anku saya mundhak g€dhe".

Sawise nggagas rnangkono, Sang Anilatmaja tqmuli cancut tali-wanda, banjur _wiwit ngrusak wit-witan ing sajrone taman, karo s'esumbar : ,,Endi ras'dksa sing ora trima lan rumangsa woni, mrenea, tandhingana si l'laruti !".

85. HANUA,{AN DIOBONG, NJALARI KOBARE PRAJA ITUCTA.
Jalaran diobrak-abrik dening Hanuman, wit-witan ing sajrone taman kang isih ngad6g katon mobat-mabit, kGmbang-k?mbange padha rontog, sarine k6mbang (Indonesia : tepungsarinya) padha kabur, katon mul6k-kum6lun kaya kukus. Keimbang-kembang plasa kang awarna abang padha tiba, satemah njalari ing taman kaya udan g6ni, katone banget ngg6girisi, sumorot kaya g6ni pralaya-

kala (ing w6ktu kiyamat). Kidang, menjangan lan kethek kang manggon ing taman iku padha lumayu saparan-paran, amarga w6di sumurup udan giini.

Lagi sapanginang suwene pangobrak-abrike Hanuman, witwitan ing taman Udyanawana (Asokawana) wis akeh kang rubuh
kabarubuh, pang-pange padha s6mpal karapal, suwarane gumuruh

pating grubyug pating jr'dthot. Para rasOksa kang njap taman Asoka (Asokawana), amarga saka giris-mirise, padha lumayu asalang-tunjang m6nyang kadhaton, n6dya ngaturi priksa marang gustine. Sapraptane ing kadhaton, manggalaning ras6ksa kang jaga tgman matur mangkene : ,,Sinuwun, Sang Suraripunatha / (Walanda : heer der godenuijanden : Jawa : ratuning mdngsahipyn para dewa). Kawuningana, wont€n Mahawanara saklangkung digsura atindak kurang-ajar ngobrak-ubrilz taman Udyanawana. Wiwit rumiyin, dalasan para deu,a kemawon sami ering dhating tsman punika, punapu malih parc manungsa, sami ngoji-aji. Hla hoh sapunika wont€n wanara, jinising hewan asor, inglzang botOn
ering, mandar wanuh-warli ngrobasa taman Asokawana. SrOngenge ing wanci tA ngan ge saklangkung bA nt er sumelet soro tipun, nan ging mancwi wontdn ing sanginggilipun tuman paduka puniha sorotipun laj|ng asr6p sanalika, awit saking eringipun dhetdng taman
Udyanawana. Angin prahara sindhung-aliwawzrr ingkang bant€ring sumiyutipun ngglgirisi, ngantos ing ngrika-ngriha kathah uit rt-

L26

pun-togahen kemcwon".

bah pating glasah, dumuginipun ing taman paduka, saking eringipun, nididipun angin punika lajdng sumilir alon. Bot|n nate won_ fin rdmbulan kantha utawi r7mbulan panglong wontOn ing sanginggilipun taman parlulea; ing salaminipun, sabin ing wanci dalu, frmbulan aj6g purnamasidhi madhangi taman Asokawana. Hla kck sapuniiea, iinisipun kewan asor kenmwon, u)anara nisthadama, haduk wani ngrabasa Asokawana. Sinuw,n, taman paduka tomtu badhe sirna, manawi tindakipun u)anara digsura punika di-

Saparipumaning ai:ure ras6ksa kang jaga taman, Dasamuka krodha, pasuryane marbabak abang, tumuli dhawuh wadya ras6ksa sakothi, ndikakake nyekilTmrajaya sang Maruti. warna-warna sanjatane para rasOksa, ana sing nggawa limpung, parasu, gada, g6ndhewa saj6mparinge, lan liya-liyane. praptane ing t"-an, puru ras6kia padha surak mawurahan, suwarane prasasat -rrr6ngt 6, wiyat.
Pawanasuta mangkrak-krodha, m6re-m6re, suwarane pindha suwaraning m6ndhung kang agawe l6buring jagat ing w6ktu kiyamat. Dheweke mancolot mGnyang wit katimang ing sacEdhake gapuraning taman, kanthi w6weka-waspada m6thukake mungsuh sing lagi gumrudug maju. Para rasEksa tumuli padha namakake g6gamane karo tum6nga. Ana sing nj6mparing, ana sing nlorong_ ake l6mbi:g, ana sing nguncalake jir6t (kala), ana sing-mbandhil nganggo watu sak6bo godhene, lan liyaliyane. Nanging kabeh sanjatane rasEksa ora ana kang nganti ng6nani salirane sang Ivlaruti, mandar padha bali sinab6t ing gada wr6ksa, akeh rasGksa kang k6taton k6taman gdgamane dhewe-.

tandange Sang N{aruti.

Ana wit c6ndhana g6dhe adawa, iku dibadhol dening Ha_ numan' di6nggo mupuh para ras6ksa. Akeh rasGksa kang k6t6nggol mati ngringk6l. Ana sing sumamburat muncrat g6tit tin ut6tI, ana sing tatu w0t6nge nganti m6tu ususe, ana sing putung sikile, ana sing p6pds pupune, ana sing r6muk wangkonge, *u ,irg g"peng-pendeng sirahe, lan ana sing manculat mripate. Bar6ng sumurup kanca-kancane akeh kang mati, ras6ksa-rasGksa kang isih urip padha lumayu ngg6ndring tan tolih wuri, giris-miris ndulu

,, A d h uh sinuwun, Sang Suraripunatha ( ratuning mingsahipun dewa), kawuningana ! Wadyabala rasOhsa sopnrongin aging sami kasambut ing yuda dening Song Wanaraseta, d1damAhpun-ayuda

127

)nehpttn raseksa ingkang saged sbhsa inghang rumiyin sampun sami misutuur sakti, lumawan wanara sat,unggal boten wonten inglzang xged males rnrawasa- wanara plmapa punika gusti, hadibyanipun kok sakhngkung ngedab-edabi".

iu" io"it is dAdintil sarana gada urihsa, botAn wontAn dedang,engingi piyantbakipun. Para ra-

sirna ginbpl,oh ing wreksa. Sahing titis-wasisipun wanara anggeni-

Midhang6t ature wadya ras6ksa mangkono iku, Sang.Dasa' rvadana saya muntab panggaiihe, satEmah banjur dhawuh marang watlyabala sinalir (prajurit p6'pilihan) sabr6Eada, nclikakake'nyirnakake sang Pawanasuta. sing uwis-uwis wadyabala ras6k,u p"pilit,,n iku bisa nyapu mungsuh nganti tumpes-tapis tanpa sisa, a*arga banget wasis marang ulah-g6laring baris, lan l6bda nandukake sawarnane g6gamaning ayuda' Para warganing praju' rit sinblir iku pawakane katon kukuh-bakuh tdguh-santosa, wujude nggegirisi. Brengose ketel, warnane ir6ng nggameng, siyunge papat p-uat u pating crongat lan sumorot prasasat kilat; mripate priksa amua tur mlolo-mand'elo. Para surawara giris-miris manawa (Surawara = walanwadya raseksa kang kaya mangkono wujude. da : voortreffelijkste der goden = Jawa ; dewa linuwih)'

PraptaneparaprajuritsinOlirras€ksaingtamar^tumulipadha namakake-gfuamane kanggo Elrawasa sang Anilatmaja Ana sing ngldpasake-cakra, ana sing nguncalake jir6t (kala), ana sing n:ainpting, ana sing nlorong lEmbing, ana sing mhandh6m watu glarri hn-liyaJiyane. Warna-warna carane para ras6ksa.olehe n6Iya mrajaya mungsuhe. Nanging kabeh g6gamane raseksa kang wis lumtipas saka tangane padha kontal kdsingsal kdsab?:t gada-

wr6ksa kang diobat-abitake dening Sang Anilatmaja, mandar akeh gdlaman kang tibane natoni awake rasbksa kang duwe gGgaman iku dhewe. anilatmaja mut6r wit tal g6dhe minanglra sanjata gada-,v6ksa, kanggo malds mrau,asa para ras3km. Gada-wrdksa iku wolawali diunlha, didnggo mupuh murrgsuh. Sabein dipupuhake sa' ambalan, rasdksa kang katiban akeh sing sirna, pirang-pirang kang mati pating j6kangkang utawa njr6babah ndh6pani lernah. Ana ra' .air"^ri"g-pacan siratre, ana sing r6rruk gulune, ana sing b6dhah dhadhane, ana sing suwek w6t6nge lan modhol-modhol ususe. Sa' w6netr raseksa ana sing lumayu dioyak dening Anilatmaja, barang kecandhak pinupuh g6g6re, arhbruk, nanging banjur bisa tangi ma'

L28

rnaja. raseksa ikr-r wis mati dijlogi dening mungsuhe.Sanghararaja (jemparing pamunahing satru). kagawa saka bangeting giris-mirise marang mungsuhe. apdparab Syaksa. Syaksa tumuli mangkat menyang taman nedya lumawan Wanaraseta. Kanthi banget muntabing ati. dewangga awarna abang (cindhe). n6aya apOputin. sak PARIJATHa kang ana ing satengahe'uaman. Ing sapatine rasdksa iku. parijatha iku ji nise wit kang endah-peni n'engsemake. Syaksa wis njungkel ketdnggel panging kayu sirahe.neh. Kocap putrane Sang Rawana kang banget sekti mandraguna lan sudira ing rana.Jdmparing ngenani dhadhane Hanuman. brahmasutra (tali brahma). Sawise samrikta gegamaning ayuda. dirada utawa turang€a. wite gedhe tur dhuwur lan sumorot pindha ke'ncana. kroncong (g6lang sikil). nanging durung nganti jemparing iku lumiipas. melambai-lambai). rGmuk. sake taman Asokawana lan sirnane parijatha. gelang. Ana maneh raseksa awahana kreta karo mentharrg gdndhewa nedya njemparing Sang pa'wanal. nanging ora njalari busiking kulite. permata mahkota). dadi lan patine. Nanging Syaksa endha. Ana uga raseiksa kang luput saka pamrawasane Sang Anilatmaja. Epang-6pange parijatha ginub& oncen-oncen mutyara lan sinelut ktincana. amarga dienfei-ri nganti sawatara suwene cra ana maneh raseksa sing teka. nalika ngrungu pawarta ru. nyempal pang saprangkul gedhene. sirna satunggangane. satemah mung kretane bae kang kena. Kang minangka uwohe parijatha awujud anting-anting. Satekane ing taman. katon rengkeng-reng}'eng mbrangkang. diiinggo nyawat Syaksa. muntab banget atine. Hanuman banjur ngu- 729 . kelat-bahu. Hanuman mal6s. Ana raseksa gagah-prakosa t6ka awahana kreta. awahana rata. sumping lan cundhamanik (Indonesia : permata ubun-ubun. ngrungkuk nyiJkukruk. Syaksa tumuli menthang langkap nedya nglepasake jemparing . Kang minangka godhonge parijatha yaiku : lungsir (Indonesia : sutera). lan jamang padha pating klebet (Indonesia : berkibat-kibar. ali-ali. diincengake marang mungsuhe. nanging durung rganti lumepas jemparinge.. lumayu nggdndring mulih tanpa tumolih. nanging banjur sinapu dening Sang Bayrvatmaja sarana gacla-rvrelksa. Syaksa mOnthang ge'ndhewa kang wis pinasangan jemparing Ardhacandra (Walanda : halvemaanvormige ptjl = Jawa : panah kang bedhore awangun satdngah riimbulan).

..i. sawadyabalane ngudani jamparing marang Anilatmaja. Sawise adus. g6dhene lan bantdring lakune.ora n6dya mulih. lan ni:dya adus. nanging yen ditututi dheweke tumuli anjiog ing burr. Kretane IndraJit bang-et nggumunake apike. Sirahe r6n aning p ang go lilt e ". ma' . Amarga saya akeh rasdksa sing ngtubut. Nanging kabeh j6mparing kang ng6nani Sang }{aruti ora u"u tung nlto-"ni.ngo rnara daktandhingi iien !". isi sanjataning aYuda maneka warna. kesit pindha tlaihit. Anilatmaja tumuli ny'dmpal eipanging wr'eksa gi:dhe. kehe sabrtlgada. akeh kang palasc. muring-muringe Hanuman kaya diububi. Sang Baywatmaja nglayang m6nyang pi2i3v1g. Ilangliarvan. prasasat tanpa kr6kat.llanawa si Rawana hrodha lan banittr ng|toni 1. clakcaosahe marang song Rantadeu'a: ntendoh stilea' Kocap kang t<aloka ing jagat Sang rajaputra Indrajit.ucl4 arOp dalzpotltol lan clahgatt'a ntdnl'ang thi daktundhingi. Mangkono carane Anilatmaja wola-wali mrawasa ras6ksa. Hanuman methukake karo sdsumb it : . dhesagara. Dheweke wola-wali nye-mpal panging wreksa. amalga tanda-nge bang6t cukat pindha kiiat.candhala. Amarga rurlangsa sayah awit saka suu'ene *Jt" .. Indrajit ng6toni yuda. dijojohake marang raseksa kang wani ny6dhaki' Para rasdksa rumangsa k6bipuhan lumawan Hanuman. saya suwe para ras6l<' Indrajit saatinesayarnangkAllanawakesayak6siil'Bar6ngpararas'iksa wis katon sayah-lungkrah. nganti mungsuhe iku akeh bang6't kalonge' 130 .'srtpa-va krasa s6gil'r awake sarta pulih kakurvatane. Anilatmaja banjur wiwit ngobrak-abrik tan-ran maneh karo ngare]-. Sumurup ana barisan ras'dksa teika. bar.ra. Manarva dipr[p[ki ras6ksa. Indrajit bang6t ngigit-igit atine. Aja gdnti mara. Kanthi pratignya .'daya ngasokake salira.Ing sapatine Syaksa. sawise ngrungu pawarta patine Syaksa.Heh para ras1ksa . nr6s. p6pindhane kaya gunung waja sinosog ing wr6ksa. Hanuman mancolct tnenyang epanging wr6ksa. ngirid wadyabala kang wis digagala.. majua ! Tandhingana iki dtttane Sang Ramaclewa.-ar?p t6kane Ra' wana ng6toni yuda. putrane sang Rawana kang bang6t skti mandraguna. ya pahlawan sang ueghananda. dipupuhake marang mungsuhe.ru*u o* bisa ngasorake Wanaraseta".

endhsse clidheploh. nringis katon untune kang landh6pe pindha bajra. Sang }leghananda prentah ngusung Hanuman menyang ngarsane Sri Raseksapati. dawane <rra k6na kirrira-kira. minangka cihna yen dheweke prauyata urahalvira (pahIarvan agung) kang banget takad (Indorresia : berhati talrah). Karo nguman-uman Hanuman. siyunge pating crclngat dawa. Indrajit jaja-llang mawinga-winga. ora. Ketheh ala nistha-darna julig-culika. kena puptrne. sumtimprtttrg. lakuning kreta prasasat ora ngambah bantala. llangkono kandhane para rasdksa. Sumurup mungsulre kegubed ing Nagapasa lan banjur tiba. dipateni bae rali rttt'is. sulr'arane ngumandhang ing tawang. Nagapasa dikirigake mdsthi tatas-rantas dening kasektene Hanuntan. nanging ditogake hae. Jemparing Nagapasa iku nggubed bahune l:lanuman. I{anuntan tttnruli linepasan jenrparing Nagapasa (Walanda : slangenstrik = Indonesia : jerat trlai') kang g6dhene padha karo wit tal. Ana sing mbithi. getihe diornbe. ana kang nendhang. Jemparing tumanceh.Hah ! teni. Nanging pamrawasane para raseksa iku ora ana sing agarve busiking kulite Sang I\rarutasuta..adyabalane tumuli padha mlayoni kanthi pangigitigiting ati. nutup prpune tekan ing dhengkule. Salugune. tibane Hanuman iku ora jalaran sirna kasektene dening ginubed ing Nagapasa. pepindhane kaya riica rvdsi pinupuh ing palu timah. Indrajit sau. lrkiulu kahananing mungsuhe kaya rnangkono. cliobortg rnengko. Gulune ditigos.ian raseksa sing tanpa dosa iya diprajaya". ore dijabr-rt. 131 . Saupama dherveke n'edya t6rus lumawan ing yuda. enggal ngetap tttrangga. Mak brug ! Hanuman tiba ing bantala. ll'anara ala dtttane Raghawa ilti gauene nletna- . supaya tumuli bisa ket6mu adu-ar6p karo Fawana. ana sing nempang Isp. suwaralle gumerit. la-ak clorot ! llanuman lin]pasan jemparing derring Indrajit. llanuman njararr niba.Rareng sltmurup rusaking wadyabalane. sanq. Indrajit saya ngigit-igit atine. njepit iga-igane. raseksa-raseksa iku sadhela-sadhela padha surak mawurahan. supaya Sang Prabu priksa yen kekuwatane Nagapasa tanpa timbang. Para raseksa iku padha mrawasa Sang N{arutasuta kanthi cara 11'arna-\varna.

Tartt : wrAhsa' rc'it' Kalpataru: wit peranganing uripe jagat)"- Mangkono ature para raseksa kang ngusung Hanuman. digsura lan siya-kaniyaya.Yayi Wibhisana ! Geneya sira ngeman tnarang uripe wana' ra iki ? ! wanara iku rak haldbu iinise hewan.ijatha.ksa ! Tanpa guna rrtltringira iku.ih. sabab kajabo julig-culika.rnbrastha rJrijatta tin Katpataru. Ape maneh kang nduta ahu ihi Sung Ramadewa kang bang. sanajatt atindak cligatra salru julig-culilta". . sau'ise midhanget ature para rasiiksa.Dhuh lzalza Prabu Dasawadarn ! llrtgi tuontina karsa padulea migatosak&r Dharmasastra (kitab sttci). koli. tur ki)gubdcl ing iir7t. Sang Mamti tumr:li mojar. tumindah saw^nang' wenang. Apa iya keuan leang abudi candhala. wa' nara iltu tuis mraiaya rosiksa aheh.lan Par. Duta tanpa kanthi. Sang Bayusuta diaturake marang Sang Suraripunatha (Sura = dewa. bangilt k"amiwelasen.. basamuka). sa- patenana !"' . Sang \Yibhisana ndulu Sang Bayulanaya kegub6d ing jirdt.. rttisthi sirna kab?g.Wanara ilzi. maksude': Raivana. Adoh bang|t sungsate karo 732 . mulane banjur matr-tr trarang kadange lvredha (Rawana) : . nyirnahake I(ilpataru. dtrcwek i'*prcn.. suwarane gandklang n$rmandhang tawang : . satindaktanduke hewan diapura.Sinuwun. . lan banget panginane marang ingsun. Ripu = mungsuh' Natha = ratu-. (Kalpa : iannn. Illanaua u)ong diina mdning bae.Sapraptane ing kadhaton... nganti wani ngrabasa taman Udyanawana. ing rasa sijngit ngigit-igit. praptane ing kadhaton. ana rnungsuh tika ditogahe bae.iane"' . hawuningana ! Punilta uttjtLdiptrn \Yanaraseta ingkang ngobralz-abrik tsntan Asoka (Asokau'ano). Rawana : . kttdu diuriPi ? !". tzla kok ar6p Cipa-teni. Duta bot'dn hengiig dipun-prajay a. mangsa iya ltudtr luput ing pati' Ora hena ora dheweke hudu cliprajaya. panggalihe ora wdngis lan ora siya'kaniyaya mamng mung . Wctak'wanturrc Sang pi:eunjul jayeng prang' tiry{yt dirbe jAnAng ala.Heh ratttning ras..t luhur ing budi lan tansah m€mayu ayuning jagat. ing ora pant|s manawa dituiolzake marang wanara. mung siii thit. suraripunatha = Ratuning mungsuhe dela. mulane ora harsa muring marang liyan.Wanara dhustha ' candhala-julig-culika iku Mangkono ng6ndikane Sang Dasamuka.

kama. nanging leabeh pakartimu ora I 133 . (Katta = napslt esn1o.lan ngumbar hAhar|pan". (Dharma = panggawe luhur. k[. pittindhone haya rnawa so/iro Himau'an. Pranyata luhur tindake Sang Ramadewa. tttabuhan b€cih)". Panjindngane kagungan j\mparing kang papindhane laaya Kalamrityu (Walanda : de god des Doods : Jawa : deuaning pati).Hah. aja ntelik ttarbeking liyan.rzrip ihtt ttTotlawa nggedheltalte kama aran nistha.. . Deui Sinta ofarna bali marang Sang Ramadeua. atintu di sabor-sarelt lan ldmbah ntanah. KaraDusana. antarga panjinOngane mbrastha rasikss candhala angkara-murka kang d ad i l-e 6 thb lzi n g b u m i. Ya amarga kitaman j6mparing iku leang njalari patine Tathaka. ldpasing bucline nyrantbahi bart'ana. bangsat-kZparat monyet digsura ting_ gal tata ! Kowe ngahu dadi duta.Sang Raghuttama iku dhanurdhara tanpa tandhing ing jagat. polatane nj6nggur6ng m6m6deni. yen nengi)nalte ivtha aran ntaclt. pangandikane : .Il'lanawa ltorue hapengin ngalarni raltoyu-bcsrrl. G6dhening /ras6'h_ tene Sang Roghuu'a lan Song Kap. Kang ltasusra ing 7'cgaf Sang Laksmana. g 0 I ah -gA hh ing j ag a t ". netrane mrababak abang.a. mdsttti di_ tampa hanthi rdnaning panggalih.h ltarahayon. Rawana saya muntab panggalihe..GAdhe bAbathene wong ntAntitran. clene . dhuwit).ra. A. I\{arica lan Wiradha. ora bakal l€nggana nlanawa lzoajalt n'tontitran. kalis ing sombekala tansc. mulane 1. mOnitrana dra.tantane ngg'eclhckna prmitran. howe kang tansah nguja angltara-murlta. nuruti diirehging ati . Ai. : rajobrana. Itlidhangiit t6t6mbungane Sang Bayutanaya sing isine nggunggUng kaluwihane Sang Raghuttamo.to_ howe nungkul karananing atis ntarang sang Ramaclewa.en ltowe mentitran karo priyagung loro iltu mestlti tansal. Dhanurdhara : lValanda : boogschutter : Jawa : satriva ahli nj€mparing pinunjut).. nOdya mrajaya marang Sang Ramadewa.. . Alg. ngolanti seneng lan tunffam-ayi)tn. sabab wadyabalamu kang dipoteni ileu padha awatak ala.nclra pepintlhune kqyo so.. luhur ing budi lan sudira ing rana. ora hono ora howe mOsthi tansah kasinungan dharma. Sanajan akeh gegddhuging wadya_ balamu sing sirna dening sang Ramadewa. rayine Sang Raghuptttra. artha.i.tha. aja njalari kowe tlarbe rasa sdngit ngigit-igit marang panjOn'dngane. Irlanawa haro Sang Roghawa lan l{apinclro Sugritua. Yojanabahu (Drighabahu)..ia gompang nzuring.

iltu asipat u'aclon. dhewelze ihu cacad jasntoni pincang.. holis ing rasa u'elss. sing pantese kudtt diu'elasi. padha bae karo t?7raLL:asa mung suh hang mbineri logi nendro. sawijining rekadaya supaya kang dakgoleki bi' L34 . Pancen utis clacli tcatok-lage1'arte si l'larica. battgsat-lteporat ! Ge' dhe banget closane si Rarna salta panggauene liartg sirturttttg clening watalte siya-haniy'ayQ. hla Laong nalilto samana Song Bali lagi perang-tantlhing ltrnmruan aclhine. Song Bali. ora u.r'c si 51'aksa hn rqsAltsa pirang-pirartg. Si Tathaka. raselisi tur tanpa teantlti. . Raseltsa si Yojanabaltu (Drgabahu). Hanuman kang olehe ngad€g aj6'g mbr6gagah kanthi polatan panggah'ora owah.. Apa nrurtgliotto iltrt tirtdakirrg cluta ? Ruhtf pituttlang duta 6ndi kong hotunrt !". hla ralt jemparinge si Ranu ora bisa natoni dhadhane tbrus-tembtts ing rualikate. ntrajaya rnal:l-Lluk hang tanpa daYa". sany. anrurgtt aku ngobrak-abrik tarnan Asokawana lan rnroj..gunggungn'tlt ntlt tlg oclh| tlhasor lta bar g e tlt o/. omarga si \Yiradha clikroyole dening si Rartta . enggal-enggol lttrrtat'tr nggenclring sipat-huping. angger w|nfi murtgstth.Si \Yiradha rasbhsa hang lumaltu saratlo epeh-epehing ta' ngane tuntapah ing l6nzah.atane pancen ora sahti. Korue ngrusalt tartnningstut Udyauarvana. .Kowe ngarani pakartiku ora lzaya pakartine cluta. hla koh si kaya tindake duta. Si Nlarica. nyirnahakg kalpataru /an parijatlta. apaclerte rrlro. o ra alandh dsq n hanyatan. Sanyatane para roseleso hartg cliprajata dertittg si Roilc iltu kang akeh-aleeh ras?ksa jirih-ringkih ingah'ingih rvxli g€tih.Kowe nggunggutlg ltaluu'iltorte si Ronta. V'o. Apa ora asoring asor ? ! Saparipurnaning ngindika. rtctrtgirtg pattg' ? Rama nttntala mraiaya. Ngobrah'abrik tamanmu ilzu cataning duta kang haya aku. lan dlatttaltaning siliile tunlopah ing wit-ruitan. Saupartm sabtio. Kajaba saka iktt. iltu poncen tealebu pahlaruan.ani nolih buri. hajaba ringtzih. Olehe osor ing yuda lan nganti tunteka ing pati. halalte ltaro si Rorna anlorga soho cilihing atine.tyo raslksa. leaya hiclartg sttl?Tltrup ttTocor^t.-lrl ft n r'. Alie)riparing mungsuh $orano nglimpe. hla holt 1'a clipateni.. lYruhanamu ! Altu iki duta kang tinanggdnah ngupaya lan niimoni DewiSita. si Ranw bisane nibmporing Snng Bali (Sttbali) nganti kdna ihtt rah omarga nglimpe.re Sang Dasawadana.Laksntona.io. ge'nti mojar : . Dheweke ora bakal ka' soran soltpanw pdrang-tandhing lumau:an si Ronta.

Illakhlul: ihtt atangan akeh lraya yu)ru. aia nganti pautlayan karo Sang Ramaclewa. Awit saka il?. klikaning wit lan barang-barang tipis liya-liyane InA 135 . Alttt nfajal'c .rka) : Sawiiini.hane Sang Anilatmaja iku sanajan binungkus ing t6. yen Sang Bali ihu sanyatane ora saleti.ng tlina ntb\nAri Sang Bali /ogi masandhya m€' cipta ntunAmbah marttng Jaruata. Sapa sing durung tau ngrungu bab ihu ?!" (Kang dikar6pake . nanging surasane p6dhes bangdt. (ll'lasandhya: ll/a-lsnda:lret gebed in de morgenschemering opzeggen : Inclonesia : mengucaphan seinbahyang fajar). ABAHU 20. amarga manawa pinuju tirvikrama.. slnditea /" N'Iangkono ature para rasiiksa karo padha ngad6g.sa lebtintu. howe sawidyabalamu lzabeh mAsthi sirna-g?mpang tumpes'tapis tanpa sisa". mulane ap6parab \I'INGSAttdafiU. cli sabar-sat'eh l6ntbahmanah tindalt-tandulltzu. t6mbungan alus lan olehe ngucapake kanthi alon.Heh para rasOhsa ! Supaya aia nginti kAbanjur saya ngandhar-andhar angbndhukur gunAme monyet ilzi. atnargo kabeh iltu padlrc nggapgglt altu sairone aleu lagi mbudidaya ngupaya dununge l)ewi Sit'. bang|t anggonku asung pamrayoga t?'tarang koue. enggal talenana lan qrut-erutdn sing leOncing. nyOntbaha nnrang panj)nlehgane. aturna bali tnarang Sang Ragl-ttrltutra. Kand. Ittahitluk candhala lzang nAdya ngrubeda ileu dicek?l. satAmah dhewetze jOrit-j€rit ai. derui Sita anggAp?n leaya dewamu. ngrttbeda nnrang hang lagi nianungliu puia.lllau koue mratelakahe. nganti agawe njar6m panggalihe Sang Rawana. clur'ndahan ona rnahltluh 16ngake tbka. supaya bisa leasittungan Ltmur darua lan widada dadi Ratu ana ing lingtza. coba rungohna !" (Caritane Ilanuman ing ngisor iki salugune ny6rnoni (Indonesia : rnenvindir) marang Sang Dasarrr'.u. Kowe clokcritani. bahttne rong puluh). Sang Ramadewq luhurna... t6g6se .Se^ndika. .deiine Sang Bali.isambat nyuwun urip. Awit saka iku Sang Rawana tumuli dhawuh : .. clihempit ing canglelaltan. llanowa horue nganti pasulayan lt'aro Sang Ramadeu'a. banjur padha mblObdd buntute Hanuman sarana alang-alang garing.atangan akeh kaya yuyu" iku ora liya ya Sang Dasamuka. kajaba amustaka 10.si Syalisa lan ras?hsa liya-liyane. kanthi aprajanii nddya nungkul lan ngestoleahe sadhatuuhe. baniur buntute obongOn"' .". nagara Ldngha mdsthi lAbur-tumpur.

Bar6ng pambl6b6de wis rampung. Tanpa rasa was-sum6lang. Para apsari padha wa136 . BAl. b6l. Kadhaton sapandhapane uga kobar. Soroting g6ni p6pindhane kaya ilate Kalamr'dtyu. saya mulad-mulad umbe.nan banjur-4isiram taila (\\'alanda : sesamolie = Indonesia : minyak bijan). dumunung ana ing sadhuwure Antahpura (Walanda : vrouwenvertrek = Jawa : kaputren) kang tanpa timbang endah-penine. tanpa darbe rasa rv6las padha nyum6d buntute Hanuman. Abure Hanuman katon kaya bumi kobar nglayang ing akasa. sat6mah Nagapasa kang nggub6d salirane tatas-rantas dadi satus. Sasirnane Nagapasa. sumurup para rasGksa padha bingung pating bilulung.kang gan. kukuse kang mulEk-kumdlun pdpindhane rambuting sirahe Kalarnr6tyu kang ngombak banyu. NIak j6ngg6l6g ! sanalika gEclhening awake pindha gunung l\ileru.pang mumbe. padha pating. Puri Tripura katon murub pindha binasmi dening Bathara Iswara (Bathara Siwah). suwarane gurruubug ngg6girisi. Ing kabetr keblat prasasat k6b6kan g6ni muiadmulad pindha tin6mpuh ing l{alamr6tyu (Walanda : de god des Doods = Indonesia : dewa I\{aui). Jalaran kGtiyup ing sindhung-rirvut bayu-bajra. g6nine murubmulad prasasat sundhul ing wiyat. Sang Bayutarurya ndulu mangisor. buntute Hanu. Sang Pawanaputra banjur nglayang-nglayang ing g6gana karo wola-wali nibakake g6ni. kobar b6bar6ngan. buntute llanuman kaya ingububan. Sang Bayuputra tumuli m6sat-mumbul ing g6gana. Bar6ng buntute wis murub. Sawise mangkor-ro. Sumurup kahanan mangkono iku para ras6ksa-ras6ksi bang6t giris-mirising atine.yl6rit rame. akeh kang padha k6puyuh-puyuh. nganti kabeh suyasa ing kukuban kadhaton LGngka padha k6tiban clahana. ditaleni sings6t sarana barang s6mb6t 196gombalan). sanalika banjur ana angin g6dhe sumiyut bang6t bant6re. Sawise kaputren kobar. ora ana kang kliwatan. njalari mul6k kum6luning l6bu. para ras6ksa kang ny6t<Gt suluh banjur maju b6bar6ngan. Suyasa-suyasa kancana kang saka-sakane pinatik manik-nawa-r6tna padha brastha. g6nine murub makantar-kantar pindha Kalagni (Walanda : het vuur van een Doodsgod = Indonesia : api dewa Maut). para ras6ksi pating jlOrit karo mlayu rrrrana-mrene as6sambat. b6l ! Buntute Hannman disumOd nganti pirang-pirang panggonan. Sang Anilatmaja tumuli tiwi krama.

Amarga saka suwene mlayu mrana-mrene. . lan t6ianriuran ing sakub6ngd tlaga pacll-ra garing makingking.Aku kOtOnrrr Dewi Sita cna ing L?nglta. samodra kocak mangombak-ombak pinclha kin6bur. rikating abttre padha karo kBclaping cipta. nanging saiki bamhinge padha jugrug. njalari anane angin g6dhe. RA\{A NGIRID WADYAIiALA NIENYANG LBNGKA. agawe giris-mirise iwak-iwak lan para naga. Sang Parvanasuta nyaritakake kabeh kang dialami sajrone ana ing L6ngka. i\{angkonc kaltanane kutha-krajan Ltngka kang kobar dening dahana Sawise nggawe kobare kulha-krajan L6ngka. 137 . abure mangalor. pamitan. tlangkono kandhar-re Hanuman. Anggada-NilaJambawan padha m6thukake tttmurune Sang Anilatmaja saka g6gana karo ngudarasa : . Sajrone ngrungokake caritane Sang Pawanasuta. Saka bant6ring abure. banyune asat ngg6reng kaislrp dening panasing g6ni.yang-wuyungan apoyang'paying sumurup ing ng6'ndi-6ndi ana g6ni.{AHBNDRA. Hanuman sorvan Dewi Sita maneh. PonjAnAngane isih sug)ng". n6dya bali m6nyang I\{alyawan' 86. Lagi sak6dhep netra. KANDHAG TNG VIIUKIR I\.. sindhung-riwut sumiyut agawe kagete para dewa kang nalika samana lagi cangkrama ana ing antariksa. sawise niyup ing bantala.Dheu'eke mOsthi oleh gaue". abure Sang Anilatmaja wis t6kan ing papan-padunungane kanca-kancane kang padha ng6nteni ana ing pasisir. arvake dadi sagunung anakan g6dheng. Saoncate saka ngarsane Dewi Sita.. banyttne katon b6ning nyarong akinclong-kinclong kaya kaca. KaSeh tlaga ing kukuhan kaclhaton L6ngka bambinge padha pinatik candrakanta. Kanthi wola-wali nuduhake j6mparing kang tumanc6p ana ing pupune. Sang Bayuputra banjur napak jttmant&ra. Anggada-NilaJambawan tansah padha ndomblong. Ana ing akasa Sang Bayttputra tiwikrama. kagarva saka bang6ting gumun-ngungune. para apsari akeh kang sayah-lungkrah alake. paclha gondhelan tapihing cethine karo as6sambat.

ny6dhak marang Sang Ramabhadra. mangulon lan kang nnngetan. Durung nganti rampung ng6ndikane Sang rajaputra Raghawa. Susena /an Winata padha mulih ngl?nthung. Hanuman maju.Yayi Lahsmana lan Su' griwa ! Kapriye bahal kawusanane prakara iki ?! Dutaningsun kang lurnaku mnngalor. Pangandikane Sang Ramadewa : . Mangkono pangal6mbanane Sang F:ghuttama. kapengin ngrungokake ature Hanuman marang Sang Ramadewa. ]'arku si Satabali. Kanthi gambiraning ati amarga dinuta bisa mrantasi.ang budhal. para wadyabala wanara kang nalika samana lagi pating p6tnangkrong ana ing wit-witan.ITAI\'IANI kang bisa nganakake sawamaning p6penginane wong kang darbe panyuwun". Hanuman sakancane tumuli padha budhal ninggal pasisir. sirna sungkawane. padha gumrudug milu lunldbu pasanggrahan.llfendah suka-r|naning panggalihe Song raiaputro Ramadewa. banjur ngaturake cudamani lan nawala saka Sang Maithili. X'lanawa Hanuman saksncane uga ora oleh gawe. "..-. Sang Ramadewa lagi imbal wacaha karo Laksmana lan Kapindra Sugrirva. permata rnahkota = Jawa : cundhamanik). manolL'a Deui Sita nyata ana ing LAngka". Mangkono kandhane Sang Bayuputra ing sarampunging caritane.gekbaniurhaPriYe . Kocap kang pinarak ana ing pasanggrahan l''Ialyawan.... Nalika prikm cundhamanik ag6m6 Sang }4aithili. Illung kari duta kang lumaku mangidul.Auilatmaja duta pinunjul. Hanuman sakanca' ne kang duntng mulih.Wis ayo nd. Lakune g& gancangan kaya dibalangake. Sang Narendraputra llatna pdpindhane kaya priksa iiwaning ltOkasih. sana' lika lipur panggalihe. . p6pindhane kaya CII. (Cin' 138 . bah mAnyang It'4alyawan ! M6sthi' ne'ahu sahanca iki diar|p-arip bangit dening Sang raiaputm Ra' mad)wa". (Cudanrani = Walanda : kruinjuweel = lndonesia : permata ubun' ubun. ing sadalan<lalan padha r6rasan mangkene : . k6saru sowane Hanuman dumrojog tanpa larapanSumurup Hanuman t6ka lan manjing ing pasanggrahan. ny6mbah.. ora oleh garue. yen nt|ngko diaturi prihsa..

leajau'i namung tansoh hapengin p7iah. ngimungakOn dhating paduka. Pm) p|paring paduha punika.. amargi sampun lami boftn su' m|rOp paduha". diwaos sinuksmeng wardaya. sadaya oncenoncen slkar ingkang arum ngambar-ambar. Brangta = branta = \\ialanda : verward. . ntanawi tansah nawung sungkau:a tonpa **anasa ?".ulo honjuk ing pado paCuha Prabu. mabuk asmara).ula. Sang rajaputra Raghawa banjr. Sau'arnining pApiringan ingltang ngr\sApak|n.. Sawise ngiling-ilingi cundhamanik sawatara suwene. tanpa guna tumrap Txaytula. Nantung paduha ingkang kawula hawulani. saha pawartos paduka inggih botOn wont1n. sapunika bot\n wontin inghang pinanggih malih. . krama : sdsupe.tamani = Walanda : edelgesteente dat alles geeft wat men wenscht = Indonesia : permata yang'dapat mengadakan segala keinginan orang). Wondene singsim utawi kalpika pOparing padulto. nanging puniho boftn sagOd dados usada panglipuring onOng kawula.aruula hados nggambarak|n raosing panggalih paduba. Rumiyin (biyen). Itfanjing ing latu murub mangaladalad utaui sorono njAgur ing santodra ingkang minangha margini' pun pOcating jiwa hau.Adhuh.. bot|n wontin pr|lunipun leauula l|stantun g6nng. L'njukan maneka warni ingttang edi-mirasa. suglng paduha botdn kapirOng. hathah sangAt sAhar inghong nAdhAng m|krok mbabar ganda amrik ntinging. BotOn wont|n sones pOl\nging cipta hawula. nangangg|p l.Sada-r'o kasAnOngan lan Lzanihmatan ingkang dult runtiyin sampun kauula raosakOn. mangkene unine . bot6n won' 139 . sahu cundhamanik punika rrLinangka l€lintunipun badan kawula marale saha mangastuti poda padilta. Illugi wcnt€na kapar)nging panggalih paduka /rarso nupihsa (maos) s\rat kawula punilta. Ciptaning manah kauula bot€n wontdn sanes. Kadospundi sag4d lzawula gadhah nta' nah tOguh-xntosa saho gambira. Sri Narpati Ramadewa ! Wont)na kapar6ng paduha karsa mriltsani tangis kawula. ittghang ungefipun ntinanglte ciltnc on6nging manah kawula. saha s|tya'bateti kawula dhat)ng padulza.SOmboh kart.u mhukak layang kang saka Sang Maithili. Il[anawi ltawula ningali singsim (ngoko : ali-ali. Ing tantan papan lzawula dipun-tawan. ngantos dumuginipun manjanma ingkang kaping sapta. xnaliha kat6tangi s6dhih-kingkining manah kawula dening raos on6ng nawung brangta. . in liefde gloed ontstoken = Indonesia : kusut pikiran.

llakat?n puniha u'olti1run karuula pisati ltalil'att poduha. boclltt' priltsa pLtttapa padilea ? Pongalartrun ltauula inghuttg sahlangkrotg ltau:los-arsa tt. h att' u a k €k a. -\4/6/onftri' strngltawa punilta bot|n wont|n poedahipun. aLuit saleing liadule tr€sna paciuka dhat|ng hawula. rn\ngsah.a rttituruti patl\'uwLtn ltawula (natiba haruula nyuwLtn cliltun-c1pAngolt|n ltidang h€n' cana).arnining ltasAn\ngan saha haniltmatan bot|n kirartg. tlutL. Dhat|ng katnasastra (Wolanda : leerboeh cler liefde = Inclonesia : buktt pelajaran percirttaart : Jott'o : loyang I .a.. t?rnbe. botdn uontin sanesiptnt nrulih ingkartg ntinanglto pahurnrutan lrangge nfiagekok?n ratult pacluha. PtttOking nwnah miwah luh inghang sampltrt suntintpan ing ntorong ninanglto cil"rnaning onqng lruwula..DhatOng caranipttn apOltasihan (lnclonesia : bercurnbtt-ctgrtbuan). sampun ngantos paduka tansah nglihsanani panyuu'ttn hawula. Satttpt . hlanaui lruwula ing t|ntbe kapanggih malih kaliyan paduka.Sfrrrrruun.t6n ingkang sag\d kbbAt ing gulu hau'ttls". inghang l:qu'ulo bot?n nru' ngr|tos ltadospttndi badhe lncladosanipun ing. . badhe tansah nOt|pi kuwaiibanipun abdi. . N a I ih a ntA n t as LLt inluto h a cl i1t tr n'. hatuintbulmn raos susah irtglzong nondhls ing tOl?nging manah.tth ihg L7ngko. ngestokok?n saday a d hawuh p aduka"..t ngatttos podulto tidha' tirlha anclon yttda ltunttrttg clhatdng L0nglt.lllanawi paduka ngrau:ul'ri ltaLuula..cl au ok lih sanzi ngalanti sulru-r|na ingkang tanpa upattti ag|ngipttn. Amarga saka bang6te kasok t6sna lan on6nge marang Sang Dewi. Nomung ntanah slclhih-htngltin dening kanclltuhan brangta pasugatan ha' u. sajrone maca 740 .ula clhat?ng paduha. satttpLttl ngantos paduka ngl?lontur sttngltarua. podulza sohlangkung bbda.' o sn'tarogo t t1o ). Mangkono surasaning layange Dewi Sita.ontin ing towananilttt. p adu ka sa tl1p tt tl rtt tu t t 1t u n i ". Kau'ula punika namung abdi. ialaran padul. Rquana puniko saklattgkung artgkara' nturlea. supaclos sagdd atci-tnurni panggalifi paduka. p ( lt d tt ). supaclos enggal k0gayuh ancas paduka". .ng pactuha liursa ttuttuntin rqu. ttlltntpttttg kawula tahsih gdsang.Pangai6ng-ai6ng saha panyuu'rtn ha'rulo. tortpo girla". Kautttla sanlpun ntangr/tos p€l0ngins panggalih ltoclulta.un sett'tt J llanarci ltart'ulo hapar1ng ngoturi pantral'ogi dhat|ng padil:a.l nntlya. tt'tugi rL'ont?na napai.Sau. ltolis ing panclant.

linali-lali datan bisa lali.makhluk kang nGdh6ng on6ng amarga pisah karo k6kasih.. nanging panjOn€nganingsun wola-uqli friksa kilat cumlorot kaya jintporinge Sang Hyang Anangga". p)pundhen leawula ! Iltugi paduka sampun ngontos k|hjing ngl)lantur panggalih ondng. yen sumambung t6mbung apurwa aksara swara malih : an. Sang Raghawa kttwur panggalihe. mulane banjur ng6ndika marang Sang ari mangkene : . mandamaruta rinasa kaya g6nine Sang Hyang Anangga kang njalari kobaring ati.Yayi Lalesmana ! )lara waspadahna. (A = ora.Dhuh Sang u. atine manungsa kang lagi pisalr karo k6kasih iya banjur milu p0t6ng. Anangga = tanpa awak. eigenlijk : lichaamloos = Indonesia : cinta-asmara. p6pindhane kaya rvanita kang wis ngadi raga nOclya m6thukake t6kane priya kang dikawulani. W6ngi iku. (Anangga = Walanda : liefde.irotanta Raghuputra. Langite padhang suntilale tanpa mega. kagawa saha akehe k6mbang kang nddhGng m6kal mbabar sari. Laksmana kang bang6t l6pas ing budi tumuli matur asung panglipur': . maksude: asmara). arti sebenarnya : tidak berbadan). Awit saka iku. Ing ng6ncli-6ndi katon p0t6ng. tansah s6dhih-kingkin dening rlawttng asmara. kae saniatane Song llyang Anangga. malah saya katon r-rgalela. awart ginanti w6ngi. m?sthi kontaha lzdtaman sanjatane Sang Hyang Anangga. Namung paduka ingkang dipun-ajdng-aj|ng dening jagat sag\d mbrastha sadayo 147 . dudu. ing wayah bOrrgi on6nging panggalihe Sang Raghawa marang Sang I\laithili saya ngranuhi. apa hae kang hoton sumunar ana ing gdgana ?! Panduganingsun. rasanitrg panggalihe kaya wong kinunjara. Srdngenge wis surup. lYujude ha-ta panah. Ing ng6ndi-6ndi katon asri. Nalika maspadakake r6mlrulan. Paduha puniha minangha pangayomoning jagat. Illanungsa leang logi ngalami sddhih-bingkin amarga pisah haro h|hasih. tanpa wujud..ang katon sing bisa asung pangliptu. tanpa. Kang ginalih ora liya mung Sang l\{aithili. Ngnrngu ng6ndikane kadange wr6dha mangkono iku. Nanging rrganti lingsir w6ngi panj6n6ngane ora bisa sare. katon sumunar endah ana ir"rg Udayadri (ardi Uclaya) kawistara kaya kapengin sttmttrup sipating asli Sang Raghawa kang bang6t nggatekake marang karaharjaning jagat. amarga ora ana barang l'. tinur-rggon Laksmana. Sang Raghawa sare ak6kadhar ana ing sikile gttnung Mahen' dra alemek godhorrg garing. R6mbulan ndhadhari. Luarnane endah. Angga = awak.

Saka ing lambung gunung Mahendra Sang Ramadewa sawadyabalane tumurun mangidul. sajak kaya rumEksa samodra. bang6t asri anglam-lami. agawe s6n6nging atilrt' para wanara.nunggah gunung dhuwur mudhun jurang-c&ung. dumunung ana ing sat6pining samodra ngungkang banyu.rnung anakan g6dhene padha nySmpyok dharatan. Saka dhuwure gunung iku. Pata wanara padha nlawarrg mangidul maspadakake pura Ldngka. Sawise wola-wali r. kat6tangi on6nge Sang Raghut' tama marang Sang Maithili. nganti 6pang-6pange padha . p6pindhane tlaga iku kaya asung pisungsung tunjung marang panjdn0ngane. Ndulu kahanan mangkono iku. Ana ing lambung gunung Mahendra Sang Raghuttama priksa tlaga keb6kan tunjung. kahanane wukir Mahendra prasasat ora beda karo Kaindran. gunung llahendra ngaddg mbrdgagah ana ing sac6dhake pasisir. para wanara bang6t suka amarwata suta sumurup aluning samodra sagunung-g'. kabeh mb6n6ri lagi mbiy6t wohe. Amarga nguwatirake jagat (dharatan) k6bl6bdk banyune samodra. dituduhi dening Hanuman. m6nyang pasisir. Amarga saka akehe wit kalpawr6ksa (kalpataru). kadhatone Rawana. pura L6ngka. mangisore t6kan ing dhasaring bumi. manuk oceh-ocehan lan manuk jiwa-jiwa (Indonesia : burung dewata). nasak g6gnimtrulan nrajang wadlias-parang. n6dya m6thuk lan asung pasugatan rnarang Sang Raghawa. katon lamat-larnat. Gunung Xlahendra iku kahanane asri kaya ardi N{eru. puncake prasasat sundhul arviyat. suwarane gumuruh rame kaya mbagekake marang ra- 142 . Akeh kombang mibdrak6kit6r. Saka kcnc. p6pindhane kaya para wanudya kang wis ngadi busana ngr6ngga salira. Ad6ge gunung N{ahendra. Sang Rama .Lakune wadyabala wanara rikat kaya dibalangake. Ktmbang-kdmbang ing ardi Mahendra katon pating plolok nddhGng m6krok mbabar ganda. Sapraptane ing pasisir. banjur mencok ngrubung k6mbang tunjung ngalap sarine.Laksmana sarta sagung wadyabala tvilnara ngaso sawatara suwene ana ing lambung gunung Ivlahendra iring kidul. rantiyungtum6lung kangsrah ing l6mah. Wit-witan ing gunung Alahendra maneka warna. Iakune wadyabala wanara t6kan ing gunung X{ahendra. s6sotya maneka warna. sat6mah banyu samodra ora bisa munggah.

sawarnaning s6sotya-manik-nawa-r6tna lan candrakanta minangka 16r6nggane. Kajaba gunung l\Iahendra kang wis kas6but ing dhuwur. kalah sakti karo Nagabumi. Suraloka (kahyangan) kalah endah karo samodra.. Umpluk-urnpluking banyu samodra putih m6mplak warnane. rnustahil adanya) yang berkilau dan melcleh dibawah sinar bulan). Sawdneh gunung ing sajroning samodra. Makhluk (kewan) warna loro iku pGpindhane kaya rum6ksa r6r6ngganing samodra kang awujud sGsotyamanik-nawa-r6tna lan candrakanta. alune hang g6dhe-g6ahe p6pindhaning puncak-puncake. p6pindhane kaya ngambung gunung kang ingupamakake susune pr6thiwi iku. Iku p6pindhane uriping manungsa kang ora aj6g kahanane. padha dhuwure. Samodra iku kajaba akeh bang6t iwake g6dhe-crlik marieka warna. isi s6sotya-manik-nawa r6tna lan candrakanta. Gunung loro iku p6pindhane susune pr6thiwi.aja tansah nggr8sahng6sah samangsa lagi nandhang susah. Alun kang wola-wali ndmpuh (ny6mpyok). mahanani rasa Manda-maruta (Indonesia : angin sepoi-sepoi basa) sumilir s6g6r-any6s ny6n6ngake. alon. Samodra iku ing s6mu kaya asung p6peling marang para manungsa . ana sing dadi padunungane ula naga kang g6dhene kagilagila. Samodra k6na dipOpindhakake gunung Himawan (apuncak akeh).wuhe Sang Raghuttama. die in de maneschijn glanst en smelt = Indonesia : permata dalam dongeng (hanya khayal. yaiku kang sok diarani Nagabumi. ngalami bungah-susah tansah gilir-gumanti. Ing antarane gunung loro iku kanggo dalan ilining banyu. Ing sajrone samodra tin6mu ana gunung kang guwa-guwane di6nggoni baya lan ula. (Candrakanta = Walanda : fabelachtige steen. Waraha (celeng) kang muncule ing w6ktu kiyamat. lan aja awatak ngenak-enak manawa lagi ngalami urip kapenak". padha bund6ring wujude. ing pasisire samodra ana gunung loro jejef padha gddhene. Ya Nagabumi iku kang minangka pangayomane Pr6thiwi. minangka tandhaning pakurmatan marang panj6nArgane olehe n6dya nyirnakake l6l6th6king bumi g6lah-g6lahing jagat. iku p6pindhane k6mb6n (tutup susu) kang mlorod. Aluning samodra iku ana kang cilik prasasat mung sal6ng6n g6dhene. iku p6pindhane k6mbang kang dipisungsungake dening alun marang Sang Ramadewa. Nanging tumrap L43 . lan ana sing g6dhe nganti sagunung anakan dhuwure.

hapril'e unine &' iki.t punika' s)k wastrta padnln. Pangui€ng' LLtltnging wadana sah'a nrunising ngirid ajtngipun Sang llloioint'i.ocluita.r'paniniot'6" singa. Sawise kabeh ianeo* minangka sasmita budhaling wadyabala. Sang Raghuputra tanggap ing sasmita' nim' rang Kapindra Sugriwa. Sang Kapindra yuda ngta' bali kabeh wanara didharvuh: tata-tata' siyaga andon wanara kumpul' Sang Baywat' . . Ature Laksmana agawe lfuaning panggalihe Sang Ramade' Sang. praja L6ngka.b ntulacl'ntulacl san ". ing padoning netra' siyang-'Jaltt tansah nTuwun' Jalaran bot|n makat|na' k€ltu' harsa rlltal"tar.a. " X{angkono ng6ndikane Sang R'aghawa karo ngiling-ilingi nawala.o.n tutt'ttlt irrg haltang trtbolt ttgatttri p.. learsaa kat'...jt.'dusti. Laksmana sattlpltn pamas Ragltou. hawttninp'ana ! Isirtipun s|rat lttrttilta ingltan^g icsl k|bu' clul:a waos snc/c1. t'6nglia p€pindhani' lta ltenging dipun-t'.. ttuton bingar pasuryane' paduhallaruti puni' lruluuningana ! tvl|ngsah matttr mangkene : . Tttlungarta irtgsttn... nttb:" wont\n s€ratanipt.. a:lu Sri Janahatntaja sa.Inghang ntinagka panutuping s|rat LGng' tutttttntp.mili' tarkaIayang. dalasan wananipun pi' ntbasttti singa iAii . iot"it" pu"jO"a"gu.Rof i paclulto Sang ltttstunaning n-amttng paclulta ingkang tansah gumantung lrtnniirrri's ninAn kttng."u"."u.i. \vaspane Sang Raghawa tansah marall'a!'an akeh tulisane kang ilang' kdbus6k dl-rang tiba ing fuyu. layang ihi ana kang . *i"u" pandhOtittaning won' iontin ing LOngka' p€piiclnattipun latu mawa m6ngangah1' bayu' sindhung-rirvut clene padtika hengin'g clipun-ttpatnekak|n sat€ntalt lattt ntawa la' . Sawise Laksmana tutnuli maju ny6dhaki Sang Raghawa' banjur matur : "Kahang' nrriksani narvala sak6plasan. ^^i" (N6mbang = Kawi : nabuh)' 1.44 iarioins . prajapaduha dipun'tawan singa' Kdkasih pi. saliranip-ttn lzurtt-ahirtg' Sanaja^n n6tya bot€n suda. *ugi paclttha harsaa tumunt|n praia [6ngka" ' wodyabata u)anam ngrabasa nolih ma' Sarampunging ature Hanur^ran."ta"-ul1 ing r'*'as1la.*rt" ns rgubuii lat'u ntatua punika..1rrf i l-ol:smana' nlrenea ! Tulisane tttlisatt kang h|busdlt ilang.rel .

t6ral6ladiLannggawesdn6ngekangdikawulani'mulaneoranguciwarriolehepadhanindakakektrwajibaneabdikinasih."w\itroriig atur hiwula punilea.. lunlguh maUu"fun ana ing bangsal pasewak-an LGngka (ing p"afr"iLgrrl sin6but : Ngal6ngka).mulanelakuningbarisendlidirkaya ilining banjir. Iagi budhal saka dal6m Kapatihan m6nyang sawangiif"n (paservakan). ya Sang Rawana il"f. pindha samoclra. didherekake para wadyabala kang ing ung.Cacade.marang gustine' Wadyabala -nanastha iku ag6golongan. arnb6k g6dhag-g6- ifrig aaigo"g-gunGndhung.yuta.". dh6m6n atindak rusuh-sling- kuh. para rasaksa iku racake padha wasis ulah galaring baris.yep ta psnga' ingleang adamOl r€tuning bawana' Bot|n mungguh yonmning iagat ngantoi ngtOtantur sungkawa dening kandhuhan . Dasagriwa' ^Dasawaktra' Lungguhe para ras6ksa iku miturut popangkatane. sa kang R'\N4A NAIvIPA PASLTV/ITANE WIBHISANA' I\{ar6ngidinaAnggaraKasih. pinDasa'rvadan". ing dina iku (Dasa. parandene ras6ksa kang t6ka lan manisih tansah ndlidir bae.ronih tir hawula' 1 Raghawa' .dha.- Du*tyu' Dasasirsa. bot6n awit saking . digsura wuta ing"r"Uiritq tapi laku utama. \yingsatibahu). awatak mutatuli siya-kaniyaya. . .isihesukwisnraewu-ewuras6k." r6naning panggalihe ratune. ora worsuh.g miko. dhomas (800) cai*an"ir. para ras6ksa iku s6nGng agawe r6tuning jagat. ialaran sinurung dening pin' sih-tr1sna dhatdng kadang wr.i." pa6tr iahfu gQ6dhuge (Indonesia : pemukanya)' gunggung-kumpule kabehanamayuta.""gt". kalis ing rasa w6las-asih.tehize golongane lh3we..A'ture Laksmana njalari l6r6ming panggalihe Seng sat6mah panj6n6ngane banjur bisa sare' 8?.ataiyan ing L6ngka luwih dening j6mbar agilargilar..r**gun" padha iraton s6mbada gagah-prakosa' w6ruh gat -un?guh kang prayoga ditrapake. Para ras6ksa iku padha s6tya-bakti padha seba kangiap pungu*ulane marang gustine. gapurane kang ngedab-edabi p6pindhaning 145 . ruoni ing luPut u'6di ing b|n?r' NalikaSananaSangNindyamantriPrahasthakangkasusra lan surasakti mandraguna.a"a. *. putus ing babagan undhang-undhang panangpaprentahan.

Ana pahlawan pinunjul. b6basan nganti ngu ndhu ng-undh ung kaya gunung. annrga saka bangiting girismirise. asung pisungsung jaran sing bant6ring playune pindha cloroting j6mparing. Gajah kang galake kagila-gila kang sab6n ana wong nyddhak m6sthi sirna. dialap. para pahlawan iku padha nggawa pisungsung wowohan maneka uiama sing rasane bang6t nikmat-mirasa prasasat amr6ta. Ana pahlawan kang sugih pangalaman ing babagan jaran. (Parijatha = arane wit kang godhonge. Ana uga pahlawan sing asung pisungsyrg parijatha asal saka Suralaya kang wrrjude bang3t endah ngr6s6pake. Apa kang tin6mu ana ing tamane Bathara Indra. Barang-barang pisungsung kang awujud mas_ picis rajabrana lan peni-peni rajapeni guru-bakal gurudadi. Sajrone phra paitlarvan rasOksa iku padha njupuki isen-isening Suralaya.- meneritna tamu yang akan menghadap raja). l€bda marang Aswasiksa (Walanda : paardenkennis = Indonesia : pengetahuan tentang kuda). minangka t6tunggule kabeh jaran titihaning ratune. kang lagi padha leren ana ing sajaban watangan (panangkilan) kadi mbludaging banjire kqli kang ora bisa mili. karange. tempai Para prajurit kang n6dya manangkil padha asung pisungsung man6ka warna marang ratune (Sang Rarvana). para derrrd padha ndhdlik ora wani mobah-mosik. (A = ora. yaiku awujud singa. dadi panggawane pisungsung kewan galak wama tOlu iku mung kaya carane nggawa bulus bae. l. Sawise sawarnane pisungsung disamdktakake kanthi tumata ana ing sajaban gapura. Amr6ta = banyu kang njalari kalis ing pati. ng6pung lan ngrabasa Kaindran. para pahlawan banjur manjing ing pasewa- kan (panangkilan). padha lungguh mabukuh ngdnteni miyose ra146 . pisungsunge bang3t ngedab-edabi lan nggfuirisi. kang elok alangka anane lan aneh-nyleneh wujude ora karulvan kehe. ditata ana ing sajaban gapura. iku pisungsunge pahlawan sakti kang l6bda marang Hastisiksa (Walanda : olifantenkennis = Indonesia : pengetahuan tentang gajah). luwih dhisik munggah mGnyang suwarga. macan lan bruwang pirang-pirang diindhit saka sapuluh (sabdn ngindhit sapisan kehe 10) tanpa krangkeng. banyu panguripan).ludhune saka suwilgfl. Ana pahlalvan salvatara kang sadurunge mangkat m6nyang panangkilan. Para kawula ras6ksa kang n6dya seba. Mr6ta = mati. kGmbange lari wohe awujud barang-barang kang sarwa endah). (Watangan = Indonesia . pinrawasa.

kna' ing' . adigung-gum1ndhung. ngab6ktilannyuwunpangestu.. pant6s sinudarsana' Sowane \Yibhisana agawe kar6naning panggalihe ^ingkang ibu(DewiSukesi). para nayaka mantribupati Ian saguig wadyabala wis padha samOkta ana ing panangkilan' pij6r mung i. Koamarga sahi ktiruning tindake kadangira wrbdha sf Rawana.tune. polatane katon manis ngr6s6!ake' Hawanapsu ala kang ngr6g6di panggalihe sirna.iiing ing panangkilan.Mangkonopadatankangditindaksaban n6dya ngadani 'pakaryan wigati' panj6n6"ga-nem6sthingab6ktilannyuwunpangestumarangingi. SamOn[ho iagat rdtu. si Ra147 . Luhuring uuaine wibhisana lan pamundhi-mundhine marang wong-tuwa. mutatuli. dewa lVtaut awarna yang berwarna hitam."rrg b".Wibhisanadingandikani -J"u_u"u kang gQayutan karo tata_tontr6ming jagt lan kliruning tindak-tanduke Sang Rawana ! Rungo.Putraningsun kang kasumbaga Wibhisana marang sira bab kang njalari sunghawaning . kalis ing panggalih w6las-asih.kdr.un n'Adyo mraletakake panggalihingsun.Deningingkangibu. sirna tata't1ntrdme. sapraptane ing sajrone panarrgkilan baniur maiu kanthi patrap kang bang6t susila anor-raga' Sawise ny6mbah. Sang Nindyamanbri Prahastha. Patih Prabastha enggal-enggal *u. panggalihe ora kalepetan r6r6g6d. sadurunge sowan ing mralokake marak ingkang ibu.r. wr1dha iku iaduk siyi murka ngangsa-angsa.g WIBHISAI\iA dhewe kang durung sowan' Bathara Siwah' n6numaningku puja samadi man6mbah marang wun rahayuning bawana saisine kabeh' Pamuja samadine Wibhisana bang6t khusuk.' kilan. Ingsun bangOt kamiwAhs)n lan ngeman ndulu karusakaning jagat.u. banjur l6nggah turnungkul amarik6lu ana ing ngarsane Sang Prabu. wiutti*"u luwih dhisik afe dening WiUtti*ru. ora kasinungan watak-wantu ras6ksa.. Ora antara suwe Prabu Dasamuka miyos. pinarak ing ratna' singhasana(Walanda:metedelsteenenversierdetroon=Indotitgh"rutu bertatahkan ratna-mutu-manikam) salirane ""ri" ir6ng sumorot pindha Kalam6gha (Indonesia :. b6dhug tumuli ditabuh. panangSaparipurnaning muja-samadi. seperti hitamnya mendung)' Ear6ng Prabu Dasamuka wis pinarak ing dhampar kaprabcn (singhasanaj."ri .. amb.

Wibhisana priksa ingkang raka (Bawana) wis pinarak ing singhasana.. . tumuh mangkat m0nyang panangkilan.ah-manah sabar-dmna. aja nganti leObanjur ngl|lantur laku dursila. supaJ'a gdle^m mundhimundhi marang Sang Raghawa. salirane awarna ir6ng lan 148 . hadangira wr)dha si Rawana wenehana pamrayoga. Bathara Sangkara). Sira k\ns ingsun upantoltake A-\IRATA kang bis nguripi isining jagat-traya. Kajaba saka ihu. hajaba bisa njahri sirnane tantan Asoka (Udyanawana). aja ngOdir-)diralze kas|kten lan panguwasane. Wanara siji.Sang Raghuttama ilzu p)pindhane Sang H1'ang Iswara (Bathara Siwah. lllulane pdnggak)n bakangira si Rawana.Rawana kumawani ngrabaw Suralaya nyikn pam dewa. sorana ngdndhahahe hardaning kamurhane si Rawana. k?kasihe yaihn Dewi Sita hon|n ngaturahe mnrang panj€n)ngane kanthi nguncupake asta (ny€mbah) stirta minta pangaksama. saiki brastha. . Ancase pancen n6dya ngelingake marang tindake kadange wr6dha. Bhathamantri = Walanda :militaile hoofden = Indonesia : perwira tinggi). wit-witane padha rubuh kabarubuh tindmpuh wanaro dutane Raghawa. Tltduhana rsine Dharmasastra (hitab suci). tata-tintAm hn rahayuning jagat". Saparipurnaning ng6ndikane Dewi Sukesi. Pangandikane ingkang ibu (Dewi Sukesi) njalari saya padhanging panggalihe Wibhisana. Tindake hadangira wradha kang agawe song*rene para deu'a ileu kdna ingupamak ak e wisa Kalakutha".warna h 6na d ip 6p in dhalaola e WISA ha ng agau' e rCtuning bawana. Mangkono piw6linge Dewi Sukesi marang \Vibhisana. bisa mrajayo Bhathamantri LAngha pira-pira. Sang'Wibhisana ora lGnggana ngestokake dhawuhe ingkang ibu. supaya dheweke abudi utama". Mangkono iku bakal dadi usada kang mahanani sdn)ng. ndikakake m6nggak tindake Rawana kang murang marga.. Wibhisana nyungk6mi padane Sang Dewi. manawa lumawan panjiningane. Tartamtu kasoran lsn tumdka ing tiwas si Rawana. Ngelingana tantan Asoka (ing padhalangan sin|but taman Argasuka). banjur madal pasilan. Elingna lan wenehana pamrayoga. lan rurgara Ldngka bakal sirna tanpa sisa. saya mantdp olehe n6dya m6nggak tindake kadange wr6dha. supaya kadaggiro wr€dha iku darbe watah l6mh. nanging ng6nteni dhawuhe rerta. Sapraptane ing panangkilan.

si Rama wis mrajaya pahlawan rasiksa sawatara.Gusti. banjur ldnggah ana ing sac6dhake singhasana. Amarga -. Patine atmajaningsun si Syaksa ora sira belani. ana sing ng6mbat-6mbat g6ndhewa. katon m6n6ng'ant6ng. lan tansah oUut. sawang-sawungane ingkang raka barrg6t ngedab-edabi. Karo ngr6ngg6p sanjataning ayuda. Saparipurnaning pangandikane gustine. ana sing ny6k6l cakta.Wirada-Kara-f)usana. meh nyabrang samodra. sira padha ora darbe rasrl sdngit ngigit'igit marang si Ranta... Uiturut pandmune. ora wAdi nmngsah yuda. ny6mbah marang Sang Rawana. xrehne si Rama sawadyabalane meh nyabrang samodra n)dya ngrabasa praja LOngka. Akeh rasOksa krodha kang banjur matur marang ratune mangkene : . Patih Prahastha kang minangka pinituwane para ras6ksa. ingsun mundhut pamrayogo marang sira kabeh. Sanajan mangkonoa. Sang Wibhisana maju ny6dhak. Sabdn sna mungsuh kang kumautsni nyAdhahi L€ngka. para nayaka 'mantri'' bupati lan sugung wadyabala ! sira habeh iku padha surasaltti mandraguna. ngirid wadyabala wanara. punapa pr)lunipun pun Rama sawadyaL49 . Tathaka . ana sing ngundha gada. Sang Rawana tumuli wiwit nganclika : . krdnah kapriye kang kudu ditindakake (Indonesia : tipu muslihat bagaimana). hasudiranirc nisuwur ing jagut.. supaya dheweke aja nganti tAkan kene.gilap kaya kukus. padha mati di' prajaya si Rama ana ing madyaning alas. Hla saiki. Ana sing nyandhak p6dhang utarva klervang. ora beda karo ula nmwa wisa. amarga saka lumuhira pasulayan. Mitraningsun Sang Bali laang bangAt ingsun trisnani uga dipraiaya dening si Raghawa tanpa dosa.rris ora ana kang kudu di6nteni. mOsthi bakal agawe susah lan karusakan'i. Manawa dheweke mwadyabalane nganti bisa nyabrang lan munggah ing dharatan. para ras6ksa padha ngad6g ngr6nggGp sanjataning ayuda. netrane abang pinciha g6ni mawa. para ras6ksa padha pating br6ngok as6sumbar maciya-ciya.Paman Patih Prahastha. n$stiti h6na sira sirnakake sairone sak1dhep netra Hla sam|ngko padha sumurupq ana parangmuka kang bskal tdha ing L€nghaSf Rama wis ana ing ardi l\{ahendra. Biyen. ora milu ribut. lan kobare hutha-krajan lingka dalasn sakadhatone pisan ora agawe muntabing atinira. lan liya-liyane. ana sing nyandhak kampak. Isih akeh maneh pakartine si Rama kang isi pangina marang rasAkll. Iku kabeh sababe ora liya.. amargd saka lumuhira poruloyrn.

nalihq d. iir sira kabeh iku pancen digadhang-gadhang saguh nyirnakake mungsuh.ng badhe kadhatangan mdng*h manungsa auadl. balanipun ndadak dipun-rombag ? ! Ir'l€ngsah poduka punile a sam- ron$s- .fl a y a.m?mos hados ron luntbu.. kawula sondika ngl|ksanani.. Hla sira wajib padha ngaturi pamrayoga. salagine dutane bae saktine ngedab-edabi. manawi kddah dipun-sirnakakAn. ndadak dipunrambag rante.ula sogon ngimin dados wtus saldb|tipun sakodhep netra. Biyen. Rttnil. Sarampunging ature para ras6ksa. Gusti bot6n prolu tumut nyalirani mangsah yuda. lVilanipun. joi'punika sanes mingwh inghang awrat sanggenipun. poclttha tanpa munclhttt pamrayogi dhatong para kotuula.. sapa rasAhsa kang wani lumawan ?! para rasdhsa hang ngaku sura-sudira sakti mandraguna padha huwirangan.lanawi rambilan kodah dipun-sirnakahan.groboro siraraya tumdwoe'Bathara Indra satuadyabalanipttn. pundi ingkang paduka karsakahdn.. m|sthi njalari rib€d lan ruwod hang tundone ogawe riasusahan lan harusakan. yen ptndangune Sang Prabu dhek mnu ilzu sira tanggapi sarona nyoidhok senja_ taning ayuda lan s1sumbar maciya-ciya. Wibhisana ng6ndika : .in. trnnawa Song Raghawa nganti prapta ing L?ngha.Heh para pahlawan kabeh ! Sira iku padha ngawula marang Sang P:abu. wadyabala paduka sami sogah lan rumaos hiconggah numpAs R ama sawady abalanip tm. Naiging sumurupa ! Manarua ora hliru panyurasaleu. pancen b\n€r ng€ndikine Sang Prabu. nam. Hla rrtk aran aneh-nylendh. nyumanggahake karsane Sang Prabu.suwe mij6t wohing ranti.'.utcne hang rnung stji thil nggawe kobcre kutha-hrajan L6ngka. Punopo paduka k|hitapan dhat\ng hadibyan'kanuraganipun para pahrawan raslksa ? ! sanajan srongenge "pisan.abara wanara. kawula piyambak sagoh mangsa ngantos tdlas tanpa sisa. badhe dhatingipun Rama lan para wanara bottn pralu dipun-prihatosak\n. Aturira marang sang Prabu dhek mau ileu ntuh ban?r. rah bi"balyr.. Manatui pr|ht dipun-ttntal utaui dipun-mannhmamah ngantos ajur-mumur kados bubur.n .. mand-ar samangsa prolu kudu rila ngurbanake jiua-raga hanggo kasugdnganing gustinira lan kaslarn\tane nagaia. mau sang prabu ndangu ing babagan .nhritta . 150 pun citha sahlangkung ringhih ingah-ingih tanpa iaya. l. ngilang habeh. Hla monawi para pahlawan rasaksa nantung lumatuan Rama lan para wanaro. Hla holt saptrniko.. padha ndhAfik ora wani mobah-mosih". Mttpakat lan orane marang pamrayoganim. tig1se : cara utawa rekadaya kang prayoga ditindakake. ltau..

Sumilanging panggalihingsun. ing iagat. panj6n6ngane banjur nggunggung kas6ktene Sang Raghawa kang tanpa timbang.a panjdn€ngane Sang Raghawa i/eu sranane para dewa. mandar njalari dukane. Dewi Sita aturna marang panj6n6ngane. yaiku eyarrge Prabu Dasamuka. nlanungsa sattti kinarya lantaron jalaraning brasthane para rasihsiz. Siro prayoga nungkula arjs. kang wis tau ingsun rungu. nydmbaha maraig Sang Ragharuo. panj6n6ngane ng6ndika mangkene : .Putuningsun Rawana ! Nggugua parrtroyogane si Wibhisana. bar6ng priksa pamrayogane Wibhisana ora dipraduli.Akeh lan warna-warna ng6ndikane Wibhisana sing surasane isi panyeda marang para ras6ksa. trIanawa panj|n)ngane prapta ing kene lan linawan ing pArang. mandrr ngaturi pamrayoga supaya kadange wr6dha iku nungkul aris sarta ngaturake Dewi Sita marang panj6n6ngane. putuningsun Rawana ..bang6ting dukane. panj\n|ngane iku panjanmane Bathara Wisnu". dheweke dicoba dipraiaya sarana ilnjata bajra: nanging nganti wola-uali binaira dening Bathara Indra.Akeh l1lakon aneh leang ana gigayutane karo Bathara Wisnu. 151 . Aja tidha-titlha lan aja ewuh-pakewuh sira nganggo r|mbuge Wibhisana.ll'ruhanirq. Panj|n)ngane iku rOsile ntulus panggalihe. . kabeh pangandiha lan tindak-tanduke sarroo nyata. dudu maya (dudu sulapan). sanajan dheu'eke luwih nom tinimbang sira". ntatine iya anrurga h?taman j|mparing. Atur pamrayogane lllibhisana ora didhahar dening Sang Ralvana.adyabalanira m\sthi sirna-g€mpang.l\[ungsuhe Bathara Indra kang misuwur crcn Asura Wr6ta. tnanalt. i€r cture arinira iku pancen bdn?r. manungs:r awadyabala rvanara kang kasAktene tanpa tandhing. saka bang6te sihtr6sna lan bang6ting pangemane marang ingkang wayah. lan ngalJmbana k6kuwatane wadyabala wanara. Para raslhsa kang padha lumaLL. Wruhanira. . Saka .. Rawana I Ranwdewa ihu asaniata langhap lan jimporing sing ampuhe hagila-gila. Mulane ngger. Bagawan Sumali.on panjAn6ngane. Sang Ravrana ola karsa paring wangsulan marang \Vibhisana. Wasanane Wibhisana ngelingake aja nganti kadange wr6dha m6mungsuhan karo Sang Raghawa. Ing sadurunge ditamani umpluk samodra. sira sau. Sawise mangkono. yaileu Tathaka-\Yirada-Kara-f)usana-Marica. Bathara nganalzake kr)nah alus ora leasatmata.. iku dipraiaya sarana umpluk samodra kang kOponjingan hasOktene Bathsra Wisnu..

Sira ora ngelingi kaagungane sih-tr6sna marang liyan (marartg bibrayan agung utawa masyarahat). amarga panjAningane iku hang minanglza pangal'omaning Tribawana. yaksa. . rasAhsa. ora sira 6cahake. (Nara : manung*. soya g€dhe angkara-murhane. mulane pmyoga srra nungkul ayjrs marang panidnAngane. . zesuoudige stontskunsl Indonesia : ilmu kenegaraan enam mac. dudu manungsa. ras|ksa. GOgaman liya-liyane kang ditibakake ing salirane rimuk kabeh. Kang sira esthi nrung rnOmungsuhan lan pOp|rangan. Awit saka iku para rAsi hn para dewa padha nyuwun pangayomon marang Bathara Wisnu. Ora ngr4gani marang para rlsi kaswargan lan para dewa. dudtt keuan..Ngger. pisaca. manungsa lan sato-kewan.Asura Wr6ta ora gigrig wulune salamba. haloh wicahsana karo panj|n\rrgone.. putuningsun Rawqna ! Kahancnira sarwt kontit yen katandhing karo Sang Raghau. Sang Raghawa ihu luhur ing budi. yahsa. Ya ing u'6htu iku patine Asura lVr?ta k€taman umpluk samodra". Dening Bathara Indra. ora ano kang agau. Awit saha iku Bathara Wisnu baniur mancala warna Narasinga. kang gdgayutan haro Bathara Wisnu". Ka#ktene Song Danarcaraja ihu solea nrtgrahane Bathara Siwah. saya siya-kaniyayo watake.Mangkono l1lahon aneh-nybneh nggumunake hang uis tau ingsun rungu. PanjAn?ngane ora kasamaran yen Sang Danawaraja ora bisa palastra dening dewa.a. tind ch ira gr usa-gri$u hdr|p kliru izang njalari asoring kahananira. kasipu. pant)s dihawulani lan pinundhi-pundhi. BarAng darbe tzasAkten kang ngedob-edabi. pisaca. Sira kalah wAweka. Dudu dewa.ain) sira liru'akake. Ing jagat t|t|lu ora ana lzang nyundhul lzas?lztene Donawaraja Hiranyakasipu. Danawaraja Hiranyakasipu bang)t adigung-gum|ndhung. irtg wa-tah sandyakala dhewehe dibujuk dijak siram ing santodra. lon' dhAping kukune kaya baira. danawa. Sadguna (Walanda . Nggugu-mituhua . dudu danawa. luwih-luwih mamng para manungsa bang7t olehe ngina. uripira ora nulad tut a-ccrcning u rip e p ara sarj ar. a-suja na. danawa. dudu yaksa lan dudu pisacq nanging sat6ngah manungs:r lan sat6ngah kewan. manungsa lan dening kewan apa bae..Kang luwih nggumunake patine Danawaraja Hiranl'a- 152 . kang njalari dheweke ors bisa mati dening dewa. Singa : jinising kewqn galak) Narasinga iku galahe kagila-gila. \Vasanane Danawaraia Hiranyaka' sipu palastra binAhh dhadhqne dening Narasinga".e busiking kulite. Luong. dudu rasAksa.

mbug b1cik. Wibhisana ngaturi pamrayoga maneh marang sang Rawana.Kalea Prabu Dasawadana ! Tanpa gma padha ngrdmmanawa Oug . Rawana nganti mantala nandhang lan nundhung Wibhisana. sorote rOm\iii" king anyds bisa dadi panos.sie nonggulongi sarana migunahake pamrayoga utawa iguh'pra' dhAb Wibhbana.. (Mriksanana iAi*i bab 69 : Wibhisana).ii.rekidaya" ltcnggo rumOhsa'rchayune praia Lingka. Kumbakarna nyambungi : . mGtu kuping t6ng6n". wibhisana sanajan kadang taruna..mohi r.watak-wantune Rawana ora bisa luntur dening pitutur. wong wicaksana kang sttsii ie. pamrayogane gih plngqlaman.ngku Dewi Sita. .ng eyang Sumali iya ora . Manawa ihu . Sawise kandha mangkono. yaiku sarana kaPrawiran". Ian banjur enggal-enggal manjing ing Sarampunging pangandikane Bagawan Sumali.sira tAtip kapengin m. Ing sapungkure Bagawan Sumali lan Kumbakarna. sab€n ana bot-repot utawa rubedane praia.ml6bu kuping kiwa. b. nanging panggalihira kangkaku "bab*on" ora luntur dening pihrtur lan oraFasah ing w0kaya alu.ng"ngo bisa datli adh€rtt.. babar-pisan ora k6na di-ar6p-ar€p bisa tinotbuka kang nialari banjur karsa nampa'rAmbug b^cik. Kumbakarna nglilir pananghiian' saka nendra. paribaxne.r". **rh.t*. dak-r|bute Sang Dewi sarana laku tttama. nuli mapan nendra maneh. Bagawan sumali.'nanging wicaksana.. uga banjur kondur m6nyang padhepokane. iulane r)mbuge me^ntds lan pantqs digatekake. . sawise sira balehake lan wis ditampa dening Raghawa. Nanging niio proiu ing simu wdgah nggugu-mituhu r&nbug rahayu' Hla mangka sing uwis-uwis.ni.Kaka Prabu ndhustha Dewi Sita. Sajrone Bagawan Sumali m6dhar sabda. Nanging saiingko. ora ryung rdmbuge Wibhiiana "ir"i w1warihe kangi. Kumbakarna banjur oncat saka panangkilan. pinas" tr. sira 6nggo.. sawise prit *. sugih pangalaman lan mumpuni isine hitab iuci. Pasrahna sang Dewi marang Raghawa. garwane Sang Raghawa. laku nbtha. awit pancen mung pamrayoganc kadanlgira taruia ihu d\dalane sira nAmu -rahayu"' Mangkono ng6naltunu ingkang eyang Bagawan Sumali marang Prabu Dasamuka. 153 . Kagawa saka bang6ting muntabe panggalihe..marang r)mbuge Wibhisana. Ya atur pamrayogaBe kang kapindhone iki kang njalari bangat dukane Ru*a.

I\{angkono ng6ndikane Sang Raghawa. Bumi gonjang-ganjing. (Rasatala = Walanda : onderwereld = Jawa : dhasaring Lumi). banjur miyos saka panangkilan.. padha ndulu mangidul . maspadakake kadhaton Ldngka kang katon lamat-lamat. gunung moyag-mayig. Praptane ing wukir Mahendra.*urrg*r. 1. rurnaos durung antuk w6wdngan. duka marang snmo- ._. R. kapriye bisa_ ne t6kan L6ngka (Ngal6ngka) ngliwati samodra. Sang raiaputra bang6t judh6gputOg panggalihe. G6ndhewane tansah ing6mbat€mbat. Ttrwuhe ddduka kanthi dadakan nglimputi panggalihe. RAMA DHA$TUH WADYABALA WANARA NAMBAK SAMODRA.Samocira iki nAdya ingsun tibcni j€mparing. Tindake Wibhisana qg6n6r wukir A.. njalari ora bisa mbanjurake Kocap Sang rajaputra Rama sarta para wan. inc6ngake.fahendra. Wibhisana dip6thukake Ha.54 tindake. . 88.ua ana ing pasi siring samodra. mahanani rasa panas pindha panasing sorote srdngenge se-wu cacahe. isine rasatala padha giris-miris nguwatirake t0kane w6ktu kiyamat. samodra kang ngalang_alangi tindake.". amarga diangg6p nggawe singsara. samodra kocak alembakJembak pindha kin0bur. B6n6r ng6ndikane sang minulya pandhita wr6dha kang rnratelakake yen rasa on6ng lan sih-tresna gampang nuwuhake pamuring-muring utawa a6auta.. katon sumorot murub bedhoring j6mparinge. kandhoging laku.rmodra kang dadi p6palang. tindak mangalor didherekake para wadyabala kang padha s6tya-bakti marang panj6n6ngane.lra.Wibhisana pamitan lan ny6mbah marang Rawana.. n6dya suu"ita marang Sang Raghawa. Sang Raghuputra oneng manggalih k6kasih. lOmpaiinge diinc6rg- dra. Sajrone Sang Raghawa m6nthang gandhewa. pasuwitane wibhisana ditampa b6cik dening Sang Raghuttama. Dumadakan gGndhevrane pin6nthang sakal'ange. Kanthi dilarapake dening Hanuman. kagawa saka put6t<-mfat6king pang_ galihe. ora bisa n6mu akal carane nyabrangi samo. tuwuh garagara gora reh kagiri-giri. samodrq kang njalari. nurnan.

samodra ngalami karusakan.rg gi6g6r rame dening polahe para naga kang pating tlosor ir.ot bumi). swarane puti. (Rasatala = Walanda : onderwereld = Jawa : dhasaring bumi). ng6nani para naga' sat6mah akeh naga kang palastra. Priksa para naga padha ribut pating brubut nlosor saparani**. bang6t njijiki lan ng6n6k6n6ti ati. Ana. l6ksan.*"y. ora karuwan kehe isine samodra kan& mati.. samodra kaya kinocak. kang ingalambana kuwat ny6k6l jagat. puncaking wukir katon manggut-manggut. gumuruh ngg6girisi suwarane mega ing langit. ngupaya papan-panggonan kang any6s banyune. J6mparing kang dildpasake dening Sang Raghawa bablas t0kan ing rasatala. (Samarabhumi = Waianda : slag.iwak lum' Ua-lurnba mancolot-mancolot lumayu. njalari r6g6aing sarrlodra. gumabyaring sorote bangat mbal6rengi.*uk". ing kabeh keblat. amarga palGnggahane tansah obah agonjangganjing. Naga Basuki kang dumunung ing indh6ning bumi (Indo"po. Jalaran para Nagendra padha lumayu kagegeran. Dumadakan clorot-clorot sumorot madhangi nitala ing dhasaring bumi.r-*t a padunungut ". sanalika banyune samodra banjur panas pindha umob mawalikan. bumi o169. cumlorot tiba ing . alune alembaklembak.reld = Lrdonesia : medan perang). g6t6r. bangkene padha kurnambang. lor-kidul-wetan-kulon padha ngganda bacin kaya gandane sarnarabhumi kang k6bak bangkene prajurit sing padha mati. ana iwak bunt6k kap6t6k ing wal6d ora bisa m6tu. Iwak' iwak paus lan baya-baya padha klabakan nglangi mrana-mrene. yutan lan mawur-. kan.u*odtu. naga-naga kang ora mati padha bingung pating biluiung-. amarga nesia : kddayan bangating panase j6mparing. u**ga giris-miris sumurup j6mparing sumorot k6lap -k6lap n gedab-edabi - Kocap Sang Hyang Baruna kang nalika samana mb6n6ri lagi l6nggah ing singhasana s6sotya ana ing madyaning samodra. titat-ttrattrit maliw6ran pindha soroting Kala (Indonesia : bagaikan sinar dewa Maut). Ewon. k6then. bang6t kaget kagarvokan. katon gum6t6r wel-welan .Apa iagat ardp kiyamat ?!" Mangkono pangudasmarane panj6n6ngane priksa j6mparing ttri panggaiilr. ngluwihi soroting sr6ngenge 155 . pu"ggalihe Bathara Baruna bangtt was-sum6lang. Saya suwe kahanane jdmparing iku saya sumorot ak6lapk6iap ngedabedabi.Barang jamparing lumapas saka g6ndhewa. da-wurda kehe iwak kang mati.

ngantos paduka laj\ng kados k6kilapan dhotAr-g cncasing panjanma paduka inghang salzlanghung luhur-mw'lya ?! 'Padutea botdn ngrumaosi bilih panjanmaning Bathara Wisfiu. kaya diubqbi d ukane. mugi paduka kagunganona panggalih w6las dhat)ng para mahhluh isiniputt samodra. Bardng mriksani pasisir lan wukir Mahendra. Kawuningana. rnanjanma 156 I i . banjur miyos ing sajaban banyu.6n b dntering jiirn$ aring pcduka". Kajaba priksa para wanara. (Nitala = Walanda : naam van een hel = Indonesia : arahing sawijine nraka).. Jalaran sahing lzathahipun wal6d ingkang sahlanghung tdbdt saha sahing hathahipun. Sinuwun ! Iitg samodra puniha kathah nwhhluhipun agdng-agdng inghang ngdd nguntal bumi. .satus. kathah harangipun ingkang ag6ng-ag0ng saha inggit-inggil tur lunyu. .Sinuwun. ana maneh sing lagi ngad& ana ing pdsisir ndulu iwak kang padha sumaput klabak-klabak. jum6n6ng ing sat6pining samodra.We hla ! Dadi Sang Raghowa sing nj€ntparing santodro". Mangkoho pangudasmarane Bathara Baruna karo ny6dhaki Sang Raghawa kang nalika samana lagi n6dh6ng-n6dh6nge nrurub panggalihe.bala wanara botdn badhe sag€d ngambah dhasaring samodra. Nanging sasantpunipun santodra puniha asat. Warna-warna solah-bawane wanara. Bathara Baruna kaget wuninga wanara mal.utayuta. punapa laj|iq kenging dipun-atnbah pora Luanara rninangha marginipun dhatAng lingha ? Bot|n sinruuurt. bot4n. salirane s6mu ngrungkuk mbungkuk. Bathara'Baruna jengleeng (Indonesia : berlutut) ana ing lumahing banyu samodra. paduka ingkang rumAksa saha padukd inglzang nguwaosi.. Puncpu inghang njalari li:utuuring panggclih paduha. kawilnlngona ! Karsa padulza ng1sat samodra sarona jdntparing pacluka. Kajawi ltunika sinuwun. wadya. mulane panj6n6ngane tumuli j6ngkar saka dhampar pal6nggahane. tdmtu wg€d kaliltsanan.t ngcntos nilaj?ng sami p/jah kddas. ana sing lagi g6guyon karo kancane. Bathara Baruna uga priksa Sang Raghawa kang nalika samana isih ngasta gdndhewa. sampu. paduka ingkang kagungan. ana sing lagi m6thangkrong ing wit-witan. manawi dipun-ambah sagOd njalari clharuuh.Jagat saisinipun puniha paCuha imgharrg ngwontdnahin. banjur matur : . ana sing lagi r6butan wowohan. 4ydrnbah marang Sang Raghawa. Sang Bathara saya was-sum6lang panggalihe. barang-barang inghang sahlangltung mbAbayani..

kabeh kang mati dening Saragni padha waluya-jati kaya winginguni. Padulea tdnttu sagAd dumugi L|nS' -ka saha wasananipun ngalami jaya. Amarga carane ngaturi pamrayoga Sang Hyang Baruna kanthi ngaji-aji. jalaran para wanara punika sami kAse' renan kas€hten pacuha. Bumi badhe mumbul (dhasaring sarnodra daclos mggil).Sinuwun. J€mparing padulta ingkang ampuhiltun p|pindhanipun kados'Kalamr6tyu (Walanda : cte god des Doods = Jawa : dewaning pati). nuwun sewu ! Manawi ruontin kapardng paduha horsa ndhahar otur lzawula. Kanthi gambiraning ati para wanara paqha mangkat pating b16b6r.Tyubalo Lucnara. ndikakake ngusung gunung lan watu g6dhe-g6dhe kanggo nambak samodra. ialaran dipun-urug r?di saha sela d.ening pcra wana' ra. suwarane luwih -dening rarne' amarga parzr wanara olehe tumandang ing gawe karo mdre-m6re. para naga-bumi padha s6n6ng. lan dukane tumuli lilih. para makhluk samodra padha g6mbira. Ana sing mangalor. para Luanara tinttu sag\d nambalt samodra sarana 16di saha sela ag)ng-agAng. njalari giris-mirise kewan-kewan alasan. padha lumayu. para wadyabala uanara p|ltindhanipun hados kulauarganipun Sang Kalantaka (Watonda : de god uan de dood : Indonesia : dewa Maut) sami twnut nf irnakalt0n nt6ngsah paduka". baclhe mbrastha paro rasAksa angkara-murha.. t|nttu botin badhe ngantos dangu para Luanara anggenipurz-nambak santodra punika.Jawa : j6mparing dahana). (Saragni = Walanda : pijlvuur =. samodra puniha pOpindhanipun kados lepen ingkang namung sakilan wiyaripun. lakune ng6n6r gunung. Sang rajaputra Ramadewa banjur ndhawuhi para wadyabala tvanara. I\. mangulon utawa mangetan. kanggo nggawe adl'r6me j6mparing dahana kang sumusup ing t6l6nging samodra lan rasatala (dhasaring bumi). Kewan-kewan L57 . Manawi paduka dhawuh!. rndngsah paduka sirna.padul?a ing marcapadu kanthi ancas nddya mAmayu ayuning ba' wana. Sasir6pe j6mparing dahana. Singa-singa kang padha ndhElik ing guwa akeh kang m6tu.langkono ng6ndikane Sang Hyang Baruna. rumOksa hawiluiinganipun para suci wha mbrastha para murln-candhala ingleang adamil r)tuning iagat". . Itlet-aui ngengOti hathahipun uta. Sang Raghawa bangOt kar6nan ing panggalih. prcyoginipun para Luanara sami lzadha' uuhana ntindhh r€di nyatunggal sarta ngusungi sela ingkang agOng-agArry hangge NAMBAK SAI\IODRA punika. Panj6n6ngane banjur nglOpasake j6mparing panulak.

sadhela bae gunung iku wis tug6l kaya cinakra. sinangga pGpindhane.Apa kang haton irdng kaya Asura Rahu hoe ?" I{ang}<ono ng6ndikane para dewa priksa watu kang disawatake tnau. iku minangka sanjata dijojoh-jojohake ing lambung gunung. Para wadya158 .. . Sajrone kewan-kewan padha ribut pating brubut lumayu ngupaya pangayolruln. bar6ng ngmngu swarane wanara masinghanada. ing epek-epeke. n6dya diprajaya.injang. iku disawatake dening pahlawair rvanara m6nyang g6gana t6kan ing sr6ngenge. katone ana ing akasa kaya manuk alap-alap nggondhol ni6mangsan jarahan (oleh-olehane ngr6 but saka alap-alap liya). celeng-celeng padha ndhisiki m6tu saka suclhunge. iku culane Sang Hyang Anantaboga (naga kang nyangga bumi). Tug6lan gunung iku banjur digawa mabur. p6pindhane kaya singa sewu paripaksa ngrabasa gajen' dra (ratuning gajah). Ana wanara kang n6ndhang watu g6dhe. lan m6tu gdnine. lambening guwa-gunung dikawil sarana epek-epeke.kang kurang tr6sna nurang anake kang lagi nusu padha lumayu ngg6ndring sipat kuping. ing ngisor katon ana barang kang luwih dening aneh-nyl6neh sumunar mbal6r6ngi. Jalaran kuwatir k6tunjang gajah. kato padha samdkta n6dya pindhah m6nyang planit liya. nusup-nusup ing puncaking gunung I'Ianimaya (Walanda : uit juwelen of }. enggal-enggal padha m6ntas ing dharatan. \fatu iku p6cah.rngu nganti sayoiana dohe. manawa diungak katon p6t6ng ngg6girisi. kaya kapuk Ana pahlawan wanara kang kasdktene kagila-gila.oistallen gevormd = [ndonesia : terdiri dari intan dan hablur): Gajah-gajah iung lagi adus ana ing tlaga. Ana pahlawan wanara kang epek-epeke bangGt atossantosa pindha bajra. Tilas dununge gunung iku awujud luwangan kang j6rone ngedabedabi. banjur lumayu asalang-tr. gunung iku j6bol k6b6dhol nganti t6kan ing perangan kang dumunung ing sajroning bumi. Tugdlan gunung iku katone entheng bae digawa dening wanara. njalari akeh margasatwa kang tiba kapidharaAna g6mpalaning watu leter ambane sewu dh6pa. sat6mah para dewa padha ribut kagegeran. suwarane k6pr. sdru kaya g6lap ngampar. Amarga saka g6dhening k6kuwatane. nuli lumayu m6nyang puncaking gunung. para wanara padha b6bar6ngan ndhungkari gunung.

watu-watune padha b6lah-p6cah pating glasah. iku p6pindhaning panganggone k6nya kang mlotrok. nuli diurug w6dhi.'tumempleke 159 . (Bathara Wisnu). bdcik lan r6sik. Gunung p6pindhane k6nya (gadis). binjur gununggunung anakan ditata ana ing sadhuwure gunung sing g6dhe-g6dhe. iku pGpindhaning napase gunung kang rinangkul dening wanara.Lala wanara padha ngusung gunung loro-loro. Wanara sing ana rng ngisor mb6dhol gunung anakan. Sang misuwur wanara N a I a. Sawise mangkono. banjur diuncalake mandhuwu: kaya bal. Dhisike gunung-gunung kang g€dhe ditibikake ing samodra. kaya nangis amarga rinodapaksa (Indonesia : diperkosa). Tlaga-tlaga ing gunung iku banyune kocak alembaklembak. ora g6lBm ditulungi dening wanara liya. Sawise kabeh iku krak6tk6ket. Ana wanara kang d6d6g-piad6ge g6clhe-dhuvrur tur gaiake kagila-gila. gunung iku banjur dirangkul. lima-lima utawa n6n6m-n6n6m b6bar6ngan. watu-watu kang tumemplek ing sauruting pinggiie. wit-witane pinupuh padha rubuh kabarubuh. cra r6kasa. tindake sarwa k6susu agrusa-grusu. satdmah k6nya iku banjur ngl6g6na (wuda). atmajane Bathara I4'iswakarma kang mumpuni ing babagan bangunan iirg kalangane para wanara. iku p6pindhaning 6luhe k6nya kang rinodapaksa. watake bang6t angkulr-sum6ngguh. dadi gunung-gunung kang g6dhe iku dumunung ana ing ngisor. Sawise para wanara padha ngusung gunung. katon prig3l Ian patitis.pakoleh. katone kaya Garudha nglayang nggawa mabur Bathara Purusottama. Angin bant6r kumrusuk lum6bu ing guwa j6ro. kaya patrape priya nonoman kang ora bisa atindak sareh . tambak iku k6na diarani wis dadi. gunung anakan iku g6dhene mung padha karo wiji sawi bae. Sawise mangkono. t6lu-t6lu. Dheweke n6mpuh lambung gunung 96dhe. lVanara kang ana ing g6gana nampani gunung analian iku. lumahe tambak (permukaan tambak) rata-. Tambak iku katon l6nc6ng. Ing antarane para pahlawan wanara ana sing uncal-uncalan gunung anakan. nuli watu-watu ditata aldlarikan lan sap-sapan. I\ttega ing lambung gunung kabur katiyup ing samirana. Pangangg6pe. ditumpuk diundhung-undhung karo watu-watu kang g6dhene prasasat sagununggunung }{eru. papat-papat. banjur wiwit ngrakit gunung-gunung lan watuwatu iku diGnggo nambak samodra. Iku banjur diurug l6mah nganti rata.

000 elo. Vtatu-watune awujud s6sotya-manik lan jum6rut. diukur miturut ukuran . padha ngajap tumuli campuh yuda.. mdre-m6re luwih dening rame. Sang Raghuttama. Sang Raghawa sawadyabalane padha munggah ing dharatan. wadyabala wanira budhal diirid Sang Raghuttama. Sab6n 1 elo = kurang. Laksmana lan Kapindra Sugriwa. Tambak iku wis sam6kta dadi dalan kang b6cik.. Saka akehe wadyabala wanara. Sawise Setubandha (Walanda : dambouw = Indonesia : bangunan pengempang) paripuma. kang minangka cucuking baris Sang Anilatmaja.yojana'. kahanane Setubandha. puncake 6mas. Kagawa saka g6mbiraning atine meh t6kan ing IGngka.kukuh bakuh. bisa nambak samodra. ndikakake padha kumpul lan tatatata. sanva tOguh-santosa.). padha mangal6mbana marang kaluwihane Sang Nala. lagi mangkat saka pasisir tansah ndlidir bae. lambunge gunung (ereng-erenge) slaka gilap. kang minangka w6dhine 160 . warnane gilap kaya watu manila (marmdr). Setubanrlha kang dawane satus yojana kebdkan wanara nganti jdjdl-riy6l tanpa s6la. d6dalane kam6nangan lan kamulyan kang bakal kagayuh. Wah ! Nyata pant6s ingaldmbana kurvasisane Sang NaIa ing babagan bangunan. Gericke .luwih ? dm). kahanane kaya patarnanune Bqtha. Bar6ng wis t6kan ing pasisire samodra laladan l€ngka. n6dya budhal mGnyang L6ngka.000 elo. lran kang isih kari. Roorda : 16.-a Indra. Ukurane. sau'6neh ana sing ngarani 32. Laksmana lan Kapindra Sugriwa bang6t kar6nan lan kagawokan mriksani.Rama nambak samodra" kapiyarsa dening Sang Dasamuka. Ya ana ing gunung Suwela iku Sarrg Raghaua lan para wadyabala wanara olehe masanggrahan. Saka ing pasisir. pawarta .F. dawane mangidule (dohe) ana satus yojana.. pil& wanara padha masinghanada.rnung STIWELA (Suwelagri.C. kok k6na binudidaya tinambak dening wadyabalane Sang Raghawa. Sang Raghuttama n6rusake tindake didherekake sagung wadyabala wanara t6kan ing g'. ingatase samodra amba lan j6rone ngg€girisi. Sawise sam6kta. durnunung ing saBlore kadhaton Gngka. Sang Kapindra tumuli nimbali kabeh wanara. babar-pisan ora gonjing. Suwelagiri iku gunung kang bang6t asri anglam-lami. Panj6ndngane bang6t gumun-ngungune. pasire kang awarna irdng sumorot akil6ng-kil6ng. Kahanane tambak iku ora ana kang pr6lu dikuwatirake. (L yojana = Bahusastra J. alase bang6t n6ngs6make.T.

wala-nda Guwa-guvrane gunung Suwela amba-arr.ika-candrakanta. ora beda karo Alakawati (kutha-krajaning kahyangane Ba_ thara Kuwera. mandar k6mbang-k6mbange kang n6dh6ng m6krok mbabar gan_ da iya akeh. mandara k6mbang-k6mbange katon pating plolok n6pdpindhane kaya wanurlya kang wis ngadi busana m6thukake rarvuhe sang B.ya alun-alune Bathara Indra.bae kang dipengini dening m"r. Wah I asrine gunung Su- ru. dadi p6pindhane kaya Cintamani (Walanda : edelgesteente dat alles geeft wat men wenscht = Indonesia : s6sotya kang bisa minangkani sawarnaning panjaluke manungsa). Kahanane suwelacala (gunung suwela) o^ra kalah endah karo kahyangane Bathara Kama. . ana sing lagi p6pasihan karo k6kasihe (Indonesia : sedang bercumbu-cumbuan). amaiga ing kono akeh suryahanta (walanda : soort van edergesteente = Indo- Tindake Sang Raghawa saya mandhuwur saya kar6nan ing panggalih. die in cle maneschijn glanst en smelt = Indonesia : permata dalam dongeng (hanya khayal) yang bersinar dan meleleh dibawah sinar bulan). padha nyuling. ana kang lagi suka_suka pari_ suka. ngidung. Ing guwa_guwa iku dadi padunungane para dewata. ialaran akeh s6sotyane maneka warna. carana (uga juru ngidung ing kahyangan). nesia : jinising s6sotya). Kang padha ad6dunung ing ardi wela prasasat madhani sLlwarga. ing j6rone jdmbar ka. Apa. it 161 . manili-sphar. (Sphatika = : bergkristal = Indonesia : mestika gunung.Suwelagiri p6pindhane kaya Amarawati tumurun ing marcapada (Amarawati = kutha-krajane Kaindran). ana kang lagi ngarang kidung. Ana uga kang lagi nyadham lan kang isih awujud p6ntil. ing Suwelagiri ana. para gandharwa fiuru ngidung ing kahyangane Bathara Indra). wujude kaya c6mara) asri ngganda wangi. ana sing lagi nabuh gam6lan sang_ gani. saw6neh ana kang lagi cangkrama.. sdsotyane matumpuk-tumpuk kaya ing ardi Me_ Suwela para dewa. mat6ng_ mat6rig. kagawa saka ba\f a!6"g m6krok.manik-mutyara. wohe mbiy6t bang6t.rgsa. Utawa k6na dip6_ pindhakake samodra lan Himawan. ian padhang-sumunar. gilap. ngunekake k6capi utawa cl6gnpung. Pm). candrakanta = V'alanda : fabelachtige steen. para apsari (widadari) lan para kinnara-kinnari (Indonesia : makhluk ajaib). wit rtewandaru fiinise wit pinus. amarga kahanane ardi Suwela saya asri anglam_lami. Wit-witane endah-endah.aghuttama..ba.

saya akeh witwitan asri ing Suwelagiri kang diwuningani. k6mbang bakung basantatilaka (Walanda : tilakabloem in de lente = Indonesia : bunga tilaka pada musim bunga). satdmah kukuse suryakanta ngganda kaya dupa. N/tangkono kandhane wit-witan marang kanca-kancane. k6mbang sr6ngenge. wohe padha tiba.' Ttaga la ng dumunung ing lambung gunung katon amba lan r6sik. kayata wit punaga. asmara-furc (Indonesia : asmara-cinta) bisa nggawe sangmraning jagat. fijuna. Sing ndulu k6mbang maneka warna iku ing s6mu kasinungan ras. Ing sapinggire tlaga akeh wit tal g6dhe-g6dhe katon tumata jejer-jeje-r k6r6p. eampaka.kang-padha adus ing tlaga kang agawe rusaking k6mbang trate. banyune katon bdning nyamng kinclong-kinclong. Kabeh wit-witan iku nalika samana lagi padha mangsane k6mbang. iku p6pindhane wit-wit tal iku padha n6psu nyawati gajah-gajah.ng gOni.Mung sapixn iki lzowe dirawuhi dening kang minulya Sang Raghuttamo". asmara) kang agarve giris-mtrise wong i<ang lagi pi' sah karo k6kasih. saka klikaning wite 5n6tu tlutuhe putih tumetes ing suryakanta. p6pindhane kaya wis padha sam6lrba n6dya nyaosi ganda s6dhtp-arum tumrap tutuk (nyaosi mut-mutan kang njalari tutuk ngganda s& dh6p-arum). banyu mangkono iku saya amimbuhi panasing ati. g€ni asmara kang murub makantarkantar. rungkad ng6bruki suryakanta kang katone kaya tansah kumukus pindha asung pasugatan marang kang lagi prapta (Sang Raghawa): Wit hapurborus ngganda s6dh6p. .ajaputra Raghawa. pdpindhane kaya ngar6Par6p rawuhe rajaputra Raghuttama. w)di i. Sawarnaning pambudidaya ora ana sing bisa nyirip (Indonesia : yang dapat memadamkan) 162 . Kudhuping k6mbang trate kang n6dh6ng med6m. lan liya-liyane. nganti agewe kobaring atine wong kang lagi pisah karo k6kasih. Ing sapinggire dalan kang diliwati Sang rajaputra akeh wit cdngkeh kang mbGneri k6mbang. Banyu kang m6tu saka watu katon b6ning ar6sik. Wo. angsana. l6bda m6nthang langkap kanggo nglEpasake panah (panaf.. Saya manduwur tindake R. rasane (tumamane ing awak) s0g6r lan any6s. iku pOpindhane tangane tlaga (nguncupake asta) n6dya mangab6kti (ny6mbah) marang Sang raja-putra. n6dya diaturi siram lan ngunjuk.ng6ting tuwane. p6pindhane kaya mangayubarya nurang rawuhe Sang Raghawa. Nanging tumrap wong kang n6dh6ng nandhang ondng marang k6kasih.

.2 tu7G"e. kawicaksanan ora ndayani apa-apa. T\rmrap wong kang lagi nawung gandrung-wuyung nah6n kung. j6n6nge t6mbang Bh ramarawilasifc (t6g6se : kombang ora t6ntr6m).A. .tSrEDl .:tr::. rneh kabeh papan'panggonan aha i€ngsO*inn.tDV7 4J2 youqueexr?2\ l.. Iku kang njalari Sang Raghuputra baora .r]rr* wantah. t6mbang g6'dhe ing Kakawin Ramayana (Ramayana abasa Jawa-kuna) kang nyandra kaha+ane gunung k6r6p ir*eti ana 1 padeswara (1 bait utawa 1 couplet) kangpurwa' k6prungu dilagokake dhalang ana ing pagdtaran wlyang t<anggo-'sulukan path6t *oiyuro iigag utawa di6nggo path6t *". ny. nganti sur[e ngdndika marang Laksmana. ora.x:T:'N##fiW'.suuelagiri iki bang€t'asri. I'langing ernane kok saiak tunpa rasa isin-wirang tumurune asmara ana ing kene.4.tangi on€nging ofi". panggalihb tansair kuwur.J 3^-^(--n. Glara kang amarga k6taman panah tang h"ai6pe or*iro iku madal tamba. ora ana usada sing bisa marasake. I\trangkono pangudadmarane Sang Raghawa pa- Katrongan. '#A-:e@iiffi ct&.rg-6t ttu*rt g sungkawa. yaiku kang kas6but ing R'antayana Bab XVI kaca tl1 sloka angka 31. V w?Ydv' TW .sz d &v"grurw^s /. pr6lu diwuningani.-.bar wiii hang nialari wong kang lagi pisah haro hahasih kat.. ana karrg bisa ngilarrgi rasalara'asmara kang wis manjing I"g tata"ging atlsanubari. sawamaning kagunan tanpa guna.1-r* l*- nila. unine mangkene : t.eb *-.sadhih-kingkining atine wong kang kataman j6mparing asmara -kagila-gila.

(bundaring badanipun bulus punika) papindhanipun kados bunddring rGmbulan (ingkang^ngl6r6si purnamasidi).r.r. bulusipun kumambang. Lintang-liniani lingkang an. k6slimur ing sdsawangan endah maneka warna. Indonesia : angin sepoi-sepoi basa) k6mbang iku tansah obah-obah. Ana wite k€mba ng manguning kang uga nggub6d-mu16d'ing wit padhali. br6marabr6mara padha katon ora t|nffAm m6ncok lan s6n6ng-s6nGng n6sdp rnadune kdmbang iku. gandane ndul6g bang6t. nganti 6pang6pange padha mantiyung-tumdlung kangsrah ing l6mah dening kabotan woh. Sanajan olehe mid6r-mid6r ana ing gunung Suwela nganti suwe. agalve giris-girise kewan-kewan alasan.lasita (pethikan saking s6rat Ramayana Jawi-kina). Bar6ng lakune td kan ing c6dhak puncak. (jimbaripun) tlaga (ngilak-itak) kados "r-"*. p6pindhane kaya wanita kang ngrangkul sikile guru-lakine. Amarga katiyup manttamanda (angin sumilir alon. para waru[a padha ribut pating brubut mlayoni karo m0re-m6re. kewan g&ihe-g6dhe padha m6tu saka pandh6likane. tdg6sipun s?kar Bhramaraw. akeh k6mbange klng tiba ing bantala.ratr ing langit) pSpindhanipun kados s?kar sari-saiinipun s6'tr" (t"iorJJ . Sang Raghuttama saya bangdt onEnging panggalihe marang Sang \'taithili. . saya kat6tangi ondnging panggalihe Sang Raghawa marang kGkasihe (Dewi Sita). L64 . K6mbang m)nur uga n6dh6ng m6kar mbabar ganda. Akeh kombang kang marani k6mbang surabhi padha mencok lan n6s6p madune.'t"p. katon rumambat nggub6d-mul6d ing wit padhali (padhanten). suwarane gumuruh kaya giudtrug in-g nmngsa kasanga. tangit. Toyanipun (tlaga ing r6di Suwela) baning. IVTanuk-manuk padha mabur pating bldb6. Ndulu kahanane kombang-kombang kaya mangkono iku.Sloka-sloka ing sabanjure (sawise sloka angka 81 iku) isih akeh kang nyaritakake kahanane gunung Suu. mangkene -: K6mbang Surabhi kang n6dh6ng m6kar. Gadhung kang k6mbange n6dhGng m6kar mbabar ngganda wangi. Ndulu kombang-kombang mangkono iku. Sang Ramadewa sawadyabalane durung rumangsa kdsGl.ela. Sumurup wowohan maneka warna kang wis mat6ng-mat0ng. iku pGpindhaning wanita kang nolak pangajahing guru-Iakine kang moyuh rnarang dheweke. padha lrrrnayu asalang-tunjang m0 nyan g pun cak gunun g. kagawa saka bang6ting sih-trdsnane. akeh bang6t wit-witan kang nddh6ng mbiy6t lan mat6ng-mat6ng wohe.rrgsarinya) sumdbar kados mega.

banjur dilabuh "narmada.garwa Prameswari (Dewi Ka' nung.Kagawa saka bang6te k6s6l lan ng6lak-ng6lih. pGpindhane gaguy"t u" sotya-k6ncana. Dewi Sinta iku putrane Prabu Dasa' muka Ratu Ngal6nlka. yaiku g6gayuhan luhur' apamb6gan puruirit" (walanda : het welzijn van anderen beharbigend = Jawa : nggatekake kaslam6taning liyan)' 89. Pm). (l\{riksanana bab 71 : Indrajit)' Miturut Kakawin F.. Iku salaras karo De' wi Kr6sna kang uga sin6but Dropadi (t6g6se : putrane Prabu Drupada) lan Phncali (t0g6se : putri Pancala)' lVondene asal-usule Dewi sinta kaya kang kapratelakake ing ngisor iki : *) Carita padhalangan Yogyakarta kang adh8dhasar layang Kanda' 165 . miyos saka. prayoga dipratelaltake dhisik silsilahe Dewi Sinta' iViturut layang Kanda. *arana.. para wanara Kang bangOt tritr'rt ot"tte padha r6butan lan mangan wowohan' para sujanma kang darbe ora milu r6butan pangan. Saduruhge nganrlharake apuskramane Rawana sarana aji ka' mayan.e dit6mu kawula l\/tantili dicaosake marang ing x)' fr"aUu Janaka. DEWI SINTA INGAPUSKRAI\4A RAWANA SARANA AJI KPJ\4AYAN. iabang-bayi winadh"ll! kandhaga.amayana lan layang-layang liya-liyane' Dewi sinta iku pancen putrane Prabu Janaka Ratu ing }{ithila' mulane Sang Dewi uga apOparab Janaki (t6g6se : putrane Prabu Janaka) tan-ltaitfrm itag6se : putri Mithila).

SILSILAH XI DEWI SI}. tili t4erre crndn Dewi t\rniungbinr Risi Winru- Dewi Marawa kagarwa Banapati Ratu Alodya Bagawan Ravthea Banapuha Ratu Ayodya p6[q Dewi Raghu (Sukasalya) kagarwa Prabu Dasarats Jrneke Ratu Mantili Kusa (habu Kusiya) Iava (Ranra Batlawa) 166 .ITA (Mitumt layang Arjunasasrabahu) Batharadi Wdja Batharadi Wfia Dewi Sukesi kegarwa Wisrawa a Ratu Man.

t-p" hay a bu' Rama-Laksina' tanpa k .i Raghawa. liyaliyane kang pating 916s€sotya sumorot.kapirangu ?rabu Dasamuka kang bang6t gandrung-gandrung liya.orakarsadhahar.Yayi Dewi Janahi.. p6l6nging panggalihe gumanbewi.t. mar|m' rnanawa sira dusun..tinimbang karosi Rama' g7tuni patine Rama-Lahsmarur. Nangiig. marya kalpika (ali-ali) amripat puh endah il"I. sira kelangan j6r dheweki tnu om anyahrasi Rama.Laksmana' pangandikamustakane R'ama wi Sinta f.ao'..kiwatan. st^mah banjur aris. mung tansah ora marang newi-Sinta.Hki:ekuwur. lan mawa roronggan Prabu Dabyar sunare. ora ana sing madhani' madhani jirihe lan asoring watake. p'nggolihingsun durung L61 ne: ""aufrake ."". tcntiem' kagawa saka bang6te na$'ung asma' gorJh-Jng"t-"tI ti* ra-turida. "risiii banjur antuk l€liru ingsun' Ratu agunggiris-miris para Ratu sura-whti padha wati kasusraiiiiosoit oya.*1"1...-ar€p bakal sira matulungan uio*o pongoyo^on ?! Sira bangdt mangal€mbana J..anurrf 6nlur.. tandha' -f"taian dheweke . p* ggdin".prasasatorataubisa pin6l6ng ing cipta' sar.G..kt"nn .n"tnu'ulrndtabangOtolehengluhurahemaranging. Sawise mangkono' t*uttu aji kamayane' .i oro siig ing p6rang' nalika ingsun-tigas janggane"' y A h tine.g.e. rudah-ng grdsah F anggalihe bangot tun g ing t" r. padha nungkul harananing marang naszptJn'iissun..Si*u' supaya bisa Dewi Sinta kang sin6dva' amarga saka Mulunging . Ora tryu *t"tg Dewi Sinta kang tansah Wo!asmara.. aw ake humur-kumur hulite si bur. Mulaie yayi.-d. sapi sa*i sing isih sira ar6p. aia sira madhani kahananingsun. mara waspadahna wis padha tumOha simhe si Rama karo Laksmana' ta ? ! Sakarone jaluhi piing pati.FrabuO"tu-"ft"ngadibusanasaranaab6borehan'akam.bul nyatane' rang"kas.Dala. p€pindhanekayawisakangorak6natinulaksaranaginawefawa tawar)' lindonesia : dengan dibuat Dewi Kanthi maksud supaya salirane agawe kayungyune Sinta.esia:asrnara-cirrta)bangGtagawelara.it# Dewi' bang6te t<anatrutran brangta marang Sang n6moni DeSapraptane ing taman Asoka' Prabu Dasamuka . Isih triii *rioa godhong lumbu.-Mung Dewi sinta kang tansah tumuju *"*.Laksmana Mangsarruka nganakake p6p6than mustakane Fama pa"i'6t'-6"g""e nandukake apus-krama (Lrdonesja kono kapadhan rng sih' "r*n" tipu-muslih"il -*"*g {"*i.aro sirah loro iki ! Ihi rak .

Sang Janakatmaja (Sinta) kang binujuk n6dya kagarwa. sanajan Bathari saci m?sthi klahon seba marang sira. jaran. Ingsun bang|t no. yayi. kidang. Manut-mituruta marang ingsun yayi. 6ntek pangarEp-ar6pe (nglokro).. endah ing warna padha a6ladi marang sira. ba_ r6ng prikm t6tironing mustakane Sang Ramabhadra. Sahasrapatra = godhong sewu. ruif parijathq ratnapangkaja sahasrapatra lan sawarnane wowohan saka kadewatan". rnuliane bangGt nawung sungkawa Panggalihe p6p6s-ngdn6s. tulunga marang ingsun. Il[onghono uga poftt abd. kayata : timinggilo (iutah paus). . asline katulis : pakaja = kang lair utawa tuwuh ing wal6d yaiku trate. Bathara Baruna dewaning samodra saisine. Dhawuha para abdi m|nyang Mithila (ing padhalangan sindbut : J. langkaja. panj6n6ngane mu168 . IVlanawa sira t€tQt puguh lumuh nglanggati karsani. Paka = wal6d.. idr apa ing sakarsanira Mangkonc pambujuke Prabu Dammuka. ngira manawa kakunge wis seda t6in6nan. kagawa saka bangEte gandrung-gandrung kaprangu marang Dewi Sinta.. kakap lan liyaliyane: monawa mitttrut pan\munira iwak-iwah sing saihi uis ana isih kurang akeh.. hiyu. hOkosihingsun ! trIanouq sira manut_mi_ bakai ingsun Eksanani.. Naga gOdhe ana ing sajrone jdnbangan pinatik sdsotya.Manewe sira kapengin munjung (nyaosi) rajabrana kang awujud apa bae marang Prabu Janaka. Prabu Janaka caosana manuk Garudha kang g€dhene kagilagila ana ing kurungan hancana. lumba-lumba. Ja = lair. para opsari-widadari kang . adhuh ! Aluwung matiu bae ingsun. Ratnapangkaja sahasraptra = trate sEsotya agodhong sewu). m€sthi karakone..Dhuh maskwari.Iantili) nggawa sdsotya-kancano ing sakarsanira lan keuan u)arnawarna. ntacan.Dhuh yayi Janaki ! Wdlasa rwrang ingsun yayi. singa.i dhawuhana nggawa sa_ warnaning iwak samodra. (Bathari Soci = pra- turut lw nggugu-mituhu marang karsaningann. hayata : gajah. (Ratna = s6sotya. .ngsun.. kang kacipta ora liya mung n6dya milu palastra.rung sinunggL-sungga dening para Ratu lan para dewa bdbar^ngan karo ingsun".wung sungkawa dening lara as mara. m6njangan lan liya-liyane kang prayoga dipisung-sttngake mara4g Prabu Janaha. bakal ingsun undang lan ingsun prentahi nggawa kabeh isine samodra m|nyang illithita. Inn aja lali yayi.utarak. meswarine Bathara Indra).

Paduha puni.wana.pitrlurg . Punapa langhap paduka ingkang ke_ nging kangge nyirnakahAn THpura sapunika tanpa guna ?!. trfilanipun kawula babarpisan botdn ngintan bilih paduka sag\d hasoran ngantos dumugi ing seda lumawan Rawana.onesia : Ra_ ja tunggal). jalamn kawula ngAntosi rawuh paduka. .. ngayomi saindAnging jagat. karo nyawang mustakane Sang rajaputra Raghawa.wun k6lataJara. sanajan dipun-wa6s pinarang candrasa ngantos tugal suwiwinipun kiwa. milanipun seda paduka nuwuhakin pangina". . inggih punitza para angltara-*uiko ingkang adamol rdtuning bawana. Il. para ltlaharsi ing mad.Iithila. igl*ngkara yen ta pangandikanipun punilza dora.Dhuh-dhuh adhuh Bathara Ramabhadra ! Punapa inghang njalari seda paduks ? ! Pa(iuka panjanntoning Bathara Purusottarrra (Wisnu). Bar6ng wis eling purwa-duksina.. j)r rasOksa puniha makhluk inghang botdn sakti. salirane panas lan ndhrodhog. sint|n ingkang kasdhtenipun nyunclhul kas)kten paduka ?! Namungpaduhainghang ltuwawi m|nthang langkap pusaka lttithila.yaning wana ingkang sami paduka ayomi. amargi pacluka sag6d mbrastha mdngsahipun jagat. msampunipun 169 l. waspane tansah mili carocosan.Kados ingkang sampun paduka pir€ng. wasananipun Sang Rdsi kasoran dening padulza".. kasudirart lan hadibyan pcduha tanpo timbang. ..Kala rumiyin. Ind. hala rumiyin asung. Sang Jathayt).lakaftn pangandikanipun para ltfoharsi. Sang Dewi as6sambat ngr6ngih angrdrintih bang6t kawlas-asih. Somanghe. Laj€ng Sang Ri-si Ramabhargawa (parasurama. para daitya_danawa_rasak_sa l€l€thoking bumi gahh-gahhing jagat sami paduka sirnahakOn.lta bloharaja sinaltti raiuning jagat. ing tdmbe wontOn ing jaman halangg1ngan (ing kahyangan) paduka badhe jumdnAng EKACATRA (Ratu mandhiri.. Paduka pongayomanipun para suci.Anggen kawula *gdd sabar-taw|hal ngalami panandhang. Jathayu bot€n pojah. Ramaparasu) ngadhang saha nantang paduka wont)n ing margi. gi nampuh Rawana saha nucuk bahunipun ngantos tatu awrat mili ludira. sami ng€ndihakahon bilih paduka punitza inghang nguwoosi rYiloka (iagat fttiga). Kala rumiyiry para Rctu inglzang sarni nglOb\ti sayimbara rt.an ras€ksa candhala. Saklangkung nnokal-andupara yen ta poduka ngantos lzaso:"an Iumau. panjanma paduka ing marcapacla leanthi ancas luhur nddya m€mayu ayuntng bq.amarleamiwAlasAn dhatdng kawula. wasanane dhawah kapidhara.

heh Dosamuha ! mAnAnga.. Kowe Ratu sshti anyahrawati. i"ii"i' ii*uto 1ntosi.Heh Prajadhipati Ratnana. piyarsakna handhahu : raianya : Walanda : uorst -der uolhen : Indonesia jadhipati 'ranyit).or4716-yAhfi bitih paduka asih dhatAng fitah ingkang bot€n iuiur. Manawagama ': Ind.. bot€n nggan' . l\labuha. mulane tumuntur tut uturl parane Sang Raghuttama.ng tansah sdtya mnrang patibratadharma (Walanda: de plicht uan huweliihstrouw = Indonesia : hewaiiban setia hepada perhawinan = Jdua : kuwajiban sltya rnarang guru'!ak!)' Awit saha ihu. Manawa mangkono' kowe mdsthi baniur misuwur sinabut titah kang enthengan asung pitulung. tanwh ngdstokahAn dhatAng piwulang suci isinipun Manawagarna. murha .Dhuh ariningsun Lahsmana kang luhur ing budi ! Kamuring sa' sidani. ngarani yen dewa iku ora adil. Dharmaning wanudya hang haye aku ihi ora liya *u. saha bot€n mi' "dana dhatang ingkang atindah juti. (Astamurti : Walandb : de acht uormet\ waarin penge' Stwa zici openbaan : Indonesia : delapan rncam bentuh : Walanda : wetboelz uan Manu jawantahan Siwah.onesia : kitab huhum karungane Bathara Manu)!' .. kowe namahake suduhmu (curigamu) ing guluhu.nmu sonlpurna ngebOhi Triloka Manawa howe 1?O . Dewi Sinta k6wiyos panguman-umane marang dewa. paduha wOnangak4n unggul ing yuda' Kosohwangsulipun Sang Raghuttama inghang sahlangkung luhur ing budi saha susila. Amarga ngira yen Sang R4ghawa wis seda t6m6nan. lan aia maneL'maneh sira handlrc mbobuith ahu haya dlrch mau. cAmAr bn i6mbAr' ora bisa ftstari ndkerekahe tindabe kakangmas Ramd"' iki ! (Pra' .rndholo.ra tulus'mulus ing tAbnging panggalihira.rtrylalapa nyawai<v sarT'na Mulane mungguh bang\t yen ta."sambat-s6bute Dewi sinta karo nungkuli mustakane Sa=ng Raghawa. paduka damd asor yudanipun Mahatdn prntho dados . dewa ingkang maha jalaran paduha botdn adil. sira tansh bis 'Nangtng ahi pribadi amarga ora suci.paduha seda. jar dhat€ng titin hskang gadhah t1hbAtun utami.milanipury kqk1nc7nganing tekad hlawula . ingkang awatih iutig'culiho.o"oi dhotAng paduka.Dhuh Sang Astamurti. luhur ! Kawula . hasudirunmu ora ona sing madlnni. Rawana inghang asor ing budi. panguwasdmu ngedab'edabl . tngkang adamZl r€tintng iagat.i. botOn wont€n matih ingkang hawula ai6ng11Ang.i*uig badhe nusul paduka dhatdng Aribawana"' Mangkoncf.

iirahe si Rama. prihsa. masthi klahon onc Sinta sewu ftha ing Ldngka iairone *i. Wondene manawa kowe darbe panganggAp gaga_ manmu bahal r^gid sawise di€nggo mrajaya oni.. _ Ngrungu pangandikane Dewi sinta mangkono i[.ng r6di suwela sowan baps pr. sint€n mangrotos punika namung satunggaling apus-}irama supados paduha b. yayi Ingsun iki rak aatu airn'i binathara ing jagat. Kabeh kang_ ingsun s6dya mlsthi t"ioiZ.rng marang Dewi Sinta.g Ramabhadra kang wis palastra liuro. dipun'nyatahakan rumiyin. Bar6ng wis dingdndikan-i t. b.. p"riyZ7sone ahu patenana sarana binasmi ing g6ni. bela-paii ..Apa pr6lu_ ne yayi. iriiatha marak sang wibhisana.-'. pmnyata kowe Ratu panga_ _sarana yomaning jagat.*u**i'R"*u_ Ng6ndikane Sang Dewi mangkono iku agawe h6nyuhing ati_ ne Ttijatha. sim ngantapi-patibrzta (s6tya marang guru-taki) ran banjur kapengin palast.la-pati marang st Riia ? ! Atuwung t€_ ftp_a ldstari urip mukti-wibawa ngrasakike scwa"nnning iitn*oton b€baror. Kapar\nga hawura nyuwun pamit dhat. sang Mahadewi ! sampun k€s6sa pitados dhat€ng ngdndihanipun uwa prabu Dasamika.aiie .-'rss dhaton kanthi kagoling panggalih. . Sawise matur mangkono. kag. Mangkono ng6ndikane Sang Rawana kanthi ngasih_asih ngr6_ r6pa.Oaiip Muhne yayi. harsakake m€sthi karoksnan.. prabu Dasamuka bangOt gumun-ngungune.rh... pangancliki ne : . prabu Dasamuka. buwimgdn..bang6te gand"rung_*ry.i'..ra. punapa y. Minawa ingsun t *inii.ih har* nglanggati dhatdng karmnipun uwa prabu.gan haro ingsun. ffnigas jangganipun dening uwa prabu Dasamuka. Sapraptane ing panggonan kang ait_"uju. Su"g-nawana banjur kondur anga_ --J.'Bab pii*-r'iroyoe.dii"-"- 171 . manut-mituruta *oror| ingsun. Apa bae nans ko'-an:ggi mrajaya ahu. irig .Gusti. ing yuda 1.r. Tlijatha tumuli mangkat mdnyang ardi -Suwela.ktos gusti Sang Naranata Rama sampun palastra. Ing sapungkure. {marSa bra kapadh..:n.u" Lg Jif-. uncalna ing jamban...b. ora k€na ora ahu mosthi baiar tokan ing priya "ii&r" na..i"r".. be. ..awa saka. Gawanin nntro.'.gdl6m mateni aku g€gamanmu.ngru.g Su. Dewi sinta ng6ndika marang Tlijatha yen n6dya _manjing dahana.

maonesia : ii't* hutin) puniha ngannaaainot..in fnS' -rott*bong . I Srf Narendra Ranta talzsih ." U^"3t" as€saji lan Sang Raghawa' ta tumuju marang ungguling yudane 772 . .a iuniuti bali m6nvang taman Asoka' marak ...usari.r\p w!11!.. Panj6nangar.SaiOg-iumlAg kawuta nir\an hasahtenipun praiurit wakang kasaktenipun ngoi'to' -jaduha hagungan pa'nggalih kunara. w Ah dal naw ung sungk awa' Midhang6b ature Tlijatha.Satunggal-xtttnggalipun pamb\dholipun kati' -ir.Gusti Mahadewi.aya anawin-Ttmaitanipun toian€n ianthi tulus'mulusing manah"' praiurit Luanara lzuwawi mtbOdhol . rt o. Sad.*.( a i"arie iia iTsi i" : ingkang dumunung..*".ono **p'u"[-"io'"1it ngiA-l-antur kadhartaduka' ^Kawula rendra Rama *nb"eniig onin! dhatOng manggak p aduha.. Song Laksntana' .fi.u'ol-*titi nnndraguna' tdguh'tanggon Narpati Ra' dhdteng sang ing yuda.ing uit ttoschduiuet.'.anrpun bapa ka:outa boftn tabih katb'nn sami gladhi ulah para pahla*on *onoli' Para wadyabala wanara posanggrahan' sab€' ing sajawining ftridhaning pArang wontOn swant\nipun..ono *niiniiiie sltva-baiti Sang Narpati Rama dipun-esma.t*tt".".." sahing punika sampun ngantos "giui""u"tufta' Atuit mbirat sunghawa ga karwa padukalurnunftn surycn saha karsaa k|bah-raos suka-wi' ingkang sardtta nglillipur po.iiotin' W\iaa minangka gantosipun paduka sampun bawa ingatasipun "AhU' .waras-wiris s6g6r-bug6r ora kurang Laksmana isih sug6ng kanthi De. .o-"iii t"e ardi sttweli' dipun-adh|p pahlau'an ll'anara saha para Kapindra Sugriwa.. Milantpun **iii sunghawa' Gusti Srinau)atos.. no*un] mutdr wit salzlanqlzunq tdn g*gOdhusirg p''ii't'it *ano'o ingkang -i w atanda : o o.o saniatanlyg avudo' ioda\"1*'t glagah kematuon' lVonngal gampit. I ntr iiii. Sang Bayutana)ta '. saking airihipun. wi Sinta maneh..ii"-irlit io.tnmunt|n uadvabata waponuioi slsOdhugins *angunl pratt'ira nara punika smi .sum|..... banaspati i. ndihik alz an gusti' sumang' w uhart t ttmu ntan'' . Dewi Sinta bangOt suk'a amarwata muja samadi' p€langing cipsuta.s dhawah kantaha (sumaPut)"' dereng nate..".. sora masinghanada' ing s€dhap-sak\dhap k)pirlng manguh yuda -eiio mu saiak somr uoi6i iabar.i"'t' kai\ne agOng *rnois. mi na n gk a ga da' Battaspati.. kawuningano.. rOng. tzapengin ..

Awit saka iku. tamah : tiga watak dassr : satwa napsu baik.Dhuh Dewa. nguwatirake bakal kasoran yudane. ratuning Tribawana ! Dhuh Sang Dahana ! Dhuh Bathara ingkang maha wAhs ! Mugi wontAna kapar?ng paduka karsa ngtdksanani dhatAng panyuwun kawula. Paduka ingkang murugak|n para titah sami mangr)tos dhating Aji (W. Nlangkono panuwune Dewi Sinta 90. uuur = yang memakan saiian.. SANG RAMABHADRA PINARENGNA UNGGUL ING YUDA.Paduka sahlangkung u€las-asih saha satwika (W. linangkung sal. : de drie grondeigenschappen : : satu)a. api).-tlt pengeiawantalmn Siwu). sapira k6- t73 . : mond der goden : mulut dewa). inggih Bathara Gunawidhi (Jawa : dewcning hasaenan. : waarheid-lieuend = suka akan lzebenaran). : plaats uan uerlossing : tempat kelepasan : Jawa : papan kamuk' san)". : uersot op eten : suha sekali rnahan). ingkang nguwaosi r6di. . panj6n6ngane kapengin nguningani kahanane Sang Raghawa'sawadyabalane. NASfiTSA SUKASRANA TaLIKE DASAI\{UKA NITIPRIKSA RAI\{A SAV"ADYABALANE. Paduka Astamurti (W.".. Raiah : napsu ketnginan hati. Pm). : heilige schrift:kitab suci) saha inghang njalari para titah sagOd dumugi fng moksapada (W. Tamah : napsu loba. inggih Song Dewawaktra (W. Jawata inghang sahlanghung agdng pangu' waosipun. ora tau t6ntr6m. wiwit miyarsa pawarta yen Sang Raghawa sawadyabalane wis masanggrahan ana ing ardi Suwela. iahat).. rakus. waarin Siwa zich openbaart: delapan macam bent. fttAPmantdpa sih-tr€sna dhat|ng kawula. rajah.uirtng hagunan wha sag€d nguuraosi (mcngreh) Triguna (W. Padtiiza deaa linangkung Siwagni (Siwa + agni : api). saha sagdda kawula pinanggih matih lzaliyan panjin)nganipun kanthi ngalami suka-wibaw0. Kocap habu Dasamuka. Paduka ingkang minangha tuh-ing has6n1ngan saha kasaenan. : de aeht uormen. Paduha puniha Bhaktawatsala (W.Dhuh Song Hutasana (Walanda : offer etend. inggih Dewa' tasakala (Indonesia : dewata dalam segala hcl : Jqwa : dewaning santulzawis). panggalihe tansah goreh-rongeh. bumi wha ialadri.

mracihnani yen howe darbe sddya ala. nyumurupi para pahlawan wanara sing lair-batin sOtya marang Sang Raghawa lan sing ora. sak0cap ora mangsllli. misahahe tdmAn.. paugandikane : . pinusara. Sang Raghuputra enggal-enggal ndangu marang Wibhisana. Iku kqbei \udu dititipriksa dening ras6ksa Sukasrana. jalaran mulung saka atine dhewe. Mangkono dhawuhe Sang Dasawadana. Dheweke didhawuhi dadi t6lik dening Sang Rawana. jalaran kuwirangan. Sukasrana wis k6priksan dening Wibhisana. Sang Rawana tumuli nimbali ras6ksa Sukasrana. Sawise manggalih ras6ksa kang prayoga dinuta minangka t6lik.Heh Suhasrana ! Ana gawemu apa howe tdka ing ganung Suwela ?! T|hamu ing hene kanthi mancala warna warnro. lan sarana . Suliasrana banjur mangkat m6nyang gunung Suwela. Sukasrana iku pahlawan rasOksa sura-sakti mandraguna lan bisa mancala \4. apa dheweke bisa uga g6l6m pininta-sraya mrajaya Sang Raghawa. Sukasrana mancala warna wanara. lan ora konangan dening mungsuh. . Sat6kane ing gunung Suwela. Polatane klicutan. maksude supaya bisa nindakake dhawuhing gustine kanthi BamPmg.kuwatane. Sukasrana nrdn6ng bae. Bar6ng priksa wanara pinusara (dibanda). Nanging lagi bae m6ntas man' cala warna wanara. ana ing ng6ndi dununging karingkihane. durung nganti nglGksanani.Yayi Wibhisana ! Wanam apa ihu. sadurunge manjing ing pasanggrahane Sang Raghawa.. Ngrungu ng6ndikane Wibhisana mangkono iku. nddya laku dursila". raja (Sugriwa) kudu dititipriksa 96tya lan orane marang Sang Raghawa.ayahaning gustine. Sawise matur s6ndika. nuli disorvanake marang Sang Raghuputra. Dheweke tumuli dic6k0l dening wanara sawatara. disik6p banjur dibancla. apd amarga dip6ksa. prihx wanara dihaniyaya". \74 . Olehe ndherek marang Sang Raghawa.rsiasat" kapriye carane ngasorake yudane. ndikakake manjing lan ndlajahi ardi Suwela ngetung cacahe wadyabala wanara. nitipriksa kas6kten lan k6kuwatane. Mangkono uga Sang Kapi. iku bangOt nyala-wadi.Apa dosane ? ! Bangtt ora rAnane panggalihingsun.arna.

ny6mbah.. Kadospundi kapar|ng paduha. Dhawuh-pangandikane Sang Raghawa : . S. ! Dhewehe kudu asung pawarta (iaporan) marang gustine.Gusti. Enggal uculana bandane.Janara. laporant'. Sat6kane ing kadhaton L6ngka. mandcr luwaranc. gusti ! ROdi Suwela punika wiwit sahing ereng-ereng_ ipun ngontos dumugi ing ngandhap (ing suhuning r6di) ieb€kan wadyabala tDanara.rri. tujuanipun supados gampil nanduhah4n piawonipun. Anggenipun mancala warni .Sadaya pmjurit u)anara xmi sOtya-bakti kanthi tulusing manah dhatOng Sang Ramabhadra. Para wanara sag€d njalart r6dl dados hados lepen utawi jurang-cArung. sami kuwawi nug)h r6di inghang agdngipun kados ardi Meru.rg panggalihe Sang Ramabhadra.. Sri Maharaja ! Kawuningana. inggih punika anggenipun ndamd tambak-samodra. Pawanatmala saha Anggadi mihn L75 . hawuningana ! mA sth inip un d ip u. iijdl-riydl prasasat tanpa sela. Ing batin bangdt mangalGmbana marang trrtr. Awit uking agAnging kas€htenipun. Lakune Sukasrana g6gancangan.rta_ srana t6rus marak Sang Rawanadhiraja (Maharaja Rawana). amarga ora pinidana. Mangkono ng6ndikane Srinarendrd Rama. atine s6n6ng.. . TAUV (Indonesia : mata-mata). . Kawula Eampun dhat)ng ing pasanggrahanipun mOngsah paduha Sang Ramabhadra ing rddi Suwela.. Kas€ktenipun para wannm saklangkung nggAgirisi. hawula namung ny€nyadhang dhawuh padulta. bot6n wontAn padainghang angel utawi awrat tumrap para tranara.. Ka_ wuningana. rasdksa Sukasrana banjur ny6dhaki Sang Raghuttama. Wont\n wohing pindamAfipun wadyabala wanara inghang mhlangkung ngedab-edabi ngantos adamil gumun-ngunguning jagat. Sawise diuculi bandane. kabeh hang disumurupi ana ing Suwelagiri. nuli nyuwun pamit mulih m6nyang Ldngka. sampun sa_ Atu6 Wibhisana nes golonganipun abdi paduha. namanipun Sukasrana.Wanara punika sapuniha rasdksa t6likipun Sang Dasasya. ngaturake kabeh kang disumurupi lan kang dialami ana ing Suwela_ giri.. samodra dados kados pareden inggil. supaya dheweke bisa tumuli bali-mulih sowan maneh marang ratune.yayi Wibhisana ! Rasahs ilzu ora k|na diprajaya. badhe kapatrapan pidana punapa pun Sukasrana puniha. Botdn sanes. dhawuh paduka sampun kawula estohakOn. Salugunipun : .Gusti.n-p idana".

gray ang ipun ngedab-ed ab i. iOr Sang Dewi puniha inghang dodos tuk-ing pasulayan' An'ggen kawula kamipurun cumanthaha ngaturi pamrayogi makatOi punika. Kumuda. Awit sahing puniha gustt. kagiwa saka bang6ting pangernne marang ratune' Nanging Sang Rawana kliru hmpa. gusti"' tim.. Winata. Nala.igi pat:a wanata sanes-sanesipun'. Mangkono atur pamrayogane Sukasrana sing surasane m6ng' gak Sang Rawana aja nganti m6mungsuhan lumawan Sang Ragha' iva. IVlainda. Tara.nanipun^ sahlang\i"e go-tot nioiin-airini. pangandikane i .tuhu saha aj rih -asih dhatAng p ani 6 nO nganipun. dipunkisas. kaworntOn haparAng parOnga kawula ngaturi pamrayogi halih warni' Sapisn: wontdna 'napaiOng paduha harsa guyub-ruhun am€mitran haliyan Sang p R ighawi.Gusti. ature Sukasrana dianggdp pangina. Dama lan Mattahasti. iup ad o s p ad. *rrlure banget dukane. Nanging Sang Raghawa panggalihipun suci luhur ing budi. Sadanurdara. Gandamadana' Dwiwin' da.. Kawuh babar'pisan bot€n gdhah manah nadya druhaka. boftn marAngakAn kawula dipun'prajaya Sang Raghawa inghang dhawuh nggtxngi kawula.n.ng LOngha. Bhimawaktra.Kawula meh lzemawon hapatrapan pidana awrat. Satabali. Sarabq Wresba. polatan lan p amOrenipu n ngung' t andang.. pOpindhanipun kados Kalamr6tyu (l7olania-: de god des Doods = Indonesia : dewa Maut). uah malih-sAQa-baktinipun dhatdng Sang Raghu' bang"ing putia. Panasa. supados jaduha sagOd wid. sayiktos k\kiyatanipun wadyabala wanara tanpa jagat. Indraianu. k uli sw ant|ning .adt mukti-wibawa ium. Darimulza.n punika para manggala gage-dhuging prajurit wanara inghang hawont.Heh Suhasrana ! Bang' sat-kOparat. Gawaya. j6r kawula puniha abdi poduha ingkang sahlcngkung sltya. xklangkung agOng. Susena. Kalawaktrq Druma. Jambawan. Ingkang kawula s€batak.'Ci*o*i.-El6thAhing bumi gAbh'g^lahing iagat. -manawi panjannwning Bathara paduka karsa ndhahar atur kawula.uha lO stantun ngalami suh a'w ib aw a' Ka ing Dewi sinta dhatan{ panian€ngnaun : Karsaa paduha masrahakan anipun. soraning g\laP". Druwa. jalaran kAcOp\ng.ung sity a. Sang llibhisana ingkang ngancam kawula makat-dn punika." (Druhaka = Walanda : verraderlijk = Indonesia : bersahlangk khianat).Atimu bangat t76 . Puthahsa.. Itlakatbn . hadosto : Gawa.ng Maiaraia i. Subodara. Nila. ialaran pitados bilih Sang Raghuputra 'puniha wisnu. K1sari..

ras€hsa jirih-ringkih ingah-ingih wddi gOt*. kagawa saka bangdting w6dine. sanalika larutmirut dukane Sang Rawana. Itlidhangdt ature Sukasrana mangkono iku. luwih dhisik Sang Raghawa n6dya matah duta m6nyang kadhaton L6ngka.Heh Sukasrana. ndikakake ngant6p tekade Da' L71 .. Anggada kang pinatah dadi duta. Tanpa nyum?r|pi brAs-Gpating atur. jalaran sinurung dening raos pangeman saha awit saking s|Ua-baleti kawula dhatAng paduka. panj6n6ngane banjur imbal-wacana karo Kapindra Sugxiwa. saguh dadi g€dibaling mungsuh. Laksmana. niyot ngawula marang rnttngsuh. nildya ngayom m. mung alaning watak lan ciiihing atimu.l'tlult tanpa guna.Gttsti. Kawula s|ndiha nandukakdn sandi-upaya punapa laemawon (Indonesia : tipu-muslihat) dhatdng mAngsah. . mulane ganpang giris-miris ntarang mungsuh. enggal-enggal ny6mbah karo ma' tur ngr6r6pa mangkene : . Kocap Sang rajaputra Rama. kawula kala wau ngaturi pamrayogi dhatAng paduka. ngr6mbug rancangan lan rekadaya kang prayoga ditindakake. Wibhisana lan Hanuman.Dttdu dewa dudu danawa mungsuh kang t€ln. ntugi nAbihna sagunging d|duha ! Ngrungu pangandikane gustine mangkono iku. Nanging kagawa salza nAdya rnalik tingal. Sampun samAsthinipun kawula ngurbanah|n jiwa-raga minangka piwal?s kawula dhatAng sih'wi' lax paduka.. ANGGADA DINUTA RAI\{A NGANTOP TEKADE DASAI\{UKA.uwanen. ing sapungkure t6lik Sukasrana. lzawula sagah piiah ing madya' ning rana ndhdpani pmja Lingka. sirna kasdkfun lan leuuanennTu.Jhi kowe dadi ntalt.cOm\r bn i€mb\r.r enggal-enggal manungsa nistha-danta awadyabala Luanara. kangge ng gant p ilalt A n so d ay a in gkang p ad ulz a k ar sakah 6 n ". nanging sl. 91. Sukasrana.arang si Raina". njaluka pangayoman marang st Ranta". Ananging manawi hapar€ng paduka ngrdsakale€n dumadosipun pArang 16r\mpon lumowan &ng Raghawa. kowe baniu. Wo ! ora idhOp isin kowe lturui. tutuuh uatakntu nistha-crlndhala.Kowe ngatag ingsun supaya nunghul aris ntarang si Rama. P6puntoning r6mbug. minggata ! Ngungsio mcrang mungath. Biyen houe niisuwur takad-kuwat sugih k. milua si Wibhisana.

milih dumadine p6rang. Anggada banjur kandha t6rus t6rang. ffmnawa sira kapengin listari urip lan fttAp ngratoni nagcra L?ngka. Nalika sarrrzrna Prabu Dasamuka mb6n6ri siniwaka. para nayaka. madewa. pdparabku Anggada. kaprungu c6tha dening kang padha seba : . sat6mah akeh ras6ksa kang padha bingung pating bilulung. suwarane gandhang. ndikahake nlkahake dhawuh-timbalane ffnrang sira. Wruhanira ! Bathara Raghuputra iku Ratu tng saind€nging jagat.Heh Prabu Dasanana. nagara lfngka (Ngal6iigka) m6sthi dadi karang-abang Rawana sawadyabalane bakal sirna g6mpang. Dhawuhe gustiku Nararwta Ramabhadra. Anggada didhawuhi ngelingake maralg. Kabeh barang kang g6c)he pangajine ing hadt'ntonirq suu)srnane se'sotya-rdtna lan peni-peni raja-peni coaEna marung gustiku Sang Ramabhadra. Kajapa saka iku. nganti nu- wuhake angin g6dhe ing saind6ngng pura L6ngka. dhandhaning umbul-umbul kadhaton Ldngka nganti padha putung. Kanthi dhadhag-tatag tanpa rdringa. manawa nganti dumadi pdrang. l7nggana masrahahe Sang Maithili. napak jumantara. sira sawadyabalanira mdsthi bahal tumpAs-tapis tanpa sisa Wruhanira ! panj)nAngane Sang Ramabhadra iku pahlawaning jagat kang bang€t kinawasa". l6bu mari mul6k kum6lun. Anggada bang6t suka amarwatasuta tinangg6nah dadi duta. kanthi mantdp lan tumdm6n anggone nindakake dhawuhe. Sirc ian paru kauulanira kabeh nydmbaha marang gustiku Sang Ra. Tdkaku ing kene iki diutus dening panjdndngane. wegoh maninft ah marang panjdndngane. misuwur ing jagat. piyarsahna kandhaku ! Ahu iki Baliputra. Rawana.samuka. Amarga k6tamp6k sumiyuting angin g6dhe. bilahi m|sthi bakal sira alami Sang Narpati Ramabhadra m|sthi bakal nyirnakake sira. tanpa ati tidha-tidhaSawise sam6kta. Anggada manjing ing pasewakan dumrojog tanpa larapan. Manawa sira ora nungkul aris funthi caos bulu-bAkti. apa aluwung nungkul aris masrahake Dewi Sinta. Abure rikat prasasat kilat. b€bar€ngan karo masrahahe Dewi Sinta murang panj€ndnglne. Sawis0 lungguh ana ing ngarsane Sang Rawana. Ora antara suwe p6p6t€ng sirna.. l6bu mul6k kumElun njalari p6t6nging kahanan. supayo nungkul aris nrurang panj€n\ngane. Ora bdna ora. Kagawa saka bang6ting baktine marang Sang Raghawa. amarga rumangsa tampa kapracayan g6dhe mka gustine. Mantri-bupati lan pam manggalaning wadyabala. 178 . pratandha Anggada wis niyup ing bantala. Anggada tumuli mangkat m6nyang kadhaton L6ngka. ingadh6p Nindyamantri (Patih).

. lWalanda :' ie leeraar beleedigend : Jotua : ngina utawa nydperehatee marang Guru). Mangkono kandhane Anggada. Prabu Rawana ! Watak-wantunira kang ambdk-siya murka-k6thaha mahanani kusut-kuwuring pikiriru. sanajan anaa Rama sewu cocoft e bAbar€ngan t€ha iig kene.ar sm 6an1ui ngayom marang mungsuhe sudarmamu. lan kon6n tumuli ng€toni pArang. koue ngrilakahe bae nnrang patine sudarntarnu. Atimu tanpa sOrile-runtik.ulir"n" g6t6r werwelan. Midhang6t kandrrane Anggada kang bangEt p6dh6s mangkono iku.Wo. murang sarale digsura atinggat tata. nudingi karo ng6ndika s6r6ng-sora : .. Elinga. landhCpe _kagila-gila. niul*i sira tumindak mutatuli g6l6m melik bojoning liyan.Bcbo. amarga ngrumangssni atmajane Sang Bali.gurudroha. palarapane nj6ngk6rut. Nanging nyatane.e tunturi muliha. manaia ingsun eh-elu nggltgu lzandharnu. mrajaya si Rama. supaya aja pisan-pisan rvani lumau. ora k6na ora... sira m6sthi bakal ngundhuh wohing panggawenira. kajaba narak sarak uga dacli tandha y|kti asoring watak lan tindah-tanduhrnu.. mand..Kabeh gunommu itzu. rlanaua kowe kasinungan watsrt pahrawan. Wo.taneh mung Rama siji rngsun wOdia. Kowe nuduhahe g)dhening tekadmu. padha bae haro kowe nglahoni dosa . imbane t6pung.. 779 .an Sang Raghuputra. pasuryane sang Dasamuka mrababarr abang. asung peling marang Sang Rawana. kagawa saka bangEting dukane. diiraiba"denins si Rama. i\stnr wani mbelani sudarmamu. g6l6tn nggugu-mituhu ujarntu ?! Mendah guyuning jagat.. yaiku kang bakal kanggo nguntapake sira m6nyang Yamaloka (iagade Bathara yama = nraka)". Anggada ! Kobang?ton asoring wataltmu lan olehmu ora wdnth ing isin. Ratumu kon|n enggal mranata gAhring baris. sira m6sthi bakal sirna dening sanjatane gustiku sang Ramabhadra.Heh Anggada kang bang\t adigung-gumOndhung ! Apa ingsun kokira ros|ksa leumpra-humprung mudha_punglung. sapa sing mra. Anggada. o... Anggada ! rzou.iaya sudarmamu ?! Si Ranta ! Dadi. matura marang gustimu yen ingsun ora n)dya r|rukunan learo mungsult. si Ranta mlungsuhe sudarmamu. wrurranira ! J6mparing" gurtiLu iku hebat kaliwatJiwat. Minangka pitukuning panggawenira. babo. netrane mandOng manth6l6ng marang-Anggada.. tanpa msa isin-wirang ! Tindakmu mangkono ilzu rzariwat-liwat g\dhening dosomu. OaOo t K€thek naruthuk tharuthukan. ingsun oro ulap". Aja n. lan ngandhakake kawiryan hasantikanmu.

sthi' Narantaka' . slompret-slomprete wadya-bala s6ksakangmai0ksa. Ana sing asanjata culiya-liyane' . Sang Baliputra kang ing sakawit lungguh tumuli -ngaddg Pro' : mattr6ntli6ng (malang-k6ril.""g dwaia ing-Iiretane dhewe-dhewe. Wilohitaksa. mr*ia. putrane Sang Rawa"l ylikY Dewantaka' lan Trisirah.il.(OKTA. n6nggala. Prabu Dasamuka Wiruwuh marang Patih Prihastha. jagat kaya b6lah-balaha' langit kava ng6ndh6longngdndh6longa.i"d. para putrane Kutnbakarna yhiku Nikumba -ndikakakl ngdtoni p0rang sawadyabalane' Kumb a. suligi.igrl tori.ir"n. SAWISE SA}. Dumraksa. abdboPara rasdksa padha dandan ulanganggo kaprajuritan' lan mawa r6r€nggan k6mbang' . Asanipraba. Trikaya. Sapraptane rak dang Raghuputra. IUahaparswa' Ghathodara' Jampaksa. kang n6dya awahana di: baju zirada utawa turangga'padha ng6trapi kawaca (Indonesia rah) ing tunggangane dhewedhewe' banjur dhaSawise sam6kta ing sakabehe. uanlur mangzuli's6r6ng "Heh buRawana!Bakqtsi-rnanirasau'atlyabalanirodbningSangRa. padha tarldha Sarampunge iihawuhe Prabu Dasamttka' minangka rabudhale *uOyoUuto LOngka." . Pragasa' Prajangg' para [rr-arrgti. Akampana. parasu.WADYABALA RASoXSA'WANANA TUMULI WIWIT CAMPUH YUDA. 180 kindbur.l6ksacacahetumulimunibinarungunining ngallti tumUrr-gong-b6ndhe-beri.. trisula lanlceta padha p15a ras6ksa kang nOdya awahana Sl*ire m4ngkono. ghuttama w k katon gaw ang-gou'angan"' bali m6nyang Su*pasat'ggruhut' Sawise kandha mangkono. Yupaksa."una-s6sotya ilil padha nyandhak gogamaning ayuda. Bajramu.. iatEmah samodra kocak mawalikan .ngllman-uman Nlangkono wangsulane Sang Ralvana' sawise Anggada.. Mintragna.-"U..rra*u k6r. swarane gumuruh mavrurahan onde'rweo"r3glng bumi t6kan ing saptapatala (W' = zeven "lJ*f = tujutr dasar bumi).u:up"ti. *u. . ngaturake sarehing dinuta' 92.. Anggada banjur S"*ula' Anggada t6rus maing welagiri.

Mangkono kandhane para ras6ksi marang bojone dhewEdhewe. nggdgirisi. Panganggone wadyabala ras6ksa manca warna. akeh ras6ksa sing mandhi sanjata kampak 96' dhe kang dawane nganti 5 dh6pa. . Manawa praiurit wdgah mangsah 181 . Para pahlawan iku padha mumpuni marang dhanurwedasastra (W. kang padha nunggang jaran wasis ing babagan salihotra ( = aswasiksa = \\'.. iku wis dadi huwajibane. luwih-luwih rasEksi kang isih pangant6n anyar utawa kang lagi nggarbini. i<ajaba sdsak dalane. para wadyabala ras6ksa katon bangot g6mbira. Para pahlawan rasdksa sing padha ditangisi dening rabine sadurunge mangkat pdrang.. kang padha awahana ciirada l6bda marang hastisiksa (1V. Para ras6ksi kang mangkono iku njalari kun'uring pikire guruJaki.rswangga". olehe nglipur rabine mangkene : .Yayi. ing batin bang6t mongkog (Indonesia : merasa bangga) sumurup guru-lakine ng6toni p6rang. Nanging akeh uga ras6ksi kang nangis. Saw6neh ana sing pangarrggone .I\{laku.. ing mangka kampak iku landhOpe kagila-gila.Ngrungu unine t6tabuhan maneka warna srng suwarane prasasat suwarane mega ing w6ktu kiyamat. mugi-rnugi jdngandiha sagAd ndamAl Ehbdtan utami dhatOng gusti saha nagari. Saka akehe wadyabala raspksa. Praiurit maiu p0' rang. dalan kang diliwati nganti sQsak. Para rasGksi bojone pahlawan ras6ksa padha nguntapake lakune wadyabala L6ngka t6kan sajaban w6w6ngkon kadhaton. satOmah pangg6dhene k6p6ksa wola-wali ngabani . mlaku ! ilIaju. savuise olehe nguntabake t6kan sajaban w6w6ngkon kadhaton. nalika nguntapake bojone kang n6dya mangsah yuda. maju l" Kang njalari r6ndh6ting lakune. wujude ras€ksa sing manganggo kaya mangkono banjur mirib singa.. luwih-luwih para pahlawane saya kat€tangi kasudirane.luar biasa". yaiku panganggo kang diarani . kala-kala lakune barisan ora bisa maju. unggul ing yuda". = olifantenkennis = pengetahuan tentang gajah). = leerboek der boogschietkunst = Jawa : buku piwulang nj6mparing). giris-miris yen ndulu rasOksa sing ngangeo kaya mangkono' Kang lumaku ana ing ngarGp para ras6ksa sinakti aklambi k6re-rv6si (Indonesia : baju zirah besi). garu-laki kula ! Sumangga kula aturi mangsah . kAhasihku saiati ! Ak-u iki kabbu dadi prajurit.-uda kantl'ri au'qs lan utaspada. paardenkennis = pengetahuan tentang kuda). Sanajan Bathara Kala pisan.Kakangmas.

Sampati. mulane tumuli nimbali kabeh wanara. Gawaksa. Puthaksi. yen aku unggul ing yuda. yayi / P6rang. Mulane aja susah dahtinggal mangsah yuda lumawan mungsuh. lzowe bakal milu ngrasakake.urip mulya-huncara sinungga-sungga".padhalangan sinAbut hawah Canrytraka. hasombttt ing madyaning rana apa unggul ing yuda. panjdn6ngane noleh marang Laksmana lan Kapindra Sugriwa. Gaja. Anggada. utawa mb6dhol wr6ksa kang pirang182 . lire padhadene bakal ngalomi lt. uripe ing sa' banjure huncara. Ing saburine pala gfu6dhuging wadyabala iku sinambttngan para wanara mayuta-yuta kehe. Kang tinoleh padha tanggap ing sasmita. saupaffn ahu mati ing madyaning rano. Mainda. ingatase prajttrit. yen unggrl ing yuda antuk kamisuwuran. ndhungkari gunung-gunung anakan. munggah ing Aribawana (suwarga hahyangane Ba' thara Ari)..yuda. Druwa. Kr6sna. Kocap bar6ng Sang Raghuttama miyarsa warta yen Sang Rawana wis mbudhalake wadyabalane m6nyang pabaratan. puncake gunung Suwela dij6bol b0bar6ngan. Minangka sanjataning ayuda. Dariwadana. Dumra. Sabodara. Jam' bawan. Karalawaktra. amarga wOdi mati. kang minangka g6g6dhuging wadyabala. Nala. Singhanana. Tara. Nila. Gandawadana. Sahasra. Drawidha. Pralambodara. Dhanurdara lan Krandhana. Bhimamuka. nuli padha mamerake kaluwihane. para rvanara padha ndhungkari silatala (watu leter arata) kang sagunung anakan g6dhene. Kang dumunung ana ing ngardp para wanara kang pinunjul kas6ktene. Satabali. padha m6re' mEre masinghanada lan surak-surak mawrirahan.'ginodhog ing kawah dradimuka)". Winata. salugune padha bae. Manauts kqwmbut ing yuda (mati). Wresaba. yaiku : Hanuman. Indrajanu. didhawuhi ngumpul. Praba. . sing wigati g)dhening kasAtyanmu marang guru-laki. ing tdmbe manawa mati ntOsthi manjing (ing. Saraba. sagung wadyabaia wanara banget g6mbiraning atine.asinAngan. Susena. sinungga-sungga. ora bisa k&Amu guru'lakine ana ing ddlahan' C\hak-cukupe. nwngkene yayi : Manawa kowA titdp s|tya marang aku. Hari. Ingatase titah lzang haya kowe.tya. Mattahasti. m^sthi balzal pisah kato guru-lakine. Sawise dingOndikani dening Iaksmana (lan Sang Kapindra). ing t|mbe sira bakal katut munggah suu)arga (manjing ing Aribawana). Kumuda. lan bakal kAcbmplung nraka. Wisangkatha.Wruhanira. Bojo kang kurang s.

banjur dhawuh budhal wadyabala wanara. kapengin tumuli n6mpuh mungsuh. Dumadakan burni o169 lan udan g6tih ing saCalan-dalan. bot€n uontdn bab ingkrtng pr€lu dipun-kuwatosak|n. iku arane pujian kanggo rum6ksa kasarasan. Kajaba iku ana ndaru tiba ana ing ngarsane Sang Raghuttama. mracihnani yen Sang Raghuttama bakal unggul ing yuda. m€ngsah paduka timtu badhe sirna". kukune k6ras-akas san= 183 . lan akeh asu-ajag kang mbaung mdthuk panj6n6ngane. para wadyabala wanara padha masinghanada (W.. Ature Wibhisana agawe l6jaring panggalihe Sang Raghuputra lan s6n6nging atine para wanara. Pujian iku winatdk (diucapake) dening Sang Raghawa. Manggala_stawa = Walanda : gelukvoorspellende loftuiging = pujian yang menyatakan ramalan bahagia).ing pangsalih. nanging durung ngyakinake panggalihe Sang Ramabhadra. matur mangkene : . siyunge katon landhOp mingid-mingid. Sang Raghawa bangdt kar6'nan. (Yamakingkara para ras6ksa Mripate manth6l6ng sumorot. Ana Astasata manggalastawa.Gusti. Panj6n6ngane m6muja marang satarudra (Rudra satus). Pujian Astasata manggalastawa iku g6dhe sawabe (g6dhe dayane). Kabeh kang katon lan kang kapiyarsa iku salugune ngalamat b6cik. njalari jaya lan panjang yuswa. = een krijgsgeschreeuw aanheffen = memulai dengan teriak perjuangan). Yen cinandra kahanane para wanara iku p6pindhane kaya para Yamakingkara n6dya njabuti nyawane tosa. mulane panj6n6ngane panggalihe isih tidha-tidha lan ngandhut kuwatir. (Astasata = 800. Sadhela-sadhela katon ana kidang lumayu nyabrang dalan mangiwa. Sat6kane ing sapinggire kutha-krajan L6ngka. Priksa para wanara padha sam6kta asanjata silatala lan wr6ksa. ngrabasa para ras6ksa. Sri Narendraputra Raghuttama ! Sadaya ngalamat ingkang katingal lan kapiyarsa punika Earwasartai *e. suwarane prasasat man6ngkdr wiyat. nyuwun idi-pangestu. Dalandalan kang diambah wadyabala wanara katon ngr6s6pake. Wibhisana kang l6bda ing kawruh ing babagan ngalamat.pirang prangkul g6dhene. yaiku kanggo rum6ksa Sang Rama nalika isih timur. ocehe manuk-manuk kaprungu 'n6ngs6make. sawise ngrungu ng6ndikane Wibhisana anane ngalamat kang sarwa bAcik. Para wadyabala wanara saya ora sabar atine. Paduha ttmtu badhe unggul ing yuda.

Kabeh kang njalari ruwEding panggalih. Ya pangandikane Sang Ramabhadra mangkono iku kang njalari Sang Kapindra kasinungan sabar-drana ora k6susu kumudu-kudu tumuli ngrabasa praja L6ngk4 ngEnteni pan6mpuhe mungsuh. sat6mah panggalihe kang wis isi rasa giris dadi saya miris. Barisan wadyabala wanara kang wis tdkan ing pabaratan prasasat tanpa wilangan.Heh wpa ihi ?! Rasihsa opa wanara ?! Aku rasAksa. sat6mah kang padha pErang ora bisa sumurup 6ndi mungsuh Ondi rowang. Olehe mangkono iku. kang kaloka Sang I{egananda (Indrajit). Kapindra Sugriwa wis ding6ndikani dening Sang Ramabhadra ing babagan kautamane wong p6rang. nOdya mrajaya rasiksa.. ananging giris-mirise iku sinimp6n primp6n.-tra ! Aku u)anara. kuwatir lan pikir kuwur m6sthi kudu winadi. Pangajape Sang Kapindra iku dianggdp panantang dening Sang Rawana. sing lagi lumaku utawa lagi mangkat saka gunung Suwela :isih ndlidir bae ora ana p6dhote.Walanda : dienaar van den Doodsgod = hamba Dewa Maut). hlako' we flpa ?! Ahu iya ras?hsa. Polahe wadyabala kaya gabah den int&i. t6tunggule para pahlawan ras6ksa tumuli ngabani wadyabalane supaya wiwit ngrabasa wadyabala wanaraAjune para ras6ksa karo ngg6ro-ngg6ro. akeh k ang mrawasa /mrajay a kancane dh ewe. Campuhe wadyabala wanara lumawan rasdksa ngor6gake japt. ng6l6girisi kaya. sadhela bae wis ilang sabar-dranane Sang Kapindra. Hla howe wanara apa rasihsa ? !".Kalantaka (dewaning pati) tumurun ing bumi n& dya njabuti nyawane para ras6ksa. rasa giris-miris. dipOthukake para wanara karo m6re-m6re luwih dening sora. malCksaldksa mak6thi-kathi. njalari mui6kkum6hming lSbu kang agawe p6t6nging pabaratan. Ananging kagawa saka wataklvantune wanara kang dhasare pancen ora bisa ngEndhaleni marang adrdnging atine. ngajap supaya Sang Dasamuka tumuli ngdtohi yuda n6mpuh wadyabala wanara. aja hopil. amarga Sang Rawana ngelingi sipating Ratu. 184 . ora ding6ndikakake marang para kawula L6ngka. mandar kang lakune lagi t6kan ing tambak samodra utawa kang isih ana ing gunung l\{ahendra uga akeh bang6t. para kawula ora kdna ngr6ti. banjur m6re-mdre masinghanada. tandang-grayange katon galak. Bar6ng ngrungu pangajape Sang Kapindra. mayuta-yuta cacahe. aja nganti n6mpuh mungsuh luwih dhisik. .

Suwarane tambur. beri lan kaiasangka. Bar6ng nguningani mawirting wadyabala wanara. amarga lumawan mungsuh karo nandhang lara. ana sing tulungtulung pdcah dhadhane utawa b6dhah w6t6nge ian modhol-mocihol ususe. g6dhening panahe padha karo wit jambe. jalaran saka bang6ting p6t6nge kahanan. ana sing alok p6rung kupinge.Mangkono suwara kang kaprungu ing pabaratan. Sambate para prajurit kang k6laran dening k6taton bangOt ng6r6s-6r6si ati. akeh wanara kang s6mpalkaparapal bahune utarva njungk6l k6t6ngg6l c6ng6le dening j6mparinge pahlarn'an ras6ksa kang nrambul yuda. apadene s6sumbare para prajurit kang bisa mrawasa/mrajaya mungsuh. enggal-enggal ngelingake para wanara kang padha ngucira ing yuda : . ambaning bedhore nganti sadh6pa lan landh6pe ngluwihi siyunge Bathara Kala. ana sing mb6ngok puturlg sikiie. Er-rdi kang k6candhak diprajaya. Para wanara kang nandhang tatu Entheng padha t6rus lumawan ras6ksa. Saka akehe prajurit kang palastra. t6mpuk lan nang6tnpreting dirada sarta pamb6ngingehing turangga. ana sing s6sambat grumpung irunge. pirang-pirang pahlawan ras6ksa kang nrambul 5'p6u ngudani warastra para wanara. grfuEt-saute saya kurang. Bantala nganti kaya ng6ndh6long-ng6ndh6longa kambah para prajurit kang campuh yuda. gong. Jalaran sumurup kanca-kancane akeh kang palastra lan kang nandhang brana (tatu). Warna-warna pisambate para wadyabala kang paciha nandhang brana kang sarwa nr6nyuhake. Amarga bantala k6siram ludira. pirang-pirang kang palastra lan kang nandhang tatu abot. Ing saj6g-juml6g durung tau ana paprangan kang kaya mangkono ramene. para ras6ksa padha surak mawurahan karo ngoyak-oyak mungsuhe.. hla mangka gandhewane para pahlawan ras6ksa iku racak-racake g6dhene padha karo wit tal (saprangkul). ing paprangan prasasat banjir g6tih asarah bangke.Heh kanca'hancaktt para wanara kabeh ! Kapriye dene kou'e padha mblenjani ianiimu ing ngani ?! 185 .. sat6mah pabaratan katon padhang sumorot abang. Bar6ng pabaratan katon sumilak padhang. kaya mb6lah-mbdlahna langit. Ana sing as€sambat pru thul tangane. Awit saka iku. l€bu mari m6l6k kum6lun. wasanane banjui padha lumayu asalang-tunjang. Hanuman kang pinatah dening Kapindra Sugriwa ndikakake nGnangi kasudirane kanca-kancane. Bar6ng sumurup wadyabala wanara k6s6s6r. nanging atine kaya siniksa. saya suwe tandange para kapibala saya k6ndho.

Sapraptane ing pabaratan. G6g6dhuging wadyabala ras6ksa kang aran PRAJANGGA tumuli mangsah yuda. tur ing ftmbe yen mati ntAsthi k?cAmptung Yamani (nratzo).. 93. MITRAGI'IA. kang tinggal glanggang acolong playu nubras-nubras ngungsi urip. ntanunggal learo para dewa. yen ta bisaa bstari urip. TAPANAKSI. Apa kowe padha lali. Ngrungu t0t6mbungane Hanuman mangkono iku. Prajurit kang mati ing madyaning rana. JAI{BUI\{ALI. PRA. Sirnakna ntungsuhrnu para rasAksa nganti tump4s-tapis tanpa sisa". SYANIKUIVIBHA. mati ana ing ntady'aning paprangan. PRAGASA. hentel uan Wisnu : Indonesia : daerah.w6di wirang. (Jtamane prajurit. munggah suwargo. PATINE RASfiKSA PRAJANGGA. antult hamulyon lan lzabdgjan ing dAhhan. Mulane. uripe m|sthi aji godhong jati aking. yen p|rdng ileu ingatase prajurit dadi didalane antuk kab6gjan lan kamulyan ing donya lan ing dOlahan ?! Prajurit hang unggttl ing yuda.Janjimu. wadyabala wanara lan ras6ksa wis padha sam6kta ing yuda. WIRUPAKSA. hajen-keriigan sinAbut pahlauan u'irotama. Kabeh padha bali m6nyang pabaratan maneh kanthi mandhi wr6ksa gddhe adaw4 utawa mbopong watu sagunung anakan g6dhene minangka sanjataning ayuda. kang apambdgan . NIPRABA. Esuke ing wayah pl6thet<ing surya. Ala dulune. wadyabala wanara lan ras6ksa padha bali m6nyang padunungane dhewe-dhewe. sinubasuba dening sapodha-padha. BAJRAMT]STHI. kowe nildya nuntpAs msAksa-diytq jSbul saihi katon giris-mirismu ffnrang mungsuh. pirang-pirang ras6ksa kang mati k6pupuh ing gada wr6ksa utawa dibruki rvatu kang g6dhene kagila-gila. ASA. wOdi mati". cliwAnangalze Inanjing ing Wisnupada (Walanda : gebied. Nanging prajurit leang ngucira ing yuda.. para wanara padha ngamuk punggung sura tan taha nirbaya nirwikara. kahx*ansane Bathara Wisnu). para wanara padha katEtangi kasudirane. 186 . uripe ''i'ng sabanjure ana ing donya ngalami bAgja lan ntulya. PUTHADAKSI.wani wirang. andhAmana pambdgane praiu' rit wirotama . wani mati". ffnnalua prajurit mati ana ing paturon ing sajroning omahe dhewe. Nanging ora antara suwe banjur k6tungka tdkane w6ngi kang kayadene nyapih nurang kang padha p6rang.

Sampati tandange luwih cukat. tumuli ng6toni jurit b6bar6ngan karo ras6ksa Pratapanaksi. Sakarone padhadene angon limpening mungsuhe. n6dya nyidra. pirang-pirang wanara kang kobar pating prakitik awake utawa murub rambute. padhadene angon limpe. bahune atos pindha gada. mungsuh kang pinand6ng m6sthi g6s6ng. lakune ulah maju-mundur. Majurre Sang Sampati karo ngundha gada-wr6ksa kang tanpa tirnbang gSdhene. Rasdksa loro iku m6mitran sabaya-pati. endhane manawa pinrawasa luwih rikat. amarga pinand6ng dening Puthadaksi utawa Pratapanaksi. Krodhane ras€ksa Prajangga dipAthukake dening pahlawan wanara aran Sampati. Sumurup rvadyabala wanara o169 kagegeran. pah.sa Prajangga iku t6dhak-turune pahlawan. buntute molah katon luw6s. Kapi Samirati iku sudira ing rana lan wis gOdhe lOlabuhane (besar jasanya). k6mpole prasasat bajra lan galake kagila-gila. Kanthi kObat-cukat prasasat kilat.. wasanane kdlimpe. para wanara padha giris-miris atine.lawan wanara aran NALA enggal-enggal mangsah yuda n6dya lumawan puthadaksi lan Pratapanaksi. pahlawan rasGksa aran PUTHADAKSI kang wis kondhang ing babagan ulah kriclhaning perang. wujuding pawakane g6dhedhuwur tur sarwa santosa. Wanara kang n6dya m6thukake ras6ksa loro iku dumadi saka g6ni. katon padha wasise ulah sanjataning ayuda. Sapatine Prajangga. 18? Prajangga iku prawira ing yuda. Campuhe Sampati lumawan Prajangga bang6t rarne. I\{anawa pinuju maju. wasanane tumOka ing pati. Bar6ng sumurup kanca-kancane akeh kang kobar awake. k6na sinondong gada-wr6ksa nganti kontal sawatara dh6pa dohe. mulane ap6parab Nala. mulane sing uwis-uwis mungsuh kang tin6rrrp'uh mdstiri sirna. tanpa wahana rata. Yen nuju rnundur. dikdpruk sirahe. gadane wr6ksa kinarya nangkis sanjataning mungsuhe. Prajangga waspada. sat6mah banjur padha lumayu asalan g-tunjang. (Nala = Walanda : vuur = Jawa : g6ni). Tibane Prajangga ditututi Sampati. mripate padhadene sumorot abang mbal0r6ngi. njalari patine. Ras6k- . Puthadaksi sinik6p. nanging aja nganti k6na cinidra. sab6n pinupuh gada-wr6ksa lumumpat endha. sakti mandraguna lan kulina pdrang dharat. Suwe-suwe Prajangga katon sayah thele-thele. Nala ngoyak Puthadaksi. banjur oyak-oyakan karo mungsuhe. Bardng k6candhak. dirada utawa turangga. muncrat g6tih lan ut6ke.

'b-anjur disungsang (sirahe ana'ing ngisor). Krodhane Jambumali dipathukake dening sang L{aruti (Hanuman). Pratapanaksi k6candhak. enggal-enggal ngdtoni jurit asanjata suduk lan tr6tata. Gotama. kang olehe lumawan mungsuh tanpa tidha-tidha mracihnani pahlawan sajati. ba. Nganti suwe wibhisana .Mitragna olehe p6rang-tandhing rok-bandawala pati. saciurunge bisa nandukake sanjatane.rul "nggut-enggal 1BB . (Kinnara = walanda : mysthisch wezen = Indonesia : makhluk ajaib. para wanara surak mawurahan" Ras6ksa Pragasa. Subali lan sugriwa). sanalika suwarga gonjangganjing lan tumuli m6nga lawange. dadi lan patine.rdu t *o ngundha dh6ndha. mati padha sanalika. (Tamburu. Ivtiturut layang Arjunasasrabahu : Gotama pandhita ing wukir sukendr4 garwane widadari asma Dewi windradi.tumuli tin6pak mukane. kayata sang Tamburu lan -sang Gotama kang dipangarsani R6si Narada. hemelbewoner = Indonesia : sejenis rokh angkasa. miturut l\rahabharata kang ap6putra Kr6pi-Krapa. dip6. tumuli diti bakake ing bantala. dipathukake dening sang wibhisana.'6ng sumurup Mitragna kasambut madyaning rc mangsah y. ras6ksa N{itragna kang kaloka t6gutr-ti-mUul sudira ing rana tumuli ng6toni yuda asanjata gada. penghuni langit). sawise mrajaya Puthadaksi. Nala banjur ngoyak Pratapanaksi kang oncat m6nyang awiyat. wasanarre pahlawan rasoksa iku palastra di bruki arga. pahlawan kang l6bda alaku cidra lan s6pi irig rasa w6di. Para kinnara-kinnari sarta widadara-widadari padha b6bar6ngan mathuk lum6bune pahlawan ing suwarga karo nggawa pasugatan maneka wama kang sarwa edi-mirasa. sanalika ambruk njr6babah ndh6pani bantala.Sumurup Wibhisana unggul ing yuda. Widyadhara = Walanda : soort van luchtgeest. iktt wis asalira dewa. wasanane Mitragna kdna kacidra. suwe-suwe. Para dewa lan para r6si kaswargan kang padha mriksani campuhe wanara-rasaksa saka antariksa. paputra Anjani. Bar6ng sumurup Janrbumali palastra. ing padhalangan sin'ebut Hyang T6mboro. pahlawan ras6ksa kang ora tau ngucira ing yuda. gadaginacla. sikile karo pisan sinik6p dening Nala. Bar6ng ana pahlawan ras6ksa kang tEguh-tanggon sudira ing rana palastra. bang6t suka amarwatasuta ndulu kang padha abanda yuda. Sang JAMBUI\'IALI ling pJafrai*gu' sin6but Jambumangli). katibarr ga(ane wibhisana. Ing sapatine Puthadaksi lan Pratapanaksi.

padha ngant6pi tekad . mungsuhe iku wis ngundha gada.thukake Kapindra Sugriwa. mbdg0g6g m6g6g-m6g6g pindha tugu sinukarta.6blas. Sawise dh6ndha-dhinGndha sawatara suwene. Ras6ksa iku dic6k6l c6ng6le. jangkah-jinangkah. padha ngucap . Kajaba saka iku. bithi-binithi. enggal-enggal m6tu ing pabaratan n6dya p6pulih. bar6ng w6ruh mustakane Bajramusthi dipothol mungsuh. Kagawa saka bangGting pracayane marang g6dhening k6kuwatane. Krodhane Syanikumbha dipOthukake dening kapi Nila.jaya-jaya" karo nyawurake k6mbang lan boreh kang ngambar wangi. Karo nyangking sirahe mungsuhe. pothol. Syanikumbha k6na sinik6p denin'g 189 .. Para dewa lan para r6si kaswargan kang padha mriksani kang tandhing ayuda saka akasa. Sang Syanikumbha. kapi IUainda jajabang mawinga-winga. kapi IUainda tumuli ngrangsang Bajramusthi kanthi's6r6ng kapati.'an unggul ing yuda. para devra-r6si bang6t olehe ngaji-aji marang prajurit kang mati jalaran lumawan p6rang. mati padha sanalika. amarga mangkono iku dianggdp patining pahlawan. mulane banjur dumadi p6rang lugasan tanpa g6gaman. bar6ng wuninga I(apindra Sugriwa bisa ngasorake pahlawan rasOksa gagah-prakosa. kumpul maneh karo kanca-kancane. tumuli pinupuhake ing anggane Nila. t6ndhang-tin6ndhang. K6taman gadane Syanikumbha kang g6dhene kagila-gila. Sapatine Pragasa. rasdksa Bajrarnusthi kang murah gruyune tumuli ng6toni jurit karo ngguyu cukakakan. Sing uwis-uwis (ing wdktu-wdktu kang wis kapungkur).. pahlawan ras6ksa kang n6dh6ng tumaruna. majune kapi Nila n6dya lumawan ras6ksa Syanikumbha tanpa nggawa apa-apa minangka sanjataning ayuda. Sawise wqla-wali panggadane. Ya pakurmatan lan pangaji-aji mangkono iku kang njalari sing tandhing ayuda ora ana kang n6dya ngucira. Wasanane rihadhane Pragasa k6na binithi dening Sang Kapindra. banjur diuntir sirahe. Ya ntangkono iku carane para Cewa-r6si ngurmati pahlav. T6kane kapi Nila ing ngar6pe Syanikumbha. Padha cdngkah-cin6ngkah. mati ing madyaning rana ntunggah suluarga". dh6ndhane Sang Kapindra lan Pragasa putung bar6'ng. Sawise cancut taliwanda. kapi Nila tansah panggah mbr6gaSah ora obah. sanalika ambruk t6rus palastra.unglgul ing yuda buncara sinuba-suba. kapi Mainda ng. Sumurup ras6ksa kang tandange sajak ngewakewakake. kaya diububi muntabing atine. mungsuh kang nganti k6bithi Bajramusthi ora njaluk banyu. ing s6mu ras6ksa kang wujude kaya Bathara Kala iku sajak ngina marang para wanara.

atine kaya mumb muruba. priksa tandange Anggada kang bang6t kdbat-cukat trongginastrampil.atsmana karo ngiwa langkap kang rvis pinasangan warastra. kagawa saka. bar6ng miyarsa surake wadyabala wanara. Anggada katon ewa. bangdting s6n6ng€. kretane r6muk.Dirglahayu. Sang Laksmana lan Sang Kapindra padha o*. mancolot m6nyang sajaban kreta. wasanane mati dening kapi Drawidha Para pahlawan rasaksa kang wis padha palastra iku budhale saka ing kutha manyang pabaratan diirid dening sang Indrajit' minangfa senapatine. Kuda lan kretane Sang rajaputra l.ggal-er-rggal lumumpat m6sat m6nyang madyaning rananggana.rgu1A-bana lan mangayubagya : . Indrajit wola-wali ngundha gada diagagake marang para wanzlra. Durung nganti bisa mrawasa murrgsnh. gulune dicakot. Praptane \\'irupaksa dip€thukake Sang l. ngg6blag ing bantala t6rus palastra Ing sapatine Wirupaksa. kagawokan ndulu kaluwihane Anggada. wcndene para wanara. k6na dhadhane i6rus-t6mbus ing rvalikate. rodhane prasasat ora ngambah l6mah. Sang Wibhisana mes6m. mulane er. kretane nyuvrara gumerit."Toyo-joyi'. Awit saka iku. Ndulu solah-bawane Indrajit kang rujut unigung-gum6ndhung mangkono iku. P4iftu tAptok-k6piok sarta surak-surak mawurahan' Ing gdgana. bardng priksa patine jaran lan rGmuking kretane Sang RawanaPutra. sang pi' nunjul Baliputra".6ngka iku pinupuh ing gada wrOksa. i\lulane sirnane para . Amarga k6t6ngg6l gada wr6ksa. jarane Indrajit mati.kapi Nila. Pilhot.rlunu *ggui-"nggal mb6dhol wr6ksa kang kagila-gila g6dhene minangka sanjataning ayuda. Sang Raghuttama.ahlawan iku bangdt agawe muntabe Sang Rawanaputra (Indrajit). dheweke tumuli ngataP kuda pangiriding kretane. umyang-gumuruh srrwarane para dewata kang padha ngucap.. n. ngira yen Syanikumbha kapracondhang ing madyaning rana. Indrajit endha. banjur m6thukake krodhane sang Rawanlaputra. satamah kuda lumayu sum6mPrung. Pahlawan ras€ksa sang !f irupaksa kang wis samakta ing yuda ng6nteni ana ing srijabAn pura L6ngka. Ana ing sajrone kreta. wirupaksa u'is linopasan jAmiaring dening Sang Sumitraputra (Laksmana). pahlawan ras6ksa kang ap6parab Asanipraba mangsah yuda. 190 .

ing batin yakin yen bakal unggul ing yuda. para wanara padha bingung pating bilulung. ing jagat prasasat gara-gara.sa dening wanara. luwih dening }Ombut tan k€na jinumput. suwarane pindha gludhug ing mangsa kasanga. Indrajit tumuli oncat saka pabaratan bal! mOnyang kasatriyane kanthi pangigit-igiting atine. (Sarpa = ula * astra = panah + pasa = jir6t). Sanajan Sang Hyang Indra pisan. mnng amarga pinrawa. p6tak as6sumbar maciya-ciya. Jaran pangiriding kretane Indraj. ii*grng ora kadulu. m6muja j6mparinge Sarpas trapasa (lYalanda : pijl slangenstrik = Indonesia : panah jerat ular). pa191 . saya nggardsnandh6s pangigit-igiting atine ngrasakake sirnaning jarane lan 16muking kretane pinupuh dening mungsuh.1 wis g6dhe lElabuhane. Sawise nydndhak gandhewane kang sauwit tal gOdhene (saprangkul). Amarga suwarane bisa agawe gara-gara iku kang njalari Sang I\regananda (Indrajit) kasusra ing ing jagat-traya.Indrajit ing saj6g-juml6g durung tau kasoran p6rang. Kocap Sang F. pdpindhane mung sa6ndh6g qmun-amun g6dhene. Krungu suwara gora-gurnita tanpa mpa (amarga kang nyuwara ora katon). Saparipurnane nindakake yoga. Biyen-biyen. IIla kok saiki. Sawise Sarpastrapasa pinuja-mantra. Indrajit mes6m. Amarga saka dayaning mantra-sihir. candi). Awit saka iku.IfrUPANruC NAGAPASA.awanaputra Megananda (Indrajit). sab6n Indrajit mangsah yuda awahana rata. sarta panahe kang adhapur t6tunggule dewaning Nagq Indrajit tumuli mangkat m6nyang pabaratan. Amarga rumangsa nandhang wirang. prasasat ora kasatmripat. Indrajit mangkrak-krodha masinghanada. ing wayah b6ngi sarvise s6pi. akeh mungsuh r6bal-r kasulayah k6tujah dening jarane. jarane nganti mati b6bar6ngan karo r6muking kretane. 94. Indrajit banjur mat6k sihir. Indrajit bisa ndulu. (Endhdg amun-amun = bl6dug ing awang-awang/ombaking hawa kang katon ing panasan). ora bisa ngasorake yudane Sang Rawanaputra. Bar6ng wis tdkan ing pabaratan. Bumi o169 gonjang-ganjing. RA]\{A SA\YADYABALANE XECUEEN. Indrajit manjing ing padewaharan (Walanda : tempel = Indonesia : kuil. sanalila salirane banjur dadi cilik bang6t.

ngaturi priksa nurang ingkang rama kahanane Sang Raghawa sawadyabalane. botdn kasinungan ha' langkungan punapc-p uncpa. Sang Rawana bang6t suka amarwatasuta.Kangj1ng rama.Laksmana uga k6gub6d sings6t ula naga salirane sakojur. Kanthi suka-sukuring panggalih. [Jla naga gOdheg&lhe ma' lihane j6mparing-j6mparing Nagapasa kang cacahe l6ksan-k6then iku padha nggubOd awake rvadyabala lvanara siji-siji.. sitna k6kuwatane lir linolosan bObalunge. Panj6n6ngane tumuli ngasta sula (jinising l6mbing). j€mparingj6mparing NAGAPASA iku padha malih ULA NAGA g6dhe adawa. wiwit saka pamidhangane nganti t6kan samparane. pating glasah. Adhuh ! bang6t ngg6g6t6ri r. tarkadhang ulia naga siji ana kang nggub6d wanara nganti loro. cangkAme amba ngg6girisi. . Sawise Iumdpas saka g6ndherva. culane sttmotot m6m6deni. jaiaran h|kiman j|mparing Nagapasa RaghatuaLahsmnna saklangkung ringkih ingch-ingih. nama irama syair). c Midhang6t ature Indrajit mangkono iku. wisane tansah sumGmbtu saka cangk6me. mripate sumunar mbal6r0ngi. Indrajit ngg6blas rnulih m6nyang praja. akeh wanara kang tiba tabrakan karo kancane. Sumurup klebating parnane. panj 6nGngane k6wiyos pangalOmbanane marang Indrajit mangkene : . panggubEde Nagapasa mandar saya s6rdt asings6t. Arya Wibhisana tum6nga ing akasa karo ngusap-usap netra. naam van een versmaat = Indonesia : ular' ular yang melata. huwtLningana ! L'I)ngiah samDun sami pdiah tdn sakti". ditlorongake m6nyang g6gana.ra pating jlGrit kagegeran. sat6mah l0sah-lungkrah salirane. b . nalika samana Sang Kapindra mung tansah ng6p6l-ng6p6l asta karo ngawOt lathi. kagawa saka bang6ting pangigit-igite panggalihe.Wah !pu' traningsun kang asipat anak anung anindita ! Pant)s sira sintbut 192 . Sang rajaputra Rama . Awit saka iku.ting jlGrit lumayu saparan-paran.r'ujude Bhujanggaprayata (Walanda : voortsluipende slangen.. bisa priksa Indrajit kanthi c6tha welawela. Nanging sakarone ora bisa asung pitulung Inarang Sang rajaputra Rama-Laksmana lan para rvadyabala wanar1 amarga manawa kang kOgub6d ing Nagapasa ana kang n&ya at6tulung ngluwari. Sajrone w4dyabala wana. Indrajit wola-wali hglOpasake j6mparing NAGAPASA diinc6ngake m6nyang pasanggrahan Suwela. t6iu utawa luwih. Kang ora k6taman ing panangsayane Nagapasa mung \Vibhisana lan Kapindra Sugtiwa.

saya sora panjdrit Ian panangise Trijatha' . pasuryane kang d6mekane wis krasa any6s lan prasasat rvis tanpa bayu diusap-usap. Kango ngr6gani gddhening 16- labuhane. Ndulu kahanane Sang Dewi kaya mangkono iku. Kocap Sang Sri Janakatmaja (Dewi Sita). tansah padha suka-suka parisuka. disarekake ana ing ratnaparyang\a (Walanda : juweelen rustbank = Indonesia : balai-balai bertatahkan ratna-mutu-manikam = Jawa : kanthil pinatik manik-nawar6tna). supaya Sang Dewi 6ntek pangarBp-ar6pe marang Sang Raghawa. Sawarnane pOpanganan kang sarwa edi-mirasa. Dhuh cleua. dikdk6p-k6k6p sarta diarasi mustakane. Sang Dewi dipulasara dening Trijatha. supaya wuninga kahanane Sang Ragharva sawadyabalane. Sang Dewi diunggahake ing kreta pinatik s6sotya digawa m6nyang sac6dhake pasanggraJ-ran Suwela. saka dhawuhe Sang Dasamuka. B6ngine. Lalita = Walanda : liefelijk. digawa oncat bali m6nyang taman Asoka.Gusti Sang llahadewi. dhuh bathara' ! Mugi wontdna kaparing 193 . kanggo meng6ti ungguling yudane. digagap-gagap p6n6ring panggalihe. kabeh kang dipengini dening para wadyabala. salirane dioyogoyog lirih supaya eling. mulane iya pracaya marang kabeh atttre. Amarga salirane Sang Dewi sajak wis rada kaku. PanjE- ndngane pracaya marang g6dhening kas6ktene Sang Megananda. menyenangkan). dip0t6ki jajane. kanthi t6tabuhan maneka warna. bevallig = manis juita. lan banjur manut-miturut ing sakarsane Sang Rawana. sarwa ana tur kabehkabeh sanva akeh. (Prawira = Walanda : groote held = pahlawan b6sar. In- clrajit dirangkul. TYijatha njOrit lan nangis k6laralara.. Bar6ng priksa Sang Raghawa ginub6d Nagapasa bang6t sings6t lan katone kaya u'is meh palastra. Indrajit pinaringan ganjaran maneka warna kang 96dire bangGt pangajine. Irrdrajit nganakake bojana-andrawina kanggo para wadyabalane. Kagawa saka suka-r6naning panggalihe Sang Dasawaktra. Sigdg. Saw6ngi natas Indrajit sawadyabalane padha ora nendra. Sang I'{aithili nj6rit t6rus dhawah kantaka gumuling ing jrambahing kreta. Sang Dewi tumuli dibopong. ropyan-ropyan aj6jogedan.Prawiralatita". Maksude. gusti. dipun sabar-tawOkal panggalih paduha. pracaya bang6t yen Sang Raghawa sawadyabalarre wis sirna. nganti turah-turah. gustL Kawuh atui eng|t. pikire bingung. karsaa mrihsani dhaftng lzawula.

kawuh tanwh badhe ndherelz. nanging sarehning panjdndngane isih sug€ng.Adhuh gusti. Dadi olehku ora tumuli nganyut tutuuh.wi kapara nyata Sang Naranata Rama bcttdn henging dipun-aj?ngajOng sugAngipun.Bahal nglantur lawas s)dhih-hinglzinhu.. sampun h|s|sa kapengin ngimnsi. aku nAdya manjing dahana murub. Nanging yayi. ora satimbang karo gOdhening rudah-sush lan papa-sangsara kang dahsandhang. ng6ndikane lirih. gusti ! Ifiangke ta manglee gustt. Paduka prawwt ronn-ibu hawula. Saiki. Heh nyawo. Apa ta prAlune aku urip. bodhe nyuwun priksa hadospundi badhe wasananipu. sawise Sang Amarga kaget dening panj6rit lan panangise Ttijatha. Aginging sih-trisna saha s€tyabahti kawula dhatOng yayah-rena sampun dumunung wontdn ing paduka. mung kl6sik-kl6sik : . uriplttt banjur tanpa pangayoffMn lan tanpa tuntunan. tumuli cAthika gAni. Sri Noranata Raghowa seda ? Wingi-nguni. heh awak. Dewi Ngrungu ng6ndikane Sang Maithili kang sajak wis kanthi panggalih golong-g6ldng-gilig n6dya manjing dahana. .padulza harsa paring pitulungan dhat€ng Sang Deui. Atuit salea ihu yayi. ature alot pddhot-p6dhot : ..t bla:npaltan punika. . Sita eling purwa-duksina. ltoduha tangeltakOn. gusti ! Punapa kemawon inghcng badhe paduka tindalzahdry dhatOng pundi kemawon tindah paduka. Hla samAngko sing paring pangayoturn lan paring tuntunan. Mulane. awak ! kowe bdcik matia bae. harsa peduku badhe nglalu antaka sarsild rnanj ing dahana hawula sumanggulwh|n". mulane luuih b€cik aku tumuli mati. Sirnq rdbahpokah wringin pangayorrwn kawula. ffnnawo altu listari urip. yayi Trijatha ! Supaya bdcik kawusananing patiku. kanggo mungkasi uriphu".. affnrga isih darbe pangarAp-ar|p ngdfieni panjAn?ngone. Ilfano.Mugi ha*^uningana. padulza Luungu. Sang Arya Raghuttama. tGtalining urip lzang nggandheng alzu karo panj|ndngane wis pddhot.nyawa ! bAcih tumuli mdtua xka raga hang tansah hOtuta-tula kAtuh iki. ugi prasasat dewa 194 . Sapira g1dhening hatr€inanhu n?arang uripku lan gidhening kasdnAngan kang dalz-alqmi. telzadku kapengin mati salugune ya wis gddhe. netrane kum6mb6ng. ntanaui Sang trlaithili hdlajAng seda". wis ora ana. supaya kAtrima olehku bela-pati marang Sang Naranata Raghaua. Trijattra atine nratab. dak-€nteni rawuhe. Kapar€nga kawula nyuwun pamit dhatZng pa"sanggrahon Suwelagtxi sowan bapa kawula. panjdnAnganipun kapidhara. nangrng netrane isih m6r6m. Astane obah krug0t-krug6t.

kau,;rla. Padulia pipindhanipun kados Cintamani saha minangka roit dununging g€sang luwula. Paduka pdpundhen kawula, ugi pangayoman kawula- Awit shing punika, lzawula tansah badhe tutttttntur tut-wingking paduha. Sanajan dumugi ing dilah:n pisan. leoruula wAgah pisah haliyan paduka. Illakatdn ugi, saupami pndultc ngant<ts ngloltt antaha sarana ambyur samodra utawi manjing dalmna, kawula bot4n badhe pitrun kantun". (Cintamani = \ValanCa : edelgesteente dat alles geeft wat men wenscht = Indonesia : permata yang dapat memenuhi segala keinginan orang = Jawa : s6sotya kang bisa minangkarli kabeh p6penginane wong). Sawise mattu mangkono, Tri;atha banjur nrangkat, mSnyang pasanggrah:tn Srtwela. Sapraptane irlg pasanggrahan, Trijatha t6rus marak Sang Wibhisana. Sawise ngandharake kahanane Sang trIaithili, Trijatha banjur nyuwun priksa bakal kawusanane Sang Naranata Raghuttama, bisa waluyajati lan orane.
Wangsulane Sang Wibhisana : ,,Sumurupa, nini ! Saupama Srinarendra Roma h|banjur tumdka ing seda amarga k€gub€d Nagapasa, ora bisa waluyajati kadi wingi-nguni, Tribawana mdsthi baltal ldbur-turnpur. Mangkono uga manawa panjOningane nganti asor ing yuda lumawan sapa bae. Jagat luwih dening cilaka ntincit, manalua Sang Naranata Ramabhadra nganti k2na kap1ajaya dening mungsult. Sumurupa ! PanjAndngane iku panjanmaning Purusottama leang bangAt luhur, kinawasq lan wicaksana, sarta ahli njAmparing hang .tanpa timbang ing saindinging jagat. (Purusottama : lltalanda : hoogste geest, bijnaam uan Wisnu : Indonesia : jirua tertinggi, julukan Wisnu). Di bdcik anggonmu rttnt€hsa lan oliladi tnqrang Song Janaki, wasanane ing timbe kowe m1sthi balzal ngalami s?nAng, mulane aja was-sumAhng atimu. (Janaki : Janakatanaya, Janakatmaja, Janahasuta, Janahaputri : dochter uan Janaka : Jawa : putrane putri Prabu Janalza, yaiku Sang Maithili utawo Dewi Sinta). Alang-alangana, aja nganti Sang Dewi nyiksa mlirane dhewe. Manawa panjOndngane nganti seda (nglalu antaka), Sang Narendra Rama m€sthi banjur ngalami ruudd panggalihe. Hlq yen Sang Narpati Rama nganti seda, jagat saisine mOsthi sirna. PanjanAngane iku satuhu kang mAmayu ayuning jagat, ya kang nggawe biciking bAbrayan agung utawa masyat'ah.at, mulane doklulttti,ahu ndherek ana ing kene. Wis nini, kou,e tumuli ntuliho, kabeh kandhaku mau protelakna marang
Sang

Deui".

195

Saparipurnaning ng6ndikane Sang Wibhisana, Trijatha ny6mbah, banjur pamitan mulih m6nyang taman Asoka (Ing padhalangan sin6but taman Argasuka). Sapraptane ing taman, kabeh ngGndikane Sang Wibhisana dipratelakake marang Sang i\Iaithili, satdmah panggalihe Sang Dewi banjur l6jar, pasuryane katon rada
bingar.

Kacarita Sang Raghuttama, amarga saka sings6ting panggubdde Nagapasa, panj6nGngane nganti kapidhara, tan 6ng6t purwa-duksina. Salirane panas lan prasasat r6mak-r6mpu dening sdrdting panggub6de Bhujagapasa. (Bhujagapas = Nagapasa = Sarpapasa = Walanda : slangenstrik, Indonesia : jerat ular)Jalaran kasiliran mandamaruta (Walanda : zachte wind =

Indonesia : angin sepoi-sepoi basa), Sang Raghuttama eling punvaduksina; mangkono uga Sang Laksmana kang gumuling ana ing sac6dhake, iya banjur eling. Nanging, sanajan panggalihe wis eling, salirane ora bisa obah, amarga panggubae Bhujagapasa babarpisan ora ng6ndhoni. Bar6ng Sang Ramabhadra wis eling, Sang Wibhisana lan Sang Kapindra tumu li ny Odhalq nyadhong dh awuh-p angandika. Marang Sang Laksmapa, Sang Ragharva ngGndika : ,,Yayi Lahsmnna kang luhuring budi lan s,tya-balztine marong hodang wreclha pantds sinudarsana ! Kanthi l;ga-rilo.ning panggalihira, sira tansah tumuntur tut-wuri ing saparaningsrot, lan tansah agawe sAning sarta mnrAming panggalihingsun. Kabeh kang ingsun sandhang, panas-pOrih lara-lapa, sira milu ngalami tanpa ngr^su' la". ,,Dhuh ariningsun Laksmana ! Illungguh bang?t sira dadi' hadangingsun tarunq. Aiuit saha luhuring budinira, om abot sira ngurbanake iiwa-raga ktnggo kadangira wrOdha. O, ariningsun ! dirung ana plwalAsingsun habAcih-an marang sira, ngAmungake kasusahan lan hascngsaran bae pawewehingsun marang sira Wo, kadangtru wr\dha iki murtg arane bae kaltrdnah tuwe, nanging nyatane ora bisa asung kas,nangan morarTg sira, mandar ulasanane njclari sfro kasangsaya ginubdd ing Ncgapcsa". ,,Yayi Laksmana ! Sai\g-iuml|g ingsun durung tau prihsa satriya kang satimbang kcro sira ing babagan g)dhening tekade, tzosidirane, lzautanwne, sabar-taw|kale, kawicaksanane, gadhe' ning tOlabuhane, kasusilane, kaprigdlane, m€ndat'm?ntuling pang' gau-ne hn kasauane. Kabeh wicara lan tindah-tanduhira mracih'
196

nani manawa sira ihu satuhu hitapriya (Walanda : een uriend uan het goede : Indonesia : mhabat segala sesuatu yang baik)". ,,O, yayi, kabAcikanira manang ingsun hehe lan warno-warnane ora kAna dietung, pdpindhaning gOdhene ngluwihi gunung Malaya, suci-murniring habOcihanira (urrarga anggonira gawe h,ab6cikan s€pi ing pamrih) pdpindhane /aayo c6ndhana, ngganda arury. &iya-bahtinira marang hadang wr€dha (marang ingsun) ora bdda haro s€tya-baktine abdi marang bdndara. Ilzu kang njalori ingsun saya runiangsa kapotangan g€dhe marang sira. Manawa ingsun prihsa sim sewaha lungguh makidhupuh ana ing ngarsantngsun, suka-rdnaningsun tanpa upama, gddhening panggalihingsun sagunung l\'teru".

,,Yayi Laksmana ! GAdhene lan warna-warnane utangingsun habdcikan marcng sira, ora bahal bis sah (ora bahal bisn lunas), manaua ingsun sahuri ing sajrone sewu taun". Wasananing pangandikane Sang Raghuttama marang Laksmana, kasEbut ana ing Ramayana abasa Jawakuna bab XXI kaca 230 sloka angka 102, surasane mangkene : ,, Janji-kasaguhaningsun mara,ng sim yayi, manaus ing tdmbe (ingsun lan sira) manjanma maneh ing marcapada (Walanda : reincantatie, Indonesia : mengalami perputaran hidup kembali : Jawa : ngalami nyahra manggilingan), sira titdpa dadi kadangingsun, aja pisah karo ingsun. Nanging sira dadia kang kapr6nah TUWA; ingsun kang kaprGnah TARUNA, supaya ingsun bisa m.b6kteni sira minangha p iw ab singsun habAcikan marang s ira ". ,,Yayi Wibhisana
Banjuring carita, Sang Raghawa ng6'ndika marang Wibhisana : ! Oncatim wha Ldngha ninggal kadang-hadeyani-

'

Katrangan.
Karsane Sang Raghawa ing panjanman candhake kapengin dadi kang kaprdnah taruna lan Laksmana kang kapr6nah wr6dha, bisa kalEksanan t6m6nan. Sawise Rama-Laksmana seda asalira dewa, manjanmane maneh ing marcapada padhadene dadi putrane Prabu Basudewa Ratu ing Mandura. Bama dadi Krdsna, Laksmana dadi Baladewa. Kr6sna kapr6nah taruna, Baladewa kapr6nah wr6dha, mulane pany6bute Kr6sna marang Baladewa ,,Kaha Prabu
Baladewa".

19?

pangayoman lzang ora bisa ngayomi. Nanging habOcihanira ora bisr agawe suka-rAnaning panggalihira. sirc mandor banjur scya wuwuh r\hasa nambak sarrbdra. Sira wis padha gawe lllabuhan gAdhe ffnrang ingsun.so susah pixh haro kadang-kadeyan lan garwa-putra. k4parat si Rama. G)dhening ldlabuhanira nurang tngsun tanpa pdpindhan. arnrga xka bangOte anggonira manggalih Jagaddhita (Walanda : het heil der wereld = Indone' sia : kebahagiaan dunia). lumrahe supaya bisa nyirnakahe mungsuh lan didnggo nggayuh hawibawan. Aia padha nswung sungkawo.Yayi Sugriwa. padha muliha minyang Kishindhq lan tumuli manghata !". Hta samdngho. tanpa rafi ernn lan tanpa ngro.. Ing mangkq siTa ihu pancene pantds ingasihary jalaran luhur ing budi lan lunawan. Anggonira ngupaya yayi I\{aithili kanthi nalasah u)unawasa nusuknt'. munggah gunung tumu. Sira mangr€ti yen hasindngan lan ka' nikmatan ing mayapada iki ilange bangAt rihat pindha gdbyaring ( Mayapada : alam donya). (Parahita : : 198 . hilat".Anane wong ngupaya pangayorwn.run ing jurang-c|rung tanpa ngelingi r?kasaning laku sartc g1dhening pringga-baya. atutrga wka bangdte papa'sangsaraningsun. Sira om ru-nungsa abot. wani ing b\nbr u?di ing luput. Sira singsdm ulah kabdcikan lan rahayu ing budi. Marang hadangira wrddha Sang Dasanana sira ora trtsna. Sawise kabksanan bisa ftkan ing laiadan pruja LAngka rnffinggrahan ing crdi Suwela' sira lan ffigung wadya' bala wanara padha mangsah yud. sim aia mbadal dhawuhingsun. J€bul antulz panga' yoran kang ngaciwani. apadene Pawanasuta lan Anggada ! Ingsun pamit palastra rwrang sira habeh..het welzijn uan anderen behartigend = Indonesia : mem' perhatihan keselamatan/kebahagionn orang lain). Walanda ra kanthi ancas nAdya ngupaya pangoyoman.Wo.a lumnwaiT para rasihsa hanthi ngAbg hasudiran lan numplah kAhuwatan. adate baniur ninggal pangayoffnne. adoh ing wicara goroh. sira padha maliha m|nyang Kiskindha.sup g1gruntbulan nraiang b0bondhotan.Manawa ancase manghono iku om kallksanan. lan ora bisa mbrastha sawarnaning panggawe ala-candhala kang dadi m€malaning jagad. Sawise yayi Dewi kitAmu finawan Rawa na ana ing taman Asoha LAngka. tanpa pakoleh. bangdt asor tanpa pangaii lan tuna ing budi". Anggonira ngayom marang ingsun ora ana wohe. affnrga saka bang|tira nAng€nake marang parahita" /ragana xha kapenginira milu nggawe sAnAnging iagat. . ngarnbah alas gung liwang'liwung.

bang6t kar6rantan panggalihe Prabu Sugriwa. manuk-manuk padha tangi. Dumadakan ing g6gana k6prungu suwarane para rEsigana bang6t rame. pipundhen kawula ! lltont1na kapar)ng paduleo karsa ng?ntosi kauula. agawe tibane bun-bun kang padha tumemplek ing g6godhongan. waspane tansah ma. sampun hislsa seda. esthane kaya padha nangis mbelani kang lagi nawung sungkawa. leawula k€dah mbrastha mingsah paduka. hihAnc€nganing tekad kawula. hiparat ! Si Sugtitua pranyata wanara kumprung-kumprd nisthacandhala. Langhung rurniyin kqwula badhe rryirnakak1n m€ngsah paduka Manuui kdkiyatanipun me^ngsah langkung agAng tinimbang hasAhten tzawula saiadyabala u)anara. om u.Wo.Adhuh gusti.ani nglabuhi gusti nganti tumAka ing pati". (R6sigana = Walanda : zienersschaar = Indonesia : rombongan para makhluk awas). Alt wung p61ah mbrigagah lumawan m7ngsah tinilnbang ngucira ing yuda. . .Heh ltladhuzudana ! Di sabar-tawihal. sanajan dumugi ing aOlahan'pimn. kawulu boftn badtte ngundtri yuda. Apa sira 199 . kawula l6stantun g€sang mukti-wibawa wont|n ing Kiskindha. liripun padulza seda. Kau. Manawi kawula tinilar kantun. Ing w6ktu iku angine sumilir. Sasampunipun mAngsah paduka kawula sapu ngantos sirna g1rapang tanpa sisa. ngelingake marang Sang Raghuttama. . fin Sang Raghuttama olehe ngdndikan karo Kapindra Sugriwa nganti ing wayah lingsir rv6ngi.rawayan mili.ula tansch badhe ndherekak|n paduka. Ndungkap wayah rahina. kawula laj€ng badhe ndherekak€n paduka manjing suwarga. padulea satuOg mungguh manggalih seda pariuka.. suryarane rarne. budidayandn amrih kal|hsananing sidyanira. Katuuls botin sag6d pisah't€bih saking pada paduka.. mendah alokipun jagat angg€nipun sami nacad dhating kawula : . aja banjur nglokro manghono.. nggunggung kas6ktene lan mangal6mbana kaprawirane. Banghenipun Rawana minangka pisungsung kawula dhatdng paduka..Ngrungu ng6ndikane Sang Raghawa mangkono iku. p6pindhane kaya 6luhing w6ngi kang milu susah sumurup sang rajaputra Rama-Laksmana ginubEd ing Nagapasa.Awit salzing punika gusti. Sasampunipun kcwulo saha sadaya waciyabala wanara sirna. sonajan ngantos haping pint€n lzemawon panjanma paduka ing marcapada". bohenging botin.

Yen ing antarane para dewa sira ilzu Bathara Indra. Dadi. hla manianmanira sing saiki awujud Rama apdparab Raghawa (ftgdse : putrane Dewi Raghu). D hanap a t i. sira ihu pApindhane Surya $rlngenge). Panjanmonira ing marcapada ihu tansah leasinungan pom' b€gan parahita (Walanda : het welzijn uan anderen behartigend : Indonesia . sira manianma ing marcapada wola-wali. D h an e sru ar a.tr hang kasusra ing iagad... bewusteloos. ihu habeh ftluluhe Buthara Kuwera. tansah sumunar. Ing panjanmanira besuh. Sira ngalanii kAbingungan lan panggalih ltuwur. W aisrau)ana. D h ane ndra. dalam kelzusutan pikiran)".Ing antarane kabeh kang mawa sorot. pdparabe Bathara Wisnu). sira iya m)sthi hasinungan kawicaksanan kaya panjanmnnira saiki. Sira iku Wisnu.Biyen. bingang. Yen ing antarane para mcnungsa sira ihu Puat. amarga hau'asesa dening rajoli-tamah. banjur manjanma awuiud bulus. memperhatihan heselamatan/kebahagiaan orang lain). . bijnaant uan Wisnu : Indonesia : jiwa yang sangat tertinggi. (Dhanapa = D hanada. iiwane sagung dunwdi". kang dhisih dhewe sira manianma dadi mina (iwalz). (Bestth bakal manianma awuiud Krisna. Yen ing an' tarane hewan rajahaya sira ihu l6mbu hang bisa minangkani pd200 . Yen ing antarane paru Rudm sira iku Bathara Sangkara (Batharc Siwah). Yen ing antarane kitab suci sira ihu Samaweda. dewaning rajabrana utawa dewaning kasugihan). Yen ing antarane golongan indria sira ihu ati.lali. in zinsuerbiistering : Indonesia : kalut. nuli awujud Maharsi Jamadagni. Siro ruis wola-u'ali manjantna ing ntarcaltadoPanjanmanira sing biyen-biyen. manawa sira ilzu salugune panjanmane Bathara Wisnu ? (lla' dhusudana : Walsnda : Madhu-dooder : Indonesia : pdntbunuh Asura Madhu. nuli manjanma awuiud lvaraha (celeng). pingwn. uerbijsterd. Pm). Yen ing anta' rane sawarnane barang hang isi banyu sira ihu samodra. D hanad ip a. Yen ing antarcne para yaizsa-rasZksc sira ihu Dhanapa. . kusut. kanthi maujud gonta-ganti. 1'o Sang Punrsottamottama (Wqlanda : alld'rhoogste geest. sawise iku baniur manjanma awujud Narasingha (ntanung' sa amustaka singa). ora ana hang nganti ngalanti ximohita (Walanda : uerward. iultthan lYisnu). Yen ing antarane gunung hang dhuaur-dhuu'ur sira iku Himawan (Himalaya). Kandhaku iki Abka-suta tanpa warana: sira ilzu ratu' ning jagad. \'en ing antarane kAhayon utawa wit-witan sira iku urif bodhi (Walanda : boom der kennis = Indonesia : pohon pengetahuan). baniur manjanma awujud wong cebol (wong bajang).

Yen in| anturane Caturasrama (pratapan taarna papat) sira p?pindhane Grehasthasrama (Walanda : het tiidperk uan hu'isuader : Indonesia : masa untuh meniadi ltopo^ yaitu menjadi hepala keluarga). 2 Gr6hastha. 2. Nindakake b6brayan urip kanthi nglakoni kab6cikan. Brahmacari. maksude yaileu Garudha. Yen ing antarane paru nxga sira ihu Anantabhoga. : 1 Brahma- 1.bhiksu". Yen ing antarane sawarnane sdsaii sira iktr Japayaga (Walanda : gebedoffer. banjur ngawula (purohita) ma' rang sawijining brahmina. diarani brahmacari utawa muride brahmana. Bhima.ana (kang bisa mabur) sira ihu Wainateya.penginane wong sing ngingu. Yen ing antarane para leang addg nagara sirs ihu Dhatre (Dhatre : Dhota. Yen ing antarane sakabehe ula sira ilau Naga Ba' suki. diarani Gr6hastha. lan sira i/au . kas6n6ngane diwatdsi.. Stha = mad6g.Ong" ing pocapan sarta muiudake aksara . Yen ing bab rikating lakune sira iktt p6pin' dhane Pau'ana (ongin). Manawa wis ditampa purohitane dening brahmana. Gr6hastha. dh6m6n asung pitulung lan sapanunggalane. Kang sin6but Caturasrama (pratapan warna papat).donesia : Tuhan. yaiku L6mbu Nandini. Yen ing an' tarane satoJtewan hang bisa mahawan gdg. Sawise rampung pasinaone. Yen ing antarane kewan-clasan sira ihu singa. Uripe kudu n6t€pi pranatan k6nc6ng.t6g6se : muride brahnrana kang mangane saka olehe p6priman. Yen ing antarane kali leang g€dhe'g€dhe sira llau Jahnawi (b€ngcwan Gangga).ahtu berkomat-hamit mendoa). 20t . brahmacari banjur kdna omahomah lan dadi k6pala somah. Yen ing antarune arwahe para l1luhur sira ihu Aryama. yaiku arwah pinuniul hang ksran Pitriwara (Walanda : uoortreffeliikste de manes : Indone' sia : arwah yang terutama).. 4 Sanyasin. preueloffer= Indonesia : sajian pada u. Gr6ha = griha = griya. Dhatar :'Walenda : schepper : Ir'. padha bae learo tdg|se Kuntheya : putrane l)ewi Kunthi. Gr6hastha = mad68 k6pala somah). Ariuna). lVong kang wis diwasa. (Wainateya : putrane Dewi Winata. mangane dikudokake sarana p6priman kang lumrahe diarani . Penciptu alam semesia).bhik". sawise nglakoni pacoban (yen cara mahasiswa wis ngalami p6rploncoan).. Katrangan. 3 WanaPrastha. T6mbung . yaiku cari. yaihu : Yudhisthira.a" ing sajrone abiad..

Gr6hastha sakloron (iarrang-wadon) tinggal kamukten. kang dilagolta. 4.LGt sakGdhep neha Garudha niyup ing bantala.jaya-jaya.Banjure suwara ing langit (pangandikane para R6sigana) 'i . n6dya nggayuh kasampurnaning pati.r sardura (macan).ke dening Sang pu_ jangga. Pm)". para iiaata tan para_ carana kang padha nyabdakake . Duryodhana hang abudi asor-canciltala kang bahal sira prajaya (lumantar Bhima sarana ginada u€ntise kiwo. nanging kahananira ngdboki (nglimputi) ing Triloka. Sanyasin. k6mbang sarta boreh saka antariksa ing sadhuwure sang Raghusuta. urip ana ing sajroning alas. dumadakan Kag6ndra GARUDHA kang uga sin6bul WainaLya prapta mawa prabawa sindhung-riwut sumiyut. Dening dayaning sabda-pangal6mbanane para R6sigana sarta suwarane para dewa. ianging satu_ gune ora ana bedane.. sira ilzu tdmbang Gayatri hang pinunjul dhewe.. ..Yen ta ingupanwleake t6mbang.jaya . nyddhak lan . iku diarani manjing dadi Sanyasin. jar siia rkrr jirvane sagung dumadi". 202 . njalari tatas-rantase kabeh Nagapasa kang nggub6d salirane Sang Rama-Laksmana lan para wa_ nara. karo nyawurake utkatha (kulit kayu kang ngganda wangi). Manawa wis tuwa.Mangkono kahananing wujude saliranira anggonira ruola_ wali manjanma ing marcapada. beda-bedo wujude. mangkene Kajaba suwara pangal6mbanane para R6sigana marang Sang Raghuttama. Wanaprastha banjur tinggal kadonyan lan ngumbara ing saparan-paran.. Yen ing halangqne poro Gajendra (ratttning Sajin) sira iku scng Airawana (gajah'"ing kaswargan titihane Batiaro'Indra).jaya'. para siddha (sat6ngah dewa) lan para cararla 0uru ngidung kaswargan) kang padha ngucap . Wanaprastha. yen ing kalangane para pahlawan bangsa wrasni sira iku Kr6sna hang bakat mrajaya daitya Kangsa.a iira ileu p€pindhane Arjuna. ing antariksa uga kapiyarsa suwarane para dewa. Yen ing antarane para panclau. diarani Wanaprastha. Yen wis ngrasa ny6dhaki patine. yen ing halangane kewan galak sira ilar. amarga salugune sira ihu mung siji.

lan padlta pracaya maiawa praptane Sang Wainateya iku arvi'" saka g6dhenitrg prabawane Sang B. para kapibala nganti lingsir w6ngi lagi bisa nendra. Ora pr€lu disum)langake. sawise mangkono. Sanalika Sang rajaputra sakarone (Rama-Lak' smanal-watuyajati. nuli mulih mEnyang padununganb' Para vradya.jalari tatas-rantasing Bhuja' gapasa (Nagapasa) iku Kagdndra Garudha. habeh m€malaning iagad tan ldl6th0hing bumi mdsthi babql laburtumpur dening pani€nOngane". nuli ngr6siki l6bu kang tumemplek ing samparane. Sawise sam6kta. (Garudaihwaia : 1€juluke Bathara Wisnu). Dumraksa awahana rata 243 Ing wayah b6ngi. pikire kuwur kaworan giris-miris. panggalihe tit gr. Sang Dasamuka bang6t k6jot panggalihe. PATTNE DUII{RAKSA LAN AKAIVIPANA. kagawa saka bang6ting pangigit-igite atine .madal pasilan. suwarane n gumandhang in g awang-awan g. Miyarsa suwara gora-gurnita surake wadyabala wanara.rg. wola-wali unjal napas dawa. pahlawan rasaksa kang kondhang kaonang-onang g6dhe tekade lan t6guh-tanggon watake. Para wanara padha sumurup yen kang asung pitulung r.nydmbah marang sang Faghawa. Sat6kane ing sajaban kuthakrajan (Indonesia : ibu n6g6ri). bang6t suka amarwata suta.. . sirna l6sahlungkrahing salirane. 95. Kagandra Garudha banjur pamitan. kakuwatane pulih kadi wingi-nguni. para wanara surak mawurahan. Esuke. Dumraksa sawadyabalane enggal-enggal budhal n6dya lumawan barisan wanara. m6ntas ngalami panandhang ginubEd Nagapasa saka panggawene mungsuh.amadewa. M'angkono kandhane para kapibala. sawise sam6kta. amarg" piiOt puanu nggun6m kapengine tumuli campuh yuda n6dya namakake piwalds marrng para ras6ksa. Apa maneh barEng diaturi priksa dening t€lik rasoksa bab tokane barisan wanara.Pranyata panjdn)ngane ihu panjanmaning Bathara Wisnu' song Ganrdadhwaja manianma awuiud sri Naranata Rama.bala wanara padha pat'ing j6nggelek tangi kanthi gdmbiranin g ati. Wasanane panjdn6ngane dhawuh marang Dumraksa. luwih-luwih bar6ng sumurup'Sang Faghuttama wis wAuyaJati. wadyabala wanara enggal-enggal budhal ng6nar kutha-krajan l6ngka.

Kagawa saka k6nd6le p6rang lan liwunging tandange. Saka akehe wanara lan rasEksa kang campuh yuda. dixdhiyanr apsari malini luwih saha sqf. Sumump kanca-kancane akeh kang nandhang brana (k6taton). gezicht = Indonesia : mulut. k6pidak-pidak dirada utawa k6tujah turangga. Asya = mond. kumitiring p6dhangklewang lan g6gaman liyaliyane kang diobat-abitake para ras6ksa katon kaya widyutmala (Walanda : kronkelende bliksemlijnen = Indonesia : sinar halilintar yang berkelok-kelok). gdtihe pating dlewer tumetes ing bantala. arai iinga. . akeh wanara kang ora mraduli lan ora krasa s0mpal bahune pinrawasa mungsuh.. Para wanara kaya wuru. pinaringan sandhangan mawa rdrdnggan s€sotya-ritna. kOganthol. ing pabaratan nganti katon p€t6ng pindha kEsaput ing mGndhung ang6ndhanu. nanging banjur kddhisikan tin6mpuh ras6ksa. Aku diuja ing xsdnAnghu. bang6t ngg6girisi.pangamuke. hasinungan kawibawan. roman muka. dwaja kang pinasang ing kreta Singhasya kabur kabuncang maruta.iku sing akeh-akeh durung tau kEtaman san- 204 . tiba kalGnggak lan nandhang brana. (Malini : Walanda : kransulechtster : Indonesia : : widadari ahli nggubah Campuhe wadyabala wanara lumawan para ras6ksa wadyabalane Dumraksa nganti ngor6gake bumi. Saw6neh wanara ana. uripku tanxh ngalami mahmur jibar-jibur mubramubru blabur mndu.. amarga wis lawos aku ginawe muhti. dumadakan ana manuk gagak nyambEr-nyamb6r karo muni sora.Apa kang dakw1deni ?! Wis samAsthine ahu labuh lara-pati mamng gusti. (Singha = Walanda . para g6g6dhuging wanara enggal-enggal nrambul yuda. leeuw.kang meh mrawasa mungsuh. Pirang-pirang wanara kang nandhang tatu abot k6cubl6s sanjata lancip.kang kagiri-giri g6dhene aran Singhasya. Lagi bae Dumraksa m6tu saka beteng. Kabeh kdkar?pan lan p€penginanhu diparAngahe dening Sang Prabu. Apsari malini kdmbang)". amarga atine wis atekad pati. Para pahlawan wanara . Sumurup ngalamat ala mangkono iku Dumraksa s6pi ing rasa wddi. Mangk ono panggraitane Dumraksa. kuda pangiriding kretane aran Wrdkasya. k6tiban limpung utawa k0taman dh6ndha. Singhasya = Jawa : atutuk sinp. pembuat hamngan bunga.

linud dening I)ara v. dadi lan patine. Wadyabala wanara kagegeran.'an wanara. Durnraksa enggal-enggal ng6tap kuda Wr6kasya. Ndulu Sang Maruti ng6toni jurit.'anara. rodhane prasasat ora ngambah bantala. Amarga kang ginada ora gigrig wulune salamba. tansah panggah mbr6gagah ora obah. gddhe. nggada Sang Anilatmaja sakayange.jataning mungsuh. mandar nuduhake dhadhane supaya ginada dening Dumraksa. ora liya karGben misuwur jdn€nge. p6pindhane kaya Mattamayura n6mu ula. wadyabala rasEksa k6dh6s6k mundur. Dumraksa wola-wali ngundha gada disawatake marang mungsuhe kang kumawani ny6dhaki. Tanpa bisa iral6s mrawasa. kagalva saka pangigit-igiting atine kelingan nalika padha k6gub0d jir6t Nagapasa awake. Nanging kang ginada malah tadhah. k6gil6s rodhaning kreta Singhasya utawa k6tujah kuda Wr6kasya. glrrn6rii ngeclabedabi suwaraning lakune kreta Singhasya. nangiug yen mrawasa ras6ksa m6sthi kdna. N{aksude Sang l\{aruti olehe njarag supaya ginada dhadhane. Nduiu rusake wadyabala ras6ksa. (Mattamayura =. nama irama syair). banjur munggah mdnyang kreta maneh. pirang-pirang kang bahune s6mpal kaparapal k6tiban watr. Para pahlawan wanara padha liwung tandange.. Pahlawan rasdksa iku agahan munggah m6nyang kreta maneh karo ngobat205 . Solahe Sang Anilatmaja kang bangOt ngewak-ewakake mangkono iku agawe saya ngigit-igiting 31ins Dumraksa. Akeh ras6ksa kang awake r6mak-r6mpu pinupuh gada wrEksa dening pi. mandar muntabing atine kaya cliububi. Dheweke tumuli mancolot mudhun saka kreta. naam van een versmaat = Indonesia : merak-merak yang bersuka-ria. sat6mah kuda lumayu sumdmprung. Dumraksa babar-pisan ora ulap.rlar. mudhun maneh saka kreta.-Walanda : uitgelaten pauwen. nuli nggada Sang Itaruti wola-wali. Iranawa pinrawasa mungsuh bisa endha utawa nangkis sarana gada wr6ksa. Ndulu solahe Hanuman kang tansah ngumbul-umbulake watu it6m karo ny6dhaki kreta Singhasya. Ana ing sajroning kreta kang ban' t6ring lakune kaya sumiyuting angin. diumbul-umbulake (kinarya onclang) saka tangan t6ng6n ditampani tangan kiwa lan kosok-baline. para wanara bangEt suka amarwatasuta. Dumraksa ewa. Sumurup mawuting wadyabala wanara. pirang-pirang kang mati k6tiban gadane Dumraksa. Sang Pawanaputra (Hanuman) enggal-enggal m6thukake krodhane Dumraksa karo nggawa watu-it€m kang sagunung anakan g6dhene.

hla ! Manawa raslhsa iki dak-uia bae ing salzarAp-kar€pe. Nlangkcnb prasdtyane . wadyabala ras6ksa padha lumayu asaiang-tunjang. uwange r6muk. Bar6ng Hanuman sumurup watu g€dhe. lan ora dipar6ngake mrilih. Kanthi asanjata gada. Dumraksa diglandhang. Dumraksa t6rus lumarvan yuda. Hanuman banjur nyik6p sikile mungsuhe karo pisan. padha ngungsi urip dhewe-dhewe. mak brabat ! Kanthi cukat prasasat kilat Hanuman ngangs6g maju. G6ndhewane Akampana iku dawane 5 dh6pa. Nanging.. ninging s6dhih-kingkine ora dituduhake marangsapa bae. Kagawa saka bang6te kumropoking atine. p6rang dharat. nuli wola-wali nggada Sang N{aruti. I\{iyarsa pawarta mangkono iku. paprangan iki bakal suwe rampunge". Sapatining senapatine. gdtihe sumamburat m6tu saka ing tutuke. ana sawatara kang lumayu mGnyang pura. Panj6n6ngane banjur dhawuh marang pahlawan ras6ksa Akampana ndikakake ng6toni yuda. Dumraksa diangkat lan disungsang. Sang Pawanaputra banjur api-api mundur. g6dhene saprangkul. Sawise nggagas mangkono. manawa ora bisa rr. satEmah Dumraksa ngira yen mungsuhe ngucira ing yuda. Sirahe Dumraksa p6cah.. Dumraksa kirig'kirig karo ngg6rdng. utawi bauula ingliang sirne pahlawan Akampana marang ratune. ut6ke muncrat. Akampana mangkat awahana rata ngirid warlyabala ras6ksa mayuta-yuta.llfiingsah brastha dening kawula. Sawise nyiimbah nrinangka tandhanrng pangaji-ajine marang gpstine. Prabu Dasamuka sa' ya kar0rantan panggalihe. dilarak'larak. taline gdndhewa gddhene padha karo wit jambe. watu-it6m kang wis diumbul-umbulake suwe dik6prukake nurang mungsuhe. dumadakan . 206 .abitake gadane kanggo ngawekani supaya mungsuhe ora bisa mal6s mrawasa..brastha wadyabala wanara. Ing sajrouing kretane kang bang6t gSdhe lan santosa isi j6mparing matumpuk-tumpuk lan g6ndhewa sawatara. mulane mung kreta lan jarane bae kang sirna. ngaturi priksa patinG Dumraksa marang gustine. . dadi lan patine.. Amarga durung ana kalodhangan kanggo mal6s mrawasa. Dheweke kumudu-kudu tumuli ngrampungi Sang lIaruti. Dumraksa mancolot endha. Nanging kang ginada malah tadhah dhadha.We dening wadyabale wanara". banjur dig6jrotake ing watu iku.

sapa kang nddya didhawuhi mangsah yuda.Lagi bae mangkat. ras0ksa-ras6ksa iku p6pindhane kaya kidang-mGnjangan sumurup singa utarva macan. Karo ngobat-abitake gada wr6ksa. I\rangkono kahanane ngalamat ala kang dinulu Akampana. Nanging saiki. banjur miyos ing sajaban dhatulaya. g6tihe muncrat. Ana rasOksa sawatara kang lumayu m6nyang dhatulaya. ing s6mu manggalih . (Tti pandurat = t6lung k6dheping netra). bahune s6mpal. kagawa saka adigung-gurn6ndhunging watake lan amarga saka bang6ting boclhone. langit nganti kaion p6t6ng kaya k6tutupan jdmparing. bahune Akampana kang kiwa k6dut6n. Sang F.lan dumadakan banjur ana angin sindhung-riwut sumiyut. Panj6n6ngane j6ngkar saka ratnasinghasana (Walanda : met edelsteenen versierde troon = Indonesia : kursi kerajaan yang bertatahkan ratna-mutu-manikam). NSungu palapurane ras6ksa mangkono iku. ldnggahe ora j6nak. Panggalihe goreh-rongeh. kong sahira bim nyimakake Sang Raghawa sawadyabalane". Akampana tumuli ngudani j6mparing marang Sang Anilatmaja. . banjur maju ny6dhaki mungsuhe. tiba. c6p-klak6p ora tau ngdndikakake kaluwihane.A.mpana. Kabeh jEmparinge Akampana bali kabalik tinangkis ing gada wr6ksa dening Sang I\{arutasuta. Panjdn6ngane ngrumangsani bakal ngalami bGbaya g6dhe kang ora k6na ditanggulangi. ngaturi priksa patine Akampana marang Prabu Dasamuka. sarta ana wong edan ngamuk m6thukake asu ajag pirang-pirang parlha njdgog b6bar6ngan. 207 . Akampana ji- nojoh ing gada wr6ksa. Sumurup wadyabala wanara akeh kang nandhang brana. enggal-enggal mb6dhol wit tal g6dhe kinarya gada. Akeh wanara kang tatu arang-lcanjang awake dening j6mparinge Akarrrpana kang lurr6pase saka g6nrihewa mbarubul anarawata. binujung-bujung dening para wanara.. panj6n6ngane bangdt ambdk g6dhag-g6dhig ujubriya-kibir. Wingi-nguni.nanging ngalamat ala warna-warna iku onr agawe ulaping atine Aka. Sang Maruti krodha tan sipi. Dhadhane Akampana p6cah. Hanuman nyddhaki Akampana.k6r6p ngungasake kasudiran lan kas6ktene. wadyabala rasGksa bubar pating sl6'bar. Sat6kane in g pabaratan. . Saka akehe jGmparing kang lum6pas saka g6ndhewane Akampana. padha lumayu rdbut-dhucung asalang tunjang. nanging ora ana j6mparinge siji-sijia kang nganti ngGnani salirane pahlawan wanara iku. Saka giris-mirise marang mungsuh.awana nganti tripandurat datan ng6ndika. nuli pinupuh wola-wali nganti mati. Bar6ng Akampana mati. Akampana ngudani j6mparin g marang para wanara. Bar6ng wis c6dhik.

Dasa- dOg senapalt. rila-l1gawa piiah ing maclyaning rana.Anak Prabu Buminata Lingha ! Miturut pamawas kawula. nindhihi wadyabala ra*ks pdpilihan inghang sam' bala inghang kawontAnanipun kados makatdn punika. sami sagah lab?t jiwa-raga dhat)ng Sri Maharaia. kakarsahna mangsah yuda sawanci-wanci. Sagung wa' dyabala rasOhsa sampun sami tuwuk nampi h|kucah paduka. Kawula prasitya.. Sawise manggalih sawatara suwene milih pahlawan kang ndya kadhawuhan nyirnakake Sang Raghawa sadadyabalane. Patih Prahastha tumuli sowan ing dhatulayajurit. wasis ulah-gAhring bais saha l|bda nandukak€n sawarnining *niata. bot)n badhe ngucira ing yuda ang' genipun *mi ndh)pani praia lumawan parangmuha. Prabu Dasamuka banjur utusan nimbali PATIH PRAHASTHA.hat1ng mAngsah paduha. mugi-mugi jdngandiha sagdd munghasi paprangan puniha sarana mrajaya pun Ature Nindyamantri Prahastha : . ffnnawi ngantos bot€n sag&i nyapu m6ngsah ingh an g n gr ab osa LO n gh a". para p6ndhita lan para tapa awujud masiajabrana peni-peni rajapeni guru-bakal gurudadi kang kehe .' Sadaya kawula saha wadyabala Ldngka sami rum€hsa hasu' gdngan paduka kanthi s|tya saha tulusing manah.Kawula nyuwun pamit ngddati iurit. boftn'botdnipun wadyabah pa' duha ngantos asor ing yuda lumawan pun Rama scwadyabalanipun".Paman Prahastha ! Jingandiha hula aturi ngAdali pun hasusra t|guh-tanggon sudira ing rana. .. sugih pangalaman ing 'babagan p1rang. Sadurunge budhal nguid wadyabala m6nyang pabaratan. -picii 208 Mangkono ature Patih hahastha. $ang Patih asung pisungsung marang para brahmana. hanthi wadya' Rama sawadyabalanipun". Milanipun sampun ngantos paduka ngl|lantur panggalih sungkawa. s\ndilaa. wiwit dumadosipw paprangan prniko. Kanthi gugup-gurawalan. PATINE PATIH PRAHASTHA. Pangaidng'aj€ng kula paman. Mangkono ng6ndikane Prabu muka. ma.. ing s€mu anqk Prabu saiah hagvngan panggalih was-sumd' lang.96. ndCya scroh'amuk d. sadaya sami sumangg€m nindahak|n dhawuh paduha. mi' lanipun bot\n pr|lu dipun-kuwatosahAn has€tyanipttn.

supaya -ngalami sluman-slumuniku' Pajaya' Kajaba.pandonga slam6t Iiv""g ."ni"i dwajane pitifr nanastha. matine mati muksa.."* *iqn gddiene. Llangrng nganyasmiiani bakal asorirrg yudane lamat warna-warna iku ora agawe gris-mirise Sang Patih kang sek6k6nc6nganing tekacl lan kayakinane mangkene : " Utamane pinulung Jawata napati mati ing paprangan. ngalamat ala kang if. Patih Prahastha banjur binr6kahan slamOt" dening Dang urrtrirun" irt"-ain*rgtahani.t t""i lp6ndhita). p6pindhane kaya sr0ngenge ing puncaking ardi UdaYa. cahyane sumunar an6lahi' thane kang awujud kancana-mutyara-s6sotya sarta tapu-tapu "zeker hoofdsieraarl = Indonesia : nama perhiasan kelWur*au : pAu) t"-"nar pating gl6byar.(Waiswanara = \[1iswaPrahastha tumuli budhal sawadyabalane' prasasat sagunala = Bathara Agni).. sakehing dirada lan kuda p6pindhane kaya iwak lumbalumba.'1oka. minjing ing w15. ngalami mulya"' nata baBar6ng ndungkap t6kan pabaratan. patih Prahastha. sanjata-sanjatu net U p6plnanane kaya iwak hiu ap6pul6tan. Patih Prahastha risan wadyabala ras6isa ag6lar Artlrlhacanrlra (awangun sat6ngah iLrnn"r*i. dene galaring barise wadyabala wanara aran sangkirna (Walanda : gemengd = Indonesia : bercampur)' 209 .Sang Patih nitih kreta kang abusana kawaca .b6basan nganti ngundhung-undhung kaya dening para asung pisu"ngsung. l6higahe ngddhangkrang' R6r6ngganing makusin6puh kancana. Dumadakan ana asu-ajag pirang-pirang m6thukake Pailh prurr*tha lan banjur ngub6ngi kretane karo ngalup sora' nuli bumi ordg kaya ana iitaft" b6bar6ngan karo udan g6tih' banjur putunge dhanana angin sindhung-riwut sumiyut kang njalari Iku kabeh. Patih Prahastha katon bang6t g6mbira nguid wadyabala rainq sls6ksa p6pilihan kang prasasat tanpa wilangan kehe' kang mawurahan' suwarane gpmumh dalanialan tansah iurak-surak pindha suwaraning samodra kindbur' Dwaja-dwaja lan panjip*ji"" para wadyabala katon pating klebet pindha aluning sarno&u.saka irrg madyaning rana kanthi ngalami "nu prahastha ninuja-mantra dening para trahmana lan para p6ntih j6mparinge Sang Patih clhita ana ing sangar6pe g6ni s6saji' manclar gunung' Sapari-purnane earta sanjata-sanjata jiyu-tiyut'" uga pinuja-mantra' supaya k6na cli6nggo mbrastha Sang Raghawa sawadyabalane' Patih sawise man6mbah rnarang sang Hyang waiswanara.

bang6t ngg6girisi. nyakot.Wadyabala rong golongan iku tumuli campuh yuda. Bar6ng priksa rusake wadyabala wanara. prawaga = wanara. P6range wadyabala wanara lumawan para ras6ksa pdpindhane kaya g6gulungane singa lumawan para ratuning naga. Awit saka iku. Ta'npa ati . Sumiyut kaya dibalangake lakuning kretane. numbak. akeh kang ngdnani wanara. ana sing nyakra. Para wanara mGnang luwih sakti tinimbang piua ras6ksa. Patih Prahastha jaja-bang mawinga-winga. Ana sing tompral uwange. nyik6p lan mbanting. ana kang s6mpal kaparapal bahune. Ndulu wadyabala ras6ksa akeh kang palastra. lan liya-liyane. jdmparing sijr bisa dadi sattrs utawa luwih. paCha ng6nani mungsuhe.warna. nggada. pupuhpinupuh. akeh bangdt kalonge wadyabala ras6ksa. ana kang b6dhah wdt6nge lan modhol-modhol ususe. enggal-enggal ngOtap kuda pangiridins kreta. I\4barubul anarawata lum6pasing j6mparinge Sang Prahastha saka g6ndhewa. angel k6nane pinrawasa dening mungsuhe. Para ras6ksa kang awake padha b6lang-b6lang lan galak polatane. Sang Piawagaraja dhawuh Nila. Saka ing sajroning kreta. ngalap gada wit randhu-alas kang saprangkul ge-dhene lan sapuluh dh6pa dawa270 . ndikakake nandhirrgi krodhane Patih Prahastha. pirang-pirang wanara kang palastra utawa nandhang brana. barOng Sang hahastha nglEpasake jGmparing sing bisa nak-kumanak. ng6pruk sarana watu. mddhang utawa m6rang saranahlewang. pramsat ora tau luput. mrawasa-pinrawasa. Para wanara sing rnati. suwarane gum6rit ngg0girisi. nggraut. lan ana kang kample-kample tangane. ana sing dhedhel-dhuwel dhadhane. ana kang sigar wangkonge. tandange kaya Bathara Kala.rnangu.mhngiu. Saya akeh maneh wanara karrg palastra lan nandhang brana. Kosok-baline manawa wanara rnal6s rnrawasa marang mungsuhe k6na dip6sthekake k6nane. bangke-bangkene padha k6bak panah nganti pating crongat kaya landhak kang pinuju njdgrag wulurre. padha asilih ungkih g6nti unggul g6nti k6lindhih. kathek). Wadyabala rasOksa namakake sanjata maneka . palwaga.luwih k6bat-cukat lan luwih awas lan waspada. Sang Nila tumuli maju. padha galake lan padha sudirane. Plawaga = plawangga. (Plawagaraja = Kapindra = ratuning vr'anara yaiku Sugriwa. amarga para ras0ksa kurang k6bat-cukat endhane lan kurang wasis nangkis sanjataning wanara kang awujud watu lan gada wr6ksa. mbithi. Patih Prahastha ngl6pasake j6mparing diinc6ngake marang mungsuhe. Para wanara ngg6bug utawa nyondong sarana gada wr6ksa.

saka wasis-titising dheweke olehe nangkis. siji bae ora ana kang nganti nganani salirane Nila. mandar saya ny6dhaki mungsuhe. Prahastha saya muntab atine. Patih Prahastha mawa karvaca (\\'alanda : pantser. tumuli mr6p6ki Pratrastha kang ora k6ndhat ngudani j6mparing marang para wanara. Sumurup krodhane dip6thukake dening Nila karo ngundha gada wr6ksa kang gadhene kagila-gila. salirane katon sayah alungkrah. p6rang dharat. J6mbare pabaratan ngilak-ilak kaya samodra. kagawa saka santosaningf tekade lan g6dhening kasudirane. Landh6p lan panasing j6mparinge Prahastha kaya gdni kiyamat.wr8ksa kapi Nila kang tansah mobat-mabit p6pinrlhane udan kang nyiram g6ni kiyamat. nuli mupuhake gadane wrdksa. mung m6ndat bae. Nanging sanajan prasasat tanpa wilangan cacahing j6mpating kang lurn6pas saka gandhe'arane Prahastha. \Yah ! pranyata nggumunake kaprig6lane Sang Nila molahake gacla rvr6ksa. kabeh k6na tinangkis sarana gada wr6ksa. gadane. Wondene Sang Nila p6pindhaning 2]-7 . wapenhemd = Indonesia : baju zirah = Jawa : klambi k6re) kang ora bisa p6cah pinupuh gada wr6ksa.lila kang nalika samana raine mangar-mangar abang-rnbranang papindhane Rodrabahni (Walanda : het vuur van wildheid = Indonesia : api kebuasan). Prahastha babar-pisan ora ulap atine. Sang Nila nyand6r Prahasiha. Sanajan mangkonoa.ne. Sang Nila . mrawasa-pinrawasa. Patih Prahastha asanjata musala. saka bant6ring ub6nge nganti katon kaya tameng bund6r. mulane mung jarane bae kang mati b6bar6ngan karo r6muking kretane. Nganti su\ye olehe padha pupuh-pinupuh. Panj6mparinge Prahastha marang pahlawan Nila nganti ambal kaping s6wu. nangtng ora ana kang nandhang brana (k6taton). lan tangane Sang Nila ora k6na dititeni obahe. Sanajan jaran lan kretane wis sirna. siji bae ora ana j6mparing kang ngg6pok salirane Nila. Nanging kapi Nila katon saya gumrdgut tanclange. kapi }. Gadane wr6ksa tansah kumitir mubOng. Sang Nila asanjata gada wr6ksa. f)umadakan mak blas ! Kanthi tandang kang bang6t cukat prasasat kilat. Saya suwe Prahastha saya k6ndho panjdmparinge. Prahastha manculat oncat saka kreta. panahpanahe Prahastha kang prasasat tanpa wilangan kehe p6pindhaning banyune.Prahasiha banjur ayun-ayunan. ing mang-ka sab6n saambalan maatus-atus j6mparing kang lumEpas saka g6ndhewane. pangincEnging panj6mparinge ditujokake marang clheweke.

tarkadhang kdkit€r ub6ng-ub6ngan. Kanthi tandang kang bang6t cukat prasasat kilat. (Mriksanana jilid II iki angka ?0 lan Silsilah Wayang Purwa mawa carita jilid I angka 47 : R6si Gotama). sirahe p6cah. tugu-u. tarkadhang ngOdohi. Miturut layang Arjunasasrabahu. sedane Patih Prahastha dening Sang Nila. atnarga dikGpmk TUGU . Bar6ng dik6prukake ing dhadhane Patih Prahastha (dening Sang Nila). Sajrone pupuh-pinupuh mrawasa-pinrawasa. tha kasambut madyaning rana. yen pinuju ana ing ngisor. Sang Nila mangisor. padha lumayu r6butdhucung pating bilulung.atu iku badhar dadi widadari Dewi Windradi. dheweke mandhuwur. kang k6candhak diprajaya. PATINE KUMBAKARNA. dumadakan sumurup u. Nalika Sang Nila pinuju ana ing dhuwur. I\'tanawa pinuju ana ing papan dhuwur. sat6mah kleyang-kleyang lan l6bu padha kabur katut milu mub6ng. 'Tarkadhang sakarone padhadene ngangs6g ny6dhaki mungsuhe. dioyakoyak para wanara. njalari anane angin sumil'ut. Sanalika hahastha ambruk ing bantala. garlvane RGsi Gotama. nganti sawatara suwene jum6n6ng ana ing Katrangan. Saka bantGre olehe ub6ng-ub6ngan. dadi banjur kaya yun-yunan kang munggah-mudhun bant6r. ut6ke muncrat. 97. padha sudirane. Sang Nila wola-wali m6re-m6re sora. banjur kondur m6nyang karang Kawidadaren. watu iku diangkat dik6prukake marang mungsuhe. dhAl6g-dhalag. Bar6ng Patih Prahastha palastra. agawe p6t6nging jagat. Frahastha bola-bali nggar6ng karo ngeeclruAake sikile. dioyak.I?ATU malihane widadari Dewi IVINDRADI. Sakarone padha t6guh-timbule. 212 . g6tihe sumamburat abang kaya dhatu (gincu). Sang NiIa tansah ngangkah lenaning mungsuhe.atose awake kaya w6si. wadyabala ras6ksa o169 kagegeran. ora obah pinupuh mungsuh sarana musala. Prabu Dasamuka Bar6ng diaturi priksa dening wadya ras6ksa yen Patih Prahas- panggalihe jib6g-put6g. gulune putung. dioyak Prahastha.atuitEm g6dhe.

Nanging sanajan dhadhane diidak dening gajah samono kehe.ran. mandar saj'a sora pangoroke. ana sing . dadi g6g6dhuging rasoksa iku diidak-idak turangga sawatara kang tinunlgi. Sapraptane ing padunu. dheweke lagi hapati nenclra. napsu rakus atau lo_ ba).atarna tangi saka kar6pe dhewe. hesilauan. uerblinding. padha lungguh ana ing sac6dhake kang lagi kapati nendra..gu. miturut pan6mune dhewe-dhewe. ana sing nabuh gam6lan. Nanging kabeh iku tanpa gawe. banjur ana pahrawan ras6ksa sawatara awahana turangga munggah ing anggane Kumbakarna. ana sing sarana neyoti pupune. banjur padha nuntun gajah 500 diunggahake ing dhadhane. pij6r ngorok ass6ngguran. tttunggutLg rastksa kang g6dhening awake sagunung anakan iku m6ksa"6ra tangi. tambur. atine ka\mputan ing tamah (walanda : duiiternts. beri. geestelijhe blindheid.ri nyakot kupinge.-dhalang sing akeh akeh nyaritakake tangine Kumbakarna antirga dinuuut wulu- 2L3 .6t * kang pindha suwarane gludhug ing mangsa kasanga. (pa1g. wasanane panj6nOngane dhawuh mangkene : . mandar g6^g6dhuging ras6ksa iku saya kapati olehl nendra. suwarane bang6t rame binarung gumuruhing surake p*" *. buta hati. hawa-ncpsu. para ras6ksa banjur padha migunakake akal r+'arna-rvarna.uru. tanpa ginugah. gumuruh ngor6gake bantala. suwe-suwe xumf. uraatzucht : Indonesia : kegelapan. Nanging suw-ara mangkono iku ora kOprungu dening Kumbakarna. ana sing nydbul kalasangka (slompret). Kagawa saka bang6ting g6mpunge kang padha nggugah. Ana sing nggugah Kumbakama sarana ngoyog-oyog awake. ana sing nabuh b6dhug.bpindhane kaya kabo. mulane banjur padha m6n6ng bae. ana sing sarana njiwiti bahune. Sawise ginugah sarana cara kasdbut ing dhuwur iku Kumba_ karna ora ta'gi.r"pul ra pahlar. padha ac6congklangan lan nyirig-nyirig u"u lrrg anu_ dhane. suprandene Kumbakarna m6ksa ora nglisik olehe nendra.a gapuraning pura tanpa ng6ndika.rgane Kumbakarna.lire ora bisa njalari tangine Kumbakarna. para rasoksa padha ngunekake t6tabuhan warna-wzlrna. zinnelijltheid. (iVliturut carita padhalangan kasatriyane Kumbakerna ing Pangl6burgangsa). Para ras6'ksa kang tampa clhawuh padha tumuli mangkat m6_ nyang padunungane Kunrbakarna. gong. b6ndhe.. Para rasdksa kang tinanggEnah nggugah padha rumangsa k6n_ tekan akal. sawise tita yen Kumbakarna ora bisa tangi ginugatr sarana gumuruhing suwara.Heh bocah buta kabeh ! sira padha nggugaha arining- sun si Kumbakarna.

Kumbakarna k6temu kadange wr6dha kang sawang-sawungane bang6t nawung sungkawa.Ana gawe parigawe apa ltowe padha mrene ?!".. amarga kasinungan aji GGdhongrn6nga. Kumbakarna tumuli lingak-li ngrik noleh kiwa-tdng6n. Supta (nidra) = tidur. Kumbakarna at6tanya : . Rama sawadyabalanipun. Paduka hatimbalan dening raka paduka Sang Sri Naranata. mandar Sang Patih wrOdha (Patih Prahastha) inggih sampun palostra kasambut madyaning rana. panggalihe sajak rada was-sum6lang. 214 . banjur ngombe pirang-pirang atus guci. amarga nalika ing Gokarno (Cohkarna) pinaringan nugraha Cirakalasup+-a utawa Cirakalanidra dening Bathara Brahma. pangandikane alon lan Kairangan. Sawise ngrungu wangsulane para ras6ksa. sowan kadange wr6dha (Prabu Dasamuka). (Mriksana:ra bab 64). miturut kang kas6but ing buku Uttarakanda. Kumbakarna tumuli mangkat mEnyang dhatulayd. daging babi lan k6bo-sapi nganti ngundhung-undhung kaya gunung. C Banjuring caritane mangkene : Sapraptane ing dhatulaya. T\rmp6ng g6anegadhe pirang-pirang ewu.padha l6lungguhan ana ing sac6dhake. Wangsulane para ras6ksa : . daging singa.puhune. kanggo sarapane kang mdntas tangi nendra. Miturut carita padhalangan. kabeh iku 6ntek sa6ndh6gan. Sawise uc6k-uc6k netra sawatara suwene. Sal6bare sarapan. Ora antara suwe ana ras6ksi pirang-pirang padha nyam6ktakake s6ga lan l6lawuhan maneka warna.. sababe Kumbakarna bisa mandan b6panganan kang nganti agEgunungan kehe. lGlawuhan saka daging gajah.mratapa ana Kumbakarna yen nendra nganti sewu warsa ranpa nglilir. pasuryane puc6t. yaiku wulu kang dumunung ing j6'mpoling sikile).. I{angkono caritane. Bar6ng sumurup ras6ksa pirang-pirang . Cira = Indonesia : panjang. nuli manganggo kaprajuritan.Kawuningana ! Dhat|ngipun parangmuka ing LAngka. Cirakalasupta = Cirakalanid'a = tidur waktu lama. kadhawuhan manjing dhatulaya". Kala = waktu. Kumbakarna banjur raup. satnpun adomdl 'pdp\ph hathah.

Pihirhu judhbg-put1g. Nanging pOpeling lan pamrayogane Wibhisana ora sira tampa. Sira hang mirrangka pangayonutnings'trt. ndh€pani praja lingha. Natika rimbugan ana ing panangkilan. Aku tumarlgsa wis hintekan akat. Biyen. j|r sai6g-iuml6g sira tansah ngalami jaya. Mintragna. Dalaxn para dewa kasoran lumawan sira. Eyang Bigawan Sumali uga ng)ndihani marang sira. lan asmanira bahal saya kondhang haonnng-onang. Dumraksa. pii6r ngenak-enak nendra. sawise sira mbrastha si Rama sawadyabalane. Rampungana si Rama. amargd saha hliruning tindahe kaha Prabu. si Rama ngirid wadyabala toanara mayuta-yuta. sumrambahe marang para kawula lingha kabeh. Kasudiraniro bakal saya hasusra ing jagat. Biyen wb aheh rimbug bOcih hang bisa'dadi d\dalane rahay'u. nanging kaha Prabu wAgah nggugu-mituhu. apa kang lzudu dahprutelakahe marang sira. patenana LaksmanaSugriwa ! GCdhening l|labuhanira marang praia L?ngha lan sihtr€snanira mamng kadang wrddha (marang ingsun) bahal saya kacihna. Wirupaksa.na habeh mungsuhira nganti tumpds-tapis tanpa sisa. kabeh iku pahlawan pinunjul kang surasahti mandraguna.. pangan2L5 . sing atur pamrayoga cineda. Ing mangka sawarnane r|mbug bOcik biyen kae. sababe ora liya.. nganti ora ngr€tt t|hane mungsuhira. Kabeh hang mdnggah karsane halia habu dianggdp hliru. h|ntekan frmbug. apa maneh si Rama hang bangit ringhih ingah-ingih lan para wanara oraa 16bur-tumpur dening sira sajrone sah1dhep netra". tujuane mung murih rahayune kaka Prabu dalaxn para kadang-kadeyan. wis padha mati hasambut madyaning rana. kaka Prabu babar-pisan ora karsa ndhahar atur pamrayoga. manawa sira w?gah masrahahe Dewi Sinta marang Scng Raghawa. Sirnah. kang kuwuwa nanggulangi parangmuha. arinira si Wtbhisana sing dhisik dhewe ngetingake marang sira gddhening bibaya hang bakal tumdka. diuring-uring.Ariningsun Kumbakarna ! K?bang€tAn anggonira ora mraduli marang hahanane praja. ora sumurup apa kang hudu daktindakahe kanggo rumdksa kasugZngane kaha Prabu. Sailti andil-anitiiing praja Iirrgta mung kdri sira. Wrukanira ! lilis akeh g1g)dhuging wadyabala ras|hsa sing mati ing madyaning rana. Kumbakarna mangsuli : . mandar paman Patih Prahastha iya wis seda ing rananggana.a lirih :-. Ahehe para pahlawan lhngha hang palgstra. Dasarati (ftgAse atmajane Dasarata yaihu Rama) mZsthi bahal kasomn lumawan sira. Akampana lan Pragaw. Saparipurnaning ng6ndikane Prabu Dasamuka.Kaka Prabu Dasawadana ! Aku ora ngrdti. yayi.

Kajaba saha ihu haha habu. Wong utama hcng pancene hudu sinungga-sungga. g\dhening hawa-napsumu @Apenginanmu) pApindhane lunasing pral^ kang wis b|jad. gAdhening pamuring-muringira haya sinrlhung-riwut bayu-bajra. (Makara = Walanda : zeemonster = Indc. dialap raia' 2L6 . ing t?mbe mOsthi hd&mplung ing nraka.. oro ana pang' gawenira hang tumuju hanggo tata-tAntAming jagat. ora ngrdgani r|mbuge wong wicaksana hang koya si Wibhisana. mulane pantbs linuhurake. L6mpay = Walanda : zekere vergiftige slang = Indonesia : jenis ular laut berbisa). hasAganmu lzaya k6mudhining prau kang kendhang. hasaring pangandikamu p1pindhane iurala hiyu. -. mulane sira. . pituture eyang Bagawan tumanduhe marang sira mung fumdbu ing kuping tAigin. p|pindhane hoya aluning samodra ag?galungan mawalihan. diuman-uman lan diala-ala. Manawa ngaurip ngremehahe pituture para wrddha. para mantri-nayahanira padha xgawe onaring iagat. prih* marang hasunyatan.. Eman bangdt.ang ora doq.u habeh padha awatak siya-haniyaya agawe rtituning jagad". solah'ba' wanira haya humlebeting layare prau hang wis suwek rowah' raweh. Sanaian dinnggipa kurang pint|r. diturut pituture. sdndng midana wong k. Ya manghene iki undhuh' undhuhane ngaurip haduh adigang-gumdndhung. ngalami bAbaya. dharmanira pipindhane momotaning prau hang ilang. sdpa sira sapa ingsun. ora patut yen rAmbuge wong-tuwa ora diturut. pOpindhane kaya h€l€m ing *modra. mitra-haruh lan rowang-rowangm. dh\m|nira ngina marang liyan p?pindhane kaya l6m' pay. pOtOnging pihirira pindha m6ndhung ang6ndhanu irlng nggamang. sih-trisna' nira marang liyan sirna hdcZmpfung ing gini nralza. hla ya haya manghene iki wasanane. nAmu sangsara. watakira kang haduh drOngki pApindhane iwak samodra kang mawa wisa. Wong hang kaya eyang o Bagawan iku waspada pandulune. hawa-napsunira pindha ombak alembak-lembak. Hardaning panggalihira tansh inguja. hudu ginugu rCmbuge.dikane iya ora sira gatehahe.nesia : jenis naga laut. ang' gonira gampang hAtuwuhan raw meri (Indonesia : iri hati) p6pindhane haya makara galak kang tansah mangap-mangap nOdya m\mangsa. Angham'murhanira babar-pixn ora ana rnAndhane. kurang libda marang isine sas:rna (buku piwulang). ldlabuhanira marang b?brayan agung (masya' rahat) pApindhanne sakaning layar prau hang putung. amb€h kumawosa. galah lan hasaring tindak-tandukira pApindhaning praune. ingatase Ratu.. mAtu ing kuping hiwa.

ati kAduwung lan pihir bingung hObaijur ngr)bda ngambraambra. nuwuhake gara-gara gora reh kagiri-giri. Watakutantune hang alu lan tindah-tanrluke kang murang rlarga.. kang dadi tuk-ing kcsangsaran. amuhdn ingsun.hi-pundhi. Hla saihi wohe habeh panggcwenira ala. diremehake. nanging uga habeh kadanghadeyanira sarta para hawula L|ngha. prabu Dasamuka krodha tan sipi. Aja siro. Kumbakarna wola-wali ngg6r6ng lan masinghanarta (Walanda : een krijgsgeschreeuw aanheffen = Indonesia : memulai dengan t€riak perjuangan). aja mung kandhAg ana ing pamuring-muing bae. nggoteki alaning liyan. Sira mdnggah marang karmningsun ? ! Wo. Midhanglt ature Kumbakarna mangkono iku. tansh dipitongtonahe. akeh kang nganti k6puyuh-puyfr. Nanging manawa lumawan ipg yuda. Kumbakama t6rus . Suralaya o169 kagegeran. samdngho sira nawung sungkawa. mandar sira milu ngombyongi. dudu mulukmutuking gun\m lan g€dhening suwarane kang dipamerake.branane. Ingatase pahlawan. mung has1hten lan kaprawiran kang hudu. pangandikane s6reng-sora karo nudingi : . nArah hasusilan. para mantri-nayakanira ora kina dt\nd1tahe kaprawirane. suwarane gumludhug ngumandhang ing antariksa. g|tuni lan aia sira susahahe patine para gAgAdhuging raslksa. susah. mandar padha diina. panggalihira hdduwung. pikirira bingung. metani kliruning tindakingsun. Tanpa mangsuli ng6ndikane Prabu Dasamuka. pzra dewa padha bingung pating bilrlung. sanajan dewa pisan. DhdniSn nTarang wong hang s6n6ng marang panggawe ll dudu. Amarga sira ora bim ngdndhaleni hawa-napsu nGm warna kang ngrdridhu-nggodha panggalihira. kagawa saka bang6ting giris-mirise. Manawa rasa. Wong-wong suci luhur ing budi kang bAn?re kudu dipund. apa siri lagi ngtindur. ora tau sira ceda. banjur mak klepat m6tu saka dhatulaya. isih nendra ?!". Ora mung sirc dhewe hang ngalami cilaha h|tOrah b|baya. sOngit ngigit-igit marang hang abudi rahayu. wis mangsane t?hq. bumi gon217 tumuli ngad6g. mAsthi banjur ngalami kantEdhan. Sajrone lumaksana. sabab salugane sirc dhewe sing dadi unclGraning luput. Sira iku sinAbut pahlawan lan mahasenapati praja lingka.Heh bangsat-kOparat si candhala ing budi ! Aturira marang ingsun haduh digsuro murang-krama. mangkat mOnyang pabaratan tanpa wadyabala. Sajrone Kumbakarna lumaksana m6nyang rananggana. pur" widadari padha poyang-paying lumayu akontrang-kantring. Manawa sira pancen wani nAdya lumawan ingsun.'.

sol. utawa ana ing pok-ing itur. ana ing godhohing kupinge. agawe kagete para naga. pirang-pirang wanara kang menek salirane Kumbakarna banjur nrathongkrong ana ing makuthane. ana sing mbithi dhadha utawa njotos irung. an4 kang ndugang. netra lan bahune kiwa Kumbakarna k6dut6n. Netrane p6pindhane kaya sr6ngenge ing w6ktu kiyamat.jang-ganjing. Bolonganing irunge amba bang6t. samodra kocak mawalikan pindha kin6bur. ndaru-ndaru pating clorot padha tiba. Ana sing nyik6p kempole. Kumbakarna iku p6pindhane kaya Sang Hyang Iswara (jdjuluke Bathara Siwah). Ana sing mbandh6m watu-it6m sagajah g6dhene. Kumbakarna dikrubut lvanara kang prasasat tanpa wilangan kehe. Kumbakarna kang ing w6ktu iku wis. kayata : mega ing sadhuwure dalan kang diliwati Kumbakarna katon abang mbranang. ana sing nyawat sarana gunung anakan. Sapraptane ing pabaratan. ngg6girisi bang6t. pan:rse ngedabcdabi. ana kang n6ndhang. Yen ing bab g6dhedhuwure prasasat padha karo ardi l\{eru. akeh gagak mib6r pating sliw6r karo nyuwara bantEr lan nyambdr-nyamb&. kaya diububi kasudirane. udan g6tih kaworan daging lan usus. rubuh kabarubuh lan sGmpal kaparapaling wit-witan. sumunar pindha wukir kawlagar (gunung kobar). S6sipatane Kumbakarna kaya Kalamr€tyu (Walanda : de god des Doods = Indonesia : Dewa N4aut). ana sing ndudut-ndudut 218 . Nanging sanajan sumurup ngalamat ala warna-warna. katon p6t6ng lan j6ro kaya guwa. bang6t ngg6girisi. pungg6l. maatus-atus wanara kang padha ng6nciki pundhake Kumbakarna. Yen ing babagan w6ngis lan galake. bang6t mbal6r6ngi. Napase (amb6kane) k6prungu kumrusuk kaya zumiyuting sindhung-riwut. ana sing ngpngkul pupune. ana sing mupuh utawa njojoh sarana gada wr6ksa.ge. mandar saya makantar-kantar sEmangate. Iku kabeh mracihnani yen Kumbakarna bakal kasambut ing madyaning rana. sa6mah kewankewan g6dhe ing sajroning alas padha pating bradhat luma5ru. G Ngalamat kang katon lan kang kapiyarsa nalika sarnana. mawa klambi k6re (Indonesia : berbaju zirah) sin6puh 6mas. nganti njalari putung. padha w6weka-waspada mbokmanawa ana bdbaya tdka. ana sing mdnthung. ardi Sumeru moyag-mayig.ngrasuk busana kaprajuritan. dalasan Sang Hyang Surya kasoran sorote. Kumbakarna babar-pisan ora ulap atine. kewan-kewan cilik padha nan6Ut. Warna-warna carane para wanara olehe paciha rnrawasa Krrnrbakarna.

sawdneh ina sing nddya nyukil netrane. ususe *u.rrru n6dya mbrastha sakabehe wanara.ifuru igrau". ban_ (dimangsa tanpa dimamah). kang sin6mpal-sdmpal bahune. Brahmasutra = brahmanensnoer = tali brahma). kang dibEdtrrn "rrg "rg_ an"udr. iy.!r::.. makam. pirang-pirang wanara kang mati diidak-idak nganti gepeng-pendeng kuwandane. t dilandh6sJke p. ing tutuke ora diuru. wanara'wanara kang kar6bu Manawa wis karasa **ag wetenge..u"e banjur dikokop g6tihe. dik6mah-k6mah banjur dil6iehake.-. sawise para wanara padha mrawasa miturut carane dhewedhe*e.. Tangane kiwa-t6ng6n Kumbakarna. p6pindhane kaya Kilagni kang g6nine U".1t potheng utawa dij6juwing awake. gada-gada wr6ksa kang kinaryu rrrru-*"iu padha pokah. gunung anakan kang ngg6pok salirane banjur b6ngkah. (Sarwabhuta = waranda : alre wezens = Indonesia : semua makhluk. pa_ ting krosak pating g6d6bug tibane. Maatus-atus wanara kang dis6rot dening Kumbakarna kal6bu ing tutuke. iX"tugi I Kd" + Walanda : het vuur van Doodsgod." *u ing Smasanq akuthah getih lan ut6k. nariging v. Amarga grrbras g6titre para wanara kang awarna abang mbra_ 2t9 lr!-*{'-1. Maewrr'-ewu wanara kang dir6m0t-r6rrr6t sarana tangane kiwa-t6'g6n nganti ajur-m?m6t: utawa di6a. kang disuwek w6t6nge nganti modhor-modhol ususe. Nanging kabeh iku ori ana kang njalari tatune Kumbakarna. saya liwung pangamuke. bangkene banjur disawat-sawatake mangalor-mangidul-mangetan_mangulon utawa mandhuw-rr. "' ''i - .** p".i. mandar watu-it6m kang ng6nani sarirane banjur p6cah. mung. famangsane marang para wanara p6pindhane kaya Bathara Kala kang ..ruo-p6pindhane Brahmasutra kang min_1ngka r6r6ngganing Mahakala . p6cah sirahe lan muncrat ut6ke. ana sing nyakot. jagat.? l kupinge. api yang membinasat<an1. kang dit6kak gulune lan kang dib6thot"buntute. I(umbakarna banjur mal6s. Akeh bang6t wanara -kang sirna binanting Kumbakarna sarana ing dh6ngkule. kerkhof = tempat pembakaran mayat..n *ata"g"'kuru." suda wardge iya banjur mangsa wanara maneh. smasana = praats waar lijken verbrand worden.-kumba. verdelgend vuur = m"aonesia "-glri'= : api dewa Nlau-t. ana sing nyubl6s-nyubr6s w6t6nge Kumbakarna sarana kukune_kang randh6p arancip. Saya suw_e saya kagila-gila galake Kumbakarna. sikile karc pisan lan tutuke padha nyirnakake ivanara dhewe-dhewe.iung* r"r*o"bhuta ing w6kasane jaman (ing w6ktu kiyamat)l uj6j.

Nanging jalaran awake krasa gat6l dening k6cocog-cocog unusing duk. Kabeh padha bali m6nyang pabaratan i-r6dya luma wan yuda nraneh kanthi gumr6g.-rt ora w6di mati.nang kaya gincu. Qawaya. Para wanara sing singidan ana ing sat6ngah-t6ngahe pring ori. 220 . Sang Nila. Sawise digddhekake atine lan dirv6'rvani dening Anggada. padha rumangsa t6ntr6m ay6m ndh6lik ana ing sajroning guwa. \Vit-wit kang puncake di6nggo ndh€Iik para wanara padha oyag mobat-mabit. mulane wola-rvali padha oncat lumumpat saka 6pang siji pindhah m6nyang sijine. kasudirane tumuli tangi. Sumurup tanpa wilangan kehe wanara kang diprajaya dening Kumb{<arna Ian kang dimangsa. ana sing menek ing wit gddhe adhuwur kang agodhong ngr6mbuyung. awake binungkus ing tsduk. Dhumara.ggal ngr:wuh sora. Arsabha. mittrturi para v/anara alandh6san dharma (piwulang suci). Wo ! napsu kapengin urip pranyata mahanani susah marang makhluk kang kaduk s6n6ng marang kanikmataning kadonyan. Amarga wit-wit kang dilungguhi Gpang-Opange tansah oyag moyag-mayig. Ana sing munggah ing puncaking gunung.rdamadana. ana sing tumurun ing jurang-c6rung. A. wanara iku suwe-suwe ora b6tah ndh6tik ana ing kono. aja nganii kObanjur atindak asor ngucira ing yuda. Nanging m6nyang ng6ndi bae pindhahe. m6nyang Setubandha.nggada enggal+r. para wanara kang isih urip padha lumayu bubar asarsaran ngupaya pangungsen (pandh6likan) dhewedhewe. Tara. Pirang-pirang wanara kang ngungsi m6nyang ardi Suwela. Dhanurdhara. atine Gntr6m-ay6m ora bakal kawruhan mungsuhe. mandar akeh uga sing pangungsine nganti t6kan ing wukir Mahendra. p6pindhane kaya 6moh ngayomi para prajurit kang asor ing budi ngucira ing yuda. Ga. Gawa. Indrajanu. Satabali. sat6mah padha nandhang tatu k6rendhet'rendhet ing 6ri. tutuke Kumbakama kang ambane kagilagila pindha wiwaraning guwa katon nggdgirisi bang6t. Krandana. para wanara tansah ngandhut kuwatir lan k6limputan ing rasa giris-miris. padha ordg-usr6g ngupaya dalane m6tu ora k6t6mu. para wanara kang ndh6lik ana ing kono padha goreh-rongeh atine. Winata. Saw6neh'wanara ana sing menek lan ndh6lik ana ing wit aren (Indonesia : pohon enau). Bar6ng sumurup para wanara bubar padba lumayu saparanparan ngupaya pandh6likan kaya polarhe waraha (celeng) sumurup singa. atine muntab kaya g6ni diububi. banjur pindhah ndh6lik ana ing liya panggonan. ora rv6di karo macan utawa singa.

Gawaksa, Bhimamuka, Mainda, Sarabha, Wr6sabha, Sampati lan f)arimuka, kabeh iku g6g6dhuging wadyabala wanara, padha bdbar6ngan maju nOdya p6pulih. Ajune ana kang karo mbopong gunung, ana kang karo manggul watu g6dhe, di6tutake wanara rucah mayuta-yuta cacahe, padha asanjata gada wr6ksa. Gada-gada wr6ksa sanjatane para wanara iku tansah obah mobat-nrabit k6tiyup ing angin kang m6tu saka imnge Kumbakarna. Sat6kane ing pabaratan. para wanara padha b6bar6ngan ng6byuki Kumbakarna, padha mrawasa kanthi ng6tog k6kuwatan. Ana sirrg ng6bruki gunung, ana sing mbandh6nt watu-it6rn, ana sing mupuh gada wr6ksa. Nanging sanajan tin6mpuh lan prnrawasa saka kabeh keblat (Indonesia : diserang dari sega.la jurusan), Kumbakalna tansah panggah mbr6gagah ora obah, pamrawasane para wanzua ora agawe busiking kulite. Bar6ng Kumbakarna mal6s mrawasa, tandange pindha dirada m6ta, lirvung pangamuke. Akeh bang6t wanara kang pendenggepeng diidak-idak, maewu-ewu wanara kang dir6m6t-r6m6t saka pitu-pitu utawa wolu-wolu, lan kang dit6kuk-t6kuk awake utawa dir6muk sirahe nganti manculat mripate, pirang-pirang wanara kang kontal k6buncang ing angin kang m6tu saka granane Kumbakarna,lan ora sathithik wanara kang mati k6tiban upile. ,,Kaya sulung al6bu g6ni". Mangkono p6pindhane kehing pdpati wanara, bangke-bangkene nganti n gundhung-undhung kaya gunung. Sumurup kehe wanara kang mati lan kang sirna dimangsa Kumbakarna, para wanara kang isih urip padha mundur, lumayu ngddohi mungsuhe karo nggraita : ,,Duclu raslksa kang sabaene Kumbaharna, nanging Asuraraja tukang ngrampas nyawa". Bar6ng ndulu wadyabala wanara mawut maneh kaya sadurunge diw6rvani Anggada, Wibhisana banjur matur marang Sang Raghuputra ; ,,Gusti, mugi wontOna kapar|ng paduka harsa manggalih liwunging pangamukipun Kumbakarna, sampun ngantos paduha togakdn hemawon. Wadyabala u)anara tartamtu badhe sirna tanpa sisa, manawi Kumbakarna bot?n tumuntdn padulza llpasi sanjata. Ro€ksa Kumbakarna punika kasusra pinunjut ing Tribawana jaya ing yuda. Dalasan Sang Hyang Indra sampun nate kasoran lumauan pi-vambakipun, mahatdn ugi Bathara Baruna, Bathara Waisrawana (Kuwera) saha BathLara Yama. pdpindhaning hasAktunipun Kumbakarna kados sindhung-riwut bayu-bajra ing wAkdal htyamat. saltlangkung ngedab-edabi, sirna gdmpang sadaya inglzang katrajang".

,r1

Sawise midhang6take ature Wibhisana, Sang Srinaranata Rama banjur dhawuh marang sang wanararaja (sugrina). ndikakake mangsah yuda nanggrrlangi krodhane Kumbakarna. Sang Kapindra kang dhasare kapengin darbe l6labuhan g6dhe, bangdt suka amarwata suta kadhawuhan" mangsah 5,uda, enggal+nggal 'mb6dhol wr6ksa g6ahe satus dhdpa darvane, kang atose prasasat bajra. Banaspati (Walanda : boschduivel = Indonesia : iblis hutan) kang ana ing wr6ksa iku katut kab6dhol, katon pucOt bang€t, kagarva saka bang6ting giris-mirise. trVr6ksa kang ngedab-edabi iku wujude (p6pindhane) kaya Nagaraja Taksaka. Oyode p6pindhaning ilate, tambine kang amba p6pindhaning tuhrke, klikane p6pindhaning sisike, l6bu kang katut ing oyode wrdksa iku katon kumObul mul6k kum6lun, iku p6pindhaning napase Sang Nagaraja (amb€kane) kang mawa wisa. (Nagaraja Taksaka = Naga kang nyakot Prabu Parik6sit Ratu Hastina nganti tum6ka ing seda).

Kanthi ng6tog t6naga, Kapindra Sugriwa mupuhake sanjata gada-wr6laa ing anggane Kumbakarna, pOpindhaning pamupuhe kaya Garudha mbanting (nyabGtake) naga ing lambung gunung, sadurunge naga iku dimangsa. (Garudha = ratuning manuk titihane Bathara Wisnu, iku putrane Maharsi Kasyapa patutan saka Dewi Winata. Sang Garudha iku kar6m mangs naga). Sang Kapindra p6pindhane Bathara Indra, gada-wrEksa p6pindhane sanjata bajra, Kumbakarna pdpindhane ardi Meru kang bang6t teguhsantosa, sanajan pinrawasa marambah-rambah tansah panggah mbr6fagah ora obah, malah wr6ksa kang kinarya rnrawasa wasanane banjur ajur-mumur. Sang Sugriwa wola-wali mb€dhol wrGksa dipupuhake ing anggane Kumbakarna, nanging kang pinupuh ora gigrig wulune salamba.
Amarga wola-wali pinupuh gada wr6ksa, sanajan ora krasa

lara, suwe-suwe Kumbakarna tuwuh muringe, mulane banjur ngr6ngg6p kunta landhOp.-Kunta w6si sinOlut kancana kang bobote ewon-l6ksan-k6then kilogram. iKrrnta = Walanda : lans, speer, werpspies = Indonesia : seligi, lembing, senjata yang dilemparkan). L?landh0pe kunta iku pindha bajra, manawa ditlorongake katon murub pindha siyunge Bathara Kala rikalane njogeri kalo mangap kaya n6dya nguntal jagad. Saya gumGbyar mbal6r6ngi sumunare kawaca sin6puh kancana anggon-anggone Kumbakarna' k6taman sorote kunta, p6pindhane kaya ardi Meru kGtaman so'

222

roting dwadacacata sur]rya (sr6ngenge satus roras) ing wGkasaning jaman (ing w6ktu kiyamat). Kanthi strEng lan w6ngis Kumbakarna nlorongake kunta iku tumuju marang sang winarawararaja (ratunrng wanara pinunjul yaiku sugriwa). Kanthi tandang kang kaliwat cukat prasasat kilat, Hanuman m6sat ing awiyat, nyaut ku-nta kang meh tumiba ing lambunge sang Kapindra. i.nr.g".rka bangGting g6dhe lan abote, kunta iku pinangku dening sang Bayuputra (Hanuman) digawa mabur, wasanane banjur diputung_ putung ana. ing antariksa sarana dilandh0sake dh6ngkut". rua,.rl, lekase Hanuman mangkono ikrr para wanara padha iurak mawrrrahan, kagawa saka s6n6nging atine. Umyang-gurrruruh suwarane para dewa lan siddhaw.ara ing antariksa, padha mangaldmbana mnrang Sang Maruti (Hanuman) karo ngucapake jaya_jaya. (Sid_ dhawara = walanda : voortrefferijkste der siddhas I L:rdonesia : yang terutama diantara para siddha/setengah dewa). surake para wanara agawc muntabing atine sang kalawira (pahlawan rasGksa yaiku Kumbakarna). saka ngigit-igiiing atine, Kumbakarna nug6l gunung, disawatake marang mungsuhe. Ja_ laran kotiban tugGlan gunung, wanararaja sugriwa tibJ kantaka, tan engdt purwa-duksina- sajrone ragi kantaka, sang wanararaja dibopong dening Kumbakarna, digawa mlayu. Sumurup ratune kapidhara dibopong mungsuhe digawa lumayu, para wanara kagegeran, padha bingung pating bilulung lu_ mayu saparan-paran; atine nglokro, Gntek pangar6p_ar6pe, pidha mesthekake yen sang Kapindra bakar tumGka ing palastra diprajaya dening Kumbakama. Nanging nyatane ora mangkono. Bar6ng kasiliran samirana, Kapindra sugriwa ering puria-duksina (lrdonesia : sadar kembali, sadar dari pingsan), nanging api_api isih sumaput, isih 3r6rGm bae. Sajrone api-api -urrg"koio,-Sang Kapindra nggagas, kapriye carane oncat saka- dhadhining mungsuhe karo [rrawasa. Dumadakan . . . . mak c6g I prol ! blas ! sang Kapindra nyaut irunging mungsuhe, aiu6ttrot mak prol karo mancal dhadhane, t6ms ,ggautas oncat. Dadi oncate Sang Kapindra saka ing dhadha karo nggawa irunge mungsuhe kang g6dhene pindha canthiking baita. Kumba-karna kang banjur ngalami cacad jasmani grumpung tanpa imng, wis ora nyipta kapengin urip. ,,Aluwung mati aku, tinimbang urip nandhang wirang grumpung tanpa irung !".
9<>e

manawi pangamukipun Kumbakarna pad. Thal ! Kemp.Gusti ! Sayiktos badhe tumpds-tapis tanpa siia wadya_ bala wanara. Jalaran kBtaman j6mparinge Laksmana. Tanpa mangsuli ahrr-pamrayogane Wibhisana. Sang RamaLaksmana tumuli jum6n6ng karo ngiwa rangkap. Kumbakarna jeng_ keng. (Amogha sanjata = g6gaman kang kasinunlan daya kasGkten sing njalari ora tau ruputLmangsa ditamakake iig mungsuh). Nanging lagi bae n6dya nyawatake gada kan[ diundha. dheweke m6Lsa iiirr'gaat< kahanane. Hareng priksa Kumbakama raine kuthah ludira lan liwung pangamuke. Nanging sadurunge namakake gada-wr0ksa. Awit sahing punika gusti. Sang Raghuttama tumuli ngl6pasake j6mparing Amogha sanjata kang duk ing nguni kinarya mrajaya rasksa xara. sarawara kagungane sang Laksmana.hune kiwa [ug6l k6t6lngg6t j6mparing. Kumbakarna prayogi tumuntdn paduka rampungi". bokonge kang_ srah l6mah. mlolo-mandOlo sumorot kaya g6ni murub. Kumbakarna banjur ngamuk-punggung sura tan taha nirbaya nirwikara. sanajan ma-ngkonoa. rrisiratr lan-Dusana. . banjur *r"rarrgan ngincGngake j6mparing.uha-togaiin kemawon. Kumbakarna -naalot wr6ksa saprangkul g6dhene i<inarya sanjata garla. Mak t6dh6pr6k ! sasirnaning kempole. yang terbaik). Bar6ng priksa Kumbakama wis tanpa kawaca lan tanpa makutha. dadi mun! ka:i bairune kiwa sing isih. saya ora w6di mati..ole Kumbakarna loro pisan tug6t k6t6ngg6t i6m_ paring Amo gha sai-riata. sat6mah Kumbakama mung kari awuj"ua g6lnUurrg karo sirah bae. makuthane 6mas tiba lan p6cah. olehe ngad6g lan lumaku sarana dh6ngkule. Tanpa wi_ langan kehe wanara kang diprajaya lan dimanpa. ThGl ! bahune Kunrbakarna kang t6ngiln tug6l. Dheweke tu_ rnuli ngundha gada-wEsi kang tanpa p6pindhan gOdhene lan bobcin. Awit saka iku. Mripate tanpa kodhep.' . mak thar ! ba. sarana tangane kiwa. kawacane Kumbakarna rusak. siyunge kumilat-sumirat. tutuke mangap-mangap 224 . Kumpa_l<arna jin6mparing cangklakane dening SanS Raghawa. wibhisana enggal-enggal matur marang sang Raghut tama . Kang lum6p* arri"il. sat6mah saya liwung pangamukg Kumbakarna.Mangkono kandhane. (sarawara = walanda : voortreffelijkste der pijlen = Lndonesia : panah terutama. ewadene durung m6ndha pangamuke.

Tlikaya lan Dewatantaka supaya tumuli mangsah yuda nyirnakake Sang Rama-Laksmana sawadyabalane. sat6mah ora bisa nyuwara. Bathara Hara (Siwah). samodra kocak alembak-lembak kaya njoged jalaran saka s6n?nge.fndrajit prentah mzuang Ttisirah. Para r6si kaswargan padha kar6nan ndulu patine t6tungguling ras6ksa kang k6r6p nggawe r6tuning bawana.' bang& ngg6giriSi. Bumi obah kaya milu bungah. Prabu Dasamuka. Trikaya. sanalika Mahasenapati L6ngka iku ambruk grrmuling ing bantala. Nalika Kumbakarna mb6n6ri mangap amba. Bathara Dhanada (Kuwera). kubhanda utawa putana. yaiku Bathara Wisnu. Narantaka. Kubhanda = soort van daemonisch wezen = sebangsa gandarwa-raksasa. 98. daemon.jaya-jaya". (Bhuta = Walanda : monster. laak c6prot ! j6mpa.. 9rx . Panggalihe p6pGs. gandarwaraksasa. Ambruke Kumbakarna ing bantala mahanani or€ging bumi. kombak-kombuling alune p6pindhane kaya obahing tangane wong kang n6dh6ng suka-suka parisuka.TRANE DASAtr{I. bisa ngasoralee ratuning dewa. Bathara Baruna. nganti palastra". PATINE PARiI PTJ. booze geest = Indonesia : makhluk yang dahsyad. salirane l6m6s lir linolosan b6balunge. nalika midhang6t yen Kumbakarna kdsambut madyaning rana.Adhuh ariningsun Kumbakarna ! Kasiktenira kasusra ing Tribawana.mungkas tumancab ing pulung-atine Kumbakarna (l6gokan ing sangisor dhadha kang p6nGr. Bathara Yama.IKA LAN PUTRANE KUMBAKARNA. suwarane kaya jugruging puncak gunung kang sinamb6r ing g6lap. kagawa saka bang6te nawung sungkawa. p6pindhane kaya bhuta.nyuwara nggdg6t6ri. Narantaka. sambat-s6bute : . mulane padha nyawurake puspa saka antariksa karo ngucap .jantung).. ruh jahat.. Para Jawata ing antariksa. mangal6mbana kas6ktene Sang Raghuputra. Kanggo ngg6dtrekat<e panggalihe sudarma. sanalika banjur muwun. itrmuli disusuli j6mparing pamungkas kang ampuhe kagila-gila. Rajaputra papat iku (Tiisirah.. lan Bathara Niriti (Dewa Maut) padha surak mawurahan. manawa siratbisa hasoran lumawan si Rama-Inksmana.ring pa. jin6mparing derring Sang Raghawa nganti tutuke k6bak j6mparing. Babar-pisan ora ngira. Putana = een soort van spoken = sebangsa haniu).

'Ana j6mparing sing aran Sora. Wasanane Laksmana ngl6pasake j6mparing pamungkas kang aran Kamalajastra $urawijaya. a-keh kahg putung utawa g6s6ng bar6ng. (Girisr0ngga = girisikara = Walanda : berglop = Indonesia : puncak gunung). Wasanane Dewatantaka mati dibithi dening Maruti (Hanuman).T!ikaya banjur padha alancaran warastra. lan Mattaka sirna dening kapi Saraba. mahaprawira tur n6dh6ng tumaruna. Sapraptane ing pabaratan. Narantaka pinupuh wrdksa. majune ing rananggana kanthi diayomi rasdksa loro kang bangEt t6guh-tanggon sudira ing yuda.Dewatantaka) putrane Prabu Dasamuka. mati padha sanalika.. Lum6bune Hanuman ing pabaratan dip6thukake Dewatantaka. Anggada enggalenggal mb6dhol wrdksa. nuli mrdp6ki mungsuhe. aran Mattaka lan Samaramatta. (Mahendrasiyaka = Waianda : dc pijl vau den grooten Inclra = Irrdonesia : panah Indra yang besar. ntulane Sang Laksmana . Pawakasara . Samaramattaka sirna dibmki girisr&gga dening kapi Nila. Trisirah-Tlikaya-Dewatantaka padha p6pulih.Sanajan dikrubut t6lu. isika. Krodhane Ttikaya dltanggulangi dening Sang Laksmana. MahOndrasa' yaka. Clorot. Sang Baliputra m6ksa bisa ngendhani pamrawasaning mungsuheSumurup Balipuha (Anggada) sajak kewran lumawan pahlawan ras6ksa t6lu. kapi Nila lan Hanuman tumuli at6tulung mallgsah yuda b6bar6ngan. wondene Nila ditanggulangi dening rai6ksa Samaramattaka.Walanda : vuurpijl = Indonesia : panah api). Pawakasara lan liya-liyane. thal ! Gulune Ttikaya tu226 . Ndu lu k adan ge p alastra. rajaputra papat lan rasEksa Mattaka sarta Samaramatta padha soroh amuk b6bar6ngan. (Warastra = parrah). b6bar6ngan ngrubut Anggada. s€mah kapibala kagegeran Sumurup mawuting wadyabala wanara. TYikaya ngamuk-punggung sura tan taha nirbaya nirwikara. Wasanane Ttisirah mati pinupuh gadawr6ksa dening Sang Anilatmaja (Hanuman). Kari siji rajaputra Trikaya (Atikaya). Sakarone padhadene wasis-titis nj6mparing. JGnrparing-j6mparinge kang m6ntas lum6pas Saka g6ndhewa padha tdmpuk-gathuk utawa gesrekan ana ing akasa. Bar6ng sumurup kadange t6lu lan ras6ksa loro kang minangka pangayomane wis padha palastra. wola-wali ngudani j6mparing marang wadyabala wanara. Rajaputra Trisirah lan Trikaya (Atikaya) sarta ras6ksa MaL taka liwung pa4gamuke.

Kawula aturi ldnggah'kemawon wontOn ing dha_ tulaya. sanrtya_ . = kemenangan pahlawan. put. Nanging y^en ta sin|buta p6ndhita. Irrangkate m6nyan-g p.'. jugrug iono*o k0g€pok astaningsun".16_ mat6k aji Adr6syatantra. .t : 227 ngenge wis surup. Sadurunge mangkat pabaratan.. (Ant€lu: antiga: Anato1i. Ing lair katon suci.Wruhanira.. sining m|mateni. . Ingsun ora rAkasa mbrastha u)anara mayuta-yuta. Indrajit : . ($/imohanastra = wimohana + astra = Watandi: verbijsterenae pi. maneh pangar6p-ar6p" uut"i ui* ""ggr .l'idhang6t kasaguhane Indrajit.. _k6t6ngg6l j6mparing Kamatajastra Qurawiiaya.ru_ rang.Putraningsun. p-andhitan. ian ngrumangsani yerr mdsthi bakal ngornasi.igkang matur mangkene . ingsun r6m|t_r6mAt nganti ajur_mAmOt. ing 1113 ! Jerone aworna kuning.oiugun" abudi siya candhala. yaiku mantra panglimunan t<ang n. . lndralit ! Mcnawa mungsuh nganti unggttl ing yuda. ing wayah -mE-1V_anS kala Indrajit nganakake s6saji. Nangirry ti. ndnuirn ..rjr'r. yaitu dari Bathara Brahma.ane kang-isih urip .dewa (?) supaya . Aja maneh sing mung as-ipgt manungsa lan wanara.nanyang padunungane mungsuh ing pasarrggrahan Suwela. yaiku kang apGparab Inrtrajir utawa l{eghanarl'a.irng kari siri thil. (Kamalqiastra $urawrjaya Sasirnaning putrane papat lan ras6ksa loro kang minangka pangaj/omane.a sewu cacahe.. ahewZne ihu . ramanira ihi m€sthi paiastru.ngeh lamttn ingsun ngantia asor ing yuda. Saparipumaning pangandikane prabu Dasamuka.. jur m6nthang langkap ngrEpasakeSawise mangkono.. sanajan gunung pisan.p6ndhita antiga'. prabu Dasamuka sirna sungkawane lan banjur turvuh ing yuda.KangjAng rama ! Sampun ngantos paduka mangsah yuda. ora katon ing liyan.ama-Laksmana iawadyabalanipun.nOnant€tu". Ingsun kuwawa lumalwan Fam... ing ng6ndi-6ndi wis katon p616ng. Indrajit ! Si Rama ilzu jarene sAngsAm uhh ha_ badhe ny irnnhakdn F.bisa nrlulu...... Indrajit ng6ningakl cinta. nglokro panggalihe. putihe mung ing jabta bae. Prabu Dasarnuka 6ntek pangar6p_ar6pe. nanging .atari bisa ngilang. Y/is ngrasa yen bakal kasoran-ing'yuda.e6l = Kamalaja + astra = V/alanda : nijl van Kamalaja = Indonesia : panah dari Kamalaja. nanging ora kadulu. Kawura i. bu. marfrit Uan_ j6mparing' IVimoha"*iru. dhahar-nganjurz kanthi panggarih sakeca. Bar6ng naungkap t6kan ing pabaratan..

jalaran s'6di konangan ingkang paman (Wibhisana) kang ora pasah dening prabau. padha bisa sumurup para wanara kang dununge adoh karo Sang Raghuttama pating glasah ana ing 16mah.ane sanjata Mohanasara (Wimohan6stra). Aji iku kadarbe dening \\ribhisana. pandulune bisa pramana.anara kantaka. Indrajit tumuli luma5ru mulih.r6tamaya = ma. Panj6n6ngane tumuli nimbali Sang Maruti (Hanuman). sawise eling purwaduksina. Sang Raghuttama bang6t tr6nyuh panggalihe. sorot. obor). sat6mah Sang Ragharva sawadyabalane katon pating glasah ana ing l6mah. Jalaran k6taman prabawane sanjata l\iimohanastra kang mbarubul 4narawata lum6pas saka g6ndhewane Indrajit. wonder 228 .Indonesia : panah yang dahsyat). Sawise wuninga Sang Rama-Laksmana lan kabeh \r. Sang Marutasuta (Hanuman).amahcsadhi (Jawa : tamba kang bang6t mustajab) iku awujud t6tuwuhan' rambat kang diarani Mahosadhilata utawa Osadhilata (kang dialap di6nggo tamba godhonge. Kapindra Sugriwa. MahosadhamrCtamaya kang uga karan Pararr. Wibhisana tumuli ng6ningake cipta mat0k aji Dipasanjata.godhong sandilata".. Nila lan Anggada uga padha ginugah dening Wibhisana. LEt sakEdhep netra. Sarvise kabelr iku padha raup. k6kuwatane sirna. . Nalika ngrasa kahanane pasanggrahan Suwela bang6t s6pi-sonya. mak byar ! Ing pasanggrahan Survelagiri lan sakiwa-t6ng6ne padhang sumilak.ha + osadha + amr6ta + ma]'a.. (Dipa = padhang. Priksa wadyabala wanara padha kantaka. \\'ibhisana ngira yen mahakalana Indrajit alaku cidra ngl6pasake sanjata Wimohanastra. banjur diaturi suryan. (Mahosadham. Himawan. Avvit saka iku. (Mahakalana = Walanda : groote reus = Indonesia : raksasa besar). Sang Raghawa sawadyabalane padha k'antaka kaya wis padha palastra.a = Walanda : uit nectar bestaande = Indonesia : terdiri dari aA penghitiupan = Jawa : dumacii saka banyu pangrripan). ing padhalangan sin6but . Mahosadhi = Walanda : voornaam geneesmiddel. Mahe sadha = Walanda : voornaam geneesmiddel = Indorresia : obat manjttr.Dipasanjata" araning aji hang bisa ngasomke dayane Wimohanasara (Wimohanastra). Himalaya) njupuk l4ahosadhamrGtamaya ba-kal diCnggo ngusadani para wanara kang padha kantaka. Arnr6tama}. didhawuhi m6nyang ing puncake Himagiri (gunung Hima. prasasat wis padha palastra. Sang Rama-Laksmana diwungu dening Wibhisana.

Branitasandhini = walanda : gewonden genezen = Ind. para ras6ksa padha bingung pating bilulung. dipEthiki dhewe dening sang Raghawa. Dozrm Vdrr €€n kruid = Indonesia : penlrgmSralian penyakit. nama tumbuh_ ajaib-mengagumkan.) matur s6ndika. Ngrungu caritane Wibhisana mangkono iku. puc6t kaya terong dikulub. amarga durung ngr6ti kang diarani go_ tlhong Osadhilata utawa Mahosadhilata. Sapraptane ing plataran pasanggrahan.sandilata).gkat mahawan glgana (mabur). padha didhawuhi ndilat banyune osadhilata. Kang kudu diupaya (dijupuk) dening Hanuman. puncake digawa mabur m6nyang pasanggrahan Suwela. para wanara padha bang6t pangigit _ igite marang ras6ksa.Iahosadhilata. ya kang uga karan I\{r6kjiwani branitasandhini kang h. sanalika padha sirna lOsu-lungkrahing awake. katut kEgawa kabeh. godhong Mahosadhilata (Osadhilata. nuli padha dicritani dening wibhisana yen mEntas padha kanLka saka panggawene mungsuh kang bang6t julig culika. mEntas tangi saka nendra. sawarnaning wit-witan (t6tuwuhane) ora ana kang cicir. tumbuhanlrempah-rempah yang = obat. kapengin tumuli campuh yuda maneh. Osadhi an. Sat6kane ing puncaking Himagiri. Lata = Walanda : slingerplant = Jawa : wit-rambat). (Dikuh-rb = digodhog). wanara-wanara sing sawise tangi isih ngantuk th6klak-th6kluk. Sang lrarutsuta (Hanuura. Kagawa saka bang6ting pangigit-igite. nganti suwe pij6r lingak-linguk. Indtajit katon aclum cahyane. pulih k6kuwatane. para wanara tumuli pating j6ngg6l6k padha tangr. (1\ttr6tajiwani = \r/alanda : dooclen opwekkend = Indorresia : membangunkan yang sudah mati. wisalyakarini = \d/alanda : genezing bewerkend.rwuh ana ing Himagiri ing papan kang karan Wisalyakarini.nesia : menyembuhkan lukaluka. prabu Dasamuka kaget lan g6t6r panggalihe.Bardng kotetesan banyune r. kruid = Indonesia : obat manjur. Jawa : usada. ora ngr6ti 6ndi kang kudu dijupuk. rumangsane pian. para wanara padha nggawe kobaring suyasa'suyasa ing kukuban kraton karo surak-surak mawurah- .Priksa suyasa akeh kang kobar. Wasanane gunung Hima (Himalaya) iku banjur ditug6l. banyune ditetesake marang para wanara. Hanuman kuwur atine. mulane padha mangkrak-krodiia m6re-m6re masinghanada. Bar6ng kabeh wanara wis waluyajati kadi wingi-nguni. 229 .an). ing padhahnfan sin6but. diw6ny6t-w6ny6t -nganti ajur-mumur. tumuli ma.

raja muda = Jawa : Pangeranpati. dibithi nganti pendeng-11epeng irunge lan p6cah uwange. (Yuwaraja = Walanda : kroonprins.Valanda : vaandel. (Dhwaja = \. bedehuis = Indonesia : tempat suci. 230 . Anggada lumawan rasGksa Akampana. atmajane Kumbakarna. Sasirnane Prajanggha. tunggul. Kampana disik6p. njalari patine. (Antakagni = antaka + agni = Walanda : vuur van de dood = Indonesia : api maut). Papan paprangan dianggdp kayadene r6ca s6sotya dening Anggada. Sang Ramabhadra dhawuh marang Anggada ndikakake mangsah yuda. Para wanara kang katrajang pating glimpang. banier = Indonesia : panji-panji. Sawise mangkono. Prajanggha. lan Sang Raghuttama diangg6p kayadene r6ca sEsotya kang bangEt pinuja-puja ana ing sajrone Parhyangan (Walanda : heiligdom. nuli dibanting ing watu-it€m. Majune Kumba lan Nikumba ing rananggana jinangkung ras6ksa lima kang minangka pangayomane. Wasanane ras6ksa Wilohitaksa uga palastra pinupuh gada-wr6lsa dening kapi Dwiwidha. tansah ngestokake sadhawuhe. Akampana. tempat bersembahyang). sebangsa behdera).Ana g6g6dhuging rasdksa loro sasadulur. Ras6ksa papat kang diprajaya dening Anggada. ing saj6g-juml6g durung tau ana'kang kuwawa lumawan ing yuda. Sang Baliputra (Anggada) kang wis sin6ngkakake ing aluhur jinunjung dadi Yuwaraja bang6t dr6dha-bakti marang Sang Ramabhadra. dadi lan patine. Dr6dha-bhakti = Walanda : vast in zijn trouw = Indonesia : t6guh s6tia). Bar6ng k6candhak. Wadyabala wanara o169 kagegeran. Anggada ngoyak Kampana. dhandhane dipupuhake ing sirahe Dhwajaksa. Anggada banjur mburu Prajanggha. lYilohitaksa lan Dhrvajaksa. f-lhwaja dirdbut dening Anggada. Ing sakawit. linawan dening kapi Dwiwidha. Prabu Anom. mati padha sanalika. vlag. Kari siji rasdksa kang rninangka oangayorrrne Kumba larr Nikumba. Ras6ksa loro iku wujuding arvake kaya gunung k6mbar. yaiku kang apii. yaiku Kampana. Priksa bosah-basihing wadyabala wanara. agawe girismirise wanara liya-liyane. aran Kumba lan Nikumba. Sawise rasGlsa iku palastra. mederegent = Indonesia : putera mahkota. Anggada banjur m6thukake laodhane Dhwajaksa kang manggul dhwaja adharrdhan santosa. Pan6mpuhe ras6ksa pitu iku kanthi ng6tokake prabarva panas pindha urubing Antahagni mbrastha kapibala. wasanane banjur bubar asar-saran. bang6t g6dhe-dhuwur. tinangg6nah mangsah jurit dening Indrajit. parab Wilohitaksa.

Kumba. sirahe dipuntir nganti pothol. Pila widadari iku kapengln tumuli balimulih m6nyang Indraloka.pratipa (jdmparing panulak kang bisa mahyakake angin g6dhe. suwe-suwe tangane Anggada banjurjimpe. Ing sapatine Kumba . trouw aan haren echtgenoot = Indonesia : kesetiaan kepada perkawinan. tumuli ciik6prukake maneh ing sirahe si Kumba. Sawise ngrusak gada. Kajaba mbuktekake s6tyane marang gurulaki nganGpi patibrata.g yuda. (Wok = Walanda : kinbaard = Jawa : jenggot). Pratipa = angin lesus). amorga tansah diudani warastra. Puncak gunung iku ditampani dening Anggada. rup pamane kang wis kaduk yuswa k6s6s6r i:. Wo ! bang6t m6m6las patine si Nikumba. banjur dibithi. ora ana kang g6l6m ngucta ing yuda. ngungada kang g6dhene kagila-gila. 237 . huwelUkstrouw. gadane Nikumba disaut dening Sang Anilatmaja (Hanuman). Anggada enggalenggal t6tulung. Sumurup kadange palastra. padha milu mangsah yuda.Nikumba lan ras6ksrlima kang minangka pangayomane. puncak gunung iku haya di6nggo dolanan Anggada . disawatake tumuju Sang Kadha pindra. Kapindra Sugtiwa enggal-enggal t6tulung. Sang Anilatmaja banjur nyaut gulune Nikumba kang gddhene ngluwihi gulu dirada. Kanthi k6bat-cukat prasasat alap-alap. mati. si Kumba tumuli dipr6p6ki. Awake padha mawa b6lang-b6lang lan mawawok. ngirid wadyabala kang l6bda nandukake sawarnaning sanjata. Praharana = Walanda : wapen = Jawa : g6gaman. sat6mah saya k6ndho tandange. Sumuba. setia kepada suami). Para rabine Indrajit. Mangkono wola'wali. widadari pitu kang tanpa timbang sulistyaning warnane. Para wadyabalane Indrajit iku pidha t6guh-timbul sudira ing rana. Amarga wola-u'ali nampani lan banjur nyawatake maneh puncak gunung iku.(Patibrata = Walanda . banjur diputung-putung ana ing akasa.Kapi Mainda milu mangsah yuda. sikile bakikul6n. Nanging puncak gunung iku banjur mbalek tumuju marang Anggada marreh. Indrajit tumuli ng6toni jurit. maju karo mbopong puncak gunung dikGprukake ing siraire si Kumba. lumawan pahlawan Kum' nanging ora kuwawa. Bardng priksa putrane kuwalon saya suda gumr6guting yudane. Nikumba muntab-krodha. amarga ditanggulangi dening Kumba sarana jin6mparing Praharana .

Indrajit tumuli ngawaki yuda ngudani jdmparing marai-rg wadyabala wanara. jin6mparing Indrasara dening Laksmana. Saragni murub mangalad-alad prasasat sundhul awiyat. trisula (Walanda : drietand = senjata bermata tiga). Bar6ng lum6pas saka gdndhewa.. yaiku jOmpanng kang k6na di6nggo nulak sawamaning sanjatane mrrngsuh. Sakarone padhadene ahli nj€mparing. wadyabalane Indrajit akeh kang mati k6blabak ing banyu.parasu (Walanda : bijl = wadung. Sanajan sumurup -liinca-kancane akeh kang mati.*Amarga sin6s6p dahana. (Maheswarasara = Maheswara + sara = j6mparing saka Bathara Maheswa. Asurastra ng6tokake sanjata maneka warna. BarBng Maheswarasara lum6pas saka g6ndhewa. kampak). satGmah rajaputra loro iku (Indrajit . I Laksmana m6nthang g6ndhewa kang wis pinasangan j6mpaxing Bamnastra-salilamaya (Walanda : pijl van Baruna uit water bestaande = Indonesia : panah Baruna terjadi dari air). sanalika pabaratan malih warna dadi sadiodra. marang mungsuhe.Campuhe wadyabala wanara lumawan rasdksa agawe girismirise para dewa lan r6sigana kang padha ndulu saka antariksa. Indrajit ng!6pasake Asurastra (j6mparing Asura). Sawise lum6pas saka g6ndhewa. Sawise mangkono. Pamal6se Indrajit sarana ngl6pasake Saragni (Sara + agni = Walanda : vuurpijl = Indonesia : panah api).lvugari (Walanda : werptuig = alat pelempar) lan liyaliyane tanpa wilangan kehe. sat6mah akeh wanara kang mati amarga kobar sandhangane lan rambute. ora ana wanara utawa ras6ksa kang n6dya ngunduri yuda. bany. padhadene wasis-titis nglGpasake warastra maneka warna. padhadene li'wung panuawasane-. Tandange para rasdksa kaya dirada m6ta. rl-_ . para wanara kaya ban- theng k6taton. Bar6ng Barunastra-salilamaya lum6pas.Laksmana) banjur padha ngadu t5zasa alancaran warastra. Sira = panah. Amarga kapengin enggal bisa mbrastha mungzuh nganti sirn4 tanpa sisa. maklap ! sirna tanpa sisa sawarnaning sanjata- ne L:drajit kang pinangkane saka j6mparing Asurastra. Sasirnane ban5ru.ra. kabeh padha mawa g6ni kang kagila-gila panase. Indra- . Indrajit kang nalika samana katon ng6dhangkrang 232 munggwing rata. Krodhane Indrajit dip6thukake Sang tiksmana. Laksmana enggal-enggai nyam6ktakake Maheswarasara irrg s6ndh6nging g6ndhewane. Maheswara = jGjuluke Bathara Siwah). . Ana musala (Walanda : knots = Indonesia : sebangsa gada).1 kang ngilak-ilak pindha samodr} wasanane sirna tanpa sisa.

nanging k6dhisikan lin6pasan B. 6pang-6pange wis 6ntek ditutuhi. Dumadakan tuwr. pikire bingung. ingsun banjur nungkul marang si Rama. Mak th6l ! gulune Indrajit tug0l k6t6ngg6l Rudrasara (i6mparing kang pinangkane saka Bathara Rudra. Nalika midhang6t yen Indrajit kasambut madyaning rana. * ugra = 233 . pangar6par6pe bakal bisa lOstari urip wis ora ana. Ndulu kas6tyane para widadari marang guru-laki.en strijd : Indone_ sia : gugur didalam peperangan)". apa maneh pangarEp_ ar6p bakal unggul ing yuda. ora hana ora ingsun mosthi kudu ngamuk. p*. jit 99. ngant6pi t6kad .uclrasara dening Laksmana. sirna sungkawane prabu Dasa_ muka. manawa sawise para pahlawan gdgg_ Chuging rasiksa sima. Prabu Dasamuka bang6t ing pamuwune.malumpat-oncat ngendhani. Indrasara = j6mparing saka Bathara Indra)..Panj6n6ngane tumuli -u. Sawise nggagas mangkono. p6pindhane uwit..Tinimbang mati mringhus. panj6n6ngane nimbali para Paramagurugraipuru-ugur. sat6mah mung kreta lan jarane bae sing sirna. d"*ru lan r6sigana ing antariksa bangot suka-r6na. mulane padha nyawurake kombang tumiba ing layone Ing sapatine Indrajit. godhong-godhonge wis dirontogi. Prabu Dasamuka iku mung kari d6l6ge. Saparipurnane muja samadi.. Nganti sawatara suwene prabu Dasamuka pij6r^dh6l6gdh6l6g bae. Rabine Indrajit widaclari pitu. ing g6gana kaprungu rame suwarane kang padha mangayubagya . panggalihe dadi g6dhe. tuwuh kasudirane.w6di wirang. PATINE DASAMUKA.rJing ing Qiwasabha. wani mati". panggalihe judh6g-put6g. Mendah guyuning jagat.th k6k6nc6npning tekade prabu Dasamuka mangkene : . babar-pisan ora ana. Indrajit n6dya mal6s ngudani jEmparing marang mungsuhe. m6sthi bakal tumuli ambruk utawa mati. nggagas p6p6sthening uripe. panggalihe p6p6s_ng6n6s.jaya". tuwih becik mati mbr€gagah. kabeh padha bela-pati guru-laki sarana suduk-salfua. n[al6mbana marang Laksmana karo nyawurake puspa. yaiku sangtfi oam6l6ngan papan-panggonane Sang dawana mujasamadi. n6t6pi patlbraia. n6nuwun marang dewa. sanajan wa-sanane nga/ami samaramarana (Walanda : sneuuelen tn d.jaya . sun gkawane n ggar6s-nandh6s t6kan t6l6nging sanubarine.

putung pupune. wimpel = Indonesia : bendera kecil. Sang Rawana banjur ngrasuk busana kaprajuritan. nuli miyos saka dhatulayaPara wadyabala kang wis suwe ng6nteni ana ing sajaban dhatulaya sangk6p sanjataning ayuda. Saka liwunging tandange lan s6r6rrg-w6ngise olehe padha nuawasa-pinrawasa. Dasamuka). Dwijawara). hla howe sapa ?! Aku rasdhsa. Wingsatibahu. Dasagriwa. Sambate wadyabala kang nandhang brana warnawalna. Prabu Dasamuka nitih kreta k6ncana kang g6dhene pindha puncaking ardi NIem. ana sing alok s6mpal bahune. sawarnane gamdlan padha ditabuh. didhawuhi as6saji lan ngucapake japamantra panulaking b6baya sarta nugrahani r6stu-pangestu marang Walanda Prabu Dasamuka. LEbu mu!6k kum6lun agawe p6t6nging pabaratan. T6kane wadyabala ras6ksa ing rananggana tumuli campuh karo wadyabala wanara. j6mparingj6mparinge padha mawa wisa. pelangi = Jawa : kluwung). sapa bae kang ana ing sacfihake tumuli dipupuh. ingurung-urung sagung wadyabala. buntung 234 . Dasawaktra. .. aja hopilara !". manawa ng6nani (tumamane ing awAk) nuwuhake rasa panaskumranyas. Dhwajadhwaja lan ubar-abir (\\talanda : vlaggetje. 6mbuh wanara 6mbuh ras6ksa. b6dhug. b6ndhe lan beri padha dinnekake. barGng sumurup ratune miyos. kabeh tambur. G6gamane wa- : dyabala ras6ksa maneka warna.Aku si Anu. Rawana.Aku uJanara. bumi nganti kaya ng6ndh6lcngng6ndh6longa kambah kang padha pancakara. Dasanana.. amarga saka pdt6nge rananggana. slompret-slompret padha sinEbul. Wanara lan ras6ksa worsuh.jaya-jaya" marang Sang Dasawadana. Dasasirsa. enggalcnggal padha tata-baris. . llahaguru. pita hiasan pada puncak bendera) kang ginawa para rasEksa katon pindha wangkawa (Walanda : regenboog = Indonesia : bianglala. tumuli budhal m6nyang pabaratan. kabeh sarwa ngg6girisi. kanggo ngurmati Sang Dasasya olehe n6dya mangsah yuda.voortreffelijkste leeraar = Indonesia : Guru pinunjul. gubar. Sawise mangkono. Sawise asung pisungsung maneka warna marang para Paramagurugra. sat6nrah kang campuh yuda ora wEruh 6ncii rowang 6ndi mungsuh. ayomana !" Mangkono suwara kang k6r6p kapiyarsa. pinrawasa. padha pupuh-pinupuh mrawasa-pinrawasa tanpa darbe rasa w6di. Wasanane para Paramagurugra padha m6muji . (Dasarvadana = Dasasya. supaya tansah basuki-raharja ana ing madyaning rananggana.

suwarane gumdrit nggdgirisi. priksa ngalamat ala rong warna iku Sang l)asasya babar-pisan ora ulap panggalihe. g6g6dhuging ras6ksa kang kapengin darbe lOlabuhan g6dhe supaya misuwur j6n6nge. mandar kaya diububi kasudirane. Kanthi asanjata limpung arvahana dirada. Wirupaksa mangsah yuda. p6cah dhadhane. saw6neh ras6ksa ana sing b6ngok-b6ngok as6samhat. wasanane ras6ksa iku uga mati dening Sang Kapindra. Priksa mawuting wadyabala ras6ksa. bala ras6ksa gampang kdtaman j6mparinge Sang Raghuttama. didherek235 . mracihnani yen Sang Dasawadana bakal asor ing yuda. Dl'. a}:eir kang mati. Bar6ng pabaratan padhang. Bar6ng priksa kahanane Rawana pindha Kalamr6tyu (Walanda : de god des Doods = Indonesia : dewa Maut). nanging durung nganti namakake sanjatane. Sang l\'{ahodara. sinawat ing watu-it6m kang kagiri-giri gEdhene. manjing ing pabarirtan lan banjur soroh amuk ngobat-abitake gadane kang bing6t 96dhene. Sang Raghuttama banjur mangsah yuda karo Rgasta gdndhewa. b6bathang pating glinrpang. \r. pruthul tangane. d6nging pabaratan kEsaput rng g6tih.buntute. amarga k6gubda buntut wanara gulune. Sang f)asanana enggal-enggal dhawuh ngdtap kuda pangiriding kreta. dheweke mati pinrawasa dening Sang Kapindra. kuda lumayu sum6mprung. Prabu Dasamuka tumuli ndhawuhi Wirupaksa ndikakake pGpulih. Ifaewuewu wanuua kang mati k6slt6s kretane lan k6tujah jarane.umraksa maju ing rananggana n6dya karo t6kane manuk gagak pating bl6b6r nyamb6r-nyamb6r. b6dhah w6t6nge. lakuning kreta prasasat ora ngambah bantala. pdpulih. I\[aatus-atus maewu-ewu mal6ksa-l6ksa kehe rasdksa kang mati dening j6mpalinge Sang Raghuttama kang lumEpase saka g6ndhewa mbarubul anaravrata.'asanane l/rahodara palastra pinupuh gada-wr6ksa dening Anggada. Sumurup kanca-kancane akeh kang mati. Sasirnane ras6ksa tdlu iku. Wadyabala lvanara lan rasdksa padhadene ngalami karusakan g6dhe. Jalaran sainwadya- lan pabaratan dadi padhang. para rasdksa kang isih urip buba: pating slEbar ngupaya pangungsen dhervedhewe. saya kagila-gila galake. Dumadakan ana sindhung-riwut sumiyut b6bar6ngan Sapatine \Virupaksa. l6hu mari mul6k kum6lun.

f. jGmparing g6ni kang a$awe sirnane sato galak lvarna-warna t u'"g'prti"g bruUui m6tu saka j6mparinge Sang Rawana' j6mparing maneh' jEm-paring Sang Dasasya tumuli nglOpasake kang pin-angkane saka Bathara Rudra. j6mparing iku ng6tokake s6njata musala- irir"fr-matah mul6k ng6b6ki g6gana. Sang Dasanana saya riwut tandange' Dumadakan dhan16dhaning |anji-panjinu pr'rt.i (f... p6pindhaning murube panggalihe kaya Sang Hyang TO"'d-. nyandhak kutrta ingambat-ambat ing asta karo nguwuh sora : . wapen = Indonesia : senjata lstti)...sai6mahrajaputraikukapidharagu.Jho.rk".. sandlika sirna jOmparinge Sang Dasasya kang pinangkane saka Bathara Rudra. limpung iku tug6l ana i. Majune priyagung t6lu iku ing ragoden : nanggana pOpindhane kaya Ttipurusa (Walanda : de drie : Brahma-Wisnugrahta-Wisnu-Qiwa = Indonesia : kdtiga dewa Siwah). Rama ! Ayomana arinira si Lahsmana ! pipindhane Mongla wurunga muti. amarga rumangsa ora bakal kewran lumawan mungsuh t6lu Jamparinge Sang Dasanana luwih dening hebat kaliwat-lirvat.ri + agni = Walanda : de drie vuren = Indonesia : ketiga upi).g. lan l6t sak6dhep netra kretane j6mparinge Sang Raghawa' *"f. Ora luput pangincdnge Sang Dasasya. sang amb6k #4"9r rcngtcaifripa (Ratu L6ngka) ora ng6dhap panggalihe' iku.. Kanthi ." (Syamogha. slnga. bang6t nggOgirisi' Sawise i.. kunta ngEnani lambungeLaksmanangantibuhrl.rging Sang Rawana ora nandhang brana. j6mparing Asura t<an"g barAng lum6pas saka gOndhewa banjur ng& iot ut. Kanggo nangkis sanjata maneka warna iku.yi syamogi'o. amarga panggalih ngigit-igit.ake Laksmana lan wibhisana.'"tit iu" jura"e mati kGtaman panj6-n6ngane .'Ap."Uart.iut" r<at6 n"ge6r J6 mp arin ge Laks m ana' Sava mun tab pan ggalih e pranu Dasamuka.ftin. sardula (macin) lan naga kang galake kagila-gila' Agni iurg n"ghi*" mal6s nglEpasake Agneyastra (Walanda : door derva panah hadiah dari g". safa g6ndhewa..u*uaunu ngasta limpung ditlorongake marang mungsuhe' Nanging sadurunge ng6nani Sang Raghawa.? .u. Sang Daman"coiot onlat saka kreta..Jheweke kdtiban kunta ihi kang araning sanjahane Frabu na. salugune Bagadatta Ratu ing Bahlika). priyagung t6lu kang b6bardngan maju. . hiksa Sang Sumitrapuha (Laksmana) kantaka' -S. *"ii"g i"g bantala. R"ghawa bang6t nawuFrg sungkawa lan ng6mb6ng waspa' sang Ramabhadra nglapasake Gandharwastra.

Wibhisana enggalenggal atEtulung. Sawise kreta sam€kta. Sang Kapindra la. sanalika tatune Laksmana ilang. banjur mundur. Prabu Dasamuka. Sang Raghawa. ngawe ras6ksa didhawuhi nyam6k_ takake kreta kans luwih dening toguh-santosa darasan turanggane pisan. kunta ftang tumancdb ing lambunge dilolos.h *ir lrbr. tatune diusadani sarana ditetesi banyune osadhilata. Sang Dasawadana tumuli nitih. engqalenggal ny6dhaki sang ari. Laksmana dirangkul.n sagung wadyaba. Laksmana dibopong digawa mundur saka pabaratan.la wanara bang6t suka amarwatasuta. lan dheweke banjur eling purwa-dul<sina.Sang Khpindra nj6rit.d^* l""rr'*Aa& 5"^erlraA* r"'*"^.n A. w 237 . mustakane cliarasi.-* ttv+Uf tU . sawise nglOpasake san3ata kunta ng6nani Laksmana. kanthi kusir pinunjul kang bang6t l6bda mangreh turangga. Sumurup Sang Sumitraputra wis waluyajati.Irytt** ry a. kuda ki n6tap mlayu sumGmprung. para siddha (satGngah dewa) lan para r6siga_ na ing antariksa padha tr6nyuh lan kamiw6las6n. kagawa saka bangGte suka-r6naning pangealihe.'Ol/. Buku Ramayana abasa Jawa-kuna bab XXIV kaca 2TB sloka angka 13 mratelakake mangkorr' : e. gum6rit lakuning kreta ng6n6r clununge Sang Raghuttama.

Tdg6se kurang-luwih mangkene

:

Was-sum6lang panggalihe Bathara Indra, nguwatirake Sang Rama bakal asor ing yuda. Kanggo ngawekani (aja nganti Rama kasoran), pani6n6ngane maringi -jGmparing GUHYAWIJAYA, (yaiku) Brahmastra fi6mparing kang pinangkane saka Bathara Brahma) lan kreta-p6rang; ora liya kusir MATALI kang didhawuhi tansah rumdksa (karahayone Rama). Sang Raghuputra munggah ing kreta-s6sotya endah karo sang ari (Laksmana).

Katrangan.

1. 2.

Sang Matali iku dewa, kusire Bathara Indra. Ing carita,,Bagawan Ciptaning", Arjuna munggah m6nyang Kahyangan (ditimbali Bathara Indra) nitih kreta kaswargan, sing ngusiri kreta iku iya Sang Matali.

Sadurunge p6rang-tandhing lumawan Dasamuka, Sang Rama durung kagungan j6mparing GUHYAWIJAYA. Mulane ora b6n6r yen saw6neh dhalang nyaritakake ,,patine Subali jin6mparing GUTilAWIJAYA denrng Rama", sabab nalika mrajaya Subali, Rama durung kagungan j6mparing Guwawijaya.

3.

T6mbung ,,Guwawijaya"

iku salugune kliru, tanpa tEgds; b6n6re ,,Guhyawijaya", wondene t6g6se, miturut Oudjavaansch-Nederlandsche Woordenlijst door Dr. H.H. Juynbol! : Guhya = te verbergen, geheim, geheimzinnig (untuk disembunyikan, rahasia, dengan diam-diam).
Guhyanama.= geheime naam (.nama samaran, Jawa : j6n6ng sOsinglon). Guhydgastra = geheim leerboek (kitab pelajaran yang dirahasiakan).
Dadi, t6mbung, ,,Guhya','ringk6se at6g€s : wadi (w6ra-adi, rahasia). Wijaya = overwinning, zcgevierend (kamSnangan, kejayaan).

Guhya',vijava = kemenangan (ke.;ayaan) kang winarii, kamGnangan
(kejayaan) gaib.

4.

Ing carita padhalangan, kreta-p6rang titihane Rama nalika p6rang-iairdhirrg lumawan Dasamuka, sinEbut kreta Jatisura. Sal6bare p6rang, kreta Jatisura ditinggal ana ing Ngal6ngka rin6ksa Prabu Wibhisana. Pamburine, kreta Jatisura iku rin6ksa Prabu Bisawarna (Dintawilukra-

ma), yaiku, putrane .Wjbhisana kang.gumanti jumen6ng Ratu Ngal6ngka, kang wiwit nalika samar--d nagara, Ngal6ngka banjur sinEbut nagara SINGGELA.

238

.

gapasa.

Banjuring caritane mangkene : Bar6ng Sang Raghuputra wis ana ing sajroning kreta kang kinusiran sang }aatali, para dewa lan rOsigana ing antariksa padha nyawurake gandhakusuma (walanda : welriekende bloem = Indonesia : bunga yang berbau harum). sang Raghuputra tumuli alancaran warastra maneh rurnawan sang Dasawaktra. Kang rinEpasa-ke dhisik dening sang Raghawa j6mparing Pazupatapasa, yaiku j6mparing ka'g bisa'ng6totrk" sula (walanda : werpspies = rembing) tanpa wilangan kehe rnurCk ing akasa. Sang Dasawaclana enggalenggal ngl6pasake j6mparing Bhujagapasa (walanda : siangenstrik = jerat utar. nnulaga = ular. Pasa = jerat). Sula-sula kang m6tu saka jOmparinge Sang Raghut_ tama sirna diuntal ula-ura kang pating brubur m6tu sala Bhuja-

Bar6ng priksa sanjatane sirna, Sang Ramabhadra jaja_bang marvinga-winga, tumuli nglEpasake j6mparing sing m6tune saka g6ndhewa mbarubul a.r*u*it"; ana siji sing ng6nani dhadhane sang Rawana, njalari Ratu L6ngka iku dhawah-kantaka ana ing sajroning kreta. sumurup ratune ambruk kapidhara, kusire enggal-enggal mancolot saka kreta t6rus lumayu, nOciya nzupaya pangayoman. Nanging, durung sapira dohe playuning kusir, Sang Rawana eling punvaduksina, jum6n6ng ana ing kreta. Kusir di_ u'uh, didhawuhi bali m6nyang kreta. Kagawa saka bang6ting w6dine marang gustine, kusir tumuli bali, banjur munggah m6nyang kreta maneh.

kabeh- sawise mangkono, Rama - Rawana banjur ngeiokate i6mparing__liya-liyane, g6ntig6nti lin6pasake. Ana j6mparing kang di arani Yamastra (pinangkane saka Bathara yama), ivrirclrrm 1ruka gandharwa), Barunasbra (saka Bathara Baruna), Guhyakastra

kang aran Indrakulisa = palu-godam Indra. pm). Bar6ng limpung iktr dil6pasake dening Sang Raghawa, ana ing ai<asa tOmlpuk karo Tlisula, wasanane sanjata warna loro iku g6s6ng bar6ng, dadi awu

Ana sanjatane Rarvana kang ampuhe kagila-gila, awujud Ttisula (lValanda : drietand = senjata bermata tiga), p6paringe Bathara. sanjata Ttisula iku dil6pasake dening surg'ir**"na tumuju marang Sang Raghawa. Kanggo nanggulangi sanjata Tlisula, Sang Ragharva enggal-enggal ngasta limpung minantran Indra_ kulisa (Dimantrani supaya ampuh kaya sanjatane Bathara Indra

239

(saka Guhyaka = jinising dewa), Asurastra (panah Asura) lan.liya-

Iiyane.

Amarga padhadene ngangs6g-mr6p6ki, dununge Rama - Rawana saya c6dhak antarane, tansah padha ub6ng-ub6ngan--kaya rodha, utawa kaya sapu sumorot kang pinut6r-put6r. Saka bantdre olehe ub6ng-ub6ngan, kang tandhing yuda ora katon c6tha, mung katon bund6r mubdng ak6kalangan, kaya kalangane Bathara Yama karo Kalamr6tyu llnaonesia : dewa l\,Iaut) kang pinuju k6t6mu, banjur p6rang-tandhing ub6ng-ub6ngan mangun
bund6ran.

s

Kagawa saka bang6ting bant6re kreta-p6rang loro titihane Rama - Rawana olehe tansah ub6ng-ub6ngan, bumi nganti kaya ar6p mings6d pindhah panggonan, tansah agonjang-ganjing. Sang Girindra (Walanda : de vorst der bergen = rajanya gunung, gelar Bathara Siwah) gondhelan puncaking gunung kang kaya ar6p jugrug-jugruga. Suwara kang k6prungu ing w6ktu iku gumuruh pindha gludhug, samodra kocak mawalikan pindha kin6bur. Ing g6gana para dewa lan r6sigana padha gondhelan planit, amargi kuwatir tiba k6jungkir sumurup jagat, planit-planit lan liya-liyane padha gonjangganjing.
Amarga di6nteni nganti suwe Sang Raghuttama ora ngl6pasngl6pasake sanjata pamungkas, Sang Matali banjur matur mangkene : ,,Sinuwun, mugi wOlasa dhat|ng jagat, sampun ngantos jagat saisinipun kAhj|ng risak dening paprangan puniha. Ing simu paduka ngangg€p entheng dhat)ng m|ngsah paduka, botdn mb€bayani. Sampun makatdn, sinuwun. Prayoginipun pun Raruana tumuntin paduha lipasi sanjata pamungkas. Manawi pun Rawana bot1n enggal-enggal paduka sirnakakAn, sag1d ugi dangu-dangu piyambakipqn manggih apus-kr-ama julig-culika (Indonesia : tipumuslihat licikJihai) ingkang leenging kangge ngasorak|n paduka. Piy amb alz ip un p unika aw atak c ulika-p o ra cid ro, sagdd nglela-ngle la m|ngsah (Indonesia : menina bobokkan). Scmangsa padulza katingal ueya-p€pelzu, piyambo.kipun lajdng ng*cakah€n apus-hrama nlurih unggul ing yuda".

,,Damar inghang meh pOjah jalaran tilas lisahipun, manawi dipun-sip?t, hatirrgal muntb sagAbyomn. Mahat|n p€aindhanipun p angamukip un D asamuk a, sahlangku ng mbdbay ani dh at| ng sin ft n hemawon ingkang cAhk kaliyan piyambahipun. Awit saking punika sinuwun, karsaa paduka tumuntdn mungkasi yuda mrajaya Rawana, supados ndam)l asr)pipun sadaya inglzang sami nandhang
240

Sanalika banjur ana mandamaruta sumilir (angin sepoi-sepoi basa). boreh-wangi sumawur b6barengan karo tibane agaru (c6ndhana) lan guguladhupa (ukupdupa) kang tansah kumukus. mangalEmbana kadibyane Sang Raghawa. Sawise nyawurake k6mbang ing s. lnuli Bar6ng sumurup Dasamuka palastra. (Parartha : Walanda : een anders belang behartigend. bedhoripun bayu-bajia (Wolanda : oruuteersst<trrn = Indo. inggih sang sarjana-sujana abudi luhur ingkang mdmayu ayuning bawana. prasasat ajur-mumur panggalihe \4iibhisana. Para suragana (rombongan dewa). b1nter. tiba ing bantala b6bar6ngan karo ambruke g6mbunge. sumingkir saking ngarsa paduka saha laj|ng suwita dhaftng sang PARARTHA . hanging wauratipun prosasat sami kaliyan ardi Windya utawi Himawan. Sang arya Raghawa tunyam6ktakake jdmparing Guhyawijaya pinasang ing s6ndh6nging g6ndhewa. jalaran dumados sahing pOdnut ingkang saklangkung alus. dhuh kaka Prabu pCpundhen kawula ! Ivlugi kar*a paduka mriksani dhatdng hawula. J\mparing GUHYAWIJAYA tumunt8n padulta pigunakakdn.rmparane sang kaka (Dasamuka). het heil uan anderen zoekend : memperhatikan hepentingan orang lain. para kapibala padha surak-surak karo k6plok-k6plok lan jingklak-jingklak. jalaran hawula. nr-Ony|pipun (utuluning j\ntparing) \laripun (]aruclha. Sedane habu Dasamuka agawe p6p6s-angl6s lan tr6nyuhing panggalihe Wibhisana. nuli l6nggah ana ing dagane.nipun". Saka bangGte nawung sungkawa lan tr6nyuhe.rcsia : angin dan petirihalilintar). Wujuding jOntparing sumorot kados surya. para R6sigana. Pm).. banjur matur mingkene : . lon Bothara Rttdra dumunung ing Dungka .'a : l6gokan. waspane tansah carocosan. L6t sak6dhep netra.PARAI{ARTHA. J|mparing punika tanpa p|pindhan ampuhipun. Wibhisana ny6mbah.Dhuh kakang Dasanana.. L6gokaning panah. Saparipurnaning ature Sang I\aatali. jagat dadi tintrim. un- 247 . para siddha (sat6ngah dewa) lan para makhluk TAR PAGATA (Walanda : lichaamloos = Indonesia : tak berbadan) padha as6santi . saha kapar|nga paduka paring pangaksama dhat|ng kawula ingkang kalis ing panandhang. salirane l6m6s lir linolosarqb6balunge. (Pungka = \/alanda : gleuf = Jav.jaya-jaya" karo nyawurake k6mbang saka antariksa. mak clorot ! Thal ! Janggane Dasamuka sapuluh pisan tug6l k6t6ngg6l j6mparing Guhyawijaya.

biratAn sunghawanira. Sang Raghuttama kamiw6las6n. ueruloekt : Indonesia : keiahatan. Mbolzmanaui anggen paduka botOn karsa ndhahar atur pamrayogi kawula. manawi tiyang. Yoyi W'iblti' sana ! Wis ta..saklangkung awon. boten paduha pituhu'' namung paduka angg|p kados suwantOning groiogan sewu": . mulane 242 q a . mulane oanjur uglOlipur mangkcne : .sapuniha leanyatan ftrAsing pangintdn-intin hawula. makatdn punika nama atindak durako. tttlz membahagiakan orang lain. sirna h arahay onip u n.hoogste waarheid = hebenaran yang tertinggi).Paramartha Walonda : de . Aia sira susahake patine Sang Da:asya. inghang namung tansah iumurung wha nggunggung (mangaGmbana) dhatAng karsa Paduka". amargi bot)n wont€n pamrayogi uta' mi inglzang padulea tanggapi. terkututt. Ndulu Wibhisana kang wis sawatara suwene pij6r rnacaudrasa (muwun) katon nalangsa k6ranta-ranta. Pati-pataka : mati terkutuk karena berdosa besar). Dheweke pantls ingal|mbans.. tilar kadang ingkang lajOng ngAmpali darjana. iahat. sahlangkung agdng cacad paduha". Mangkono samba".'karmaphala" (wohing pindsmOl). Adhuh hcha Prabu. dosa. Sabda rahayu. Kauulo ngru' maosi darbe kuu'ajibon tumut rum?ksa ayttning batt'ana. Nanging punapaa pangandikanipun eyang Baga' wan Sumali ugi bot|n paduka praduli. lzehancuran. ntilani' pun kAncAng tukad kotoula. zonde. inghang tanpa ancas luhur anggenipun tilar kadang.undhuh-undhuhaning wohipun pandam6l paduka wont6n ing donya"... uerderf. uasananip un lai6 ng ngalami P ATI -. (Pataka : Walanda : misdaad. amargi seda paduha sanes seda utami. kOpaksa kCdah pisah haliyan paduka. misdadig. jalaran hawula kaprAnah kadang taruna. j|r patine hadangira wr1dha iku mati utama.PATAKA. Nalika sami wawan-r€mbag wontdn ing pasewalzan. puniha. inggih inglzang kawastanan . Paduka tansah nggAga rdmbag ingkang l6pat' rAmbagipun para nayaka mnntri-bupati ingkang sugih pamrih. bi' lih tiyang inghang namung tansah tumindalz sakai€ngipun piy amb alz. saking pinisApuh ingkang Dbda ing kawruh. manah hawula kOcuwan saha g\h.-s6bute Wibhisana. Wondene ingkang murugalzOn sttsahing manah ltawula. haha Prabu ! Makat€n hawont)nan pa' tluka. Seda padttka ingkang makat€n puni' ka. amarga ing nguni rlfs mbangun tapa. saha sirnanipun para kadang'hadeyan punapadene para uadyabala.

ngrungkdbi agama. Mangkene. matine sin€but moksatmak a. (calzrawartti = walanda : wererdheerscher = yang memerintah jagat. amarga ora ngtcira ing yuda. p6dhotan 4 .ni kebebasan). sira pantos siniwaha para rasoksa. Dadi.. Kas6but ana ing layang Lagu Jawi jilid Iv.. samdngho gumantia jumAn|ng Ratu.7. Katrangan..s ziel uerlost wordt : helepasan jiwa. yang jiwanya mengala.6 .ati w€ning pincha kaca (partgilon). ngSlilut piwulang suci. amarga prabawaning kaagunganira suci-murni. raja dunia).a pera durjana padha mratobat. Nagara L|ngka pulihna ran ayomana. patine Sang Dasawadana kol)bu patinirtg pahlawan. mulane aja sira susahake. 243 . (Moksa + atmaka : Walanda : wien. udinon supa). bima padha kasinungan. laras pelog path6t n6nGm. Sing mpa mati ngamuk ing madyaning rana. dhawuhe sang Raghuttama marang lYibhisana kamot ing t6mban-g gddhe patrasuratma lampah 1?. Dheweke aran mati utama. wondene sira.hasusra cakrawartting jagat.

L z^4 ttt. e & o:ii.r.si rg.i FlEesT U@ @q c frla+ tr A -.1 cln q7.1. a $ ry|f w a AJ.1 ng E? /rO?\ nV re AA 53.juijj uy n2eSrter Fi f! ?.t.z. eO n\ .u E o q. @ s. 4 : e-0 U\ "0. tr5 rFE 3 E iiiTsEEi tr \__ * "i'3 \d TN'.?a. "0 - rr-rr-J ns? u . 19. ern un dt. H7 oil. . r. .7r7 G \ OaO /d erts?EFGTsazi-sa 2.' t{. cD -_rJ ?.i Ag. L.&j'E. 1L?.-'8. liila6 ls *tfi-ri sE s 3 3 56 n-a. eO7 $/.t. 3 4 t 5 7{a g"i. alt n0 yg s. fi.1.iffies-r .: m 23 tr nl.a. . sEs oiiti.iE.. tr Nt \ /.653 t lz E-.!93 t @ tfie tg? - L trz.-. t e.W. & E Tt 6 o Y.Q -7*\'0 n'wB 7*\r0 . ry d €] arr) cl a s&ffiieprrr.t" 3 Vr:i o D*-rotn q. 2.

750. (S. SMP .- Bisa dibeli atau langsung kePada PenerbitnYa: C. SPG RP 750.25974 Surabaya.- | (S.- Untuk SPG di Toko-toko buku di Surabaya. (S. Prawirodiharcijo) ll (S. &lo (R. Prawirodihardio) Burat Sari Untuk sPG iilid iilid Silsilah Wayang Purwa iilid Untuk SMP.RP 1. Rp '1.(S. Padnroscekotio) iilid lll.BUKU PELAJARAN BAHASA JAWA. " t v - Buku-buku baru Penerbitan C. Padmosoekotjo) iilid ll.. lV.V.V. Burat Sari SPG iilid l. menurut Surat No.: 516/1 04. Padmosoekotio) SPG SPG lll. liC 16 80 . . (S. . Silsilah V/ayang Purwa jilid Untuk SMP. ll. Penghela 2 (atas) Telpun: 41 169 . Padmosoekotio) RP l'350.M.500. Soetardi Soeryohoedoyo) RP 650. Pepali Kiageng BP 300. Padmosoekotio) Rp '1.- Urip Baharia (M. Padmosoekotio) (S' Padmosoekotio) Rp 1. (S.(S. Silsilah Wayang Purwa iilid Untuk SMP.500. Samoed Sastrowardoyo) Untuk SD.- SPG l. "CITRA JAYA" Jl. Silsilah Wayang Purwa lilid Untuk SMP.500.tanggal 1 Agustus 1980 adalah sebagai berikut: ItJlemetri Basa Jawi Memetri Easa Jawi Mernetri Basa Jawr Untuk SMP.CITRA JAYA" yang telah dinyatakan lulus oleh Tim Peneiiri Kanwil Departemen P dan K Propinsi Jawa Jimur.

crita sarnbung-sinambung. Kajaba saka iku panjenengan iya saged maos andharanandharan kang gegayutan karo prakara pulitik. lan kawruh-kawruh liyane kang dibeber kanthi cetha lan gampang dingerteni. Metu saben dina Minggu.Jaya Baya" sing jenenge wis kondhang wiwit taun 1945. Kotakpos Surabaya.- ' Mundhuta dadi langganan saiki uga. l(X).. ekonomi. mawa samak rinen gga gambar manca-warna.MINGGoN . Isih katambahan maneh waosan-waosan panglipur wuyung kayadene : crita .cekak..U.gambar lan sapanunggalane. crita . lan kagur"ran Jawa anyar kang wis kalarasake karo kamajuaning jaman. panggonane ora ana maneh kajaba kalawarti . Penghela 2 ( atas ).' Cekake isine pepak. T. kandele 52 kaca. .lfapa T8aya" fy' tI I \'lanawa panjenengan kagungan kawigaten marang bab-bab kang gegayutan karo kabudayan lan kagunan Jawa kang adi luhung. a I . Jaya Baya Jln. - 25O. Regane langganan sesasi mung Rp 1. Ora ngemungake kabudayan lan kagunan kuna tinggalane para leluhur lan para pujangga kang wis kasusra. mentes lan mirasa. nanging kalebu uga kadubayan.

Demak sampai ke jaman lUataram.. kertas HVS. Berisi cerita rakyat muiai jaman kerajaan Galuh. Tidak sedikit episode-episode dari Babad Tanah Jawi telah diangkat ke pentas teater tradisional Jawa karena keindahan dan nilai-nilai dramatik ceriteranya. Jakarta.3 BABAD TANAH JAWI Agar supaya Kesusastraan claerah clapat dikenal dan dirrikmati seluruh bangsa.i tertulis dengan huruf Jawa rlalam bentuk. Barangkali benar apa yang tertulis dalam Ensiklopedia Indonesia (Van Hoeve.Yang jelas. Dr. Bandung 1953) bahwa babad "melukiskan cara pandangan-pandangan bangsa Jawa terhadap sejarahnya di waktu lamPau". bacalah buku ini.. Ukuran buku : L4 X 72 cm. Soervito Santoso berkenan menyuguhkan Babad Tanah Jawi dalam bahasa Indonesia./au. . L{ajapahit.500. Pajang. babad merupakan sttatu karya sastra Jawa yang tinggi nilainya. cetak offset. Harga Rp 2. Dr. Kini karya besar tersebut diceritakan kembali dalam Rahasa Indonesia huruf Latin oleh seorang ahli Kesusastraan Jawa. tetapi juga bukan sekedar legenda atau dongengan belaka.-. Soewito Santosa. tebal : 282 halaman. yang beiarti jtrga menrpererat kesatuan dan persatuan buclaya Nasional. Petrgging. Babad Tanah Jawi memang br-tltan sejarah dalam arti yang lazim. Versi oseli Babad Tanah. Kalau anda ingin mengenal kearifan.puisi mocopat. Pejajaran. kebijakan dan keadiluhung-an Jawa. l j .--*--- .

Yasadipura II.R.Q-o" Panuluh. S6rat 33. S6rat .* t . 5. Koescemadilaga' K. Ranggawarsita' 29. irz. Bhagawadgita abasa Indonesia . Pendit. 19.Parwa I ing lVlahabharataParwa II 7. Sabhaparwa abasa Jawi-kina .R. Yasadipura Bratayuda 22. t .R. Mahabharata mawa sastra Jawi .0.Dr. Ng. Ng.A. Ng. 10. Partakrama 32.Parwa XV ing Mahabharata. 25.R. Wirataparwa abasa Jawi-kina Parwa V ing Mahalha14ta.Njoman S. S6rat Wiwahajarwa . S6rat Srikandhi maguru manah . Ng.YogyakartaR. Kalawarti Padhalangan Panjangmas . Mosalaparwa abasa Jawi-kina . Ng. Ranggawarsita' 28. S6rat 29.R.A.Prof. . Bhismaparwa abasa Jawi-kina . S6rat Dewaruci . S6rat Arjunasasrabahu ( 6 jilid ) .Iagalabilawa . Tantu Pangg6taran 6. S6rat . g4. Ud-yogaparwa abasa Jawi-kina 9. pANGRIpTANIPUN BUKU "SILSILAH wAYANG PURWA MA\IA CARITA'" 1. Mahabharata abasa Indonesia .S.R.Parwa XVI ing Mahabharata' 13.I' Ng. S6'rat Pr6giwa .P.Ranggawarsita' 27.Empu S6dah. S6rat Rama . Mahabharata (kalawarti) 18. SSrat Wedhapurwaka M. Sdrat Lokapala . S6rat .ctcaRau DAFTAR KAPUSTAKAN ( BIBLIOGRAFIE ).a. Ng. Hariwangsa abasa Jawi-kina . Dr' R' Ng' Poerbatjaraki *r. S6rat f"prrttakan Jawi .Himpunan Budaya Surakarta 20. surakarta. Koesoemadilaga' njantur 36. S6rat S6mar R. Asramawasanaparwa abasa Jawi kina .R.R.Djajapoespita.Sindoesash. Swargarohanapan/yaJawi-kina -ParwaXVIIIingMahabharata 15.Yasadipura I.B. Adiparwa abasa Jau'i-kina .Sindoesastra' 35.K.IVi' Soekir' 38 S6rat Abirranyukerem ig. Kalawarti Padhalangan H. Sasradiwirya' 37. *.Parwa XVII ing Mahabharata. Pakampalan Theosofi 17.Priyohutomo' Sindoesastra' 31. S6rat Sumbadralarttng .R. Ng. Bagoes Soelardi' . Bharatayuddha abasa Jawi-kina .R. Yogisrvara ? 2.P. Ng.oleh . Uttarakanda abasa Jarvi-kina 3. NH: Sindoesastra.R.Romo". S6rat tuntunan natah lan nyungging ringgit . S6rat Bratayuda R.Ng. Ng.. Ranggawarsita' jarwa s6kar I\{acapat . 4.Parwa VI ing Mahabharata' 11 .M. S&at Paramayoga . Yasadipura II' 24. Prastanikaparwa abasa Jarvi-kina .6-p. 74. Ramayana abasa Jawi-kina .R. 16.Yasadipura II' Pustakaraja 26. Mintaraga gancaran 30.Panva IVing tr{ahabhirataing lvlahabharata8. 21. Ng. Ng.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful