www.setyawara.webnode.

com

Purwakaning Atur
Awit saking kajurunging manah, kula cumanthaka ndhèrèk cawé – cawé
urun rembag babagan pamarsudining basa, sastra, tuwin aksara Jawa.
Modul punika namung kanggé ambantu para siswa anggènipun sami sinau
basa Jawi, lan sakpérangan modul punika kaserat mawi aksara Jawi gagrak
Sriwedarèn lan gagrak KBJ – Malang, wondéné tata gelar panulising latin basa Jawi
kajumbuhaken kaliyan ejaan basa Jawi aksara Latin wedalan Balai Pustaka Yogyakarta
edisi revisi taun 2006.
Bok bilih sakmangké pinanggih samukawis ingkang taksih rinaos kirang
anjangkepi menggahing materi ingkang gegayutan kaliyan kurikulum ingkang
lumampah, awit saking punika panyaruwé para winasis lan para pamaos tansah
kula antu – antu.
Ing wasana mugi – mugi modul punika wonten ginanipun tumrap para
kadang dwija langkung – langkung tumrap para siswa.
Nuwun.
Kepala SMA N 1 Sanden

Pangripta

Drs. Ir. H. Joko Kustanta
Nip.19660913 199103 1 004

Setya Amrih Prasaja,S.S.
Nip. 19810726 201001 1 011

Sinengkalan Candrawarsi
Nembah Suci Wiwaraning Jagad

Widyaséna Pustaka Modul basa Jawa SMA N 1 Sanden Semester II - XI

|1

www.setyawara.webnode.com

Wulangan angka 1
STANDAR KOMPETENSI
KOMPETENSI DASAR
INDIKATOR

: Memahami berbagai wacana lisan sastra dan budaya Jawa dari berbagai sumber.
: Membaca, menulis dan membuat sengkalan.
:
- Menyebutkan jenis dan macam sengkalan
- Membaca beberapa contoh sengkalan.
- Merangkai sebuah sengkalan.

A. KAWRUH SENGKALAN
Punapa ta ingkang winastan sengkalan punika ?, sengkalan punika saking
tetembungan sansekerta (

Sak + kala

) śaka + kāla, śaka ateges salah satunggaling taun

ingkang kaginakaken déning bangsa Hindu, wondéné Kāla tegesipun wekdal utawi
pétangan. Tetembungan śaka kāla, lajeng banjur éwah dados sangkalan lan sengkalan.
Sengkalan punika saged dipuntegesi, tetembungan ingkang rinengga salebeting
ukara lan nggadhahi teges angkaning taun. Wondéné pangrakiting sengkalan punika
mawi

cara

walikan

tegesipun

anggènipun

maos

mawi

sarana

dipunwalik

tuladhanipun;
Sengkalan angka taun 1983 minangka tetenger adeging SMA N 1 Sanden ;
?t]i[asTiwiwrsiwi.

(Tri Ésti Wiwara Siwi)
3

8

9

1

Widyaséna Pustaka Modul basa Jawa SMA N 1 Sanden Semester II - XI

|2

www.setyawara.webnode.com

Tuladha sengkalan punika boten kawaos angka taun 3891 nanging kawaos 1983,
kok saged mekaten ?, kawruh sengkalan punika nggadhahi waton mekaten :
______3_____

_____8_______ _____9_______ ______1_______

Ékan

Dasan

Atusan

Èwon

Dados sengkalan Tri Èsti Wiwara Siwi :
3

8

9

1

Tembung Tri punika nggadhahi watak 3 lan wonten papan ékan mila kawaos
tiga (3).

Tembung èsti punika nggadhahi watak 8 lan wonten papan dasan mila kawaos
wolung dasa (80).

Tembung wiwara punika nggadhahi watak 9 lan wonten papan atusan mila
kawaos sangangatus (900).

Tembung Siwi punika nggadhahi watak 1 lan wonten papan èwon mila kawaos
sèwu (1000).

Mila sengkalan nginggil kalawau kawaos angka taun sèwu sangangatus wolungdasa tiga
utawi sèwu sangangatus wolungpuluh telu.
1. Manut wujudipun sengkalan kapérang dados 2 ( kalih ) ;
a. Suryasengkala, sengkalan ingkang kadamel kanggé nengeri lumampahing
angkaning taun surya.
Tuladhanipun ; 
Sengkalan angka taun minangka tetenger adeging SMA N 1 Sanden,
Bantul ;
?t]i[asTiwiwrsiwi. (Tri Èsti Wiwara Siwi) taun Masèhi 1983.
t]i

nggadhahi watak

3

[asTi

nggadhahi watak

8

wiwr

nggadhahi watak

9

siwi

nggadhahi watak

1

Widyaséna Pustaka Modul basa Jawa SMA N 1 Sanden Semester II - XI

|3

www.setyawara.webnode.com

b. Candrasengkala, sengkalan ingkang kadamel kanggé nengeri lumampahing
angkaning taun candra (taun Jawa). 
Sengkalan angka taun
Bintara ;

minangka tetenger adeging Kraton Demak

?genimtisinirmJnMi. (Geni Mati Siniram Janmi) taun Jawi 1403.
geni

nggadhahi watak

3

mti

nggadhahi watak

0

sirm\

nggadhahi watak

4

jnMi

nggadhahi watak

1

2. Manut jinisipun sengkalan kapérang dados 3 ( tiga ) ;
a. Sengkalan lamba, sengkalan ingkang kadamel salebeting ukara mawi
tetembungan – tetembungan ingkang prasaja. Tuladhanipun ;
?butngsiji. (Buta Lima Naga Siji) taun Jawi 1855 Dal Windu Sangara
but

nggadhahi watak

5

buta tegesipun sampun cetha

lim

nggadhahi watak

5

lima tegesipun sampun cetha

ng

nggadhahi watak

8

naga tegesipun sampun cetha

siji

nggadhahi watak

1

siji tegesipun sampun cetha

b. Sengkalan miring, sengkalan ingkang kadamel salebeting ukara mawi
tetembungan ingkang miring saking tetembungan watak sengkalan lamba.
Tuladhanipun ;
?t]i[asTiwiwrsiwi. (Tri Èsti Wiwara Siwi) taun Masèhi 1983.

Tembung t]i sami tegesipun kaliyan telu ingkang dipunkajengaken
punika angka telu, mila tembung t]i nggadhahi watak 3 (tiga).

Widyaséna Pustaka Modul basa Jawa SMA N 1 Sanden Semester II - XI

|4

www.setyawara.webnode.com

Tembung

[asTi

sami

tegesipun

kaliyan

gjh

ingkang

dipunkajengaken punika gajah utawi antebing ati, wondéné gjh
punika wonten gegayutanipun [asTi mila nggadhahi watak 8 (wolu).

Tembung wiwr tegesipun sampun cetha mila nggadhahi watak 9
awit tembung wiwr punika kajumbuhaken kaliyan lw= utawi
gpur mila watak tembung wiwr nggadhahi watak 9 (sanga).

Tembung siwi sami tegesipun kaliyan put] ingkang nggadhahi
watak 1 (setunggal).

c. Sengkalan memet, sengkalan ingkang kadamel boten mawi piranti ukara,
nanging adatipun awujud sesunggingan (gambar), reca, candhi, gedhong, lan
sakpanunggalanipun. Wondéné maosipun saged dados sengkalan lamba
punapadéné miring. Tuladhanipun ; 

Sengkalan memet ingkang kawaos dados sengkalan miring (Dik

Gajah Tinunggangan Jalma) taun Jawi 1785 Wawu Windu Kuntara.
fik\ (dik) utawi but (buta)
jlM (jalma) utawi [w=o (wong)
tinu=gzn\ (tinunggangan)
gjh (gajah)

Sengkalan memet nginggil punika boten kawaos Dik Jalma tinunggangan Gajah
nanging kawaos Dik Gajah Tinunggangan Jalma, déné saged dipunandharaken kados ing
ngandhap punika ;

Widyaséna Pustaka Modul basa Jawa SMA N 1 Sanden Semester II - XI

|5

www.setyawara.webnode.com

fik\ (dik) 

nggadhahi watak angka 5

gjh (gajah) 

nggadhahi watak angka 8

tinu=gzn\ (tinunggangan) 

nggadhahi watak angka 7

jlM (jalma) 

nggadhahi watak angka 1 

Sengkalan memet ingkang kawaos dados sengkalan miring (Surya
Catur Wiwaraning Jagad) taun Jawi 1941 Éhe Windu Kuntara.
Gegambaraning Surya
Gegambaraning Jagad, bumi, buwana
Gegambaraning Gapura, Wiwara

Surya Catur Wiwaraning Jagad. 
Sengkalan memet ingkang kawaos dados sengkalan lamba (Geni Dadi

Sucining

Jagad). Taun Jawi 1443 Alip Windu Sancaya, minangka

tetenger yasan kekayon / gunungan wayang.

Saklajengipun punapa ta kagunanipun sengkalan tumrap bebrayan agung Jawi,
kagunanipun sengkalan punika antawisipun :
a. Minangka sarana kanggé nengeri angkaning taun salebeting panyeratan
Widyaséna Pustaka Modul basa Jawa SMA N 1 Sanden Semester II - XI

|6

www.setyawara.webnode.com

layang utawi serat – serat Jawi.
?ni/musN[asQirj. (Nir Musna Èsthi Raja)  Taun Jawi 1800 Bé Windu
Sancaya, minangka tetenger panyerating serat Ajisaka.
b. Minangka sarana kanggé nengeri angkaning taun salebeting yasan
wewangunan Candhi, Gedhong, Grha (griya).
?ngmulukTinitihavJnM. (Naga Muluk Tinitihan Janma)  Taun Jawi
1708 Éhe Windu Adi, minangka tetenger adeging utawi yasan Panggung
Sangga Buwana Karaton Kasunanan Surakarta Hadiningrat.
?fWingrstu=gl\. (Dwi Naga Rasa Tunggal)  Taun Jawi 1682 Jimakir
Windu Adi, minangka tetenger adeging utawi yasan Karaton Kasultanan
Ngayogakarta Hadiningrat.
c. Minangka sarana kanggé nengeri salah satunggaling kadadosan ingkang
wigatos.
?geniffisucinNi=jgf\. (Geni Dadi Sucining Jagad)  Taun Jawi 1443
Alip Windu Sancaya, minangka tetenger yasan kekayon / gunungan
wayang.
d. Minangka sarana kanggé panyandraning utawi panjangka kadadosan
salebeting warsa.
Tuladha :
?ti/tmulukTnPsWiwi. (Tirta Muluk Tanpa Swiwi)  Taun Masèhi 2004.
Wonten kadadosan Tsunami ing laladan Nangroe Aceh Darussalam.
?[aoy[gKomB|lSuwu=zi=pnF|lu. (Hoyag Kombul Suwunging Pandulu) 
Taun Masèhi 2006. Wonten kadadosan Lindhu ageng ing laladan Bantul lan
sakkiwa tengenipun.
Menawi badhé nyinaoni bab sengkalan kedah mangertosi bab setunggal lan
setunggaling watak – wataking tembung, ing ngandhap punika sakpérangan watak –
watak tembung ingkang asring kaginakaken salebeting ndamel sengkalan ;
1. Tetembungan ingkang nggadhahi watak 1 (setunggal) kadosta ;
Tunggal, Siji, Nyawiji, Gusti, Sujanma, Jalma, Wong, Semèdi, Nabi, Rupa, Maha, Iku, Rat,
Jagad, Bumi, Bawana, Surya, Candra, Kartika, Urip, Wani, Putra, Tyas, Kalbu, Wardaya.
Widyaséna Pustaka Modul basa Jawa SMA N 1 Sanden Semester II - XI

|7

www.setyawara.webnode.com

Raja, Ratu, Narpa. Lsp.
2. Tetembungan ingkang nggadhahi watak 2 (kalih) kadosta ;
Kalih, Dwi, Asta, Nembah, Nyembah, Nétra, Caksu, Soca, Pandulu, Tingal, Paningal,
Kembar, Myat, Swiwi, Peksi, Paksi, Paksa, Sikara, Dresthi, Kanthi, Apasang, Sungu,
Talingan, Karna. Lsp.
3. Tetembungan ingkang nggadhahi watak 3 (tiga) kadosta ;
Tiga, Tri, Bahni, Geni, Agni, Ujwala, Murub, Urub, Dahana, Payudhan, Yudha, Perang,
Kaya, Kadya, Kadi, Bentèr, Kawruh, Guna, Wédha, Naut, Teken, Pawaka, Rananggana,
Brama. Lsp.
4. Tetembungan ingkang nggadhahi watak 4 (sekawan), kadosta ;
Papat, Pat, Catur, Wahana, Warih, Dadya, Kéblat, Suci, Wening, Nadi, Toya, Jaladri,
Samodra, Tasik, Sindu, Marta, Karta, Masuh, Segara. Lsp.
5. Tetembungan ingkang nggadhahi watak 5 (gangsal), kadosta ;
Lima, Gangsal, Panca, Pandawa, Wisik, Gati, Indriya, Parastra, Gaman, Panah, Pusaka,
Lungid, Landhep, Guling, Diyu, Dik, Buta, Yaksa, Raseksa, Raseksi, Wil, Galak, Tata,
Maruta, Bayu, Samirana, Angin, Marga. Lsp.
6. Tetembungan ingkang nggadhahi watak 6 (nem), kadosta ;
Nem, Sad, Rasa, Hartati, Sarkara, Tikta, Obah, Oyag, Kayu, Wreksa, Prabatang, Lindhu,
Mangsa, Naya, Wayang, Ilat. Lsp.
7. Tetembungan ingkang nggadhahi watak 7 (pitu), kadosta ;
Pitu, Sapta, Prawata, Parwata, Giri, Arga, Gunung, Acala, Pandhita, Resi, Wiku, Sogata,
Swara, Dwija, Wulang, Mulang, Weling, Wasita, Tunggang, Titihan, Titih, Turangga,
Aswa, Kuda, Jaran, Sabda, Muni. Lsp.
8. Tetembungan ingkang nggadhahi watak 8 (wolu), kadosta ;
Wolu, Astha, Basu, Basuki, Slira, Murti, Bujangga, Pujangga, Manggala, Taksaka, Ula,
Naga, Sarpa, Sawer, Dwipa, Bajul, Liman, Dwipangga, Èsthi, Gajah, Dirada, Kunjara,
Tanu, Madya. Lsp.
9. Tetembungan ingkang nggadhahi watak 9 (sanga), kadosta ;
Sanga, Sang, Nawa, Déwa, Dwara, Lawang, Kori, Gapura, Lawang, Wiwara, Ambuka,
Gandha, Puspa, Kembang, Kusuma, Bedhah, Muka, Rudra, Gatra, Menga, Mancep. Lsp.
10. Tetembungan ingkang nggadhahi watak 0 (kosong), kadosta ;
Ilang, Musna, Sirna, Nir, Murca, Mlethik, Langit, Akasa, Wyat, Tawang, Kombul, Muluk,
Widyaséna Pustaka Modul basa Jawa SMA N 1 Sanden Semester II - XI

|8

www.setyawara.webnode.com

Nenga, Luhur, Duwur, Adoh, Swarga, Tanpa, Tan, Swuh, Suda, Windu. Lsp.
Punika sakpérangan watak wantunipun tembung – tembung ingkang asring
kaginakaken salebeting kawruh sengkalan, ing ngandhap punika minangka tuladha
wujudipun sengkalan sanèsipun ; 

?ni/musN[asQirj. (Nir Musna Èsthi Raja)  Taun Jawi 1800 Bé Windu
Sancaya. 

?snÒ`ictu/kusumnNi=jgf\. (Santri Catur Kusumaning Jagad)  Taun

Jawi 1943 Dal Windu Kuntara. 
?fWingrstu=gl\. (Dwi Naga Rasa Tunggal)  Taun Jawi 1682 Jimakir

Windu Adi. 
?luzifFi=wsitamB|kbwn. (Lungiding Wasita Ambuka Bawana) 
Taun Masèhi 1975. 
?sbFpnDwrgvwiji. (Sabda Pandhawa Raga Nyawiji)  Taun Masèhi
1957. 
?pnF|lusi/nmusNnNi=pnemBh. (Pandulu Sirna Musnaning Panembah)  Taun
Masèhi 2002. 
?ti/tmulukTnPsWiwi. (Tirta Muluk Tanpa Swiwi)  Taun Masèhi 2004. 

?[aoy[gKomB|lSuwu=zi=pnF|lu. (Hoyag Kombul Suwunging Pandulu) 
Taun Masèhi 2006.
A. Gladén 1. Wangsulana pitakon – pitakon ngandhap punika ;
1. Manut wujudipun sengkalan punika kapérang dados pinten, cobi andharaken
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
Widyaséna Pustaka Modul basa Jawa SMA N 1 Sanden Semester II - XI

|9

www.setyawara.webnode.com
2. Sengkalan Candra utawi candrasangkala punika punapa ?
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
3. Punapa bèntenipun taun Candra lan taun Surya, paringana tuladhanipun !
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
4. Punapa ingkang dipunwastani sengkalan memet punika ?
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
5. Cobi andharaken kagunanan saking sengkalan !
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………

B. Gladhèn 2. Wigatosaken pranyatan ngandhap punika, lajeng wangsulana kanthi
maringi wangsulan leres punapa klèntu pranyatan kalawau.
1. Sengkalan punika saking tembung sengkala + panambang (an).
Wangsulan :...................................................................................................................
2. Kala punika sami tegesipun kaliyan wekdal utawi titi wanci.
Wangsulan :...................................................................................................................
3. Sengkalan ?t][asQiwiwrsiwi. Punika negesi angka taun 1982.
Wangsulan :...................................................................................................................
4. Tembung mnÒ`i,put]i,snÒ`i, Punika nggadhahi watak angka setunggal.
Wangsulan :..................................................................................................................
5. Tembung gjh,pu[j=og,ng, Punika nggadhahi watak angka wolu.
Wangsulan :...................................................................................................................

Widyaséna Pustaka Modul basa Jawa SMA N 1 Sanden Semester II - XI

| 10

www.setyawara.webnode.com

6. Angka taun 1682 menawi karacik sengkalan dados ?fWingrstu=gl\,
Wangsulan :...................................................................................................................
7. Sengkalan surya utawi ugi winastan suryasengkala, punika kalebet jinising
sengkalan ingkang kaginakaken kanggé tetenger lumampahing taun Masèhi.
Wangsulan :..................................................................................................................
8. Sengkalan memet punika salah satunggaling sengkalan ingkang rinacik
salebeting ukara – ukara kawi.
Wangsulan :...................................................................................................................
9. Pepethan ngandhap punika kalebet sengkalan miring.
Wangsulan :.....................................................................................

10. Tata ngracik ukara sengkalan punika kanthi sarana dipunwalik.
Wangsulan :...................................................................................................................
C. Gladhén 3. Golèkana watak angka tembung – tembung ngandhap punika ?
1. k/t

: …………………………………………………………………

2. fan

: …………………………………………………………………

3. p/wt

: …………………………………………………………………

4. put]i

: …………………………………………………………………

5. limn\

: …………………………………………………………………

D. Gladhèn 4. Golèkana angkaning tahun sengkalan – sengkalan ngandhap punika ;
1. ?k/nail=sW/gnNi=pnF|lu.

: ………………………….

2. ?[komB|lGnFnNi=kusumvwiji.

: ………………………….

Widyaséna Pustaka Modul basa Jawa SMA N 1 Sanden Semester II - XI

| 11

www.setyawara.webnode.com
3. ?k/nail=sW/gnNi=pnF|lu.

: ………………………….

4. ?snÒ`iszwiwrnNi=jgf\.

: ………………………….

5. ?ti/tmulukTnPsWiwi.

: ………………………….

6. ?[aoy[gKom|BlSuwu=zi=pnF|lu.

: ………………………….

7. ?fWingrstu=gl\.

: ………………………….

8. ?geniffisucinNi=jgf\.

: ………………………….

9. ?luzifFi=wsitamB|kbwn.

: ………………………….

10. ?ti/tmulukTnPsWiwi.

: ………………………….

E. Gladhèn 5. Gawénen sengkalan taun – taun ngandhap punika (wangsulan kedah
mawi aksara Jawi) :
1. 2012

:……………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………

2. 1978

:……………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………

3. 1992

:……………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………

4. 1945

:……………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………

5. 1973

:……………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………

6. 1965

:……………………………………………………………………………………

Widyaséna Pustaka Modul basa Jawa SMA N 1 Sanden Semester II - XI

| 12

www.setyawara.webnode.com
……………………………………………………………………………………
7. 1992

:……………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………

8. 1950

:……………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………

9. 1999

:……………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………

10. 1908

:……………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………

Gladhèn !!!
F. Pilihen wangsulan kang paling bener kanthi mènèhi tanda ping (X) ing aksara a, b,
c, d, utawa e ing lembar jawaban kang wis cumawis !
1. Tetembungan ingkang rinakit salebeting ukara, lan nggadahi teges angkaning taun
dipunwastani ?
a. Candrasengkala
d. Suryasengkala
b. Memet
e. Sengkalan
c. Lamba
2. Tetembungan Sak + kala asalipun saking basa ?
a. Sansekerta
d. Pallava
b. Jawa Kina
e. Devanagari
c. Kawi
3. Sengkalan ingkang kanggé nengeri lumampahing angkaning taun Masèhi, sinebat
?
a. Sengkalan
d. Sengkalan memet
b. Candrasengkala
e. Sengkalan lamba
c. Suryasengkala
4. Sengkalan manut wujudipun wonten pinten ?
a. Tiga
d. Gangsal
b. Kalih
e. Setunggal
c. Sekawan
5. Sengkalan ?fWingrstu=gl\. Nggadhahi teges angka taun ?

a. 1973
b. 1682
c. 1993

d. 1983
e. 2003
Widyaséna Pustaka Modul basa Jawa SMA N 1 Sanden Semester II - XI

| 13

www.setyawara.webnode.com

6. Sengkalan ingkang rinacik
dipunwastani?
a. Sengkalan miring
b. Sengkalan lamba
c. Sengkalan memet

lan

kadamel

mawi

pepethan,

utawi

gambar

d. Suryasengkala
e. Candrasengkala

7. Tembung [asQi nggadhahi watak angka ...............?
a. Wolu
b. Pitu
c. Sanga

d. Kalih
e. Tiga

8. Tembung geni nggadhahi watak angka ...............?

a. Wolu
b. setunggal
c. Sanga

d. Kalih
e. Tiga

9. Tembung mnÒi` nggadhahi watak angka ...............?

a. Wolu
b. Pitu
c. Sanga
10. Sengkalan memet punika negesi angka taun ?

d. Kalih
e. Tiga

a. 1993
d. 1941
b. 1943
e. 1983
c. 2003
11. Sengkalan memet nginggil punika saged kawaos ?
a. ?ctu/su/ygpurnNi=jgf\.
b. ?su/yctu/jgfFi=wiwr.
c. ?su/yctu/wiwrnNi=jgf\.
d. ?t]i[asQiwiwrsiwi.
e. ?snÒ`ictu/amB|kjgf\.

Widyaséna Pustaka Modul basa Jawa SMA N 1 Sanden Semester II - XI

| 14

www.setyawara.webnode.com

12. Sengkalan memet ngandhap punika nggadhahi teges angka taun ....?

a. 1978
d. 1975
b. 1785
e. 1945
c. 1875
13. Sengkalan memet nginggil punika saged kawaos.....?
a. ?fWingrstu=gl\.

d. ?fikGjhtinu=g=zvJm.

b. ?butlimngsiji.

e. ?t]i[asQiwiwrsiwi.

c. ?snÒ`ictu/amB|kjgf\.
14. Ing ngandhap punika kalebet watak tiga (3) tembung sengkalan, kejawi ?
a. gun

d. ffi

b. geni

e. kfi

c. put]i
15. Ngandhap punika kagunaning sengkalan, kejawi
a. Kanggé nengeri angkaning taun
b. Kanggé métung taun lan windu
c. Kanggé nengeri kedadosan salebeting taun
d. Kanggé nyandra kedadosan salebeting taun
e. kanggé nengeri salah satunggaling kadadosan ingkang wigatos
16. Tetembungan but,pusk,pnDw. Punika ggadhahi watak angka ?
a. ;6;

d. ;1;

b. ;4;

e. ;8;

c. ;5;

Widyaséna Pustaka Modul basa Jawa SMA N 1 Sanden Semester II - XI

| 15

www.setyawara.webnode.com

17. Sengkalan ?butlimngsiji. Nggadhahi teges angka taun ?
a. ;g855;

d. ;g992;

b. ;g862;

e. ;2002;

c. ;g982;
18. Taun ;1855; menawi kadamel sengkalan dados ?
a. ?butlimngsiji.
b. ?fWingrstu=gl\.
c. ?[nt]ail=si/nnNi=pnF|lu.
d. ?geniffisucinNi=jgf\.
e. ?ngmulukTinitihavJnM.
19. ?temB|=pnF|lupuniktegesSipunSmikliyn\,
a. tzn\

d. gulu

b. [nt]

e. suku

c. rikM
20. ?temB|=[conF`punikfsnmnNipun\,
a. s}[z[z

d. xmB|ln\

b. linT=

e. gunu=

c. buwn

Widyaséna Pustaka Modul basa Jawa SMA N 1 Sanden Semester II - XI

| 16

www.setyawara.webnode.com

STANDAR KOMPETENSI
KOMPETENSI DASAR
INDIKATOR

: Memahami berbagai wacana lisan sastra dan budaya Jawa dari berbagai sumber.
: Mengenal dan menghitung taun Jawa
:
- Menyebutkan jenis dan macam taun Jawa
- Menyebutkan jenis dan macam windu.
- Menyebutkan jenis dan macam sasi, pasaran, hari dalam penanggalan Jawa.

A. TAUN JAWA
Wiwit jaman rumiyin ngantos dumugi sakmangké, tiyang Jawa taksih kathah
ingkang ngugemi lan ngginakaken titi kalamangsa Jawa, taun Jawa utawi jeneng
latinipun Anno Javanicus (AJ), punika

yasan dalem kanjeng Sultan Agung

Hanyakrakusuma. Rikala rumiyin tiyang Jawa taksih ngginakaken titi kalamangsa
saking tetilaraning Hindu – Majapahit, rèhning ing tanah Jawa sampun kathah ingkang
ngrasuk agami Islam, Sultan Agung lajeng damel éwah – éwahan ing babagan
pétanganing taun lumantar lampahing rembulan ingkang kajumbuhaken kaliyan taun
Hijriyah.
Éwah – éwahan punika dumados rikala surya kaping 8 Juli 1633 Masèhi, utawi
taun 1555 Saka, lan taun 1043 Hijriyah. Sasi – sasi salebeting taun Jawa ugi
kajumbuhaken kaliyan sasi – sasi salebeting taun Hijriyah.
Sinaosa taun Jawa lan Hijriyah sami - sami adedhasar lakuning rembulan,
nanging taun Jawa lan Hijriyah punika bènten utawi sisip sakedhik ing gunggungipun
(jumlah) dinten. Gunggungipun dinten salebeting taun Jawa wonten 354 3/8 dinten,
wondéné taun Hijriyah 354 11/30 dinten, salebetinging taun Hijriyah saben 30 taun
wonten 11 taunipun Kabisat, nanging salebeting taun Jawa wonten 3 taunipun Kabisat
saben 8 taun sepisan (sewindu), bab punika ingkang njalari lampahing taun Jawa lan
Hijriyah saged sami, saben 120 taun sepisan taun Jawa majeng sedinten.
Widyaséna Pustaka Modul basa Jawa SMA N 1 Sanden Semester II - XI

| 17

www.setyawara.webnode.com

B. NEPTU TAUN, SASI, PASARAN, LAN PADINAN
Taun Jawa punika adedhasar lampahing rembulan lan kajumbuhaken kaliyan
taun Hijriyah, mila jeneng sasi salebeting taun Jawa banjur kajumbuhaken kaliyan
jeneng sasi sajroning taun Hijriyah ; 
SASI JAWA – HIJRIYAH, LAN GUNGGUNG DINTENIPUN

No
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12

JENENG SASI
SURA
SAPAR
MULUD
BAKDAMULUD
JUMADILAWAL
JUMADILAKIR
REJEB
RUWAH
PASA
SAWAL
DULSINGIDAH
BESAR

GUNGGUNG
30 DINTEN
29 DINTEN
30 DINTEN
29 DINTEN
30 DINTEN
29 DINTEN
30 DINTEN
29 DINTEN
30 DINTEN
29 DINTEN
30 DINTEN
29 / 30 DINTEN

KATRANGAN

Kabisat 

SASI JAWA – HJRIYAH LAN NEPTUNIPUN
NO
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12

SASI JAWA
SURA
SAPAR
MULUD
BA’DA MULUD
JUMADIL AWAL
JUMADIL AKIR
REJEB
RUWAH
PASA
SAWAL / BADA
DULSINGIDAH
BESAR

SASI HIJRIYAH
MUHARRAM
SAFAR
RABIUL AWAL
RABIUL TSANI
JUMADIL AWAL
JUMADIL TSANI
RAJAB
SYA’BAN
RAMADHAN
SYAWAL
DULKAIDAH
DULHIJAH

NEPTU
7
2
3
5
6
1
2
4
5
7
1
3

Cecala : neptu sasi nginggil punika kaginakaken kanggé madosi dhawahing dinten.

Widyaséna Pustaka Modul basa Jawa SMA N 1 Sanden Semester II - XI

| 18

www.setyawara.webnode.com 

WUJUDING TAUN JAWA (SEWINDU)
Saksanèsipun sasi – sasi nginggil punika, tiyang Jawa ugi nggadhahi pétungan
taun ingkang gunggungipun wonten 8 (Wolu).;
NO
1
2
3
4
5
6
7
8

TAUN
ALIP
ÉHÈ
JIMAWAL

DAL

WAWU
JIMAKIR

NEPTU
1
5
3
7
4
2
6
3

Cecala : neptu taun nginggil punika kaginakaken kanggé madosi dhawahing pasaran.
Kanggé damel tetenger lampahing saben wolung taun lajeng dipunwastani
setunggal utwai sak - WINDU, windu punika wonten sekawan inggih punika ;
1. WINDU SANGARA,
2. WINDU SANCAYA,
3. WINDU ADI,
4. WINDU KUNTHARA, 

PASARAN / PANCAWARA
Ingkang

dipunwastani pekenan (pasaran) inggih punika wujuding dinten

ingkang saklampahipun wonten gangsa dinten, mila dinten punika ugi dipunwastani
dinten pancawara. Kagunan (ginanipun) kanggé métung dinten pekenan (pasaran).
Jeneng dinten lan dinten pekenan punika asli saking Jawa. Kadosta :
NO
1
2
3
4
5

SAIKI
KLIWON
LEGI
PAING
PON
WAGÉ

DINTEN
KUNA / KAWI
KASIH
MANIS
JENAR
PALGUNA
CEMENGAN

NEPTU
8
5
9
7
4

Widyaséna Pustaka Modul basa Jawa SMA N 1 Sanden Semester II - XI

| 19

www.setyawara.webnode.com 

PARINGKELAN / SADWARA
Ingkang dipunwastani paringkelan inggih punika wujuding dinten ingkang
saklampahipun wonten nem dinten, mila dinten punika ugi dipunwastani sadwara.
Kagunan (ginanipun) kanggé métung tetanèn lan sakpanunggalanipun. Wujudipun
dinten punika kadosta :
NO
1
2
3
4
5
6

PARINGKELAN
WURUKUNG
PANINGRON
UWAS
MAWULU
TUNGLÉ
ARAYANG

MASTANI DINTEN
KÉWAN
IWAK
MANUK
WINIH
GODHONG
MANUNGSA 

PADINAN / SAPTAWARA
Ingkang

dipunwastani padinan inggih punika wujudipun dinten ingkang

saklampahan wonten pitung dinten, mila dinten punika ugi dipunwastani saptawara.
Kagunanipun (ginanipun) minangka pétungan saben dintenipun. Jeneng dinten punika
kajumbuhaken kaliyan dinten ingkang wonten salebeting taun Hijriyah, kadosta :
NO
1
2
3
4
5
6
7

KAWI
RADITÉ
SOMA
ANGGARA
BUDA
WRESPATI
SUKRA
SANISCARA/TUMPAK

HIJRIYAH
AHAD
ISNAIN
TSALASA’
ARBA’A
KHOMSAH
SITTAH
SABBAH

JAWA
AKAD
SENÈN
SELASA
REBO
KEMIS
JEMUWAH
SETU

NEPTU
5
4
3
7
8
6
9 

PADÉWAN / ASTHAWARA
Ingkang

dipunwastani padéwan inggih punika wujudipun dinten ingkang

saklampah wonten wolung dinten, mila dinten punika ugi dipunwastani asthawara.
Kagunanipun (gunanipun) minangka étungan bangas padéwan, jaman rumiyin kanggé
nyumerepi kawontenan dintening para Déwa. Dinten punika sampun awis lan boten
kaginakaken malih, kejawi wonten pétungan salebeting Primbon.

Widyaséna Pustaka Modul basa Jawa SMA N 1 Sanden Semester II - XI

| 20

www.setyawara.webnode.com
NO
1
2
3
4

PADÉWAN
SRI
INDRA
GURU
YAMA

NO
5
6
7
8

PADÉWAN
RUDRA
BRAMA
KALA
UMA 

KAGUNAN NEPTU LAN PÉTUNGANIPUN
Rikala rumiyinipun neptu ingkang wonten ing dinten utawi sasi lan taun Jawa,
kaginakaken kanggé nengeri lan nggampilaken anggènipun métung lan nyumerepi
kawontenanipun taun lan windu, lan pétungan punika mawi

rumus lan waton

(landhesan) ingkang njlimet utawi memet “Matematis”, dados boten kok klenik lan
magic kados ingkang kaprah dipunmangertosi tiyang kathah, salah satunggalipun
tuladha panganggènipun pétungan punika kadosta ;
1. Kanggé nyumerepi (mangertosi) tibaning windu saben taun tanpa mirsani
tanggalan, caranipun nganggé rumus kados ing ngandhap punika :
a. Windu Sangara menawi pétunganipun dhawah cèples utawi 25 – 31.
b. Windu Sancaya menawi pétunganipun dhawah tiba 1 – 8.
c. Windu Adi menawi pétunganipun dhawah 9 – 16.
d. Windu Kunthara menawi pétunganipun dhawah 17 – 24.

Angkaning taun ingkang badhé kaétang kasuda 2, banjur kasuda 32
ngantos telas.
Tuladha :
Taun 1566 punika dhawah windu punapa ?
Cara nggarapipun : 48 x 32 = 1536, 1566 – 1536 = 30 – 2 = 28,
Utawi cara sanès 1566 : 32 = 48,9375 (ingkang kapundhut angka sakngajengipun
koma), 32 x 42 = 1536
1566 – 1536 = 30 – 2 = 28.
Pinanggih 28 banjur mirsani rumus nginggil 28 dhawah windu Sangara.

Widyaséna Pustaka Modul basa Jawa SMA N 1 Sanden Semester II - XI

| 21

www.setyawara.webnode.com

2. Kanggé nyumerepi (mangertosi) dhawahing taun ingkang saweg lumampah
tanpa mirsani tanggalan, caranipun nganggé rumus kados ngandhap punika :
a. Menawi dhawah pétang 0 punika mesti taun Ebé.
b. Menawi dhawah pétang 1 punika mesti taun Wawu.
c. Menawi dhawah pétang 2 punika mesti taun Jimakir.
d. Menawi dhawah pétang 3 punika mesti taun Alip.
e. Menawi dhawah pétang 4 punika mesti taun Ehé.
f. Menawi dhawah pétang 5 punika mesti taun Jimawal.
g. Menawi dhawah pétang 6 punika mesti taun Jé.
h. Menawi dhawah pétang 7 punika mesti taun Dal.

gunggunging angka taun kasuda 8 ngantos
dumugi telas.
Tuladha :
Taun 1566 punika dhawah taun punapa ?
Cara nggarapipun : 195 x 8 = 1560, 1566 – 1560 = 6.
Utawi cara sanèsipun 1566 : 8 = 195,75 (ingkang kapundhut angka sakngajeng
koma)
195 x 8 = 1560, 1566 – 1560 = 6
Pinanggih 6 banjur mirsani rumus nginggil 6 mesti dhawah taun Jé.

3. Kanggé nyumerepi dhawahing tanggal 1 saben sasi

Neptu taun + neptu sasi = ?
Pinanggih pinten banjur ngétunga wiwit Rebo, kamis,….. ngantos ambal
gunggunging (jumlah) neptu kalawau, pinanggih dinten punapa banjur kasudaa
sedinten.
Tuladha :

Badhé nyumerepi dhawahing tanggal 1 sasi Sura 1943
Widyaséna Pustaka Modul basa Jawa SMA N 1 Sanden Semester II - XI

| 22

www.setyawara.webnode.com

1943 = taun Dal, taun Dal neptunipun = 4
Sura neptunipun = 7
= 11 banjur ngetunga wiwit Rebo ambal kaping sewelas ;

4+7
R

K

J

Se

M

Sn

Sl

R

K

J

Se

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

pinanggih dinten Setu banjur kasuda sedinten pinanggih JEMUAH.
Dados tanggal 1 sasi Sura taun 1943 AJ dhawah ing dinten JEMUAH.

4. Kanggé nyumérépi dhawahing dinten pasaran tanggal sepisan saben sasi.

Neptu taun + neptu sasi = ?
Pinanggih pinten banjur ngétunga wiwit Kliwon, Legi….. ngantos ambal
gunggunging (jumlah) neptu kalawau, pinanggih dinten punapa banjur kasuda
sedinten.
CATETAN !!!
NEPTU NGANDHAP PUNIKA MLIGI KANGGÈ MADOSI DHAWAHING
PASARAN :
Neptu taun lan sasi kanggé madosi pasaran bènten kaliyan neptu taun lan sasi
ingkang limrah, nanging nganggé pathokan kados ing ngandhap punika ;
NEPTU SASI :
SURA – SAPAR

neptunipun 5

MULUD – BA’DA MULUD

neptunipun 9

JUMADILAWAL – AKHIR

neptunipun 3

REJEB – RUWAH

neptunipun 2

PASA – SAWAL

neptunipun 1

DULKANGIDAH – BESAR

neptunipun 5

NEPTU TAUN :
ALIP

neptunipun 5
Widyaséna Pustaka Modul basa Jawa SMA N 1 Sanden Semester II - XI

| 23

www.setyawara.webnode.com

neptunipun 9

JIMAWAL

neptunipun 4

neptunipun 3

DAL

neptunipun 2

neptunipun 7

WAWU

neptunipun 1

JIMAKIR

neptunipun 5

Badhé nyumerepi dhawahing pasaran tanggal 1 Sura 1943 :
1943 = taun Dal, taun Dal neptunipun = 2
Sura neptunipun = 5
2 + 5 = 7 banjur ngetunga wiwit Kliwon ambal kaping pitu.
K

L

P

Pn

W

K

L

1

2

3

4

5

6

7

Pinanggih pasaran LEGI banjur kasuda sedinten panggih pasaran KLIWON.
Dados tanggal 1 sasi Sura taun 1943 AJ dhawah ing dinten KLIWON.

TULADHA SANÈSIPUN
1. Taun Jawa 1944 tiba windu apa ?
1944 : 32 = 60, banjur 32 x 60 = 1920, 1943 – 1920 = 23 – 2 = 21.
Taun 1944 tiba ing windu Kuntara.

2. Taun Jawa 1944 tiba taun apa ?
1944 : 8 = 243, banjur 8 x 243 = 1944 (padha) utawa Cèples.
Taun 1944 tiba taun Ebé / Bé

3. Tanggal 1 Sura 1944 tiba dina apa ?
1944 = taun Bé, taun Bé neptuné = 2
Sura neptuné = 7
Widyaséna Pustaka Modul basa Jawa SMA N 1 Sanden Semester II - XI

| 24

www.setyawara.webnode.com

2 + 7 = 9 banjur métunga wiwit Rebo nganti ambal kaping 9 ;
R

K

J

Se

M

Sn

Sl

R

K

1

2

3

4

5

6

7

8

9

Ketemu dina K (Kemis) banjur disuda sedina ketemu R (Rebo).
Dadi tanggal 1 sasi Sura taun 1944 Bé tiba dina REBO.
Jumbuh karo tanggal 8 Desember 2010 M.

4. Tanggal 1 Sura 1944 tiba pasaran apa ?
1944 = taun Bé, taun Bé neptuné = 7
Sura neptuné = 5
7+ 5 = 12 banjur métunga wiwit Kliwon ambal kaping rolas.
K

L

P

Pn

W

K

L

P

Pn

W

Kl

L

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

Ketemu pasaran L (LEGI) banjur disuda sedina ketemu pasaran K (KLIWON).
Dadi tanggal 1 Sura taun 1944 Bé tiba pasaran KLIWON.
Tanggal 1 Sura 1944 Bé Kuntara tiba dina Rebo Kliwon.
Jumbuh karo tanggal 8 Desember 2010 M.

5. Tanggal 1 Pasa 1944 tiba dina apa ?
1944 = tahun Bé, tahun Bé neptuné = 2
Pasa neptuné = 5
2 + 5 = 7 banjur métunga wiwit Rebo nganti ambal ping pitu ;
R

K

J

Se

M

Sn

Sl

1

2

3

4

5

6

7

Ketemu dina Sl (Selasa) banjur disuda sedina ketemu Sn (Senèn).
Dadi tanggal 1 sasi Pasa tahun 1944 Bé tiba dina SENÈN.
Jumbuh karo tanggal 1 Agustus 2011 M.

Widyaséna Pustaka Modul basa Jawa SMA N 1 Sanden Semester II - XI

| 25

www.setyawara.webnode.com

6. Tanggal 1 Pasa 1944 tiba pasaran apa ?
1944 = tahun Bé, taun Bé neptuné = 7
Pasa neptuné = 1
7+ 1 = 8 banjur métunga wiwit Kliwon nganti ambal kaping wolu.
K

L

P

Pn

W

K

L

P

1

2

3

4

5

6

7

8

Ketemu pasaran P (PON) banjur disuda sedina ketemu pasaran L (LEGI).
Dadi tanggal 1 Pasa taun 1944 Bé tiba pasaran LEGI.
Tanggal 1 Sura 1944 Bé Kuntara tiba ing dina Senèn Legi.
Jumbuh karo tanggal 1 Agustus 2011 M.

7. Tanggal 1 Sawal 1944 tiba dina apa ?
1944 = tahun Bé, tahun Bé neptuné = 2
Sawal neptuné = 1
2 + 7 = 9 banjur métunga Rebo nganti ambal kaping sanga ;
R

K

J

Se

M

Sn

Sl

R

K

1

2

3

4

5

6

7

8

9

Ketemu dina K (Kemis) banjur disuda sedina ketemu R (Rebo)
Dadi tanggal 1 sasi Sawal tahun 1944 Bé tiba dina RABU.
Jumbuh karo tanggal 31 Agustus 2011 M.

8. Tanggal 1 Sawal 1944 pasaran apa ?
1944 = tahun Bé, taun Bé neptuné = 7
Pasa neptuné = 1
7 + 1 = 8 banjur métunga wiwit Kliwon nganti ambal ping wolu.

K

L

P

Pn

W

K

L

P

1

2

3

4

5

6

7

8

Ketemu pasaran P (PON) banjur disuda sedina ketemu pasaran L (LEGI).
Widyaséna Pustaka Modul basa Jawa SMA N 1 Sanden Semester II - XI

| 26

www.setyawara.webnode.com

Dadi tanggal 1 Sawal tahun 1944 Bé tiba pasaran LEGI.
Tanggal 1 Sawal 1944 Bé Kuntara tiba ing dina Rebo Legi.
Jumbuh karo tanggal 31 Agustus 2011 M.

Gladhèn !!!
I.

Wangsulana pitakon ngisor iki !
1. Sapa sing yasa taun Jawa kuwi ?
………………………………………………………………………………………
2. Kapan taun Jawa wiwit digunakaké ?
………………………………………………………………………………………
3. Taun Jawa kuwi kalebu taun apa ?
………………………………………………………………………………………
4. Sasi kaping “lima” sajroning sasi Jawa apa ?
………………………………………………………………………………………
5. Apa jeneng latiné taun Jawa ?
………………………………………………………………………………………
6. Apa sing diarani dina pancawara kuwi, andharaké !
…………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………
7. Apa sing diarani dina saptawara kuwi, andharaké !
…………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………
8. Taun Jawa dipara 8, apa baé ?
…………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………

Widyaséna Pustaka Modul basa Jawa SMA N 1 Sanden Semester II - XI

| 27

www.setyawara.webnode.com

9. Windu kuwi ana pira, apa baé ?
…………………………………………………………………………………………
……………………………………………………
…………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………
……………………………………
10. Mawulu, paningron, kuwi jeneng dina apa ?
…………………………………………………………………………………………

II.

Wigatosaken pranyatan ngandhap punika, lajeng wangsulana kanthi maringi
maringi wangsulan Leres utawi Klèntu, pranyatan – prayatan kalawau.
1. Taun Jawa punika yasanipun Kanjeng Sultan Agung Hanyakrakusuma ing
Mataram.
Wangsulan :...................................................................................................................
2. Taun Jawa kawiwitan kaliyan lumampahing taun 1043 Hijriyah.
Wangsulan :...................................................................................................................
3. Dinten ingkang gunggungipun wonten pitu punika winastan padinan utawi
sadwara.
Wangsulan :...................................................................................................................
4. Dinten Kliwon, Legi, paing. Punika kalebet ing dinten sadwara.
Wangsulan :...................................................................................................................
5. Dinten paningron punika ugi winastan pancawara.
Wangsulan :...................................................................................................................
6. Taun 1935 Jawa punika dhawah ing windu Adi.
Wangsulan :...................................................................................................................
7. Taun 1930 Jawa punika dhawah ing taun Jimakir.
Wangsulan :...................................................................................................................
8. Tanggal 1 Sura 1933 dhawah ing dinten Selasa Legi.
Wangsulan :...................................................................................................................

Widyaséna Pustaka Modul basa Jawa SMA N 1 Sanden Semester II - XI

| 28

www.setyawara.webnode.com

9. Tanggal 1 Sura 1930 dhawah ing dinten Kemis Pon.
Wangsulan :...................................................................................................................
10. Tanggal 1 Sawal taun 1944 dhawah ing dinten Rebo Legi.
Wangsulan :...................................................................................................................
III.

Golèkana petungan ngisor iki kanthi adedhasar rumus neptu !
1. Coba golèkana, yèn tahun Jawa 1941 kuwi kalebu taun apa ?
…………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………
2. Coba golèkana, yèn tahun Jawa 1941 kuwi kalebu windu apa ?
…………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………
3. Coba golèkana, yèn tahun Jawa 1941 kuwi tanggal 1 Sura tiba ing dina apa ?
…………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………
4. Coba golèkana, yèn tahun Jawa 1941 kuwi tanggal 1 Sura tiba ing pasaran
apa ?
…………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………
5. Coba golèkana, yèn tahun Jawa 1941 kuwi tanggal 1 Pasa tiba ing dina lan
pasaran apa ?
…………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………….......
Widyaséna Pustaka Modul basa Jawa SMA N 1 Sanden Semester II - XI

| 29

www.setyawara.webnode.com

IV.

Wangsulana pitakèn ngandhap kanthi maringi tanda ping (X)
1. Taun Jawa punika dipunyasa déning sinten....?
a. Pakubuwana IV
d. Pakualam
b. Panembahan Sénapati
e. Amangkurat
c. Sultan Agung
2. Taun Jawa kawiwitan sepisanan rumiyin sareng kaliyan lumampahing taun
................ Hijriyah ?
a. 1342
d. 1043
b. 1034
e. 1304
c. 1432
3. Tumapaking taun Jawa punika kalebet ing jinising taun...?
a. Candra
d. Hijriyah
b. Maséhi
e. Imlek
c. Surya
4. Tumapaking taun Jawa punika kawiwitan sasi ....?
a. Januari
d. Muharam
b. Sura
c. Sapar
c. sela
5. Taun Jawa sakpunika sampun lumampah ing taun ...?
a. 1944 Jé
d. 1944 Bé
b. 1944 Dal
e. 1944 Hé
c. 1944 Wawu
6. Taun Jawa sakpunika dhawah ing windu punapa ?
a. Sangara
d. Adi
b. Sancaya
e. Kunthara
c. Sangkala
7. Dinten Sadwara ugi dipunwastani dinten....?
a. Padéwan
d. Padangon
b. Paringkelan
e. Padinan
c. Pasaran
8. Dinten suk]cem_zn\, sami kaliyan dinten ?
a. sLskLi[won\

d. jemuwhw[g

b. jemuwhkLiwon\

e. setuw[g

c. x[bomnis\
9. Sukra punika jeneng dinten cara kinanipun, cara sakpunika kasebat dinten...?
a. Slasa
d. Jemuwah
b. Rebo
e. Setu
Widyaséna Pustaka Modul basa Jawa SMA N 1 Sanden Semester II - XI

| 30

www.setyawara.webnode.com

c. Kemis
10. Ing ngandhap punika pundi ingkang kalebet dinten Sadwara…?
a. Radité
d. Cemengan
b. Anggara
e. Kemis
c. Arayang
11. Dinten Setu Paing, punika gunggung neptunipun pinten ?
a. 10
d. 12
b. 9
e. 18
c. 11
12. Sasi Ruwah, kalebet sasi Jawa ingkang urut kaping pinten.....?
a. Kalih
d. Sedasa
b. Sekawan
e. Sanga
c. Wolu
13. Wigatosaken :
• Windu Sangara menawi pétanganipun dhawah ceples utawi 25 – 31.

Windu Sancaya menawi pétanganipun dhawah tiba 1 – 7.

Windu Adi menawi pétanganipun dhawah 9 – 16.

Windu Kunthara menawi pétanganipun dhawah 17 – 24.

Adedasar pranatan nginggil punika, cobi pétangen taun 1940 Jawa kalebet ing
windu punapa ?
a. Windu Sangara
d. Windu Adi
b. Windu Kunthara
e. Windu Sancaya
c. Windu Pustaka
14. Wigatosaken ?
• Menawi dhawah pétang 0 punika mesti taun Ebé.

Menawi dhawah pétang 1 punika mesti taun Wawu.

Menawi dhawah pétang 2 punika mesti taun Jimakir.

Menawi dhawah pétang 3 punika mesti taun Alip.

Menawi dhawah pétang 4 punika mesti taun Ehé.

Menawi dhawah pétang 5 punika mesti taun Jimawal.

Menawi dhawah pétang 6 punika mesti taun Jé.

Menawi dhawah pétang 7 punika mesti taun Dal

Adedasar pranatan nginggil punika, cobi pétangen taun Jawa 1940 dhawah ing taun
punapa ?
Widyaséna Pustaka Modul basa Jawa SMA N 1 Sanden Semester II - XI

| 31

www.setyawara.webnode.com

a. Bé
d. Dal
b. Jé
e. Jimawal
c. Hé
15. Adedhasar pranatan no. 28 – 29 nginggil punika taun Jawa 1944 punika dhawah ing
taun lan windu punapa ?
a. Taun Bé windu Kunthara
b. Taun Dal windu Kunthara
c. Taun Wawu windu Sangara
d. Taun Jé windu Kunthara
e. Taun Jé windu Sangar
16. Adedhasar pranatan no. 28 – 29 nginggil punika taun Jawa 1942 punika dhawah ing
taun lan windu punapa ?
a. Taun Bé windu Kunthara
b. Taun Dal windu Kunthara
c. Taun Wawu windu Sangara
d. Taun Jé windu Kunthara
e. Taun Jé windu Sangar
17. Wigatosaken :
Tabel. 1
TAUN
Alip

Jimawal

Tabel. 2
SASI

NEPTU
1
5
3
7

TAUN
Dal

Wawu
Jimakir

NEPTU
4
2
6
3

NEPTU

SASI

NEPTU

Sura
7
Rejeb
2
Sapar
2
Ruwah
4
Mulud
3
Pasa
5
Bakda Mulud
5
Sawal
7
Jumadilawal
6
Dulkangidah
1
Jumadilakir
1
Besar
3
Adedhasar pranatan nginggil punika, cobi dipunpétang 1 Sura 1939 dhawah ing dinten
punapa ?
a. Jemuwah
b. Slasa
c. Akad
18. Wigatosaken :
Tabel 1

d. Setu
e. Rebo

Widyaséna Pustaka Modul basa Jawa SMA N 1 Sanden Semester II - XI

| 32

www.setyawara.webnode.com

TAUN
Alip

Jimawal

Tabel 2

NEPTU
5
9
4
3

TAUN
Dal

Wawu
Jimakir

NEPTU
2
7
1
5

SASI
NEPTU
Sura – Sapar
5
Mulud – Ba’da Mulud
9
Jumadilawal – Jumadilakir
3
Rejeb – Ruwah
2
Pasa – Sawal
1
Dulakangidah – Besar
5
Adedhasar pranatan nginggil punika, cobi dipunpétang 1 Sura 1939 dhawah ing
pasaran punapa ?
a. Wagé
d. Pon
b. Paing
e. Manis
c. Kliwon
19. Adedhasar pranatan no. 32 lan 33 nginggil punika cobi pétangen 1 Pasa 1941
dhawah ing dinten lan pasaran punapa ?
a. Rebo Legi
b. Kemis Pon
c. Slasa Pon
d. Jemuwah Wagé
e. Akad Paing
20. Adedhasar pranatan no. 32 lan 33 nginggil punika cobi pétangen 1 Pasa 1944
dhawah ing dinten lan pasaran punapa ?
a. Rebo Legi
b. Kemis Pon
c. Slasa Legi
d. Jemuwah Wagé
e. Akad Paing

Widyaséna Pustaka Modul basa Jawa SMA N 1 Sanden Semester II - XI

| 33

www.setyawara.webnode.com

STANDAR KOMPETENSI
KOMPETENSI DASAR
INDIKATOR

: Memahami berbagai wacana lisan sastra dan budaya Jawa dari berbagai sumber.
: Mengenal dan mendalami pranatamangsa.
:
- Menyebutkan sejarah pranatamangsa.
- Memahami arti pranatamangsa.
- Mengerti penggunaan pranatamangsa.

PRANATAMANGSA

Mula bukané ana pétungan pranatamangsa kuwi kapethik, saka sejarahé para
ratu ing Karaton Kasunanan Surakarta, pranatamangsa wiwit digunakaké ing taun 1856
M, sing nulis wiwitan pétungan pranatamangsa yaiku Sunan Pakubuwana VII, ancas /
tujuané pétungan pranatamangsa iki singgo tetenger lan pathokan para tani, anggoné
ngolah tetanèn, lan ing tanggal 22 Juni 1856 dadi tanggal wiwitané pétungan
pranatamangsa sing urut – urutané kayata :
1. Mangsa Kasa, wiwit tanggal 22 Juni – 1 Agustus, umuré 41 dina.
Candrané : Sotya Murca ing embanan, yaiku masané gegodhongan padha
runtuh, wit – witan padha pruthul.

Ing masa iki para juru tani wiwit ngobongi damén, sawah padha ditanduri
Palawija, Jagung, Téla, lan sakpanunggalané.

Widyaséna Pustaka Modul basa Jawa SMA N 1 Sanden Semester II - XI

| 34

www.setyawara.webnode.com

2. Mangsa Karo, wiwit tanggal 2 Agustus – 24 Agustus, umuré 23 dina.
Candrané : Bantala rengka, yaiku mangsané lemah padha garing lan mlethèk.

Ing masa iki Palawija wiwit padha thukul, wit Randu lan Pelem padha tingis
godhongé.
3. Mangsa Katelu (Katiga), wiwit tanggal 25 Agustus – 18 September, umuré 24
dina.
Candrané : Suta manut ing bapa, yaiku masané lemah ora bisa ditanduri awit
langka banyuné.

Ing masa iki para tani panèn Palawija. Wit Pring, Uwi, Gadhung, Kunir wiwit
padha thukul.
4. Mangsa Kapat, wiwit tanggal 19 September – 13 Oktober, umuré 24 dina.
Candrané : Waspa kumembeng jroning kalbu, ing masa iki sawah – sawah wis
ora ana tandurané awit wis angèl banyu.

Ing masa iki wit Randu wiwit padha awoh. Manuk Emprit lan Manyar wiwit
padha ngendog.

Widyaséna Pustaka Modul basa Jawa SMA N 1 Sanden Semester II - XI

| 35

www.setyawara.webnode.com

5. Mangsa Kalima, wiwit tanggal 14 Oktober – 9 Novèmber, umuré 27 dina.
Candrané : Pancuran emas sumawur ing jagad, yaiku masané wiwit ana udan
manèh.

Ing masa iki wit Asem wiwit padha tingis godhongé. Kunir, Gadung godhongé
pating ngrembuyung. Ula lan uler wiwit padha metu, udan wiwit deres.
6. Mangsa Kanem, wiwit tanggal 10 Novèmber – 22 Désèmber, umuré 43 dina.
Candrané : Rasa mulya kasucèn, yaiku masané para tani nggarap sawah lan
nyebar bibit, akèh woh – wohan. Manuk Blibis wis wiwit katon.

Ing masa iki para tani wiwit nggaru sawahé, wit Rambutan lan Pelem pada
mateng.
7. Mangsa Kapitu, wiwit 23 Désèmber – 3 Fébruari, umuré 43 dina.
Candrané : Wisa kéntar ing maruta, yaiku masané para tani nandur Pari ing
sawah, akèh udan, kali – kali padha banjir.

Ing masa iki akèh kali padha banjir, anginé banter, lan masané akèh lelara
8. Mangsa Kawolu, wiwit tanggal 4 Februari – 28 Fébruari, umuré 26 dina.
Candrané : Anjrah jroning kayun, yaiku masané Kucing padha gandhik
(kawin).
Widyaséna Pustaka Modul basa Jawa SMA N 1 Sanden Semester II - XI

| 36

www.setyawara.webnode.com

Ing masa iki wit Pari wis padha dhuwur, lan wiwit awoh. Wiwit ana bledhèg.
9. Mangsa Kasanga, wiwit tanggal 1 Maret - 25 Maret , umuré 25 dina.
Candrané : Wedharing wacana mulya, yaiku masané Pari padha kembang,
Jangkrik wiwit padha metu, Tongtèrèt wiwit padha mulai muni.

10. Mangsa Kasapuluh, wiwit tanggal 26 Maret – 18 April, umuré 24 dina.
Candrané : Gedhong minep jroning kalbu, yaiku masané Pari padha kuning,
akèh kéwan bunting, manuk – manuk padha angrem lan netes.

11. Mangsa Destha, wiwit tanggal 19 April – 11 Mei, umuré 23 dina.
Candrané : Sotya sinarawèdi, yaiku masané panèn pari.

Widyaséna Pustaka Modul basa Jawa SMA N 1 Sanden Semester II - XI

| 37

www.setyawara.webnode.com

12. Mangsa Saddha, wiwit tanggal 12 Mei – 21 Juni, umuré 41 dina.
Candrané : Tirta sah saking sasana, yaiku masané para tani mépé pariné, sawah
mung kari damèné. 

PAMERANGING MANGSA
1. Mangsa Katiga, Mangsa panas. Sing kalebu ing masa iki antarané :

Masa Kasa (22 Juni – 1 Agustus).

Masa Karo (2 Agustus – 24 Agustus),

Masa katelu (25 Agustus – 17 September),

2. Mangsa Labuh, Mangsa labuh nandur. Sing kalebu ing masa iki antarané :

Masa Kapat (18 September – 12 Oktober),

Masa Kalima (13 Oktober – 8 November),

Masa Kanem (9 November – 21 Desember),

3. Mangsa Rendeng, Mangsa udan. Sing kalebu ing masa iki antarané :

Masa Kapitu (22 Desember – 2 Februari),

Masa Kawolu (3 Februari – 28 Februari),

Masa Kasanga (1 Maret – 25 Maret),

4. Mangsa Marèng, Mangsa arep terang. Sing kalebu masa iki antarané :

Masa Kasapuluh (26 Maret – 18 April),

Masa Dhesta (19 April – 11 Mei),

Masa Saddha (12 Mei – 21 Juni) 

CARA GAMPANG MANGERTÈNI TIBANING MASA
Cara gampang singgo mangertèni tibaning masa, bisa ngganggo pathokan
kaya ing ngisor iki ;
Widyaséna Pustaka Modul basa Jawa SMA N 1 Sanden Semester II - XI

| 38

www.setyawara.webnode.com

Yèn sasi masèhi > 6 tekan 6 digunggung 6 ketemu pira, Mei (5 + 6 = 11) masa
dhesta.
Yèn sasi masèhi < 6 tekan 12 disuda 6 ketemu pira, Juli (7 - 6 = 1) masa kasa. 
Tabèl wiwit pètung saben masa
MANGSA
Kasa
Karo
Katelu
Kapat

WIWIT
Kemis Paing
Rebo Pon
Jemuah Legi
Senèn Kliwon

UMUR
41
23
24
25

TANGGAL
22.6-1.8
2.8-24.8
25.8-17.9
18.9-12.10

Kalima

Jemuah Kliwon

27

13.10-8.11

Kanem
Kapitu
Kawolu
Kasanga
Kasepuluh
Dhesta
Sadha

Kemis Paing
Kemis Kliwon
Jemuah Pon
Rebo Wagé
Akad Wagé
Rebo Pon
Jemuah Legi

43
43
27
25
24
23
41

9.11-21.12
22.12-2.2
3.2-28.2
1.3-25.3
26.3-18.4
19.4-11.5
12.5-21.6

CANDRA MANGSA
Sotya Murca ing embanan
Bantala rengka
Suta manut ing bapa
Waspa kumembeng jroning kalbu
Pancuran emas sumawur ing
jagad
Rasa mulya kasucèn
Wisa kéntar ing maruta
Anjrah jroning kayun
Wedharing wacana mulya
Gedhong minep jroning kalbu
Sotya sinarawèdi
Tirta sah saking sasana

Gladhèn !!!
I.

Wangsulana pitakon ngisor iki !
1. Kepiyé sejarahé bisa ana pranatamangsa ?
…………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………
………………………......................................................................................................
..........................................................................................................................................
2. Kapan pranatamangsa wiwit digunakaké lan sapa sing yasa ?
…………………………………………………………………………………………
………..............................................................................................................................
..........................................................................................................................................
3. Coba andharaké urut – urutaning jeneng masa !
…………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………
Widyaséna Pustaka Modul basa Jawa SMA N 1 Sanden Semester II - XI

| 39

www.setyawara.webnode.com

………………………......................................................................................................
..........................................................................................................................................
4. Masa sing wiwit tanggal 18 September – 12 Oktober kuwi masa ?
…………………………………………………………………………………………
………............................................................................................................................
5. Sing kalebu masa rendheng kuwi masa pira baé ?
…………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………
………………………....................................................................................................

II.

Wigatèkna gambar ngisor iki !
1.
Candrané masa……………………………………

2.
Candrané masa……………………………………

3.
Candrané masa……………………………………

Widyaséna Pustaka Modul basa Jawa SMA N 1 Sanden Semester II - XI

| 40

www.setyawara.webnode.com

4.
Candrané masa……………………………………

5.

Candrané masa……………………………………

Widyaséna Pustaka Modul basa Jawa SMA N 1 Sanden Semester II - XI

| 41

www.setyawara.webnode.com

STANDAR KOMPETENSI
KOMPETENSI DASAR

: Mampu menganalisa isi dan struktur berbagai wacana tentang bahasa, sastra dan budaya Jawa.
: Memahami dan menganalisis isi teks berita berbahasa Jawa

INDIKATOR

:
-

-

Membaca teks berita berbahasa Jawa dengan lancar, dan mengindahkan cara membaca berita yang
benar.
Melakukan analisa terkait isi berita yang dibacakan tersebut.

Wacanen pawarta ngandhap punika !!!
PENDHUDHUK 10 YUTA
WUTA AKSARA

Departemen Pendidikan Nasional ngira – ira, Warga Indonesia luwih saka
10 yuta ora bisa maca tulis. Pendhudhuk wuta aksara mau sing paling akèh
manggon ana wewengkon Jawa Timur, Jawa Tengah, Jawa Barat, DI Yogyakarta,
Kalimantan Barat, Sulawesi Selatan, Papua, Papua Barat lan Nusa Tenggara.
Direktur Jenderal Pendidikan Nonformal lan informal Depdiknas, Hamid
Muhammad, Kemis (4/9) ngandharaké, gunggung wuta aksara semono mau
kepétung wis mudhun yèn dibandhing taun sadurungé. Ing akhir 2007 cacahing
pendhudhuk wuta aksara isih 11,8 yuta.
Direktur Pendidikan Masyarakat Ella Yulaelawati nambahaké, warga sing
wuta aksara iku racaké manggon ana plosok – plosok désa lan wis yuswa lungsé.
Rong proteloné warga kasebut dumadi saka para wanita. Rèhné mapané wong –
wong mau ing dhaérah – dhaérah kapencil, rada angèl tumrapé aparat
pamaréntah kanggo mènèhi sesurupan. Kanggo ngawékani pepalang mau
pamaréntah wis ngajak mahasiswa ing program pendidikan singgo kaum wuta
aksara. Cara liya sing èfèktif, kandhané Ella, yakuwi awèh pangaji – aji marang
kepala daérah sing kasil nuntasaké masalah wuta aksara. (PS – 38/2008).
Nginggil punika tuladha pawarta ingkang kapacak saking kalawarti basa Jawa.
Saksanèsipun pinacak wonten ing kalawarti, pawarta utawi “berita” ugi pinacak
wonten ing ariwarti, radio, TV, punadéné kacamaya internèt.
Wondéné basa ingkang kaginakaken salebeting pawarta punika manékawarni,
gumantung kaliyan ingkang nedya nyerat utawi maringi pawarta kalawau,
sakpérangan wonten ingkang mawi basa ngoko lugu, kados tuladha pawarta nginggil
Widyaséna Pustaka Modul basa Jawa SMA N 1 Sanden Semester II - XI

| 42

www.setyawara.webnode.com

kalawau, lan wonten ugi pawarta ingkang kawaosaken utawi kaserat mawi basa krama
– krama inggil, tuladhanipun waosan pawarta basa Jawa wonten ing RRI punapadéné
Jogja TV, lan media elektronik sanèsipun.
Kanggé mangertosi isining pawarta, awakipun piyambak kedah saged
mangertosi rumus 5 W + 1 H (salebeting basa Inggris : What, Who, Where, When, Why,
How). Menawi wonten ing basa Jawa saged kajlentrèhaken mekaten :
What = punapa
Kadadosan punapa ingkang dumados, lan sarining pawarta
salebeting pawarta kalawau.

ingkang pinacak

Who = sinten
Wonten salebeting pawarta kalawau sinten ingkang minangka paraga utawi ingkang
nemahi kedadosanipun (lelakon).
Where = wonten pundi
Pawarta utawi kedadosan kalawau dumados wonten ing pundi.
When = kapan / benjang punapa
Kadadosan kalawau dumados ing wayah punapa (saged dinten, tanggal, utawi tabuh
pinten).
Why = punapa jalaranipun
Kadadosan kalawau kok saged kelampah punika kados pundi larah-larahipun, lan
punapa jalaranipun.
How = kadospundi
Saksampunipun kedadosan kalawau dumados, kadospundi wusananipun ? 
PARAMABASA

wew-{kon\ 

wewengkon 

tlatah, wilayah

znD/r{k 

ngandharaké 

ngomongké kanthi rinci

gu+gu+ 

gunggung 

cacahé (akèhé wilangan)

rc{kK 

racaké 

umumé, adaté, akèh – akèhé

Widyaséna Pustaka Modul basa Jawa SMA N 1 Sanden Semester II - XI

| 43

www.setyawara.webnode.com

lu+{s 

lungsé 

kliwat ing masa (tua)

{rh{n 

rèhné 

merga saka

z{wknNi 

ngawékani 

njagakaké

TEMBUNG SALAH NANGING KAPRAH
Tetembungan salah kaprah ing ngriki, bènten utawi sanès kalebet ing
péranganing tembung salah kaprah ingkang awujud rura basa, nanging tetembungan
ingkang yektosipun salah nanging kathah ingkang ngginakaken awit boten mangertos
woding tembung utawi asal – usul tegesipun tembung salebeting bausastra (kamus –
Jawa), mila lajeng dados kaprahipun.
Adatipun tetembungan punika asring pinanggih salebeting sesorah, panyeratan
pawarta, punapadéné cerkak. Mila saged kaprah awit dumados saking sabab musabab,
antawisipun ;
1. Cara panegesan anggènipun njarwakaken (menerjemahkan), basa Indonesia
salebeting basa Jawa.
Tuladhanipun ;
• Tembung kita basa Indonesia kajarwakaken kita.
Kamangka tembung kita basa Indonesia salebeting basa Jawa, tegesipun
kowé.
• Tembung terutama basa Indonesia kajarwakaken terutami.
Kamangka ingkang langkung leres utaminipun.
• Tembung memanjatkan basa Indonesia kajarwakaken manjataken.
Kamangka ingkang langkung leres munjukaken.
• Tembung baik basa Indonesia kajarwakaken saé.
Baik itu pria maupun wanita, kajarwakaken ;
Saé punika kakung punapadéné putri. Kamangka ingkang leres ;
Duka punika kakung punapadéné putri.
2. Cara ngginakaken tetembungan ingkang yektosipun sampun boten wonten
krama inggilipun.
• Sepindhah, ingkang langkung leres sepisan.
Sepindhah sowan kawula ngriki
Ingkang langkung trep kedahipun ;
Sepisan sowan kula mriki……
• Keranten, ingkang dados dhasar saking tembung karana, èstunipun
ingkang langkung leres awit.
Keranten sampun dalu………
Ingkang langkung trep kedahipun……
Awit sampun dalu……..
3. Cara ngginakaken tetembungan ingkang tebih saking tegesing tembung.
Widyaséna Pustaka Modul basa Jawa SMA N 1 Sanden Semester II - XI

| 44

www.setyawara.webnode.com

Tembung prastawa kaanggep sami kaliyan tembung peristiwa, kamangka
tembung prastawa manut bausastra Kawi (Kawi Javaancsh
Woordenboek) C.F. Winter nggadhahi teges waspada / awas.
Peristiwa itu sudah terjadi sepuh hari yang lalu.
Prastawa kuwi wis dumadi sepuluh dina sing wingi.
Prastawa punika sampun dumados sedasa dinten ingkang rumiyin.
Ingkang langkung trep kedahipun ;
Kedadèn kuwi wis dumadi sepuluh dina kepungkur.
Kadadosan punika sampun dumados sedasa dinten kepengker.
Prasida punika sampun dumados seda dinten kepengker.

Ing ngandhap punika sakpérangan tetembungan ingkang sampun kaprah
nanging èstunipun lepat utawi kirang trep.
Salah Kaprah
Kedahipun
Katrangan
Awit
menawi
kita
Kita
Kula lan panjenengan
salebeting
basa
Jawa,
nggadhahi teges kowé.
Prastawa punika saking
Prastawa
Kadadèn / kedadèn
tembung Kawi ingkang
tegesipun waspada.
Ngoko
lan
krama
inggilipun boten wonten
Keranten
Awit
éwah – éwahanipun. Tetep
awit.
Awit
réncang
punika
Réncang
Kanca
tegesipun
batur,
sanès
krama inggilipun kanca.
Ngoko
lan
krama
inggilipun boten wonten
Sepindhah
Sepisan
éwah – éwahanipun. Tetep
sepisan.
Awit tetembungan ing
dalem punika èstunipun
jarwan saking tembung di
Ing dalem
Salebeting
dalam
(b.
Indonesia),
menawi
kajawakaken
salebeting
basa
Jawa
kedahipun salebeting.
Awit
mriki
punika
Wonten mriki
Wonten ngriki
tegesipun (ke sini).
Awit
ngriki
punika
Tindak ngriki
Tindak mriki
tegesipun (di sini).
Sedanten
Sedaya
Awit
tembung
sedaya
Widyaséna Pustaka Modul basa Jawa SMA N 1 Sanden Semester II - XI

| 45

www.setyawara.webnode.com

Panjenengan sami

Panjenengan sedaya

Artosipun

Tegesipun

Antara liya

Antarané

Kesempatan

Kalodhangan

Tapak asta

Tapak asma

punika sampun wujud
tembung krama lan krama
inggilipun kabèh.
Pareng
ngginakaken
tembung sami, menawi
sakbibaring tembung sami
kalajengaken
tembung
kriya sanèsipun.
Awit èstunipun tembung
arti saking tembung basa
Indonesia,
wondéné
dasanamanipun (sinonim
lan padanan) tembung
Jawanipun teges.
Tetembungan antara liya
punika salebeting basa
Jawa kirang trep, langkung
trep antarané.
“Kesempatan”
punika
jarwan
Jawa
kaprah,
ingkang langkung trep
kalodhangan.
Menawi
ingkang
dipunkajengaken
punika
“tanda
tangan”,
mila
kedahipun basa Jawanipun
tapak asma sanès tapak
asta.

Gladhèn I.
Kanthi adedhasar waosan pawarta nginggil punika cobi padosana ........
1. Kadadosan punapa ingkang dumados, lan sarining pawarta ingkang pinacak
salebeting pawarta kalawau ?.
................................................................................................................................................
................................................................................................................................................
................................................................................................................................................
................................................................................................................................................
................................................................................................................................................
................................................................................................................................................

Widyaséna Pustaka Modul basa Jawa SMA N 1 Sanden Semester II - XI

| 46

www.setyawara.webnode.com

................................................................................................................................................
................................................................................................................................................
2. Wonten salebeting pawarta kalawau sinten ingkang minangka paraga utawi
ingkang nemahi kedadosanipun (lelakon) ?.
................................................................................................................................................
................................................................................................................................................
................................................................................................................................................
................................................................................................................................................
................................................................................................................................................
................................................................................................................................................
................................................................................................................................................
................................................................................................................................................
3. Pawarta utawi kedadosan kalawau dumados wonten ing pundi ?.
................................................................................................................................................
................................................................................................................................................
................................................................................................................................................
................................................................................................................................................
................................................................................................................................................
................................................................................................................................................
................................................................................................................................................
................................................................................................................................................
4. Kadadosan kalawau dumados ing wayah punapa (saged dinten, tanggal, utawi
tabuh pinten) ?.
................................................................................................................................................
................................................................................................................................................
................................................................................................................................................
................................................................................................................................................
................................................................................................................................................
................................................................................................................................................

Widyaséna Pustaka Modul basa Jawa SMA N 1 Sanden Semester II - XI

| 47

www.setyawara.webnode.com

................................................................................................................................................
................................................................................................................................................
5. Kadadosan kalawau kok saged kelampah punika kados pundi larah-larahipun,
lan punapa jalaranipun ?.
................................................................................................................................................
................................................................................................................................................
................................................................................................................................................
................................................................................................................................................
................................................................................................................................................
................................................................................................................................................
................................................................................................................................................
................................................................................................................................................
................................................................................................................................................
................................................................................................................................................
6. Saksampunipun kedadosan kalawau dumados, kadospundi wusananipun ?
................................................................................................................................................
................................................................................................................................................
................................................................................................................................................
................................................................................................................................................
................................................................................................................................................
................................................................................................................................................
................................................................................................................................................
................................................................................................................................................
7. Cobi padosaken tegesipun tembung – tembung ngandhap punika.......
a. wew_[kon\ :..........................................................................................................
b. z[wknNi

:..........................................................................................................

c. [rh[n

:..........................................................................................................

d. rc[kK

:.........................................................................................................

Widyaséna Pustaka Modul basa Jawa SMA N 1 Sanden Semester II - XI

| 48

www.setyawara.webnode.com

e. gu=gu=

:.........................................................................................................

8. tetembungan – tetembungan ngandhap punika sampun kaprah kaginakaken
samadyaning bebrayan Jawi, cobi kaleresaken, kedahipun kadospundi ;
a. kit

:.........................................................................................................

b. seph

:.........................................................................................................

c. kernTen\

:.........................................................................................................

d. [rvC=

:.........................................................................................................

e. sefnTen\

:.........................................................................................................

f. p]sTw

:.........................................................................................................

g. ai=fXm\

:.........................................................................................................

h. tpkHsT

:.........................................................................................................

i. a/ti

:.........................................................................................................

j.

teges\

:.........................................................................................................

9. Cobi, jarwakaken (terjemahkan) ukara basa Indonesia ngandhap punika
salebeting basa Jawa – Krama inggil .... !!!
a. Ini sudah menjadi kewajiban kita semua.
....................................................................................................................................
....................................................................................................................................
b. Apa benar itu orang tuanya, kok kelihatan belum begitu tua.
....................................................................................................................................
...................................................................................................................................
c. Saya kesini bersama teman saya, ingin meminjan motor mas Prast.
....................................................................................................................................
....................................................................................................................................
d. Dimana kejadian itu terjadi, saya kok tidak tahu beritanya.

Widyaséna Pustaka Modul basa Jawa SMA N 1 Sanden Semester II - XI

| 49

www.setyawara.webnode.com

....................................................................................................................................
....................................................................................................................................
e. Kalau hujan, itu artinya sungai – sungai banyak yang meluap.
....................................................................................................................................
....................................................................................................................................
10. Cobi jarwakaken salebeting basa Indonesia, ukara – ukara krama inggil
ngandhap punika ....
a. Kula lan panjenengan punika namung manungsa lumrah, mila sagedipun
namung pasrah ing Allah.
....................................................................................................................................
....................................................................................................................................
b. Kalawingi panjenengan sampun kula caosi pirsa bab kawontenan lèpèn,
kilèn margi ingkang bena.
....................................................................................................................................
....................................................................................................................................
c. Panjenengan kekalih punika sinten, kok nembé sepisan punika anggèn
kula sumerep.
....................................................................................................................................
....................................................................................................................................
d. Panjenengan kaaturan ngantu rawuhipun pak kepala sakwatawis.
....................................................................................................................................
....................................................................................................................................
e. Mari kita memanjatkan rasa syukur kehadirat Allah.
....................................................................................................................................
....................................................................................................................................
Gladhèn II.
Cobi serat salah satunggaling pawarta ingkang dumados ing sakkiwa tengen
panjenengan.
............................................................................................................................................................
............................................................................................................................................................
Widyaséna Pustaka Modul basa Jawa SMA N 1 Sanden Semester II - XI

| 50

www.setyawara.webnode.com

............................................................................................................................................................
............................................................................................................................................................
............................................................................................................................................................
............................................................................................................................................................
............................................................................................................................................................
............................................................................................................................................................
............................................................................................................................................................
............................................................................................................................................................
............................................................................................................................................................
............................................................................................................................................................
............................................................................................................................................................
............................................................................................................................................................
............................................................................................................................................................
............................................................................................................................................................
............................................................................................................................................................
............................................................................................................................................................
............................................................................................................................................................
............................................................................................................................................................
............................................................................................................................................................
............................................................................................................................................................
............................................................................................................................................................
............................................................................................................................................................
............................................................................................................................................................
............................................................................................................................................................
............................................................................................................................................................
............................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................

Widyaséna Pustaka Modul basa Jawa SMA N 1 Sanden Semester II - XI

| 51

www.setyawara.webnode.com

STANDAR KOMPETENSI
KOMPETENSI DASAR

: Mampu menganalisa isi dan struktur berbagai wacana tentang bahasa, sastra dan budaya Jawa.
: Memahami dan menganalisis isi roman berbahasa Jawa

INDIKATOR

:
-

-

Membaca teks cerkak berbahasa Jawa dengan lancar, dan mengindahkan cara membaca cerkak
yang benar.
Melakukan analisa terkait isi dan struktur karya sastra tersebut.

Waosen cerkak ngandhap punika ;

LEMPUYANGAN – CIAWI

Jam 11.45 stasiun Lempuyangan, 12 juli 2003.
Dina setu sing panas ngenthang – ngenthang, dalan aspalan katon ireng sajak
kemebul kena daya déwaning surya mangsa ketiga, satengahing lalu-lintas Jogja sing
padhet, motor takplayoké ngidul terus mangétan setithik, njujug ing Lempuyangan,
kareping ati arep ngeterké Sari nggolèk tikèt sepur, siré dhèkné arep mulih dina kuwi
uga.
Kaya adat biasané lé menyang lan tuku tikèt rada ngèri, awit wis kulina, wong
biasané, sepuré ya mesthi telat lé teka. Mula dina kuwi lèhku ngeterké tuku tikèt ya
wayah jam rolas kurang seprapat, karepé teka, tuku tikèt terus langsung munggah
sepur rasah ngentèni sepuré teka kaya adat biasané. Barang wis tekan ngarep lokèt
karcis, Sari langsung njaluk tikèt menyang Tasik, karo petugasé jebul disemayani tikèt
jam setengah sepuluh bengi. Petugasé kandha nèk sepur pasundan ntas baé mangkat
durung ana rong menit liwat. Bathinku ngapokaké Sari, salahé sapa rada klular - klulur.
Èsemé katon legi bratawali, sajak kuciwa, kamangka kudu dina iki uga dhèwèké wis
tekan Tasik wong jaré ana acara keluarga. Bocah wadon kuwi, tanpa tidha - tidha
langsung njujug warung Telkom sing ana sandhingé lokèt karcis. Aku nunggoni
sangareping lokèt karo maca jadwal, rega tikèt lan sepur sarta jurusané.
Bali saka stasiun ora langsung njujug kosé Sari, nanging lèrèn sedhéla nang
angkringan pojok gelanggang. Adat biasané angkringan bukak jam papat soré ning ora
kanggoné angkringan gaul iki, sakperlu rembugan kepiyé beciké. Jan – jané aku ya ora
Widyaséna Pustaka Modul basa Jawa SMA N 1 Sanden Semester II - XI

| 52

www.setyawara.webnode.com

mentala ngeculké Sari mulih bengi dhéwé, kamangka sing arep ditumpaki kereta kelas
ekonomi, para maos rak wis mangertèni kaya ngapa kahanané sepur kelas ekonomi.
Sumpek, umpel – umpelan, akèh tukangé ngamèn, bakul – bakul sing pating sliwer.
Akèh copèté barang. Wah pokoké semrawut. Apa manèh iki mlaku wayah bengi, wah
aku sumelang mengko ana apa – apa nang ndalan. Ntas iki Sari tau kélangan barang,
kuwi pas dhèwèké meksa mulih bengi dhéwé.
Seminggu kepungkur.
Dina Jemuwah bareng karo plethèking srengéngé saka sisih wétan. Jam setengah
enem ésuk, aku wis tangi. Jan-jané setengah enem tumrapku isih ésuk banget. Apa
manèh sanajan ta iki nang Jogja, ning rumangsaku ya meksa tetep krasa adem rasané,
kaya nang kampungku kana. Sakwisé mripatku loro melèk makbyak, gagé aku
nyandhak anduk, mlotot odol. Ora lali karo nggondhol bungkus rokok, biasa kaya
padatan, ndhodhok thethenguk ndhisik karo udud.
“Weit, blaik...”. kagèt aku meruhi awakku dhéwé jroning pengilon.
“Hi...hi...,géné nèk nyandhang rapi ngéné ya kethok bagus kowé dab”.
Cekikikan dhéwé, aku ngalem satub -ku.
“Sreeetttt...sreetttt”. gandha parfum krasa maknyus nyogok irung.
Motor wis siap, gagé aku menyang kampus, ana kansèn karo dosèn. Tekan
kampus isih jam pitu, kamangka nggonku kansénan jam setengah wolu. Kepeneran
bathinku. Rampung markirké motor, sing tak jujug ora liya ya Bonbin, kantin Sastra
sing panggonané biasa, mbuh aku dhéwé ya ra ngerti kenangapa kok kantin kuwi
diarani Bonbin, akh mbuh ning Bonbin siji iki kok rumangsaku kaya nduwèni
pangaribawa sing narik kawigatènané mahasiswa padha jajan nang kono. Ésuk – ésuk
ngéné énaké ngopi karo ngudud.
Wédang kopi panas wis sumadya, isih katon kebul – kebul ngana kaé. Kahanan
Bonbin durung ramé, lagi kèthok paling wong papat kalebu aku sing wis padha
nonkrong, ngadhep kopi karo kulak warta sinambi adol omongan, wah jan pédhuny
tenan. Bakulé ya ana sing lagi lekas padha nata dagangané.
“Mas Kelik kok tumben jam segini dah nyampe kampus ?”. krasa ana tangan
alus njawil pundhakku tengen saka mburi.
“Wah iya jé”. Wangsulanku cekak karo ngajak lungguh bocah wadon sing njawil
pundhakku mau. Bocahé pahiny, jenengé Asih, pakulitané putih katon saka cahyané
sing suminar meksa gawé blèrèng mripatku sing ketutup kaca mata ribèn. Ngalor
ngidul nggonku angon ilat ngeculké guneman -- Sakwisé wédang kopi sing pungkasan
daksruput, nganti sakampasé katut gawé garis sakduwur lambéku, gagé aku njujug
kantor jurusan sing wektu kuwi wis bukak ning isih katon sepi tur kosong. Karo
Widyaséna Pustaka Modul basa Jawa SMA N 1 Sanden Semester II - XI

| 53

www.setyawara.webnode.com

ngentèni tekané dosèn, aku nggolèki warta saka kalawarti tèmpèl sakngarepé kantor
jurusan.
“Dicari Sarjana Sastra Jawa IPK min. 3. untuk bergabung pada Lembaga Kajian
Naskah Jawa. Diutamakan Keahlian Filologi,.........”. Mlongo aku maca lowongan
gawéan sing surasané mbutuhaké Sarjana Sastra Jawa. Nganti bola – bali nggonku
maca. Genéya ana sing masang lowongan kaya mangkono, ehm... coba aku wis lulus.
“Mas, dah lama ya nunggu ?”. Ana pitakonan sing gawé kagèt nggonku
ngalamun iki mau. Jebul bu Ningrum dosèn pembimbingku wis nang jèjèrku.
“Oh...Bu...nggih sampun sakwetawis.” Wangsulanku rada gagap. Karo gagé
ndhèrèkaké bu dosèn mlebu kantor. Bubaring konsultasi kurang luwih nganti ana rong
jaman. Sak jroning kantor sejatiné aku rada tambah gagap. Kepiyé nggonku matur apa
nganggo cara Jawa apa Indonesia. Kamangka nèk cara Jawa tetembungan basa
kramaku ki durung jangkep, ning nèk cara Indonesia kok katon lucu, wong jaré
jurusan sastra Jawa rak kuduné nang kono nggo sarana Gladhèn wawan rembug cara
Jawa antarané mahasiswa lan dosèn. Akh luwèh..., cara campursari baé sing gampang
tur padha penaké. Oh ya tegesé campursari para maos rak nggih sampun pirsa ta,
tetembungan Jawa campur aduk kaliyan tembung Indonesia.
Jam 09.30 WIB. Kampus.
Rampung konsultasi aku nyelakké sedhéla menyang sasana pustaka sakperlu
mbalèkaké buku, karo nyilih manèh.
“Bukuné boten wonten jé mas”. Wangsulané bu Ningsih petugasé sasana
pustaka kampus sakwisé maca daftar katalog sing dakulungaké.
“Wah lha kados pundi ta bu, kamangka punika wonten, cetha wéla – wéla
sinerat salebeting katalog.” Wangsulanku rada ngèyèl. Kayané ora mung sepisan kuwi
nggonku nggolèki buku ning ora tau ana, mbuh padha ilang menyang ngendi buku –
buku kuwi. Krunguku sih jaréné padha dicolongi mahasiswané dhéwé. Akh mbuh....
Jam 21.00 WIB. Lempunyangan, 12 Juli 2003.
Kahanané katon ramé, pating sliwer calon penumpang ngétan ngulon nggolèk
papan sing kepénak nggo lungguh ngentèni sepuré teka. Ora sakwetara suwi, sepur
sing dianti – anti mak kluwer siji mbaka siji gerbongé mlebu stasiun. Gemrudug
swarané rèl kaya swarané bledhèg ing mangsa kasanga. Tanpa nunggu dikomando,
puluhan calon penumpang sing sakawit mau wis padha ngentèni sajak ora sranta,
padha pating sliwer rebut papan colong playu. Tangané Sari dakkanthi, ngétan –
ngulon aku nggolèk gerbong sing isih sela. Sidané bisa mlebu gerbong, lumayan ora
pati umpel – umpelan kaya gerbong liyané. Ning tetep ora keduman lungguhan.
Widyaséna Pustaka Modul basa Jawa SMA N 1 Sanden Semester II - XI

| 54

www.setyawara.webnode.com

Aku munggah gerbong watara jam sepuluh kurang seprapat. Bok menawa iki
sing kepindhoné nggonku numpak sepur kelas ekonomi manèh. Sajroning gerbong
ramé banget ana sing ngomong cara Sunda, ya ora sithik sing ngomong cara Jawa.
Aku seméndhé pinggiring kursi, Sari dakkanthi sacedhakku. Ora krasa lakuné
sepur wis setengah dalan. Sepuré lèrèn rada suwi ing stasiun apa ta kaé. Mbuh aku
dhéwé ra pati nggagas tulisan sing kapampang, wong mripat iki rasané kaya kari
setengah watt.
“Punten ak.”. Makjenggirat aku tangi saking kagètku, mripatku kaya – kaya mak
pendonong melèk amba, krasa nèk sikilkku kiwa kepidak tukang ngamèn sing liwat
ngarepku. Bathinku misuh – misuh ning ora kumecap o... lha saciladh ki...
Bareng tekan stasiun Banjar lagi ana lungguhan sing kosong, gagé aku lungguh.
Wah awak krasa pédhany rasané, pirang jam baé nggonku ngadeg karo nyangga
awakké Sari sing lumayan kuru semangka kuwi. Jèjèrku persis cah nom-noman bagus
warnané, jan satub tenan, rambuté dawa dikucir, tur semanak semedulur. Aku ngrogoh
sak.
“Rokok dab ?”. Karo ngulungké rokok aku ngajak tetepungan.
“Ana, nuwun”. Wangsulané cekak, karo nuduhké bungkusan rokoké Mild.
Suwi – suwi saya gayeng nggonku guneman karo dhèwèké, jenengé Wawan
saka Tambakbayan, arep menyang Bandung. Bocahé seneng banget musik lan ngeband
dadi ora mokal nèk sadalan – dalan sing dirembug mung kahanan musik karo band.
“Dab rong jam manèh nèk ora telat panjenengan tekan Ciawi, ngasoa, mengko
dakcaosi pirsa nèk wis tekan Ciawi”. Mangkono kandhané, barang weruh aku bola –
bali angop.
Jam 07.02 WIB. Ciawi, 13 Juli 2003
Wawan njawil pundhakku awèh ngerti nèk wis tekan Ciawi. Aku gagé menyat
Sari dakgugah.
“Dah nyampe mana ?”. Pitakoné Sari karo ngucek-ucek mripat.
“Ciawi”. Wangsulanku cekak.
Aku terus pamitan karo wawan, banjur medhun saka gerbong. Maknyes... angin
adem krasa manjing balung sungsum, mapag tekaku ésuk kuwi ing Ciawi tanah
Pasundan. Adem sing krasa saya nambah wetengku luwé.
“Mang bubur nyak”. Sari njawil bakulé sing lagi nata dagangané, banjur
lungguh sacedhaku. Sakwisé weteng krasa anget lan wareg, karo ngentèni rada awan.
Aku coba golèk pitakonan, bab apa sebabé kok saka Lempuyangan nganti tekan Ciawi
kéné, Sari ora akèh tembungé, alias mèndhel kémawon, kumecap omong ya sakperluné

Widyaséna Pustaka Modul basa Jawa SMA N 1 Sanden Semester II - XI

| 55

www.setyawara.webnode.com

baé. Éé..lha dalah Jebul nggonku adoh – adoh saka Lempuyangan tekan Ciawi kéné,
mung arep teka njur langsung sangi Jogja manèh.
Sawetara ana telung jaman bokmenawa nggonku ngentèni tekané sepur
menyang Lempuyangan manèh. Awit tekaku ora dadi atiné sahany karo pisu-né Sari.
Jan – jané aku ya wis krasa lan ngerti nèk tekaku ngancani Sari mulih ora bakal dadi
atiné wong tuwané loro, ning tetep baé aku nékad menyang ngeterké dhèwèké, tenané
mung arep pingin mastèkaké Sari tekan panggonané kanthi slamet. Wondéné pancèn
bener kahanan sing kudu daktampa kaya mangkono, ya kapeksa aku mulih Jogja dina
kuwi uga.
Sepur sing dakjaluk ngintirké lakuku bali menyang Lempuyangan wis teka.
Gagé aku nyandhak lawangé gerbong, lambéku kaku ora bisa kumecap, njaluk pamit
karo kursi stasiun, rèl lan kahanan ing stasiun Ciawi sing saya katon sepi nglangut. Ora
béda karo swasaning atiku sing gemrejeg – grejeg kaya lakuning sepur sakduwuring
rèl panas antarané Ciawi – Lempuyangan.
(kumpulan cerkak Setya Amrih Prasaja ; 2003)

Cerkak utawi crita cekak, punika kalebet salah satunggaling gancaran (prosa
Jawa) modern, crita cekak asring dipuntegesi crita ingkang cekak ing perkawis
cariyosipun utawi isinipun. Crita cekak inggih punika gancaran ingkang nyariosaken
cariyosipun sawenèh paraga salebeting sawenèhipun kawontenan lan wekdal ingkang
sipatipun cekak – aos.
Manut ngendikanipun para winasis, cariyos cekak punika dumados saking
sakpérangan unsur ingkang dipunwastani unsur ekstrinsik inggih punika unsur
sakjawining cariyos nanging taksih mangaribawani dumadosipun cariyos kalawau,
tuladhanipun kados ta ; ideologi, politik, sosial, budaya, agami, ekonomi lan sanèsipun. lan
unsur instrinsik
inggih punika unsur ingkang bakal kanggé pathokan damel
cengkoronganing cariyos cekak kalawau, kados ta ; paraga (tokoh), alur, latar, sudut
pandang, gaya, amanat lan sarining cariyos (tema).
1. Paraga (tokoh lan penokohan)
Paraga utawa tokoh inggih punika bleger, wujuding paraga pawongan ingkang
rerékan, ingkang bakal dipuncariyosaken salebeting cariyos cekak. Penokohan
utawi watak – wantu, inggih punika watak – wantunipun para paraga ingkang
kacariyosaken.
2. Latar
Salah satunggaling sarana kanggé utawi ingkang nedhahaken wonten pundi,
kadospundi, lan kapan cariyos punika lumampah. Latar punika kapérang
wonten tiga ;
• Latar papan,
Nedhahaken papan kadadosan salabeting cariyos punika.
Widyaséna Pustaka Modul basa Jawa SMA N 1 Sanden Semester II - XI

| 56

www.setyawara.webnode.com

Latar wekdal,
Nedhahaken perkawis ingkang wonten sambung rapetipun kaliyan
wekdal kadadosaning cariyos.
Latar sosial,
Nedhahaken perkawis ingkang wonten sambung rapetipun kaliyan
kawontenaning pagesangan ing bebrayan (masyarakat)

3. Alur
Unsur ingkang awujud rerangkèn lampahing kadadosan salebeting cariyos,
saged alur majeng, lempeng, punapadéné alur wangsul, utawi malah saged
campuran antawisipun alur majeng – lempeng lan alur wangsul.
4. Sudut pandang / dhapukaning paraga
Kalenggahan pangripta cerkak salebeting cariyos cerkak ingkang dipunserat,
sudut pandang punika kapérang dados sekawan ;
• Sudut pandang orang pertama, inggih punika cariyos ingkang paraga
utaminipun pangripta piyambak.
• Sudut pandang orang pertama pembantu, inggih punika nalika paraga
“aku” salebeting cariyos sipatipun namung paring pambiyantu ingkang
kadamel kanggé nyariosaken paraga sanès ingkang kaanggep langkung
utami.
• Sudut pandang orang ketiga serba tahu, inggih punika cariyos ingkang
pangriptanipun wonten sakjawining cariyos lan sipatipun namung
ngawat – awati kadadosan salebeting cariyos, lan ngertos sedaya ingkang
lumampah, malah wonten kalanipun pangripta saged wawan gunem
kaliyan ingkang maos.
• Sudut pandang orang ketiga terbatas, inggih punika pangripta ingkang
wonten sakjawining cariyos kalawau winates seserepanipun,
piyambakipun namung mangertos salah satunggal kadadosan
sakpérangan paraga salebeting cariyos.
5. Gaya
Gaya punika wujuding seratan cerkak awujud gancaran ingkang kados pundi,
mligi cariyos rékan (fiktif), punapa cariyos ingkang kalampah saèstu déning
paraganipun (kisah nyata), utawi gabungan kekalihipun.
6. Tema
Tema utawi sarining cariyos punika kathah sanget, gumantung panyerat badhé
ngagem lan nyariosaken bab punapa.
7. Amanat
Amanat utawi wasita (naséhat) ingkang adatipun kalebetaken déning panyerat
salebeting cerkak punika, supados piwucal utawi bab ingkang badhé
kawurukaken lan kaparingaken dhumateng para maos.
Sanèsipun bab nginggil punika, wonten ing panyeratan cerkak asring pinanggih
utawi kapranggul panganggèning basa ingkang adatipun kajumbuhaken kaliyan asal –
usul, utawi cara Indonesianipun latar belakang sinten lan saking pundi ingkang nyerat.

Widyaséna Pustaka Modul basa Jawa SMA N 1 Sanden Semester II - XI

| 57

www.setyawara.webnode.com

Awit nama cerkak punika, basa ingkang kaginakaken gancaran awujud bebas,
tegesipun basa ingkang kaginakaken boten mligi basa ingkang baku, mila wonten
sakpérangan cerkak ingkang ngginakaken basa nggèn – nggènan (dialek). Minangka
tuladha cerkak kanthi irah – irahan Lempuyangan – Ciawi ngginggil punika kaserat
mawi basa ngoko, lan sakpèrangan ugi wonten tetembungan basa Indonesia
punapadéné basa Jawa Prokem Jogjananan, ingkang sakpunika kawentar minangka
basa prokem dagadu. Mekaten ugi tata panyeratan cerkak nginggil punika
ngginakaken pedoman penulisan basa Jawa tulisan latin ingkang kasampurnakaken,
kados ingkang kaserat salebeting buku wedalan Balai Bahasa Yogyakarta.
Wondéné kanggé nyumerepi utawi nyuraos teges sakpérangan basa prokem,
kedah mangertos rumusipun, rumus prokem dagadu punika èstunipun namung
ngginakaken aksara Jawa ingkang gunggungipun 20 (kalih dasa) kados ing ngandhap
punika ;
a

n

c

r

k

f

t

s

w

l

p

d

j

y

v

m

g

b

q

z

Cecala pangganggénipun :
Umpaminipun madosi tegesipun tembung 
Saking basa prokem  basa Jawa umumipun
1. j[p[m[q 

Japé méthé

a

n

c

r

k

f

t

s

w

l

p

d

j

y

v

m

g

b

q

z

Aksara Ja 

aksara Ca, mila Ja kawaos
Aksara Pa 
aksara Ha, mila kawaos Hé (swara é tetep)
Aksara Ma 
aksara Da, mila kawaos Dé (swara é tetep)
Aksara Tha 
aksara Wa, mila kawaos Wé (swara é tetep)
Mila lajeng tembung Japé Méthé tegesipun Cahé déwé.
2. paiv\  

Ca 
Hé 
Dé 

Pahiny

a

n

c

r

k

f

t

s

w

l

p

d

j

y

v

m

g

b

q

z

Aksara Pa
Aksara Ha  

aksara Ha, mila Ha kawaos
aksara Pa, mila kawaos Pi (swara i tetep) 

Ha/a 
Hi

Widyaséna Pustaka Modul basa Jawa SMA N 1 Sanden Semester II - XI

| 58

www.setyawara.webnode.com 

K

Aksara Nya 
aksara Ka, mila kawaos Ka (sigeg)
Mila lajeng tembung Pahiny tegesipun Apik. 
Saking basa Jawa umumipun  basa prokem
3. aibu 

Ibu

a

n

c

r

k

f

t

s

w

l

p

d

j

y

v

m

g

b

q

z

Aksara Ha 
aksara Pa, mila Pi kawaos (swara i tetep)
Aksara Ba 
aksara Sa, mila kawaos Su (swara u tetep)
Mila lajeng tembung Ibu basa prokemipun dados Pisu.
4. mzn\  

Hi 
Bu

Mangan

a

n

c

r

k

f

t

s

w

l

p

d

j

y

v

m

g

b

q

z 

Da 
La 
Dh

Aksara Ma 
aksara Da, mila Da kawaos
Aksara Nga 
aksara La, mila kawaos La
Aksara Na 
aksara Dha, mila kawaos Dha (sigeg)
Mila lajeng tembung Mangan basa prokemipun Apik. 
Tuladha sanèsipun ;
o sav\ 

sahany 

Bapak

o fb\ 

dab 

Mas

o stub\ 

satub 

Bagus

o [pdv\ 

pedhany 

Hénak

o [lo[fS 

lodsé 

Ngombé

o [poy 

poya 

Ora

o pgipgi 

pagi – pagi 

Ati – ati 

énak

Widyaséna Pustaka Modul basa Jawa SMA N 1 Sanden Semester II - XI

| 59

www.setyawara.webnode.com

o pd

padha 

Ana

o [jo[ag\ 

johèg 

Copèt

o pcmu[fp 

paca mudèp  

Aja dumèh

Gladhèn I. Wangsulana pitakèn ngandhap punika adedhasar waosan cerkak nginggil.
1. Punapa ingkang dados irah – irahan waosan cerkak nginggil punika ?
..............................................................................................................................................
2. Sinten kémawon ingkang dados paraga, salebeting waosan cerkak punika, lan
punapa dhapukaning salebeting cariyos ?
...............................................................................................................................................
...............................................................................................................................................
...............................................................................................................................................
...............................................................................................................................................
...............................................................................................................................................
...............................................................................................................................................
...............................................................................................................................................
...............................................................................................................................................
3. Manut panjenengan, cerkak punika kalebet cerkak ingkang nggadhahi alur
cariyos kadospundi, andharaken kanthi cekak, cetha tur mentes ?
...............................................................................................................................................
...............................................................................................................................................
...............................................................................................................................................
...............................................................................................................................................
...............................................................................................................................................
...............................................................................................................................................
...............................................................................................................................................
...............................................................................................................................................
...............................................................................................................................................

Widyaséna Pustaka Modul basa Jawa SMA N 1 Sanden Semester II - XI

| 60

www.setyawara.webnode.com

4. Kinten – kinten manut dhapukaning salebeting cariyos, paraga – paraga
ngandhap punika nggadhahi watak wantu ingkang kadospundi ?
...............................................................................................................................................
...............................................................................................................................................
...............................................................................................................................................
...............................................................................................................................................
...............................................................................................................................................
...............................................................................................................................................
...............................................................................................................................................
5. Manut pamanggih panjenengan, cerkak punika ngemot piwulang (amanat)
punapa ?
...............................................................................................................................................
...............................................................................................................................................
...............................................................................................................................................
...............................................................................................................................................
...............................................................................................................................................
...............................................................................................................................................
...............................................................................................................................................
...............................................................................................................................................
...............................................................................................................................................
...............................................................................................................................................
Gladhèn II.
Wangsulana pitakèn ngandhap punika, cobi panjenengan jlèntrèhaken punapa ingkang
dipunwastani !!!
1. Paraga
...............................................................................................................................................
...............................................................................................................................................
...............................................................................................................................................
2. Dhapukaning paraga

Widyaséna Pustaka Modul basa Jawa SMA N 1 Sanden Semester II - XI

| 61

www.setyawara.webnode.com

...............................................................................................................................................
...............................................................................................................................................
...............................................................................................................................................
...............................................................................................................................................
...............................................................................................................................................
...............................................................................................................................................
...............................................................................................................................................
...............................................................................................................................................
...............................................................................................................................................
...............................................................................................................................................
...............................................................................................................................................
3. Alur
...............................................................................................................................................
...............................................................................................................................................
...............................................................................................................................................
...............................................................................................................................................
...............................................................................................................................................
...............................................................................................................................................
4. Tema
...............................................................................................................................................
...............................................................................................................................................
...............................................................................................................................................
...............................................................................................................................................
...............................................................................................................................................
...............................................................................................................................................
5. Gaya
...............................................................................................................................................
...............................................................................................................................................
...............................................................................................................................................
Widyaséna Pustaka Modul basa Jawa SMA N 1 Sanden Semester II - XI

| 62

www.setyawara.webnode.com

...............................................................................................................................................
...............................................................................................................................................
...............................................................................................................................................
...............................................................................................................................................
Gladhèn III.
Jangkepana pitakèn ngandhap punika, tetembungan basa prokem ngandhap punika
padosaken tegesipun !
1. [vo[q

: ..........................................................................................................

2. pisu

: ..........................................................................................................

3. sav\

: ..........................................................................................................

4. [poy

: ..........................................................................................................

5. j[p[m[q

: ..........................................................................................................

6. flf\

: ..........................................................................................................

7. [lo[fS

: ..........................................................................................................

8. szi

: ..........................................................................................................

9. [q[mon\

: ..........................................................................................................

10. mu[qig\

: ..........................................................................................................

Widyaséna Pustaka Modul basa Jawa SMA N 1 Sanden Semester II - XI

| 63

www.setyawara.webnode.com

STANDAR KOMPETENSI
KOMPETENSI DASAR

: Mampu menganalisa isi dan struktur berbagai wacana tentang bahasa, sastra dan budaya Jawa.
: Menulis artikel berbahasa Jawa yang memuat budi

INDIKATOR

:
-

-

Membaca teks berita berbahasa Jawa dengan lancar, dan mengindahkan cara membaca berita yang
benar.
Melakukan analisa terkait isi berita yang dibacakan tersebut. 

WIGATÈKNA WACAN NGISOR IKI
Gesang salebeting bebrayan mesthi nggadhahi pengalaman ingkang mawarni –
warni. Pengalaman punika wonten ingkang nengsemaken, damel sedhih, damel
trenyuh, damel cuwa, lucu, nglingsemaken, lsp.
Ing ngriki bakal kula cariyosaken cariyos pengalaman ingkang boten saged kula
icalaken. Pengalaman saged ugi dados piwucal lan wonten mupangatipun tumrap
awakipun piyambak punapadéné tiyang sanès, utawi migunani boten naming
kagem ingkang nglampahi nanging ugi kagem sintena ingkang miring cariyos
punika.
Wacanen tuladha cariyos pengalaman pribadi punika !
MOTOR ANYAR
Bakal dadi mahasiswa tumrapku babar blas ora kanyana, amarga aku ngerti
kahananing wong tuaku loro, mula aku ora duwé pangajab bisa sekolah dhuwur
nanging manungsa mung nglakoni dhawuhing Gusti, saiki aku bisa ngrasakaké
dadi mahasiswa, semesteran pertama aku mulih ngomah, tekan ngomah ora pati
nggagas yèn ana motor supra anyar kinyis – kinyis parker ing ngarep ngomahku,
pikirku kuwi paling motoré tanggaku, barang aku mlebu ora suwè bapak kondur
banjur ngulungké kunci karo ngendika, “kaé motor jajalen”. Aku kaget jebul kuwi
motor bapak sing tumbas. Bapak banjur ngedika manèh, “bapak biyèn rak wis tahu
kandha ta, yèn kowé kuliah mesti bakal takgolèkna motor nggo kuliah, amarga
mahasiswa kuduné wis bisa ngerti gunané motor, duwé motor ora mung kanggo
dolanan tok”.
Bungah rasané duwé motor, aku kepincut mélu kaya kanca – kanca, motor tak
modifikasi, bané takganti sing cuilik, takcèpèr, wah pokoké gaul, barang bapak
Widyaséna Pustaka Modul basa Jawa SMA N 1 Sanden Semester II - XI

| 64

www.setyawara.webnode.com

pirsa, aku didukani, kon mbenerké motorku kayadéné asliné, ning jeneng cah enom
aku ya ngèyèl nganggep yèn bapak ki ketinggalan jaman alias ora gaul.
Ana let seminggu aku mulih liwat Temanggung, soré ngarepaké maghrib, motor
takplayoké sakpolé ngoyak lampu bangjo, barang wis ucul dumadakan ing
prapatan ngarep ana mobil box arep nyabrang wis takbél ketoké mandeg barang
aku tancap gas, kana ya mélu tancap gas, sittttttttttttttttttt…….braaaakkkkkkkkkkk.
Tenger – tenger aku nang tengah aspalan lungguh ndoplong lan nembé kélingan
yèn kecelakaan, motorku ngarep remuk bané pecah nyungsep nang ngisoré mobil,
mobilé kaca ngarep lan mburi tatas, aku mung mbatin iki merga jalaran motorku
bané cilik tur cèpèr dadi nalika semana ora imbang lan bisa uga kuwi merga aku
ngèyèl karo wong tuwaku, ning sing takgumunaké motorku remuk, mobil ringsek
Alhamdulillahé aku babar pisan ora tatu, mbuh kepiyé jalarané, mbokmenawa aku
mung diélingaké karo Gusti aja wani – wani nyepèlèkaké ngendikané wong tuwa.
Gladhèn 1. Wacan nginggil punika salinen salebeting basa Jawa Krama – Krama
Inggil !!!
Wangsulan : ……………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………………
Widyaséna Pustaka Modul basa Jawa SMA N 1 Sanden Semester II - XI

| 65

www.setyawara.webnode.com
………………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………………

Gladhèn 2. Golèkana piwulang ingkang wonten wacan nginggil punika !!!
Wangsulan : ………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………………

Gladhèn 3. Cobi damel cariyos pengalaman piyambak – piyambak, garapan
dipunserat wonten kertas folio bergaris. Cariyos kedah wonten dudutanipun utawi
piwulang ingkang saged kapethik saking cariyos punika kalawau.

Widyaséna Pustaka Modul basa Jawa SMA N 1 Sanden Semester II - XI

| 66

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful

Master Your Semester with Scribd & The New York Times

Special offer: Get 4 months of Scribd and The New York Times for just $1.87 per week!

Master Your Semester with a Special Offer from Scribd & The New York Times