anku saya mundhak g€dhe".

Sawise nggagas rnangkono, Sang Anilatmaja tqmuli cancut tali-wanda, banjur _wiwit ngrusak wit-witan ing sajrone taman, karo s'esumbar : ,,Endi ras'dksa sing ora trima lan rumangsa woni, mrenea, tandhingana si l'laruti !".

85. HANUA,{AN DIOBONG, NJALARI KOBARE PRAJA ITUCTA.
Jalaran diobrak-abrik dening Hanuman, wit-witan ing sajrone taman kang isih ngad6g katon mobat-mabit, kGmbang-k?mbange padha rontog, sarine k6mbang (Indonesia : tepungsarinya) padha kabur, katon mul6k-kum6lun kaya kukus. Keimbang-kembang plasa kang awarna abang padha tiba, satemah njalari ing taman kaya udan g6ni, katone banget ngg6girisi, sumorot kaya g6ni pralaya-

kala (ing w6ktu kiyamat). Kidang, menjangan lan kethek kang manggon ing taman iku padha lumayu saparan-paran, amarga w6di sumurup udan giini.

Lagi sapanginang suwene pangobrak-abrike Hanuman, witwitan ing taman Udyanawana (Asokawana) wis akeh kang rubuh
kabarubuh, pang-pange padha s6mpal karapal, suwarane gumuruh

pating grubyug pating jr'dthot. Para rasOksa kang njap taman Asoka (Asokawana), amarga saka giris-mirise, padha lumayu asalang-tunjang m6nyang kadhaton, n6dya ngaturi priksa marang gustine. Sapraptane ing kadhaton, manggalaning ras6ksa kang jaga tgman matur mangkene : ,,Sinuwun, Sang Suraripunatha / (Walanda : heer der godenuijanden : Jawa : ratuning mdngsahipyn para dewa). Kawuningana, wont€n Mahawanara saklangkung digsura atindak kurang-ajar ngobrak-ubrilz taman Udyanawana. Wiwit rumiyin, dalasan para deu,a kemawon sami ering dhating tsman punika, punapu malih parc manungsa, sami ngoji-aji. Hla hoh sapunika wont€n wanara, jinising hewan asor, inglzang botOn
ering, mandar wanuh-warli ngrobasa taman Asokawana. SrOngenge ing wanci tA ngan ge saklangkung bA nt er sumelet soro tipun, nan ging mancwi wontdn ing sanginggilipun tuman paduka puniha sorotipun laj|ng asr6p sanalika, awit saking eringipun dhetdng taman
Udyanawana. Angin prahara sindhung-aliwawzrr ingkang bant€ring sumiyutipun ngglgirisi, ngantos ing ngrika-ngriha kathah uit rt-

L26

pun-togahen kemcwon".

bah pating glasah, dumuginipun ing taman paduka, saking eringipun, nididipun angin punika lajdng sumilir alon. Bot|n nate won_ fin rdmbulan kantha utawi r7mbulan panglong wontOn ing sanginggilipun taman parlulea; ing salaminipun, sabin ing wanci dalu, frmbulan aj6g purnamasidhi madhangi taman Asokawana. Hla kck sapuniiea, iinisipun kewan asor kenmwon, u)anara nisthadama, haduk wani ngrabasa Asokawana. Sinuw,n, taman paduka tomtu badhe sirna, manawi tindakipun u)anara digsura punika di-

Saparipumaning ai:ure ras6ksa kang jaga taman, Dasamuka krodha, pasuryane marbabak abang, tumuli dhawuh wadya ras6ksa sakothi, ndikakake nyekilTmrajaya sang Maruti. warna-warna sanjatane para rasOksa, ana sing nggawa limpung, parasu, gada, g6ndhewa saj6mparinge, lan liya-liyane. praptane ing t"-an, puru ras6kia padha surak mawurahan, suwarane prasasat -rrr6ngt 6, wiyat.
Pawanasuta mangkrak-krodha, m6re-m6re, suwarane pindha suwaraning m6ndhung kang agawe l6buring jagat ing w6ktu kiyamat. Dheweke mancolot mGnyang wit katimang ing sacEdhake gapuraning taman, kanthi w6weka-waspada m6thukake mungsuh sing lagi gumrudug maju. Para rasEksa tumuli padha namakake g6gamane karo tum6nga. Ana sing nj6mparing, ana sing nlorong_ ake l6mbi:g, ana sing nguncalake jir6t (kala), ana sing-mbandhil nganggo watu sak6bo godhene, lan liyaliyane. Nanging kabeh sanjatane rasEksa ora ana kang nganti ng6nani salirane sang Ivlaruti, mandar padha bali sinab6t ing gada wr6ksa, akeh rasGksa kang k6taton k6taman gdgamane dhewe-.

tandange Sang N{aruti.

Ana wit c6ndhana g6dhe adawa, iku dibadhol dening Ha_ numan' di6nggo mupuh para ras6ksa. Akeh rasGksa kang k6t6nggol mati ngringk6l. Ana sing sumamburat muncrat g6tit tin ut6tI, ana sing tatu w0t6nge nganti m6tu ususe, ana sing putung sikile, ana sing p6pds pupune, ana sing r6muk wangkonge, *u ,irg g"peng-pendeng sirahe, lan ana sing manculat mripate. Bar6ng sumurup kanca-kancane akeh kang mati, ras6ksa-rasGksa kang isih urip padha lumayu ngg6ndring tan tolih wuri, giris-miris ndulu

,, A d h uh sinuwun, Sang Suraripunatha ( ratuning mingsahipun dewa), kawuningana ! Wadyabala rasOhsa sopnrongin aging sami kasambut ing yuda dening Song Wanaraseta, d1damAhpun-ayuda

127

)nehpttn raseksa ingkang saged sbhsa inghang rumiyin sampun sami misutuur sakti, lumawan wanara sat,unggal boten wonten inglzang xged males rnrawasa- wanara plmapa punika gusti, hadibyanipun kok sakhngkung ngedab-edabi".

iu" io"it is dAdintil sarana gada urihsa, botAn wontAn dedang,engingi piyantbakipun. Para ra-

sirna ginbpl,oh ing wreksa. Sahing titis-wasisipun wanara anggeni-

Midhang6t ature wadya ras6ksa mangkono iku, Sang.Dasa' rvadana saya muntab panggaiihe, satEmah banjur dhawuh marang watlyabala sinalir (prajurit p6'pilihan) sabr6Eada, nclikakake'nyirnakake sang Pawanasuta. sing uwis-uwis wadyabala ras6k,u p"pilit,,n iku bisa nyapu mungsuh nganti tumpes-tapis tanpa sisa, a*arga banget wasis marang ulah-g6laring baris, lan l6bda nandukake sawarnane g6gamaning ayuda' Para warganing praju' rit sinblir iku pawakane katon kukuh-bakuh tdguh-santosa, wujude nggegirisi. Brengose ketel, warnane ir6ng nggameng, siyunge papat p-uat u pating crongat lan sumorot prasasat kilat; mripate priksa amua tur mlolo-mand'elo. Para surawara giris-miris manawa (Surawara = walanwadya raseksa kang kaya mangkono wujude. da : voortreffelijkste der goden = Jawa ; dewa linuwih)'

PraptaneparaprajuritsinOlirras€ksaingtamar^tumulipadha namakake-gfuamane kanggo Elrawasa sang Anilatmaja Ana sing ngldpasake-cakra, ana sing nguncalake jir6t (kala), ana sing n:ainpting, ana sing nlorong lEmbing, ana sing mhandh6m watu glarri hn-liyaJiyane. Warna-warna carane para ras6ksa.olehe n6Iya mrajaya mungsuhe. Nanging kabeh g6gamane raseksa kang wis lumtipas saka tangane padha kontal kdsingsal kdsab?:t gada-

wr6ksa kang diobat-abitake dening Sang Anilatmaja, mandar akeh gdlaman kang tibane natoni awake rasbksa kang duwe gGgaman iku dhewe. anilatmaja mut6r wit tal g6dhe minanglra sanjata gada-,v6ksa, kanggo malds mrau,asa para ras3km. Gada-wrdksa iku wolawali diunlha, didnggo mupuh murrgsuh. Sabein dipupuhake sa' ambalan, rasdksa kang katiban akeh sing sirna, pirang-pirang kang mati pating j6kangkang utawa njr6babah ndh6pani lernah. Ana ra' .air"^ri"g-pacan siratre, ana sing r6rruk gulune, ana sing b6dhah dhadhane, ana sing suwek w6t6nge lan modhol-modhol ususe. Sa' w6netr raseksa ana sing lumayu dioyak dening Anilatmaja, barang kecandhak pinupuh g6g6re, arhbruk, nanging banjur bisa tangi ma'

L28

diiinggo nyawat Syaksa. dewangga awarna abang (cindhe). wite gedhe tur dhuwur lan sumorot pindha ke'ncana. Hanuman mal6s. awahana rata. kelat-bahu. nalika ngrungu pawarta ru. satemah mung kretane bae kang kena. apdparab Syaksa. Kang minangka godhonge parijatha yaiku : lungsir (Indonesia : sutera). ali-ali. Syaksa tumuli mangkat menyang taman nedya lumawan Wanaraseta. parijatha iku ji nise wit kang endah-peni n'engsemake. lan jamang padha pating klebet (Indonesia : berkibat-kibar. nyempal pang saprangkul gedhene. gelang. brahmasutra (tali brahma). nanging durung nganti jemparing iku lumiipas. nanging ora njalari busiking kulite. rGmuk.rnaja. diincengake marang mungsuhe. amarga dienfei-ri nganti sawatara suwene cra ana maneh raseksa sing teka. Nanging Syaksa endha. sake taman Asokawana lan sirnane parijatha. ngrungkuk nyiJkukruk. permata mahkota). Epang-6pange parijatha ginub& oncen-oncen mutyara lan sinelut ktincana.Sanghararaja (jemparing pamunahing satru). Syaksa wis njungkel ketdnggel panging kayu sirahe. Kanthi banget muntabing ati. lumayu nggdndring mulih tanpa tumolih.neh. kagawa saka bangeting giris-mirise marang mungsuhe. Hanuman banjur ngu- 729 . raseksa ikr-r wis mati dijlogi dening mungsuhe. Kocap putrane Sang Rawana kang banget sekti mandraguna lan sudira ing rana.Jdmparing ngenani dhadhane Hanuman. sirna satunggangane. Sawise samrikta gegamaning ayuda. dirada utawa turang€a. Ana uga raseiksa kang luput saka pamrawasane Sang Anilatmaja.. nanging banjur sinapu dening Sang Bayrvatmaja sarana gacla-rvrelksa. dadi lan patine. Ana raseksa gagah-prakosa t6ka awahana kreta. Ing sapatine rasdksa iku. n6aya apOputin. Syaksa tumuli menthang langkap nedya nglepasake jemparing . kroncong (g6lang sikil). Kang minangka uwohe parijatha awujud anting-anting. muntab banget atine. katon rengkeng-reng}'eng mbrangkang. sak PARIJATHa kang ana ing satengahe'uaman. Syaksa mOnthang ge'ndhewa kang wis pinasangan jemparing Ardhacandra (Walanda : halvemaanvormige ptjl = Jawa : panah kang bedhore awangun satdngah riimbulan). nanging durung rganti lumepas jemparinge. Satekane ing taman. Ana maneh raseksa awahana kreta karo mentharrg gdndhewa nedya njemparing Sang pa'wanal. melambai-lambai). sumping lan cundhamanik (Indonesia : permata ubun-ubun.

Ilangliarvan. nanging yen ditututi dheweke tumuli anjiog ing burr. dijojohake marang raseksa kang wani ny6dhaki' Para rasdksa rumangsa k6bipuhan lumawan Hanuman. Indrajit bang6t ngigit-igit atine.i.ra.Heh para ras1ksa .llanawa si Rawana hrodha lan banittr ng|toni 1.ngo rnara daktandhingi iien !". Sang Baywatmaja nglayang m6nyang pi2i3v1g. saya suwe para ras6l<' Indrajit saatinesayarnangkAllanawakesayak6siil'Bar6ngpararas'iksa wis katon sayah-lungkrah.candhala. prasasat tanpa kr6kat. ma' . Hanuman methukake karo sdsumb it : .ora n6dya mulih. ngirid wadyabala kang wis digagala. Mangkono carane Anilatmaja wola-wali mrawasa ras6ksa.. p6pindhane kaya gunung waja sinosog ing wr6ksa. Manarva dipr[p[ki ras6ksa. dipupuhake marang mungsuhe. majua ! Tandhingana iki dtttane Sang Ramaclewa. g6dhene lan bantdring lakune.'srtpa-va krasa s6gil'r awake sarta pulih kakurvatane. dhesagara. lan ni:dya adus. putrane sang Rawana kang bang6t skti mandraguna. Kretane IndraJit bang-et nggumunake apike.-ar?p t6kane Ra' wana ng6toni yuda. Aja gdnti mara. nr6s. Nanging kabeh j6mparing kang ng6nani Sang }{aruti ora u"u tung nlto-"ni. Anilatmaja banjur wiwit ngobrak-abrik tan-ran maneh karo ngare]-. Anilatmaja tumuli ny'dmpal eipanging wr'eksa gi:dhe. Sumurup ana barisan ras'dksa teika.'daya ngasokake salira. Sawise adus.. isi sanjataning aYuda maneka warna. muring-muringe Hanuman kaya diububi. clakcaosahe marang song Rantadeu'a: ntendoh stilea' Kocap kang t<aloka ing jagat Sang rajaputra Indrajit.ru*u o* bisa ngasorake Wanaraseta". Sirahe r6n aning p ang go lilt e ". kesit pindha tlaihit. Indrajit ng6toni yuda. Kanthi pratignya . kehe sabrtlgada. nganti mungsuhe iku akeh bang6't kalonge' 130 .Ing sapatine Syaksa. Dheweke wola-wali nye-mpal panging wreksa.ucl4 arOp dalzpotltol lan clahgatt'a ntdnl'ang thi daktundhingi. Hanuman mancolct tnenyang epanging wr6ksa. bar. sawadyabalane ngudani jamparing marang Anilatmaja. Amarga saya akeh rasdksa sing ngtubut.. ya pahlawan sang ueghananda. Amarga rurlangsa sayah awit saka suu'ene *Jt" . akeh kang palasc. sawise ngrungu pawarta patine Syaksa. amalga tanda-nge bang6t cukat pindha kiiat..

ora. sanq. Salugune. I{anuntan tttnruli linepasan jenrparing Nagapasa (Walanda : slangenstrik = Indonesia : jerat trlai') kang g6dhene padha karo wit tal.Rareng sltmurup rusaking wadyabalane. la-ak clorot ! llanuman lin]pasan jemparing derring Indrajit. Gulune ditigos. ore dijabr-rt. sulr'arane ngumandhang ing tawang. endhsse clidheploh. supaya tumuli bisa ket6mu adu-ar6p karo Fawana. Indrajit sau. lrkiulu kahananing mungsuhe kaya rnangkono. nanging ditogake hae. nutup prpune tekan ing dhengkule. ll'anara ala dtttane Raghawa ilti gauene nletna- . Karo nguman-uman Hanuman. Indrajit jaja-llang mawinga-winga. getihe diornbe. 131 . Jemparing tumanceh. Sang }leghananda prentah ngusung Hanuman menyang ngarsane Sri Raseksapati. Indrajit saya ngigit-igit atine. Ana sing mbithi.Hah ! teni. Saupama dherveke n'edya t6rus lumawan ing yuda. cliobortg rnengko. sumtimprtttrg. enggal ngetap tttrangga. ana sing nempang Isp. supaya Sang Prabu priksa yen kekuwatane Nagapasa tanpa timbang. suwaralle gumerit. Nanging pamrawasane para raseksa iku ora ana sing agarve busiking kulite Sang I\rarutasuta. ana kang nendhang. lakuning kreta prasasat ora ngambah bantala.. siyunge pating crclngat dawa. nringis katon untune kang landh6pe pindha bajra. pepindhane kaya riica rvdsi pinupuh ing palu timah. Para raseksa iku padha mrawasa Sang N{arutasuta kanthi cara 11'arna-\varna. Sumurup mungsulre kegubed ing Nagapasa lan banjur tiba. kena puptrne. Mak brug ! Hanuman tiba ing bantala. dawane <rra k6na kirrira-kira. Ketheh ala nistha-darna julig-culika. raseksa-raseksa iku sadhela-sadhela padha surak mawurahan. minangka cihna yen dheweke prauyata urahalvira (pahIarvan agung) kang banget takad (Indorresia : berhati talrah). Nagapasa dikirigake mdsthi tatas-rantas dening kasektene Hanuntan. tibane Hanuman iku ora jalaran sirna kasektene dening ginubed ing Nagapasa. njepit iga-igane. dipateni bae rali rttt'is. llangkono kandhane para rasdksa. Jemparing Nagapasa iku nggubed bahune l:lanuman. llanuman njararr niba.ian raseksa sing tanpa dosa iya diprajaya".adyabalane tumuli padha mlayoni kanthi pangigitigiting ati.

panggalihe ora wdngis lan ora siya'kaniyaya mamng mung . sabab kajabo julig-culika. sau'ise midhanget ature para rasiiksa. .Heh ratttning ras. nganti wani ngrabasa taman Udyanawana. sanajatt atindak cligatra salru julig-culilta". dtrcwek i'*prcn. bangilt k"amiwelasen. Apa iya keuan leang abudi candhala. wa' nara iltu tuis mraiaya rosiksa aheh.rnbrastha rJrijatta tin Katpataru.ih. suwarane gandklang n$rmandhang tawang : . maksude': Raivana. mulane ora harsa muring marang liyan. tzla kok ar6p Cipa-teni. Duta tanpa kanthi. Wctak'wanturrc Sang pi:eunjul jayeng prang' tiry{yt dirbe jAnAng ala. Sang Mamti tumr:li mojar. ing rasa sijngit ngigit-igit. satindaktanduke hewan diapura. mung siii thit.Wanara ilzi. Ape maneh kang nduta ahu ihi Sung Ramadewa kang bang.lan Par.. nyirnahake I(ilpataru. Adoh bang|t sungsate karo 732 . . koli. (Kalpa : iannn. ana rnungsuh tika ditogahe bae. Sang \Yibhisana ndulu Sang Bayulanaya kegub6d ing jirdt. ing ora pant|s manawa dituiolzake marang wanara.. Rawana : .Sinuwun.ksa ! Tanpa guna rrtltringira iku. Duta bot'dn hengiig dipun-prajay a..iane"' . basamuka).ijatha. tumindah saw^nang' wenang. Illanaua u)ong diina mdning bae. tur ki)gubdcl ing iir7t. rttisthi sirna kab?g..Wanara dhustha ' candhala-julig-culika iku Mangkono ng6ndikane Sang Dasamuka. kttdu diuriPi ? !".t luhur ing budi lan tansah m€mayu ayuning jagat. hawuningana ! Punilta uttjtLdiptrn \Yanaraseta ingkang ngobralz-abrik tsntan Asoka (Asokau'ano).Sapraptane ing kadhaton. Ripu = mungsuh' Natha = ratu-..Yayi Wibhisana ! Geneya sira ngeman tnarang uripe wana' ra iki ? ! wanara iku rak haldbu iinise hewan.Dhuh lzalza Prabu Dasawadarn ! llrtgi tuontina karsa padulea migatosak&r Dharmasastra (kitab sttci). sa- patenana !"' . Sang Bayusuta diaturake marang Sang Suraripunatha (Sura = dewa. lan banget panginane marang ingsun. mulane banjur matr-tr trarang kadange lvredha (Rawana) : . suraripunatha = Ratuning mungsuhe dela. Tartt : wrAhsa' rc'it' Kalpataru: wit peranganing uripe jagat)"- Mangkono ature para raseksa kang ngusung Hanuman. mangsa iya ltudtr luput ing pati' Ora hena ora dheweke hudu cliprajaya.. digsura lan siya-kaniyaya. praptane ing kadhaton.

Deui Sinta ofarna bali marang Sang Ramadeua. (Katta = napslt esn1o. luhur ing budi lan sudira ing rana. antarga panjinOngane mbrastha rasikss candhala angkara-murka kang d ad i l-e 6 thb lzi n g b u m i. aja ntelik ttarbeking liyan. yen nengi)nalte ivtha aran ntaclt.lan ngumbar hAhar|pan". Yojanabahu (Drighabahu). : rajobrana. nuruti diirehging ati .. polatane nj6nggur6ng m6m6deni. atintu di sabor-sarelt lan ldmbah ntanah. KaraDusana.ia gompang nzuring. Ya amarga kitaman j6mparing iku leang njalari patine Tathaka. A. aja njalari kowe tlarbe rasa sdngit ngigit-igit marang panjOn'dngane.to_ howe nungkul karananing atis ntarang sang Ramaclewa. g 0 I ah -gA hh ing j ag a t ".. nanging leabeh pakartimu ora I 133 . Dhanurdhara : lValanda : boogschutter : Jawa : satriva ahli nj€mparing pinunjut). Kang ltasusra ing 7'cgaf Sang Laksmana.Sang Raghuttama iku dhanurdhara tanpa tandhing ing jagat.. . Panjindngane kagungan j\mparing kang papindhane laaya Kalamrityu (Walanda : de god des Doods : Jawa : deuaning pati). Rawana saya muntab panggalihe.i.en ltowe mentitran karo priyagung loro iltu mestlti tansal. Pranyata luhur tindake Sang Ramadewa. G6dhening /ras6'h_ tene Sang Roghuu'a lan Song Kap. (Dharma = panggawe luhur. Alg. ldpasing bucline nyrantbahi bart'ana.rzrip ihtt ttTotlawa nggedheltalte kama aran nistha. rayine Sang Raghuptttra..h ltarahayon. kama. dhuwit). ora hono ora howe mOsthi tansah kasinungan dharma. I\{arica lan Wiradha. tttabuhan b€cih)". mdsttti di_ tampa hanthi rdnaning panggalih. Sanajan akeh gegddhuging wadya_ balamu sing sirna dening sang Ramadewa. mOnitrana dra.tantane ngg'eclhckna prmitran.Hah. pittindhone haya rnawa so/iro Himau'an. ora bakal l€nggana nlanawa lzoajalt n'tontitran.. pangandikane : .Il'lanawa ltorue hapengin ngalarni raltoyu-bcsrrl. mulane 1. netrane mrababak abang.tha. k[.nclra pepintlhune kqyo so.GAdhe bAbathene wong ntAntitran.a. Ai. Irlanawa haro Sang Roghawa lan l{apinclro Sugritua.. kalis ing sombekala tansc. sabab wadyabalamu kang dipoteni ileu padha awatak ala. nOdya mrajaya marang Sang Ramadewa. . Itlidhangiit t6t6mbungane Sang Bayutanaya sing isine nggunggUng kaluwihane Sang Raghuttamo. clene .ra. ngolanti seneng lan tunffam-ayi)tn. bangsat-kZparat monyet digsura ting_ gal tata ! Kowe ngahu dadi duta. howe kang tansah nguja angltara-murlta. artha.

io. Raseltsa si Yojanabaltu (Drgabahu). hla Laong nalilto samana Song Bali lagi perang-tantlhing ltrnmruan aclhine. hla holt 1'a clipateni. lYruhanamu ! Altu iki duta kang tinanggdnah ngupaya lan niimoni DewiSita. Si Nlarica. hla ralt jemparinge si Ranu ora bisa natoni dhadhane tbrus-tembtts ing rualikate. Olehe osor ing yuda lan nganti tunteka ing pati. .re Sang Dasawadana.gunggungn'tlt ntlt tlg oclh| tlhasor lta bar g e tlt o/. Ngobrah'abrik tamanmu ilzu cataning duta kang haya aku. anrurgtt aku ngobrak-abrik tarnan Asokawana lan rnroj. ntrajaya rnal:l-Lluk hang tanpa daYa". Pancen utis clacli tcatok-lage1'arte si l'larica. Saupartm sabtio. holis ing rasa u'elss. Hanuman kang olehe ngad€g aj6'g mbr6gagah kanthi polatan panggah'ora owah. omarga si \Yiradha clikroyole dening si Rartta . Si Tathaka. Song Bali. halalte ltaro si Rorna anlorga soho cilihing atine. apaclerte rrlro. Alie)riparing mungsuh $orano nglimpe. Kajaba saka iktt. Sanyatane para roseleso hartg cliprajata dertittg si Roilc iltu kang akeh-aleeh ras?ksa jirih-ringkih ingah'ingih rvxli g€tih. hla koh si kaya tindake duta.atane pancen ora sahti. Apa ora asoring asor ? ! Saparipurnaning ngindika. padha bae karo t?7raLL:asa mung suh hang mbineri logi nendro. . rtctrtgirtg pattg' ? Rama nttntala mraiaya.Kowe nggunggutlg ltaluu'iltorte si Ronta. battgsat-lteporat ! Ge' dhe banget closane si Rarna salta panggauene liartg sirturttttg clening watalte siya-haniy'ayQ. enggal-enggol lttrrtat'tr nggenclring sipat-huping.. sany.-lrl ft n r'. o ra alandh dsq n hanyatan. V'o.Kowe ngarani pakartiku ora lzaya pakartine cluta. angger w|nfi murtgstth.Laksntona. dhewelze ihu cacad jasntoni pincang. Dheweke ora bakal ka' soran soltpanw pdrang-tandhing lumau:an si Ronta. si Ranw bisane nibmporing Snng Bali (Sttbali) nganti kdna ihtt rah omarga nglimpe.r'c si 51'aksa hn rqsAltsa pirang-pirartg. ge'nti mojar : . nyirnahakg kalpataru /an parijatlta. sawijining rekadaya supaya kang dakgoleki bi' L34 . hajaba ringtzih. raselisi tur tanpa teantlti. lan dlatttaltaning siliile tunlopah ing wit-ruitan.Si \Yiradha rasbhsa hang lumaltu saratlo epeh-epehing ta' ngane tuntapah ing l6nzah. Korue ngrusalt tartnningstut Udyauarvana. ora u.. iltu asipat u'aclon...ani nolih buri. iltu poncen tealebu pahlaruan. Apa nrurtgliotto iltrt tirtdakirrg cluta ? Ruhtf pituttlang duta 6ndi kong hotunrt !". leaya hiclartg sttl?Tltrup ttTocor^t. sing pantese kudtt diu'elasi.tyo raslksa.

llanowa horue nganti pasulayan lt'aro Sang Ramadeu'a. Sang Ramadewq luhurna.hane Sang Anilatmaja iku sanajan binungkus ing t6. Sapa sing durung tau ngrungu bab ihu ?!" (Kang dikar6pake .rka) : Sawiiini. Awit saka il?.u. clur'ndahan ona rnahltluh 16ngake tbka. amarga manawa pinuju tirvikrama. ngrttbeda nnrang hang lagi nianungliu puia.isambat nyuwun urip. Illakhlul: ihtt atangan akeh lraya yu)ru. t6mbungan alus lan olehe ngucapake kanthi alon.si Syalisa lan ras?hsa liya-liyane.. nganti agawe njar6m panggalihe Sang Rawana.. nagara Ldngha mdsthi lAbur-tumpur. mulane ap6parab \I'INGSAttdafiU.. banjur padha mblObdd buntute Hanuman sarana alang-alang garing. nyOntbaha nnrang panj)nlehgane. derui Sita anggAp?n leaya dewamu. Awit saka iku Sang Rawana tumuli dhawuh : . baniur buntute obongOn"' .. Kand. enggal talenana lan qrut-erutdn sing leOncing. ABAHU 20. atnargo kabeh iltu padlrc nggapgglt altu sairone aleu lagi mbudidaya ngupaya dununge l)ewi Sit'. supaya bisa leasittungan Ltmur darua lan widada dadi Ratu ana ing lingtza.".ng tlina ntb\nAri Sang Bali /ogi masandhya m€' cipta ntunAmbah marttng Jaruata. slnditea /" N'Iangkono ature para rasiiksa karo padha ngad6g. howe sawidyabalamu lzabeh mAsthi sirna-g?mpang tumpes'tapis tanpa sisa".deiine Sang Bali. (ll'lasandhya: ll/a-lsnda:lret gebed in de morgenschemering opzeggen : Inclonesia : mengucaphan seinbahyang fajar). satAmah dhewetze jOrit-j€rit ai. Kowe clokcritani. Ittahitluk candhala lzang nAdya ngrubeda ileu dicek?l.Heh para rasOhsa ! Supaya aia nginti kAbanjur saya ngandhar-andhar angbndhukur gunAme monyet ilzi. nanging surasane p6dhes bangdt. kanthi aprajanii nddya nungkul lan ngestoleahe sadhatuuhe. coba rungohna !" (Caritane Ilanuman ing ngisor iki salugune ny6rnoni (Indonesia : rnenvindir) marang Sang Dasarrr'. bang|t anggonku asung pamrayoga t?'tarang koue. kajaba amustaka 10.lllau koue mratelakahe. t6g6se . klikaning wit lan barang-barang tipis liya-liyane InA 135 . Alttt nfajal'c .Se^ndika.atangan akeh kaya yuyu" iku ora liya ya Sang Dasamuka. . bahttne rong puluh). yen Sang Bali ihu sanyatane ora saleti. aturna bali tnarang Sang Ragl-ttrltutra.sa lebtintu. cli sabar-sat'eh l6ntbahmanah tindalt-tandulltzu. clihempit ing canglelaltan. aia nganti pautlayan karo Sang Ramaclewa.

buntute llanuman kaya ingububan. Jalaran kGtiyup ing sindhung-rirvut bayu-bajra. para ras6ksa kang ny6t<Gt suluh banjur maju b6bar6ngan. Tanpa rasa was-sum6lang. Para apsari padha wa136 . suwarane gurruubug ngg6girisi. nganti kabeh suyasa ing kukuban kadhaton LGngka padha k6tiban clahana. ditaleni sings6t sarana barang s6mb6t 196gombalan). Sang Pawanaputra banjur nglayang-nglayang ing g6gana karo wola-wali nibakake g6ni. Sang Bayutarurya ndulu mangisor. Puri Tripura katon murub pindha binasmi dening Bathara Iswara (Bathara Siwah). Sasirnane Nagapasa. BAl. kobar b6bar6ngan. g6nine murubmulad prasasat sundhul ing wiyat. Sawise kaputren kobar. Sumurup kahanan mangkono iku para ras6ksa-ras6ksi bang6t giris-mirising atine. para ras6ksi pating jlOrit karo mlayu rrrrana-mrene as6sambat. Bar6ng pambl6b6de wis rampung. Suyasa-suyasa kancana kang saka-sakane pinatik manik-nawa-r6tna padha brastha. saya mulad-mulad umbe. sumurup para rasGksa padha bingung pating bilulung. Abure Hanuman katon kaya bumi kobar nglayang ing akasa.yl6rit rame. njalari mul6k kum6luning l6bu. Ing kabetr keblat prasasat k6b6kan g6ni muiadmulad pindha tin6mpuh ing l{alamr6tyu (Walanda : de god des Doods = Indonesia : dewa I\{aui).pang mumbe. NIak j6ngg6l6g ! sanalika gEclhening awake pindha gunung l\ileru. kukuse kang mulEk-kumdlun pdpindhane rambuting sirahe Kalarnr6tyu kang ngombak banyu. Sang Anilatmaja tumuli tiwi krama.nan banjur-4isiram taila (\\'alanda : sesamolie = Indonesia : minyak bijan). Sawise mangkor-ro. sanalika banjur ana angin g6dhe sumiyut bang6t bant6re. b6l ! Buntute Hannman disumOd nganti pirang-pirang panggonan. buntute Hanu. dumunung ana ing sadhuwure Antahpura (Walanda : vrouwenvertrek = Jawa : kaputren) kang tanpa timbang endah-penine.kang gan. g6nine murub makantar-kantar pindha Kalagni (Walanda : het vuur van een Doodsgod = Indonesia : api dewa Maut). Kadhaton sapandhapane uga kobar. Soroting g6ni p6pindhane kaya ilate Kalamr'dtyu. akeh kang padha k6puyuh-puyuh. Bar6ng buntute wis murub. ora ana kang kliwatan. Sang Bayuputra tumuli m6sat-mumbul ing g6gana. b6l. padha pating. sat6mah Nagapasa kang nggub6d salirane tatas-rantas dadi satus. tanpa darbe rasa rv6las padha nyum6d buntute Hanuman.

Hanuman sorvan Dewi Sita maneh. para apsari akeh kang sayah-lungkrah alake. sindhung-riwut sumiyut agawe kagete para dewa kang nalika samana lagi cangkrama ana ing antariksa. banyttne katon b6ning nyarong akinclong-kinclong kaya kaca. nanging saiki bamhinge padha jugrug.{AHBNDRA.. arvake dadi sagunung anakan g6dheng. abure Sang Anilatmaja wis t6kan ing papan-padunungane kanca-kancane kang padha ng6nteni ana ing pasisir.. Amarga saka suwene mlayu mrana-mrene. i\{angkonc kaltanane kutha-krajan Ltngka kang kobar dening dahana Sawise nggawe kobare kulha-krajan L6ngka. PonjAnAngane isih sug)ng". tlangkono kandhar-re Hanuman. agawe giris-mirise iwak-iwak lan para naga. rikating abttre padha karo kBclaping cipta. Sajrone ngrungokake caritane Sang Pawanasuta. KANDHAG TNG VIIUKIR I\. Anggada-NilaJambawan tansah padha ndomblong. paclha gondhelan tapihing cethine karo as6sambat. abure mangalor. lan t6ianriuran ing sakub6ngd tlaga pacll-ra garing makingking. Sang Bayuputra banjur napak jttmant&ra. n6dya bali m6nyang I\{alyawan' 86.Aku kOtOnrrr Dewi Sita cna ing L?nglta. . Lagi sak6dhep netra. pamitan. banyune asat ngg6reng kaislrp dening panasing g6ni. sawise niyup ing bantala. Kanthi wola-wali nuduhake j6mparing kang tumanc6p ana ing pupune. Ana ing akasa Sang Bayttputra tiwikrama. kagarva saka bang6ting gumun-ngungune. Saka bant6ring abure. Saoncate saka ngarsane Dewi Sita. KaSeh tlaga ing kukuhan kaclhaton L6ngka bambinge padha pinatik candrakanta. Anggada-NilaJambawan padha m6thukake tttmurune Sang Anilatmaja saka g6gana karo ngudarasa : . 137 .yang-wuyungan apoyang'paying sumurup ing ng6'ndi-6ndi ana g6ni. samodra kocak mangombak-ombak pinclha kin6bur. njalari anane angin g6dhe.Dheu'eke mOsthi oleh gaue". RA\{A NGIRID WADYAIiALA NIENYANG LBNGKA. Sang Parvanasuta nyaritakake kabeh kang dialami sajrone ana ing L6ngka.

Hanuman sakancane tumuli padha budhal ninggal pasisir. Sang Narendraputra llatna pdpindhane kaya priksa iiwaning ltOkasih. k6saru sowane Hanuman dumrojog tanpa larapanSumurup Hanuman t6ka lan manjing ing pasanggrahan. kapengin ngrungokake ature Hanuman marang Sang Ramadewa. manolL'a Deui Sita nyata ana ing LAngka". Pangandikane Sang Ramadewa : . . Susena /an Winata padha mulih ngl?nthung. Lakune g& gancangan kaya dibalangake.-. mangulon lan kang nnngetan. Hanuman sakanca' ne kang duntng mulih. sana' lika lipur panggalihe. Durung nganti rampung ng6ndikane Sang rajaputra Raghawa. para wadyabala wanara kang nalika samana lagi pating p6tnangkrong ana ing wit-witan. Illung kari duta kang lumaku mangidul. Kanthi gambiraning ati amarga dinuta bisa mrantasi. sirna sungkawane.llfendah suka-r|naning panggalihe Song raiaputro Ramadewa. ny6mbah. bah mAnyang It'4alyawan ! M6sthi' ne'ahu sahanca iki diar|p-arip bangit dening Sang raiaputm Ra' mad)wa".ang budhal.. (Cudanrani = Walanda : kruinjuweel = lndonesia : permata ubun' ubun. Sang Ramadewa lagi imbal wacaha karo Laksmana lan Kapindra Sugrirva. X'lanawa Hanuman saksncane uga ora oleh gawe. p6pindhane kaya CII. Nalika prikm cundhamanik ag6m6 Sang }4aithili.gekbaniurhaPriYe . Mangkono kandhane Sang Bayuputra ing sarampunging caritane. permata rnahkota = Jawa : cundhamanik). Kocap kang pinarak ana ing pasanggrahan l''Ialyawan.. yen nt|ngko diaturi prihsa. padha gumrudug milu lunldbu pasanggrahan.Auilatmaja duta pinunjul.. (Cin' 138 . ny6dhak marang Sang Ramabhadra.. ]'arku si Satabali.ITAI\'IANI kang bisa nganakake sawamaning p6penginane wong kang darbe panyuwun".. ". banjur ngaturake cudamani lan nawala saka Sang Maithili. Mangkono pangal6mbanane Sang F:ghuttama. ing sadalan<lalan padha r6rasan mangkene : . Hanuman maju.. ora oleh garue.Wis ayo nd.Yayi Lahsmana lan Su' griwa ! Kapriye bahal kawusanane prakara iki ?! Dutaningsun kang lurnaku mnngalor.

. ngimungakOn dhating paduka. . sapunika bot\n wontin inghang pinanggih malih.tamani = Walanda : edelgesteente dat alles geeft wat men wenscht = Indonesia : permata yang'dapat mengadakan segala keinginan orang). mangkene unine .aruula hados nggambarak|n raosing panggalih paduba. in liefde gloed ontstoken = Indonesia : kusut pikiran. Sawise ngiling-ilingi cundhamanik sawatara suwene. Kadospundi sag4d lzawula gadhah nta' nah tOguh-xntosa saho gambira. leajau'i namung tansoh hapengin p7iah. Nantung paduha ingkang kawula hawulani. mabuk asmara). Ing tantan papan lzawula dipun-tawan.ula. Sau'arnining pApiringan ingltang ngr\sApak|n. BotOn wont|n sones pOl\nging cipta hawula. nangangg|p l. hathah sangAt sAhar inghong nAdhAng m|krok mbabar ganda amrik ntinging. bot6n won' 139 .. ittghang ungefipun ntinanglte ciltnc on6nging manah kawula. sahu cundhamanik punika rrLinangka l€lintunipun badan kawula marale saha mangastuti poda padilta. krama : sdsupe. Itfanjing ing latu murub mangaladalad utaui sorono njAgur ing santodra ingkang minangha margini' pun pOcating jiwa hau. bot|n wontin pr|lunipun leauula l|stantun g6nng. .Adhuh. Sri Narpati Ramadewa ! Wont)na kapar6ng paduha karsa mriltsani tangis kawula. xnaliha kat6tangi s6dhih-kingkining manah kawula dening raos on6ng nawung brangta. sadaya oncenoncen slkar ingkang arum ngambar-ambar. Brangta = branta = \\ialanda : verward. saha s|tya'bateti kawula dhat)ng padulza. diwaos sinuksmeng wardaya.u mhukak layang kang saka Sang Maithili. Rumiyin (biyen). Wondene singsim utawi kalpika pOparing padulto. Il[anawi ltawula ningali singsim (ngoko : ali-ali.Sada-r'o kasAnOngan lan Lzanihmatan ingkang dult runtiyin sampun kauula raosakOn. Pm) p|paring paduha punika. saha pawartos paduka inggih botOn wont1n.ulo honjuk ing pado paCuha Prabu.SOmboh kart. Ciptaning manah kauula bot€n wontdn sanes. suglng paduha botdn kapirOng. L'njukan maneka warni ingttang edi-mirasa. amargi sampun lami boftn su' m|rOp paduha". nanging puniho boftn sagOd dados usada panglipuring onOng kawula. Sang rajaputra Raghawa banjr. Illugi wcnt€na kapar)nging panggalih paduka /rarso nupihsa (maos) s\rat kawula punilta.. ngantos dumuginipun manjanma ingkang kaping sapta. . ntanawi tansah nawung sungkau:a tonpa **anasa ?". tanpa guna tumrap Txaytula.

a. supaclos sagdd atci-tnurni panggalifi paduka. h att' u a k €k a. p adu ka sa tl1p tt tl rtt tu t t 1t u n i ".ontin ing towananilttt. Satttpt . badhe tansah nOt|pi kuwaiibanipun abdi. botdn uontin sanesiptnt nrulih ingkartg ntinanglto pahurnrutan lrangge nfiagekok?n ratult pacluha. ngestokok?n saday a d hawuh p aduka". -\4/6/onftri' strngltawa punilta bot|n wont|n poedahipun. podulza sohlangkung bbda. Kautttla sanlpun ntangr/tos p€l0ngins panggalih ltoclulta.tth ihg L7ngko.Sau. tt'tugi rL'ont?na napai.cl au ok lih sanzi ngalanti sulru-r|na ingkang tanpa upattti ag|ngipttn. Mangkono surasaning layange Dewi Sita. sampun ngantos paduka tansah nglihsanani panyuu'ttn hawula.un sett'tt J llanarci ltart'ulo hapar1ng ngoturi pantral'ogi dhat|ng padil:a. . . N a I ih a ntA n t as LLt inluto h a cl i1t tr n'. . hlanaui lruwula ing t|ntbe kapanggih malih kaliyan paduka.DhatOng caranipttn apOltasihan (lnclonesia : bercurnbtt-ctgrtbuan).ng pactuha liursa ttuttuntin rqu. Amarga saka bang6te kasok t6sna lan on6nge marang Sang Dewi. p ( lt d tt ). t?rnbe. Dhat|ng katnasastra (Wolanda : leerboeh cler liefde = Inclonesia : buktt pelajaran percirttaart : Jott'o : loyang I . sajrone maca 740 .lllanawi paduka ngrau:ul'ri ltaLuula. ialaran padul.Pangai6ng-ai6ng saha panyuu'rtn ha'rulo. tortpo girla". llakat?n puniha u'olti1run karuula pisati ltalil'att poduha. Rquana puniko saklattgkung artgkara' nturlea. hatuintbulmn raos susah irtglzong nondhls ing tOl?nging manah.a rttituruti patl\'uwLtn ltawula (natiba haruula nyuwLtn cliltun-c1pAngolt|n ltidang h€n' cana). rn\ngsah. supaclos enggal k0gayuh ancas paduka".' o sn'tarogo t t1o ).arnining ltasAn\ngan saha haniltmatan bot|n kirartg.t6n ingkang sag\d kbbAt ing gulu hau'ttls".. boclltt' priltsa pLtttapa padilea ? Pongalartrun ltauula inghuttg sahlangkrotg ltau:los-arsa tt. satttpLttl ngantos paduka ngl?lontur sttngltarua. PtttOking nwnah miwah luh inghang sampltrt suntintpan ing ntorong ninanglto cil"rnaning onqng lruwula.. ltolis ing panclant.ula clhat?ng paduha.Sfrrrrruun. tlutL. ttlltntpttttg kawula tahsih gdsang. aLuit saleing liadule tr€sna paciuka dhat|ng hawula. Nomung ntanah slclhih-htngltin dening kanclltuhan brangta pasugatan ha' u..t ngatttos podulto tidha' tirlha anclon yttda ltunttrttg clhatdng L0nglt.l nntlya.. Kau'ula punika namung abdi. inghang l:qu'ulo bot?n nru' ngr|tos ltadospttndi badhe lncladosanipun ing.

p)pundhen leawula ! Iltugi paduka sampun ngontos k|hjing ngl)lantur panggalih ondng.makhluk kang nGdh6ng on6ng amarga pisah karo k6kasih. ing wayah bOrrgi on6nging panggalihe Sang Raghawa marang Sang I\laithili saya ngranuhi. Nalika maspadakake r6mlrulan. mandamaruta rinasa kaya g6nine Sang Hyang Anangga kang njalari kobaring ati. arti sebenarnya : tidak berbadan). Langite padhang suntilale tanpa mega. rasanitrg panggalihe kaya wong kinunjara. (A = ora.irotanta Raghuputra. Ing ng6ndi-6ndi katon asri. m?sthi kontaha lzdtaman sanjatane Sang Hyang Anangga. linali-lali datan bisa lali. yen sumambung t6mbung apurwa aksara swara malih : an. tinur-rggon Laksmana. Ngnrngu ng6ndikane kadange wr6dha mangkono iku.Dhuh Sang u. Sang Raghawa kttwur panggalihe.. Illanungsa leang logi ngalami sddhih-bingkin amarga pisah haro h|hasih. maksude: asmara). lYujude ha-ta panah.. amarga ora ana barang l'. nanging panjOn€nganingsun wola-uqli friksa kilat cumlorot kaya jintporinge Sang Hyang Anangga". Kang ginalih ora liya mung Sang l\{aithili. tansah s6dhih-kingkin dening rlawttng asmara. (Anangga = Walanda : liefde. Awit saka iku. Sang Raghawa sare ak6kadhar ana ing sikile gttnung Mahen' dra alemek godhorrg garing. malah saya katon r-rgalela. kae saniatane Song llyang Anangga. Ing ng6ncli-6ndi katon p0t6ng. Angga = awak. tanpa. atine manungsa kang lagi pisalr karo k6kasih iya banjur milu p0t6ng. Namung paduka ingkang dipun-ajdng-aj|ng dening jagat sag\d mbrastha sadayo 147 . katon sumunar endah ana ir"rg Udayadri (ardi Uclaya) kawistara kaya kapengin sttmttrup sipating asli Sang Raghawa kang bang6t nggatekake marang karaharjaning jagat. tanpa wujud. awart ginanti w6ngi. Paduha puniha minangha pangayomoning jagat. Anangga = tanpa awak. p6pindhane kaya rvanita kang wis ngadi raga nOclya m6thukake t6kane priya kang dikawulani. apa hae kang hoton sumunar ana ing gdgana ?! Panduganingsun. kagawa saha akehe k6mbang kang nddhGng m6kal mbabar sari. W6ngi iku. eigenlijk : lichaamloos = Indonesia : cinta-asmara. dudu.Yayi Lalesmana ! )lara waspadahna. R6mbulan ndhadhari. Luarnane endah. Nanging rrganti lingsir w6ngi panj6n6ngane ora bisa sare.ang katon sing bisa asung pangliptu. Srdngenge wis surup. Laksmana kang bang6t l6pas ing budi tumuli matur asung panglipur': . mulane banjur ng6ndika marang Sang ari mangkene : .

Ndulu kahanan mangkono iku. n6dya m6thuk lan asung pasugatan rnarang Sang Raghawa. Iakune wadyabala wanara t6kan ing gunung X{ahendra. kabeh mb6n6ri lagi mbiy6t wohe. manuk oceh-ocehan lan manuk jiwa-jiwa (Indonesia : burung dewata). pura L6ngka. Akeh kombang mibdrak6kit6r. dumunung ana ing sat6pining samodra ngungkang banyu.Lakune wadyabala wanara rikat kaya dibalangake.rnung anakan g6dhene padha nySmpyok dharatan. Amarga nguwatirake jagat (dharatan) k6bl6bdk banyune samodra. m6nyang pasisir. Sapraptane ing pasisir. p6pindhane tlaga iku kaya asung pisungsung tunjung marang panjdn0ngane. p6pindhane kaya para wanudya kang wis ngadi busana ngr6ngga salira. Ktmbang-kdmbang ing ardi Mahendra katon pating plolok nddhGng m6krok mbabar ganda. Wit-witan ing gunung Alahendra maneka warna. Pata wanara padha nlawarrg mangidul maspadakake pura Ldngka. kadhatone Rawana. bang6t asri anglam-lami. Ana ing lambung gunung Mahendra Sang Raghuttama priksa tlaga keb6kan tunjung. suwarane gumuruh rame kaya mbagekake marang ra- 142 . kahanane wukir Mahendra prasasat ora beda karo Kaindran. Saka dhuwure gunung iku. agawe s6n6nging atilrt' para wanara. puncake prasasat sundhul arviyat.nunggah gunung dhuwur mudhun jurang-c&ung. nganti 6pang-6pange padha . kat6tangi on6nge Sang Raghut' tama marang Sang Maithili. sat6mah banyu samodra ora bisa munggah. sajak kaya rumEksa samodra.Laksmana sarta sagung wadyabala tvilnara ngaso sawatara suwene ana ing lambung gunung Ivlahendra iring kidul. Amarga saka akehe wit kalpawr6ksa (kalpataru). Sawise wola-wali r. dituduhi dening Hanuman. Sang Rama . para wanara bang6t suka amarwata suta sumurup aluning samodra sagunung-g'. Saka ing lambung gunung Mahendra Sang Ramadewa sawadyabalane tumurun mangidul. Saka kcnc. mangisore t6kan ing dhasaring bumi. katon lamat-larnat. nasak g6gnimtrulan nrajang wadlias-parang. Gunung Xlahendra iku kahanane asri kaya ardi N{eru. s6sotya maneka warna. rantiyungtum6lung kangsrah ing l6mah. banjur mencok ngrubung k6mbang tunjung ngalap sarine. Ad6ge gunung N{ahendra. gunung llahendra ngaddg mbrdgagah ana ing sac6dhake pasisir.

Samodra iku kajaba akeh bang6t iwake g6dhe-crlik marieka warna. rnustahil adanya) yang berkilau dan melcleh dibawah sinar bulan). Ya Nagabumi iku kang minangka pangayomane Pr6thiwi. Ing sajrone samodra tin6mu ana gunung kang guwa-guwane di6nggoni baya lan ula. Makhluk (kewan) warna loro iku pGpindhane kaya rum6ksa r6r6ngganing samodra kang awujud sGsotyamanik-nawa-r6tna lan candrakanta. padha dhuwure. ana sing dadi padunungane ula naga kang g6dhene kagilagila. (Candrakanta = Walanda : fabelachtige steen. Samodra iku ing s6mu kaya asung p6peling marang para manungsa . Nanging tumrap L43 . lan ana sing g6dhe nganti sagunung anakan dhuwure. iku p6pindhane k6mbang kang dipisungsungake dening alun marang Sang Ramadewa. padha bund6ring wujude. Umpluk-urnpluking banyu samodra putih m6mplak warnane.. Gunung loro iku p6pindhane susune pr6thiwi. lan aja awatak ngenak-enak manawa lagi ngalami urip kapenak". Suraloka (kahyangan) kalah endah karo samodra.aja tansah nggr8sahng6sah samangsa lagi nandhang susah. alune hang g6dhe-g6ahe p6pindhaning puncak-puncake. mahanani rasa Manda-maruta (Indonesia : angin sepoi-sepoi basa) sumilir s6g6r-any6s ny6n6ngake. die in de maneschijn glanst en smelt = Indonesia : permata dalam dongeng (hanya khayal. ngalami bungah-susah tansah gilir-gumanti. Aluning samodra iku ana kang cilik prasasat mung sal6ng6n g6dhene. yaiku kang sok diarani Nagabumi. kalah sakti karo Nagabumi.wuhe Sang Raghuttama. Iku p6pindhane uriping manungsa kang ora aj6g kahanane. alon. isi s6sotya-manik-nawa r6tna lan candrakanta. Kajaba gunung l\Iahendra kang wis kas6but ing dhuwur. Samodra k6na dipOpindhakake gunung Himawan (apuncak akeh). Sawdneh gunung ing sajroning samodra. Alun kang wola-wali ndmpuh (ny6mpyok). minangka tandhaning pakurmatan marang panj6nArgane olehe n6dya nyirnakake l6l6th6king bumi g6lah-g6lahing jagat. p6pindhane kaya ngambung gunung kang ingupamakake susune pr6thiwi iku. sawarnaning s6sotya-manik-nawa-r6tna lan candrakanta minangka 16r6nggane. ing pasisire samodra ana gunung loro jejef padha gddhene. iku p6pindhane k6mb6n (tutup susu) kang mlorod. Waraha (celeng) kang muncule ing w6ktu kiyamat. Ing antarane gunung loro iku kanggo dalan ilining banyu.

Rof i paclulto Sang ltttstunaning n-amttng paclulta ingkang tansah gumantung lrtnniirrri's ninAn kttng. a:lu Sri Janahatntaja sa.. Tttlungarta irtgsttn. Sang Kapindra yuda ngta' bali kabeh wanara didharvuh: tata-tata' siyaga andon wanara kumpul' Sang Baywat' . praja L6ngka.mili' tarkaIayang. \vaspane Sang Raghawa tansah marall'a!'an akeh tulisane kang ilang' kdbus6k dl-rang tiba ing fuyu.rel . Sawise kabeh ianeo* minangka sasmita budhaling wadyabala. Ature Laksmana agawe lfuaning panggalihe Sang Ramade' Sang.44 iarioins . learsaa kat'. *ugi paclttha harsaa tumunt|n praia [6ngka" ' wodyabata u)anam ngrabasa nolih ma' Sarampunging ature Hanur^ran. Pangui€ng' LLtltnging wadana sah'a nrunising ngirid ajtngipun Sang llloioint'i..t punika' s)k wastrta padnln.*rt" ns rgubuii lat'u ntatua punika.'dusti.. ttuton bingar pasuryane' paduhallaruti puni' lruluuningana ! tvl|ngsah matttr mangkene : ."u".jt. Sang Raghuputra tanggap ing sasmita' nim' rang Kapindra Sugriwa. nttb:" wont\n s€ratanipt. hawttninp'ana ! Isirtipun s|rat lttrttilta ingltan^g icsl k|bu' clul:a waos snc/c1.o.1rrf i l-ol:smana' nlrenea ! Tulisane tttlisatt kang h|busdlt ilang.n tutt'ttlt irrg haltang trtbolt ttgatttri p. " X{angkono ng6ndikane Sang R'aghawa karo ngiling-ilingi nawala... layang ihi ana kang ."u.a.."ta"-ul1 ing r'*'as1la. ^^i" (N6mbang = Kawi : nabuh)' 1. saliranip-ttn lzurtt-ahirtg' Sanaja^n n6tya bot€n suda. Laksmana sattlpltn pamas Ragltou. prajapaduha dipun'tawan singa' Kdkasih pi.Inghang ntinagka panutuping s|rat LGng' tutttttntp.b ntulacl'ntulacl san ".ocluita. *i"u" pandhOtittaning won' iontin ing LOngka' p€piiclnattipun latu mawa m6ngangah1' bayu' sindhung-rirvut clene padtika hengin'g clipun-ttpatnekak|n sat€ntalt lattt ntawa la' . .i.. ing padoning netra' siyang-'Jaltt tansah nTuwun' Jalaran bot|n makat|na' k€ltu' harsa rlltal"tar. Sawise Laksmana tutnuli maju ny6dhaki Sang Raghawa' banjur matur : "Kahang' nrriksani narvala sak6plasan. iot"it" pu"jO"a"gu.r'paniniot'6" singa. hapril'e unine &' iki. dalasan wananipun pi' ntbasttti singa iAii . t'6nglia p€pindhani' lta ltenging dipun-t'..

ruoni ing luPut u'6di ing b|n?r' NalikaSananaSangNindyamantriPrahasthakangkasusra lan surasakti mandraguna.a"a. awatak mutatuli siya-kaniyaya.. bot6n awit saking . gapurane kang ngedab-edabi p6pindhaning 145 . parandene ras6ksa kang t6ka lan manisih tansah ndlidir bae. lunlguh maUu"fun ana ing bangsal pasewak-an LGngka (ing p"afr"iLgrrl sin6but : Ngal6ngka).ataiyan ing L6ngka luwih dening j6mbar agilargilar. t6ral6ladiLannggawesdn6ngekangdikawulani'mulaneoranguciwarriolehepadhanindakakektrwajibaneabdikinasih. ialaran sinurung dening pin' sih-tr1sna dhatdng kadang wr. dhomas (800) cai*an"ir. ya Sang Rawana il"f.Cacade. digsura wuta ing"r"Uiritq tapi laku utama.dha.ronih tir hawula' 1 Raghawa' ." r6naning panggalihe ratune.mulanelakuningbarisendlidirkaya ilining banjir.""gt".marang gustine' Wadyabala -nanastha iku ag6golongan. sa kang R'\N4A NAIvIPA PASLTV/ITANE WIBHISANA' I\{ar6ngidinaAnggaraKasih. ing dina iku (Dasa. didherekake para wadyabala kang ing ung. \yingsatibahu).yuta. pinDasa'rvadan".yep ta psnga' ingleang adamOl r€tuning bawana' Bot|n mungguh yonmning iagat ngantoi ngtOtantur sungkawa dening kandhuhan . para rasaksa iku racake padha wasis ulah galaring baris. . pindha samoclra. arnb6k g6dhag-g6- ifrig aaigo"g-gunGndhung..A'ture Laksmana njalari l6r6ming panggalihe Seng sat6mah panj6n6ngane banjur bisa sare' 8?. *.i.".- Du*tyu' Dasasirsa. dh6m6n atindak rusuh-sling- kuh..g miko." pa6tr iahfu gQ6dhuge (Indonesia : pemukanya)' gunggung-kumpule kabehanamayuta. putus ing babagan undhang-undhang panangpaprentahan. kalis ing rasa w6las-asih. Dasagriwa' ^Dasawaktra' Lungguhe para ras6ksa iku miturut popangkatane. Para ras6ksa iku padha s6tya-bakti padha seba kangiap pungu*ulane marang gustine. . para ras6ksa iku s6nGng agawe r6tuning jagat. Iagi budhal saka dal6m Kapatihan m6nyang sawangiif"n (paservakan).r**gun" padha iraton s6mbada gagah-prakosa' w6ruh gat -un?guh kang prayoga ditrapake."w\itroriig atur hiwula punilea. ora worsuh.tehize golongane lh3we.isihesukwisnraewu-ewuras6k.

Mr6ta = mati. para pahlawan banjur manjing ing pasewa- kan (panangkilan). padha lungguh mabukuh ngdnteni miyose ra146 . karange. kang elok alangka anane lan aneh-nyleneh wujude ora karulvan kehe. Apa kang tin6mu ana ing tamane Bathara Indra. dialap. ditata ana ing sajaban gapura.Ana pahlawan pinunjul. (Parijatha = arane wit kang godhonge. Amr6ta = banyu kang njalari kalis ing pati. pisungsunge bang3t ngedab-edabi lan nggfuirisi. para pahlawan iku padha nggawa pisungsung wowohan maneka uiama sing rasane bang6t nikmat-mirasa prasasat amr6ta. b6basan nganti ngu ndhu ng-undh ung kaya gunung. luwih dhisik munggah mGnyang suwarga. Ana pahlawan kang sugih pangalaman ing babagan jaran. pinrawasa. para derrrd padha ndhdlik ora wani mobah-mosik. l. banyu panguripan). Sajrone phra paitlarvan rasOksa iku padha njupuki isen-isening Suralaya. iku pisungsunge pahlawan sakti kang l6bda marang Hastisiksa (Walanda : olifantenkennis = Indonesia : pengetahuan tentang gajah). tempai Para prajurit kang n6dya manangkil padha asung pisungsung man6ka warna marang ratune (Sang Rarvana). Gajah kang galake kagila-gila kang sab6n ana wong nyddhak m6sthi sirna. Para kawula ras6ksa kang n6dya seba.ludhune saka suwilgfl. ng6pung lan ngrabasa Kaindran. (Watangan = Indonesia . Barang-barang pisungsung kang awujud mas_ picis rajabrana lan peni-peni rajapeni guru-bakal gurudadi. asung pisungsung jaran sing bant6ring playune pindha cloroting j6mparing. Ana pahlalvan salvatara kang sadurunge mangkat m6nyang panangkilan. (A = ora. kGmbange lari wohe awujud barang-barang kang sarwa endah). annrga saka bangiting girismirise. dadi panggawane pisungsung kewan galak wama tOlu iku mung kaya carane nggawa bulus bae. minangka t6tunggule kabeh jaran titihaning ratune. Sawise sawarnane pisungsung disamdktakake kanthi tumata ana ing sajaban gapura. Ana uga pahlawan sing asung pisungsyrg parijatha asal saka Suralaya kang wrrjude bang3t endah ngr6s6pake. kang lagi padha leren ana ing sajaban watangan (panangkilan) kadi mbludaging banjire kqli kang ora bisa mili. yaiku awujud singa.- meneritna tamu yang akan menghadap raja). macan lan bruwang pirang-pirang diindhit saka sapuluh (sabdn ngindhit sapisan kehe 10) tanpa krangkeng. l€bda marang Aswasiksa (Walanda : paardenkennis = Indonesia : pengetahuan tentang kuda).

r. panangSaparipurnaning muja-samadi. sadurunge sowan ing mralokake marak ingkang ibu. polatane katon manis ngr6s6!ake' Hawanapsu ala kang ngr6g6di panggalihe sirna."rrg b". Sang Nindyamanbri Prahastha.' kilan."ri . dewa lVtaut awarna yang berwarna hitam. Ingsun bangOt kamiwAhs)n lan ngeman ndulu karusakaning jagat. ora kasinungan watak-wantu ras6ksa. pant6s sinudarsana' Sowane \Yibhisana agawe kar6naning panggalihe ^ingkang ibu(DewiSukesi).u. para nayaka mantribupati Ian saguig wadyabala wis padha samOkta ana ing panangkilan' pij6r mung i. mutatuli. Koamarga sahi ktiruning tindake kadangira wrbdha sf Rawana.g WIBHISAI\iA dhewe kang durung sowan' Bathara Siwah' n6numaningku puja samadi man6mbah marang wun rahayuning bawana saisine kabeh' Pamuja samadine Wibhisana bang6t khusuk.iiing ing panangkilan. amb. b6dhug tumuli ditabuh. panggalihe ora kalepetan r6r6g6d. adigung-gum1ndhung. kalis ing panggalih w6las-asih. banjur l6nggah turnungkul amarik6lu ana ing ngarsane Sang Prabu.un n'Adyo mraletakake panggalihingsun.kna' ing' .tune. sirna tata't1ntrdme..Mangkonopadatankangditindaksaban n6dya ngadani 'pakaryan wigati' panj6n6"ga-nem6sthingab6ktilannyuwunpangestumarangingi. SamOn[ho iagat rdtu.. Ora antara suwe Prabu Dasamuka miyos. pinarak ing ratna' singhasana(Walanda:metedelsteenenversierdetroon=Indotitgh"rutu bertatahkan ratna-mutu-manikam) salirane ""ri" ir6ng sumorot pindha Kalam6gha (Indonesia :.Putraningsun kang kasumbaga Wibhisana marang sira bab kang njalari sunghawaning . sapraptane ing sajrone panarrgkilan baniur maiu kanthi patrap kang bang6t susila anor-raga' Sawise ny6mbah. ngab6ktilannyuwunpangestu. wr1dha iku iaduk siyi murka ngangsa-angsa. Luhuring uuaine wibhisana lan pamundhi-mundhine marang wong-tuwa.Wibhisanadingandikani -J"u_u"u kang gQayutan karo tata_tontr6ming jagt lan kliruning tindak-tanduke Sang Rawana ! Rungo. wiutti*"u luwih dhisik afe dening WiUtti*ru. Patih Prabastha enggal-enggal *u. seperti hitamnya mendung)' Ear6ng Prabu Dasamuka wis pinarak ing dhampar kaprabcn (singhasanaj. si Ra147 .kdr..Deningingkangibu.

Sira k\ns ingsun upantoltake A-\IRATA kang bis nguripi isining jagat-traya. wit-witane padha rubuh kabarubuh tindmpuh wanaro dutane Raghawa. supaya kadaggiro wr€dha iku darbe watah l6mh. Bhathamantri = Walanda :militaile hoofden = Indonesia : perwira tinggi). Saparipurnaning ng6ndikane Dewi Sukesi. Pangandikane ingkang ibu (Dewi Sukesi) njalari saya padhanging panggalihe Wibhisana.Sang Raghuttama ilzu p)pindhane Sang H1'ang Iswara (Bathara Siwah. Mangkono piw6linge Dewi Sukesi marang \Vibhisana. nanging ng6nteni dhawuhe rerta. lan rurgara Ldngka bakal sirna tanpa sisa. Sang'Wibhisana ora lGnggana ngestokake dhawuhe ingkang ibu. Sapraptane ing panangkilan. Wanara siji. Tindake hadangira wradha kang agawe song*rene para deu'a ileu kdna ingupamak ak e wisa Kalakutha". supaya dheweke abudi utama". Tltduhana rsine Dharmasastra (hitab suci). saiki brastha.warna h 6na d ip 6p in dhalaola e WISA ha ng agau' e rCtuning bawana. salirane awarna ir6ng lan 148 . Ancase pancen n6dya ngelingake marang tindake kadange wr6dha. aja nganti leObanjur ngl|lantur laku dursila. Tartamtu kasoran lsn tumdka ing tiwas si Rawana. . . lllulane pdnggak)n bakangira si Rawana..Rawana kumawani ngrabaw Suralaya nyikn pam dewa. Elingna lan wenehana pamrayoga. aja ngOdir-)diralze kas|kten lan panguwasane. Wibhisana priksa ingkang raka (Bawana) wis pinarak ing singhasana. tumuh mangkat m0nyang panangkilan.ah-manah sabar-dmna. Bathara Sangkara). saya mantdp olehe n6dya m6nggak tindake kadange wr6dha. hadangira wr)dha si Rawana wenehana pamrayoga. k?kasihe yaihn Dewi Sita hon|n ngaturahe mnrang panj€n)ngane kanthi nguncupake asta (ny€mbah) stirta minta pangaksama. Mangkono iku bakal dadi usada kang mahanani sdn)ng. Wibhisana nyungk6mi padane Sang Dewi. ndikakake m6nggak tindake Rawana kang murang marga. tata-tintAm hn rahayuning jagat". banjur madal pasilan. hajaba bisa njahri sirnane tantan Asoka (Udyanawana). sorana ngdndhahahe hardaning kamurhane si Rawana. Kajaba saka ihu.. manawa lumawan panjiningane. supaJ'a gdle^m mundhimundhi marang Sang Raghawa. bisa mrajayo Bhathamantri LAngha pira-pira. Ngelingana tantan Asoka (ing padhalangan sin|but taman Argasuka).

ana sing ngundha gada. ana sing ny6k6l cakta. sawang-sawungane ingkang raka barrg6t ngedab-edabi.. Manawa dheweke mwadyabalane nganti bisa nyabrang lan munggah ing dharatan. krdnah kapriye kang kudu ditindakake (Indonesia : tipu muslihat bagaimana). ora wAdi nmngsah yuda. Karo ngr6ngg6p sanjataning ayuda. ingsun mundhut pamrayogo marang sira kabeh.Gusti. n$stiti h6na sira sirnakake sairone sak1dhep netra Hla sam|ngko padha sumurupq ana parangmuka kang bskal tdha ing L€nghaSf Rama wis ana ing ardi l\{ahendra. ana sing nyandhak kampak. Sang Wibhisana maju ny6dhak. Patine atmajaningsun si Syaksa ora sira belani. Sang Rawana tumuli wiwit nganclika : . ora milu ribut. para ras6ksa padha pating br6ngok as6sumbar maciya-ciya. ora beda karo ula nmwa wisa. lan liya-liyane. Ana sing nyandhak p6dhang utarva klervang. meh nyabrang samodra. Hla saiki. si Rama wis mrajaya pahlawan rasiksa sawatara. Saparipurnaning pangandikane gustine. amarga saka lumuhira pasulayan. ny6mbah marang Sang Rawana. para ras6ksa padha ngad6g ngr6nggGp sanjataning ayuda. Patih Prahastha kang minangka pinituwane para ras6ksa. banjur ldnggah ana ing sac6dhake singhasana. Uiturut pandmune. supaya dheweke aja nganti tAkan kene. Sanajan mangkonoa.. Akeh rasOksa krodha kang banjur matur marang ratune mangkene : . ana sing ng6mbat-6mbat g6ndhewa. netrane abang pinciha g6ni mawa. Amarga -. Iku kabeh sababe ora liya.gilap kaya kukus. amargd saka lumuhira poruloyrn. ngirid wadyabala wanara. Mitraningsun Sang Bali laang bangAt ingsun trisnani uga dipraiaya dening si Raghawa tanpa dosa. sira padha ora darbe rasrl sdngit ngigit'igit marang si Ranta. para nayaka 'mantri'' bupati lan sugung wadyabala ! sira habeh iku padha surasaltti mandraguna.. punapa pr)lunipun pun Rama sawadyaL49 .Paman Patih Prahastha.. hasudiranirc nisuwur ing jagut. Sabdn sna mungsuh kang kumautsni nyAdhahi L€ngka. lan kobare hutha-krajan lingka dalasn sakadhatone pisan ora agawe muntabing atinira.Wirada-Kara-f)usana. katon m6n6ng'ant6ng. mOsthi bakal agawe susah lan karusakan'i. padha mati di' prajaya si Rama ana ing madyaning alas.rris ora ana kang kudu di6nteni. xrehne si Rama sawadyabalane meh nyabrang samodra n)dya ngrabasa praja LOngka. Isih akeh maneh pakartine si Rama kang isi pangina marang rasAkll. Tathaka . lan tansah oUut. Biyen.

.lanawi rambilan kodah dipun-sirnakahan. Hla monawi para pahlawan rasaksa nantung lumatuan Rama lan para wanaro. yen ptndangune Sang Prabu dhek mnu ilzu sira tanggapi sarona nyoidhok senja_ taning ayuda lan s1sumbar maciya-ciya. Hla holt saptrniko. kawula sondika ngl|ksanani.. nalihq d.. padha ndhAfik ora wani mobah-mosih". Mttpakat lan orane marang pamrayoganim. joi'punika sanes mingwh inghang awrat sanggenipun.. 150 pun citha sahlangkung ringhih ingah-ingih tanpa iaya. poclttha tanpa munclhttt pamrayogi dhatong para kotuula. sapa rasAhsa kang wani lumawan ?! para rasdhsa hang ngaku sura-sudira sakti mandraguna padha huwirangan.nhritta . trnnawa Song Raghawa nganti prapta ing L?ngha.ula sogon ngimin dados wtus saldb|tipun sakodhep netra. Manatui pr|ht dipun-ttntal utaui dipun-mannhmamah ngantos ajur-mumur kados bubur. Sarampunging ature para ras6ksa.. l..fl a y a.m?mos hados ron luntbu. pundi ingkang paduka karsakahdn. Naiging sumurupa ! Manarua ora hliru panyurasaleu. balanipun ndadak dipun-rombag ? ! Ir'l€ngsah poduka punile a sam- ron$s- . Hla rrtk aran aneh-nylendh. Aturira marang sang Prabu dhek mau ileu ntuh ban?r. pancen b\n€r ng€ndikine Sang Prabu. mau sang prabu ndangu ing babagan . ngilang habeh. ltau.'. m|sthi njalari rib€d lan ruwod hang tundone ogawe riasusahan lan harusakan. Punopo paduka k|hitapan dhat\ng hadibyan'kanuraganipun para pahrawan raslksa ? ! sanajan srongenge "pisan. mand-ar samangsa prolu kudu rila ngurbanake jiua-raga hanggo kasugdnganing gustinira lan kaslarn\tane nagaia.abara wanara. iir sira kabeh iku pancen digadhang-gadhang saguh nyirnakake mungsuh.groboro siraraya tumdwoe'Bathara Indra satuadyabalanipttn.. Rttnil. badhe dhatingipun Rama lan para wanara bottn pralu dipun-prihatosak\n. Gusti bot6n prolu tumut nyalirani mangsah yuda.n .ng badhe kadhatangan mdng*h manungsa auadl. Biyen. wadyabala paduka sami sogah lan rumaos hiconggah numpAs R ama sawady abalanip tm.suwe mij6t wohing ranti. nam.utcne hang rnung stji thil nggawe kobcre kutha-hrajan L6ngka.in. Wibhisana ng6ndika : . kawula piyambak sagoh mangsa ngantos tdlas tanpa sisa. ndadak dipunrambag rante.. salagine dutane bae saktine ngedab-edabi.Heh para pahlawan kabeh ! Sira iku padha ngawula marang Sang P:abu. nyumanggahake karsane Sang Prabu. rah bi"balyr. manawi kddah dipun-sirnakakAn. tig1se : cara utawa rekadaya kang prayoga ditindakake. Hla sira wajib padha ngaturi pamrayoga. lVilanipun.

panj6n6ngane banjur nggunggung kas6ktene Sang Raghawa kang tanpa timbang. Sawise mangkono. tnanalt. Mulane ngger.adyabalanira m\sthi sirna-g€mpang.. mandrr ngaturi pamrayoga supaya kadange wr6dha iku nungkul aris sarta ngaturake Dewi Sita marang panj6n6ngane. sira sau. Dewi Sita aturna marang panj6n6ngane. Aja tidha-titlha lan aja ewuh-pakewuh sira nganggo r|mbuge Wibhisana. panj\n|ngane iku panjanmane Bathara Wisnu". Para raslhsa kang padha lumaLL. lan ngalJmbana k6kuwatane wadyabala wanara. ing iagat. Atur pamrayogane lllibhisana ora didhahar dening Sang Ralvana. Ing sadurunge ditamani umpluk samodra.Akeh l1lakon aneh leang ana gigayutane karo Bathara Wisnu. i€r cture arinira iku pancen bdn?r. Wasanane Wibhisana ngelingake aja nganti kadange wr6dha m6mungsuhan karo Sang Raghawa. mandar njalari dukane. Bathara nganalzake kr)nah alus ora leasatmata. Panj|n)ngane iku rOsile ntulus panggalihe. trIanawa panj|n)ngane prapta ing kene lan linawan ing pArang.a panjdn€ngane Sang Raghawa i/eu sranane para dewa. panj6n6ngane ng6ndika mangkene : . Saka . Sumilanging panggalihingsun.on panjAn6ngane. saka bang6te sihtr6sna lan bang6ting pangemane marang ingkang wayah. dheweke dicoba dipraiaya sarana ilnjata bajra: nanging nganti wola-uali binaira dening Bathara Indra. manungs:r awadyabala rvanara kang kasAktene tanpa tandhing. nlanungsa sattti kinarya lantaron jalaraning brasthane para rasihsiz. yaiku eyarrge Prabu Dasamuka. bar6ng priksa pamrayogane Wibhisana ora dipraduli. kang wis tau ingsun rungu.l\[ungsuhe Bathara Indra kang misuwur crcn Asura Wr6ta. yaileu Tathaka-\Yirada-Kara-f)usana-Marica.Akeh lan warna-warna ng6ndikane Wibhisana sing surasane isi panyeda marang para ras6ksa. sanajan dheu'eke luwih nom tinimbang sira". 151 .. nydmbaha maraig Sang Ragharuo..bang6ting dukane. kabeh pangandiha lan tindak-tanduke sarroo nyata. . Sang Ravrana ola karsa paring wangsulan marang \Vibhisana.ll'ruhanirq. . Siro prayoga nungkula arjs.. Rawana I Ranwdewa ihu asaniata langhap lan jimporing sing ampuhe hagila-gila. Bagawan Sumali.Putuningsun Rawana ! Nggugua parrtroyogane si Wibhisana. iku dipraiaya sarana umpluk samodra kang kOponjingan hasOktene Bathsra Wisnu. Wruhanira. dudu maya (dudu sulapan). ntatine iya anrurga h?taman j|mparing. putuningsun Rawana .

Mangkono l1lahon aneh-nybneh nggumunake hang uis tau ingsun rungu. uripira ora nulad tut a-ccrcning u rip e p ara sarj ar. Luong.ain) sira liru'akake. zesuoudige stontskunsl Indonesia : ilmu kenegaraan enam mac.. dudtt keuan. pisaca. pant)s dihawulani lan pinundhi-pundhi.Asura Wr6ta ora gigrig wulune salamba. Ka#ktene Song Danarcaraja ihu solea nrtgrahane Bathara Siwah. Danawaraja Hiranyakasipu bang)t adigung-gum|ndhung. saya siya-kaniyayo watake. kang njalari dheweke ors bisa mati dening dewa. tind ch ira gr usa-gri$u hdr|p kliru izang njalari asoring kahananira. lon' dhAping kukune kaya baira. Ya ing u'6htu iku patine Asura lVr?ta k€taman umpluk samodra". manungsa lan sato-kewan. BarAng darbe tzasAkten kang ngedob-edabi. Sira ora ngelingi kaagungane sih-tr6sna marang liyan (marartg bibrayan agung utawa masyarahat). kang gdgayutan haro Bathara Wisnu". GOgaman liya-liyane kang ditibakake ing salirane rimuk kabeh. Singa : jinising kewqn galak) Narasinga iku galahe kagila-gila. ora sira 6cahake. luwih-luwih mamng para manungsa bang7t olehe ngina. Awit saka iku para rAsi hn para dewa padha nyuwun pangayomon marang Bathara Wisnu. (Nara : manung*.a. Sang Raghawa ihu luhur ing budi. Dudu dewa. dudu rasAksa. PanjAn?ngane ora kasamaran yen Sang Danawaraja ora bisa palastra dening dewa. Awit saha iku Bathara Wisnu baniur mancala warna Narasinga. ras|ksa.Kang luwih nggumunake patine Danawaraja Hiranl'a- 152 . danawa. ora ano kang agau. danawa. kasipu. . amarga panjAningane iku hang minanglza pangal'omaning Tribawana.. Ing jagat t|t|lu ora ana lzang nyundhul lzas?lztene Donawaraja Hiranyakasipu. . manungsa lan dening kewan apa bae. irtg wa-tah sandyakala dhewehe dibujuk dijak siram ing santodra. dudu danawa. rasAhsa. a-suja na.Ngger. Nggugu-mituhua . dudu yaksa lan dudu pisacq nanging sat6ngah manungs:r lan sat6ngah kewan.e busiking kulite. haloh wicahsana karo panj|n\rrgone. pisaca. yaksa. Sira kalah wAweka. mulane pmyoga srra nungkul ayjrs marang panidnAngane. dudu manungsa. Ora ngr4gani marang para rlsi kaswargan lan para dewa. putuningsun Rawqna ! Kahancnira sarwt kontit yen katandhing karo Sang Raghau.. \Vasanane Danawaraia Hiranyaka' sipu palastra binAhh dhadhqne dening Narasinga". Kang sira esthi nrung rnOmungsuhan lan pOp|rangan. soya g€dhe angkara-murhane. yahsa. Sadguna (Walanda . Dening Bathara Indra.

Kumbakarna nglilir pananghiian' saka nendra.mbug b1cik. Bagawan sumali. sira 6nggo. paribaxne. Ian banjur enggal-enggal manjing ing Sarampunging pangandikane Bagawan Sumali.ngku Dewi Sita. 153 . Manawa ihu .ng"ngo bisa datli adh€rtt. **rh. (Mriksanana iAi*i bab 69 : Wibhisana). awit pancen mung pamrayoganc kadanlgira taruia ihu d\dalane sira nAmu -rahayu"' Mangkono ng6naltunu ingkang eyang Bagawan Sumali marang Prabu Dasamuka. .Kaka Prabu ndhustha Dewi Sita.r".marang r)mbuge Wibhisana. garwane Sang Raghawa.Kalea Prabu Dasawadana ! Tanpa gma padha ngrdmmanawa Oug . wibhisana sanajan kadang taruna. Sawise kandha mangkono.. iulane r)mbuge me^ntds lan pantqs digatekake.t*..rekidaya" ltcnggo rumOhsa'rchayune praia Lingka. Kagawa saka bang6ting muntabe panggalihe. sugih pangalaman lan mumpuni isine hitab iuci. .. pamrayogane gih plngqlaman. Kumbakarna nyambungi : . nanging panggalihira kangkaku "bab*on" ora luntur dening pihrtur lan oraFasah ing w0kaya alu.mohi r. sorote rOm\iii" king anyds bisa dadi panos.watak-wantune Rawana ora bisa luntur dening pitutur. wong wicaksana kang sttsii ie. pinas" tr. Ing sapungkure Bagawan Sumali lan Kumbakarna. nuli mapan nendra maneh. b.'nanging wicaksana. Sajrone Bagawan Sumali m6dhar sabda.ni.ml6bu kuping kiwa. mGtu kuping t6ng6n". Pasrahna sang Dewi marang Raghawa. Kumbakarna banjur oncat saka panangkilan. laku nbtha.. sawise sira balehake lan wis ditampa dening Raghawa. babar-pisan ora k6na di-ar6p-ar€p bisa tinotbuka kang nialari banjur karsa nampa'rAmbug b^cik. Wibhisana ngaturi pamrayoga maneh marang sang Rawana. dak-r|bute Sang Dewi sarana laku tttama. uga banjur kondur m6nyang padhepokane.ng eyang Sumali iya ora .. sawise prit *.sira tAtip kapengin m. sab€n ana bot-repot utawa rubedane praia. Nanging saiingko.. ora ryung rdmbuge Wibhiiana "ir"i w1warihe kangi. yaiku sarana kaPrawiran". Rawana nganti mantala nandhang lan nundhung Wibhisana.sie nonggulongi sarana migunahake pamrayoga utawa iguh'pra' dhAb Wibhbana. Nanging niio proiu ing simu wdgah nggugu-mituhu r&nbug rahayu' Hla mangka sing uwis-uwis.ii. Ya atur pamrayogaBe kang kapindhone iki kang njalari bangat dukane Ru*a.

Praptane ing wukir Mahendra. tuwuh garagara gora reh kagiri-giri. banjur miyos saka panangkilan.*urrg*r.".lra. maspadakake kadhaton Ldngka kang katon lamat-lamat. Ttrwuhe ddduka kanthi dadakan nglimputi panggalihe. ora bisa n6mu akal carane nyabrangi samo. samodra kang ngalang_alangi tindake. Dumadakan gGndhevrane pin6nthang sakal'ange._.Samocira iki nAdya ingsun tibcni j€mparing. Tindake Wibhisana qg6n6r wukir A. duka marang snmo- . rurnaos durung antuk w6wdngan. 1.Wibhisana pamitan lan ny6mbah marang Rawana. inc6ngake. pasuwitane wibhisana ditampa b6cik dening Sang Raghuttama. mahanani rasa panas pindha panasing sorote srdngenge se-wu cacahe. (Rasatala = Walanda : onderwereld = Jawa : dhasaring Lumi). padha ndulu mangidul . I\{angkono ng6ndikane Sang Raghawa. tindak mangalor didherekake para wadyabala kang padha s6tya-bakti marang panj6n6ngane. RAMA DHA$TUH WADYABALA WANARA NAMBAK SAMODRA. G6ndhewane tansah ing6mbat€mbat.. n6dya suu"ita marang Sang Raghawa. gunung moyag-mayig. nurnan. amarga diangg6p nggawe singsara. . njalari ora bisa mbanjurake Kocap Sang rajaputra Rama sarta para wan. kandhoging laku. R. kapriye bisa_ ne t6kan L6ngka (Ngal6ngka) ngliwati samodra.ua ana ing pasi siring samodra... Sajrone Sang Raghawa m6nthang gandhewa.rmodra kang dadi p6palang. Sang Raghuputra oneng manggalih k6kasih. Bumi gonjang-ganjing. 88.. Wibhisana dip6thukake Ha. isine rasatala padha giris-miris nguwatirake t0kane w6ktu kiyamat. katon sumorot murub bedhoring j6mparinge. kagawa saka put6t<-mfat6king pang_ galihe. B6n6r ng6ndikane sang minulya pandhita wr6dha kang rnratelakake yen rasa on6ng lan sih-tresna gampang nuwuhake pamuring-muring utawa a6auta.54 tindake. Sang raiaputra bang6t judh6gputOg panggalihe. Kanthi dilarapake dening Hanuman.fahendra. samodra kocak alembakJembak pindha kin0bur. lOmpaiinge diinc6rg- dra. samodrq kang njalari.

samodra kaya kinocak. samodra ngalami karusakan. cumlorot tiba ing .*uk".iwak lum' Ua-lurnba mancolot-mancolot lumayu. (Samarabhumi = Waianda : slag. (Rasatala = Walanda : onderwereld = Jawa : dhasaring bumi). k6then. ing kabeh keblat.reld = Lrdonesia : medan perang). Jalaran para Nagendra padha lumayu kagegeran. Ana. njalari r6g6aing sarrlodra. yutan lan mawur-. puncaking wukir katon manggut-manggut. bumi o169. J6mparing kang dildpasake dening Sang Raghawa bablas t0kan ing rasatala. ngupaya papan-panggonan kang any6s banyune. sanalika banyune samodra banjur panas pindha umob mawalikan. naga-naga kang ora mati padha bingung pating biluiung-. bang6t kaget kagarvokan. amarga palGnggahane tansah obah agonjangganjing.u*odtu. gumabyaring sorote bangat mbal6rengi.r-*t a padunungut ". u**ga giris-miris sumurup j6mparing sumorot k6lap -k6lap n gedab-edabi - Kocap Sang Hyang Baruna kang nalika samana mb6n6ri lagi l6nggah ing singhasana s6sotya ana ing madyaning samodra. bangkene padha kurnambang. amarga nesia : kddayan bangating panase j6mparing. l6ksan. bang6t njijiki lan ng6n6k6n6ti ati. pu"ggalihe Bathara Baruna bangtt was-sum6lang.. kang ingalambana kuwat ny6k6l jagat. Priksa para naga padha ribut pating brubut nlosor saparani**. alune alembaklembak. kan. lor-kidul-wetan-kulon padha ngganda bacin kaya gandane sarnarabhumi kang k6bak bangkene prajurit sing padha mati.*"y. ora karuwan kehe isine samodra kan& mati. da-wurda kehe iwak kang mati.Barang jamparing lumapas saka g6ndhewa.Apa iagat ardp kiyamat ?!" Mangkono pangudasmarane panj6n6ngane priksa j6mparing ttri panggaiilr. Saya suwe kahanane jdmparing iku saya sumorot ak6lapk6iap ngedabedabi. ana iwak bunt6k kap6t6k ing wal6d ora bisa m6tu. Ewon. ngluwihi soroting sr6ngenge 155 . titat-ttrattrit maliw6ran pindha soroting Kala (Indonesia : bagaikan sinar dewa Maut). g6t6r.ot bumi).rg gi6g6r rame dening polahe para naga kang pating tlosor ir. Dumadakan clorot-clorot sumorot madhangi nitala ing dhasaring bumi. Iwak' iwak paus lan baya-baya padha klabakan nglangi mrana-mrene. gumuruh ngg6girisi suwarane mega ing langit. katon gum6t6r wel-welan . Naga Basuki kang dumunung ing indh6ning bumi (Indo"po. swarane puti. ng6nani para naga' sat6mah akeh naga kang palastra.

banjur miyos ing sajaban banyu. (Nitala = Walanda : naam van een hel = Indonesia : arahing sawijine nraka). mulane panj6n6ngane tumuli j6ngkar saka dhampar pal6nggahane. Kajaba priksa para wanara. kawilnlngona ! Karsa padulza ng1sat samodra sarona jdntparing pacluka. ana sing lagi m6thangkrong ing wit-witan. bot4n. Sinuwun ! Iitg samodra puniha kathah nwhhluhipun agdng-agdng inghang ngdd nguntal bumi. ana sing lagi r6butan wowohan. ngantos paduka laj\ng kados k6kilapan dhotAr-g cncasing panjanma paduka inghang salzlanghung luhur-mw'lya ?! 'Padutea botdn ngrumaosi bilih panjanmaning Bathara Wisfiu. Bathara Baruna kaget wuninga wanara mal. Nanging sasantpunipun santodra puniha asat. Mangkoho pangudasmarane Bathara Baruna karo ny6dhaki Sang Raghawa kang nalika samana lagi n6dh6ng-n6dh6nge nrurub panggalihe. barang-barang inghang sahlangltung mbAbayani. Sang Bathara saya was-sum6lang panggalihe. manawi dipun-ambah sagOd njalari clharuuh.. Kawuningana. paduka ingkang kagungan. punapa laj|iq kenging dipun-atnbah pora Luanara rninangha marginipun dhatAng lingha ? Bot|n sinruuurt. rnanjanma 156 I i . Kajawi ltunika sinuwun. kathah harangipun ingkang ag6ng-ag0ng saha inggit-inggil tur lunyu. banjur matur : .satus. Bathara Baruna uga priksa Sang Raghawa kang nalika samana isih ngasta gdndhewa.. salirane s6mu ngrungkuk mbungkuk. sampu..utayuta. jum6n6ng ing sat6pining samodra.bala wanara botdn badhe sag€d ngambah dhasaring samodra.We hla ! Dadi Sang Raghowa sing nj€ntparing santodro". . mugi paduka kagunganona panggalih w6las dhat)ng para mahhluh isiniputt samodra. Bardng mriksani pasisir lan wukir Mahendra. Jalaran sahing lzathahipun wal6d ingkang sahlanghung tdbdt saha sahing hathahipun.6n b dntering jiirn$ aring pcduka". wadya. Puncpu inghang njalari li:utuuring panggclih paduha. Warna-warna solah-bawane wanara.t ngcntos nilaj?ng sami p/jah kddas. tdmtu wg€d kaliltsanan.Jagat saisinipun puniha paCuha imgharrg ngwontdnahin. ana maneh sing lagi ngad& ana ing pdsisir ndulu iwak kang padha sumaput klabak-klabak. Bathara'Baruna jengleeng (Indonesia : berlutut) ana ing lumahing banyu samodra. . kaya diubqbi d ukane. 4ydrnbah marang Sang Raghawa. ana sing lagi g6guyon karo kancane.Sinuwun. paduka ingkang rumAksa saha padukd inglzang nguwaosi.

prcyoginipun para Luanara sami lzadha' uuhana ntindhh r€di nyatunggal sarta ngusungi sela ingkang agOng-agArry hangge NAMBAK SAI\IODRA punika. ndikakake ngusung gunung lan watu g6dhe-g6dhe kanggo nambak samodra. padha lumayu. J€mparing padulta ingkang ampuhiltun p|pindhanipun kados'Kalamr6tyu (Walanda : cte god des Doods = Jawa : dewaning pati).langkono ng6ndikane Sang Hyang Baruna.ening pcra wana' ra. Panj6n6ngane banjur nglOpasake j6mparing panulak.padul?a ing marcapadu kanthi ancas nddya mAmayu ayuning ba' wana. (Saragni = Walanda : pijlvuur =. Sang rajaputra Ramadewa banjur ndhawuhi para wadyabala tvanara. Amarga carane ngaturi pamrayoga Sang Hyang Baruna kanthi ngaji-aji.Jawa : j6mparing dahana). para wadyabala uanara p|ltindhanipun hados kulauarganipun Sang Kalantaka (Watonda : de god uan de dood : Indonesia : dewa Maut) sami twnut nf irnakalt0n nt6ngsah paduka". Kewan-kewan L57 . I\. kanggo nggawe adl'r6me j6mparing dahana kang sumusup ing t6l6nging samodra lan rasatala (dhasaring bumi). Padulea tdnttu sagAd dumugi L|nS' -ka saha wasananipun ngalami jaya. baclhe mbrastha paro rasAksa angkara-murha. rumOksa hawiluiinganipun para suci wha mbrastha para murln-candhala ingleang adamil r)tuning iagat". Ana sing mangalor. Sang Raghawa bangOt kar6nan ing panggalih. lakune ng6n6r gunung.Sinuwun. ialaran dipun-urug r?di saha sela d. Bumi badhe mumbul (dhasaring sarnodra daclos mggil). t|nttu botin badhe ngantos dangu para Luanara anggenipurz-nambak santodra punika. mangulon utawa mangetan. kabeh kang mati dening Saragni padha waluya-jati kaya winginguni. Sasir6pe j6mparing dahana. Singa-singa kang padha ndhElik ing guwa akeh kang m6tu. suwarane luwih -dening rarne' amarga parzr wanara olehe tumandang ing gawe karo mdre-m6re. lan dukane tumuli lilih. Kanthi gambiraning ati para wanara paqha mangkat pating b16b6r. para makhluk samodra padha g6mbira. rndngsah paduka sirna.Tyubalo Lucnara.. nuwun sewu ! Manawi ruontin kapardng paduha horsa ndhahar otur lzawula. para naga-bumi padha s6n6ng. Itlet-aui ngengOti hathahipun uta. njalari giris-mirise kewan-kewan alasan. Manawi paduka dhawuh!. samodra puniha pOpindhanipun kados lepen ingkang namung sakilan wiyaripun. para Luanara tinttu sag\d nambalt samodra sarana 16di saha sela ag)ng-agAng. . jalaran para wanara punika sami kAse' renan kas€hten pacuha.

para wanara padha b6bar6ngan ndhungkari gunung.oistallen gevormd = [ndonesia : terdiri dari intan dan hablur): Gajah-gajah iung lagi adus ana ing tlaga. Ana pahlawan wanara kang epek-epeke bangGt atossantosa pindha bajra. iku disawatake dening pahlawair rvanara m6nyang g6gana t6kan ing sr6ngenge. lambening guwa-gunung dikawil sarana epek-epeke. Tugdlan gunung iku katone entheng bae digawa dening wanara. sat6mah para dewa padha ribut kagegeran. bar6ng ngmngu swarane wanara masinghanada. n6dya diprajaya. nusup-nusup ing puncaking gunung I'Ianimaya (Walanda : uit juwelen of }. lan m6tu gdnine. iku culane Sang Hyang Anantaboga (naga kang nyangga bumi). Tilas dununge gunung iku awujud luwangan kang j6rone ngedabedabi. Ana wanara kang n6ndhang watu g6dhe. enggal-enggal padha m6ntas ing dharatan. Para wadya158 .rngu nganti sayoiana dohe. njalari akeh margasatwa kang tiba kapidharaAna g6mpalaning watu leter ambane sewu dh6pa. p6pindhane kaya singa sewu paripaksa ngrabasa gajen' dra (ratuning gajah). Jalaran kuwatir k6tunjang gajah. ing ngisor katon ana barang kang luwih dening aneh-nyl6neh sumunar mbal6r6ngi. iku minangka sanjata dijojoh-jojohake ing lambung gunung. suwarane k6pr. sdru kaya g6lap ngampar. ing epek-epeke. kaya kapuk Ana pahlawan wanara kang kasdktene kagila-gila. Tug6lan gunung iku banjur digawa mabur. manawa diungak katon p6t6ng ngg6girisi. katone ana ing akasa kaya manuk alap-alap nggondhol ni6mangsan jarahan (oleh-olehane ngr6 but saka alap-alap liya). sinangga pGpindhane. nuli lumayu m6nyang puncaking gunung. kato padha samdkta n6dya pindhah m6nyang planit liya. \fatu iku p6cah. Amarga saka g6dhening k6kuwatane..injang. . sadhela bae gunung iku wis tug6l kaya cinakra.Apa kang haton irdng kaya Asura Rahu hoe ?" I{ang}<ono ng6ndikane para dewa priksa watu kang disawatake tnau. gunung iku j6bol k6b6dhol nganti t6kan ing perangan kang dumunung ing sajroning bumi.kang kurang tr6sna nurang anake kang lagi nusu padha lumayu ngg6ndring sipat kuping. Sajrone kewan-kewan padha ribut pating brubut lumayu ngupaya pangayolruln. banjur lumayu asalang-tr. celeng-celeng padha ndhisiki m6tu saka suclhunge.

banjur diuncalake mandhuwu: kaya bal. dadi gunung-gunung kang g6dhe iku dumunung ana ing ngisor. bdcik lan r6sik. kaya nangis amarga rinodapaksa (Indonesia : diperkosa). nuli diurug w6dhi. watu-watu kang tumemplek ing sauruting pinggiie. iku p6pindhaning 6luhe k6nya kang rinodapaksa. Sawise mangkono. I\ttega ing lambung gunung kabur katiyup ing samirana. ditumpuk diundhung-undhung karo watu-watu kang g6dhene prasasat sagununggunung }{eru.'tumempleke 159 . Tambak iku katon l6nc6ng. gunung anakan iku g6dhene mung padha karo wiji sawi bae. iku p6pindhaning panganggone k6nya kang mlotrok. satdmah k6nya iku banjur ngl6g6na (wuda). ora g6lBm ditulungi dening wanara liya. Sawise kabeh iku krak6tk6ket. Pangangg6pe. papat-papat. Wanara sing ana rng ngisor mb6dhol gunung anakan. Sawise para wanara padha ngusung gunung. watake bang6t angkulr-sum6ngguh. cra r6kasa. (Bathara Wisnu). Gunung p6pindhane k6nya (gadis). wit-witane pinupuh padha rubuh kabarubuh. kaya patrape priya nonoman kang ora bisa atindak sareh . t6lu-t6lu. atmajane Bathara I4'iswakarma kang mumpuni ing babagan bangunan iirg kalangane para wanara. Dheweke n6mpuh lambung gunung 96dhe. gunung iku banjur dirangkul. katon prig3l Ian patitis. Sawise mangkono. Ana wanara kang d6d6g-piad6ge g6clhe-dhuvrur tur gaiake kagila-gila. banjur wiwit ngrakit gunung-gunung lan watuwatu iku diGnggo nambak samodra. lumahe tambak (permukaan tambak) rata-. binjur gununggunung anakan ditata ana ing sadhuwure gunung sing g6dhe-g6dhe. watu-watune padha b6lah-p6cah pating glasah.Lala wanara padha ngusung gunung loro-loro. tambak iku k6na diarani wis dadi. nuli watu-watu ditata aldlarikan lan sap-sapan. katone kaya Garudha nglayang nggawa mabur Bathara Purusottama. lima-lima utawa n6n6m-n6n6m b6bar6ngan.pakoleh. Sang misuwur wanara N a I a. lVanara kang ana ing g6gana nampani gunung analian iku. Tlaga-tlaga ing gunung iku banyune kocak alembaklembak. Dhisike gunung-gunung kang g€dhe ditibikake ing samodra. tindake sarwa k6susu agrusa-grusu. iku pGpindhaning napase gunung kang rinangkul dening wanara. Angin bant6r kumrusuk lum6bu ing guwa j6ro. Iku banjur diurug l6mah nganti rata. Ing antarane para pahlawan wanara ana sing uncal-uncalan gunung anakan.

sanva tOguh-santosa. sau'6neh ana sing ngarani 32.kukuh bakuh.C. lagi mangkat saka pasisir tansah ndlidir bae. ndikakake padha kumpul lan tatatata. Tambak iku wis sam6kta dadi dalan kang b6cik. n6dya budhal mGnyang L6ngka. wadyabala wanira budhal diirid Sang Raghuttama. Sawise sam6kta. kok k6na binudidaya tinambak dening wadyabalane Sang Raghawa. d6dalane kam6nangan lan kamulyan kang bakal kagayuh. Setubanrlha kang dawane satus yojana kebdkan wanara nganti jdjdl-riy6l tanpa s6la. Saka ing pasisir.luwih ? dm).. pil& wanara padha masinghanada. kahanane kaya patarnanune Bqtha. Vtatu-watune awujud s6sotya-manik lan jum6rut. mdre-m6re luwih dening rame. Sang Raghuttama n6rusake tindake didherekake sagung wadyabala wanara t6kan ing g'. Laksmana lan Kapindra Sugriwa bang6t kar6nan lan kagawokan mriksani.T.Rama nambak samodra" kapiyarsa dening Sang Dasamuka..).-a Indra. Sang Raghawa sawadyabalane padha munggah ing dharatan. alase bang6t n6ngs6make. Panj6ndngane bang6t gumun-ngungune. Ukurane. babar-pisan ora gonjing. bisa nambak samodra.000 elo. kang minangka cucuking baris Sang Anilatmaja. Bar6ng wis t6kan ing pasisire samodra laladan l€ngka. kahanane Setubandha. Sawise Setubandha (Walanda : dambouw = Indonesia : bangunan pengempang) paripuma. Ya ana ing gunung Suwela iku Sarrg Raghaua lan para wadyabala wanara olehe masanggrahan. Kagawa saka g6mbiraning atine meh t6kan ing IGngka. Wah ! Nyata pant6s ingaldmbana kurvasisane Sang NaIa ing babagan bangunan. puncake 6mas. Kahanane tambak iku ora ana kang pr6lu dikuwatirake. pasire kang awarna irdng sumorot akil6ng-kil6ng. padha mangal6mbana marang kaluwihane Sang Nala. Sang Kapindra tumuli nimbali kabeh wanara. durnunung ing saBlore kadhaton Gngka. diukur miturut ukuran . ingatase samodra amba lan j6rone ngg€girisi. padha ngajap tumuli campuh yuda.000 elo. Roorda : 16. Gericke . Suwelagiri iku gunung kang bang6t asri anglam-lami.F.yojana'. dawane mangidule (dohe) ana satus yojana. Laksmana lan Kapindra Sugriwa. pawarta . (L yojana = Bahusastra J. Saka akehe wadyabala wanara. lran kang isih kari. lambunge gunung (ereng-erenge) slaka gilap. kang minangka w6dhine 160 .. Sab6n 1 elo = kurang. warnane gilap kaya watu manila (marmdr).rnung STIWELA (Suwelagri. Sang Raghuttama.

. Wit-witane endah-endah.Suwelagiri p6pindhane kaya Amarawati tumurun ing marcapada (Amarawati = kutha-krajane Kaindran). (Sphatika = : bergkristal = Indonesia : mestika gunung.ika-candrakanta. Ana uga kang lagi nyadham lan kang isih awujud p6ntil. Utawa k6na dip6_ pindhakake samodra lan Himawan.rgsa. ing j6rone jdmbar ka. wujude kaya c6mara) asri ngganda wangi. mandar k6mbang-k6mbange kang n6dh6ng m6krok mbabar gan_ da iya akeh. Pm).ya alun-alune Bathara Indra. ngunekake k6capi utawa cl6gnpung. ana sing lagi nabuh gam6lan sang_ gani. ana kang lagi suka_suka pari_ suka. gilap. amarga kahanane ardi Suwela saya asri anglam_lami. para gandharwa fiuru ngidung ing kahyangane Bathara Indra). ana kang lagi ngarang kidung. Kang padha ad6dunung ing ardi wela prasasat madhani sLlwarga. ian padhang-sumunar. ora beda karo Alakawati (kutha-krajaning kahyangane Ba_ thara Kuwera. ialaran akeh s6sotyane maneka warna. wohe mbiy6t bang6t. sdsotyane matumpuk-tumpuk kaya ing ardi Me_ Suwela para dewa. Wah I asrine gunung Su- ru.bae kang dipengini dening m"r. Apa. mat6ng_ mat6rig.. kagawa saka ba\f a!6"g m6krok. nesia : jinising s6sotya). carana (uga juru ngidung ing kahyangan). Ing guwa_guwa iku dadi padunungane para dewata. saw6neh ana kang lagi cangkrama. it 161 .aghuttama. ngidung. candrakanta = V'alanda : fabelachtige steen. . padha nyuling. para apsari (widadari) lan para kinnara-kinnari (Indonesia : makhluk ajaib). ing Suwelagiri ana. wit rtewandaru fiinise wit pinus. ana sing lagi p6pasihan karo k6kasihe (Indonesia : sedang bercumbu-cumbuan). die in cle maneschijn glanst en smelt = Indonesia : permata dalam dongeng (hanya khayal) yang bersinar dan meleleh dibawah sinar bulan). Kahanane suwelacala (gunung suwela) o^ra kalah endah karo kahyangane Bathara Kama. dadi p6pindhane kaya Cintamani (Walanda : edelgesteente dat alles geeft wat men wenscht = Indonesia : s6sotya kang bisa minangkani sawarnaning panjaluke manungsa). manili-sphar. wala-nda Guwa-guvrane gunung Suwela amba-arr. amaiga ing kono akeh suryahanta (walanda : soort van edergesteente = Indo- Tindake Sang Raghawa saya mandhuwur saya kar6nan ing panggalih. mandara k6mbang-k6mbange katon pating plolok n6pdpindhane kaya wanurlya kang wis ngadi busana m6thukake rarvuhe sang B.ba.manik-mutyara.

Sawarnaning pambudidaya ora ana sing bisa nyirip (Indonesia : yang dapat memadamkan) 162 . iku p6pindhane wit-wit tal iku padha n6psu nyawati gajah-gajah. p6pindhane kaya wis padha sam6lrba n6dya nyaosi ganda s6dhtp-arum tumrap tutuk (nyaosi mut-mutan kang njalari tutuk ngganda s& dh6p-arum).ajaputra Raghawa.kang-padha adus ing tlaga kang agawe rusaking k6mbang trate. kayata wit punaga. Sing ndulu k6mbang maneka warna iku ing s6mu kasinungan ras. Nanging tumrap wong kang n6dh6ng nandhang ondng marang k6kasih. asmara) kang agarve giris-mtrise wong i<ang lagi pi' sah karo k6kasih. pdpindhane kaya ngar6Par6p rawuhe rajaputra Raghuttama. asmara-furc (Indonesia : asmara-cinta) bisa nggawe sangmraning jagat. banyu mangkono iku saya amimbuhi panasing ati. eampaka. Saya manduwur tindake R. Kabeh wit-witan iku nalika samana lagi padha mangsane k6mbang. . Ing sapinggire tlaga akeh wit tal g6dhe-g6dhe katon tumata jejer-jeje-r k6r6p. nganti agewe kobaring atine wong kang lagi pisah karo k6kasih. rungkad ng6bruki suryakanta kang katone kaya tansah kumukus pindha asung pasugatan marang kang lagi prapta (Sang Raghawa): Wit hapurborus ngganda s6dh6p. lan liya-liyane. rasane (tumamane ing awak) s0g6r lan any6s. p6pindhane kaya mangayubarya nurang rawuhe Sang Raghawa. w)di i. Ing sapinggire dalan kang diliwati Sang rajaputra akeh wit cdngkeh kang mbGneri k6mbang. saya akeh witwitan asri ing Suwelagiri kang diwuningani. Wo. iku pOpindhane tangane tlaga (nguncupake asta) n6dya mangab6kti (ny6mbah) marang Sang raja-putra.Mung sapixn iki lzowe dirawuhi dening kang minulya Sang Raghuttamo". k6mbang bakung basantatilaka (Walanda : tilakabloem in de lente = Indonesia : bunga tilaka pada musim bunga). fijuna. Kudhuping k6mbang trate kang n6dh6ng med6m.ng gOni. k6mbang sr6ngenge. angsana. l6bda m6nthang langkap kanggo nglEpasake panah (panaf.' Ttaga la ng dumunung ing lambung gunung katon amba lan r6sik. N/tangkono kandhane wit-witan marang kanca-kancane. saka klikaning wite 5n6tu tlutuhe putih tumetes ing suryakanta. n6dya diaturi siram lan ngunjuk. Banyu kang m6tu saka watu katon b6ning ar6sik.ng6ting tuwane. banyune katon bdning nyamng kinclong-kinclong. satdmah kukuse suryakanta ngganda kaya dupa. g€ni asmara kang murub makantarkantar. wohe padha tiba..

:tr::. ana karrg bisa ngilarrgi rasalara'asmara kang wis manjing I"g tata"ging atlsanubari. Iku kang njalari Sang Raghuputra baora . panggalihb tansair kuwur. ora. t6mbang g6'dhe ing Kakawin Ramayana (Ramayana abasa Jawa-kuna) kang nyandra kaha+ane gunung k6r6p ir*eti ana 1 padeswara (1 bait utawa 1 couplet) kangpurwa' k6prungu dilagokake dhalang ana ing pagdtaran wlyang t<anggo-'sulukan path6t *oiyuro iigag utawa di6nggo path6t *".-. ny. j6n6nge t6mbang Bh ramarawilasifc (t6g6se : kombang ora t6ntr6m).. I\trangkono pangudadmarane Sang Raghawa pa- Katrongan. T\rmrap wong kang lagi nawung gandrung-wuyung nah6n kung.tDV7 4J2 youqueexr?2\ l.1-r* l*- nila. rneh kabeh papan'panggonan aha i€ngsO*inn.. nganti sur[e ngdndika marang Laksmana.sadhih-kingkining atine wong kang kataman j6mparing asmara -kagila-gila. yaiku kang kas6but ing R'antayana Bab XVI kaca tl1 sloka angka 31.bar wiii hang nialari wong kang lagi pisah haro hahasih kat. I'langing ernane kok saiak tunpa rasa isin-wirang tumurune asmara ana ing kene. unine mangkene : t.eb *-.sz d &v"grurw^s /.x:T:'N##fiW'.J 3^-^(--n.2 tu7G"e.suuelagiri iki bang€t'asri. pr6lu diwuningani.tangi on€nging ofi".. '#A-:e@iiffi ct&.A.4.r]rr* wantah. ora ana usada sing bisa marasake.tSrEDl . kawicaksanan ora ndayani apa-apa. Glara kang amarga k6taman panah tang h"ai6pe or*iro iku madal tamba. V w?Ydv' TW .rg-6t ttu*rt g sungkawa. . sawamaning kagunan tanpa guna.

Toyanipun (tlaga ing r6di Suwela) baning. para waru[a padha ribut pating brubut mlayoni karo m0re-m6re. Amarga katiyup manttamanda (angin sumilir alon. Ndulu kombang-kombang mangkono iku. IVTanuk-manuk padha mabur pating bldb6. Bar6ng lakune td kan ing c6dhak puncak. nganti 6pang6pange padha mantiyung-tumdlung kangsrah ing l6mah dening kabotan woh.ratr ing langit) pSpindhanipun kados s?kar sari-saiinipun s6'tr" (t"iorJJ . iku pGpindhaning wanita kang nolak pangajahing guru-Iakine kang moyuh rnarang dheweke. bulusipun kumambang. Sanajan olehe mid6r-mid6r ana ing gunung Suwela nganti suwe. k6slimur ing sdsawangan endah maneka warna. L64 . Gadhung kang k6mbange n6dhGng m6kar mbabar ngganda wangi. Sumurup wowohan maneka warna kang wis mat6ng-mat0ng.rrgsarinya) sumdbar kados mega. agalve giris-girise kewan-kewan alasan. mangkene -: K6mbang Surabhi kang n6dh6ng m6kar. K6mbang m)nur uga n6dh6ng m6kar mbabar ganda. padha lrrrnayu asalang-tunjang m0 nyan g pun cak gunun g. akeh k6mbange klng tiba ing bantala. (jimbaripun) tlaga (ngilak-itak) kados "r-"*. tdg6sipun s?kar Bhramaraw. saya kat6tangi ondnging panggalihe Sang Raghawa marang kGkasihe (Dewi Sita). Sang Raghuttama saya bangdt onEnging panggalihe marang Sang \'taithili.ela. Ndulu kahanane kombang-kombang kaya mangkono iku. br6marabr6mara padha katon ora t|nffAm m6ncok lan s6n6ng-s6nGng n6sdp rnadune kdmbang iku. Indonesia : angin sepoi-sepoi basa) k6mbang iku tansah obah-obah.r. tangit. . Sang Ramadewa sawadyabalane durung rumangsa kdsGl. Akeh kombang kang marani k6mbang surabhi padha mencok lan n6s6p madune. (bundaring badanipun bulus punika) papindhanipun kados bunddring rGmbulan (ingkang^ngl6r6si purnamasidi). kewan g&ihe-g6dhe padha m6tu saka pandh6likane. Lintang-liniani lingkang an. katon rumambat nggub6d-mul6d ing wit padhali (padhanten). suwarane gumuruh kaya giudtrug in-g nmngsa kasanga. kagawa saka bang6ting sih-trdsnane. Ana wite k€mba ng manguning kang uga nggub6d-mu16d'ing wit padhali. akeh bang6t wit-witan kang nddh6ng mbiy6t lan mat6ng-mat6ng wohe. gandane ndul6g bang6t.Sloka-sloka ing sabanjure (sawise sloka angka 81 iku) isih akeh kang nyaritakake kahanane gunung Suu.'t"p. p6pindhane kaya wanita kang ngrangkul sikile guru-lakine.lasita (pethikan saking s6rat Ramayana Jawi-kina).r.

garwa Prameswari (Dewi Ka' nung. (l\{riksanana bab 71 : Indrajit)' Miturut Kakawin F. Dewi Sinta iku putrane Prabu Dasa' muka Ratu Ngal6nlka. DEWI SINTA INGAPUSKRAI\4A RAWANA SARANA AJI KPJ\4AYAN.e dit6mu kawula l\/tantili dicaosake marang ing x)' fr"aUu Janaka. yaiku g6gayuhan luhur' apamb6gan puruirit" (walanda : het welzijn van anderen beharbigend = Jawa : nggatekake kaslam6taning liyan)' 89.Kagawa saka bang6te k6s6l lan ng6lak-ng6lih. banjur dilabuh "narmada. Saduruhge nganrlharake apuskramane Rawana sarana aji ka' mayan.. *arana. para wanara Kang bangOt tritr'rt ot"tte padha r6butan lan mangan wowohan' para sujanma kang darbe ora milu r6butan pangan.. iabang-bayi winadh"ll! kandhaga. pGpindhane gaguy"t u" sotya-k6ncana.amayana lan layang-layang liya-liyane' Dewi sinta iku pancen putrane Prabu Janaka Ratu ing }{ithila' mulane Sang Dewi uga apOparab Janaki (t6g6se : putrane Prabu Janaka) tan-ltaitfrm itag6se : putri Mithila). miyos saka. Iku salaras karo De' wi Kr6sna kang uga sin6but Dropadi (t6g6se : putrane Prabu Drupada) lan Phncali (t0g6se : putri Pancala)' lVondene asal-usule Dewi sinta kaya kang kapratelakake ing ngisor iki : *) Carita padhalangan Yogyakarta kang adh8dhasar layang Kanda' 165 . Pm). prayoga dipratelaltake dhisik silsilahe Dewi Sinta' iViturut layang Kanda.

tili t4erre crndn Dewi t\rniungbinr Risi Winru- Dewi Marawa kagarwa Banapati Ratu Alodya Bagawan Ravthea Banapuha Ratu Ayodya p6[q Dewi Raghu (Sukasalya) kagarwa Prabu Dasarats Jrneke Ratu Mantili Kusa (habu Kusiya) Iava (Ranra Batlawa) 166 .ITA (Mitumt layang Arjunasasrabahu) Batharadi Wdja Batharadi Wfia Dewi Sukesi kegarwa Wisrawa a Ratu Man.SILSILAH XI DEWI SI}.

-ar€p bakal sira matulungan uio*o pongoyo^on ?! Sira bangdt mangal€mbana J. mar|m' rnanawa sira dusun. mung tansah ora marang newi-Sinta. p6l6nging panggalihe gumanbewi. marya kalpika (ali-ali) amripat puh endah il"I. st^mah banjur aris..kapirangu ?rabu Dasamuka kang bang6t gandrung-gandrung liya..kiwatan.. aia sira madhani kahananingsun.-Mung Dewi sinta kang tansah tumuju *"*.FrabuO"tu-"ft"ngadibusanasaranaab6borehan'akam.G.Yayi Dewi Janahi.-d. p€pindhanekayawisakangorak6natinulaksaranaginawefawa tawar)' lindonesia : dengan dibuat Dewi Kanthi maksud supaya salirane agawe kayungyune Sinta..*1"1.n"tnu'ulrndtabangOtolehengluhurahemaranging. rudah-ng grdsah F anggalihe bangot tun g ing t" r. "risiii banjur antuk l€liru ingsun' Ratu agunggiris-miris para Ratu sura-whti padha wati kasusraiiiiosoit oya.t-p" hay a bu' Rama-Laksina' tanpa k . sira kelangan j6r dheweki tnu om anyahrasi Rama. liyaliyane kang pating 916s€sotya sumorot.aro sirah loro iki ! Ihi rak .Si*u' supaya bisa Dewi Sinta kang sin6dva' amarga saka Mulunging .t. ora ana sing madhani' madhani jirihe lan asoring watake. p* ggdin".kt"nn .i Raghawa."". p'nggolihingsun durung L61 ne: ""aufrake . mara waspadahna wis padha tumOha simhe si Rama karo Laksmana' ta ? ! Sakarone jaluhi piing pati. padha nungkul harananing marang naszptJn'iissun.Hki:ekuwur. Ora tryu *t"tg Dewi Sinta kang tansah Wo!asmara..ao'.g. aw ake humur-kumur hulite si bur.i oro siig ing p6rang' nalika ingsun-tigas janggane"' y A h tine.esia:asrnara-cirrta)bangGtagawelara.prasasatorataubisa pin6l6ng ing cipta' sar. sapi sa*i sing isih sira ar6p..anurrf 6nlur.Laksmana Mangsarruka nganakake p6p6than mustakane Fama pa"i'6t'-6"g""e nandukake apus-krama (Lrdonesja kono kapadhan rng sih' "r*n" tipu-muslih"il -*"*g {"*i.. Mulaie yayi. Isih triii *rioa godhong lumbu.Laksmana' pangandikamustakane R'ama wi Sinta f.orakarsadhahar.e. Sawise mangkono' t*uttu aji kamayane' ..Dala.bul nyatane' rang"kas. tandha' -f"taian dheweke . tcntiem' kagawa saka bang6te na$'ung asma' gorJh-Jng"t-"tI ti* ra-turida. Nangiig. lan mawa roronggan Prabu Dabyar sunare.tinimbang karosi Rama' g7tuni patine Rama-Lahsmarur...it# Dewi' bang6te t<anatrutran brangta marang Sang n6moni DeSapraptane ing taman Asoka' Prabu Dasamuka .

6ntek pangarEp-ar6pe (nglokro). kagawa saka bangEte gandrung-gandrung kaprangu marang Dewi Sinta. Inn aja lali yayi. Il[onghono uga poftt abd. adhuh ! Aluwung matiu bae ingsun.Manewe sira kapengin munjung (nyaosi) rajabrana kang awujud apa bae marang Prabu Janaka. Ratnapangkaja sahasraptra = trate sEsotya agodhong sewu).. yayi. panj6n6ngane mu168 .. asline katulis : pakaja = kang lair utawa tuwuh ing wal6d yaiku trate. m6njangan lan liya-liyane kang prayoga dipisung-sttngake mara4g Prabu Janaha. (Ratna = s6sotya.ngsun. Manut-mituruta marang ingsun yayi. bakal ingsun undang lan ingsun prentahi nggawa kabeh isine samodra m|nyang illithita.Dhuh yayi Janaki ! Wdlasa rwrang ingsun yayi. hayata : gajah... Naga gOdhe ana ing sajrone jdnbangan pinatik sdsotya.rung sinunggL-sungga dening para Ratu lan para dewa bdbar^ngan karo ingsun"..utarak. jaran. meswarine Bathara Indra). . ngira manawa kakunge wis seda t6in6nan.wung sungkawa dening lara as mara. hOkosihingsun ! trIanouq sira manut_mi_ bakai ingsun Eksanani. tulunga marang ingsun. kakap lan liyaliyane: monawa mitttrut pan\munira iwak-iwah sing saihi uis ana isih kurang akeh. Sang Janakatmaja (Sinta) kang binujuk n6dya kagarwa. . Paka = wal6d. m€sthi karakone. Ingsun bang|t no. singa.. idr apa ing sakarsanira Mangkonc pambujuke Prabu Dammuka. Prabu Janaka caosana manuk Garudha kang g€dhene kagilagila ana ing kurungan hancana. IVlanawa sira t€tQt puguh lumuh nglanggati karsani. hiyu.Dhuh maskwari.i dhawuhana nggawa sa_ warnaning iwak samodra. endah ing warna padha a6ladi marang sira. kidang. ruif parijathq ratnapangkaja sahasrapatra lan sawarnane wowohan saka kadewatan". sanajan Bathari saci m?sthi klahon seba marang sira.Iantili) nggawa sdsotya-kancano ing sakarsanira lan keuan u)arnawarna. lumba-lumba. Ja = lair. rnuliane bangGt nawung sungkawa Panggalihe p6p6s-ngdn6s.. Sahasrapatra = godhong sewu. ba_ r6ng prikm t6tironing mustakane Sang Ramabhadra. kang kacipta ora liya mung n6dya milu palastra. (Bathari Soci = pra- turut lw nggugu-mituhu marang karsaningann. Dhawuha para abdi m|nyang Mithila (ing padhalangan sindbut : J. para opsari-widadari kang . langkaja. Bathara Baruna dewaning samodra saisine. kayata : timinggilo (iutah paus). ntacan.

hala rumiyin asung.. Ramaparasu) ngadhang saha nantang paduka wont)n ing margi. Sang Jathayt). para daitya_danawa_rasak_sa l€l€thoking bumi gahh-gahhing jagat sami paduka sirnahakOn. wasanane dhawah kapidhara. Paduka pongayomanipun para suci.Iithila.onesia : Ra_ ja tunggal). msampunipun 169 l. Bar6ng wis eling purwa-duksina. sami ng€ndihakahon bilih paduka punitza inghang nguwoosi rYiloka (iagat fttiga). trfilanipun kawula babarpisan botdn ngintan bilih paduka sag\d hasoran ngantos dumugi ing seda lumawan Rawana. Paduha puni. Saklangkung nnokal-andupara yen ta poduka ngantos lzaso:"an Iumau. igl*ngkara yen ta pangandikanipun punilza dora. waspane tansah mili carocosan. j)r rasOksa puniha makhluk inghang botdn sakti.an ras€ksa candhala. ing tdmbe wontOn ing jaman halangg1ngan (ing kahyangan) paduka badhe jumdnAng EKACATRA (Ratu mandhiri. sanajan dipun-wa6s pinarang candrasa ngantos tugal suwiwinipun kiwa. .. amargi pacluka sag6d mbrastha mdngsahipun jagat. Ind.wana.Kala rumiyin. .Anggen kawula *gdd sabar-taw|hal ngalami panandhang. ngayomi saindAnging jagat. panjanma paduka ing marcapacla leanthi ancas luhur nddya m€mayu ayuntng bq. gi nampuh Rawana saha nucuk bahunipun ngantos tatu awrat mili ludira.lakaftn pangandikanipun para ltfoharsi. kasudirart lan hadibyan pcduha tanpo timbang. Il. milanipun seda paduka nuwuhakin pangina". para ltlaharsi ing mad. salirane panas lan ndhrodhog.. karo nyawang mustakane Sang rajaputra Raghawa. Jathayu bot€n pojah. Punapa langhap paduka ingkang ke_ nging kangge nyirnakahAn THpura sapunika tanpa guna ?!. inggih punitza para angltara-*uiko ingkang adamol rdtuning bawana.wun k6lataJara.amarleamiwAlasAn dhatdng kawula. Sang Dewi as6sambat ngr6ngih angrdrintih bang6t kawlas-asih.pitrlurg . Somanghe.Dhuh-dhuh adhuh Bathara Ramabhadra ! Punapa inghang njalari seda paduks ? ! Pa(iuka panjanntoning Bathara Purusottarrra (Wisnu). wasananipun Sang Rdsi kasoran dening padulza".yaning wana ingkang sami paduka ayomi.. Laj€ng Sang Ri-si Ramabhargawa (parasurama.lta bloharaja sinaltti raiuning jagat. jalamn kawula ngAntosi rawuh paduka.Kados ingkang sampun paduka pir€ng. . Kala rumiyiry para Rctu inglzang sarni nglOb\ti sayimbara rt.. sint|n ingkang kasdhtenipun nyunclhul kas)kten paduka ?! Namungpaduhainghang ltuwawi m|nthang langkap pusaka lttithila.

"sambat-s6bute Dewi sinta karo nungkuli mustakane Sa=ng Raghawa. l\labuha.o"oi dhotAng paduka.. hasudirunmu ora ona sing madlnni. tngkang adamZl r€tintng iagat. ngarani yen dewa iku ora adil. cAmAr bn i6mbAr' ora bisa ftstari ndkerekahe tindabe kakangmas Ramd"' iki ! (Pra' . Manawagama ': Ind.nmu sonlpurna ngebOhi Triloka Manawa howe 1?O .ng tansah sdtya mnrang patibratadharma (Walanda: de plicht uan huweliihstrouw = Indonesia : hewaiiban setia hepada perhawinan = Jdua : kuwajiban sltya rnarang guru'!ak!)' Awit saha ihu. i"ii"i' ii*uto 1ntosi.. ingkang awatih iutig'culiho. dewa ingkang maha jalaran paduha botdn adil.milanipury kqk1nc7nganing tekad hlawula . (Astamurti : Walandb : de acht uormet\ waarin penge' Stwa zici openbaan : Indonesia : delapan rncam bentuh : Walanda : wetboelz uan Manu jawantahan Siwah. bot€n nggan' .ra tulus'mulus ing tAbnging panggalihira.Dhuh Sang Astamurti. Amarga ngira yen Sang R4ghawa wis seda t6m6nan.Dhuh ariningsun Lahsmana kang luhur ing budi ! Kamuring sa' sidani. jar dhat€ng titin hskang gadhah t1hbAtun utami.Heh Prajadhipati Ratnana. Kowe Ratu sshti anyahrawati. paduka damd asor yudanipun Mahatdn prntho dados . paduha wOnangak4n unggul ing yuda' Kosohwangsulipun Sang Raghuttama inghang sahlangkung luhur ing budi saha susila. Dewi Sinta k6wiyos panguman-umane marang dewa. botOn wont€n matih ingkang hawula ai6ng11Ang.i*uig badhe nusul paduka dhatdng Aribawana"' Mangkoncf. piyarsakna handhahu : raianya : Walanda : uorst -der uolhen : Indonesia jadhipati 'ranyit). mulane tumuntur tut uturl parane Sang Raghuttama.. Rawana inghang asor ing budi.rndholo.paduha seda. murha . Dharmaning wanudya hang haye aku ihi ora liya *u. sira tansh bis 'Nangtng ahi pribadi amarga ora suci. luhur ! Kawula . lan aia maneL'maneh sira handlrc mbobuith ahu haya dlrch mau. kowe namahake suduhmu (curigamu) ing guluhu.or4716-yAhfi bitih paduka asih dhatAng fitah ingkang bot€n iuiur. Manawa mangkono' kowe mdsthi baniur misuwur sinabut titah kang enthengan asung pitulung. saha bot€n mi' "dana dhatang ingkang atindah juti.i. heh Dosamuha ! mAnAnga. tanwh ngdstokahAn dhatAng piwulang suci isinipun Manawagarna.onesia : kitab huhum karungane Bathara Manu)!' . panguwasdmu ngedab'edabl .rtrylalapa nyawai<v sarT'na Mulane mungguh bang\t yen ta.

g Su. Sawise matur mangkono. be.. uncalna ing jamban.Gusti. Bar6ng wis dingdndikan-i t. {marSa bra kapadh.g Ramabhadra kang wis palastra liuro.r.'Bab pii*-r'iroyoe. buwimgdn. sint€n mangrotos punika namung satunggaling apus-}irama supados paduha b. Apa bae nans ko'-an:ggi mrajaya ahu.:n. ora k€na ora ahu mosthi baiar tokan ing priya "ii&r" na.-'.u" Lg Jif-. _ Ngrungu pangandikane Dewi sinta mangkono i[. Kapar\nga hawura nyuwun pamit dhat.Apa pr6lu_ ne yayi.i"r". Mangkono ng6ndikane Sang Rawana kanthi ngasih_asih ngr6_ r6pa. pangancliki ne : .awa saka. sang Mahadewi ! sampun k€s6sa pitados dhat€ng ngdndihanipun uwa prabu Dasamika. iirahe si Rama.ih har* nglanggati dhatdng karmnipun uwa prabu. Kabeh kang_ ingsun s6dya mlsthi t"ioiZ. Tlijatha tumuli mangkat mdnyang ardi -Suwela. prabu Dasamuka bangOt gumun-ngungune.'.. ing yuda 1. prihsa. Gawanin nntro.. iriiatha marak sang wibhisana. sim ngantapi-patibrzta (s6tya marang guru-taki) ran banjur kapengin palast.-'rss dhaton kanthi kagoling panggalih.Oaiip Muhne yayi...ktos gusti Sang Naranata Rama sampun palastra.gdl6m mateni aku g€gamanmu.la-pati marang st Riia ? ! Atuwung t€_ ftp_a ldstari urip mukti-wibawa ngrasakike scwa"nnning iitn*oton b€baror.. prabu Dasamuka. Dewi sinta ng6ndika marang Tlijatha yen n6dya _manjing dahana. bela-paii . kag.aiie .ngru..i'. harsakake m€sthi karoksnan. Ing sapungkure. pmnyata kowe Ratu panga_ _sarana yomaning jagat. p"riyZ7sone ahu patenana sarana binasmi ing g6ni..*u**i'R"*u_ Ng6ndikane Sang Dewi mangkono iku agawe h6nyuhing ati_ ne Ttijatha.gan haro ingsun. dipun'nyatahakan rumiyin. masthi klahon onc Sinta sewu ftha ing Ldngka iairone *i.bang6te gand"rung_*ry..rng marang Dewi Sinta.ra. Su"g-nawana banjur kondur anga_ --J..dii"-"- 171 ..rh. . irig . punapa y.b. b. Sapraptane ing panggonan kang ait_"uju. manut-mituruta *oror| ingsun. yayi Ingsun iki rak aatu airn'i binathara ing jagat.ng r6di suwela sowan baps pr. Minawa ingsun t *inii.. . Wondene manawa kowe darbe panganggAp gaga_ manmu bahal r^gid sawise di€nggo mrajaya oni... ffnigas jangganipun dening uwa prabu Dasamuka.

usari..sum|." U^"3t" as€saji lan Sang Raghawa' ta tumuju marang ungguling yudane 772 .ing uit ttoschduiuet.anrpun bapa ka:outa boftn tabih katb'nn sami gladhi ulah para pahla*on *onoli' Para wadyabala wanara posanggrahan' sab€' ing sajawining ftridhaning pArang wontOn swant\nipun.Satunggal-xtttnggalipun pamb\dholipun kati' -ir.u'ol-*titi nnndraguna' tdguh'tanggon Narpati Ra' dhdteng sang ing yuda.'. sora masinghanada' ing s€dhap-sak\dhap k)pirlng manguh yuda -eiio mu saiak somr uoi6i iabar. . w Ah dal naw ung sungk awa' Midhang6b ature Tlijatha.iiotin' W\iaa minangka gantosipun paduka sampun bawa ingatasipun "AhU' .in fnS' -rott*bong . banaspati i..i"'t' kai\ne agOng *rnois..ono *niiniiiie sltva-baiti Sang Narpati Rama dipun-esma..a iuniuti bali m6nvang taman Asoka' marak . mi na n gk a ga da' Battaspati. Sad.o saniatanlyg avudo' ioda\"1*'t glagah kematuon' lVonngal gampit..s dhawah kantaha (sumaPut)"' dereng nate. .. no*un] mutdr wit salzlanqlzunq tdn g*gOdhusirg p''ii't'it *ano'o ingkang -i w atanda : o o. rOng.o-"iii t"e ardi sttweli' dipun-adh|p pahlau'an ll'anara saha para Kapindra Sugriwa.. Panj6nangar. I ntr iiii. wi Sinta maneh...*".".fi. Milantpun **iii sunghawa' Gusti Srinau)atos.. Dewi Sinta bangOt suk'a amarwata muja samadi' p€langing cipsuta. saking airihipun.Gusti Mahadewi. Song Laksntana' .r\p w!11!.. maonesia : ii't* hutin) puniha ngannaaainot..t*tt".aya anawin-Ttmaitanipun toian€n ianthi tulus'mulusing manah"' praiurit Luanara lzuwawi mtbOdhol .. tzapengin ..waras-wiris s6g6r-bug6r ora kurang Laksmana isih sug6ng kanthi De.SaiOg-iumlAg kawuta nir\an hasahtenipun praiurit wakang kasaktenipun ngoi'to' -jaduha hagungan pa'nggalih kunara.( a i"arie iia iTsi i" : ingkang dumunung.ii"-irlit io. Sang Bayutana)ta '..ono **p'u"[-"io'"1it ngiA-l-antur kadhartaduka' ^Kawula rendra Rama *nb"eniig onin! dhatOng manggak p aduha... rt o..".tnmunt|n uadvabata waponuioi slsOdhugins *angunl pratt'ira nara punika smi ..*.." sahing punika sampun ngantos "giui""u"tufta' Atuit mbirat sunghawa ga karwa padukalurnunftn surycn saha karsaa k|bah-raos suka-wi' ingkang sardtta nglillipur po. kawuningano. I Srf Narendra Ranta talzsih . ndihik alz an gusti' sumang' w uhart t ttmu ntan'' .

Dhuh Song Hutasana (Walanda : offer etend. inggih Dewa' tasakala (Indonesia : dewata dalam segala hcl : Jqwa : dewaning santulzawis). Kocap habu Dasamuka. Nlangkono panuwune Dewi Sinta 90. inggih Bathara Gunawidhi (Jawa : dewcning hasaenan. rakus. Tamah : napsu loba. ora tau t6ntr6m. : heilige schrift:kitab suci) saha inghang njalari para titah sagOd dumugi fng moksapada (W. Padtiiza deaa linangkung Siwagni (Siwa + agni : api). sapira k6- t73 . panggalihe tansah goreh-rongeh. Paduha puniha Bhaktawatsala (W. : uersot op eten : suha sekali rnahan). Paduka ingkang murugak|n para titah sami mangr)tos dhating Aji (W. : waarheid-lieuend = suka akan lzebenaran). uuur = yang memakan saiian.-tlt pengeiawantalmn Siwu). inggih Song Dewawaktra (W. linangkung sal. SANG RAMABHADRA PINARENGNA UNGGUL ING YUDA.". : de drie grondeigenschappen : : satu)a. bumi wha ialadri. tamah : tiga watak dassr : satwa napsu baik.. wiwit miyarsa pawarta yen Sang Raghawa sawadyabalane wis masanggrahan ana ing ardi Suwela.Paduka sahlangkung u€las-asih saha satwika (W. Paduka Astamurti (W. panj6n6ngane kapengin nguningani kahanane Sang Raghawa'sawadyabalane. Paduka ingkang minangha tuh-ing has6n1ngan saha kasaenan. iahat). Awit saka iku..uirtng hagunan wha sag€d nguuraosi (mcngreh) Triguna (W. : mond der goden : mulut dewa). fttAPmantdpa sih-tr€sna dhat|ng kawula. NASfiTSA SUKASRANA TaLIKE DASAI\{UKA NITIPRIKSA RAI\{A SAV"ADYABALANE. api). Jawata inghang sahlanghung agdng pangu' waosipun. Pm). rajah.Dhuh Dewa. nguwatirake bakal kasoran yudane. Raiah : napsu ketnginan hati.. ratuning Tribawana ! Dhuh Sang Dahana ! Dhuh Bathara ingkang maha wAhs ! Mugi wontAna kapar?ng paduka karsa ngtdksanani dhatAng panyuwun kawula. : de aeht uormen. saha sagdda kawula pinanggih matih lzaliyan panjin)nganipun kanthi ngalami suka-wibaw0. waarin Siwa zich openbaart: delapan macam bent. ingkang nguwaosi r6di. . : plaats uan uerlossing : tempat kelepasan : Jawa : papan kamuk' san)".

Heh Suhasrana ! Ana gawemu apa howe tdka ing ganung Suwela ?! T|hamu ing hene kanthi mancala warna warnro. Mangkono uga Sang Kapi.ayahaning gustine. Sawise manggalih ras6ksa kang prayoga dinuta minangka t6lik. iku bangOt nyala-wadi. nyumurupi para pahlawan wanara sing lair-batin sOtya marang Sang Raghawa lan sing ora. Sukasrana wis k6priksan dening Wibhisana. ndikakake manjing lan ndlajahi ardi Suwela ngetung cacahe wadyabala wanara. mracihnani yen howe darbe sddya ala. jalaran mulung saka atine dhewe. Nanging lagi bae m6ntas man' cala warna wanara. Sukasrana nrdn6ng bae. disik6p banjur dibancla. sadurunge manjing ing pasanggrahane Sang Raghawa. Sang Raghuputra enggal-enggal ndangu marang Wibhisana. Suliasrana banjur mangkat m6nyang gunung Suwela. Dheweke didhawuhi dadi t6lik dening Sang Rawana. Olehe ndherek marang Sang Raghawa. . apd amarga dip6ksa. pinusara.rsiasat" kapriye carane ngasorake yudane. raja (Sugriwa) kudu dititipriksa 96tya lan orane marang Sang Raghawa. prihx wanara dihaniyaya". misahahe tdmAn.Yayi Wibhisana ! Wanam apa ihu.arna. Iku kqbei \udu dititipriksa dening ras6ksa Sukasrana. maksude supaya bisa nindakake dhawuhing gustine kanthi BamPmg.kuwatane. apa dheweke bisa uga g6l6m pininta-sraya mrajaya Sang Raghawa. durung nganti nglGksanani. Ngrungu ng6ndikane Wibhisana mangkono iku. Sukasrana iku pahlawan rasOksa sura-sakti mandraguna lan bisa mancala \4. sak0cap ora mangsllli. ana ing ng6ndi dununging karingkihane. Sukasrana mancala warna wanara. lan sarana . nitipriksa kas6kten lan k6kuwatane. Sang Rawana tumuli nimbali ras6ksa Sukasrana.Apa dosane ? ! Bangtt ora rAnane panggalihingsun. nuli disorvanake marang Sang Raghuputra. Mangkono dhawuhe Sang Dasawadana. paugandikane : . Polatane klicutan. Bar6ng priksa wanara pinusara (dibanda). Dheweke tumuli dic6k0l dening wanara sawatara. Sat6kane ing gunung Suwela. nddya laku dursila"... \74 . Sawise matur s6ndika. lan ora konangan dening mungsuh. jalaran kuwirangan.

Wanara punika sapuniha rasdksa t6likipun Sang Dasasya.rri. Awit uking agAnging kas€htenipun. .Sadaya pmjurit u)anara xmi sOtya-bakti kanthi tulusing manah dhatOng Sang Ramabhadra. tujuanipun supados gampil nanduhah4n piawonipun.n-p idana". Dhawuh-pangandikane Sang Raghawa : . sami kuwawi nug)h r6di inghang agdngipun kados ardi Meru. ngaturake kabeh kang disumurupi lan kang dialami ana ing Suwela_ giri. Sri Maharaja ! Kawuningana. Ing batin bangdt mangalGmbana marang trrtr.Gusti. Lakune Sukasrana g6gancangan.Janara. Mangkono ng6ndikane Srinarendrd Rama. Ka_ wuningana. laporant'. hawula namung ny€nyadhang dhawuh padulta. iijdl-riydl prasasat tanpa sela.. Anggenipun mancala warni . Wont\n wohing pindamAfipun wadyabala wanara inghang mhlangkung ngedab-edabi ngantos adamil gumun-ngunguning jagat. dhawuh paduka sampun kawula estohakOn. Sat6kane ing kadhaton L6ngka. amarga ora pinidana. Botdn sanes.rg panggalihe Sang Ramabhadra. nuli nyuwun pamit mulih m6nyang Ldngka.. samodra dados kados pareden inggil.. namanipun Sukasrana.Gusti. Kadospundi kapar|ng paduha.. Enggal uculana bandane. Para wanara sag€d njalart r6dl dados hados lepen utawi jurang-cArung.. ny6mbah. ! Dhewehe kudu asung pawarta (iaporan) marang gustine. kabeh hang disumurupi ana ing Suwelagiri. . atine s6n6ng. badhe kapatrapan pidana punapa pun Sukasrana puniha.. S. Salugunipun : . sampun sa_ Atu6 Wibhisana nes golonganipun abdi paduha. hawuningana ! mA sth inip un d ip u. supaya dheweke bisa tumuli bali-mulih sowan maneh marang ratune. TAUV (Indonesia : mata-mata). mandcr luwaranc.rta_ srana t6rus marak Sang Rawanadhiraja (Maharaja Rawana).yayi Wibhisana ! Rasahs ilzu ora k|na diprajaya. Kawula Eampun dhat)ng ing pasanggrahanipun mOngsah paduha Sang Ramabhadra ing rddi Suwela. Pawanatmala saha Anggadi mihn L75 . rasdksa Sukasrana banjur ny6dhaki Sang Raghuttama. inggih punika anggenipun ndamd tambak-samodra. Kas€ktenipun para wannm saklangkung nggAgirisi. bot6n wontAn padainghang angel utawi awrat tumrap para tranara. gusti ! ROdi Suwela punika wiwit sahing ereng-ereng_ ipun ngontos dumugi ing ngandhap (ing suhuning r6di) ieb€kan wadyabala tDanara. Sawise diuculi bandane.

Panasa. uah malih-sAQa-baktinipun dhatdng Sang Raghu' bang"ing putia..Heh Suhasrana ! Bang' sat-kOparat. ialaran pitados bilih Sang Raghuputra 'puniha wisnu.n.ung sity a. Kalawaktrq Druma. Jambawan. iup ad o s p ad. Darimulza.ng Maiaraia i.'Ci*o*i. Sadanurdara. IVlainda. Itlakatbn . jalaran kAcOp\ng. gusti"' tim.uha lO stantun ngalami suh a'w ib aw a' Ka ing Dewi sinta dhatan{ panian€ngnaun : Karsaa paduha masrahakan anipun. Druwa.nanipun^ sahlang\i"e go-tot nioiin-airini. Nala. kagiwa saka bang6ting pangernne marang ratune' Nanging Sang Rawana kliru hmpa.Atimu bangat t76 . ature Sukasrana dianggdp pangina. Winata.gray ang ipun ngedab-ed ab i. sayiktos k\kiyatanipun wadyabala wanara tanpa jagat. Tara. polatan lan p amOrenipu n ngung' t andang. Dama lan Mattahasti. j6r kawula puniha abdi poduha ingkang sahlcngkung sltya. xklangkung agOng.. Puthahsa. -manawi panjannwning Bathara paduka karsa ndhahar atur kawula.Kawula meh lzemawon hapatrapan pidana awrat. supados jaduha sagOd wid." (Druhaka = Walanda : verraderlijk = Indonesia : bersahlangk khianat). Ingkang kawula s€batak. soraning g\laP". K1sari. dipunkisas... Sarabq Wresba. Awit sahing puniha gustt.adt mukti-wibawa ium. Susena.n punika para manggala gage-dhuging prajurit wanara inghang hawont. kaworntOn haparAng parOnga kawula ngaturi pamrayogi halih warni' Sapisn: wontdna 'napaiOng paduha harsa guyub-ruhun am€mitran haliyan Sang p R ighawi.ng LOngha. Satabali. *rrlure banget dukane. Subodara. k uli sw ant|ning . hadosto : Gawa. pOpindhanipun kados Kalamr6tyu (l7olania-: de god des Doods = Indonesia : dewa Maut). Kawuh babar'pisan bot€n gdhah manah nadya druhaka. iOr Sang Dewi puniha inghang dodos tuk-ing pasulayan' An'ggen kawula kamipurun cumanthaha ngaturi pamrayogi makatOi punika. pangandikane i . Gawaya.. Kumuda. boftn marAngakAn kawula dipun'prajaya Sang Raghawa inghang dhawuh nggtxngi kawula. Bhimawaktra.-El6thAhing bumi gAbh'g^lahing iagat.igi pat:a wanata sanes-sanesipun'. Nila. Sang llibhisana ingkang ngancam kawula makat-dn punika. Mangkono atur pamrayogane Sukasrana sing surasane m6ng' gak Sang Rawana aja nganti m6mungsuhan lumawan Sang Ragha' iva.Gusti. Gandamadana' Dwiwin' da. Indraianu.tuhu saha aj rih -asih dhatAng p ani 6 nO nganipun. Nanging Sang Raghawa panggalihipun suci luhur ing budi.

milua si Wibhisana.Heh Sukasrana. Kawula s|ndiha nandukakdn sandi-upaya punapa laemawon (Indonesia : tipu-muslihat) dhatdng mAngsah.Jhi kowe dadi ntalt. Sampun samAsthinipun kawula ngurbanah|n jiwa-raga minangka piwal?s kawula dhatAng sih'wi' lax paduka. ing sapungkure t6lik Sukasrana.Dttdu dewa dudu danawa mungsuh kang t€ln.. Sukasrana. kowe baniu. Wo ! ora idhOp isin kowe lturui. luwih dhisik Sang Raghawa n6dya matah duta m6nyang kadhaton L6ngka. sanalika larutmirut dukane Sang Rawana. panj6n6ngane banjur imbal-wacana karo Kapindra Sugxiwa.arang si Raina". P6puntoning r6mbug.r enggal-enggal manungsa nistha-danta awadyabala Luanara. Laksmana. ngr6mbug rancangan lan rekadaya kang prayoga ditindakake.Gttsti. mulane ganpang giris-miris ntarang mungsuh. enggal-enggal ny6mbah karo ma' tur ngr6r6pa mangkene : . niyot ngawula marang rnttngsuh. ntugi nAbihna sagunging d|duha ! Ngrungu pangandikane gustine mangkono iku. njaluka pangayoman marang st Ranta". . Itlidhangdt ature Sukasrana mangkono iku. Anggada kang pinatah dadi duta. Wibhisana lan Hanuman.uwanen. 91. nanging sl. nildya ngayom m.l'tlult tanpa guna. minggata ! Ngungsio mcrang mungath. lzawula sagah piiah ing madya' ning rana ndhdpani pmja Lingka.cOm\r bn i€mb\r. kawula kala wau ngaturi pamrayogi dhatAng paduka. tutuuh uatakntu nistha-crlndhala. saguh dadi g€dibaling mungsuh. kagawa saka bangdting w6dine. Tanpa nyum?r|pi brAs-Gpating atur. Kocap Sang rajaputra Rama. Ananging manawi hapar€ng paduka ngrdsakale€n dumadosipun pArang 16r\mpon lumowan &ng Raghawa.. ras€hsa jirih-ringkih ingah-ingih wddi gOt*. Biyen houe niisuwur takad-kuwat sugih k. mung alaning watak lan ciiihing atimu. sirna kasdkfun lan leuuanennTu.Kowe ngatag ingsun supaya nunghul aris ntarang si Rama. ANGGADA DINUTA RAI\{A NGANTOP TEKADE DASAI\{UKA. jalaran sinurung dening raos pangeman saha awit saking s|Ua-baleti kawula dhatAng paduka. ndikakake ngant6p tekade Da' L71 . kangge ng gant p ilalt A n so d ay a in gkang p ad ulz a k ar sakah 6 n ". Nanging kagawa salza nAdya rnalik tingal.

suwarane gandhang. l6bu mari mul6k kum6lun. amarga rumangsa tampa kapracayan g6dhe mka gustine. nganti nu- wuhake angin g6dhe ing saind6ngng pura L6ngka. Anggada manjing ing pasewakan dumrojog tanpa larapan.Heh Prabu Dasanana. l7nggana masrahahe Sang Maithili. para nayaka. supayo nungkul aris nrurang panj€n\ngane. Kajapa saka iku. sira sawadyabalanira mdsthi bahal tumpAs-tapis tanpa sisa Wruhanira ! panj)nAngane Sang Ramabhadra iku pahlawaning jagat kang bang€t kinawasa". Anggada bang6t suka amarwatasuta tinangg6nah dadi duta. wegoh maninft ah marang panjdndngane. apa aluwung nungkul aris masrahake Dewi Sinta. Kagawa saka bang6ting baktine marang Sang Raghawa. pratandha Anggada wis niyup ing bantala. Sawis0 lungguh ana ing ngarsane Sang Rawana. milih dumadine p6rang. nagara lfngka (Ngal6iigka) m6sthi dadi karang-abang Rawana sawadyabalane bakal sirna g6mpang. piyarsahna kandhaku ! Ahu iki Baliputra. bilahi m|sthi bakal sira alami Sang Narpati Ramabhadra m|sthi bakal nyirnakake sira. ingadh6p Nindyamantri (Patih). napak jumantara. misuwur ing jagat. ffmnawa sira kapengin listari urip lan fttAp ngratoni nagcra L?ngka. Ora antara suwe p6p6t€ng sirna.. Kabeh barang kang g6c)he pangajine ing hadt'ntonirq suu)srnane se'sotya-rdtna lan peni-peni raja-peni coaEna marung gustiku Sang Ramabhadra. Amarga k6tamp6k sumiyuting angin g6dhe. sat6mah akeh ras6ksa kang padha bingung pating bilulung. Rawana. l6bu mul6k kumElun njalari p6t6nging kahanan. Wruhanira ! Bathara Raghuputra iku Ratu tng saind€nging jagat. Anggada didhawuhi ngelingake maralg. madewa. Sirc ian paru kauulanira kabeh nydmbaha marang gustiku Sang Ra. Manawa sira ora nungkul aris funthi caos bulu-bAkti. pdparabku Anggada.samuka. Nalika sarrrzrna Prabu Dasamuka mb6n6ri siniwaka. Mantri-bupati lan pam manggalaning wadyabala. Tdkaku ing kene iki diutus dening panjdndngane. b€bar€ngan karo masrahahe Dewi Sinta murang panj€ndnglne. Ora bdna ora. kanthi mantdp lan tumdm6n anggone nindakake dhawuhe. Abure rikat prasasat kilat. Dhawuhe gustiku Nararwta Ramabhadra. dhandhaning umbul-umbul kadhaton Ldngka nganti padha putung. manawa nganti dumadi pdrang. Anggada banjur kandha t6rus t6rang. kaprungu c6tha dening kang padha seba : . 178 . Anggada tumuli mangkat m6nyang kadhaton L6ngka. ndikahake nlkahake dhawuh-timbalane ffnrang sira. tanpa ati tidha-tidhaSawise sam6kta. Kanthi dhadhag-tatag tanpa rdringa.

iaya sudarmamu ?! Si Ranta ! Dadi. lWalanda :' ie leeraar beleedigend : Jotua : ngina utawa nydperehatee marang Guru).ulir"n" g6t6r werwelan. ora k6na ora. netrane mandOng manth6l6ng marang-Anggada.an Sang Raghuputra. si Ranta mlungsuhe sudarmamu. padha bae haro kowe nglahoni dosa . Prabu Rawana ! Watak-wantunira kang ambdk-siya murka-k6thaha mahanani kusut-kuwuring pikiriru. landhCpe _kagila-gila. manaia ingsun eh-elu nggltgu lzandharnu. ingsun oro ulap". sira m6sthi bakal sirna dening sanjatane gustiku sang Ramabhadra. rlanaua kowe kasinungan watsrt pahrawan. sira m6sthi bakal ngundhuh wohing panggawenira. Anggada ! rzou.. murang sarale digsura atinggat tata. palarapane nj6ngk6rut. sapa sing mra. kajaba narak sarak uga dacli tandha y|kti asoring watak lan tindah-tanduhrnu.Heh Anggada kang bang\t adigung-gumOndhung ! Apa ingsun kokira ros|ksa leumpra-humprung mudha_punglung. diiraiba"denins si Rama.. asung peling marang Sang Rawana.Wo. sanajan anaa Rama sewu cocoft e bAbar€ngan t€ha iig kene. o. . i\stnr wani mbelani sudarmamu.. lan ngandhakake kawiryan hasantikanmu. lan kon6n tumuli ng€toni pArang. nudingi karo ng6ndika s6r6ng-sora : . amarga ngrumangssni atmajane Sang Bali. Atimu tanpa sOrile-runtik. Nanging nyatane.. mrajaya si Rama. yaiku kang bakal kanggo nguntapake sira m6nyang Yamaloka (iagade Bathara yama = nraka)".Kabeh gunommu itzu.. koue ngrilakahe bae nnrang patine sudarntarnu. Minangka pitukuning panggawenira. Elinga. kagawa saka bangEting dukane.. Anggada. imbane t6pung. 779 .. matura marang gustimu yen ingsun ora n)dya r|rukunan learo mungsult.. OaOo t K€thek naruthuk tharuthukan. mand.taneh mung Rama siji rngsun wOdia. Kowe nuduhahe g)dhening tekadmu. tanpa msa isin-wirang ! Tindakmu mangkono ilzu rzariwat-liwat g\dhening dosomu. niul*i sira tumindak mutatuli g6l6m melik bojoning liyan. babo..ar sm 6an1ui ngayom marang mungsuhe sudarmamu.. supaya aja pisan-pisan rvani lumau.e tunturi muliha.Bcbo. Anggada ! Kobang?ton asoring wataltmu lan olehmu ora wdnth ing isin. wrurranira ! J6mparing" gurtiLu iku hebat kaliwatJiwat. pasuryane sang Dasamuka mrababarr abang. Wo. Aja n. Ratumu kon|n enggal mranata gAhring baris. g6l6tn nggugu-mituhu ujarntu ?! Mendah guyuning jagat. Mangkono kandhane Anggada. Midhang6t kandrrane Anggada kang bangEt p6dh6s mangkono iku.gurudroha.

mr*ia. Sapraptane rak dang Raghuputra. padha tarldha Sarampunge iihawuhe Prabu Dasamttka' minangka rabudhale *uOyoUuto LOngka. Prabu Dasamuka Wiruwuh marang Patih Prihastha. . Anggada banjur S"*ula' Anggada t6rus maing welagiri.. kang n6dya awahana di: baju zirada utawa turangga'padha ng6trapi kawaca (Indonesia rah) ing tunggangane dhewedhewe' banjur dhaSawise sam6kta ing sakabehe. n6nggala. iatEmah samodra kocak mawalikan . SAWISE SA}. Akampana."una-s6sotya ilil padha nyandhak gogamaning ayuda. Pragasa' Prajangg' para [rr-arrgti.""g dwaia ing-Iiretane dhewe-dhewe.sthi' Narantaka' . uanlur mangzuli's6r6ng "Heh buRawana!Bakqtsi-rnanirasau'atlyabalanirodbningSangRa. IUahaparswa' Ghathodara' Jampaksa. *u.(OKTA.WADYABALA RASoXSA'WANANA TUMULI WIWIT CAMPUH YUDA. Mintragna.ngllman-uman Nlangkono wangsulane Sang Ralvana' sawise Anggada.. Sang Baliputra kang ing sakawit lungguh tumuli -ngaddg Pro' : mattr6ntli6ng (malang-k6ril. Wilohitaksa. slompret-slomprete wadya-bala s6ksakangmai0ksa.il. para putrane Kutnbakarna yhiku Nikumba -ndikakakl ngdtoni p0rang sawadyabalane' Kumb a.i"d.u:up"ti.. trisula lanlceta padha p15a ras6ksa kang nOdya awahana Sl*ire m4ngkono.. parasu. jagat kaya b6lah-balaha' langit kava ng6ndh6longngdndh6longa. swarane gumuruh mavrurahan onde'rweo"r3glng bumi t6kan ing saptapatala (W' = zeven "lJ*f = tujutr dasar bumi). Asanipraba. Ana sing asanjata culiya-liyane' . Dumraksa. ghuttama w k katon gaw ang-gou'angan"' bali m6nyang Su*pasat'ggruhut' Sawise kandha mangkono. Yupaksa.. abdboPara rasdksa padha dandan ulanganggo kaprajuritan' lan mawa r6r€nggan k6mbang' . ngaturake sarehing dinuta' 92.rra*u k6r.ir"n.-"U. Bajramu." .igrl tori.l6ksacacahetumulimunibinarungunining ngallti tumUrr-gong-b6ndhe-beri. suligi. putrane Sang Rawa"l ylikY Dewantaka' lan Trisirah. 180 kindbur. Trikaya.

Ngrungu unine t6tabuhan maneka warna srng suwarane prasasat suwarane mega ing w6ktu kiyamat. iku wis dadi huwajibane. Panganggone wadyabala ras6ksa manca warna.I\{laku. paardenkennis = pengetahuan tentang kuda).. Nanging akeh uga ras6ksi kang nangis. ing batin bang6t mongkog (Indonesia : merasa bangga) sumurup guru-lakine ng6toni p6rang. yaiku panganggo kang diarani . garu-laki kula ! Sumangga kula aturi mangsah . satOmah pangg6dhene k6p6ksa wola-wali ngabani . maju l" Kang njalari r6ndh6ting lakune. Mangkono kandhane para ras6ksi marang bojone dhewEdhewe. kAhasihku saiati ! Ak-u iki kabbu dadi prajurit. olehe nglipur rabine mangkene : . Saw6neh ana sing pangarrggone .Kakangmas. luwih-luwih rasEksi kang isih pangant6n anyar utawa kang lagi nggarbini.-uda kantl'ri au'qs lan utaspada. Manawa praiurit wdgah mangsah 181 . = leerboek der boogschietkunst = Jawa : buku piwulang nj6mparing). Para rasGksi bojone pahlawan ras6ksa padha nguntapake lakune wadyabala L6ngka t6kan sajaban w6w6ngkon kadhaton. Praiurit maiu p0' rang. Saka akehe wadyabala raspksa. ing mangka kampak iku landhOpe kagila-gila.rswangga". . kang padha awahana ciirada l6bda marang hastisiksa (1V.. = olifantenkennis = pengetahuan tentang gajah). Para pahlawan iku padha mumpuni marang dhanurwedasastra (W. wujude ras€ksa sing manganggo kaya mangkono banjur mirib singa.. para wadyabala ras6ksa katon bangot g6mbira. kala-kala lakune barisan ora bisa maju. i<ajaba sdsak dalane. Para ras6ksi kang mangkono iku njalari kun'uring pikire guruJaki. nalika nguntapake bojone kang n6dya mangsah yuda. mlaku ! ilIaju. akeh ras6ksa sing mandhi sanjata kampak 96' dhe kang dawane nganti 5 dh6pa.Yayi. unggul ing yuda". kang padha nunggang jaran wasis ing babagan salihotra ( = aswasiksa = \\'. luwih-luwih para pahlawane saya kat€tangi kasudirane.. nggdgirisi.luar biasa". dalan kang diliwati nganti sQsak. mugi-rnugi jdngandiha sagAd ndamAl Ehbdtan utami dhatOng gusti saha nagari. savuise olehe nguntabake t6kan sajaban w6w6ngkon kadhaton. giris-miris yen ndulu rasOksa sing ngangeo kaya mangkono' Kang lumaku ana ing ngarGp para ras6ksa sinakti aklambi k6re-rv6si (Indonesia : baju zirah besi). Sanajan Bathara Kala pisan. Para pahlawan rasdksa sing padha ditangisi dening rabine sadurunge mangkat pdrang.

salugune padha bae. Karalawaktra. Singhanana. Mulane aja susah dahtinggal mangsah yuda lumawan mungsuh.'ginodhog ing kawah dradimuka)". yayi / P6rang. Indrajanu.asinAngan. lan bakal kAcbmplung nraka. Jam' bawan. Wisangkatha. Kang tinoleh padha tanggap ing sasmita. mulane tumuli nimbali kabeh wanara. Minangka sanjataning ayuda. m^sthi balzal pisah kato guru-lakine. ora bisa k&Amu guru'lakine ana ing ddlahan' C\hak-cukupe. Nala. Mattahasti. uripe ing sa' banjure huncara. Sampati. Satabali. yaiku : Hanuman. Dhanurdara lan Krandhana. hasombttt ing madyaning rana apa unggul ing yuda. Praba. para rvanara padha ndhungkari silatala (watu leter arata) kang sagunung anakan g6dhene. Pralambodara. Gaja. Dumra. Kang dumunung ana ing ngardp para wanara kang pinunjul kas6ktene. Wresaba. Anggada. Gawaksa. Susena. Bhimamuka. Druwa. didhawuhi ngumpul. lzowe bakal milu ngrasakake. ing tdmbe manawa mati ntOsthi manjing (ing. Manauts kqwmbut ing yuda (mati). Drawidha. utawa mb6dhol wr6ksa kang pirang182 . munggah ing Aribawana (suwarga hahyangane Ba' thara Ari).yuda. sinungga-sungga. Kocap bar6ng Sang Raghuttama miyarsa warta yen Sang Rawana wis mbudhalake wadyabalane m6nyang pabaratan.padhalangan sinAbut hawah Canrytraka. ndhungkari gunung-gunung anakan. nuli padha mamerake kaluwihane. Sawise dingOndikani dening Iaksmana (lan Sang Kapindra). Kr6sna. Dariwadana. Nila. Saraba. Mainda.Wruhanira. ingatase prajttrit. Bojo kang kurang s. yen unggrl ing yuda antuk kamisuwuran. Gandawadana. Tara. Puthaksi. padha m6re' mEre masinghanada lan surak-surak mawrirahan. kang minangka g6g6dhuging wadyabala. Sabodara.tya. sagung wadyabaia wanara banget g6mbiraning atine. yen aku unggul ing yuda. ing t|mbe sira bakal katut munggah suu)arga (manjing ing Aribawana).. sing wigati g)dhening kasAtyanmu marang guru-laki. saupaffn ahu mati ing madyaning rano. Kumuda. nwngkene yayi : Manawa kowA titdp s|tya marang aku. Hari.urip mulya-huncara sinungga-sungga". Ingatase titah lzang haya kowe. lire padhadene bakal ngalomi lt. . amarga wOdi mati. Winata. Sahasra. Ing saburine pala gfu6dhuging wadyabala iku sinambttngan para wanara mayuta-yuta kehe. panjdn6ngane noleh marang Laksmana lan Kapindra Sugriwa. puncake gunung Suwela dij6bol b0bar6ngan.

siyunge katon landhOp mingid-mingid. = een krijgsgeschreeuw aanheffen = memulai dengan teriak perjuangan). (Astasata = 800. kapengin tumuli n6mpuh mungsuh. Paduha ttmtu badhe unggul ing yuda. Panj6n6ngane m6muja marang satarudra (Rudra satus). Sang Raghawa bangdt kar6'nan. (Yamakingkara para ras6ksa Mripate manth6l6ng sumorot. Ana Astasata manggalastawa. m€ngsah paduka timtu badhe sirna". ngrabasa para ras6ksa. Kajaba iku ana ndaru tiba ana ing ngarsane Sang Raghuttama. mulane panj6n6ngane panggalihe isih tidha-tidha lan ngandhut kuwatir. nyuwun idi-pangestu. Priksa para wanara padha sam6kta asanjata silatala lan wr6ksa. lan akeh asu-ajag kang mbaung mdthuk panj6n6ngane.ing pangsalih. para wadyabala wanara padha masinghanada (W. Dumadakan burni o169 lan udan g6tih ing saCalan-dalan. kukune k6ras-akas san= 183 . Yen cinandra kahanane para wanara iku p6pindhane kaya para Yamakingkara n6dya njabuti nyawane tosa. Dalandalan kang diambah wadyabala wanara katon ngr6s6pake. ocehe manuk-manuk kaprungu 'n6ngs6make..pirang prangkul g6dhene. bot€n uontdn bab ingkrtng pr€lu dipun-kuwatosak|n. yaiku kanggo rum6ksa Sang Rama nalika isih timur. Para wadyabala wanara saya ora sabar atine. sawise ngrungu ng6ndikane Wibhisana anane ngalamat kang sarwa bAcik. suwarane prasasat man6ngkdr wiyat.Gusti. nanging durung ngyakinake panggalihe Sang Ramabhadra. mracihnani yen Sang Raghuttama bakal unggul ing yuda. Kabeh kang katon lan kang kapiyarsa iku salugune ngalamat b6cik. banjur dhawuh budhal wadyabala wanara. Sri Narendraputra Raghuttama ! Sadaya ngalamat ingkang katingal lan kapiyarsa punika Earwasartai *e. iku arane pujian kanggo rum6ksa kasarasan. Sat6kane ing sapinggire kutha-krajan L6ngka. Ature Wibhisana agawe l6jaring panggalihe Sang Raghuputra lan s6n6nging atine para wanara. Sadhela-sadhela katon ana kidang lumayu nyabrang dalan mangiwa. Pujian Astasata manggalastawa iku g6dhe sawabe (g6dhe dayane). Manggala_stawa = Walanda : gelukvoorspellende loftuiging = pujian yang menyatakan ramalan bahagia). Wibhisana kang l6bda ing kawruh ing babagan ngalamat. njalari jaya lan panjang yuswa. Pujian iku winatdk (diucapake) dening Sang Raghawa. matur mangkene : .

Pangajape Sang Kapindra iku dianggdp panantang dening Sang Rawana. Barisan wadyabala wanara kang wis tdkan ing pabaratan prasasat tanpa wilangan. Polahe wadyabala kaya gabah den int&i. nOdya mrajaya rasiksa. . dipOthukake para wanara karo m6re-m6re luwih dening sora. ora ding6ndikakake marang para kawula L6ngka. sat6mah kang padha pErang ora bisa sumurup 6ndi mungsuh Ondi rowang.Walanda : dienaar van den Doodsgod = hamba Dewa Maut).. akeh k ang mrawasa /mrajay a kancane dh ewe. Kapindra Sugriwa wis ding6ndikani dening Sang Ramabhadra ing babagan kautamane wong p6rang.Heh wpa ihi ?! Rasihsa opa wanara ?! Aku rasAksa. ananging giris-mirise iku sinimp6n primp6n. amarga Sang Rawana ngelingi sipating Ratu. kang kaloka Sang I{egananda (Indrajit). kuwatir lan pikir kuwur m6sthi kudu winadi. tandang-grayange katon galak.Kalantaka (dewaning pati) tumurun ing bumi n& dya njabuti nyawane para ras6ksa. ng6l6girisi kaya. hlako' we flpa ?! Ahu iya ras?hsa. sing lagi lumaku utawa lagi mangkat saka gunung Suwela :isih ndlidir bae ora ana p6dhote. ngajap supaya Sang Dasamuka tumuli ngdtohi yuda n6mpuh wadyabala wanara. sadhela bae wis ilang sabar-dranane Sang Kapindra.-tra ! Aku u)anara. Olehe mangkono iku. para kawula ora kdna ngr6ti. Hla howe wanara apa rasihsa ? !". Bar6ng ngrungu pangajape Sang Kapindra. 184 . Kabeh kang njalari ruwEding panggalih. malCksaldksa mak6thi-kathi. aja nganti n6mpuh mungsuh luwih dhisik. mayuta-yuta cacahe. Ya pangandikane Sang Ramabhadra mangkono iku kang njalari Sang Kapindra kasinungan sabar-drana ora k6susu kumudu-kudu tumuli ngrabasa praja L6ngk4 ngEnteni pan6mpuhe mungsuh. Ananging kagawa saka wataklvantune wanara kang dhasare pancen ora bisa ngEndhaleni marang adrdnging atine. t6tunggule para pahlawan ras6ksa tumuli ngabani wadyabalane supaya wiwit ngrabasa wadyabala wanaraAjune para ras6ksa karo ngg6ro-ngg6ro. rasa giris-miris. sat6mah panggalihe kang wis isi rasa giris dadi saya miris. njalari mui6kkum6hming lSbu kang agawe p6t6nging pabaratan. aja hopil. Campuhe wadyabala wanara lumawan rasdksa ngor6gake japt. banjur m6re-mdre masinghanada. mandar kang lakune lagi t6kan ing tambak samodra utawa kang isih ana ing gunung l\{ahendra uga akeh bang6t.

enggal-enggal ngelingake para wanara kang padha ngucira ing yuda : . Ana sing as€sambat pru thul tangane. ana sing mb6ngok puturlg sikiie. g6dhening panahe padha karo wit jambe. ana sing alok p6rung kupinge. gong. t6mpuk lan nang6tnpreting dirada sarta pamb6ngingehing turangga. Ing saj6g-juml6g durung tau ana paprangan kang kaya mangkono ramene. Bar6ng sumurup wadyabala wanara k6s6s6r. Jalaran sumurup kanca-kancane akeh kang palastra lan kang nandhang brana (tatu). akeh wanara kang s6mpalkaparapal bahune utarva njungk6l k6t6ngg6l c6ng6le dening j6mparinge pahlarn'an ras6ksa kang nrambul yuda. kaya mb6lah-mbdlahna langit. sat6mah pabaratan katon padhang sumorot abang. Bantala nganti kaya ng6ndh6long-ng6ndh6longa kambah para prajurit kang campuh yuda. Para wanara kang nandhang tatu Entheng padha t6rus lumawan ras6ksa. Sambate para prajurit kang k6laran dening k6taton bangOt ng6r6s-6r6si ati. jalaran saka bang6ting p6t6nge kahanan. ambaning bedhore nganti sadh6pa lan landh6pe ngluwihi siyunge Bathara Kala. grfuEt-saute saya kurang.. para ras6ksa padha surak mawurahan karo ngoyak-oyak mungsuhe. Bar6ng nguningani mawirting wadyabala wanara. Saka akehe prajurit kang palastra. Hanuman kang pinatah dening Kapindra Sugriwa ndikakake nGnangi kasudirane kanca-kancane. Awit saka iku. hla mangka gandhewane para pahlawan ras6ksa iku racak-racake g6dhene padha karo wit tal (saprangkul). Suwarane tambur. nanging atine kaya siniksa. beri lan kaiasangka. amarga lumawan mungsuh karo nandhang lara. ing paprangan prasasat banjir g6tih asarah bangke. apadene s6sumbare para prajurit kang bisa mrawasa/mrajaya mungsuh. Amarga bantala k6siram ludira. Warna-warna pisambate para wadyabala kang paciha nandhang brana kang sarwa nr6nyuhake. Er-rdi kang k6candhak diprajaya.Mangkono suwara kang kaprungu ing pabaratan. saya suwe tandange para kapibala saya k6ndho. pirang-pirang kang palastra lan kang nandhang tatu abot. ana sing tulungtulung pdcah dhadhane utawa b6dhah w6t6nge ian modhol-mocihol ususe. l€bu mari m6l6k kum6lun.Heh kanca'hancaktt para wanara kabeh ! Kapriye dene kou'e padha mblenjani ianiimu ing ngani ?! 185 . pirang-pirang pahlawan ras6ksa kang nrambul 5'p6u ngudani warastra para wanara. ana sing s6sambat grumpung irunge. Bar6ng pabaratan katon sumilak padhang. wasanane banjui padha lumayu asalang-tunjang..

Sirnakna ntungsuhrnu para rasAksa nganti tump4s-tapis tanpa sisa". Kabeh padha bali m6nyang pabaratan maneh kanthi mandhi wr6ksa gddhe adaw4 utawa mbopong watu sagunung anakan g6dhene minangka sanjataning ayuda. pirang-pirang ras6ksa kang mati k6pupuh ing gada wr6ksa utawa dibruki rvatu kang g6dhene kagila-gila. hajen-keriigan sinAbut pahlauan u'irotama. PRAGASA. Sapraptane ing pabaratan. PATINE RASfiKSA PRAJANGGA. sinubasuba dening sapodha-padha.w6di wirang. kang tinggal glanggang acolong playu nubras-nubras ngungsi urip. wadyabala wanara lan ras6ksa padha bali m6nyang padunungane dhewe-dhewe. wadyabala wanara lan ras6ksa wis padha sam6kta ing yuda. G6g6dhuging wadyabala ras6ksa kang aran PRAJANGGA tumuli mangsah yuda. yen ta bisaa bstari urip. Apa kowe padha lali. ffnnalua prajurit mati ana ing paturon ing sajroning omahe dhewe. wani mati". para wanara padha katEtangi kasudirane. kahx*ansane Bathara Wisnu). kowe nildya nuntpAs msAksa-diytq jSbul saihi katon giris-mirismu ffnrang mungsuh. andhAmana pambdgane praiu' rit wirotama . 93. Ngrungu t0t6mbungane Hanuman mangkono iku.. MITRAGI'IA. tur ing ftmbe yen mati ntAsthi k?cAmptung Yamani (nratzo). uripe ''i'ng sabanjure ana ing donya ngalami bAgja lan ntulya. yen p|rdng ileu ingatase prajurit dadi didalane antuk kab6gjan lan kamulyan ing donya lan ing dOlahan ?! Prajurit hang unggttl ing yuda. Esuke ing wayah pl6thet<ing surya. para wanara padha ngamuk punggung sura tan taha nirbaya nirwikara. ASA. cliwAnangalze Inanjing ing Wisnupada (Walanda : gebied.wani wirang. JAI{BUI\{ALI. 186 . Nanging ora antara suwe banjur k6tungka tdkane w6ngi kang kayadene nyapih nurang kang padha p6rang. kang apambdgan . uripe m|sthi aji godhong jati aking. hentel uan Wisnu : Indonesia : daerah.Janjimu. Nanging prajurit leang ngucira ing yuda. mati ana ing ntady'aning paprangan. Mulane. NIPRABA. antult hamulyon lan lzabdgjan ing dAhhan. Prajurit kang mati ing madyaning rana. wOdi mati". PUTHADAKSI. PRA. munggah suwargo. BAJRAMT]STHI. SYANIKUIVIBHA.. WIRUPAKSA. ntanunggal learo para dewa. (Jtamane prajurit. Ala dulune. TAPANAKSI.

lakune ulah maju-mundur. k6mpole prasasat bajra lan galake kagila-gila. Kanthi kObat-cukat prasasat kilat. Tibane Prajangga ditututi Sampati. Kapi Samirati iku sudira ing rana lan wis gOdhe lOlabuhane (besar jasanya). Sumurup rvadyabala wanara o169 kagegeran. Ras6k- . Nala ngoyak Puthadaksi. pah. Bardng k6candhak.. Puthadaksi sinik6p. sat6mah banjur padha lumayu asalan g-tunjang. 18? Prajangga iku prawira ing yuda. tumuli ng6toni jurit b6bar6ngan karo ras6ksa Pratapanaksi. dikdpruk sirahe. para wanara padha giris-miris atine. wasanane kdlimpe. pahlawan rasGksa aran PUTHADAKSI kang wis kondhang ing babagan ulah kriclhaning perang.lawan wanara aran NALA enggal-enggal mangsah yuda n6dya lumawan puthadaksi lan Pratapanaksi. muncrat g6tih lan ut6ke. dirada utawa turangga. njalari patine. Krodhane ras€ksa Prajangga dipAthukake dening pahlawan wanara aran Sampati. bahune atos pindha gada. Prajangga waspada. Majurre Sang Sampati karo ngundha gada-wr6ksa kang tanpa tirnbang gSdhene. Sapatine Prajangga. endhane manawa pinrawasa luwih rikat. Suwe-suwe Prajangga katon sayah thele-thele. (Nala = Walanda : vuur = Jawa : g6ni). pirang-pirang wanara kang kobar pating prakitik awake utawa murub rambute.sa Prajangga iku t6dhak-turune pahlawan. banjur oyak-oyakan karo mungsuhe. mripate padhadene sumorot abang mbal0r6ngi. k6na sinondong gada-wr6ksa nganti kontal sawatara dh6pa dohe. mulane sing uwis-uwis mungsuh kang tin6rrrp'uh mdstiri sirna. Wanara kang n6dya m6thukake ras6ksa loro iku dumadi saka g6ni. wujuding pawakane g6dhedhuwur tur sarwa santosa. n6dya nyidra. gadane wr6ksa kinarya nangkis sanjataning mungsuhe. padhadene angon limpe. wasanane tumOka ing pati. Sakarone padhadene angon limpening mungsuhe. I\{anawa pinuju maju. Yen nuju rnundur. mulane ap6parab Nala. nanging aja nganti k6na cinidra. katon padha wasise ulah sanjataning ayuda. Bar6ng sumurup kanca-kancane akeh kang kobar awake. buntute molah katon luw6s. Sampati tandange luwih cukat. sab6n pinupuh gada-wr6ksa lumumpat endha. tanpa wahana rata. mungsuh kang pinand6ng m6sthi g6s6ng. Campuhe Sampati lumawan Prajangga bang6t rarne. amarga pinand6ng dening Puthadaksi utawa Pratapanaksi. sakti mandraguna lan kulina pdrang dharat. Rasdksa loro iku m6mitran sabaya-pati.

dipathukake dening sang wibhisana. kayata sang Tamburu lan -sang Gotama kang dipangarsani R6si Narada. pahlawan ras6ksa kang ora tau ngucira ing yuda. Para kinnara-kinnari sarta widadara-widadari padha b6bar6ngan mathuk lum6bune pahlawan ing suwarga karo nggawa pasugatan maneka wama kang sarwa edi-mirasa. tumuli diti bakake ing bantala.tumuli tin6pak mukane. para wanara surak mawurahan" Ras6ksa Pragasa. Bar6ng ana pahlawan ras6ksa kang tEguh-tanggon sudira ing rana palastra. iktt wis asalira dewa. ras6ksa N{itragna kang kaloka t6gutr-ti-mUul sudira ing rana tumuli ng6toni yuda asanjata gada.Sumurup Wibhisana unggul ing yuda. hemelbewoner = Indonesia : sejenis rokh angkasa. Krodhane Jambumali dipathukake dening sang L{aruti (Hanuman). (Kinnara = walanda : mysthisch wezen = Indonesia : makhluk ajaib. Sang JAMBUI\'IALI ling pJafrai*gu' sin6but Jambumangli). Ivtiturut layang Arjunasasrabahu : Gotama pandhita ing wukir sukendr4 garwane widadari asma Dewi windradi. suwe-suwe. Nala banjur ngoyak Pratapanaksi kang oncat m6nyang awiyat. Bar6ng sumurup Janrbumali palastra. Pratapanaksi k6candhak. enggal-enggal ngdtoni jurit asanjata suduk lan tr6tata.Mitragna olehe p6rang-tandhing rok-bandawala pati.'6ng sumurup Mitragna kasambut madyaning rc mangsah y. (Tamburu. paputra Anjani. miturut l\rahabharata kang ap6putra Kr6pi-Krapa. bang6t suka amarwatasuta ndulu kang padha abanda yuda. Subali lan sugriwa). mati padha sanalika. sawise mrajaya Puthadaksi. Gotama.rdu t *o ngundha dh6ndha. Para dewa lan para r6si kaswargan kang padha mriksani campuhe wanara-rasaksa saka antariksa. dip6. wasanane Mitragna kdna kacidra. sikile karo pisan sinik6p dening Nala. sanalika ambruk njr6babah ndh6pani bantala. ba. Nganti suwe wibhisana . ing padhalangan sin'ebut Hyang T6mboro. dadi lan patine. katibarr ga(ane wibhisana.'b-anjur disungsang (sirahe ana'ing ngisor). kang olehe lumawan mungsuh tanpa tidha-tidha mracihnani pahlawan sajati. gadaginacla. sanalika suwarga gonjangganjing lan tumuli m6nga lawange. pahlawan kang l6bda alaku cidra lan s6pi irig rasa w6di. wasanarre pahlawan rasoksa iku palastra di bruki arga. Ing sapatine Puthadaksi lan Pratapanaksi. saciurunge bisa nandukake sanjatane. penghuni langit).rul "nggut-enggal 1BB . Widyadhara = Walanda : soort van luchtgeest.

padha ngant6pi tekad . K6taman gadane Syanikumbha kang g6dhene kagila-gila. Sapatine Pragasa.'an unggul ing yuda. Sawise dh6ndha-dhinGndha sawatara suwene. Syanikumbha k6na sinik6p denin'g 189 .unglgul ing yuda buncara sinuba-suba. Sing uwis-uwis (ing wdktu-wdktu kang wis kapungkur). dh6ndhane Sang Kapindra lan Pragasa putung bar6'ng.thukake Kapindra Sugriwa. Kajaba saka iku. Sawise cancut taliwanda. Ya pakurmatan lan pangaji-aji mangkono iku kang njalari sing tandhing ayuda ora ana kang n6dya ngucira. Ras6ksa iku dic6k6l c6ng6le.. kapi Nila tansah panggah mbr6gaSah ora obah. ing s6mu ras6ksa kang wujude kaya Bathara Kala iku sajak ngina marang para wanara.jaya-jaya" karo nyawurake k6mbang lan boreh kang ngambar wangi. amarga mangkono iku dianggdp patining pahlawan. mungsuhe iku wis ngundha gada.6blas. pothol. t6ndhang-tin6ndhang. kaya diububi muntabing atine. mati ing madyaning rana ntunggah suluarga". kumpul maneh karo kanca-kancane. bar6ng wuninga I(apindra Sugriwa bisa ngasorake pahlawan rasOksa gagah-prakosa. bithi-binithi. rasdksa Bajrarnusthi kang murah gruyune tumuli ng6toni jurit karo ngguyu cukakakan. Krodhane Syanikumbha dipOthukake dening kapi Nila. Sang Syanikumbha. padha ngucap . sanalika ambruk t6rus palastra. Para dewa lan para r6si kaswargan kang padha mriksani kang tandhing ayuda saka akasa. bar6ng w6ruh mustakane Bajramusthi dipothol mungsuh. T6kane kapi Nila ing ngar6pe Syanikumbha. kapi Mainda ng. para devra-r6si bang6t olehe ngaji-aji marang prajurit kang mati jalaran lumawan p6rang.. Padha cdngkah-cin6ngkah. kapi IUainda tumuli ngrangsang Bajramusthi kanthi's6r6ng kapati. pahlawan ras6ksa kang n6dh6ng tumaruna. banjur diuntir sirahe. Sumurup ras6ksa kang tandange sajak ngewakewakake. enggal-enggal m6tu ing pabaratan n6dya p6pulih. mungsuh kang nganti k6bithi Bajramusthi ora njaluk banyu. jangkah-jinangkah. majune kapi Nila n6dya lumawan ras6ksa Syanikumbha tanpa nggawa apa-apa minangka sanjataning ayuda. Kagawa saka bangGting pracayane marang g6dhening k6kuwatane. Wasanane rihadhane Pragasa k6na binithi dening Sang Kapindra. Sawise wqla-wali panggadane. tumuli pinupuhake ing anggane Nila. Ya ntangkono iku carane para Cewa-r6si ngurmati pahlav. mbdg0g6g m6g6g-m6g6g pindha tugu sinukarta. mati padha sanalika. Karo nyangking sirahe mungsuhe. kapi IUainda jajabang mawinga-winga. mulane banjur dumadi p6rang lugasan tanpa g6gaman.

190 . atine kaya mumb muruba. priksa tandange Anggada kang bang6t kdbat-cukat trongginastrampil.Dirglahayu. Indrajit endha.kapi Nila. dheweke tumuli ngataP kuda pangiriding kretane. Praptane \\'irupaksa dip€thukake Sang l. bardng priksa patine jaran lan rGmuking kretane Sang RawanaPutra. wasanane mati dening kapi Drawidha Para pahlawan rasaksa kang wis padha palastra iku budhale saka ing kutha manyang pabaratan diirid dening sang Indrajit' minangfa senapatine. kagawa saka. mancolot m6nyang sajaban kreta. pahlawan ras6ksa kang ap6parab Asanipraba mangsah yuda. jarane Indrajit mati.6ngka iku pinupuh ing gada wrOksa. Sang Laksmana lan Sang Kapindra padha o*.. Pahlawan ras€ksa sang !f irupaksa kang wis samakta ing yuda ng6nteni ana ing srijabAn pura L6ngka. kretane nyuvrara gumerit. Durung nganti bisa mrawasa murrgsnh. Kuda lan kretane Sang rajaputra l. n. Amarga k6t6ngg6l gada wr6ksa.rgu1A-bana lan mangayubagya : .atsmana karo ngiwa langkap kang rvis pinasangan warastra. mulane er. Indrajit wola-wali ngundha gada diagagake marang para wanzlra. satamah kuda lumayu sum6mPrung. Pilhot. Ndulu solah-bawane Indrajit kang rujut unigung-gum6ndhung mangkono iku.ahlawan iku bangdt agawe muntabe Sang Rawanaputra (Indrajit). umyang-gumuruh srrwarane para dewata kang padha ngucap. Sang Wibhisana mes6m. ngira yen Syanikumbha kapracondhang ing madyaning rana. Sang Raghuttama. P4iftu tAptok-k6piok sarta surak-surak mawurahan' Ing gdgana. sang pi' nunjul Baliputra".ggal-er-rggal lumumpat m6sat m6nyang madyaning rananggana. i\lulane sirnane para . banjur m6thukake krodhane sang Rawanlaputra. bangdting s6n6ng€. gulune dicakot. Awit saka iku. kretane r6muk."Toyo-joyi'. Ana ing sajrone kreta. Anggada katon ewa. wcndene para wanara. k6na dhadhane i6rus-t6mbus ing rvalikate. wirupaksa u'is linopasan jAmiaring dening Sang Sumitraputra (Laksmana). kagawokan ndulu kaluwihane Anggada.rlunu *ggui-"nggal mb6dhol wr6ksa kang kagila-gila g6dhene minangka sanjataning ayuda. rodhane prasasat ora ngambah l6mah. bar6ng miyarsa surake wadyabala wanara. ngg6blag ing bantala t6rus palastra Ing sapatine Wirupaksa.

akeh mungsuh r6bal-r kasulayah k6tujah dening jarane. pdpindhane mung sa6ndh6g qmun-amun g6dhene. suwarane pindha gludhug ing mangsa kasanga. Indrajit mangkrak-krodha masinghanada. Amarga rumangsa nandhang wirang.1 wis g6dhe lElabuhane. (Endhdg amun-amun = bl6dug ing awang-awang/ombaking hawa kang katon ing panasan). Indrajit tumuli oncat saka pabaratan bal! mOnyang kasatriyane kanthi pangigit-igiting atine.Indrajit ing saj6g-juml6g durung tau kasoran p6rang. Bar6ng wis tdkan ing pabaratan. saya nggardsnandh6s pangigit-igiting atine ngrasakake sirnaning jarane lan 16muking kretane pinupuh dening mungsuh. sarta panahe kang adhapur t6tunggule dewaning Nagq Indrajit tumuli mangkat m6nyang pabaratan. Sawise nydndhak gandhewane kang sauwit tal gOdhene (saprangkul). Indrajit manjing ing padewaharan (Walanda : tempel = Indonesia : kuil. ing wayah b6ngi sarvise s6pi. sab6n Indrajit mangsah yuda awahana rata. 94. Biyen-biyen. sanalila salirane banjur dadi cilik bang6t. ing jagat prasasat gara-gara. candi). Kocap Sang F.sa dening wanara. jarane nganti mati b6bar6ngan karo r6muking kretane. Krungu suwara gora-gurnita tanpa mpa (amarga kang nyuwara ora katon). Indrajit mes6m. prasasat ora kasatmripat. Amarga saka dayaning mantra-sihir.awanaputra Megananda (Indrajit). pa191 . luwih dening }Ombut tan k€na jinumput. ii*grng ora kadulu. Sanajan Sang Hyang Indra pisan. para wanara padha bingung pating bilulung. Sawise Sarpastrapasa pinuja-mantra. mnng amarga pinrawa. m6muja j6mparinge Sarpas trapasa (lYalanda : pijl slangenstrik = Indonesia : panah jerat ular). Amarga suwarane bisa agawe gara-gara iku kang njalari Sang I\regananda (Indrajit) kasusra ing ing jagat-traya. p6tak as6sumbar maciya-ciya. Bumi o169 gonjang-ganjing. IIla kok saiki. ora bisa ngasorake yudane Sang Rawanaputra. Saparipurnane nindakake yoga. Awit saka iku. ing batin yakin yen bakal unggul ing yuda. Indrajit banjur mat6k sihir.IfrUPANruC NAGAPASA. (Sarpa = ula * astra = panah + pasa = jir6t). Indrajit bisa ndulu. RA]\{A SA\YADYABALANE XECUEEN. Jaran pangiriding kretane Indraj.

wiwit saka pamidhangane nganti t6kan samparane. Indrajit ngg6blas rnulih m6nyang praja. Panj6n6ngane tumuli ngasta sula (jinising l6mbing). Nanging sakarone ora bisa asung pitulung Inarang Sang rajaputra Rama-Laksmana lan para rvadyabala wanar1 amarga manawa kang kOgub6d ing Nagapasa ana kang n&ya at6tulung ngluwari. t6iu utawa luwih. Adhuh ! bang6t ngg6g6t6ri r. sat6mah l0sah-lungkrah salirane. tarkadhang ulia naga siji ana kang nggub6d wanara nganti loro. panj 6nGngane k6wiyos pangalOmbanane marang Indrajit mangkene : .. ngaturi priksa nurang ingkang rama kahanane Sang Raghawa sawadyabalane.. jaiaran h|kiman j|mparing Nagapasa RaghatuaLahsmnna saklangkung ringkih ingch-ingih.ting jlGrit lumayu saparan-paran. Sajrone w4dyabala wana. Sumurup klebating parnane. Kanthi suka-sukuring panggalih. nama irama syair). culane sttmotot m6m6deni. sitna k6kuwatane lir linolosan bObalunge. panggubEde Nagapasa mandar saya s6rdt asings6t. Indrajit wola-wali hglOpasake j6mparing NAGAPASA diinc6ngake m6nyang pasanggrahan Suwela. ditlorongake m6nyang g6gana. naam van een versmaat = Indonesia : ular' ular yang melata. b .ra pating jlGrit kagegeran. . [Jla naga gOdheg&lhe ma' lihane j6mparing-j6mparing Nagapasa kang cacahe l6ksan-k6then iku padha nggubOd awake rvadyabala lvanara siji-siji.Wah !pu' traningsun kang asipat anak anung anindita ! Pant)s sira sintbut 192 . nalika samana Sang Kapindra mung tansah ng6p6l-ng6p6l asta karo ngawOt lathi. Awit saka iku. cangkAme amba ngg6girisi. wisane tansah sumGmbtu saka cangk6me.r'ujude Bhujanggaprayata (Walanda : voortsluipende slangen. Arya Wibhisana tum6nga ing akasa karo ngusap-usap netra. bisa priksa Indrajit kanthi c6tha welawela. akeh wanara kang tiba tabrakan karo kancane. c Midhang6t ature Indrajit mangkono iku. j€mparingj6mparing NAGAPASA iku padha malih ULA NAGA g6dhe adawa. kagawa saka bang6ting pangigit-igite panggalihe. Sang Rawana bang6t suka amarwatasuta. pating glasah. huwtLningana ! L'I)ngiah samDun sami pdiah tdn sakti".Kangj1ng rama. Kang ora k6taman ing panangsayane Nagapasa mung \Vibhisana lan Kapindra Sugtiwa. Sawise Iumdpas saka g6ndherva.Laksmana uga k6gub6d sings6t ula naga salirane sakojur. botdn kasinungan ha' langkungan punapc-p uncpa. mripate sumunar mbal6r0ngi. Sang rajaputra Rama .

kanthi t6tabuhan maneka warna. gusti.Gusti Sang llahadewi. B6ngine. Saw6ngi natas Indrajit sawadyabalane padha ora nendra. Dhuh cleua. kanggo meng6ti ungguling yudane.Prawiralatita". supaya Sang Dewi 6ntek pangarBp-ar6pe marang Sang Raghawa. dhuh bathara' ! Mugi wontdna kaparing 193 . In- clrajit dirangkul. TYijatha njOrit lan nangis k6laralara. ropyan-ropyan aj6jogedan. lan banjur manut-miturut ing sakarsane Sang Rawana. dip0t6ki jajane. Bar6ng priksa Sang Raghawa ginub6d Nagapasa bang6t sings6t lan katone kaya u'is meh palastra. Sawarnane pOpanganan kang sarwa edi-mirasa. karsaa mrihsani dhaftng lzawula. Indrajit pinaringan ganjaran maneka warna kang 96dire bangGt pangajine. saka dhawuhe Sang Dasamuka. digawa oncat bali m6nyang taman Asoka. kabeh kang dipengini dening para wadyabala. gustL Kawuh atui eng|t. Sang Dewi diunggahake ing kreta pinatik s6sotya digawa m6nyang sac6dhake pasanggraJ-ran Suwela. sarwa ana tur kabehkabeh sanva akeh. Irrdrajit nganakake bojana-andrawina kanggo para wadyabalane. tansah padha suka-suka parisuka. Lalita = Walanda : liefelijk. bevallig = manis juita. disarekake ana ing ratnaparyang\a (Walanda : juweelen rustbank = Indonesia : balai-balai bertatahkan ratna-mutu-manikam = Jawa : kanthil pinatik manik-nawar6tna). dipun sabar-tawOkal panggalih paduha. saya sora panjdrit Ian panangise Trijatha' . Sang I'{aithili nj6rit t6rus dhawah kantaka gumuling ing jrambahing kreta. pikire bingung. nganti turah-turah. menyenangkan). Sang Dewi tumuli dibopong. dikdk6p-k6k6p sarta diarasi mustakane.. Kagawa saka suka-r6naning panggalihe Sang Dasawaktra. Maksude. Sang Dewi dipulasara dening Trijatha. Amarga salirane Sang Dewi sajak wis rada kaku. pasuryane kang d6mekane wis krasa any6s lan prasasat rvis tanpa bayu diusap-usap. (Prawira = Walanda : groote held = pahlawan b6sar. Kocap Sang Sri Janakatmaja (Dewi Sita). digagap-gagap p6n6ring panggalihe. salirane dioyogoyog lirih supaya eling. mulane iya pracaya marang kabeh atttre. supaya wuninga kahanane Sang Ragharva sawadyabalane. Ndulu kahanane Sang Dewi kaya mangkono iku. PanjE- ndngane pracaya marang g6dhening kas6ktene Sang Megananda. pracaya bang6t yen Sang Raghawa sawadyabalarre wis sirna. Sigdg. Kango ngr6gani gddhening 16- labuhane.

ltoduha tangeltakOn. . Aginging sih-trisna saha s€tyabahti kawula dhatOng yayah-rena sampun dumunung wontdn ing paduka. ature alot pddhot-p6dhot : . nanging sarehning panjdndngane isih sug€ng.t bla:npaltan punika. Dadi olehku ora tumuli nganyut tutuuh. panjdnAnganipun kapidhara. ora satimbang karo gOdhening rudah-sush lan papa-sangsara kang dahsandhang.Mugi ha*^uningana.Bahal nglantur lawas s)dhih-hinglzinhu. yayi Trijatha ! Supaya bdcik kawusananing patiku. affnrga isih darbe pangarAp-ar|p ngdfieni panjAn?ngone. Paduka prawwt ronn-ibu hawula. sampun h|s|sa kapengin ngimnsi.padulza harsa paring pitulungan dhat€ng Sang Deui. ugi prasasat dewa 194 . Mulane. ntanaui Sang trlaithili hdlajAng seda". gusti ! Ifiangke ta manglee gustt.. ffnnawo altu listari urip... Sapira g1dhening hatr€inanhu n?arang uripku lan gidhening kasdnAngan kang dalz-alqmi. supaya kAtrima olehku bela-pati marang Sang Naranata Raghaua. Nanging yayi. awak ! kowe bdcik matia bae. nangrng netrane isih m6r6m. tGtalining urip lzang nggandheng alzu karo panj|ndngane wis pddhot. Astane obah krug0t-krug6t.wi kapara nyata Sang Naranata Rama bcttdn henging dipun-aj?ngajOng sugAngipun. Dewi Ngrungu ng6ndikane Sang Maithili kang sajak wis kanthi panggalih golong-g6ldng-gilig n6dya manjing dahana. Apa ta prAlune aku urip. heh awak. gusti ! Punapa kemawon inghcng badhe paduka tindalzahdry dhatOng pundi kemawon tindah paduka. sawise Sang Amarga kaget dening panj6rit lan panangise Ttijatha. Sita eling purwa-duksina. kawuh tanwh badhe ndherelz. Sirnq rdbahpokah wringin pangayorrwn kawula. Hla samAngko sing paring pangayoturn lan paring tuntunan. bodhe nyuwun priksa hadospundi badhe wasananipu. tumuli cAthika gAni. Sang Arya Raghuttama. mulane luuih b€cik aku tumuli mati. uriplttt banjur tanpa pangayoffMn lan tanpa tuntunan. Saiki. wis ora ana. dak-€nteni rawuhe. kanggo mungkasi uriphu". mung kl6sik-kl6sik : . netrane kum6mb6ng. padulza Luungu. Ilfano. harsa peduku badhe nglalu antaka sarsild rnanj ing dahana hawula sumanggulwh|n". Trijattra atine nratab. Kapar€nga kawula nyuwun pamit dhatZng pa"sanggrahon Suwelagtxi sowan bapa kawula. Sri Noranata Raghowa seda ? Wingi-nguni. Heh nyawo. aku nAdya manjing dahana murub. Atuit salea ihu yayi. telzadku kapengin mati salugune ya wis gddhe.Adhuh gusti.nyawa ! bAcih tumuli mdtua xka raga hang tansah hOtuta-tula kAtuh iki. . ng6ndikane lirih.

kau,;rla. Padulia pipindhanipun kados Cintamani saha minangka roit dununging g€sang luwula. Paduka pdpundhen kawula, ugi pangayoman kawula- Awit shing punika, lzawula tansah badhe tutttttntur tut-wingking paduha. Sanajan dumugi ing dilah:n pisan. leoruula wAgah pisah haliyan paduka. Illakatdn ugi, saupami pndultc ngant<ts ngloltt antaha sarana ambyur samodra utawi manjing dalmna, kawula bot4n badhe pitrun kantun". (Cintamani = \ValanCa : edelgesteente dat alles geeft wat men wenscht = Indonesia : permata yang dapat memenuhi segala keinginan orang = Jawa : s6sotya kang bisa minangkarli kabeh p6penginane wong). Sawise mattu mangkono, Tri;atha banjur nrangkat, mSnyang pasanggrah:tn Srtwela. Sapraptane irlg pasanggrahan, Trijatha t6rus marak Sang Wibhisana. Sawise ngandharake kahanane Sang trIaithili, Trijatha banjur nyuwun priksa bakal kawusanane Sang Naranata Raghuttama, bisa waluyajati lan orane.
Wangsulane Sang Wibhisana : ,,Sumurupa, nini ! Saupama Srinarendra Roma h|banjur tumdka ing seda amarga k€gub€d Nagapasa, ora bisa waluyajati kadi wingi-nguni, Tribawana mdsthi baltal ldbur-turnpur. Mangkono uga manawa panjOningane nganti asor ing yuda lumawan sapa bae. Jagat luwih dening cilaka ntincit, manalua Sang Naranata Ramabhadra nganti k2na kap1ajaya dening mungsult. Sumurupa ! PanjAndngane iku panjanmaning Purusottama leang bangAt luhur, kinawasq lan wicaksana, sarta ahli njAmparing hang .tanpa timbang ing saindinging jagat. (Purusottama : lltalanda : hoogste geest, bijnaam uan Wisnu : Indonesia : jirua tertinggi, julukan Wisnu). Di bdcik anggonmu rttnt€hsa lan oliladi tnqrang Song Janaki, wasanane ing timbe kowe m1sthi balzal ngalami s?nAng, mulane aja was-sumAhng atimu. (Janaki : Janakatanaya, Janakatmaja, Janahasuta, Janahaputri : dochter uan Janaka : Jawa : putrane putri Prabu Janalza, yaiku Sang Maithili utawo Dewi Sinta). Alang-alangana, aja nganti Sang Dewi nyiksa mlirane dhewe. Manawa panjOndngane nganti seda (nglalu antaka), Sang Narendra Rama m€sthi banjur ngalami ruudd panggalihe. Hlq yen Sang Narpati Rama nganti seda, jagat saisine mOsthi sirna. PanjanAngane iku satuhu kang mAmayu ayuning jagat, ya kang nggawe biciking bAbrayan agung utawa masyat'ah.at, mulane doklulttti,ahu ndherek ana ing kene. Wis nini, kou,e tumuli ntuliho, kabeh kandhaku mau protelakna marang
Sang

Deui".

195

Saparipurnaning ng6ndikane Sang Wibhisana, Trijatha ny6mbah, banjur pamitan mulih m6nyang taman Asoka (Ing padhalangan sin6but taman Argasuka). Sapraptane ing taman, kabeh ngGndikane Sang Wibhisana dipratelakake marang Sang i\Iaithili, satdmah panggalihe Sang Dewi banjur l6jar, pasuryane katon rada
bingar.

Kacarita Sang Raghuttama, amarga saka sings6ting panggubdde Nagapasa, panj6nGngane nganti kapidhara, tan 6ng6t purwa-duksina. Salirane panas lan prasasat r6mak-r6mpu dening sdrdting panggub6de Bhujagapasa. (Bhujagapas = Nagapasa = Sarpapasa = Walanda : slangenstrik, Indonesia : jerat ular)Jalaran kasiliran mandamaruta (Walanda : zachte wind =

Indonesia : angin sepoi-sepoi basa), Sang Raghuttama eling punvaduksina; mangkono uga Sang Laksmana kang gumuling ana ing sac6dhake, iya banjur eling. Nanging, sanajan panggalihe wis eling, salirane ora bisa obah, amarga panggubae Bhujagapasa babarpisan ora ng6ndhoni. Bar6ng Sang Ramabhadra wis eling, Sang Wibhisana lan Sang Kapindra tumu li ny Odhalq nyadhong dh awuh-p angandika. Marang Sang Laksmapa, Sang Ragharva ngGndika : ,,Yayi Lahsmnna kang luhuring budi lan s,tya-balztine marong hodang wreclha pantds sinudarsana ! Kanthi l;ga-rilo.ning panggalihira, sira tansah tumuntur tut-wuri ing saparaningsrot, lan tansah agawe sAning sarta mnrAming panggalihingsun. Kabeh kang ingsun sandhang, panas-pOrih lara-lapa, sira milu ngalami tanpa ngr^su' la". ,,Dhuh ariningsun Laksmana ! Illungguh bang?t sira dadi' hadangingsun tarunq. Aiuit saha luhuring budinira, om abot sira ngurbanake iiwa-raga ktnggo kadangira wrOdha. O, ariningsun ! dirung ana plwalAsingsun habAcih-an marang sira, ngAmungake kasusahan lan hascngsaran bae pawewehingsun marang sira Wo, kadangtru wr\dha iki murtg arane bae kaltrdnah tuwe, nanging nyatane ora bisa asung kas,nangan morarTg sira, mandar ulasanane njclari sfro kasangsaya ginubdd ing Ncgapcsa". ,,Yayi Laksmana ! Sai\g-iuml|g ingsun durung tau prihsa satriya kang satimbang kcro sira ing babagan g)dhening tekade, tzosidirane, lzautanwne, sabar-taw|kale, kawicaksanane, gadhe' ning tOlabuhane, kasusilane, kaprigdlane, m€ndat'm?ntuling pang' gau-ne hn kasauane. Kabeh wicara lan tindah-tanduhira mracih'
196

nani manawa sira ihu satuhu hitapriya (Walanda : een uriend uan het goede : Indonesia : mhabat segala sesuatu yang baik)". ,,O, yayi, kabAcikanira manang ingsun hehe lan warno-warnane ora kAna dietung, pdpindhaning gOdhene ngluwihi gunung Malaya, suci-murniring habOcihanira (urrarga anggonira gawe h,ab6cikan s€pi ing pamrih) pdpindhane /aayo c6ndhana, ngganda arury. &iya-bahtinira marang hadang wr€dha (marang ingsun) ora bdda haro s€tya-baktine abdi marang bdndara. Ilzu kang njalori ingsun saya runiangsa kapotangan g€dhe marang sira. Manawa ingsun prihsa sim sewaha lungguh makidhupuh ana ing ngarsantngsun, suka-rdnaningsun tanpa upama, gddhening panggalihingsun sagunung l\'teru".

,,Yayi Laksmana ! GAdhene lan warna-warnane utangingsun habdcikan marcng sira, ora bahal bis sah (ora bahal bisn lunas), manaua ingsun sahuri ing sajrone sewu taun". Wasananing pangandikane Sang Raghuttama marang Laksmana, kasEbut ana ing Ramayana abasa Jawakuna bab XXI kaca 230 sloka angka 102, surasane mangkene : ,, Janji-kasaguhaningsun mara,ng sim yayi, manaus ing tdmbe (ingsun lan sira) manjanma maneh ing marcapada (Walanda : reincantatie, Indonesia : mengalami perputaran hidup kembali : Jawa : ngalami nyahra manggilingan), sira titdpa dadi kadangingsun, aja pisah karo ingsun. Nanging sira dadia kang kapr6nah TUWA; ingsun kang kaprGnah TARUNA, supaya ingsun bisa m.b6kteni sira minangha p iw ab singsun habAcikan marang s ira ". ,,Yayi Wibhisana
Banjuring carita, Sang Raghawa ng6'ndika marang Wibhisana : ! Oncatim wha Ldngha ninggal kadang-hadeyani-

'

Katrangan.
Karsane Sang Raghawa ing panjanman candhake kapengin dadi kang kaprdnah taruna lan Laksmana kang kapr6nah wr6dha, bisa kalEksanan t6m6nan. Sawise Rama-Laksmana seda asalira dewa, manjanmane maneh ing marcapada padhadene dadi putrane Prabu Basudewa Ratu ing Mandura. Bama dadi Krdsna, Laksmana dadi Baladewa. Kr6sna kapr6nah taruna, Baladewa kapr6nah wr6dha, mulane pany6bute Kr6sna marang Baladewa ,,Kaha Prabu
Baladewa".

19?

wani ing b\nbr u?di ing luput. Sira wis padha gawe lllabuhan gAdhe ffnrang ingsun. affnrga saka bang|tira nAng€nake marang parahita" /ragana xha kapenginira milu nggawe sAnAnging iagat. sim aia mbadal dhawuhingsun.so susah pixh haro kadang-kadeyan lan garwa-putra.Yayi Sugriwa.. tanpa pakoleh. adate baniur ninggal pangayoffnne. (Parahita : : 198 . munggah gunung tumu. arnrga xka bangOte anggonira manggalih Jagaddhita (Walanda : het heil der wereld = Indone' sia : kebahagiaan dunia). Sira mangr€ti yen hasindngan lan ka' nikmatan ing mayapada iki ilange bangAt rihat pindha gdbyaring ( Mayapada : alam donya). Sira om ru-nungsa abot. Marang hadangira wrddha Sang Dasanana sira ora trtsna. padha muliha minyang Kishindhq lan tumuli manghata !".Manawa ancase manghono iku om kallksanan.het welzijn uan anderen behartigend = Indonesia : mem' perhatihan keselamatan/kebahagionn orang lain). bangdt asor tanpa pangaii lan tuna ing budi".Anane wong ngupaya pangayorwn. Sawise kabksanan bisa ftkan ing laiadan pruja LAngka rnffinggrahan ing crdi Suwela' sira lan ffigung wadya' bala wanara padha mangsah yud.run ing jurang-c|rung tanpa ngelingi r?kasaning laku sartc g1dhening pringga-baya. Sira singsdm ulah kabdcikan lan rahayu ing budi. Nanging habOcihanira ora bisr agawe suka-rAnaning panggalihira. lan ora bisa mbrastha sawarnaning panggawe ala-candhala kang dadi m€malaning jagad. ngarnbah alas gung liwang'liwung. Aia padha nswung sungkawo. adoh ing wicara goroh. Ing mangkq siTa ihu pancene pantds ingasihary jalaran luhur ing budi lan lunawan. pangayoman lzang ora bisa ngayomi. Walanda ra kanthi ancas nAdya ngupaya pangoyoman. G)dhening ldlabuhanira nurang tngsun tanpa pdpindhan. sira padha maliha m|nyang Kiskindha. Anggonira ngayom marang ingsun ora ana wohe. tanpa rafi ernn lan tanpa ngro. Sawise yayi Dewi kitAmu finawan Rawa na ana ing taman Asoha LAngka. lumrahe supaya bisa nyirnakahe mungsuh lan didnggo nggayuh hawibawan.Wo. apadene Pawanasuta lan Anggada ! Ingsun pamit palastra rwrang sira habeh. Hta samdngho. k4parat si Rama. Anggonira ngupaya yayi I\{aithili kanthi nalasah u)unawasa nusuknt'.sup g1gruntbulan nraiang b0bondhotan. sirc mandor banjur scya wuwuh r\hasa nambak sarrbdra. J€bul antulz panga' yoran kang ngaciwani. atutrga wka bangdte papa'sangsaraningsun..a lumnwaiT para rasihsa hanthi ngAbg hasudiran lan numplah kAhuwatan. . hilat".

Ndungkap wayah rahina. Ing w6ktu iku angine sumilir. ngelingake marang Sang Raghuttama. mendah alokipun jagat angg€nipun sami nacad dhating kawula : . aja banjur nglokro manghono. Alt wung p61ah mbrigagah lumawan m7ngsah tinilnbang ngucira ing yuda. om u. . p6pindhane kaya 6luhing w6ngi kang milu susah sumurup sang rajaputra Rama-Laksmana ginubEd ing Nagapasa. bohenging botin.ula tansch badhe ndherekak|n paduka.Heh ltladhuzudana ! Di sabar-tawihal. . sonajan ngantos haping pint€n lzemawon panjanma paduka ing marcapada". kawula l6stantun g€sang mukti-wibawa wont|n ing Kiskindha. sampun hislsa seda. fin Sang Raghuttama olehe ngdndikan karo Kapindra Sugriwa nganti ing wayah lingsir rv6ngi.Adhuh gusti. suryarane rarne. (R6sigana = Walanda : zienersschaar = Indonesia : rombongan para makhluk awas).ani nglabuhi gusti nganti tumAka ing pati". Manawi kawula tinilar kantun... bang6t kar6rantan panggalihe Prabu Sugriwa. padulea satuOg mungguh manggalih seda pariuka.rawayan mili. leawula k€dah mbrastha mingsah paduka. Banghenipun Rawana minangka pisungsung kawula dhatdng paduka. Dumadakan ing g6gana k6prungu suwarane para rEsigana bang6t rame.Wo. esthane kaya padha nangis mbelani kang lagi nawung sungkawa. Katuuls botin sag6d pisah't€bih saking pada paduka. nggunggung kas6ktene lan mangal6mbana kaprawirane. Kau..Ngrungu ng6ndikane Sang Raghawa mangkono iku. hihAnc€nganing tekad kawula. kawulu boftn badtte ngundtri yuda. Langhung rurniyin kqwula badhe rryirnakak1n m€ngsah paduka Manuui kdkiyatanipun me^ngsah langkung agAng tinimbang hasAhten tzawula saiadyabala u)anara. . Apa sira 199 . budidayandn amrih kal|hsananing sidyanira. kawula laj€ng badhe ndherekak€n paduka manjing suwarga. Sasampunipun mAngsah paduka kawula sapu ngantos sirna g1rapang tanpa sisa. Sasampunipun kcwulo saha sadaya waciyabala wanara sirna.Awit salzing punika gusti. waspane tansah ma. sanajan dumugi ing aOlahan'pimn. manuk-manuk padha tangi. hiparat ! Si Sugtitua pranyata wanara kumprung-kumprd nisthacandhala. pipundhen kawula ! lltont1na kapar)ng paduleo karsa ng?ntosi kauula. agawe tibane bun-bun kang padha tumemplek ing g6godhongan.. liripun padulza seda.

dewaning rajabrana utawa dewaning kasugihan). W aisrau)ana. Sira ngalanii kAbingungan lan panggalih ltuwur. amarga hau'asesa dening rajoli-tamah. (Bestth bakal manianma awuiud Krisna. Ing panjanmanira besuh. Yen ing antarane para mcnungsa sira ihu Puat. D h ane ndra.Ing antarane kabeh kang mawa sorot. Yen ing antarane gunung hang dhuaur-dhuu'ur sira iku Himawan (Himalaya). Yen ing anta' rane sawarnane barang hang isi banyu sira ihu samodra. tansah sumunar. Yen ing an' tarane hewan rajahaya sira ihu l6mbu hang bisa minangkani pd200 . ihu habeh ftluluhe Buthara Kuwera. sira manianma ing marcapada wola-wali. Yen ing antarane para dewa sira ilzu Bathara Indra. dalam kelzusutan pikiran)". kang dhisih dhewe sira manianma dadi mina (iwalz). kanthi maujud gonta-ganti. iultthan lYisnu).Biyen. kusut. D h an e sru ar a. baniur manjanma awujud wong cebol (wong bajang). bingang. pingwn. iiwane sagung dunwdi".. Yen ing antarane golongan indria sira ihu ati. Pm). 1'o Sang Punrsottamottama (Wqlanda : alld'rhoogste geest. . Yen ing antarane paru Rudm sira iku Bathara Sangkara (Batharc Siwah). sira iya m)sthi hasinungan kawicaksanan kaya panjanmnnira saiki. nuli manjanma awuiud lvaraha (celeng). Siro ruis wola-u'ali manjantna ing ntarcaltadoPanjanmanira sing biyen-biyen. bijnaant uan Wisnu : Indonesia : jiwa yang sangat tertinggi. ora ana hang nganti ngalanti ximohita (Walanda : uerward. memperhatihan heselamatan/kebahagiaan orang lain). hla manianmanira sing saiki awujud Rama apdparab Raghawa (ftgdse : putrane Dewi Raghu). bewusteloos. banjur manjanma awuiud bulus. D hanap a t i.tr hang kasusra ing iagad. sira ihu pApindhane Surya $rlngenge).. D hanad ip a. (Dhanapa = D hanada. sawise iku baniur manjanma awujud Narasingha (ntanung' sa amustaka singa). nuli awujud Maharsi Jamadagni. Sira iku Wisnu. in zinsuerbiistering : Indonesia : kalut. pdparabe Bathara Wisnu). Panjanmonira ing marcapada ihu tansah leasinungan pom' b€gan parahita (Walanda : het welzijn uan anderen behartigend : Indonesia . Yen ing antarane kitab suci sira ihu Samaweda. \'en ing antarane kAhayon utawa wit-witan sira iku urif bodhi (Walanda : boom der kennis = Indonesia : pohon pengetahuan). Dadi. manawa sira ilzu salugune panjanmane Bathara Wisnu ? (lla' dhusudana : Walsnda : Madhu-dooder : Indonesia : pdntbunuh Asura Madhu. Kandhaku iki Abka-suta tanpa warana: sira ilzu ratu' ning jagad.lali. Yen ing antarcne para yaizsa-rasZksc sira ihu Dhanapa. . uerbijsterd.

Stha = mad6g. dh6m6n asung pitulung lan sapanunggalane. padha bae learo tdg|se Kuntheya : putrane l)ewi Kunthi. (Wainateya : putrane Dewi Winata.. diarani brahmacari utawa muride brahmana. 20t . mangane dikudokake sarana p6priman kang lumrahe diarani . Yen in| anturane Caturasrama (pratapan taarna papat) sira p?pindhane Grehasthasrama (Walanda : het tiidperk uan hu'isuader : Indonesia : masa untuh meniadi ltopo^ yaitu menjadi hepala keluarga). Gr6hastha = mad68 k6pala somah). Yen ing antarane kewan-clasan sira ihu singa. Gr6hastha. Nindakake b6brayan urip kanthi nglakoni kab6cikan.. diarani Gr6hastha. sawise nglakoni pacoban (yen cara mahasiswa wis ngalami p6rploncoan). Brahmacari. Sawise rampung pasinaone.. yaiku cari. Dhatar :'Walenda : schepper : Ir'. brahmacari banjur kdna omahomah lan dadi k6pala somah. Yen ing antarane sakabehe ula sira ilau Naga Ba' suki. Gr6ha = griha = griya.bhiksu".a" ing sajrone abiad. Yen ing bab rikating lakune sira iktt p6pin' dhane Pau'ana (ongin).Ong" ing pocapan sarta muiudake aksara .ahtu berkomat-hamit mendoa). Yen ing an' tarane satoJtewan hang bisa mahawan gdg.donesia : Tuhan. maksude yaileu Garudha. kas6n6ngane diwatdsi. Bhima. 2. Yen ing antarane paru nxga sira ihu Anantabhoga. banjur ngawula (purohita) ma' rang sawijining brahmina. Kang sin6but Caturasrama (pratapan warna papat).penginane wong sing ngingu. Yen ing antarune arwahe para l1luhur sira ihu Aryama.bhik".ana (kang bisa mabur) sira ihu Wainateya. 2 Gr6hastha. Penciptu alam semesia). Uripe kudu n6t€pi pranatan k6nc6ng. 3 WanaPrastha. Manawa wis ditampa purohitane dening brahmana. Yen ing antarane para leang addg nagara sirs ihu Dhatre (Dhatre : Dhota. yaihu : Yudhisthira. Ariuna). preueloffer= Indonesia : sajian pada u. Katrangan. lVong kang wis diwasa. 4 Sanyasin. Yen ing antarane kali leang g€dhe'g€dhe sira llau Jahnawi (b€ngcwan Gangga).. T6mbung . yaiku L6mbu Nandini. lan sira i/au . : 1 Brahma- 1. yaiku arwah pinuniul hang ksran Pitriwara (Walanda : uoortreffeliikste de manes : Indone' sia : arwah yang terutama).t6g6se : muride brahnrana kang mangane saka olehe p6priman. Yen ing antarane sawarnane sdsaii sira iktr Japayaga (Walanda : gebedoffer.

Yen wis ngrasa ny6dhaki patine. amarga salugune sira ihu mung siji.LGt sakGdhep neha Garudha niyup ing bantala. Yen ing halangqne poro Gajendra (ratttning Sajin) sira iku scng Airawana (gajah'"ing kaswargan titihane Batiaro'Indra).. para iiaata tan para_ carana kang padha nyabdakake . para siddha (sat6ngah dewa) lan para cararla 0uru ngidung kaswargan) kang padha ngucap .Banjure suwara ing langit (pangandikane para R6sigana) 'i . jar siia rkrr jirvane sagung dumadi". Wanaprastha banjur tinggal kadonyan lan ngumbara ing saparan-paran. 4.Mangkono kahananing wujude saliranira anggonira ruola_ wali manjanma ing marcapada. yen ing kalangane para pahlawan bangsa wrasni sira iku Kr6sna hang bakat mrajaya daitya Kangsa.jaya . njalari tatas-rantase kabeh Nagapasa kang nggub6d salirane Sang Rama-Laksmana lan para wa_ nara. yen ing halangane kewan galak sira ilar.. sira ilzu tdmbang Gayatri hang pinunjul dhewe. . Pm)". iku diarani manjing dadi Sanyasin.ke dening Sang pu_ jangga. Gr6hastha sakloron (iarrang-wadon) tinggal kamukten. Wanaprastha. n6dya nggayuh kasampurnaning pati. Sanyasin. beda-bedo wujude.a iira ileu p€pindhane Arjuna. dumadakan Kag6ndra GARUDHA kang uga sin6bul WainaLya prapta mawa prabawa sindhung-riwut sumiyut. 202 .r sardura (macan).. kang dilagolta. ianging satu_ gune ora ana bedane.jaya-jaya.jaya'. Dening dayaning sabda-pangal6mbanane para R6sigana sarta suwarane para dewa. mangkene Kajaba suwara pangal6mbanane para R6sigana marang Sang Raghuttama. Manawa wis tuwa. k6mbang sarta boreh saka antariksa ing sadhuwure sang Raghusuta. Duryodhana hang abudi asor-canciltala kang bahal sira prajaya (lumantar Bhima sarana ginada u€ntise kiwo.Yen ta ingupanwleake t6mbang. ing antariksa uga kapiyarsa suwarane para dewa. urip ana ing sajroning alas. Yen ing antarane para panclau. nyddhak lan . karo nyawurake utkatha (kulit kayu kang ngganda wangi). nanging kahananira ngdboki (nglimputi) ing Triloka. diarani Wanaprastha..

wola-wali unjal napas dawa. para wanara surak mawurahan.madal pasilan. luwih-luwih bar6ng sumurup'Sang Faghuttama wis wAuyaJati.rg. Sawise sam6kta. Esuke. sawise mangkono.. pikire kuwur kaworan giris-miris. Kagandra Garudha banjur pamitan.jalari tatas-rantasing Bhuja' gapasa (Nagapasa) iku Kagdndra Garudha. Wasanane panjdn6ngane dhawuh marang Dumraksa. Apa maneh barEng diaturi priksa dening t€lik rasoksa bab tokane barisan wanara. kakuwatane pulih kadi wingi-nguni. 95. . suwarane n gumandhang in g awang-awan g.amadewa. Ora pr€lu disum)langake. amarg" piiOt puanu nggun6m kapengine tumuli campuh yuda n6dya namakake piwalds marrng para ras6ksa.bala wanara padha pat'ing j6nggelek tangi kanthi gdmbiranin g ati. Sanalika Sang rajaputra sakarone (Rama-Lak' smanal-watuyajati. para kapibala nganti lingsir w6ngi lagi bisa nendra. panggalihe tit gr. (Garudaihwaia : 1€juluke Bathara Wisnu). Sat6kane ing sajaban kuthakrajan (Indonesia : ibu n6g6ri). bang6t suka amarwata suta. Dumraksa awahana rata 243 Ing wayah b6ngi. m6ntas ngalami panandhang ginubEd Nagapasa saka panggawene mungsuh. PATTNE DUII{RAKSA LAN AKAIVIPANA. wadyabala wanara enggal-enggal budhal ng6nar kutha-krajan l6ngka. M'angkono kandhane para kapibala. habeh m€malaning iagad tan ldl6th0hing bumi mdsthi babql laburtumpur dening pani€nOngane". kagawa saka bang6ting pangigit-igite atine . sirna l6sahlungkrahing salirane. nuli mulih mEnyang padununganb' Para vradya.Pranyata panjdn)ngane ihu panjanmaning Bathara Wisnu' song Ganrdadhwaja manianma awuiud sri Naranata Rama. sawise sam6kta. lan padlta pracaya maiawa praptane Sang Wainateya iku arvi'" saka g6dhenitrg prabawane Sang B. Para wanara padha sumurup yen kang asung pitulung r. nuli ngr6siki l6bu kang tumemplek ing samparane. Sang Dasamuka bang6t k6jot panggalihe. pahlawan rasaksa kang kondhang kaonang-onang g6dhe tekade lan t6guh-tanggon watake. Miyarsa suwara gora-gurnita surake wadyabala wanara.nydmbah marang sang Faghawa. Dumraksa sawadyabalane enggal-enggal budhal n6dya lumawan barisan wanara.

uripku tanxh ngalami mahmur jibar-jibur mubramubru blabur mndu. kumitiring p6dhangklewang lan g6gaman liyaliyane kang diobat-abitake para ras6ksa katon kaya widyutmala (Walanda : kronkelende bliksemlijnen = Indonesia : sinar halilintar yang berkelok-kelok). akeh wanara kang ora mraduli lan ora krasa s0mpal bahune pinrawasa mungsuh. Asya = mond.. Sumump kanca-kancane akeh kang nandhang brana (k6taton). Saka akehe wanara lan rasEksa kang campuh yuda. hasinungan kawibawan. dwaja kang pinasang ing kreta Singhasya kabur kabuncang maruta. Para wanara kaya wuru.Apa kang dakw1deni ?! Wis samAsthine ahu labuh lara-pati mamng gusti. pembuat hamngan bunga.kang kagiri-giri g6dhene aran Singhasya. nanging banjur kddhisikan tin6mpuh ras6ksa. k6tiban limpung utawa k0taman dh6ndha. amarga atine wis atekad pati. kuda pangiriding kretane aran Wrdkasya. kOganthol. . Pirang-pirang wanara kang nandhang tatu abot k6cubl6s sanjata lancip. para g6g6dhuging wanara enggal-enggal nrambul yuda. tiba kalGnggak lan nandhang brana. arai iinga. leeuw. roman muka. gdtihe pating dlewer tumetes ing bantala.pangamuke. Sumurup ngalamat ala mangkono iku Dumraksa s6pi ing rasa wddi. gezicht = Indonesia : mulut. bang6t ngg6girisi. dixdhiyanr apsari malini luwih saha sqf. Lagi bae Dumraksa m6tu saka beteng. Kagawa saka k6nd6le p6rang lan liwunging tandange. Mangk ono panggraitane Dumraksa. Singhasya = Jawa : atutuk sinp.kang meh mrawasa mungsuh. (Singha = Walanda . Para pahlawan wanara . pinaringan sandhangan mawa rdrdnggan s€sotya-ritna. Kabeh kdkar?pan lan p€penginanhu diparAngahe dening Sang Prabu. dumadakan ana manuk gagak nyambEr-nyamb6r karo muni sora.iku sing akeh-akeh durung tau kEtaman san- 204 .. (Malini : Walanda : kransulechtster : Indonesia : : widadari ahli nggubah Campuhe wadyabala wanara lumawan para ras6ksa wadyabalane Dumraksa nganti ngor6gake bumi. Saw6neh wanara ana. k6pidak-pidak dirada utawa k6tujah turangga. amarga wis lawos aku ginawe muhti. Apsari malini kdmbang)". ing pabaratan nganti katon p€t6ng pindha kEsaput ing mGndhung ang6ndhanu. Aku diuja ing xsdnAnghu.

. Sang Pawanaputra (Hanuman) enggal-enggal m6thukake krodhane Dumraksa karo nggawa watu-it€m kang sagunung anakan g6dhene. Ndulu Sang Maruti ng6toni jurit. Dumraksa ewa. p6pindhane kaya Mattamayura n6mu ula. Akeh ras6ksa kang awake r6mak-r6mpu pinupuh gada wrEksa dening pi. Amarga kang ginada ora gigrig wulune salamba. Wadyabala wanara kagegeran. linud dening I)ara v. banjur munggah mdnyang kreta maneh. sat6mah kuda lumayu sumdmprung. Pahlawan rasdksa iku agahan munggah m6nyang kreta maneh karo ngobat205 . mudhun maneh saka kreta. Ndulu solahe Hanuman kang tansah ngumbul-umbulake watu it6m karo ny6dhaki kreta Singhasya. mandar muntabing atine kaya cliububi. k6gil6s rodhaning kreta Singhasya utawa k6tujah kuda Wr6kasya. Durnraksa enggal-enggal ng6tap kuda Wr6kasya. Para pahlawan wanara padha liwung tandange. gddhe. nangiug yen mrawasa ras6ksa m6sthi kdna. Iranawa pinrawasa mungsuh bisa endha utawa nangkis sarana gada wr6ksa. nggada Sang Anilatmaja sakayange. para wanara bangEt suka amarwatasuta. Sumurup mawuting wadyabala wanara. glrrn6rii ngeclabedabi suwaraning lakune kreta Singhasya. diumbul-umbulake (kinarya onclang) saka tangan t6ng6n ditampani tangan kiwa lan kosok-baline. mandar nuduhake dhadhane supaya ginada dening Dumraksa.jataning mungsuh. Dheweke tumuli mancolot mudhun saka kreta. Tanpa bisa iral6s mrawasa. nama irama syair). kagalva saka pangigit-igiting atine kelingan nalika padha k6gub0d jir6t Nagapasa awake. Dumraksa wola-wali ngundha gada disawatake marang mungsuhe kang kumawani ny6dhaki. Nanging kang ginada malah tadhah. (Mattamayura =. wadyabala rasEksa k6dh6s6k mundur. ora liya karGben misuwur jdn€nge. Dumraksa babar-pisan ora ulap. dadi lan patine. tansah panggah mbr6gagah ora obah. rodhane prasasat ora ngambah bantala. nuli nggada Sang Itaruti wola-wali.'anara. naam van een versmaat = Indonesia : merak-merak yang bersuka-ria.rlar. N{aksude Sang l\{aruti olehe njarag supaya ginada dhadhane. Nduiu rusake wadyabala ras6ksa. pirang-pirang kang mati k6tiban gadane Dumraksa. Ana ing sajroning kreta kang ban' t6ring lakune kaya sumiyuting angin. Solahe Sang Anilatmaja kang bangOt ngewak-ewakake mangkono iku agawe saya ngigit-igiting 31ins Dumraksa.'an wanara.-Walanda : uitgelaten pauwen. pirang-pirang kang bahune s6mpal kaparapal k6tiban watr.

paprangan iki bakal suwe rampunge". uwange r6muk. 206 . ngaturi priksa patinG Dumraksa marang gustine. Amarga durung ana kalodhangan kanggo mal6s mrawasa. mulane mung kreta lan jarane bae kang sirna. banjur dig6jrotake ing watu iku. Prabu Dasamuka sa' ya kar0rantan panggalihe. watu-it6m kang wis diumbul-umbulake suwe dik6prukake nurang mungsuhe. Sawise nggagas mangkono. mak brabat ! Kanthi cukat prasasat kilat Hanuman ngangs6g maju.abitake gadane kanggo ngawekani supaya mungsuhe ora bisa mal6s mrawasa.llfiingsah brastha dening kawula. taline gdndhewa gddhene padha karo wit jambe. Dumraksa kirig'kirig karo ngg6rdng. .. Kanthi asanjata gada. Sawise nyiimbah nrinangka tandhanrng pangaji-ajine marang gpstine. Dumraksa mancolot endha. Kagawa saka bang6te kumropoking atine. Ing sajrouing kretane kang bang6t gSdhe lan santosa isi j6mparing matumpuk-tumpuk lan g6ndhewa sawatara. ana sawatara kang lumayu mGnyang pura. I\{iyarsa pawarta mangkono iku. hla ! Manawa raslhsa iki dak-uia bae ing salzarAp-kar€pe. Dheweke kumudu-kudu tumuli ngrampungi Sang lIaruti. Nlangkcnb prasdtyane . Dumraksa diangkat lan disungsang. utawi bauula ingliang sirne pahlawan Akampana marang ratune. dumadakan . Dumraksa diglandhang. Nanging kang ginada malah tadhah dhadha. Sapatining senapatine. dadi lan patine.brastha wadyabala wanara. dilarak'larak. padha ngungsi urip dhewe-dhewe. ninging s6dhih-kingkine ora dituduhake marangsapa bae. Sirahe Dumraksa p6cah. Bar6ng Hanuman sumurup watu g€dhe. ut6ke muncrat. manawa ora bisa rr. gdtihe sumamburat m6tu saka ing tutuke.. Nanging. satEmah Dumraksa ngira yen mungsuhe ngucira ing yuda. Sang Pawanaputra banjur api-api mundur. p6rang dharat. lan ora dipar6ngake mrilih. Akampana mangkat awahana rata ngirid warlyabala ras6ksa mayuta-yuta. Dumraksa t6rus lumarvan yuda. G6ndhewane Akampana iku dawane 5 dh6pa. Hanuman banjur nyik6p sikile mungsuhe karo pisan. g6dhene saprangkul. Panj6n6ngane banjur dhawuh marang pahlawan ras6ksa Akampana ndikakake ng6toni yuda.. nuli wola-wali nggada Sang N{aruti.We dening wadyabale wanara".. wadyabala ras6ksa padha lumayu asaiang-tunjang.

sarta ana wong edan ngamuk m6thukake asu ajag pirang-pirang parlha njdgog b6bar6ngan. binujung-bujung dening para wanara.lan dumadakan banjur ana angin sindhung-riwut sumiyut.awana nganti tripandurat datan ng6ndika. Nanging saiki. banjur miyos ing sajaban dhatulaya. Ana rasOksa sawatara kang lumayu m6nyang dhatulaya.A. Akampana tumuli ngudani j6mparing marang Sang Anilatmaja. NSungu palapurane ras6ksa mangkono iku. Karo ngobat-abitake gada wr6ksa.k6r6p ngungasake kasudiran lan kas6ktene. 207 . Wingi-nguni. nuli pinupuh wola-wali nganti mati. c6p-klak6p ora tau ngdndikakake kaluwihane. I\rangkono kahanane ngalamat ala kang dinulu Akampana. Saka giris-mirise marang mungsuh. wadyabala rasGksa bubar pating sl6'bar. Sang F. (Tti pandurat = t6lung k6dheping netra).nanging ngalamat ala warna-warna iku onr agawe ulaping atine Aka.Lagi bae mangkat. Hanuman nyddhaki Akampana. ngaturi priksa patine Akampana marang Prabu Dasamuka. Bar6ng wis c6dhik. bahune Akampana kang kiwa k6dut6n. kong sahira bim nyimakake Sang Raghawa sawadyabalane". langit nganti kaion p6t6ng kaya k6tutupan jdmparing. banjur maju ny6dhaki mungsuhe. . . Akampana ji- nojoh ing gada wr6ksa. Sumurup wadyabala wanara akeh kang nandhang brana. Akeh wanara kang tatu arang-lcanjang awake dening j6mparinge Akarrrpana kang lurr6pase saka g6nrihewa mbarubul anarawata. panj6n6ngane bangdt ambdk g6dhag-g6dhig ujubriya-kibir. g6tihe muncrat.. ras0ksa-ras6ksa iku p6pindhane kaya kidang-mGnjangan sumurup singa utarva macan. Akampana ngudani j6mparin g marang para wanara. Kabeh jEmparinge Akampana bali kabalik tinangkis ing gada wr6ksa dening Sang I\{arutasuta. Dhadhane Akampana p6cah.mpana. ldnggahe ora j6nak. Bar6ng Akampana mati.sapa kang nddya didhawuhi mangsah yuda. nanging ora ana j6mparinge siji-sijia kang nganti ngGnani salirane pahlawan wanara iku. enggal-enggal mb6dhol wit tal g6dhe kinarya gada. ing s6mu manggalih . Saka akehe jGmparing kang lum6pas saka g6ndhewane Akampana. padha lumayu rdbut-dhucung asalang tunjang. Sat6kane in g pabaratan. kagawa saka adigung-gurn6ndhunging watake lan amarga saka bang6ting boclhone. Panjdn6ngane ngrumangsani bakal ngalami bGbaya g6dhe kang ora k6na ditanggulangi. tiba. Sang Maruti krodha tan sipi. bahune s6mpal. Panj6n6ngane j6ngkar saka ratnasinghasana (Walanda : met edelsteenen versierde troon = Indonesia : kursi kerajaan yang bertatahkan ratna-mutu-manikam). Panggalihe goreh-rongeh.

PATINE PATIH PRAHASTHA. Sadurunge budhal nguid wadyabala m6nyang pabaratan. Prabu Dasamuka banjur utusan nimbali PATIH PRAHASTHA.Anak Prabu Buminata Lingha ! Miturut pamawas kawula. Mangkono ng6ndikane Prabu muka. wiwit dumadosipw paprangan prniko. nindhihi wadyabala ra*ks pdpilihan inghang sam' bala inghang kawontAnanipun kados makatdn punika.hat1ng mAngsah paduha. ffnnawi ngantos bot€n sag&i nyapu m6ngsah ingh an g n gr ab osa LO n gh a". para p6ndhita lan para tapa awujud masiajabrana peni-peni rajapeni guru-bakal gurudadi kang kehe .. Kanthi gugup-gurawalan.Paman Prahastha ! Jingandiha hula aturi ngAdali pun hasusra t|guh-tanggon sudira ing rana. Pangaidng'aj€ng kula paman. Milanipun sampun ngantos paduka ngl|lantur panggalih sungkawa.Kawula nyuwun pamit ngddati iurit. ma.. sugih pangalaman ing 'babagan p1rang.' Sadaya kawula saha wadyabala Ldngka sami rum€hsa hasu' gdngan paduka kanthi s|tya saha tulusing manah. s\ndilaa. $ang Patih asung pisungsung marang para brahmana. boftn'botdnipun wadyabah pa' duha ngantos asor ing yuda lumawan pun Rama scwadyabalanipun". -picii 208 Mangkono ature Patih hahastha. mi' lanipun bot\n pr|lu dipun-kuwatosahAn has€tyanipttn. Sawise manggalih sawatara suwene milih pahlawan kang ndya kadhawuhan nyirnakake Sang Raghawa sadadyabalane. kakarsahna mangsah yuda sawanci-wanci. Dasa- dOg senapalt. wasis ulah-gAhring bais saha l|bda nandukak€n sawarnining *niata. hanthi wadya' Rama sawadyabalanipun". ing s€mu anqk Prabu saiah hagvngan panggalih was-sumd' lang. Kawula prasitya. Sagung wa' dyabala rasOhsa sampun sami tuwuk nampi h|kucah paduka. . bot)n badhe ngucira ing yuda ang' genipun *mi ndh)pani praia lumawan parangmuha.96. sadaya sami sumangg€m nindahak|n dhawuh paduha.. ndCya scroh'amuk d. rila-l1gawa piiah ing maclyaning rana. sami sagah lab?t jiwa-raga dhat)ng Sri Maharaia. Patih Prahastha tumuli sowan ing dhatulayajurit. mugi-mugi jdngandiha sagdd munghasi paprangan puniha sarana mrajaya pun Ature Nindyamantri Prahastha : .

supaya -ngalami sluman-slumuniku' Pajaya' Kajaba. cahyane sumunar an6lahi' thane kang awujud kancana-mutyara-s6sotya sarta tapu-tapu "zeker hoofdsieraarl = Indonesia : nama perhiasan kelWur*au : pAu) t"-"nar pating gl6byar. Patih Prahastha katon bang6t g6mbira nguid wadyabala rainq sls6ksa p6pilihan kang prasasat tanpa wilangan kehe' kang mawurahan' suwarane gpmumh dalanialan tansah iurak-surak pindha suwaraning samodra kindbur' Dwaja-dwaja lan panjip*ji"" para wadyabala katon pating klebet pindha aluning sarno&u. minjing ing w15.pandonga slam6t Iiv""g . ngalami mulya"' nata baBar6ng ndungkap t6kan pabaratan."ni"i dwajane pitifr nanastha. sanjata-sanjatu net U p6plnanane kaya iwak hiu ap6pul6tan. dene galaring barise wadyabala wanara aran sangkirna (Walanda : gemengd = Indonesia : bercampur)' 209 .b6basan nganti ngundhung-undhung kaya dening para asung pisu"ngsung. l6higahe ngddhangkrang' R6r6ngganing makusin6puh kancana.t t""i lp6ndhita). ngalamat ala kang if.. patih Prahastha. matine mati muksa. Patih Prahastha risan wadyabala ras6isa ag6lar Artlrlhacanrlra (awangun sat6ngah iLrnn"r*i.'1oka. Llangrng nganyasmiiani bakal asorirrg yudane lamat warna-warna iku ora agawe gris-mirise Sang Patih kang sek6k6nc6nganing tekacl lan kayakinane mangkene : " Utamane pinulung Jawata napati mati ing paprangan. Patih Prahastha banjur binr6kahan slamOt" dening Dang urrtrirun" irt"-ain*rgtahani..Sang Patih nitih kreta kang abusana kawaca .(Waiswanara = \[1iswaPrahastha tumuli budhal sawadyabalane' prasasat sagunala = Bathara Agni). Dumadakan ana asu-ajag pirang-pirang m6thukake Pailh prurr*tha lan banjur ngub6ngi kretane karo ngalup sora' nuli bumi ordg kaya ana iitaft" b6bar6ngan karo udan g6tih' banjur putunge dhanana angin sindhung-riwut sumiyut kang njalari Iku kabeh.saka irrg madyaning rana kanthi ngalami "nu prahastha ninuja-mantra dening para trahmana lan para p6ntih j6mparinge Sang Patih clhita ana ing sangar6pe g6ni s6saji' manclar gunung' Sapari-purnane earta sanjata-sanjata jiyu-tiyut'" uga pinuja-mantra' supaya k6na cli6nggo mbrastha Sang Raghawa sawadyabalane' Patih sawise man6mbah rnarang sang Hyang waiswanara."* *iqn gddiene. p6pindhane kaya sr0ngenge ing puncaking ardi UdaYa. sakehing dirada lan kuda p6pindhane kaya iwak lumbalumba.

I\4barubul anarawata lum6pasing j6mparinge Sang Prahastha saka g6ndhewa. paCha ng6nani mungsuhe. Para wanara mGnang luwih sakti tinimbang piua ras6ksa. Sang Piawagaraja dhawuh Nila. ana kang b6dhah wdt6nge lan modhol-modhol ususe. ng6pruk sarana watu. Bar6ng priksa rusake wadyabala wanara. Sang Nila tumuli maju. Plawaga = plawangga. (Plawagaraja = Kapindra = ratuning vr'anara yaiku Sugriwa. akeh bangdt kalonge wadyabala ras6ksa. ana kang sigar wangkonge. mrawasa-pinrawasa. bang6t ngg6girisi.warna. pupuhpinupuh. ndikakake nandhirrgi krodhane Patih Prahastha. kathek). padha galake lan padha sudirane. Sumiyut kaya dibalangake lakuning kretane. ngalap gada wit randhu-alas kang saprangkul ge-dhene lan sapuluh dh6pa dawa270 . nggraut. P6range wadyabala wanara lumawan para ras6ksa pdpindhane kaya g6gulungane singa lumawan para ratuning naga. pramsat ora tau luput. angel k6nane pinrawasa dening mungsuhe. Patih Prahastha jaja-bang mawinga-winga. jdmparing sijr bisa dadi sattrs utawa luwih. barOng Sang hahastha nglEpasake jGmparing sing bisa nak-kumanak. ana sing nyakra. prawaga = wanara. ana sing dhedhel-dhuwel dhadhane. mbithi. tandange kaya Bathara Kala. padha asilih ungkih g6nti unggul g6nti k6lindhih. ana kang s6mpal kaparapal bahune. suwarane gum6rit ngg0girisi. Saya akeh maneh wanara karrg palastra lan nandhang brana. Kosok-baline manawa wanara rnal6s rnrawasa marang mungsuhe k6na dip6sthekake k6nane. numbak.luwih k6bat-cukat lan luwih awas lan waspada. lan liya-liyane. enggal-enggal ngOtap kuda pangiridins kreta. Awit saka iku. Para wanara ngg6bug utawa nyondong sarana gada wr6ksa. Ana sing tompral uwange. nggada. nyakot. Ndulu wadyabala ras6ksa akeh kang palastra. akeh kang ngdnani wanara. Wadyabala rasOksa namakake sanjata maneka .rnangu. pirang-pirang wanara kang palastra utawa nandhang brana. nyik6p lan mbanting. amarga para ras0ksa kurang k6bat-cukat endhane lan kurang wasis nangkis sanjataning wanara kang awujud watu lan gada wr6ksa. mddhang utawa m6rang saranahlewang. Para wanara sing rnati. Para ras6ksa kang awake padha b6lang-b6lang lan galak polatane.Wadyabala rong golongan iku tumuli campuh yuda. palwaga. bangke-bangkene padha k6bak panah nganti pating crongat kaya landhak kang pinuju njdgrag wulurre.mhngiu. Saka ing sajroning kreta. Ta'npa ati . lan ana kang kample-kample tangane. Patih Prahastha ngl6pasake j6mparing diinc6ngake marang mungsuhe.

Sanajan mangkonoa. Prahastha manculat oncat saka kreta. Panj6mparinge Prahastha marang pahlawan Nila nganti ambal kaping s6wu. panahpanahe Prahastha kang prasasat tanpa wilangan kehe p6pindhaning banyune. mrawasa-pinrawasa. siji bae ora ana kang nganti nganani salirane Nila. wapenhemd = Indonesia : baju zirah = Jawa : klambi k6re) kang ora bisa p6cah pinupuh gada wr6ksa. Nganti su\ye olehe padha pupuh-pinupuh.ne. salirane katon sayah alungkrah. kapi }. Saya suwe Prahastha saya k6ndho panjdmparinge. pangincEnging panj6mparinge ditujokake marang clheweke. mandar saya ny6dhaki mungsuhe. kagawa saka santosaningf tekade lan g6dhening kasudirane.lila kang nalika samana raine mangar-mangar abang-rnbranang papindhane Rodrabahni (Walanda : het vuur van wildheid = Indonesia : api kebuasan). f)umadakan mak blas ! Kanthi tandang kang bang6t cukat prasasat kilat. lan tangane Sang Nila ora k6na dititeni obahe. Gadane wr6ksa tansah kumitir mubOng. kabeh k6na tinangkis sarana gada wr6ksa.wr8ksa kapi Nila kang tansah mobat-mabit p6pinrlhane udan kang nyiram g6ni kiyamat. Patih Prahastha asanjata musala. ing mang-ka sab6n saambalan maatus-atus j6mparing kang lumEpas saka g6ndhewane. Patih Prahastha mawa karvaca (\\'alanda : pantser. tumuli mr6p6ki Pratrastha kang ora k6ndhat ngudani j6mparing marang para wanara. nangtng ora ana kang nandhang brana (k6taton). saka wasis-titising dheweke olehe nangkis. mulane mung jarane bae kang mati b6bar6ngan karo r6muking kretane. Sang Nila nyand6r Prahasiha. Sanajan jaran lan kretane wis sirna. gadane. p6rang dharat. Sumurup krodhane dip6thukake dening Nila karo ngundha gada wr6ksa kang gadhene kagila-gila. Sang Nila . Prahastha babar-pisan ora ulap atine. Nanging sanajan prasasat tanpa wilangan cacahing j6mpating kang lurn6pas saka gandhe'arane Prahastha. Wondene Sang Nila p6pindhaning 2]-7 .Prahasiha banjur ayun-ayunan. Landh6p lan panasing j6mparinge Prahastha kaya gdni kiyamat. nuli mupuhake gadane wrdksa. saka bant6ring ub6nge nganti katon kaya tameng bund6r. Sang Nila asanjata gada wr6ksa. Nanging kapi Nila katon saya gumrdgut tanclange. mung m6ndat bae. \Yah ! pranyata nggumunake kaprig6lane Sang Nila molahake gacla rvr6ksa. Prahastha saya muntab atine. J6mbare pabaratan ngilak-ilak kaya samodra. siji bae ora ana j6mparing kang ngg6pok salirane Nila.

(Mriksanana jilid II iki angka ?0 lan Silsilah Wayang Purwa mawa carita jilid I angka 47 : R6si Gotama). 212 . banjur kondur m6nyang karang Kawidadaren. Saka bantGre olehe ub6ng-ub6ngan. Sanalika hahastha ambruk ing bantala. Sakarone padha t6guh-timbule. padha lumayu r6butdhucung pating bilulung. tha kasambut madyaning rana. garlvane RGsi Gotama. sat6mah kleyang-kleyang lan l6bu padha kabur katut milu mub6ng. 97. njalari anane angin sumil'ut. sedane Patih Prahastha dening Sang Nila. Bar6ng dik6prukake ing dhadhane Patih Prahastha (dening Sang Nila). wadyabala ras6ksa o169 kagegeran. Sang NiIa tansah ngangkah lenaning mungsuhe. Prabu Dasamuka Bar6ng diaturi priksa dening wadya ras6ksa yen Patih Prahas- panggalihe jib6g-put6g.atuitEm g6dhe. watu iku diangkat dik6prukake marang mungsuhe. nganti sawatara suwene jum6n6ng ana ing Katrangan. dumadakan sumurup u. ora obah pinupuh mungsuh sarana musala. agawe p6t6nging jagat. Sang Nila mangisor. Kanthi tandang kang bang6t cukat prasasat kilat. kang k6candhak diprajaya. gulune putung. dheweke mandhuwur. I\'tanawa pinuju ana ing papan dhuwur. tarkadhang ngOdohi. Miturut layang Arjunasasrabahu. atnarga dikGpmk TUGU .I?ATU malihane widadari Dewi IVINDRADI. dioyak Prahastha. tarkadhang kdkit€r ub6ng-ub6ngan. dioyak. ut6ke muncrat. tugu-u. Sajrone pupuh-pinupuh mrawasa-pinrawasa. Nalika Sang Nila pinuju ana ing dhuwur. Bar6ng Patih Prahastha palastra. dhAl6g-dhalag.atu iku badhar dadi widadari Dewi Windradi. Sang Nila wola-wali m6re-m6re sora. PATINE KUMBAKARNA. g6tihe sumamburat abang kaya dhatu (gincu).atose awake kaya w6si. dioyakoyak para wanara. sirahe p6cah. Frahastha bola-bali nggar6ng karo ngeeclruAake sikile. padha sudirane. yen pinuju ana ing ngisor. 'Tarkadhang sakarone padhadene ngangs6g ny6dhaki mungsuhe. dadi banjur kaya yun-yunan kang munggah-mudhun bant6r.

suwe-suwe xumf. atine ka\mputan ing tamah (walanda : duiiternts. Nanging kabeh iku tanpa gawe. (iVliturut carita padhalangan kasatriyane Kumbakerna ing Pangl6burgangsa). napsu rakus atau lo_ ba). ana sing nabuh b6dhug. zinnelijltheid. ana sing sarana neyoti pupune. sawise tita yen Kumbakarna ora bisa tangi ginugatr sarana gumuruhing suwara.. ana sing . padha ac6congklangan lan nyirig-nyirig u"u lrrg anu_ dhane. gong. dadi g6g6dhuging rasoksa iku diidak-idak turangga sawatara kang tinunlgi. Para rasdksa kang tinanggEnah nggugah padha rumangsa k6n_ tekan akal. tambur. geestelijhe blindheid.lire ora bisa njalari tangine Kumbakarna. ana sing nydbul kalasangka (slompret). (pa1g. uerblinding. Sawise ginugah sarana cara kasdbut ing dhuwur iku Kumba_ karna ora ta'gi.r"pul ra pahlar. mandar g6^g6dhuging ras6ksa iku saya kapati olehl nendra.ran. Kagawa saka bang6ting g6mpunge kang padha nggugah. tttunggutLg rastksa kang g6dhening awake sagunung anakan iku m6ksa"6ra tangi.bpindhane kaya kabo.a gapuraning pura tanpa ng6ndika. para rasoksa padha ngunekake t6tabuhan warna-wzlrna. suprandene Kumbakarna m6ksa ora nglisik olehe nendra. dheweke lagi hapati nenclra. banjur padha nuntun gajah 500 diunggahake ing dhadhane.6t * kang pindha suwarane gludhug ing mangsa kasanga. hawa-ncpsu. Sapraptane ing padunu. Nanging suw-ara mangkono iku ora kOprungu dening Kumbakarna. para ras6ksa banjur padha migunakake akal r+'arna-rvarna. gumuruh ngor6gake bantala.ri nyakot kupinge. tanpa ginugah. hesilauan.Heh bocah buta kabeh ! sira padha nggugaha arining- sun si Kumbakarna. uraatzucht : Indonesia : kegelapan.atarna tangi saka kar6pe dhewe.rgane Kumbakarna. ana sing sarana njiwiti bahune. pij6r ngorok ass6ngguran. Ana sing nggugah Kumbakama sarana ngoyog-oyog awake. beri. Para ras6'ksa kang tampa clhawuh padha tumuli mangkat m6_ nyang padunungane Kunrbakarna.uru. Nanging sanajan dhadhane diidak dening gajah samono kehe. mulane banjur padha m6n6ng bae.-dhalang sing akeh akeh nyaritakake tangine Kumbakarna antirga dinuuut wulu- 2L3 . b6ndhe. suwarane bang6t rame binarung gumuruhing surake p*" *. banjur ana pahrawan ras6ksa sawatara awahana turangga munggah ing anggane Kumbakarna.gu. miturut pan6mune dhewe-dhewe. buta hati.. ana sing nabuh gam6lan. wasanane panj6nOngane dhawuh mangkene : . padha lungguh ana ing sac6dhake kang lagi kapati nendra. mandar saj'a sora pangoroke.

kadhawuhan manjing dhatulaya". Sawise ngrungu wangsulane para ras6ksa. Kumbakarna banjur raup.Ana gawe parigawe apa ltowe padha mrene ?!". amarga nalika ing Gokarno (Cohkarna) pinaringan nugraha Cirakalasup+-a utawa Cirakalanidra dening Bathara Brahma. Rama sawadyabalanipun. Cirakalasupta = Cirakalanid'a = tidur waktu lama.Kawuningana ! Dhat|ngipun parangmuka ing LAngka. Sawise uc6k-uc6k netra sawatara suwene. Kumbakarna tumuli mangkat mEnyang dhatulayd. pangandikane alon lan Kairangan. banjur ngombe pirang-pirang atus guci. sababe Kumbakarna bisa mandan b6panganan kang nganti agEgunungan kehe. Sal6bare sarapan. kabeh iku 6ntek sa6ndh6gan.. Kala = waktu. lGlawuhan saka daging gajah. Paduka hatimbalan dening raka paduka Sang Sri Naranata. 214 . daging babi lan k6bo-sapi nganti ngundhung-undhung kaya gunung. mandar Sang Patih wrOdha (Patih Prahastha) inggih sampun palostra kasambut madyaning rana. (Mriksana:ra bab 64). nuli manganggo kaprajuritan. Kumbakarna k6temu kadange wr6dha kang sawang-sawungane bang6t nawung sungkawa. pasuryane puc6t. I{angkono caritane.. kanggo sarapane kang mdntas tangi nendra. Wangsulane para ras6ksa : . Cira = Indonesia : panjang.padha l6lungguhan ana ing sac6dhake. satnpun adomdl 'pdp\ph hathah. C Banjuring caritane mangkene : Sapraptane ing dhatulaya. T\rmp6ng g6anegadhe pirang-pirang ewu. Kumbakarna tumuli lingak-li ngrik noleh kiwa-tdng6n. Ora antara suwe ana ras6ksi pirang-pirang padha nyam6ktakake s6ga lan l6lawuhan maneka warna. Supta (nidra) = tidur. sowan kadange wr6dha (Prabu Dasamuka). Miturut carita padhalangan. panggalihe sajak rada was-sum6lang.. yaiku wulu kang dumunung ing j6'mpoling sikile).mratapa ana Kumbakarna yen nendra nganti sewu warsa ranpa nglilir. Kumbakarna at6tanya : . amarga kasinungan aji GGdhongrn6nga.puhune. miturut kang kas6but ing buku Uttarakanda. Bar6ng sumurup ras6ksa pirang-pirang . daging singa.

Natika rimbugan ana ing panangkilan.Ariningsun Kumbakarna ! K?bang€tAn anggonira ora mraduli marang hahanane praja. tujuane mung murih rahayune kaka Prabu dalaxn para kadang-kadeyan.. Eyang Bigawan Sumali uga ng)ndihani marang sira. lan asmanira bahal saya kondhang haonnng-onang. Akampana lan Pragaw.Kaka Prabu Dasawadana ! Aku ora ngrdti. Dasarati (ftgAse atmajane Dasarata yaihu Rama) mZsthi bahal kasomn lumawan sira. nganti ora ngr€tt t|hane mungsuhira. sing atur pamrayoga cineda. Wrukanira ! lilis akeh g1g)dhuging wadyabala ras|hsa sing mati ing madyaning rana. mandar paman Patih Prahastha iya wis seda ing rananggana. Nanging pOpeling lan pamrayogane Wibhisana ora sira tampa. Sailti andil-anitiiing praja Iirrgta mung kdri sira. Ahehe para pahlawan lhngha hang palgstra. j|r sai6g-iuml6g sira tansah ngalami jaya. yayi. Pihirhu judhbg-put1g. Aku tumarlgsa wis hintekan akat. Sira hang mirrangka pangayonutnings'trt. h|ntekan frmbug. kang kuwuwa nanggulangi parangmuha. Ing mangka sawarnane r|mbug bOcik biyen kae. apa kang lzudu dahprutelakahe marang sira. diuring-uring. ora sumurup apa kang hudu daktindakahe kanggo rumdksa kasugZngane kaha Prabu. Kasudiraniro bakal saya hasusra ing jagat. Dumraksa.na habeh mungsuhira nganti tumpds-tapis tanpa sisa. sawise sira mbrastha si Rama sawadyabalane. pangan2L5 . Sirnah. Rampungana si Rama. pii6r ngenak-enak nendra. ndh€pani praja lingha. kaka Prabu babar-pisan ora karsa ndhahar atur pamrayoga. Wirupaksa. Biyen. si Rama ngirid wadyabala toanara mayuta-yuta.a lirih :-. Biyen wb aheh rimbug bOcih hang bisa'dadi d\dalane rahay'u. wis padha mati hasambut madyaning rana. manawa sira w?gah masrahahe Dewi Sinta marang Scng Raghawa. apa maneh si Rama hang bangit ringhih ingah-ingih lan para wanara oraa 16bur-tumpur dening sira sajrone sah1dhep netra". amargd saha hliruning tindahe kaha Prabu. Kumbakarna mangsuli : . arinira si Wtbhisana sing dhisik dhewe ngetingake marang sira gddhening bibaya hang bakal tumdka. Saparipurnaning ng6ndikane Prabu Dasamuka. sumrambahe marang para kawula lingha kabeh.. nanging kaha Prabu wAgah nggugu-mituhu. kabeh iku pahlawan pinunjul kang surasahti mandraguna. sababe ora liya. patenana LaksmanaSugriwa ! GCdhening l|labuhanira marang praia L?ngha lan sihtr€snanira mamng kadang wrddha (marang ingsun) bahal saya kacihna. Mintragna. Kabeh hang mdnggah karsane halia habu dianggdp hliru. Dalaxn para dewa kasoran lumawan sira.

ang' gonira gampang hAtuwuhan raw meri (Indonesia : iri hati) p6pindhane haya makara galak kang tansah mangap-mangap nOdya m\mangsa. amb€h kumawosa. mulane pantbs linuhurake.nesia : jenis naga laut. diuman-uman lan diala-ala. Angham'murhanira babar-pixn ora ana rnAndhane. ora ngrdgani r|mbuge wong wicaksana hang koya si Wibhisana. Wong hang kaya eyang o Bagawan iku waspada pandulune. diturut pituture. galah lan hasaring tindak-tandukira pApindhaning praune.u habeh padha awatak siya-haniyaya agawe rtituning jagad". gAdhening pamuring-muringira haya sinrlhung-riwut bayu-bajra.ang ora doq. mulane sira.. prih* marang hasunyatan. hawa-napsunira pindha ombak alembak-lembak. pOpindhane kaya h€l€m ing *modra. pOtOnging pihirira pindha m6ndhung ang6ndhanu irlng nggamang. oro ana pang' gawenira hang tumuju hanggo tata-tAntAming jagat. mitra-haruh lan rowang-rowangm. -. .Kajaba saha ihu haha habu. sdndng midana wong k. ldlabuhanira marang b?brayan agung (masya' rahat) pApindhanne sakaning layar prau hang putung. ora patut yen rAmbuge wong-tuwa ora diturut. g\dhening hawa-napsumu @Apenginanmu) pApindhane lunasing pral^ kang wis b|jad. Wong utama hcng pancene hudu sinungga-sungga. dialap raia' 2L6 . L6mpay = Walanda : zekere vergiftige slang = Indonesia : jenis ular laut berbisa). p|pindhane hoya aluning samodra ag?galungan mawalihan. sdpa sira sapa ingsun. hla ya haya manghene iki wasanane. para mantri-nayahanira padha xgawe onaring iagat.dikane iya ora sira gatehahe. mAtu ing kuping hiwa. ngalami bAbaya. dh\m|nira ngina marang liyan p?pindhane kaya l6m' pay. Hardaning panggalihira tansh inguja. Ya manghene iki undhuh' undhuhane ngaurip haduh adigang-gumdndhung.. nAmu sangsara. dharmanira pipindhane momotaning prau hang ilang. Manawa ngaurip ngremehahe pituture para wrddha. sih-trisna' nira marang liyan sirna hdcZmpfung ing gini nralza. watakira kang haduh drOngki pApindhane iwak samodra kang mawa wisa. (Makara = Walanda : zeemonster = Indc. pituture eyang Bagawan tumanduhe marang sira mung fumdbu ing kuping tAigin. Eman bangdt.. hasAganmu lzaya k6mudhining prau kang kendhang. kurang libda marang isine sas:rna (buku piwulang). hudu ginugu rCmbuge. ingatase Ratu. hasaring pangandikamu p1pindhane iurala hiyu. ing t?mbe mOsthi hd&mplung ing nraka. solah'ba' wanira haya humlebeting layare prau hang wis suwek rowah' raweh. Sanaian dinnggipa kurang pint|r.

Heh bangsat-kOparat si candhala ing budi ! Aturira marang ingsun haduh digsuro murang-krama. banjur mak klepat m6tu saka dhatulaya. susah. Manawa rasa. Suralaya o169 kagegeran. Tanpa mangsuli ng6ndikane Prabu Dasamuka. akeh kang nganti k6puyuh-puyfr.'. Manawa sira pancen wani nAdya lumawan ingsun. amuhdn ingsun. sOngit ngigit-igit marang hang abudi rahayu. suwarane gumludhug ngumandhang ing antariksa. nanging uga habeh kadanghadeyanira sarta para hawula L|ngha. pur" widadari padha poyang-paying lumayu akontrang-kantring. Sajrone lumaksana. isih nendra ?!". diremehake. wis mangsane t?hq. Aja siro. Sajrone Kumbakarna lumaksana m6nyang rananggana. Watakutantune hang alu lan tindah-tanrluke kang murang rlarga. Ingatase pahlawan. sanajan dewa pisan. Kumbakama t6rus . nuwuhake gara-gara gora reh kagiri-giri. Amarga sira ora bim ngdndhaleni hawa-napsu nGm warna kang ngrdridhu-nggodha panggalihira. Sira mdnggah marang karmningsun ? ! Wo. dudu mulukmutuking gun\m lan g€dhening suwarane kang dipamerake. ora tau sira ceda.branane. pangandikane s6reng-sora karo nudingi : . samdngho sira nawung sungkawa. nArah hasusilan. DhdniSn nTarang wong hang s6n6ng marang panggawe ll dudu. mAsthi banjur ngalami kantEdhan. Nanging manawa lumawan ipg yuda. para mantri-nayakanira ora kina dt\nd1tahe kaprawirane. Wong-wong suci luhur ing budi kang bAn?re kudu dipund. pzra dewa padha bingung pating bilrlung. Ora mung sirc dhewe hang ngalami cilaha h|tOrah b|baya. prabu Dasamuka krodha tan sipi. sabab salugane sirc dhewe sing dadi unclGraning luput. kagawa saka bang6ting giris-mirise. mangkat mOnyang pabaratan tanpa wadyabala. Kumbakarna wola-wali ngg6r6ng lan masinghanarta (Walanda : een krijgsgeschreeuw aanheffen = Indonesia : memulai dengan t€riak perjuangan). aja mung kandhAg ana ing pamuring-muing bae. apa siri lagi ngtindur. Midhanglt ature Kumbakarna mangkono iku. kang dadi tuk-ing kcsangsaran. nggoteki alaning liyan. mandar padha diina. ati kAduwung lan pihir bingung hObaijur ngr)bda ngambraambra. metani kliruning tindakingsun. tansh dipitongtonahe. Sira iku sinAbut pahlawan lan mahasenapati praja lingka. Hla saihi wohe habeh panggcwenira ala. panggalihira hdduwung. mandar sira milu ngombyongi.hi-pundhi.. g|tuni lan aia sira susahahe patine para gAgAdhuging raslksa. pikirira bingung. bumi gon217 tumuli ngad6g. mung has1hten lan kaprawiran kang hudu.

udan g6tih kaworan daging lan usus. mawa klambi k6re (Indonesia : berbaju zirah) sin6puh 6mas. dalasan Sang Hyang Surya kasoran sorote. an4 kang ndugang. netra lan bahune kiwa Kumbakarna k6dut6n. ngg6girisi bang6t. sol. ana sing ngpngkul pupune. pan:rse ngedabcdabi. bang6t mbal6r6ngi. Yen ing babagan w6ngis lan galake. samodra kocak mawalikan pindha kin6bur. bang6t ngg6girisi. Warna-warna carane para wanara olehe paciha rnrawasa Krrnrbakarna. kaya diububi kasudirane. katon p6t6ng lan j6ro kaya guwa.ge. kewan-kewan cilik padha nan6Ut. Ana sing mbandh6m watu-it6m sagajah g6dhene. Nanging sanajan sumurup ngalamat ala warna-warna. ana sing ndudut-ndudut 218 . ana sing mupuh utawa njojoh sarana gada wr6ksa. Ana sing nyik6p kempole. Kumbakarna iku p6pindhane kaya Sang Hyang Iswara (jdjuluke Bathara Siwah). Sapraptane ing pabaratan. Iku kabeh mracihnani yen Kumbakarna bakal kasambut ing madyaning rana. rubuh kabarubuh lan sGmpal kaparapaling wit-witan. ana sing mdnthung. sa6mah kewankewan g6dhe ing sajroning alas padha pating bradhat luma5ru. maatus-atus wanara kang padha ng6nciki pundhake Kumbakarna. mandar saya makantar-kantar sEmangate. agawe kagete para naga. Kumbakarna dikrubut lvanara kang prasasat tanpa wilangan kehe. padha w6weka-waspada mbokmanawa ana bdbaya tdka.jang-ganjing. akeh gagak mib6r pating sliw6r karo nyuwara bantEr lan nyambdr-nyamb&. ana kang n6ndhang. G Ngalamat kang katon lan kang kapiyarsa nalika sarnana. ana sing nyawat sarana gunung anakan. nganti njalari putung. pungg6l. Bolonganing irunge amba bang6t. ana ing godhohing kupinge. utawa ana ing pok-ing itur. kayata : mega ing sadhuwure dalan kang diliwati Kumbakarna katon abang mbranang. S6sipatane Kumbakarna kaya Kalamr€tyu (Walanda : de god des Doods = Indonesia : Dewa N4aut). Kumbakarna babar-pisan ora ulap atine.ngrasuk busana kaprajuritan. Kumbakarna kang ing w6ktu iku wis. Yen ing bab g6dhedhuwure prasasat padha karo ardi l\{eru. sumunar pindha wukir kawlagar (gunung kobar). ardi Sumeru moyag-mayig. Netrane p6pindhane kaya sr6ngenge ing w6ktu kiyamat. ndaru-ndaru pating clorot padha tiba. pirang-pirang wanara kang menek salirane Kumbakarna banjur nrathongkrong ana ing makuthane. Napase (amb6kane) k6prungu kumrusuk kaya zumiyuting sindhung-riwut. ana sing mbithi dhadha utawa njotos irung.

kang sin6mpal-sdmpal bahune. gada-gada wr6ksa kang kinaryu rrrru-*"iu padha pokah. saya liwung pangamuke. ana sing nyubl6s-nyubr6s w6t6nge Kumbakarna sarana kukune_kang randh6p arancip. ing tutuke ora diuru. sawdneh ina sing nddya nyukil netrane. "' ''i - ." suda wardge iya banjur mangsa wanara maneh. p6pindhane kaya Kilagni kang g6nine U". nariging v. wanara'wanara kang kar6bu Manawa wis karasa **ag wetenge. bangkene banjur disawat-sawatake mangalor-mangidul-mangetan_mangulon utawa mandhuw-rr. sikile karc pisan lan tutuke padha nyirnakake ivanara dhewe-dhewe.1t potheng utawa dij6juwing awake.? l kupinge. Tangane kiwa-t6ng6n Kumbakarna. kang disuwek w6t6nge nganti modhor-modhol ususe. Amarga grrbras g6titre para wanara kang awarna abang mbra_ 2t9 lr!-*{'-1.n *ata"g"'kuru. Nanging kabeh iku ori ana kang njalari tatune Kumbakarna. Brahmasutra = brahmanensnoer = tali brahma). smasana = praats waar lijken verbrand worden. jagat. api yang membinasat<an1. dik6mah-k6mah banjur dil6iehake. Akeh bang6t wanara -kang sirna binanting Kumbakarna sarana ing dh6ngkule. ban_ (dimangsa tanpa dimamah). kerkhof = tempat pembakaran mayat.** p".i.rrru n6dya mbrastha sakabehe wanara..ifuru igrau". gunung anakan kang ngg6pok salirane banjur b6ngkah. Maatus-atus wanara kang dis6rot dening Kumbakarna kal6bu ing tutuke. p6cah sirahe lan muncrat ut6ke. iy." *u ing Smasanq akuthah getih lan ut6k..-. mandar watu-it6m kang ng6nani sarirane banjur p6cah.-kumba. makam. ana sing nyakot. verdelgend vuur = m"aonesia "-glri'= : api dewa Nlau-t.iung* r"r*o"bhuta ing w6kasane jaman (ing w6ktu kiyamat)l uj6j. iX"tugi I Kd" + Walanda : het vuur van Doodsgod.ruo-p6pindhane Brahmasutra kang min_1ngka r6r6ngganing Mahakala . Maewrr'-ewu wanara kang dir6m0t-r6rrr6t sarana tangane kiwa-t6'g6n nganti ajur-m?m6t: utawa di6a.u"e banjur dikokop g6tihe.. sawise para wanara padha mrawasa miturut carane dhewedhe*e. mung. t dilandh6sJke p. (Sarwabhuta = waranda : alre wezens = Indonesia : semua makhluk. famangsane marang para wanara p6pindhane kaya Bathara Kala kang .. I(umbakarna banjur mal6s. ususe *u. kang dit6kak gulune lan kang dib6thot"buntute. Saya suw_e saya kagila-gila galake Kumbakarna.!r::.. pa_ ting krosak pating g6d6bug tibane. kang dibEdtrrn "rrg "rg_ an"udr. pirang-pirang wanara kang mati diidak-idak nganti gepeng-pendeng kuwandane.

wanara iku suwe-suwe ora b6tah ndh6tik ana ing kono. padha ordg-usr6g ngupaya dalane m6tu ora k6t6mu. Bar6ng sumurup para wanara bubar padba lumayu saparanparan ngupaya pandh6likan kaya polarhe waraha (celeng) sumurup singa. Gawa. ana sing menek ing wit gddhe adhuwur kang agodhong ngr6mbuyung. Sumurup tanpa wilangan kehe wanara kang diprajaya dening Kumb{<arna Ian kang dimangsa. Dhanurdhara. padha rumangsa t6ntr6m ay6m ndh6lik ana ing sajroning guwa. A. m6nyang Setubandha. Winata.-rt ora w6di mati. Ana sing munggah ing puncaking gunung. Sawise digddhekake atine lan dirv6'rvani dening Anggada. sat6mah padha nandhang tatu k6rendhet'rendhet ing 6ri. awake binungkus ing tsduk. kasudirane tumuli tangi. Krandana. aja nganii kObanjur atindak asor ngucira ing yuda. Nanging m6nyang ng6ndi bae pindhahe. Amarga wit-wit kang dilungguhi Gpang-Opange tansah oyag moyag-mayig. mandar akeh uga sing pangungsine nganti t6kan ing wukir Mahendra. Qawaya. Dhumara.nggada enggal+r. Kabeh padha bali m6nyang pabaratan i-r6dya luma wan yuda nraneh kanthi gumr6g. para wanara tansah ngandhut kuwatir lan k6limputan ing rasa giris-miris. p6pindhane kaya 6moh ngayomi para prajurit kang asor ing budi ngucira ing yuda. 220 . mulane wola-rvali padha oncat lumumpat saka 6pang siji pindhah m6nyang sijine. \Vit-wit kang puncake di6nggo ndh€Iik para wanara padha oyag mobat-mabit. Arsabha. para wanara kang isih urip padha lumayu bubar asarsaran ngupaya pangungsen (pandh6likan) dhewedhewe.ggal ngr:wuh sora. Tara. tutuke Kumbakama kang ambane kagilagila pindha wiwaraning guwa katon nggdgirisi bang6t. atine muntab kaya g6ni diububi. atine Gntr6m-ay6m ora bakal kawruhan mungsuhe. banjur pindhah ndh6lik ana ing liya panggonan. Indrajanu. Ga.nang kaya gincu. Wo ! napsu kapengin urip pranyata mahanani susah marang makhluk kang kaduk s6n6ng marang kanikmataning kadonyan.rdamadana. mittrturi para v/anara alandh6san dharma (piwulang suci). ana sing tumurun ing jurang-c6rung. Para wanara sing singidan ana ing sat6ngah-t6ngahe pring ori. ora rv6di karo macan utawa singa. Sang Nila. Pirang-pirang wanara kang ngungsi m6nyang ardi Suwela. Satabali. Nanging jalaran awake krasa gat6l dening k6cocog-cocog unusing duk. para wanara kang ndh6lik ana ing kono padha goreh-rongeh atine. Saw6neh'wanara ana sing menek lan ndh6lik ana ing wit aren (Indonesia : pohon enau).

Gawaksa, Bhimamuka, Mainda, Sarabha, Wr6sabha, Sampati lan f)arimuka, kabeh iku g6g6dhuging wadyabala wanara, padha bdbar6ngan maju nOdya p6pulih. Ajune ana kang karo mbopong gunung, ana kang karo manggul watu g6dhe, di6tutake wanara rucah mayuta-yuta cacahe, padha asanjata gada wr6ksa. Gada-gada wr6ksa sanjatane para wanara iku tansah obah mobat-nrabit k6tiyup ing angin kang m6tu saka imnge Kumbakarna. Sat6kane ing pabaratan. para wanara padha b6bar6ngan ng6byuki Kumbakarna, padha mrawasa kanthi ng6tog k6kuwatan. Ana sirrg ng6bruki gunung, ana sing mbandh6nt watu-it6rn, ana sing mupuh gada wr6ksa. Nanging sanajan tin6mpuh lan prnrawasa saka kabeh keblat (Indonesia : diserang dari sega.la jurusan), Kumbakalna tansah panggah mbr6gagah ora obah, pamrawasane para wanzua ora agawe busiking kulite. Bar6ng Kumbakarna mal6s mrawasa, tandange pindha dirada m6ta, lirvung pangamuke. Akeh bang6t wanara kang pendenggepeng diidak-idak, maewu-ewu wanara kang dir6m6t-r6m6t saka pitu-pitu utawa wolu-wolu, lan kang dit6kuk-t6kuk awake utawa dir6muk sirahe nganti manculat mripate, pirang-pirang wanara kang kontal k6buncang ing angin kang m6tu saka granane Kumbakarna,lan ora sathithik wanara kang mati k6tiban upile. ,,Kaya sulung al6bu g6ni". Mangkono p6pindhane kehing pdpati wanara, bangke-bangkene nganti n gundhung-undhung kaya gunung. Sumurup kehe wanara kang mati lan kang sirna dimangsa Kumbakarna, para wanara kang isih urip padha mundur, lumayu ngddohi mungsuhe karo nggraita : ,,Duclu raslksa kang sabaene Kumbaharna, nanging Asuraraja tukang ngrampas nyawa". Bar6ng ndulu wadyabala wanara mawut maneh kaya sadurunge diw6rvani Anggada, Wibhisana banjur matur marang Sang Raghuputra ; ,,Gusti, mugi wontOna kapar|ng paduka harsa manggalih liwunging pangamukipun Kumbakarna, sampun ngantos paduha togakdn hemawon. Wadyabala u)anara tartamtu badhe sirna tanpa sisa, manawi Kumbakarna bot?n tumuntdn padulza llpasi sanjata. Ro€ksa Kumbakarna punika kasusra pinunjut ing Tribawana jaya ing yuda. Dalasan Sang Hyang Indra sampun nate kasoran lumauan pi-vambakipun, mahatdn ugi Bathara Baruna, Bathara Waisrawana (Kuwera) saha BathLara Yama. pdpindhaning hasAktunipun Kumbakarna kados sindhung-riwut bayu-bajra ing wAkdal htyamat. saltlangkung ngedab-edabi, sirna gdmpang sadaya inglzang katrajang".

,r1

Sawise midhang6take ature Wibhisana, Sang Srinaranata Rama banjur dhawuh marang sang wanararaja (sugrina). ndikakake mangsah yuda nanggrrlangi krodhane Kumbakarna. Sang Kapindra kang dhasare kapengin darbe l6labuhan g6dhe, bangdt suka amarwata suta kadhawuhan" mangsah 5,uda, enggal+nggal 'mb6dhol wr6ksa g6ahe satus dhdpa darvane, kang atose prasasat bajra. Banaspati (Walanda : boschduivel = Indonesia : iblis hutan) kang ana ing wr6ksa iku katut kab6dhol, katon pucOt bang€t, kagarva saka bang6ting giris-mirise. trVr6ksa kang ngedab-edabi iku wujude (p6pindhane) kaya Nagaraja Taksaka. Oyode p6pindhaning ilate, tambine kang amba p6pindhaning tuhrke, klikane p6pindhaning sisike, l6bu kang katut ing oyode wrdksa iku katon kumObul mul6k kum6lun, iku p6pindhaning napase Sang Nagaraja (amb€kane) kang mawa wisa. (Nagaraja Taksaka = Naga kang nyakot Prabu Parik6sit Ratu Hastina nganti tum6ka ing seda).

Kanthi ng6tog t6naga, Kapindra Sugriwa mupuhake sanjata gada-wr6laa ing anggane Kumbakarna, pOpindhaning pamupuhe kaya Garudha mbanting (nyabGtake) naga ing lambung gunung, sadurunge naga iku dimangsa. (Garudha = ratuning manuk titihane Bathara Wisnu, iku putrane Maharsi Kasyapa patutan saka Dewi Winata. Sang Garudha iku kar6m mangs naga). Sang Kapindra p6pindhane Bathara Indra, gada-wrEksa p6pindhane sanjata bajra, Kumbakarna pdpindhane ardi Meru kang bang6t teguhsantosa, sanajan pinrawasa marambah-rambah tansah panggah mbr6fagah ora obah, malah wr6ksa kang kinarya rnrawasa wasanane banjur ajur-mumur. Sang Sugriwa wola-wali mb€dhol wrGksa dipupuhake ing anggane Kumbakarna, nanging kang pinupuh ora gigrig wulune salamba.
Amarga wola-wali pinupuh gada wr6ksa, sanajan ora krasa

lara, suwe-suwe Kumbakarna tuwuh muringe, mulane banjur ngr6ngg6p kunta landhOp.-Kunta w6si sinOlut kancana kang bobote ewon-l6ksan-k6then kilogram. iKrrnta = Walanda : lans, speer, werpspies = Indonesia : seligi, lembing, senjata yang dilemparkan). L?landh0pe kunta iku pindha bajra, manawa ditlorongake katon murub pindha siyunge Bathara Kala rikalane njogeri kalo mangap kaya n6dya nguntal jagad. Saya gumGbyar mbal6r6ngi sumunare kawaca sin6puh kancana anggon-anggone Kumbakarna' k6taman sorote kunta, p6pindhane kaya ardi Meru kGtaman so'

222

roting dwadacacata sur]rya (sr6ngenge satus roras) ing wGkasaning jaman (ing w6ktu kiyamat). Kanthi strEng lan w6ngis Kumbakarna nlorongake kunta iku tumuju marang sang winarawararaja (ratunrng wanara pinunjul yaiku sugriwa). Kanthi tandang kang kaliwat cukat prasasat kilat, Hanuman m6sat ing awiyat, nyaut ku-nta kang meh tumiba ing lambunge sang Kapindra. i.nr.g".rka bangGting g6dhe lan abote, kunta iku pinangku dening sang Bayuputra (Hanuman) digawa mabur, wasanane banjur diputung_ putung ana. ing antariksa sarana dilandh0sake dh6ngkut". rua,.rl, lekase Hanuman mangkono ikrr para wanara padha iurak mawrrrahan, kagawa saka s6n6nging atine. Umyang-gurrruruh suwarane para dewa lan siddhaw.ara ing antariksa, padha mangaldmbana mnrang Sang Maruti (Hanuman) karo ngucapake jaya_jaya. (Sid_ dhawara = walanda : voortrefferijkste der siddhas I L:rdonesia : yang terutama diantara para siddha/setengah dewa). surake para wanara agawc muntabing atine sang kalawira (pahlawan rasGksa yaiku Kumbakarna). saka ngigit-igiiing atine, Kumbakarna nug6l gunung, disawatake marang mungsuhe. Ja_ laran kotiban tugGlan gunung, wanararaja sugriwa tibJ kantaka, tan engdt purwa-duksina- sajrone ragi kantaka, sang wanararaja dibopong dening Kumbakarna, digawa mlayu. Sumurup ratune kapidhara dibopong mungsuhe digawa lumayu, para wanara kagegeran, padha bingung pating bilulung lu_ mayu saparan-paran; atine nglokro, Gntek pangar6p_ar6pe, pidha mesthekake yen sang Kapindra bakar tumGka ing palastra diprajaya dening Kumbakama. Nanging nyatane ora mangkono. Bar6ng kasiliran samirana, Kapindra sugriwa ering puria-duksina (lrdonesia : sadar kembali, sadar dari pingsan), nanging api_api isih sumaput, isih 3r6rGm bae. Sajrone api-api -urrg"koio,-Sang Kapindra nggagas, kapriye carane oncat saka- dhadhining mungsuhe karo [rrawasa. Dumadakan . . . . mak c6g I prol ! blas ! sang Kapindra nyaut irunging mungsuhe, aiu6ttrot mak prol karo mancal dhadhane, t6ms ,ggautas oncat. Dadi oncate Sang Kapindra saka ing dhadha karo nggawa irunge mungsuhe kang g6dhene pindha canthiking baita. Kumba-karna kang banjur ngalami cacad jasmani grumpung tanpa imng, wis ora nyipta kapengin urip. ,,Aluwung mati aku, tinimbang urip nandhang wirang grumpung tanpa irung !".
9<>e

mlolo-mandOlo sumorot kaya g6ni murub. kawacane Kumbakarna rusak. dadi mun! ka:i bairune kiwa sing isih. rrisiratr lan-Dusana. Thal ! Kemp.uha-togaiin kemawon. Jalaran kBtaman j6mparinge Laksmana. Kumpa_l<arna jin6mparing cangklakane dening SanS Raghawa. Mak t6dh6pr6k ! sasirnaning kempole.ole Kumbakarna loro pisan tug6t k6t6ngg6t i6m_ paring Amo gha sai-riata. sat6mah saya liwung pangamukg Kumbakarna. olehe ngad6g lan lumaku sarana dh6ngkule.Mangkono kandhane. makuthane 6mas tiba lan p6cah. Bar6ng priksa Kumbakama wis tanpa kawaca lan tanpa makutha. sarana tangane kiwa. manawi pangamukipun Kumbakarna pad. . sat6mah Kumbakama mung kari awuj"ua g6lnUurrg karo sirah bae.hune kiwa [ug6l k6t6lngg6t j6mparing. tutuke mangap-mangap 224 . Awit saka iku. saya ora w6di mati.Gusti ! Sayiktos badhe tumpds-tapis tanpa siia wadya_ bala wanara. Hareng priksa Kumbakama raine kuthah ludira lan liwung pangamuke. siyunge kumilat-sumirat. ewadene durung m6ndha pangamuke. (Amogha sanjata = g6gaman kang kasinunlan daya kasGkten sing njalari ora tau ruputLmangsa ditamakake iig mungsuh). Tanpa wi_ langan kehe wanara kang diprajaya lan dimanpa. Kang lum6p* arri"il. banjur *r"rarrgan ngincGngake j6mparing. sarawara kagungane sang Laksmana. Awit sahing punika gusti. ThGl ! bahune Kunrbakarna kang t6ngiln tug6l. dheweke m6Lsa iiirr'gaat< kahanane.. sanajan ma-ngkonoa. Sang RamaLaksmana tumuli jum6n6ng karo ngiwa rangkap. Dheweke tu_ rnuli ngundha gada-wEsi kang tanpa p6pindhan gOdhene lan bobcin. yang terbaik). Nanging lagi bae n6dya nyawatake gada kan[ diundha. Kumbakarna prayogi tumuntdn paduka rampungi". Mripate tanpa kodhep. (sarawara = walanda : voortreffelijkste der pijlen = Lndonesia : panah terutama.' . Kumbakarna -naalot wr6ksa saprangkul g6dhene i<inarya sanjata garla. Kumbakarna banjur ngamuk-punggung sura tan taha nirbaya nirwikara. Nanging sadurunge namakake gada-wr0ksa. bokonge kang_ srah l6mah. Sang Raghuttama tumuli ngl6pasake j6mparing Amogha sanjata kang duk ing nguni kinarya mrajaya rasksa xara. Kumbakarna jeng_ keng. wibhisana enggal-enggal matur marang sang Raghut tama . Tanpa mangsuli ahrr-pamrayogane Wibhisana. mak thar ! ba.

nganti palastra". laak c6prot ! j6mpa.fndrajit prentah mzuang Ttisirah. ruh jahat. samodra kocak alembak-lembak kaya njoged jalaran saka s6n?nge. manawa siratbisa hasoran lumawan si Rama-Inksmana.jantung). 9rx . Bumi obah kaya milu bungah. gandarwaraksasa. sanalika banjur muwun. Bathara Baruna. Para Jawata ing antariksa. Tlikaya lan Dewatantaka supaya tumuli mangsah yuda nyirnakake Sang Rama-Laksmana sawadyabalane. itrmuli disusuli j6mparing pamungkas kang ampuhe kagila-gila. salirane l6m6s lir linolosan b6balunge. booze geest = Indonesia : makhluk yang dahsyad. Kubhanda = soort van daemonisch wezen = sebangsa gandarwa-raksasa. mulane padha nyawurake puspa saka antariksa karo ngucap . sanalika Mahasenapati L6ngka iku ambruk grrmuling ing bantala.. (Bhuta = Walanda : monster. Panggalihe p6pGs.ring pa. sambat-s6bute : . kubhanda utawa putana. jin6mparing derring Sang Raghawa nganti tutuke k6bak j6mparing. mangal6mbana kas6ktene Sang Raghuputra. Narantaka. nalika midhang6t yen Kumbakarna kdsambut madyaning rana. Bathara Hara (Siwah).TRANE DASAtr{I.Adhuh ariningsun Kumbakarna ! Kasiktenira kasusra ing Tribawana. Ambruke Kumbakarna ing bantala mahanani or€ging bumi.. 98.' bang& ngg6giriSi.mungkas tumancab ing pulung-atine Kumbakarna (l6gokan ing sangisor dhadha kang p6nGr. Bathara Yama. kombak-kombuling alune p6pindhane kaya obahing tangane wong kang n6dh6ng suka-suka parisuka. yaiku Bathara Wisnu. Bathara Dhanada (Kuwera).jaya-jaya".nyuwara nggdg6t6ri.. p6pindhane kaya bhuta. bisa ngasoralee ratuning dewa. Para r6si kaswargan padha kar6nan ndulu patine t6tungguling ras6ksa kang k6r6p nggawe r6tuning bawana. Trikaya. Rajaputra papat iku (Tiisirah.. Babar-pisan ora ngira. Narantaka. sat6mah ora bisa nyuwara. Nalika Kumbakarna mb6n6ri mangap amba. Kanggo ngg6dtrekat<e panggalihe sudarma.IKA LAN PUTRANE KUMBAKARNA. Putana = een soort van spoken = sebangsa haniu). PATINE PARiI PTJ. kagawa saka bang6te nawung sungkawa. suwarane kaya jugruging puncak gunung kang sinamb6r ing g6lap. Prabu Dasamuka. lan Bathara Niriti (Dewa Maut) padha surak mawurahan. daemon.

mahaprawira tur n6dh6ng tumaruna. Bar6ng sumurup kadange t6lu lan ras6ksa loro kang minangka pangayomane wis padha palastra. Pawakasara lan liya-liyane. rajaputra papat lan rasEksa Mattaka sarta Samaramatta padha soroh amuk b6bar6ngan. Anggada enggalenggal mb6dhol wrdksa. (Warastra = parrah). isika. wondene Nila ditanggulangi dening rai6ksa Samaramattaka. Ndu lu k adan ge p alastra.'Ana j6mparing sing aran Sora. Sakarone padhadene wasis-titis nj6mparing. Clorot. kapi Nila lan Hanuman tumuli at6tulung mallgsah yuda b6bar6ngan. TYikaya ngamuk-punggung sura tan taha nirbaya nirwikara..Sanajan dikrubut t6lu. wola-wali ngudani j6mparing marang wadyabala wanara. nuli mrdp6ki mungsuhe. lan Mattaka sirna dening kapi Saraba. s€mah kapibala kagegeran Sumurup mawuting wadyabala wanara. majune ing rananggana kanthi diayomi rasdksa loro kang bangEt t6guh-tanggon sudira ing yuda. Wasanane Laksmana ngl6pasake j6mparing pamungkas kang aran Kamalajastra $urawijaya. aran Mattaka lan Samaramatta. (Mahendrasiyaka = Waianda : dc pijl vau den grooten Inclra = Irrdonesia : panah Indra yang besar. Sapraptane ing pabaratan. Trisirah-Tlikaya-Dewatantaka padha p6pulih. Kari siji rajaputra Trikaya (Atikaya). ntulane Sang Laksmana . Narantaka pinupuh wrdksa. Wasanane Dewatantaka mati dibithi dening Maruti (Hanuman). Sang Baliputra m6ksa bisa ngendhani pamrawasaning mungsuheSumurup Balipuha (Anggada) sajak kewran lumawan pahlawan ras6ksa t6lu.Dewatantaka) putrane Prabu Dasamuka. MahOndrasa' yaka. Lum6bune Hanuman ing pabaratan dip6thukake Dewatantaka.T!ikaya banjur padha alancaran warastra. Rajaputra Trisirah lan Trikaya (Atikaya) sarta ras6ksa MaL taka liwung pa4gamuke.Walanda : vuurpijl = Indonesia : panah api). Wasanane Ttisirah mati pinupuh gadawr6ksa dening Sang Anilatmaja (Hanuman). JGnrparing-j6mparinge kang m6ntas lum6pas Saka g6ndhewa padha tdmpuk-gathuk utawa gesrekan ana ing akasa. b6bar6ngan ngrubut Anggada. mati padha sanalika. Krodhane Ttikaya dltanggulangi dening Sang Laksmana. a-keh kahg putung utawa g6s6ng bar6ng. Pawakasara . (Girisr0ngga = girisikara = Walanda : berglop = Indonesia : puncak gunung). Samaramattaka sirna dibmki girisr&gga dening kapi Nila. thal ! Gulune Ttikaya tu226 .

Indrajit ! Si Rama ilzu jarene sAngsAm uhh ha_ badhe ny irnnhakdn F. sanrtya_ .p6ndhita antiga'.KangjAng rama ! Sampun ngantos paduka mangsah yuda. ndnuirn . ing 1113 ! Jerone aworna kuning.ru_ rang.ane kang-isih urip . nanging ora kadulu.nOnant€tu". yaiku kang apGparab Inrtrajir utawa l{eghanarl'a. (Kamalqiastra $urawrjaya Sasirnaning putrane papat lan ras6ksa loro kang minangka pangaj/omane.nanyang padunungane mungsuh ing pasarrggrahan Suwela.oiugun" abudi siya candhala.. = kemenangan pahlawan. Indrajit ng6ningakl cinta.. prabu Dasamuka sirna sungkawane lan banjur turvuh ing yuda.t : 227 ngenge wis surup. sanajan gunung pisan..Wruhanira. ing ng6ndi-6ndi wis katon p616ng. jugrug iono*o k0g€pok astaningsun".ngeh lamttn ingsun ngantia asor ing yuda.l'idhang6t kasaguhane Indrajit. Y/is ngrasa yen bakal kasoran-ing'yuda.16_ mat6k aji Adr6syatantra. ingsun r6m|t_r6mAt nganti ajur_mAmOt. ing wayah -mE-1V_anS kala Indrajit nganakake s6saji.. sining m|mateni. nglokro panggalihe.. ian ngrumangsani yerr mdsthi bakal ngornasi. Kawura i.. marfrit Uan_ j6mparing' IVimoha"*iru. ($/imohanastra = wimohana + astra = Watandi: verbijsterenae pi. put..Putraningsun. _k6t6ngg6l j6mparing Kamatajastra Qurawiiaya.. yaiku mantra panglimunan t<ang n.a sewu cacahe. Ingsun kuwawa lumalwan Fam.. Nangirry ti. . Saparipumaning pangandikane prabu Dasamuka.atari bisa ngilang. Kawula aturi ldnggah'kemawon wontOn ing dha_ tulaya.. Indrajit : .irng kari siri thil. . Sadurunge mangkat pabaratan..bisa nrlulu.dewa (?) supaya . (Ant€lu: antiga: Anato1i. ahewZne ihu . ramanira ihi m€sthi paiastru. jur m6nthang langkap ngrEpasakeSawise mangkono. Bar6ng naungkap t6kan ing pabaratan. yaitu dari Bathara Brahma. bu.. putihe mung ing jabta bae...igkang matur mangkene . Ingsun ora rAkasa mbrastha u)anara mayuta-yuta.. nanging .'. . lndralit ! Mcnawa mungsuh nganti unggttl ing yuda. dhahar-nganjurz kanthi panggarih sakeca.e6l = Kamalaja + astra = V/alanda : nijl van Kamalaja = Indonesia : panah dari Kamalaja.ama-Laksmana iawadyabalanipun. Ing lair katon suci. ora katon ing liyan. Irrangkate m6nyan-g p. p-andhitan. Prabu Dasarnuka 6ntek pangar6p_ar6pe.rjr'r. Aja maneh sing mung as-ipgt manungsa lan wanara. maneh pangar6p-ar6p" uut"i ui* ""ggr . Nanging y^en ta sin|buta p6ndhita.

ha + osadha + amr6ta + ma]'a. LEt sakEdhep netra. MahosadhamrCtamaya kang uga karan Pararr. Arnr6tama}. \\'ibhisana ngira yen mahakalana Indrajit alaku cidra ngl6pasake sanjata Wimohanastra. Himawan. sawise eling purwaduksina. Himalaya) njupuk l4ahosadhamrGtamaya ba-kal diCnggo ngusadani para wanara kang padha kantaka.anara kantaka.. (Mahakalana = Walanda : groote reus = Indonesia : raksasa besar). sat6mah Sang Ragharva sawadyabalane katon pating glasah ana ing l6mah. Sang Raghawa sawadyabalane padha k'antaka kaya wis padha palastra. prasasat wis padha palastra. Sawise wuninga Sang Rama-Laksmana lan kabeh \r. Wibhisana tumuli ng6ningake cipta mat0k aji Dipasanjata. Jalaran k6taman prabawane sanjata l\iimohanastra kang mbarubul 4narawata lum6pas saka g6ndhewane Indrajit. pandulune bisa pramana. Mahe sadha = Walanda : voornaam geneesmiddel = Indorresia : obat manjttr. ing padhalangan sin6but . Avvit saka iku.Dipasanjata" araning aji hang bisa ngasomke dayane Wimohanasara (Wimohanastra). Aji iku kadarbe dening \\ribhisana. Mahosadhi = Walanda : voornaam geneesmiddel. padha bisa sumurup para wanara kang dununge adoh karo Sang Raghuttama pating glasah ana ing 16mah. Sang Raghuttama bang6t tr6nyuh panggalihe. Indrajit tumuli luma5ru mulih. wonder 228 . Priksa wadyabala wanara padha kantaka. didhawuhi m6nyang ing puncake Himagiri (gunung Hima.Indonesia : panah yang dahsyat). obor). Nila lan Anggada uga padha ginugah dening Wibhisana.ane sanjata Mohanasara (Wimohan6stra). mak byar ! Ing pasanggrahan Survelagiri lan sakiwa-t6ng6ne padhang sumilak. Kapindra Sugriwa. k6kuwatane sirna. Nalika ngrasa kahanane pasanggrahan Suwela bang6t s6pi-sonya. Sang Rama-Laksmana diwungu dening Wibhisana. sorot. Sarvise kabelr iku padha raup. Panj6n6ngane tumuli nimbali Sang Maruti (Hanuman). (Mahosadham.godhong sandilata". jalaran s'6di konangan ingkang paman (Wibhisana) kang ora pasah dening prabau. Sang Marutasuta (Hanuman). banjur diaturi suryan.a = Walanda : uit nectar bestaande = Indonesia : terdiri dari aA penghitiupan = Jawa : dumacii saka banyu pangrripan).. . (Dipa = padhang.r6tamaya = ma.amahcsadhi (Jawa : tamba kang bang6t mustajab) iku awujud t6tuwuhan' rambat kang diarani Mahosadhilata utawa Osadhilata (kang dialap di6nggo tamba godhonge.

nuli padha dicritani dening wibhisana yen mEntas padha kanLka saka panggawene mungsuh kang bang6t julig culika. katut kEgawa kabeh. Lata = Walanda : slingerplant = Jawa : wit-rambat).gkat mahawan glgana (mabur). diw6ny6t-w6ny6t -nganti ajur-mumur. puncake digawa mabur m6nyang pasanggrahan Suwela. para wanara tumuli pating j6ngg6l6k padha tangr.rwuh ana ing Himagiri ing papan kang karan Wisalyakarini. ora ngr6ti 6ndi kang kudu dijupuk.Priksa suyasa akeh kang kobar. Osadhi an. Kagawa saka bang6ting pangigit-igite. wanara-wanara sing sawise tangi isih ngantuk th6klak-th6kluk. wisalyakarini = \d/alanda : genezing bewerkend.) matur s6ndika. sanalika padha sirna lOsu-lungkrahing awake. Wasanane gunung Hima (Himalaya) iku banjur ditug6l. tumuli ma. (Dikuh-rb = digodhog).an). Jawa : usada. kapengin tumuli campuh yuda maneh. 229 . mulane padha mangkrak-krodiia m6re-m6re masinghanada. kruid = Indonesia : obat manjur. pulih k6kuwatane. sawarnaning wit-witan (t6tuwuhane) ora ana kang cicir. Indtajit katon aclum cahyane. amarga durung ngr6ti kang diarani go_ tlhong Osadhilata utawa Mahosadhilata.nesia : menyembuhkan lukaluka. Bar6ng kabeh wanara wis waluyajati kadi wingi-nguni. para ras6ksa padha bingung pating bilulung.Bardng kotetesan banyune r. banyune ditetesake marang para wanara. padha didhawuhi ndilat banyune osadhilata. Dozrm Vdrr €€n kruid = Indonesia : penlrgmSralian penyakit.sandilata). nama tumbuh_ ajaib-mengagumkan. godhong Mahosadhilata (Osadhilata. Hanuman kuwur atine. Sat6kane ing puncaking Himagiri. nganti suwe pij6r lingak-linguk. Branitasandhini = walanda : gewonden genezen = Ind. Ngrungu caritane Wibhisana mangkono iku. mEntas tangi saka nendra. Sapraptane ing plataran pasanggrahan. tumbuhanlrempah-rempah yang = obat. puc6t kaya terong dikulub. Sang lrarutsuta (Hanuura. ya kang uga karan I\{r6kjiwani branitasandhini kang h.Iahosadhilata. rumangsane pian. ing padhahnfan sin6but. para wanara padha bang6t pangigit _ igite marang ras6ksa. dipEthiki dhewe dening sang Raghawa. para wanara padha nggawe kobaring suyasa'suyasa ing kukuban kraton karo surak-surak mawurah- . (1\ttr6tajiwani = \r/alanda : dooclen opwekkend = Indorresia : membangunkan yang sudah mati. prabu Dasamuka kaget lan g6t6r panggalihe. Kang kudu diupaya (dijupuk) dening Hanuman.

linawan dening kapi Dwiwidha. lYilohitaksa lan Dhrvajaksa. agawe girismirise wanara liya-liyane. sebangsa behdera). Anggada banjur mburu Prajanggha. Para wanara kang katrajang pating glimpang. Ing sakawit. mederegent = Indonesia : putera mahkota. lan Sang Raghuttama diangg6p kayadene r6ca sEsotya kang bangEt pinuja-puja ana ing sajrone Parhyangan (Walanda : heiligdom. dhandhane dipupuhake ing sirahe Dhwajaksa. 230 . bedehuis = Indonesia : tempat suci. nuli dibanting ing watu-it€m. Prajanggha. Anggada ngoyak Kampana. Sasirnane Prajanggha. aran Kumba lan Nikumba.Valanda : vaandel. banier = Indonesia : panji-panji. Bar6ng k6candhak. tunggul. Priksa bosah-basihing wadyabala wanara. Sawise rasGlsa iku palastra. atmajane Kumbakarna. Sang Ramabhadra dhawuh marang Anggada ndikakake mangsah yuda. Pan6mpuhe ras6ksa pitu iku kanthi ng6tokake prabarva panas pindha urubing Antahagni mbrastha kapibala. Kari siji rasdksa kang rninangka oangayorrrne Kumba larr Nikumba. Sang Baliputra (Anggada) kang wis sin6ngkakake ing aluhur jinunjung dadi Yuwaraja bang6t dr6dha-bakti marang Sang Ramabhadra. tinangg6nah mangsah jurit dening Indrajit. tempat bersembahyang). yaiku kang apii. Sawise mangkono. vlag. parab Wilohitaksa. Akampana. f-lhwaja dirdbut dening Anggada. Prabu Anom. Papan paprangan dianggdp kayadene r6ca s6sotya dening Anggada. Majune Kumba lan Nikumba ing rananggana jinangkung ras6ksa lima kang minangka pangayomane. Ras6ksa loro iku wujuding arvake kaya gunung k6mbar. Wadyabala wanara o169 kagegeran. (Yuwaraja = Walanda : kroonprins. Kampana disik6p. (Antakagni = antaka + agni = Walanda : vuur van de dood = Indonesia : api maut). dibithi nganti pendeng-11epeng irunge lan p6cah uwange. wasanane banjur bubar asar-saran. (Dhwaja = \.Ana g6g6dhuging rasdksa loro sasadulur. yaiku Kampana. raja muda = Jawa : Pangeranpati. mati padha sanalika. Dr6dha-bhakti = Walanda : vast in zijn trouw = Indonesia : t6guh s6tia). Anggada banjur m6thukake laodhane Dhwajaksa kang manggul dhwaja adharrdhan santosa. tansah ngestokake sadhawuhe. dadi lan patine. Wasanane ras6ksa Wilohitaksa uga palastra pinupuh gada-wr6lsa dening kapi Dwiwidha. njalari patine. ing saj6g-juml6g durung tau ana'kang kuwawa lumawan ing yuda. Anggada lumawan rasGksa Akampana. bang6t g6dhe-dhuwur. Ras6ksa papat kang diprajaya dening Anggada.

mati. (Wok = Walanda : kinbaard = Jawa : jenggot). ora ana kang g6l6m ngucta ing yuda. Pila widadari iku kapengln tumuli balimulih m6nyang Indraloka. Para wadyabalane Indrajit iku pidha t6guh-timbul sudira ing rana. Sawise ngrusak gada.Kumba.Nikumba lan ras6ksrlima kang minangka pangayomane. banjur diputung-putung ana ing akasa. Wo ! bang6t m6m6las patine si Nikumba. Amarga wola-u'ali nampani lan banjur nyawatake maneh puncak gunung iku. Pratipa = angin lesus).pratipa (jdmparing panulak kang bisa mahyakake angin g6dhe. widadari pitu kang tanpa timbang sulistyaning warnane. Puncak gunung iku ditampani dening Anggada. Awake padha mawa b6lang-b6lang lan mawawok. gadane Nikumba disaut dening Sang Anilatmaja (Hanuman). suwe-suwe tangane Anggada banjurjimpe. Sumurup kadange palastra. amarga ditanggulangi dening Kumba sarana jin6mparing Praharana . padha milu mangsah yuda. Nikumba muntab-krodha. sikile bakikul6n. 237 . Mangkono wola'wali. tumuli ciik6prukake maneh ing sirahe si Kumba. Ing sapatine Kumba . Indrajit tumuli ng6toni jurit. Sang Anilatmaja banjur nyaut gulune Nikumba kang gddhene ngluwihi gulu dirada. Sumuba. Bardng priksa putrane kuwalon saya suda gumr6guting yudane. sirahe dipuntir nganti pothol.(Patibrata = Walanda . Praharana = Walanda : wapen = Jawa : g6gaman. trouw aan haren echtgenoot = Indonesia : kesetiaan kepada perkawinan. Para rabine Indrajit. huwelUkstrouw. puncak gunung iku haya di6nggo dolanan Anggada . ngungada kang g6dhene kagila-gila.Kapi Mainda milu mangsah yuda. lumawan pahlawan Kum' nanging ora kuwawa. Anggada enggalenggal t6tulung. ngirid wadyabala kang l6bda nandukake sawarnaning sanjata. banjur dibithi. rup pamane kang wis kaduk yuswa k6s6s6r i:. Kanthi k6bat-cukat prasasat alap-alap. maju karo mbopong puncak gunung dikGprukake ing siraire si Kumba. amorga tansah diudani warastra. disawatake tumuju Sang Kadha pindra.g yuda. setia kepada suami). si Kumba tumuli dipr6p6ki. sat6mah saya k6ndho tandange. Kapindra Sugtiwa enggal-enggal t6tulung. Nanging puncak gunung iku banjur mbalek tumuju marang Anggada marreh. Kajaba mbuktekake s6tyane marang gurulaki nganGpi patibrata.

Amarga kapengin enggal bisa mbrastha mungzuh nganti sirn4 tanpa sisa. BarBng Maheswarasara lum6pas saka g6ndhewa. rl-_ .parasu (Walanda : bijl = wadung.Campuhe wadyabala wanara lumawan rasdksa agawe girismirise para dewa lan r6sigana kang padha ndulu saka antariksa. para wanara kaya ban- theng k6taton. Ana musala (Walanda : knots = Indonesia : sebangsa gada). padhadene wasis-titis nglGpasake warastra maneka warna. marang mungsuhe. wadyabalane Indrajit akeh kang mati k6blabak ing banyu. (Maheswarasara = Maheswara + sara = j6mparing saka Bathara Maheswa.ra.*Amarga sin6s6p dahana. Krodhane Indrajit dip6thukake Sang tiksmana. Sasirnane ban5ru. Sawise lum6pas saka g6ndhewa. Bar6ng Barunastra-salilamaya lum6pas. Maheswara = jGjuluke Bathara Siwah). jin6mparing Indrasara dening Laksmana. maklap ! sirna tanpa sisa sawarnaning sanjata- ne L:drajit kang pinangkane saka j6mparing Asurastra. kabeh padha mawa g6ni kang kagila-gila panase. ora ana wanara utawa ras6ksa kang n6dya ngunduri yuda. Sanajan sumurup -liinca-kancane akeh kang mati. Saragni murub mangalad-alad prasasat sundhul awiyat. Indra- . trisula (Walanda : drietand = senjata bermata tiga). Indrajit kang nalika samana katon ng6dhangkrang 232 munggwing rata. yaiku jOmpanng kang k6na di6nggo nulak sawamaning sanjatane mrrngsuh.Laksmana) banjur padha ngadu t5zasa alancaran warastra.. padhadene li'wung panuawasane-. Indrajit ng!6pasake Asurastra (j6mparing Asura). Sira = panah. Indrajit tumuli ngawaki yuda ngudani jdmparing marai-rg wadyabala wanara. .lvugari (Walanda : werptuig = alat pelempar) lan liyaliyane tanpa wilangan kehe. Pamal6se Indrajit sarana ngl6pasake Saragni (Sara + agni = Walanda : vuurpijl = Indonesia : panah api). Bar6ng lum6pas saka gdndhewa. Laksmana enggal-enggai nyam6ktakake Maheswarasara irrg s6ndh6nging g6ndhewane. satGmah rajaputra loro iku (Indrajit . Asurastra ng6tokake sanjata maneka warna. Tandange para rasdksa kaya dirada m6ta. sanalika pabaratan malih warna dadi sadiodra. kampak). sat6mah akeh wanara kang mati amarga kobar sandhangane lan rambute. Sawise mangkono. Sakarone padhadene ahli nj€mparing. I Laksmana m6nthang g6ndhewa kang wis pinasangan j6mpaxing Bamnastra-salilamaya (Walanda : pijl van Baruna uit water bestaande = Indonesia : panah Baruna terjadi dari air).1 kang ngilak-ilak pindha samodr} wasanane sirna tanpa sisa. bany.

. apa maneh pangarEp_ ar6p bakal unggul ing yuda.jaya . Indrasara = j6mparing saka Bathara Indra).jaya".uclrasara dening Laksmana. m6sthi bakal tumuli ambruk utawa mati. Nalika midhang6t yen Indrajit kasambut madyaning rana. panj6n6ngane nimbali para Paramagurugraipuru-ugur. kabeh padha bela-pati guru-laki sarana suduk-salfua. manawa sawise para pahlawan gdgg_ Chuging rasiksa sima. mulane padha nyawurake kombang tumiba ing layone Ing sapatine Indrajit. nanging k6dhisikan lin6pasan B. ingsun banjur nungkul marang si Rama. panggalihe p6p6s_ng6n6s. n6nuwun marang dewa. yaiku sangtfi oam6l6ngan papan-panggonane Sang dawana mujasamadi. Indrajit n6dya mal6s ngudani jEmparing marang mungsuhe. Nganti sawatara suwene prabu Dasamuka pij6r^dh6l6gdh6l6g bae. panggalihe judh6g-put6g. Ndulu kas6tyane para widadari marang guru-laki. n6t6pi patlbraia. Saparipurnane muja samadi. jit 99. p6pindhane uwit. d"*ru lan r6sigana ing antariksa bangot suka-r6na. babar-pisan ora ana. sirna sungkawane prabu Dasa_ muka. 6pang-6pange wis 6ntek ditutuhi. Mendah guyuning jagat. Mak th6l ! gulune Indrajit tug0l k6t6ngg6l Rudrasara (i6mparing kang pinangkane saka Bathara Rudra. p*. ing g6gana kaprungu rame suwarane kang padha mangayubagya .en strijd : Indone_ sia : gugur didalam peperangan)". panggalihe dadi g6dhe.Tinimbang mati mringhus.th k6k6nc6npning tekade prabu Dasamuka mangkene : . Rabine Indrajit widaclari pitu. sanajan wa-sanane nga/ami samaramarana (Walanda : sneuuelen tn d. Dumadakan tuwr. tuwih becik mati mbr€gagah.. sun gkawane n ggar6s-nandh6s t6kan t6l6nging sanubarine. pangar6par6pe bakal bisa lOstari urip wis ora ana. n[al6mbana marang Laksmana karo nyawurake puspa. * ugra = 233 . ora hana ora ingsun mosthi kudu ngamuk.Panj6n6ngane tumuli -u. tuwuh kasudirane. Prabu Dasamuka iku mung kari d6l6ge. pikire bingung. sat6mah mung kreta lan jarane bae sing sirna.rJing ing Qiwasabha. godhong-godhonge wis dirontogi.w6di wirang. nggagas p6p6sthening uripe. ngant6pi t6kad . Sawise nggagas mangkono.. PATINE DASAMUKA.malumpat-oncat ngendhani. wani mati". Prabu Dasamuka bang6t ing pamuwune.

G6gamane wa- : dyabala ras6ksa maneka warna.. Prabu Dasamuka nitih kreta k6ncana kang g6dhene pindha puncaking ardi NIem. padha pupuh-pinupuh mrawasa-pinrawasa tanpa darbe rasa w6di. Dwijawara). kabeh sarwa ngg6girisi. manawa ng6nani (tumamane ing awAk) nuwuhake rasa panaskumranyas. ayomana !" Mangkono suwara kang k6r6p kapiyarsa. Saka liwunging tandange lan s6r6rrg-w6ngise olehe padha nuawasa-pinrawasa.jaya-jaya" marang Sang Dasawadana. . LEbu mu!6k kum6lun agawe p6t6nging pabaratan. nuli miyos saka dhatulayaPara wadyabala kang wis suwe ng6nteni ana ing sajaban dhatulaya sangk6p sanjataning ayuda. slompret-slompret padha sinEbul. tumuli budhal m6nyang pabaratan. pita hiasan pada puncak bendera) kang ginawa para rasEksa katon pindha wangkawa (Walanda : regenboog = Indonesia : bianglala. Sawise mangkono. 6mbuh wanara 6mbuh ras6ksa.Aku uJanara. Dhwajadhwaja lan ubar-abir (\\talanda : vlaggetje. amarga saka pdt6nge rananggana. b6ndhe lan beri padha dinnekake. Wasanane para Paramagurugra padha m6muji . bumi nganti kaya ng6ndh6lcngng6ndh6longa kambah kang padha pancakara. Sambate wadyabala kang nandhang brana warnawalna. buntung 234 . Wanara lan ras6ksa worsuh. Sang Rawana banjur ngrasuk busana kaprajuritan. pinrawasa. aja hopilara !". Dasagriwa. kanggo ngurmati Sang Dasasya olehe n6dya mangsah yuda. llahaguru. ingurung-urung sagung wadyabala. . Wingsatibahu. b6dhug. Dasamuka). wimpel = Indonesia : bendera kecil. Dasawaktra.Aku si Anu. ana sing alok s6mpal bahune. kabeh tambur. sawarnane gamdlan padha ditabuh. sapa bae kang ana ing sacfihake tumuli dipupuh. putung pupune. pelangi = Jawa : kluwung). T6kane wadyabala ras6ksa ing rananggana tumuli campuh karo wadyabala wanara. sat6nrah kang campuh yuda ora wEruh 6ncii rowang 6ndi mungsuh. Sawise asung pisungsung maneka warna marang para Paramagurugra. enggalcnggal padha tata-baris.. barGng sumurup ratune miyos.voortreffelijkste leeraar = Indonesia : Guru pinunjul. Dasanana. Rawana. hla howe sapa ?! Aku rasdhsa. j6mparingj6mparinge padha mawa wisa. gubar. supaya tansah basuki-raharja ana ing madyaning rananggana. (Dasarvadana = Dasasya. Dasasirsa. didhawuhi as6saji lan ngucapake japamantra panulaking b6baya sarta nugrahani r6stu-pangestu marang Walanda Prabu Dasamuka.

Dumadakan ana sindhung-riwut sumiyut b6bar6ngan Sapatine \Virupaksa. para rasdksa kang isih urip buba: pating slEbar ngupaya pangungsen dhervedhewe. pdpulih. Priksa mawuting wadyabala ras6ksa. Wirupaksa mangsah yuda. bala ras6ksa gampang kdtaman j6mparinge Sang Raghuttama. nanging durung nganti namakake sanjatane. I\[aatus-atus maewu-ewu mal6ksa-l6ksa kehe rasdksa kang mati dening j6mpalinge Sang Raghuttama kang lumEpase saka g6ndhewa mbarubul anaravrata. priksa ngalamat ala rong warna iku Sang l)asasya babar-pisan ora ulap panggalihe. Sumurup kanca-kancane akeh kang mati. pruthul tangane. Bar6ng pabaratan padhang. Kanthi asanjata limpung arvahana dirada. Sasirnane ras6ksa tdlu iku.umraksa maju ing rananggana n6dya karo t6kane manuk gagak pating bl6b6r nyamb6r-nyamb6r. l6hu mari mul6k kum6lun. \r. sinawat ing watu-it6m kang kagiri-giri gEdhene. b6bathang pating glinrpang.buntute. lakuning kreta prasasat ora ngambah bantala. manjing ing pabarirtan lan banjur soroh amuk ngobat-abitake gadane kang bing6t 96dhene. b6dhah w6t6nge. suwarane gumdrit nggdgirisi. saw6neh ras6ksa ana sing b6ngok-b6ngok as6samhat. a}:eir kang mati. Sang f)asanana enggal-enggal dhawuh ngdtap kuda pangiriding kreta. didherek235 . saya kagila-gila galake. Ifaewuewu wanuua kang mati k6slt6s kretane lan k6tujah jarane. Dl'. kuda lumayu sum6mprung. p6cah dhadhane. Wadyabala lvanara lan rasdksa padhadene ngalami karusakan g6dhe. mandar kaya diububi kasudirane. Sang l\'{ahodara. Sang Raghuttama banjur mangsah yuda karo Rgasta gdndhewa. dheweke mati pinrawasa dening Sang Kapindra. g6g6dhuging ras6ksa kang kapengin darbe lOlabuhan g6dhe supaya misuwur j6n6nge. wasanane ras6ksa iku uga mati dening Sang Kapindra. Jalaran sainwadya- lan pabaratan dadi padhang. Prabu Dasamuka tumuli ndhawuhi Wirupaksa ndikakake pGpulih.'asanane l/rahodara palastra pinupuh gada-wr6ksa dening Anggada. mracihnani yen Sang Dasawadana bakal asor ing yuda. Bar6ng priksa kahanane Rawana pindha Kalamr6tyu (Walanda : de god des Doods = Indonesia : dewa Maut). d6nging pabaratan kEsaput rng g6tih. amarga k6gubda buntut wanara gulune.

. slnga.'Ap. p6pindhaning murube panggalihe kaya Sang Hyang TO"'d-.. sang amb6k #4"9r rcngtcaifripa (Ratu L6ngka) ora ng6dhap panggalihe' iku. Sang Dasanana saya riwut tandange' Dumadakan dhan16dhaning |anji-panjinu pr'rt..ftin.i (f.rging Sang Rawana ora nandhang brana. amarga panggalih ngigit-igit.sai6mahrajaputraikukapidharagu. . Kanggo nangkis sanjata maneka warna iku.u*uaunu ngasta limpung ditlorongake marang mungsuhe' Nanging sadurunge ng6nani Sang Raghawa. hiksa Sang Sumitrapuha (Laksmana) kantaka' -S. priyagung t6lu kang b6bardngan maju.. R"ghawa bang6t nawuFrg sungkawa lan ng6mb6ng waspa' sang Ramabhadra nglapasake Gandharwastra. Ora luput pangincdnge Sang Dasasya.g.yi syamogi'o..ri + agni = Walanda : de drie vuren = Indonesia : ketiga upi). f.'"tit iu" jura"e mati kGtaman panj6-n6ngane . jGmparing g6ni kang a$awe sirnane sato galak lvarna-warna t u'"g'prti"g bruUui m6tu saka j6mparinge Sang Rawana' j6mparing maneh' jEm-paring Sang Dasasya tumuli nglOpasake kang pin-angkane saka Bathara Rudra. sandlika sirna jOmparinge Sang Dasasya kang pinangkane saka Bathara Rudra. Kanthi . salugune Bagadatta Ratu ing Bahlika).u. sardula (macin) lan naga kang galake kagila-gila' Agni iurg n"ghi*" mal6s nglEpasake Agneyastra (Walanda : door derva panah hadiah dari g". lan l6t sak6dhep netra kretane j6mparinge Sang Raghawa' *"f. kunta ngEnani lambungeLaksmanangantibuhrl. j6mparing Asura t<an"g barAng lum6pas saka gOndhewa banjur ng& iot ut. Majune priyagung t6lu iku ing ragoden : nanggana pOpindhane kaya Ttipurusa (Walanda : de drie : Brahma-Wisnugrahta-Wisnu-Qiwa = Indonesia : kdtiga dewa Siwah).iut" r<at6 n"ge6r J6 mp arin ge Laks m ana' Sava mun tab pan ggalih e pranu Dasamuka. amarga rumangsa ora bakal kewran lumawan mungsuh t6lu Jamparinge Sang Dasanana luwih dening hebat kaliwat-lirvat. nyandhak kutrta ingambat-ambat ing asta karo nguwuh sora : ." (Syamogha.. safa g6ndhewa.? . bang6t nggOgirisi' Sawise i.Jheweke kdtiban kunta ihi kang araning sanjahane Frabu na. Sang Daman"coiot onlat saka kreta.Jho. j6mparing iku ng6tokake s6njata musala- irir"fr-matah mul6k ng6b6ki g6gana. wapen = Indonesia : senjata lstti). *"ii"g i"g bantala.."Uart.. Rama ! Ayomana arinira si Lahsmana ! pipindhane Mongla wurunga muti. limpung iku tug6l ana i.ake Laksmana lan wibhisana.rk"..

kanthi kusir pinunjul kang bang6t l6bda mangreh turangga. Laksmana dibopong digawa mundur saka pabaratan. tatune diusadani sarana ditetesi banyune osadhilata. gum6rit lakuning kreta ng6n6r clununge Sang Raghuttama. mustakane cliarasi. engqalenggal ny6dhaki sang ari. sawise nglOpasake san3ata kunta ng6nani Laksmana.Irytt** ry a. Wibhisana enggalenggal atEtulung. Sawise kreta sam€kta. w 237 . Sang Kapindra la. Sumurup Sang Sumitraputra wis waluyajati. kagawa saka bangGte suka-r6naning pangealihe.h *ir lrbr.-* ttv+Uf tU . kunta ftang tumancdb ing lambunge dilolos. Buku Ramayana abasa Jawa-kuna bab XXIV kaca 2TB sloka angka 13 mratelakake mangkorr' : e.n sagung wadyaba. kuda ki n6tap mlayu sumGmprung.d^* l""rr'*Aa& 5"^erlraA* r"'*"^.Sang Khpindra nj6rit. Prabu Dasamuka. sanalika tatune Laksmana ilang. para siddha (satGngah dewa) lan para r6siga_ na ing antariksa padha tr6nyuh lan kamiw6las6n.'Ol/. Sang Raghawa. banjur mundur. Sang Dasawadana tumuli nitih.n A. ngawe ras6ksa didhawuhi nyam6k_ takake kreta kans luwih dening toguh-santosa darasan turanggane pisan. lan dheweke banjur eling purwa-dul<sina.la wanara bang6t suka amarwatasuta. Laksmana dirangkul.

Tdg6se kurang-luwih mangkene

:

Was-sum6lang panggalihe Bathara Indra, nguwatirake Sang Rama bakal asor ing yuda. Kanggo ngawekani (aja nganti Rama kasoran), pani6n6ngane maringi -jGmparing GUHYAWIJAYA, (yaiku) Brahmastra fi6mparing kang pinangkane saka Bathara Brahma) lan kreta-p6rang; ora liya kusir MATALI kang didhawuhi tansah rumdksa (karahayone Rama). Sang Raghuputra munggah ing kreta-s6sotya endah karo sang ari (Laksmana).

Katrangan.

1. 2.

Sang Matali iku dewa, kusire Bathara Indra. Ing carita,,Bagawan Ciptaning", Arjuna munggah m6nyang Kahyangan (ditimbali Bathara Indra) nitih kreta kaswargan, sing ngusiri kreta iku iya Sang Matali.

Sadurunge p6rang-tandhing lumawan Dasamuka, Sang Rama durung kagungan j6mparing GUHYAWIJAYA. Mulane ora b6n6r yen saw6neh dhalang nyaritakake ,,patine Subali jin6mparing GUTilAWIJAYA denrng Rama", sabab nalika mrajaya Subali, Rama durung kagungan j6mparing Guwawijaya.

3.

T6mbung ,,Guwawijaya"

iku salugune kliru, tanpa tEgds; b6n6re ,,Guhyawijaya", wondene t6g6se, miturut Oudjavaansch-Nederlandsche Woordenlijst door Dr. H.H. Juynbol! : Guhya = te verbergen, geheim, geheimzinnig (untuk disembunyikan, rahasia, dengan diam-diam).
Guhyanama.= geheime naam (.nama samaran, Jawa : j6n6ng sOsinglon). Guhydgastra = geheim leerboek (kitab pelajaran yang dirahasiakan).
Dadi, t6mbung, ,,Guhya','ringk6se at6g€s : wadi (w6ra-adi, rahasia). Wijaya = overwinning, zcgevierend (kamSnangan, kejayaan).

Guhya',vijava = kemenangan (ke.;ayaan) kang winarii, kamGnangan
(kejayaan) gaib.

4.

Ing carita padhalangan, kreta-p6rang titihane Rama nalika p6rang-iairdhirrg lumawan Dasamuka, sinEbut kreta Jatisura. Sal6bare p6rang, kreta Jatisura ditinggal ana ing Ngal6ngka rin6ksa Prabu Wibhisana. Pamburine, kreta Jatisura iku rin6ksa Prabu Bisawarna (Dintawilukra-

ma), yaiku, putrane .Wjbhisana kang.gumanti jumen6ng Ratu Ngal6ngka, kang wiwit nalika samar--d nagara, Ngal6ngka banjur sinEbut nagara SINGGELA.

238

.

gapasa.

Banjuring caritane mangkene : Bar6ng Sang Raghuputra wis ana ing sajroning kreta kang kinusiran sang }aatali, para dewa lan rOsigana ing antariksa padha nyawurake gandhakusuma (walanda : welriekende bloem = Indonesia : bunga yang berbau harum). sang Raghuputra tumuli alancaran warastra maneh rurnawan sang Dasawaktra. Kang rinEpasa-ke dhisik dening sang Raghawa j6mparing Pazupatapasa, yaiku j6mparing ka'g bisa'ng6totrk" sula (walanda : werpspies = rembing) tanpa wilangan kehe rnurCk ing akasa. Sang Dasawaclana enggalenggal ngl6pasake j6mparing Bhujagapasa (walanda : siangenstrik = jerat utar. nnulaga = ular. Pasa = jerat). Sula-sula kang m6tu saka jOmparinge Sang Raghut_ tama sirna diuntal ula-ura kang pating brubur m6tu sala Bhuja-

Bar6ng priksa sanjatane sirna, Sang Ramabhadra jaja_bang marvinga-winga, tumuli nglEpasake j6mparing sing m6tune saka g6ndhewa mbarubul a.r*u*it"; ana siji sing ng6nani dhadhane sang Rawana, njalari Ratu L6ngka iku dhawah-kantaka ana ing sajroning kreta. sumurup ratune ambruk kapidhara, kusire enggal-enggal mancolot saka kreta t6rus lumayu, nOciya nzupaya pangayoman. Nanging, durung sapira dohe playuning kusir, Sang Rawana eling punvaduksina, jum6n6ng ana ing kreta. Kusir di_ u'uh, didhawuhi bali m6nyang kreta. Kagawa saka bang6ting w6dine marang gustine, kusir tumuli bali, banjur munggah m6nyang kreta maneh.

kabeh- sawise mangkono, Rama - Rawana banjur ngeiokate i6mparing__liya-liyane, g6ntig6nti lin6pasake. Ana j6mparing kang di arani Yamastra (pinangkane saka Bathara yama), ivrirclrrm 1ruka gandharwa), Barunasbra (saka Bathara Baruna), Guhyakastra

kang aran Indrakulisa = palu-godam Indra. pm). Bar6ng limpung iktr dil6pasake dening Sang Raghawa, ana ing ai<asa tOmlpuk karo Tlisula, wasanane sanjata warna loro iku g6s6ng bar6ng, dadi awu

Ana sanjatane Rarvana kang ampuhe kagila-gila, awujud Ttisula (lValanda : drietand = senjata bermata tiga), p6paringe Bathara. sanjata Ttisula iku dil6pasake dening surg'ir**"na tumuju marang Sang Raghawa. Kanggo nanggulangi sanjata Tlisula, Sang Ragharva enggal-enggal ngasta limpung minantran Indra_ kulisa (Dimantrani supaya ampuh kaya sanjatane Bathara Indra

239

(saka Guhyaka = jinising dewa), Asurastra (panah Asura) lan.liya-

Iiyane.

Amarga padhadene ngangs6g-mr6p6ki, dununge Rama - Rawana saya c6dhak antarane, tansah padha ub6ng-ub6ngan--kaya rodha, utawa kaya sapu sumorot kang pinut6r-put6r. Saka bantdre olehe ub6ng-ub6ngan, kang tandhing yuda ora katon c6tha, mung katon bund6r mubdng ak6kalangan, kaya kalangane Bathara Yama karo Kalamr6tyu llnaonesia : dewa l\,Iaut) kang pinuju k6t6mu, banjur p6rang-tandhing ub6ng-ub6ngan mangun
bund6ran.

s

Kagawa saka bang6ting bant6re kreta-p6rang loro titihane Rama - Rawana olehe tansah ub6ng-ub6ngan, bumi nganti kaya ar6p mings6d pindhah panggonan, tansah agonjang-ganjing. Sang Girindra (Walanda : de vorst der bergen = rajanya gunung, gelar Bathara Siwah) gondhelan puncaking gunung kang kaya ar6p jugrug-jugruga. Suwara kang k6prungu ing w6ktu iku gumuruh pindha gludhug, samodra kocak mawalikan pindha kin6bur. Ing g6gana para dewa lan r6sigana padha gondhelan planit, amargi kuwatir tiba k6jungkir sumurup jagat, planit-planit lan liya-liyane padha gonjangganjing.
Amarga di6nteni nganti suwe Sang Raghuttama ora ngl6pasngl6pasake sanjata pamungkas, Sang Matali banjur matur mangkene : ,,Sinuwun, mugi wOlasa dhat|ng jagat, sampun ngantos jagat saisinipun kAhj|ng risak dening paprangan puniha. Ing simu paduka ngangg€p entheng dhat)ng m|ngsah paduka, botdn mb€bayani. Sampun makatdn, sinuwun. Prayoginipun pun Raruana tumuntin paduha lipasi sanjata pamungkas. Manawi pun Rawana bot1n enggal-enggal paduka sirnakakAn, sag1d ugi dangu-dangu piyambakipqn manggih apus-kr-ama julig-culika (Indonesia : tipumuslihat licikJihai) ingkang leenging kangge ngasorak|n paduka. Piy amb alz ip un p unika aw atak c ulika-p o ra cid ro, sagdd nglela-ngle la m|ngsah (Indonesia : menina bobokkan). Scmangsa padulza katingal ueya-p€pelzu, piyambo.kipun lajdng ng*cakah€n apus-hrama nlurih unggul ing yuda".

,,Damar inghang meh pOjah jalaran tilas lisahipun, manawi dipun-sip?t, hatirrgal muntb sagAbyomn. Mahat|n p€aindhanipun p angamukip un D asamuk a, sahlangku ng mbdbay ani dh at| ng sin ft n hemawon ingkang cAhk kaliyan piyambahipun. Awit saking punika sinuwun, karsaa paduka tumuntdn mungkasi yuda mrajaya Rawana, supados ndam)l asr)pipun sadaya inglzang sami nandhang
240

saha kapar|nga paduka paring pangaksama dhat|ng kawula ingkang kalis ing panandhang. Sawise nyawurake k6mbang ing s. b1nter. mak clorot ! Thal ! Janggane Dasamuka sapuluh pisan tug6l k6t6ngg6l j6mparing Guhyawijaya. bedhoripun bayu-bajia (Wolanda : oruuteersst<trrn = Indo. L6t sak6dhep netra. salirane l6m6s lir linolosarqb6balunge. para kapibala padha surak-surak karo k6plok-k6plok lan jingklak-jingklak.. para siddha (sat6ngah dewa) lan para makhluk TAR PAGATA (Walanda : lichaamloos = Indonesia : tak berbadan) padha as6santi .'a : l6gokan. nuli l6nggah ana ing dagane. J|mparing punika tanpa p|pindhan ampuhipun. Para suragana (rombongan dewa). Sedane habu Dasamuka agawe p6p6s-angl6s lan tr6nyuhing panggalihe Wibhisana. L6gokaning panah.rmparane sang kaka (Dasamuka).PARAI{ARTHA. Sanalika banjur ana mandamaruta sumilir (angin sepoi-sepoi basa). jalaran hawula. Sang arya Raghawa tunyam6ktakake jdmparing Guhyawijaya pinasang ing s6ndh6nging g6ndhewa. het heil uan anderen zoekend : memperhatikan hepentingan orang lain.rcsia : angin dan petirihalilintar).Dhuh kakang Dasanana. boreh-wangi sumawur b6barengan karo tibane agaru (c6ndhana) lan guguladhupa (ukupdupa) kang tansah kumukus. (Parartha : Walanda : een anders belang behartigend. prasasat ajur-mumur panggalihe \4iibhisana. waspane tansah carocosan. jalaran dumados sahing pOdnut ingkang saklangkung alus. hanging wauratipun prosasat sami kaliyan ardi Windya utawi Himawan. Saka bangGte nawung sungkawa lan tr6nyuhe. Wujuding jOntparing sumorot kados surya. lnuli Bar6ng sumurup Dasamuka palastra. Saparipurnaning ature Sang I\aatali. sumingkir saking ngarsa paduka saha laj|ng suwita dhaftng sang PARARTHA . dhuh kaka Prabu pCpundhen kawula ! Ivlugi kar*a paduka mriksani dhatdng hawula.nipun". tiba ing bantala b6bar6ngan karo ambruke g6mbunge. inggih sang sarjana-sujana abudi luhur ingkang mdmayu ayuning bawana.jaya-jaya" karo nyawurake k6mbang saka antariksa. Wibhisana ny6mbah.. un- 247 . mangalEmbana kadibyane Sang Raghawa. Pm). (Pungka = \/alanda : gleuf = Jav. J\mparing GUHYAWIJAYA tumunt8n padulta pigunakakdn. para R6sigana. nr-Ony|pipun (utuluning j\ntparing) \laripun (]aruclha. jagat dadi tintrim. lon Bothara Rttdra dumunung ing Dungka . banjur matur mingkene : .

saklangkung awon. Seda padttka ingkang makat€n puni' ka. ntilani' pun kAncAng tukad kotoula. Wondene ingkang murugalzOn sttsahing manah ltawula. terkututt. j|r patine hadangira wr1dha iku mati utama. ueruloekt : Indonesia : keiahatan. Pati-pataka : mati terkutuk karena berdosa besar). amarga ing nguni rlfs mbangun tapa. jalaran hawula kaprAnah kadang taruna.. inghang namung tansah iumurung wha nggunggung (mangaGmbana) dhatAng karsa Paduka".. misdadig. sahlangkung agdng cacad paduha". makatdn punika nama atindak durako. kOpaksa kCdah pisah haliyan paduka. Sang Raghuttama kamiw6las6n. uasananip un lai6 ng ngalami P ATI -. boten paduha pituhu'' namung paduka angg|p kados suwantOning groiogan sewu": . sirna h arahay onip u n. biratAn sunghawanira. inggih inglzang kawastanan . mulane oanjur uglOlipur mangkcne : . Kauulo ngru' maosi darbe kuu'ajibon tumut rum?ksa ayttning batt'ana. Dheweke pantls ingal|mbans.hoogste waarheid = hebenaran yang tertinggi). Aia sira susahake patine Sang Da:asya. haha Prabu ! Makat€n hawont)nan pa' tluka. Sabda rahayu. uerderf. Ndulu Wibhisana kang wis sawatara suwene pij6r rnacaudrasa (muwun) katon nalangsa k6ranta-ranta.sapuniha leanyatan ftrAsing pangintdn-intin hawula. saking pinisApuh ingkang Dbda ing kawruh. Nalika sami wawan-r€mbag wontdn ing pasewalzan. zonde. Mbolzmanaui anggen paduka botOn karsa ndhahar atur pamrayogi kawula. manawi tiyang. iahat. Mangkono samba"..undhuh-undhuhaning wohipun pandam6l paduka wont6n ing donya". inghang tanpa ancas luhur anggenipun tilar kadang. puniha. amargi bot)n wont€n pamrayogi uta' mi inglzang padulea tanggapi. tilar kadang ingkang lajOng ngAmpali darjana. amargi seda paduha sanes seda utami. mulane 242 q a .Paramartha Walonda : de . Adhuh hcha Prabu. dosa. lzehancuran. bi' lih tiyang inghang namung tansah tumindalz sakai€ngipun piy amb alz. Paduka tansah nggAga rdmbag ingkang l6pat' rAmbagipun para nayaka mnntri-bupati ingkang sugih pamrih. saha sirnanipun para kadang'hadeyan punapadene para uadyabala. Yoyi W'iblti' sana ! Wis ta.PATAKA. tttlz membahagiakan orang lain. Nanging punapaa pangandikanipun eyang Baga' wan Sumali ugi bot|n paduka praduli. manah hawula kOcuwan saha g\h.. (Pataka : Walanda : misdaad.'karmaphala" (wohing pindsmOl).-s6bute Wibhisana.

s ziel uerlost wordt : helepasan jiwa. ngSlilut piwulang suci. ngrungkdbi agama.. Kas6but ana ing layang Lagu Jawi jilid Iv.ni kebebasan). samdngho gumantia jumAn|ng Ratu. raja dunia). bima padha kasinungan.7. 243 .a pera durjana padha mratobat.hasusra cakrawartting jagat. wondene sira. Sing mpa mati ngamuk ing madyaning rana. amarga prabawaning kaagunganira suci-murni. sira pantos siniwaha para rasoksa. amarga ora ngtcira ing yuda..ati w€ning pincha kaca (partgilon).6 . dhawuhe sang Raghuttama marang lYibhisana kamot ing t6mban-g gddhe patrasuratma lampah 1?. yang jiwanya mengala. Katrangan. matine sin€but moksatmak a. Nagara L|ngka pulihna ran ayomana. udinon supa). patine Sang Dasawadana kol)bu patinirtg pahlawan. Dheweke aran mati utama. p6dhotan 4 . Dadi. mulane aja sira susahake. laras pelog path6t n6nGm. (calzrawartti = walanda : wererdheerscher = yang memerintah jagat. (Moksa + atmaka : Walanda : wien. Mangkene..

e & o:ii. 1L?.iE. ry d €] arr) cl a s&ffiieprrr. L z^4 ttt.?a. 19.' t{.-'8.i FlEesT U@ @q c frla+ tr A -. tr5 rFE 3 E iiiTsEEi tr \__ * "i'3 \d TN'. cD -_rJ ?.&j'E. 3 4 t 5 7{a g"i. 4 : e-0 U\ "0. & E Tt 6 o Y.i Ag.. fi.653 t lz E-.juijj uy n2eSrter Fi f! ?.r. t e. eO7 $/. a $ ry|f w a AJ. ern un dt. .si rg.W.u E o q. eO n\ .1.: m 23 tr nl. .1 cln q7. H7 oil.!93 t @ tfie tg? - L trz.-.1 ng E? /rO?\ nV re AA 53.t" 3 Vr:i o D*-rotn q. 2. .7r7 G \ OaO /d erts?EFGTsazi-sa 2.iffies-r .Q -7*\'0 n'wB 7*\r0 .a.t.t.1.z. @ s. "0 - rr-rr-J ns? u . sEs oiiti. L. tr Nt \ /. liila6 ls *tfi-ri sE s 3 3 56 n-a. r. alt n0 yg s.

- | (S.25974 Surabaya.- Bisa dibeli atau langsung kePada PenerbitnYa: C.- SPG l. (S. Padmosoekotjo) iilid ll.V.V. &lo (R. (S. Penghela 2 (atas) Telpun: 41 169 .500. Silsilah V/ayang Purwa jilid Untuk SMP.M. SPG RP 750. Samoed Sastrowardoyo) Untuk SD. (S. .(S. Burat Sari SPG iilid l. menurut Surat No. Padmosoekotio) RP l'350. SMP . " t v - Buku-buku baru Penerbitan C. liC 16 80 .500.: 516/1 04. Soetardi Soeryohoedoyo) RP 650. "CITRA JAYA" Jl. Padnroscekotio) iilid lll. lV. Prawirodiharcijo) ll (S.BUKU PELAJARAN BAHASA JAWA. Prawirodihardio) Burat Sari Untuk sPG iilid iilid Silsilah Wayang Purwa iilid Untuk SMP. Rp '1. Silsilah Wayang Purwa iilid Untuk SMP.- Untuk SPG di Toko-toko buku di Surabaya.500. Silsilah Wayang Purwa lilid Untuk SMP.RP 1. ll.750.. (S.- Urip Baharia (M.tanggal 1 Agustus 1980 adalah sebagai berikut: ItJlemetri Basa Jawi Memetri Easa Jawi Mernetri Basa Jawr Untuk SMP.(S. Padmosoekotio) SPG SPG lll. Padmosoekotio) (S' Padmosoekotio) Rp 1. . Pepali Kiageng BP 300.CITRA JAYA" yang telah dinyatakan lulus oleh Tim Peneiiri Kanwil Departemen P dan K Propinsi Jawa Jimur. Padmosoekotio) Rp '1.

lan kagur"ran Jawa anyar kang wis kalarasake karo kamajuaning jaman. T. - 25O.gambar lan sapanunggalane. Regane langganan sesasi mung Rp 1.- ' Mundhuta dadi langganan saiki uga. nanging kalebu uga kadubayan. crita ..lfapa T8aya" fy' tI I \'lanawa panjenengan kagungan kawigaten marang bab-bab kang gegayutan karo kabudayan lan kagunan Jawa kang adi luhung.Jaya Baya" sing jenenge wis kondhang wiwit taun 1945. .' Cekake isine pepak. kandele 52 kaca. crita sarnbung-sinambung. lan kawruh-kawruh liyane kang dibeber kanthi cetha lan gampang dingerteni. Kotakpos Surabaya. Jaya Baya Jln. Penghela 2 ( atas ). l(X). mawa samak rinen gga gambar manca-warna. ekonomi.U. Isih katambahan maneh waosan-waosan panglipur wuyung kayadene : crita . panggonane ora ana maneh kajaba kalawarti .MINGGoN . Kajaba saka iku panjenengan iya saged maos andharanandharan kang gegayutan karo prakara pulitik.cekak. Ora ngemungake kabudayan lan kagunan kuna tinggalane para leluhur lan para pujangga kang wis kasusra. mentes lan mirasa. Metu saben dina Minggu.. a I .

Barangkali benar apa yang tertulis dalam Ensiklopedia Indonesia (Van Hoeve. ./au. tebal : 282 halaman. Soewito Santosa. kertas HVS. Berisi cerita rakyat muiai jaman kerajaan Galuh... Pejajaran. yang beiarti jtrga menrpererat kesatuan dan persatuan buclaya Nasional. Soervito Santoso berkenan menyuguhkan Babad Tanah Jawi dalam bahasa Indonesia. Dr. L{ajapahit.3 BABAD TANAH JAWI Agar supaya Kesusastraan claerah clapat dikenal dan dirrikmati seluruh bangsa. Petrgging.-. Kalau anda ingin mengenal kearifan. Bandung 1953) bahwa babad "melukiskan cara pandangan-pandangan bangsa Jawa terhadap sejarahnya di waktu lamPau". Demak sampai ke jaman lUataram. Harga Rp 2. Versi oseli Babad Tanah. l j . Dr. tetapi juga bukan sekedar legenda atau dongengan belaka. Pajang.--*--- .Yang jelas. Kini karya besar tersebut diceritakan kembali dalam Rahasa Indonesia huruf Latin oleh seorang ahli Kesusastraan Jawa.500. Babad Tanah Jawi memang br-tltan sejarah dalam arti yang lazim. kebijakan dan keadiluhung-an Jawa. Tidak sedikit episode-episode dari Babad Tanah Jawi telah diangkat ke pentas teater tradisional Jawa karena keindahan dan nilai-nilai dramatik ceriteranya. bacalah buku ini. babad merupakan sttatu karya sastra Jawa yang tinggi nilainya. cetak offset.puisi mocopat. Ukuran buku : L4 X 72 cm.i tertulis dengan huruf Jawa rlalam bentuk. Jakarta.

Ng. Ng.R. Bagoes Soelardi' . S6rat tuntunan natah lan nyungging ringgit . S6rat Sumbadralarttng . Ng. Wirataparwa abasa Jawi-kina Parwa V ing Mahalha14ta.IVi' Soekir' 38 S6rat Abirranyukerem ig. Ranggawarsita' 29.R. Dr' R' Ng' Poerbatjaraki *r. S6rat Wiwahajarwa . S6rat Dewaruci . Partakrama 32. Koesoemadilaga' njantur 36. Pendit. SSrat Wedhapurwaka M. S6rat . Ng.R.Q-o" Panuluh. 25.* t .P.R. Tantu Pangg6taran 6. surakarta. S6rat Srikandhi maguru manah . 16. *. Swargarohanapan/yaJawi-kina -ParwaXVIIIingMahabharata 15.Romo".Yasadipura I.Sindoesastra' 35.Himpunan Budaya Surakarta 20.Njoman S. .R. 10. S6rat Bratayuda R.Panva IVing tr{ahabhirataing lvlahabharata8.Prof. Yogisrvara ? 2.YogyakartaR.oleh . Mosalaparwa abasa Jawi-kina .6-p. Sasradiwirya' 37. Yasadipura II. Yasadipura Bratayuda 22.ctcaRau DAFTAR KAPUSTAKAN ( BIBLIOGRAFIE ). irz.R. S6rat Rama .Djajapoespita. S6rat S6mar R.K.Parwa XVII ing Mahabharata. Sabhaparwa abasa Jawi-kina . Ng. 19. Mahabharata mawa sastra Jawi . Koescemadilaga' K.R.A.R. Kalawarti Padhalangan Panjangmas .a. S6rat 29. Adiparwa abasa Jau'i-kina .R. S&at Paramayoga . Ranggawarsita' jarwa s6kar I\{acapat .Parwa I ing lVlahabharataParwa II 7. Ramayana abasa Jawi-kina . Uttarakanda abasa Jarvi-kina 3. Yasadipura II' 24.I' Ng.Priyohutomo' Sindoesastra' 31. Ng. t .Empu S6dah. S6rat . 74. Mahabharata (kalawarti) 18. Ng. S6rat 33.Dr.Parwa XV ing Mahabharata. Ranggawarsita' 28. S6rat f"prrttakan Jawi .Yasadipura II' Pustakaraja 26.. 4. Bharatayuddha abasa Jawi-kina . Hariwangsa abasa Jawi-kina . 21.R. S6'rat Pr6giwa .Sindoesash.R. Ud-yogaparwa abasa Jawi-kina 9. Mintaraga gancaran 30.Parwa XVI ing Mahabharata' 13.0. Prastanikaparwa abasa Jarvi-kina .M. Bhismaparwa abasa Jawi-kina .Ng.R. Ng. Mahabharata abasa Indonesia . Sdrat Lokapala . NH: Sindoesastra. S6rat Arjunasasrabahu ( 6 jilid ) . Kalawarti Padhalangan H.Ranggawarsita' 27. 5.B.S.Parwa VI ing Mahabharata' 11 .Iagalabilawa . Ng.P. Pakampalan Theosofi 17. g4. Ng. pANGRIpTANIPUN BUKU "SILSILAH wAYANG PURWA MA\IA CARITA'" 1. S6rat . Asramawasanaparwa abasa Jawi kina .A. Ng. Bhagawadgita abasa Indonesia .

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful