi F observasi lebih kecil dari batas taraf signifikansi tersebut.2 0 .2 -0.6 Dari tabel tersebut dapat diketahui harga F nya. rumus (formula) berikut digunakan untuk menguji perbedaan dua rata-rata: t=      (∑ X X1 − X 2 2 1 2 − + ∑ X 2  1 1    +  n1 + n2 − 2   n1 n2    ) x1 = 7 x2 = 6. J.2 0. Guilford. ya itu : F = 1 .18.48 Kesimpulan apa yang dapat diperoleh dari perhitungan di atas ? Rujukan : 1.

Sepuluh orang pasien diit (mengurangi makanan dengan maksud supaya berat badan berkurang).4 9 5 .3. Statistik Nonparametrik Untuk Ilmu-ilmu Sosial. Berat badan sebelum diit dan sesudahnya ditimbang untuk mengetahui apakah diit itu berhasil ataukah tidak. Isparjadi. Gramedia. Metoda Statistika. 275 . hal.7 7 7 . Siegel. Bandung (Bab XIII. Uji dulu apakah simpangan baku berat badan sebelum dan sesudah diit sama besar (homogen)? 3.1 7 6 . Created by Eko Susanto . PT. (Bab VIII.4 8 0 .2 7 5 . Hasilnya dalam kg.4 7 9 . 4. Depdikbud Dikti PPLPTK.2 1. 218 – 228) 5. Tarsito. diberikan di halaman berikut ini: Pasie n 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Berat Sebelum Diit 7 8 .6 8 2 . Statistik Pendidikan. 1985. 1984. hal. Sudjana.3 8 4 .2 6 8 .9 8 3 .7 8 5 .8 9 9 . (Terjemahan).290) Tugas dan Latihan : 1.0 6 9 . hal 98 – 123).9 9 0 .4 8 3 . Asumsi apa yang harus diambil mengenai distribusi berat badan? 2.4 9 5 . 1988.6 9 2 . Sidney. Jakarta (Bab IV.7 9 2 . Dapatkah disimpulkan bahwa diit yang telah dilakukan itu berhasil? 4.2 Berat Sesudah Diit 7 7 .

1. yaitu menaksir harga parameter diantara batasbatas dua harga. Agar mahasiswa dapat menaksir parameter sampel.8 dan simpangan baku 3. Agar mahasiswa dapat menaksir parameter simpangan baku. Untuk menaksir sesuatu yang berlaku untuk populasi diperlukan titik penaksir.56. sering orang merasa kurang percaya terhadap rata-rata. 2. 3. dan 3) menaksir parameter sampel. digunakan interval penaksiran atau daerah penaksiran disertai dengan nilai koefisien kepercayaan yang dikehendaki. Ada tiga maccam penaksisran yang akan dilakukan 1) manksir rata-rat. misal rata-rata hitung tidaklah kita yakini begitu saja.7 cm. Setelah dihitung didapat x hitung sebesar 145. Contoh: untuk menaksir tinggi rata-rata siswa SD kota Bandar Lampung. kita harus mencari interval penaksiran yang baik dengan dengan derajat kepercayaan yang memuaskan. Simpangan baku σ diketahui dan populasi berdistribusi normal. Untuk menentukan penkasiran yang lebih tinggi tingkat kepercayaannya. Ada tiga persyarat yang harus dipenuhi lebih dahulu : a. Ringkasan Materi : Data yang diperoleh dari suatu pengukuran. dicoba orang untuk melakukan penaksiran. Dalam praktiknya. dapat dikatakan tinggi siswa SD kota Bandar Lampung berada antara 140 cm sampai dengan 155 cm. maka rumus yang digunakan adalah : Created by Eko Susanto . Menaksir Rata-rata Berdasarkan hasil pengamatan terhadap suatu populasi diperoleh rata-rata 56. Oleh karena itu. Titik penaksir untuk sebuah parameter berlainan tergantung dari harga yang didapat dari sampel yang diambil. 2) menaksir simpangan baku.Pokok Bahasan VII: (2 X Pertemuan) Tujuan Pembelajaran : 1. Biasanya orang melakukan titik penaksir itu dari interval penaksiran atau daerah penaksiran. Agar mahasiswa dapat menaksir parameter rata-rata hitung. Makin lebar daerah penaksiran tentu saja makin diyakini akan kebenarannya. diambil sampel secara acak. maka angka ini menjadi titik penaksir tinggi rata-rata siswa SD kota Bandar Lampung. Tentukan interval penaksiran parameter dari data tersebut. Contoh data di atas. Jika data ini dipakai untuk menaksir tinggi rata-rata siswa SD.

035 ) < µ < 76. maka rumus yang digunakan adalah : s s x − t p.057 74.34 − 1.95.x − z1 γ .987  < µ < 76. s s < µ < x + t p.34 + 1.987 (1.34 − 1.34 − 1. Indonesia. n n c.34 + 1. 2 σ n b.34 + 1.987  < µ < 76. Didapat x = 76.397 Dapat disimpulkan bahwa kita meyakini 95 % interval kepercayaan nilai Bhs. < µ < x + t p. Indonesia rata-rata siswa SD adalah 74.64   8.283 < µ < 78. Simpangan baku σ tidak diketahui dan populasi berdistribusi normal.34 dan s = 8.64  76. Untuk ρ = 0.944   8.987 Maka dari rumus di atas diperoleh interval penaksiran sebagai berikut :  8.34 − 2. maka dapat dipakai rumus pada b (c) di atas. Simpangan baku σ tidak diketahui dan populasi tidak berdistribusi normal (tetapi ukuran n tidak terlalu kecil.34 titik penaksiran telah ditentukan Jika dikehendaki interval penaksiran nilai rata-rata dengan koefisien kepeercayaan 0.944  76.035) 76. 2 σ n < µ < x + z1 γ .987   8.34 + 2.987(1.283 < µ < 78. maka rumus yang digunakan adalah : x − t p.397 Dengan kata lain Created by Eko Susanto .64 Dapat dikatakan bahwa nilai rata-rata siswa SD tersebut adalah 76. n n Contoh : sampel acak dari 80 orang siswa telah diambil dari sebuah sekolah dasar tentang nilai Bhs.057 < µ < 76.64  76.64   8.975 dan dk = 99 dengan inteerpolasi dari Daftar G dalam Apendix (Sudjana) maka diperoleh t ρ = 1.987   80   80   8.

dan χ 12 (1− γ ) didpat dari daftar chi-kudrat berturut-turut untuk ρ = 1 2 (1 + γ ) dan ρ = 1 2 (1 − γ ) dengan dk (n – 1) Untuk mendapatkan interval penaksiran simpangan baku σ . tinggal melakukan penarikan akar ketidasamaan dalam rumus di atas. dihasilkan harga statistik s2 = 7. 7 16 . hal ini dilakukan karena titik penaksiran s untuk σ adalah bias.397σ 2. Indonesia berada dalam interval dengan batas 74. Menaksir selisih dua rata-rata Untuk mengetahui apakah dua rata-rata populasi berada pada suatu rentangan tertentu yang kita yakini (100 %) berada diantara kedua rata-rata tersebut. rata-rata dan simpangan baku x 1 . 75 Berarti : diyakini dan merasa percaya bahwa simpangan baku σ akan ada dalam interval yang dibatasi 2. maka dicoba manaksirnya berdasarkan rata-rata dan simpangan baku masing-masing : µ 1 dan σ 1 untuk populasi ke satu dan µ 2 dan σ 2 untuk poulasi ke dua. Dari masing-masing populasi diambil sampel acak n1 dan n2. 3. s 2 Akan ditaksir rata-rata x1 − x 2 Bagaiman interval penaksirannya : yang umum dipakai adalah σ 1 = σ 2 = σ tetapi formula : tidak diketahui besarnya.95 < σ 2 < 14 . maka pertama-tama ditentukan lebih dahulu s2 dengan menggunakan Created by Eko Susanto .0 dari rumus di atas.8 dengan koefisien kepercayaan 0. Rumus : (n − 1)s 2 < σ 2 < (n − 1)s 2 2 2 χ 1 (1+γ ) χ 1 (1 − γ ) 2 2 2 2 dengan n = ukuran sampel. Sebagai contoh : Sebuah sampel acak berukuran n = 30 telah diambil dari suatu populasi yang berdistribusi normal dengan simpangan baku σ .975 = 45.8 atau 4 .95 dan dk = 29.283 dan 78. s 1 dan x 2 .8 < σ 2 < (29 )7 . maka daftar chi-kudrat diddapat : χ 02.dapat dikatakan bahwa nilai rata-rata siswa SD dalam Bhs. 025 = 16. Menaksir simpangan baku Jika distribusi normal (populasi) dengan variansσ .23 dan 3. sedangkan χ 12 (1+ γ ) .7 dan χ 02. 23 < σ 2 untuk < 3 .14 interval penaksiran simpangan baku σ adalah 45 .75. diperoleh : (29 )7 . 0 2 .2 maka 100 γ % interval kepercayaan untuk σ 2 ditentukan dengan menggunakan rumus chi-kuadrat.

06 dan 12.984 X 1. diperoleh : (70. Makin kecil beda keduanya tentu saja makin baik menaksirnya .53 108 Selanjutnya dihitung : s 1 1 + n1 n2 =s 1 1 + = 1.7 Metode B 2 s2 = 37. metode A 2 dilakukan sebanyak 50 kali menghasilkan rata-rata = 60.s + n1 n2 n1 n2 tp didapat dari distribusi Student dengan ρ = 1 (1 + γ ) dan dk = (n1 + n2 – 2). 2 contoh : Kita misalkan ada dua metode mengajar yang seirng dilakukan.984 X 1.7 + (60 − 1)37.4 − 60.2 Tentukan interval dilakukan 60 kali menghasilkan rata-rata 70. ada dua kemungkinan terlalu tinggi atau terlalu rendah.984 dari rumus taksiran di atas. misal ditaksir rata-rata waktu yang dipakai siswa   dalam menyelesaikan PR yang diberikan oleh guru Matematik.08 < µ1 − x2 < (70. Untuk koefisien kepercayaan γ dan populasi normal dengan simpangan baku σ diketahui.34 atau merasa yakin selisih rata-rata pengukuran kedua metode pengukuran akan ada dalam interval yang dibatasi oleh 8.4 dan kepercayaan mengenai perbedaan rata-rata pengukurn data tersebut di atas? Untuk menyelesaikan persoalan tersebut.s 1 2 p 1 1 1 1 + < x1 − x2 + t p .06 < x1 − x2 < 12.2 = 31. karena makin dekat penaksir yang dipakai dengan kepada parameter yang ditaksir.2 dan s1 = 24.975 dan dk = 108. maka ukuran sampel :  σz 1 γ 2 n>  b    Untuk contoh.2 ) − 1. untuk 2 Created by Eko Susanto .4 − 62.08 8.2 50 + 60 − 2 s2 = (49 )24. ddari daftar distribusi t didapat t = 1.34 4. dengan formula : (x − x ) − t .2 ) + 1.08 50 60 dengan p = 0. Menaksir parameter sampel Berapa ukuran sampel yang diperlukan dalam suatu penelitian? Untuk itu dicoba menaksiranya.s2 = (n 1 2 − 1 )s 12 + (n 2 − 1 )s 2 n1 + n 2 − 2 sedangkan interval kepercayaan ditentukan dengan distribusi Student.7 + (59 )37. maka dari varians gabungan data diperoleh s2 = (50 − 1)24.

sampel 3. Apa yang dimaksud dengan koefisien kepercayaan penaksiran? 4. 1984.05   0. Bandung (Bab XI.58. hal 193 – 209) 2. ukuran sampel yang diperlukan untuk meneliti masalah penggunaan 2 2 2 waktu mengerjakan PR bagi siswa SD paling sedikit n = 666 orang dan bersifat deskrit. Rata-rata b. Guilford. Distribusi apakah yang digunakan untuk menntukan interval kepercyaan simpangan baku populasi brdistribusi normal? __________________ Created by Eko Susanto . berapa siswa yang perlu diambil sebagai sampel? Dengan σ = 0.. 1978. Bab 11. Simpangan baku c. J.208) Tugas dan Latihan : 1. Fundamental Statistics in Psychology and Education. 194 .8) n > 665. Sudjana. Apakah yang dimaksud dengan penaksir ? Jika sebuah parameter ditaksir oleh sebuah penaksir. Kita ingin menaksir parameter berdasarkan statistik. maka dari rumus di atas didapat : n > (25.5 menit dan b = 0. Ketika menaksir rata tersebut. Daftar Rujukan : 1. Metoda Statistika. Sebuah sampel acak diambil harus diambil dari populasi yang bersangkutan. Faktor-faktor apa saja yang harus diperhatikan untuk menentukan ukuran sampel? 5. Tuliskan sifat penaksir apa yang dimiliki statistik berikut : a. McGraw-Hill Kogakusha. hal. Tarsito. diperlukan derajat kepercayaan 99 % dengan beda yang lebih kecil dari 0.05  Karena itu.58 X 0. Tokyo (Bab 6. jika diketahhui simpangan baku waktu yang diperlukan 5 menit.itu diperlukan sebuah sampel.29   2.5  n> n>    0.54  1.P. hal-hal apa yang terjadi? 2.05 menit dengan angka z = 2.05. hal 77 – 96. Ltd. Selisih dua rata-rata d.