02_Silsilah_Wayang_Purwa_Mawa_Carita_Jilid_II

anku saya mundhak g€dhe".

Sawise nggagas rnangkono, Sang Anilatmaja tqmuli cancut tali-wanda, banjur _wiwit ngrusak wit-witan ing sajrone taman, karo s'esumbar : ,,Endi ras'dksa sing ora trima lan rumangsa woni, mrenea, tandhingana si l'laruti !".

85. HANUA,{AN DIOBONG, NJALARI KOBARE PRAJA ITUCTA.
Jalaran diobrak-abrik dening Hanuman, wit-witan ing sajrone taman kang isih ngad6g katon mobat-mabit, kGmbang-k?mbange padha rontog, sarine k6mbang (Indonesia : tepungsarinya) padha kabur, katon mul6k-kum6lun kaya kukus. Keimbang-kembang plasa kang awarna abang padha tiba, satemah njalari ing taman kaya udan g6ni, katone banget ngg6girisi, sumorot kaya g6ni pralaya-

kala (ing w6ktu kiyamat). Kidang, menjangan lan kethek kang manggon ing taman iku padha lumayu saparan-paran, amarga w6di sumurup udan giini.

Lagi sapanginang suwene pangobrak-abrike Hanuman, witwitan ing taman Udyanawana (Asokawana) wis akeh kang rubuh
kabarubuh, pang-pange padha s6mpal karapal, suwarane gumuruh

pating grubyug pating jr'dthot. Para rasOksa kang njap taman Asoka (Asokawana), amarga saka giris-mirise, padha lumayu asalang-tunjang m6nyang kadhaton, n6dya ngaturi priksa marang gustine. Sapraptane ing kadhaton, manggalaning ras6ksa kang jaga tgman matur mangkene : ,,Sinuwun, Sang Suraripunatha / (Walanda : heer der godenuijanden : Jawa : ratuning mdngsahipyn para dewa). Kawuningana, wont€n Mahawanara saklangkung digsura atindak kurang-ajar ngobrak-ubrilz taman Udyanawana. Wiwit rumiyin, dalasan para deu,a kemawon sami ering dhating tsman punika, punapu malih parc manungsa, sami ngoji-aji. Hla hoh sapunika wont€n wanara, jinising hewan asor, inglzang botOn
ering, mandar wanuh-warli ngrobasa taman Asokawana. SrOngenge ing wanci tA ngan ge saklangkung bA nt er sumelet soro tipun, nan ging mancwi wontdn ing sanginggilipun tuman paduka puniha sorotipun laj|ng asr6p sanalika, awit saking eringipun dhetdng taman
Udyanawana. Angin prahara sindhung-aliwawzrr ingkang bant€ring sumiyutipun ngglgirisi, ngantos ing ngrika-ngriha kathah uit rt-

L26

pun-togahen kemcwon".

bah pating glasah, dumuginipun ing taman paduka, saking eringipun, nididipun angin punika lajdng sumilir alon. Bot|n nate won_ fin rdmbulan kantha utawi r7mbulan panglong wontOn ing sanginggilipun taman parlulea; ing salaminipun, sabin ing wanci dalu, frmbulan aj6g purnamasidhi madhangi taman Asokawana. Hla kck sapuniiea, iinisipun kewan asor kenmwon, u)anara nisthadama, haduk wani ngrabasa Asokawana. Sinuw,n, taman paduka tomtu badhe sirna, manawi tindakipun u)anara digsura punika di-

Saparipumaning ai:ure ras6ksa kang jaga taman, Dasamuka krodha, pasuryane marbabak abang, tumuli dhawuh wadya ras6ksa sakothi, ndikakake nyekilTmrajaya sang Maruti. warna-warna sanjatane para rasOksa, ana sing nggawa limpung, parasu, gada, g6ndhewa saj6mparinge, lan liya-liyane. praptane ing t"-an, puru ras6kia padha surak mawurahan, suwarane prasasat -rrr6ngt 6, wiyat.
Pawanasuta mangkrak-krodha, m6re-m6re, suwarane pindha suwaraning m6ndhung kang agawe l6buring jagat ing w6ktu kiyamat. Dheweke mancolot mGnyang wit katimang ing sacEdhake gapuraning taman, kanthi w6weka-waspada m6thukake mungsuh sing lagi gumrudug maju. Para rasEksa tumuli padha namakake g6gamane karo tum6nga. Ana sing nj6mparing, ana sing nlorong_ ake l6mbi:g, ana sing nguncalake jir6t (kala), ana sing-mbandhil nganggo watu sak6bo godhene, lan liyaliyane. Nanging kabeh sanjatane rasEksa ora ana kang nganti ng6nani salirane sang Ivlaruti, mandar padha bali sinab6t ing gada wr6ksa, akeh rasGksa kang k6taton k6taman gdgamane dhewe-.

tandange Sang N{aruti.

Ana wit c6ndhana g6dhe adawa, iku dibadhol dening Ha_ numan' di6nggo mupuh para ras6ksa. Akeh rasGksa kang k6t6nggol mati ngringk6l. Ana sing sumamburat muncrat g6tit tin ut6tI, ana sing tatu w0t6nge nganti m6tu ususe, ana sing putung sikile, ana sing p6pds pupune, ana sing r6muk wangkonge, *u ,irg g"peng-pendeng sirahe, lan ana sing manculat mripate. Bar6ng sumurup kanca-kancane akeh kang mati, ras6ksa-rasGksa kang isih urip padha lumayu ngg6ndring tan tolih wuri, giris-miris ndulu

,, A d h uh sinuwun, Sang Suraripunatha ( ratuning mingsahipun dewa), kawuningana ! Wadyabala rasOhsa sopnrongin aging sami kasambut ing yuda dening Song Wanaraseta, d1damAhpun-ayuda

127

)nehpttn raseksa ingkang saged sbhsa inghang rumiyin sampun sami misutuur sakti, lumawan wanara sat,unggal boten wonten inglzang xged males rnrawasa- wanara plmapa punika gusti, hadibyanipun kok sakhngkung ngedab-edabi".

iu" io"it is dAdintil sarana gada urihsa, botAn wontAn dedang,engingi piyantbakipun. Para ra-

sirna ginbpl,oh ing wreksa. Sahing titis-wasisipun wanara anggeni-

Midhang6t ature wadya ras6ksa mangkono iku, Sang.Dasa' rvadana saya muntab panggaiihe, satEmah banjur dhawuh marang watlyabala sinalir (prajurit p6'pilihan) sabr6Eada, nclikakake'nyirnakake sang Pawanasuta. sing uwis-uwis wadyabala ras6k,u p"pilit,,n iku bisa nyapu mungsuh nganti tumpes-tapis tanpa sisa, a*arga banget wasis marang ulah-g6laring baris, lan l6bda nandukake sawarnane g6gamaning ayuda' Para warganing praju' rit sinblir iku pawakane katon kukuh-bakuh tdguh-santosa, wujude nggegirisi. Brengose ketel, warnane ir6ng nggameng, siyunge papat p-uat u pating crongat lan sumorot prasasat kilat; mripate priksa amua tur mlolo-mand'elo. Para surawara giris-miris manawa (Surawara = walanwadya raseksa kang kaya mangkono wujude. da : voortreffelijkste der goden = Jawa ; dewa linuwih)'

PraptaneparaprajuritsinOlirras€ksaingtamar^tumulipadha namakake-gfuamane kanggo Elrawasa sang Anilatmaja Ana sing ngldpasake-cakra, ana sing nguncalake jir6t (kala), ana sing n:ainpting, ana sing nlorong lEmbing, ana sing mhandh6m watu glarri hn-liyaJiyane. Warna-warna carane para ras6ksa.olehe n6Iya mrajaya mungsuhe. Nanging kabeh g6gamane raseksa kang wis lumtipas saka tangane padha kontal kdsingsal kdsab?:t gada-

wr6ksa kang diobat-abitake dening Sang Anilatmaja, mandar akeh gdlaman kang tibane natoni awake rasbksa kang duwe gGgaman iku dhewe. anilatmaja mut6r wit tal g6dhe minanglra sanjata gada-,v6ksa, kanggo malds mrau,asa para ras3km. Gada-wrdksa iku wolawali diunlha, didnggo mupuh murrgsuh. Sabein dipupuhake sa' ambalan, rasdksa kang katiban akeh sing sirna, pirang-pirang kang mati pating j6kangkang utawa njr6babah ndh6pani lernah. Ana ra' .air"^ri"g-pacan siratre, ana sing r6rruk gulune, ana sing b6dhah dhadhane, ana sing suwek w6t6nge lan modhol-modhol ususe. Sa' w6netr raseksa ana sing lumayu dioyak dening Anilatmaja, barang kecandhak pinupuh g6g6re, arhbruk, nanging banjur bisa tangi ma'

L28

sak PARIJATHa kang ana ing satengahe'uaman. Hanuman mal6s. lan jamang padha pating klebet (Indonesia : berkibat-kibar.rnaja. lumayu nggdndring mulih tanpa tumolih.Sanghararaja (jemparing pamunahing satru). katon rengkeng-reng}'eng mbrangkang. muntab banget atine.Jdmparing ngenani dhadhane Hanuman. dirada utawa turang€a. nanging ora njalari busiking kulite. nalika ngrungu pawarta ru. Epang-6pange parijatha ginub& oncen-oncen mutyara lan sinelut ktincana. diiinggo nyawat Syaksa. Syaksa tumuli mangkat menyang taman nedya lumawan Wanaraseta. permata mahkota). awahana rata. n6aya apOputin. kelat-bahu. nanging durung rganti lumepas jemparinge. wite gedhe tur dhuwur lan sumorot pindha ke'ncana. Kang minangka uwohe parijatha awujud anting-anting. Syaksa mOnthang ge'ndhewa kang wis pinasangan jemparing Ardhacandra (Walanda : halvemaanvormige ptjl = Jawa : panah kang bedhore awangun satdngah riimbulan). Ana maneh raseksa awahana kreta karo mentharrg gdndhewa nedya njemparing Sang pa'wanal. Nanging Syaksa endha. sirna satunggangane. parijatha iku ji nise wit kang endah-peni n'engsemake. Syaksa tumuli menthang langkap nedya nglepasake jemparing . kagawa saka bangeting giris-mirise marang mungsuhe. rGmuk. Satekane ing taman. Ana uga raseiksa kang luput saka pamrawasane Sang Anilatmaja.neh. raseksa ikr-r wis mati dijlogi dening mungsuhe. dewangga awarna abang (cindhe).. Kocap putrane Sang Rawana kang banget sekti mandraguna lan sudira ing rana. ngrungkuk nyiJkukruk. Kanthi banget muntabing ati. apdparab Syaksa. amarga dienfei-ri nganti sawatara suwene cra ana maneh raseksa sing teka. nanging banjur sinapu dening Sang Bayrvatmaja sarana gacla-rvrelksa. Syaksa wis njungkel ketdnggel panging kayu sirahe. Kang minangka godhonge parijatha yaiku : lungsir (Indonesia : sutera). diincengake marang mungsuhe. gelang. Hanuman banjur ngu- 729 . sake taman Asokawana lan sirnane parijatha. melambai-lambai). ali-ali. dadi lan patine. Ana raseksa gagah-prakosa t6ka awahana kreta. kroncong (g6lang sikil). nanging durung nganti jemparing iku lumiipas. satemah mung kretane bae kang kena. nyempal pang saprangkul gedhene. Ing sapatine rasdksa iku. sumping lan cundhamanik (Indonesia : permata ubun-ubun. Sawise samrikta gegamaning ayuda. brahmasutra (tali brahma).

ya pahlawan sang ueghananda. Indrajit bang6t ngigit-igit atine.Heh para ras1ksa . dhesagara. bar. nr6s.. Ilangliarvan.'srtpa-va krasa s6gil'r awake sarta pulih kakurvatane. kesit pindha tlaihit. Anilatmaja tumuli ny'dmpal eipanging wr'eksa gi:dhe.-ar?p t6kane Ra' wana ng6toni yuda.'daya ngasokake salira. g6dhene lan bantdring lakune. saya suwe para ras6l<' Indrajit saatinesayarnangkAllanawakesayak6siil'Bar6ngpararas'iksa wis katon sayah-lungkrah.. lan ni:dya adus.i. Nanging kabeh j6mparing kang ng6nani Sang }{aruti ora u"u tung nlto-"ni. Kanthi pratignya .ngo rnara daktandhingi iien !". Hanuman mancolct tnenyang epanging wr6ksa. p6pindhane kaya gunung waja sinosog ing wr6ksa. Amarga rurlangsa sayah awit saka suu'ene *Jt" . Sawise adus.ra. isi sanjataning aYuda maneka warna. kehe sabrtlgada. amalga tanda-nge bang6t cukat pindha kiiat. majua ! Tandhingana iki dtttane Sang Ramaclewa. Anilatmaja banjur wiwit ngobrak-abrik tan-ran maneh karo ngare]-. akeh kang palasc.ora n6dya mulih. dijojohake marang raseksa kang wani ny6dhaki' Para rasdksa rumangsa k6bipuhan lumawan Hanuman.ru*u o* bisa ngasorake Wanaraseta".. Sumurup ana barisan ras'dksa teika. Mangkono carane Anilatmaja wola-wali mrawasa ras6ksa.llanawa si Rawana hrodha lan banittr ng|toni 1. Indrajit ng6toni yuda. ma' . ngirid wadyabala kang wis digagala.. prasasat tanpa kr6kat. sawise ngrungu pawarta patine Syaksa. putrane sang Rawana kang bang6t skti mandraguna. nganti mungsuhe iku akeh bang6't kalonge' 130 . sawadyabalane ngudani jamparing marang Anilatmaja. Hanuman methukake karo sdsumb it : . Dheweke wola-wali nye-mpal panging wreksa.candhala. Amarga saya akeh rasdksa sing ngtubut. Aja gdnti mara. Sirahe r6n aning p ang go lilt e ". clakcaosahe marang song Rantadeu'a: ntendoh stilea' Kocap kang t<aloka ing jagat Sang rajaputra Indrajit. muring-muringe Hanuman kaya diububi.ucl4 arOp dalzpotltol lan clahgatt'a ntdnl'ang thi daktundhingi.Ing sapatine Syaksa. Manarva dipr[p[ki ras6ksa. dipupuhake marang mungsuhe. Sang Baywatmaja nglayang m6nyang pi2i3v1g. nanging yen ditututi dheweke tumuli anjiog ing burr. Kretane IndraJit bang-et nggumunake apike.

cliobortg rnengko. Nanging pamrawasane para raseksa iku ora ana sing agarve busiking kulite Sang I\rarutasuta. Sang }leghananda prentah ngusung Hanuman menyang ngarsane Sri Raseksapati. njepit iga-igane.adyabalane tumuli padha mlayoni kanthi pangigitigiting ati. Indrajit jaja-llang mawinga-winga. llangkono kandhane para rasdksa. Jemparing tumanceh. Para raseksa iku padha mrawasa Sang N{arutasuta kanthi cara 11'arna-\varna. 131 . siyunge pating crclngat dawa.Rareng sltmurup rusaking wadyabalane. lrkiulu kahananing mungsuhe kaya rnangkono. ll'anara ala dtttane Raghawa ilti gauene nletna- . lakuning kreta prasasat ora ngambah bantala. la-ak clorot ! llanuman lin]pasan jemparing derring Indrajit. nanging ditogake hae. ana sing nempang Isp.Hah ! teni. dawane <rra k6na kirrira-kira. suwaralle gumerit. enggal ngetap tttrangga. nutup prpune tekan ing dhengkule. Saupama dherveke n'edya t6rus lumawan ing yuda. ora. sanq.ian raseksa sing tanpa dosa iya diprajaya". ana kang nendhang. ore dijabr-rt. I{anuntan tttnruli linepasan jenrparing Nagapasa (Walanda : slangenstrik = Indonesia : jerat trlai') kang g6dhene padha karo wit tal. Jemparing Nagapasa iku nggubed bahune l:lanuman. Nagapasa dikirigake mdsthi tatas-rantas dening kasektene Hanuntan. Salugune. sulr'arane ngumandhang ing tawang. Sumurup mungsulre kegubed ing Nagapasa lan banjur tiba. Ana sing mbithi. supaya Sang Prabu priksa yen kekuwatane Nagapasa tanpa timbang. minangka cihna yen dheweke prauyata urahalvira (pahIarvan agung) kang banget takad (Indorresia : berhati talrah). raseksa-raseksa iku sadhela-sadhela padha surak mawurahan. Karo nguman-uman Hanuman. dipateni bae rali rttt'is. endhsse clidheploh.. supaya tumuli bisa ket6mu adu-ar6p karo Fawana. Ketheh ala nistha-darna julig-culika. sumtimprtttrg. Indrajit saya ngigit-igit atine. Indrajit sau. llanuman njararr niba. Mak brug ! Hanuman tiba ing bantala. tibane Hanuman iku ora jalaran sirna kasektene dening ginubed ing Nagapasa. nringis katon untune kang landh6pe pindha bajra. Gulune ditigos. pepindhane kaya riica rvdsi pinupuh ing palu timah. kena puptrne. getihe diornbe.

Heh ratttning ras. Duta tanpa kanthi. . Sang Bayusuta diaturake marang Sang Suraripunatha (Sura = dewa. Illanaua u)ong diina mdning bae. (Kalpa : iannn. tur ki)gubdcl ing iir7t. sa- patenana !"' . ing ora pant|s manawa dituiolzake marang wanara. satindaktanduke hewan diapura. rttisthi sirna kab?g. mulane ora harsa muring marang liyan.Wanara dhustha ' candhala-julig-culika iku Mangkono ng6ndikane Sang Dasamuka.. digsura lan siya-kaniyaya. wa' nara iltu tuis mraiaya rosiksa aheh.ih. tumindah saw^nang' wenang. maksude': Raivana. koli. tzla kok ar6p Cipa-teni. nyirnahake I(ilpataru. mangsa iya ltudtr luput ing pati' Ora hena ora dheweke hudu cliprajaya.lan Par. praptane ing kadhaton.Sapraptane ing kadhaton. bangilt k"amiwelasen.Dhuh lzalza Prabu Dasawadarn ! llrtgi tuontina karsa padulea migatosak&r Dharmasastra (kitab sttci).iane"' . Tartt : wrAhsa' rc'it' Kalpataru: wit peranganing uripe jagat)"- Mangkono ature para raseksa kang ngusung Hanuman. nganti wani ngrabasa taman Udyanawana. ana rnungsuh tika ditogahe bae. suwarane gandklang n$rmandhang tawang : . Ape maneh kang nduta ahu ihi Sung Ramadewa kang bang..ksa ! Tanpa guna rrtltringira iku. sau'ise midhanget ature para rasiiksa.. Sang Mamti tumr:li mojar. Wctak'wanturrc Sang pi:eunjul jayeng prang' tiry{yt dirbe jAnAng ala. suraripunatha = Ratuning mungsuhe dela. Adoh bang|t sungsate karo 732 . dtrcwek i'*prcn.t luhur ing budi lan tansah m€mayu ayuning jagat. sanajatt atindak cligatra salru julig-culilta". panggalihe ora wdngis lan ora siya'kaniyaya mamng mung .. Ripu = mungsuh' Natha = ratu-.. ing rasa sijngit ngigit-igit. Rawana : . . Sang \Yibhisana ndulu Sang Bayulanaya kegub6d ing jirdt. mulane banjur matr-tr trarang kadange lvredha (Rawana) : .. basamuka). sabab kajabo julig-culika. Apa iya keuan leang abudi candhala.rnbrastha rJrijatta tin Katpataru. mung siii thit. kttdu diuriPi ? !".ijatha.Yayi Wibhisana ! Geneya sira ngeman tnarang uripe wana' ra iki ? ! wanara iku rak haldbu iinise hewan.Wanara ilzi. lan banget panginane marang ingsun. hawuningana ! Punilta uttjtLdiptrn \Yanaraseta ingkang ngobralz-abrik tsntan Asoka (Asokau'ano).Sinuwun. Duta bot'dn hengiig dipun-prajay a.

mdsttti di_ tampa hanthi rdnaning panggalih. Ya amarga kitaman j6mparing iku leang njalari patine Tathaka.i. Yojanabahu (Drighabahu). pittindhone haya rnawa so/iro Himau'an. mulane 1. bangsat-kZparat monyet digsura ting_ gal tata ! Kowe ngahu dadi duta. rayine Sang Raghuptttra.a.. aja ntelik ttarbeking liyan. : rajobrana. kalis ing sombekala tansc. (Katta = napslt esn1o. Ai. (Dharma = panggawe luhur. yen nengi)nalte ivtha aran ntaclt.ra. aja njalari kowe tlarbe rasa sdngit ngigit-igit marang panjOn'dngane.nclra pepintlhune kqyo so. Pranyata luhur tindake Sang Ramadewa. ora bakal l€nggana nlanawa lzoajalt n'tontitran. pangandikane : . dhuwit). I\{arica lan Wiradha. Alg. Irlanawa haro Sang Roghawa lan l{apinclro Sugritua. Dhanurdhara : lValanda : boogschutter : Jawa : satriva ahli nj€mparing pinunjut).. ora hono ora howe mOsthi tansah kasinungan dharma.ia gompang nzuring. ldpasing bucline nyrantbahi bart'ana. Kang ltasusra ing 7'cgaf Sang Laksmana.Sang Raghuttama iku dhanurdhara tanpa tandhing ing jagat. kama.. nOdya mrajaya marang Sang Ramadewa. .Hah. artha. . howe kang tansah nguja angltara-murlta.tantane ngg'eclhckna prmitran. netrane mrababak abang.. Sanajan akeh gegddhuging wadya_ balamu sing sirna dening sang Ramadewa. nuruti diirehging ati . Rawana saya muntab panggalihe. sabab wadyabalamu kang dipoteni ileu padha awatak ala.GAdhe bAbathene wong ntAntitran. k[. nanging leabeh pakartimu ora I 133 .. KaraDusana. clene . ngolanti seneng lan tunffam-ayi)tn. Panjindngane kagungan j\mparing kang papindhane laaya Kalamrityu (Walanda : de god des Doods : Jawa : deuaning pati).en ltowe mentitran karo priyagung loro iltu mestlti tansal.tha. polatane nj6nggur6ng m6m6deni.rzrip ihtt ttTotlawa nggedheltalte kama aran nistha. A.to_ howe nungkul karananing atis ntarang sang Ramaclewa.h ltarahayon. luhur ing budi lan sudira ing rana.. tttabuhan b€cih)".lan ngumbar hAhar|pan". mOnitrana dra. atintu di sabor-sarelt lan ldmbah ntanah. g 0 I ah -gA hh ing j ag a t ". antarga panjinOngane mbrastha rasikss candhala angkara-murka kang d ad i l-e 6 thb lzi n g b u m i. Itlidhangiit t6t6mbungane Sang Bayutanaya sing isine nggunggUng kaluwihane Sang Raghuttamo. G6dhening /ras6'h_ tene Sang Roghuu'a lan Song Kap.Il'lanawa ltorue hapengin ngalarni raltoyu-bcsrrl. Deui Sinta ofarna bali marang Sang Ramadeua.

re Sang Dasawadana. Korue ngrusalt tartnningstut Udyauarvana. Apa ora asoring asor ? ! Saparipurnaning ngindika. hajaba ringtzih. halalte ltaro si Rorna anlorga soho cilihing atine. raselisi tur tanpa teantlti. angger w|nfi murtgstth. Hanuman kang olehe ngad€g aj6'g mbr6gagah kanthi polatan panggah'ora owah. battgsat-lteporat ! Ge' dhe banget closane si Rarna salta panggauene liartg sirturttttg clening watalte siya-haniy'ayQ. Dheweke ora bakal ka' soran soltpanw pdrang-tandhing lumau:an si Ronta. iltu asipat u'aclon. Song Bali. o ra alandh dsq n hanyatan. .io. sany.gunggungn'tlt ntlt tlg oclh| tlhasor lta bar g e tlt o/.ani nolih buri. rtctrtgirtg pattg' ? Rama nttntala mraiaya. . Pancen utis clacli tcatok-lage1'arte si l'larica. Kajaba saka iktt. dhewelze ihu cacad jasntoni pincang.r'c si 51'aksa hn rqsAltsa pirang-pirartg. padha bae karo t?7raLL:asa mung suh hang mbineri logi nendro.Laksntona. ntrajaya rnal:l-Lluk hang tanpa daYa". hla Laong nalilto samana Song Bali lagi perang-tantlhing ltrnmruan aclhine. Apa nrurtgliotto iltrt tirtdakirrg cluta ? Ruhtf pituttlang duta 6ndi kong hotunrt !". ge'nti mojar : . sing pantese kudtt diu'elasi. hla holt 1'a clipateni. Si Tathaka. hla ralt jemparinge si Ranu ora bisa natoni dhadhane tbrus-tembtts ing rualikate.-lrl ft n r'.Kowe nggunggutlg ltaluu'iltorte si Ronta. omarga si \Yiradha clikroyole dening si Rartta . Alie)riparing mungsuh $orano nglimpe. hla koh si kaya tindake duta. Ngobrah'abrik tamanmu ilzu cataning duta kang haya aku. Saupartm sabtio.tyo raslksa. ora u..atane pancen ora sahti. si Ranw bisane nibmporing Snng Bali (Sttbali) nganti kdna ihtt rah omarga nglimpe.. holis ing rasa u'elss. Olehe osor ing yuda lan nganti tunteka ing pati. Si Nlarica. lYruhanamu ! Altu iki duta kang tinanggdnah ngupaya lan niimoni DewiSita. Sanyatane para roseleso hartg cliprajata dertittg si Roilc iltu kang akeh-aleeh ras?ksa jirih-ringkih ingah'ingih rvxli g€tih. Raseltsa si Yojanabaltu (Drgabahu). lan dlatttaltaning siliile tunlopah ing wit-ruitan.Si \Yiradha rasbhsa hang lumaltu saratlo epeh-epehing ta' ngane tuntapah ing l6nzah. nyirnahakg kalpataru /an parijatlta. sawijining rekadaya supaya kang dakgoleki bi' L34 . anrurgtt aku ngobrak-abrik tarnan Asokawana lan rnroj. iltu poncen tealebu pahlaruan.Kowe ngarani pakartiku ora lzaya pakartine cluta. V'o.. enggal-enggol lttrrtat'tr nggenclring sipat-huping.. leaya hiclartg sttl?Tltrup ttTocor^t. apaclerte rrlro.

sa lebtintu.rka) : Sawiiini.. clihempit ing canglelaltan. enggal talenana lan qrut-erutdn sing leOncing. t6mbungan alus lan olehe ngucapake kanthi alon.. supaya bisa leasittungan Ltmur darua lan widada dadi Ratu ana ing lingtza. baniur buntute obongOn"' . aia nganti pautlayan karo Sang Ramaclewa. kajaba amustaka 10. cli sabar-sat'eh l6ntbahmanah tindalt-tandulltzu.lllau koue mratelakahe. Sapa sing durung tau ngrungu bab ihu ?!" (Kang dikar6pake . amarga manawa pinuju tirvikrama. Sang Ramadewq luhurna. nganti agawe njar6m panggalihe Sang Rawana.. clur'ndahan ona rnahltluh 16ngake tbka. nanging surasane p6dhes bangdt. mulane ap6parab \I'INGSAttdafiU. bahttne rong puluh).Heh para rasOhsa ! Supaya aia nginti kAbanjur saya ngandhar-andhar angbndhukur gunAme monyet ilzi. Illakhlul: ihtt atangan akeh lraya yu)ru. coba rungohna !" (Caritane Ilanuman ing ngisor iki salugune ny6rnoni (Indonesia : rnenvindir) marang Sang Dasarrr'.". Awit saka iku Sang Rawana tumuli dhawuh : . Awit saka il?..deiine Sang Bali. Ittahitluk candhala lzang nAdya ngrubeda ileu dicek?l. atnargo kabeh iltu padlrc nggapgglt altu sairone aleu lagi mbudidaya ngupaya dununge l)ewi Sit'.atangan akeh kaya yuyu" iku ora liya ya Sang Dasamuka. t6g6se . . (ll'lasandhya: ll/a-lsnda:lret gebed in de morgenschemering opzeggen : Inclonesia : mengucaphan seinbahyang fajar).Se^ndika. ngrttbeda nnrang hang lagi nianungliu puia. slnditea /" N'Iangkono ature para rasiiksa karo padha ngad6g.u.si Syalisa lan ras?hsa liya-liyane. yen Sang Bali ihu sanyatane ora saleti. klikaning wit lan barang-barang tipis liya-liyane InA 135 .isambat nyuwun urip.hane Sang Anilatmaja iku sanajan binungkus ing t6. nagara Ldngha mdsthi lAbur-tumpur. derui Sita anggAp?n leaya dewamu. nyOntbaha nnrang panj)nlehgane. aturna bali tnarang Sang Ragl-ttrltutra.ng tlina ntb\nAri Sang Bali /ogi masandhya m€' cipta ntunAmbah marttng Jaruata. Kand. ABAHU 20. banjur padha mblObdd buntute Hanuman sarana alang-alang garing. Kowe clokcritani. kanthi aprajanii nddya nungkul lan ngestoleahe sadhatuuhe. Alttt nfajal'c . llanowa horue nganti pasulayan lt'aro Sang Ramadeu'a. howe sawidyabalamu lzabeh mAsthi sirna-g?mpang tumpes'tapis tanpa sisa". bang|t anggonku asung pamrayoga t?'tarang koue. satAmah dhewetze jOrit-j€rit ai.

Tanpa rasa was-sum6lang. para ras6ksi pating jlOrit karo mlayu rrrrana-mrene as6sambat. Bar6ng pambl6b6de wis rampung. b6l ! Buntute Hannman disumOd nganti pirang-pirang panggonan. kukuse kang mulEk-kumdlun pdpindhane rambuting sirahe Kalarnr6tyu kang ngombak banyu. Sang Bayuputra tumuli m6sat-mumbul ing g6gana.pang mumbe.nan banjur-4isiram taila (\\'alanda : sesamolie = Indonesia : minyak bijan). ora ana kang kliwatan. Abure Hanuman katon kaya bumi kobar nglayang ing akasa. Sang Anilatmaja tumuli tiwi krama. dumunung ana ing sadhuwure Antahpura (Walanda : vrouwenvertrek = Jawa : kaputren) kang tanpa timbang endah-penine. sumurup para rasGksa padha bingung pating bilulung. buntute Hanu. padha pating. Suyasa-suyasa kancana kang saka-sakane pinatik manik-nawa-r6tna padha brastha. Soroting g6ni p6pindhane kaya ilate Kalamr'dtyu. Sang Bayutarurya ndulu mangisor. BAl. Sumurup kahanan mangkono iku para ras6ksa-ras6ksi bang6t giris-mirising atine. Sawise mangkor-ro. suwarane gurruubug ngg6girisi. tanpa darbe rasa rv6las padha nyum6d buntute Hanuman. sat6mah Nagapasa kang nggub6d salirane tatas-rantas dadi satus. para ras6ksa kang ny6t<Gt suluh banjur maju b6bar6ngan.yl6rit rame.kang gan. Puri Tripura katon murub pindha binasmi dening Bathara Iswara (Bathara Siwah). nganti kabeh suyasa ing kukuban kadhaton LGngka padha k6tiban clahana. akeh kang padha k6puyuh-puyuh. Ing kabetr keblat prasasat k6b6kan g6ni muiadmulad pindha tin6mpuh ing l{alamr6tyu (Walanda : de god des Doods = Indonesia : dewa I\{aui). Para apsari padha wa136 . NIak j6ngg6l6g ! sanalika gEclhening awake pindha gunung l\ileru. buntute llanuman kaya ingububan. ditaleni sings6t sarana barang s6mb6t 196gombalan). b6l. njalari mul6k kum6luning l6bu. Jalaran kGtiyup ing sindhung-rirvut bayu-bajra. Sang Pawanaputra banjur nglayang-nglayang ing g6gana karo wola-wali nibakake g6ni. g6nine murubmulad prasasat sundhul ing wiyat. Sasirnane Nagapasa. Sawise kaputren kobar. saya mulad-mulad umbe. Bar6ng buntute wis murub. kobar b6bar6ngan. Kadhaton sapandhapane uga kobar. g6nine murub makantar-kantar pindha Kalagni (Walanda : het vuur van een Doodsgod = Indonesia : api dewa Maut). sanalika banjur ana angin g6dhe sumiyut bang6t bant6re.

agawe giris-mirise iwak-iwak lan para naga. abure mangalor. Hanuman sorvan Dewi Sita maneh. kagarva saka bang6ting gumun-ngungune. Saoncate saka ngarsane Dewi Sita.Dheu'eke mOsthi oleh gaue". RA\{A NGIRID WADYAIiALA NIENYANG LBNGKA. Sang Parvanasuta nyaritakake kabeh kang dialami sajrone ana ing L6ngka.. Ana ing akasa Sang Bayttputra tiwikrama. banyttne katon b6ning nyarong akinclong-kinclong kaya kaca. njalari anane angin g6dhe. n6dya bali m6nyang I\{alyawan' 86. KaSeh tlaga ing kukuhan kaclhaton L6ngka bambinge padha pinatik candrakanta. nanging saiki bamhinge padha jugrug. Anggada-NilaJambawan padha m6thukake tttmurune Sang Anilatmaja saka g6gana karo ngudarasa : .yang-wuyungan apoyang'paying sumurup ing ng6'ndi-6ndi ana g6ni. sawise niyup ing bantala. rikating abttre padha karo kBclaping cipta. 137 . i\{angkonc kaltanane kutha-krajan Ltngka kang kobar dening dahana Sawise nggawe kobare kulha-krajan L6ngka. PonjAnAngane isih sug)ng". Anggada-NilaJambawan tansah padha ndomblong. samodra kocak mangombak-ombak pinclha kin6bur..Aku kOtOnrrr Dewi Sita cna ing L?nglta. Amarga saka suwene mlayu mrana-mrene. . abure Sang Anilatmaja wis t6kan ing papan-padunungane kanca-kancane kang padha ng6nteni ana ing pasisir. banyune asat ngg6reng kaislrp dening panasing g6ni. sindhung-riwut sumiyut agawe kagete para dewa kang nalika samana lagi cangkrama ana ing antariksa. Sang Bayuputra banjur napak jttmant&ra. para apsari akeh kang sayah-lungkrah alake. tlangkono kandhar-re Hanuman. arvake dadi sagunung anakan g6dheng. KANDHAG TNG VIIUKIR I\. Kanthi wola-wali nuduhake j6mparing kang tumanc6p ana ing pupune. Sajrone ngrungokake caritane Sang Pawanasuta. pamitan. Saka bant6ring abure. lan t6ianriuran ing sakub6ngd tlaga pacll-ra garing makingking. Lagi sak6dhep netra.{AHBNDRA. paclha gondhelan tapihing cethine karo as6sambat.

Hanuman sakanca' ne kang duntng mulih. Sang Narendraputra llatna pdpindhane kaya priksa iiwaning ltOkasih.ITAI\'IANI kang bisa nganakake sawamaning p6penginane wong kang darbe panyuwun". permata rnahkota = Jawa : cundhamanik).-. Hanuman sakancane tumuli padha budhal ninggal pasisir.gekbaniurhaPriYe .Wis ayo nd. manolL'a Deui Sita nyata ana ing LAngka". yen nt|ngko diaturi prihsa. Nalika prikm cundhamanik ag6m6 Sang }4aithili.. Durung nganti rampung ng6ndikane Sang rajaputra Raghawa. X'lanawa Hanuman saksncane uga ora oleh gawe. Mangkono pangal6mbanane Sang F:ghuttama. sirna sungkawane.ang budhal.. kapengin ngrungokake ature Hanuman marang Sang Ramadewa. mangulon lan kang nnngetan.Yayi Lahsmana lan Su' griwa ! Kapriye bahal kawusanane prakara iki ?! Dutaningsun kang lurnaku mnngalor. Mangkono kandhane Sang Bayuputra ing sarampunging caritane. ing sadalan<lalan padha r6rasan mangkene : . Kanthi gambiraning ati amarga dinuta bisa mrantasi. para wadyabala wanara kang nalika samana lagi pating p6tnangkrong ana ing wit-witan. ]'arku si Satabali. (Cin' 138 . bah mAnyang It'4alyawan ! M6sthi' ne'ahu sahanca iki diar|p-arip bangit dening Sang raiaputm Ra' mad)wa". Lakune g& gancangan kaya dibalangake. ny6mbah.llfendah suka-r|naning panggalihe Song raiaputro Ramadewa.. Pangandikane Sang Ramadewa : . Sang Ramadewa lagi imbal wacaha karo Laksmana lan Kapindra Sugrirva. ora oleh garue. ". Kocap kang pinarak ana ing pasanggrahan l''Ialyawan. Illung kari duta kang lumaku mangidul.Auilatmaja duta pinunjul. k6saru sowane Hanuman dumrojog tanpa larapanSumurup Hanuman t6ka lan manjing ing pasanggrahan. p6pindhane kaya CII. . ny6dhak marang Sang Ramabhadra.. sana' lika lipur panggalihe. Hanuman maju. padha gumrudug milu lunldbu pasanggrahan... (Cudanrani = Walanda : kruinjuweel = lndonesia : permata ubun' ubun. Susena /an Winata padha mulih ngl?nthung. banjur ngaturake cudamani lan nawala saka Sang Maithili.

L'njukan maneka warni ingttang edi-mirasa. Sawise ngiling-ilingi cundhamanik sawatara suwene.aruula hados nggambarak|n raosing panggalih paduba. xnaliha kat6tangi s6dhih-kingkining manah kawula dening raos on6ng nawung brangta. ngantos dumuginipun manjanma ingkang kaping sapta. Pm) p|paring paduha punika.Adhuh.. suglng paduha botdn kapirOng.tamani = Walanda : edelgesteente dat alles geeft wat men wenscht = Indonesia : permata yang'dapat mengadakan segala keinginan orang). BotOn wont|n sones pOl\nging cipta hawula. Illugi wcnt€na kapar)nging panggalih paduka /rarso nupihsa (maos) s\rat kawula punilta. in liefde gloed ontstoken = Indonesia : kusut pikiran. amargi sampun lami boftn su' m|rOp paduha". Ciptaning manah kauula bot€n wontdn sanes. Il[anawi ltawula ningali singsim (ngoko : ali-ali. sahu cundhamanik punika rrLinangka l€lintunipun badan kawula marale saha mangastuti poda padilta. Rumiyin (biyen). Sau'arnining pApiringan ingltang ngr\sApak|n. ittghang ungefipun ntinanglte ciltnc on6nging manah kawula. mabuk asmara). mangkene unine . saha s|tya'bateti kawula dhat)ng padulza.ulo honjuk ing pado paCuha Prabu. . Kadospundi sag4d lzawula gadhah nta' nah tOguh-xntosa saho gambira.SOmboh kart. Nantung paduha ingkang kawula hawulani. hathah sangAt sAhar inghong nAdhAng m|krok mbabar ganda amrik ntinging. Itfanjing ing latu murub mangaladalad utaui sorono njAgur ing santodra ingkang minangha margini' pun pOcating jiwa hau. Sri Narpati Ramadewa ! Wont)na kapar6ng paduha karsa mriltsani tangis kawula. Ing tantan papan lzawula dipun-tawan. bot6n won' 139 . . krama : sdsupe. diwaos sinuksmeng wardaya. bot|n wontin pr|lunipun leauula l|stantun g6nng.. sapunika bot\n wontin inghang pinanggih malih. leajau'i namung tansoh hapengin p7iah.Sada-r'o kasAnOngan lan Lzanihmatan ingkang dult runtiyin sampun kauula raosakOn.. ngimungakOn dhating paduka. saha pawartos paduka inggih botOn wont1n.ula. ntanawi tansah nawung sungkau:a tonpa **anasa ?". nanging puniho boftn sagOd dados usada panglipuring onOng kawula. sadaya oncenoncen slkar ingkang arum ngambar-ambar. tanpa guna tumrap Txaytula. . Sang rajaputra Raghawa banjr. Brangta = branta = \\ialanda : verward.u mhukak layang kang saka Sang Maithili. Wondene singsim utawi kalpika pOparing padulto. nangangg|p l.

.a. llakat?n puniha u'olti1run karuula pisati ltalil'att poduha.Sfrrrrruun.ula clhat?ng paduha.t6n ingkang sag\d kbbAt ing gulu hau'ttls". N a I ih a ntA n t as LLt inluto h a cl i1t tr n'. podulza sohlangkung bbda.t ngatttos podulto tidha' tirlha anclon yttda ltunttrttg clhatdng L0nglt.Sau.l nntlya.un sett'tt J llanarci ltart'ulo hapar1ng ngoturi pantral'ogi dhat|ng padil:a. p ( lt d tt ). sampun ngantos paduka tansah nglihsanani panyuu'ttn hawula. hatuintbulmn raos susah irtglzong nondhls ing tOl?nging manah.Pangai6ng-ai6ng saha panyuu'rtn ha'rulo. Mangkono surasaning layange Dewi Sita. . sajrone maca 740 . boclltt' priltsa pLtttapa padilea ? Pongalartrun ltauula inghuttg sahlangkrotg ltau:los-arsa tt.ontin ing towananilttt.a rttituruti patl\'uwLtn ltawula (natiba haruula nyuwLtn cliltun-c1pAngolt|n ltidang h€n' cana).cl au ok lih sanzi ngalanti sulru-r|na ingkang tanpa upattti ag|ngipttn. Satttpt . Kautttla sanlpun ntangr/tos p€l0ngins panggalih ltoclulta. tlutL. supaclos enggal k0gayuh ancas paduka".DhatOng caranipttn apOltasihan (lnclonesia : bercurnbtt-ctgrtbuan). inghang l:qu'ulo bot?n nru' ngr|tos ltadospttndi badhe lncladosanipun ing. . Amarga saka bang6te kasok t6sna lan on6nge marang Sang Dewi.arnining ltasAn\ngan saha haniltmatan bot|n kirartg. Kau'ula punika namung abdi. -\4/6/onftri' strngltawa punilta bot|n wont|n poedahipun. ttlltntpttttg kawula tahsih gdsang.ng pactuha liursa ttuttuntin rqu. tortpo girla". t?rnbe. ngestokok?n saday a d hawuh p aduka". rn\ngsah. Rquana puniko saklattgkung artgkara' nturlea..tth ihg L7ngko. PtttOking nwnah miwah luh inghang sampltrt suntintpan ing ntorong ninanglto cil"rnaning onqng lruwula.' o sn'tarogo t t1o ). p adu ka sa tl1p tt tl rtt tu t t 1t u n i ". hlanaui lruwula ing t|ntbe kapanggih malih kaliyan paduka. badhe tansah nOt|pi kuwaiibanipun abdi. botdn uontin sanesiptnt nrulih ingkartg ntinanglto pahurnrutan lrangge nfiagekok?n ratult pacluha.. aLuit saleing liadule tr€sna paciuka dhat|ng hawula.. tt'tugi rL'ont?na napai. satttpLttl ngantos paduka ngl?lontur sttngltarua. ltolis ing panclant. Nomung ntanah slclhih-htngltin dening kanclltuhan brangta pasugatan ha' u.lllanawi paduka ngrau:ul'ri ltaLuula.. Dhat|ng katnasastra (Wolanda : leerboeh cler liefde = Inclonesia : buktt pelajaran percirttaart : Jott'o : loyang I . h att' u a k €k a. ialaran padul. supaclos sagdd atci-tnurni panggalifi paduka.

Srdngenge wis surup. awart ginanti w6ngi. Sang Raghawa sare ak6kadhar ana ing sikile gttnung Mahen' dra alemek godhorrg garing. kagawa saha akehe k6mbang kang nddhGng m6kal mbabar sari. ing wayah bOrrgi on6nging panggalihe Sang Raghawa marang Sang I\laithili saya ngranuhi. Ngnrngu ng6ndikane kadange wr6dha mangkono iku. tansah s6dhih-kingkin dening rlawttng asmara. tanpa. Langite padhang suntilale tanpa mega. mulane banjur ng6ndika marang Sang ari mangkene : . Namung paduka ingkang dipun-ajdng-aj|ng dening jagat sag\d mbrastha sadayo 147 . Kang ginalih ora liya mung Sang l\{aithili.irotanta Raghuputra. (A = ora.. arti sebenarnya : tidak berbadan). katon sumunar endah ana ir"rg Udayadri (ardi Uclaya) kawistara kaya kapengin sttmttrup sipating asli Sang Raghawa kang bang6t nggatekake marang karaharjaning jagat. dudu. nanging panjOn€nganingsun wola-uqli friksa kilat cumlorot kaya jintporinge Sang Hyang Anangga". Paduha puniha minangha pangayomoning jagat. yen sumambung t6mbung apurwa aksara swara malih : an. Nanging rrganti lingsir w6ngi panj6n6ngane ora bisa sare. mandamaruta rinasa kaya g6nine Sang Hyang Anangga kang njalari kobaring ati. Illanungsa leang logi ngalami sddhih-bingkin amarga pisah haro h|hasih. apa hae kang hoton sumunar ana ing gdgana ?! Panduganingsun. tinur-rggon Laksmana. W6ngi iku.Yayi Lalesmana ! )lara waspadahna. kae saniatane Song llyang Anangga. lYujude ha-ta panah. Awit saka iku. Luarnane endah. amarga ora ana barang l'. Sang Raghawa kttwur panggalihe. Anangga = tanpa awak. linali-lali datan bisa lali. m?sthi kontaha lzdtaman sanjatane Sang Hyang Anangga. R6mbulan ndhadhari. p)pundhen leawula ! Iltugi paduka sampun ngontos k|hjing ngl)lantur panggalih ondng. Nalika maspadakake r6mlrulan.makhluk kang nGdh6ng on6ng amarga pisah karo k6kasih. Ing ng6ndi-6ndi katon asri.Dhuh Sang u. maksude: asmara).. rasanitrg panggalihe kaya wong kinunjara.ang katon sing bisa asung pangliptu. Angga = awak. eigenlijk : lichaamloos = Indonesia : cinta-asmara. p6pindhane kaya rvanita kang wis ngadi raga nOclya m6thukake t6kane priya kang dikawulani. Laksmana kang bang6t l6pas ing budi tumuli matur asung panglipur': . tanpa wujud. atine manungsa kang lagi pisalr karo k6kasih iya banjur milu p0t6ng. (Anangga = Walanda : liefde. malah saya katon r-rgalela. Ing ng6ncli-6ndi katon p0t6ng.

p6pindhane kaya para wanudya kang wis ngadi busana ngr6ngga salira. manuk oceh-ocehan lan manuk jiwa-jiwa (Indonesia : burung dewata). Saka ing lambung gunung Mahendra Sang Ramadewa sawadyabalane tumurun mangidul. gunung llahendra ngaddg mbrdgagah ana ing sac6dhake pasisir. Ad6ge gunung N{ahendra. p6pindhane tlaga iku kaya asung pisungsung tunjung marang panjdn0ngane. Sawise wola-wali r. nasak g6gnimtrulan nrajang wadlias-parang. puncake prasasat sundhul arviyat. s6sotya maneka warna. kat6tangi on6nge Sang Raghut' tama marang Sang Maithili. Wit-witan ing gunung Alahendra maneka warna. dituduhi dening Hanuman. mangisore t6kan ing dhasaring bumi. agawe s6n6nging atilrt' para wanara.rnung anakan g6dhene padha nySmpyok dharatan. banjur mencok ngrubung k6mbang tunjung ngalap sarine. sajak kaya rumEksa samodra. sat6mah banyu samodra ora bisa munggah. m6nyang pasisir.Laksmana sarta sagung wadyabala tvilnara ngaso sawatara suwene ana ing lambung gunung Ivlahendra iring kidul. kabeh mb6n6ri lagi mbiy6t wohe. pura L6ngka. dumunung ana ing sat6pining samodra ngungkang banyu. bang6t asri anglam-lami. Saka dhuwure gunung iku. Ktmbang-kdmbang ing ardi Mahendra katon pating plolok nddhGng m6krok mbabar ganda. Akeh kombang mibdrak6kit6r. Iakune wadyabala wanara t6kan ing gunung X{ahendra. Sang Rama . rantiyungtum6lung kangsrah ing l6mah. Amarga saka akehe wit kalpawr6ksa (kalpataru). para wanara bang6t suka amarwata suta sumurup aluning samodra sagunung-g'. Sapraptane ing pasisir. Saka kcnc. katon lamat-larnat. suwarane gumuruh rame kaya mbagekake marang ra- 142 . Ndulu kahanan mangkono iku. n6dya m6thuk lan asung pasugatan rnarang Sang Raghawa. nganti 6pang-6pange padha . Gunung Xlahendra iku kahanane asri kaya ardi N{eru. kahanane wukir Mahendra prasasat ora beda karo Kaindran.Lakune wadyabala wanara rikat kaya dibalangake. Pata wanara padha nlawarrg mangidul maspadakake pura Ldngka. kadhatone Rawana. Ana ing lambung gunung Mahendra Sang Raghuttama priksa tlaga keb6kan tunjung.nunggah gunung dhuwur mudhun jurang-c&ung. Amarga nguwatirake jagat (dharatan) k6bl6bdk banyune samodra.

ing pasisire samodra ana gunung loro jejef padha gddhene. iku p6pindhane k6mb6n (tutup susu) kang mlorod. alon. isi s6sotya-manik-nawa r6tna lan candrakanta. Suraloka (kahyangan) kalah endah karo samodra. ngalami bungah-susah tansah gilir-gumanti. padha bund6ring wujude. iku p6pindhane k6mbang kang dipisungsungake dening alun marang Sang Ramadewa. kalah sakti karo Nagabumi. Ya Nagabumi iku kang minangka pangayomane Pr6thiwi. sawarnaning s6sotya-manik-nawa-r6tna lan candrakanta minangka 16r6nggane. mahanani rasa Manda-maruta (Indonesia : angin sepoi-sepoi basa) sumilir s6g6r-any6s ny6n6ngake. Samodra k6na dipOpindhakake gunung Himawan (apuncak akeh). (Candrakanta = Walanda : fabelachtige steen. padha dhuwure.. Umpluk-urnpluking banyu samodra putih m6mplak warnane. ana sing dadi padunungane ula naga kang g6dhene kagilagila. Sawdneh gunung ing sajroning samodra. rnustahil adanya) yang berkilau dan melcleh dibawah sinar bulan). Nanging tumrap L43 . Samodra iku kajaba akeh bang6t iwake g6dhe-crlik marieka warna.aja tansah nggr8sahng6sah samangsa lagi nandhang susah. die in de maneschijn glanst en smelt = Indonesia : permata dalam dongeng (hanya khayal. alune hang g6dhe-g6ahe p6pindhaning puncak-puncake. Ing sajrone samodra tin6mu ana gunung kang guwa-guwane di6nggoni baya lan ula. Ing antarane gunung loro iku kanggo dalan ilining banyu. Aluning samodra iku ana kang cilik prasasat mung sal6ng6n g6dhene. minangka tandhaning pakurmatan marang panj6nArgane olehe n6dya nyirnakake l6l6th6king bumi g6lah-g6lahing jagat. p6pindhane kaya ngambung gunung kang ingupamakake susune pr6thiwi iku. Kajaba gunung l\Iahendra kang wis kas6but ing dhuwur. lan ana sing g6dhe nganti sagunung anakan dhuwure. Waraha (celeng) kang muncule ing w6ktu kiyamat. Makhluk (kewan) warna loro iku pGpindhane kaya rum6ksa r6r6ngganing samodra kang awujud sGsotyamanik-nawa-r6tna lan candrakanta. yaiku kang sok diarani Nagabumi. Samodra iku ing s6mu kaya asung p6peling marang para manungsa . Gunung loro iku p6pindhane susune pr6thiwi. Iku p6pindhane uriping manungsa kang ora aj6g kahanane. Alun kang wola-wali ndmpuh (ny6mpyok). lan aja awatak ngenak-enak manawa lagi ngalami urip kapenak".wuhe Sang Raghuttama.

. \vaspane Sang Raghawa tansah marall'a!'an akeh tulisane kang ilang' kdbus6k dl-rang tiba ing fuyu. dalasan wananipun pi' ntbasttti singa iAii . Ature Laksmana agawe lfuaning panggalihe Sang Ramade' Sang. Sang Raghuputra tanggap ing sasmita' nim' rang Kapindra Sugriwa.*rt" ns rgubuii lat'u ntatua punika. iot"it" pu"jO"a"gu.1rrf i l-ol:smana' nlrenea ! Tulisane tttlisatt kang h|busdlt ilang. saliranip-ttn lzurtt-ahirtg' Sanaja^n n6tya bot€n suda. Sawise kabeh ianeo* minangka sasmita budhaling wadyabala. ^^i" (N6mbang = Kawi : nabuh)' 1.ocluita.'dusti.. ing padoning netra' siyang-'Jaltt tansah nTuwun' Jalaran bot|n makat|na' k€ltu' harsa rlltal"tar.Inghang ntinagka panutuping s|rat LGng' tutttttntp. *ugi paclttha harsaa tumunt|n praia [6ngka" ' wodyabata u)anam ngrabasa nolih ma' Sarampunging ature Hanur^ran."u". prajapaduha dipun'tawan singa' Kdkasih pi.jt.rel . Tttlungarta irtgsttn.b ntulacl'ntulacl san "."ta"-ul1 ing r'*'as1la."u. hapril'e unine &' iki. ttuton bingar pasuryane' paduhallaruti puni' lruluuningana ! tvl|ngsah matttr mangkene : .t punika' s)k wastrta padnln.n tutt'ttlt irrg haltang trtbolt ttgatttri p.i.o... t'6nglia p€pindhani' lta ltenging dipun-t'.r'paniniot'6" singa. *i"u" pandhOtittaning won' iontin ing LOngka' p€piiclnattipun latu mawa m6ngangah1' bayu' sindhung-rirvut clene padtika hengin'g clipun-ttpatnekak|n sat€ntalt lattt ntawa la' .a. Laksmana sattlpltn pamas Ragltou. hawttninp'ana ! Isirtipun s|rat lttrttilta ingltan^g icsl k|bu' clul:a waos snc/c1. Sawise Laksmana tutnuli maju ny6dhaki Sang Raghawa' banjur matur : "Kahang' nrriksani narvala sak6plasan.. Sang Kapindra yuda ngta' bali kabeh wanara didharvuh: tata-tata' siyaga andon wanara kumpul' Sang Baywat' .. layang ihi ana kang . Pangui€ng' LLtltnging wadana sah'a nrunising ngirid ajtngipun Sang llloioint'i.Rof i paclulto Sang ltttstunaning n-amttng paclulta ingkang tansah gumantung lrtnniirrri's ninAn kttng. nttb:" wont\n s€ratanipt. praja L6ngka..44 iarioins .mili' tarkaIayang. " X{angkono ng6ndikane Sang R'aghawa karo ngiling-ilingi nawala. a:lu Sri Janahatntaja sa.. learsaa kat'..

A'ture Laksmana njalari l6r6ming panggalihe Seng sat6mah panj6n6ngane banjur bisa sare' 8?. dhomas (800) cai*an"ir. lunlguh maUu"fun ana ing bangsal pasewak-an LGngka (ing p"afr"iLgrrl sin6but : Ngal6ngka).. dh6m6n atindak rusuh-sling- kuh.""gt". Para ras6ksa iku padha s6tya-bakti padha seba kangiap pungu*ulane marang gustine. ora worsuh.ronih tir hawula' 1 Raghawa' . digsura wuta ing"r"Uiritq tapi laku utama. arnb6k g6dhag-g6- ifrig aaigo"g-gunGndhung. *.g miko. bot6n awit saking ."w\itroriig atur hiwula punilea. pinDasa'rvadan". Iagi budhal saka dal6m Kapatihan m6nyang sawangiif"n (paservakan). awatak mutatuli siya-kaniyaya..ataiyan ing L6ngka luwih dening j6mbar agilargilar. .isihesukwisnraewu-ewuras6k.. parandene ras6ksa kang t6ka lan manisih tansah ndlidir bae. ya Sang Rawana il"f. \yingsatibahu).marang gustine' Wadyabala -nanastha iku ag6golongan." pa6tr iahfu gQ6dhuge (Indonesia : pemukanya)' gunggung-kumpule kabehanamayuta. .a"a. ing dina iku (Dasa.tehize golongane lh3we. sa kang R'\N4A NAIvIPA PASLTV/ITANE WIBHISANA' I\{ar6ngidinaAnggaraKasih.".mulanelakuningbarisendlidirkaya ilining banjir. putus ing babagan undhang-undhang panangpaprentahan. para rasaksa iku racake padha wasis ulah galaring baris. didherekake para wadyabala kang ing ung. ialaran sinurung dening pin' sih-tr1sna dhatdng kadang wr.yep ta psnga' ingleang adamOl r€tuning bawana' Bot|n mungguh yonmning iagat ngantoi ngtOtantur sungkawa dening kandhuhan ." r6naning panggalihe ratune. pindha samoclra. t6ral6ladiLannggawesdn6ngekangdikawulani'mulaneoranguciwarriolehepadhanindakakektrwajibaneabdikinasih.r**gun" padha iraton s6mbada gagah-prakosa' w6ruh gat -un?guh kang prayoga ditrapake.i.dha. gapurane kang ngedab-edabi p6pindhaning 145 . Dasagriwa' ^Dasawaktra' Lungguhe para ras6ksa iku miturut popangkatane.- Du*tyu' Dasasirsa.yuta.Cacade. kalis ing rasa w6las-asih. ruoni ing luPut u'6di ing b|n?r' NalikaSananaSangNindyamantriPrahasthakangkasusra lan surasakti mandraguna. para ras6ksa iku s6nGng agawe r6tuning jagat.

kang elok alangka anane lan aneh-nyleneh wujude ora karulvan kehe. Ana pahlawan kang sugih pangalaman ing babagan jaran. asung pisungsung jaran sing bant6ring playune pindha cloroting j6mparing.- meneritna tamu yang akan menghadap raja). iku pisungsunge pahlawan sakti kang l6bda marang Hastisiksa (Walanda : olifantenkennis = Indonesia : pengetahuan tentang gajah). padha lungguh mabukuh ngdnteni miyose ra146 . yaiku awujud singa. ditata ana ing sajaban gapura. Para kawula ras6ksa kang n6dya seba. kang lagi padha leren ana ing sajaban watangan (panangkilan) kadi mbludaging banjire kqli kang ora bisa mili. (Watangan = Indonesia . kGmbange lari wohe awujud barang-barang kang sarwa endah). Sajrone phra paitlarvan rasOksa iku padha njupuki isen-isening Suralaya. dadi panggawane pisungsung kewan galak wama tOlu iku mung kaya carane nggawa bulus bae. annrga saka bangiting girismirise. Gajah kang galake kagila-gila kang sab6n ana wong nyddhak m6sthi sirna. b6basan nganti ngu ndhu ng-undh ung kaya gunung. macan lan bruwang pirang-pirang diindhit saka sapuluh (sabdn ngindhit sapisan kehe 10) tanpa krangkeng. pisungsunge bang3t ngedab-edabi lan nggfuirisi. Ana pahlalvan salvatara kang sadurunge mangkat m6nyang panangkilan. dialap. para pahlawan banjur manjing ing pasewa- kan (panangkilan). (Parijatha = arane wit kang godhonge. pinrawasa. para derrrd padha ndhdlik ora wani mobah-mosik. Sawise sawarnane pisungsung disamdktakake kanthi tumata ana ing sajaban gapura. minangka t6tunggule kabeh jaran titihaning ratune.Ana pahlawan pinunjul. l. banyu panguripan). Ana uga pahlawan sing asung pisungsyrg parijatha asal saka Suralaya kang wrrjude bang3t endah ngr6s6pake. luwih dhisik munggah mGnyang suwarga. ng6pung lan ngrabasa Kaindran. para pahlawan iku padha nggawa pisungsung wowohan maneka uiama sing rasane bang6t nikmat-mirasa prasasat amr6ta. tempai Para prajurit kang n6dya manangkil padha asung pisungsung man6ka warna marang ratune (Sang Rarvana). Apa kang tin6mu ana ing tamane Bathara Indra. l€bda marang Aswasiksa (Walanda : paardenkennis = Indonesia : pengetahuan tentang kuda).ludhune saka suwilgfl. Amr6ta = banyu kang njalari kalis ing pati. Barang-barang pisungsung kang awujud mas_ picis rajabrana lan peni-peni rajapeni guru-bakal gurudadi. (A = ora. karange. Mr6ta = mati.

Sang Nindyamanbri Prahastha. kalis ing panggalih w6las-asih. b6dhug tumuli ditabuh. banjur l6nggah turnungkul amarik6lu ana ing ngarsane Sang Prabu. amb.Wibhisanadingandikani -J"u_u"u kang gQayutan karo tata_tontr6ming jagt lan kliruning tindak-tanduke Sang Rawana ! Rungo. Ingsun bangOt kamiwAhs)n lan ngeman ndulu karusakaning jagat. pant6s sinudarsana' Sowane \Yibhisana agawe kar6naning panggalihe ^ingkang ibu(DewiSukesi). Patih Prabastha enggal-enggal *u. wiutti*"u luwih dhisik afe dening WiUtti*ru."ri . wr1dha iku iaduk siyi murka ngangsa-angsa.kdr. SamOn[ho iagat rdtu. polatane katon manis ngr6s6!ake' Hawanapsu ala kang ngr6g6di panggalihe sirna.Putraningsun kang kasumbaga Wibhisana marang sira bab kang njalari sunghawaning .iiing ing panangkilan. Ora antara suwe Prabu Dasamuka miyos.tune.u. dewa lVtaut awarna yang berwarna hitam."rrg b". panggalihe ora kalepetan r6r6g6d. sirna tata't1ntrdme. ngab6ktilannyuwunpangestu. para nayaka mantribupati Ian saguig wadyabala wis padha samOkta ana ing panangkilan' pij6r mung i. sadurunge sowan ing mralokake marak ingkang ibu. ora kasinungan watak-wantu ras6ksa.un n'Adyo mraletakake panggalihingsun. seperti hitamnya mendung)' Ear6ng Prabu Dasamuka wis pinarak ing dhampar kaprabcn (singhasanaj..Deningingkangibu. pinarak ing ratna' singhasana(Walanda:metedelsteenenversierdetroon=Indotitgh"rutu bertatahkan ratna-mutu-manikam) salirane ""ri" ir6ng sumorot pindha Kalam6gha (Indonesia :. si Ra147 . Koamarga sahi ktiruning tindake kadangira wrbdha sf Rawana..kna' ing' . Luhuring uuaine wibhisana lan pamundhi-mundhine marang wong-tuwa. sapraptane ing sajrone panarrgkilan baniur maiu kanthi patrap kang bang6t susila anor-raga' Sawise ny6mbah. panangSaparipurnaning muja-samadi..r.' kilan.Mangkonopadatankangditindaksaban n6dya ngadani 'pakaryan wigati' panj6n6"ga-nem6sthingab6ktilannyuwunpangestumarangingi.g WIBHISAI\iA dhewe kang durung sowan' Bathara Siwah' n6numaningku puja samadi man6mbah marang wun rahayuning bawana saisine kabeh' Pamuja samadine Wibhisana bang6t khusuk. adigung-gum1ndhung. mutatuli.

aja ngOdir-)diralze kas|kten lan panguwasane. .Sang Raghuttama ilzu p)pindhane Sang H1'ang Iswara (Bathara Siwah. wit-witane padha rubuh kabarubuh tindmpuh wanaro dutane Raghawa. Tltduhana rsine Dharmasastra (hitab suci). Bhathamantri = Walanda :militaile hoofden = Indonesia : perwira tinggi).warna h 6na d ip 6p in dhalaola e WISA ha ng agau' e rCtuning bawana. supaJ'a gdle^m mundhimundhi marang Sang Raghawa. Pangandikane ingkang ibu (Dewi Sukesi) njalari saya padhanging panggalihe Wibhisana. banjur madal pasilan. Ancase pancen n6dya ngelingake marang tindake kadange wr6dha. Sang'Wibhisana ora lGnggana ngestokake dhawuhe ingkang ibu. salirane awarna ir6ng lan 148 . lllulane pdnggak)n bakangira si Rawana.. sorana ngdndhahahe hardaning kamurhane si Rawana. Sapraptane ing panangkilan. k?kasihe yaihn Dewi Sita hon|n ngaturahe mnrang panj€n)ngane kanthi nguncupake asta (ny€mbah) stirta minta pangaksama. manawa lumawan panjiningane. lan rurgara Ldngka bakal sirna tanpa sisa. saya mantdp olehe n6dya m6nggak tindake kadange wr6dha. . Kajaba saka ihu.ah-manah sabar-dmna. tata-tintAm hn rahayuning jagat". Sira k\ns ingsun upantoltake A-\IRATA kang bis nguripi isining jagat-traya. Wibhisana priksa ingkang raka (Bawana) wis pinarak ing singhasana. Tartamtu kasoran lsn tumdka ing tiwas si Rawana. ndikakake m6nggak tindake Rawana kang murang marga. Wibhisana nyungk6mi padane Sang Dewi. Mangkono iku bakal dadi usada kang mahanani sdn)ng. Ngelingana tantan Asoka (ing padhalangan sin|but taman Argasuka). Elingna lan wenehana pamrayoga. supaya kadaggiro wr€dha iku darbe watah l6mh. bisa mrajayo Bhathamantri LAngha pira-pira.Rawana kumawani ngrabaw Suralaya nyikn pam dewa. Saparipurnaning ng6ndikane Dewi Sukesi. Bathara Sangkara). hadangira wr)dha si Rawana wenehana pamrayoga. Tindake hadangira wradha kang agawe song*rene para deu'a ileu kdna ingupamak ak e wisa Kalakutha". nanging ng6nteni dhawuhe rerta. saiki brastha. Wanara siji. hajaba bisa njahri sirnane tantan Asoka (Udyanawana). Mangkono piw6linge Dewi Sukesi marang \Vibhisana. tumuh mangkat m0nyang panangkilan. aja nganti leObanjur ngl|lantur laku dursila.. supaya dheweke abudi utama".

supaya dheweke aja nganti tAkan kene. Ana sing nyandhak p6dhang utarva klervang. para ras6ksa padha pating br6ngok as6sumbar maciya-ciya. katon m6n6ng'ant6ng. ora milu ribut. lan tansah oUut. para ras6ksa padha ngad6g ngr6nggGp sanjataning ayuda.Gusti. Hla saiki. punapa pr)lunipun pun Rama sawadyaL49 . Patine atmajaningsun si Syaksa ora sira belani. Isih akeh maneh pakartine si Rama kang isi pangina marang rasAkll.gilap kaya kukus. Sang Rawana tumuli wiwit nganclika : . ora beda karo ula nmwa wisa. si Rama wis mrajaya pahlawan rasiksa sawatara. Saparipurnaning pangandikane gustine. Uiturut pandmune. krdnah kapriye kang kudu ditindakake (Indonesia : tipu muslihat bagaimana). ny6mbah marang Sang Rawana. n$stiti h6na sira sirnakake sairone sak1dhep netra Hla sam|ngko padha sumurupq ana parangmuka kang bskal tdha ing L€nghaSf Rama wis ana ing ardi l\{ahendra. Sanajan mangkonoa.. ngirid wadyabala wanara. Sabdn sna mungsuh kang kumautsni nyAdhahi L€ngka. ana sing ng6mbat-6mbat g6ndhewa.rris ora ana kang kudu di6nteni. Akeh rasOksa krodha kang banjur matur marang ratune mangkene : . Tathaka . sawang-sawungane ingkang raka barrg6t ngedab-edabi. lan liya-liyane. amarga saka lumuhira pasulayan. Sang Wibhisana maju ny6dhak. netrane abang pinciha g6ni mawa. xrehne si Rama sawadyabalane meh nyabrang samodra n)dya ngrabasa praja LOngka. para nayaka 'mantri'' bupati lan sugung wadyabala ! sira habeh iku padha surasaltti mandraguna. amargd saka lumuhira poruloyrn. ana sing ngundha gada.. ora wAdi nmngsah yuda. lan kobare hutha-krajan lingka dalasn sakadhatone pisan ora agawe muntabing atinira.Paman Patih Prahastha. ana sing nyandhak kampak. ingsun mundhut pamrayogo marang sira kabeh. sira padha ora darbe rasrl sdngit ngigit'igit marang si Ranta. Biyen. Iku kabeh sababe ora liya. banjur ldnggah ana ing sac6dhake singhasana. hasudiranirc nisuwur ing jagut. ana sing ny6k6l cakta. Amarga -. Mitraningsun Sang Bali laang bangAt ingsun trisnani uga dipraiaya dening si Raghawa tanpa dosa. padha mati di' prajaya si Rama ana ing madyaning alas. Patih Prahastha kang minangka pinituwane para ras6ksa. mOsthi bakal agawe susah lan karusakan'i.Wirada-Kara-f)usana. Karo ngr6ngg6p sanjataning ayuda.. meh nyabrang samodra.. Manawa dheweke mwadyabalane nganti bisa nyabrang lan munggah ing dharatan.

utcne hang rnung stji thil nggawe kobcre kutha-hrajan L6ngka. tig1se : cara utawa rekadaya kang prayoga ditindakake. Hla rrtk aran aneh-nylendh. Rttnil. ndadak dipunrambag rante...in. kawula piyambak sagoh mangsa ngantos tdlas tanpa sisa. pundi ingkang paduka karsakahdn. iir sira kabeh iku pancen digadhang-gadhang saguh nyirnakake mungsuh. nam. yen ptndangune Sang Prabu dhek mnu ilzu sira tanggapi sarona nyoidhok senja_ taning ayuda lan s1sumbar maciya-ciya. lVilanipun.. Hla sira wajib padha ngaturi pamrayoga. manawi kddah dipun-sirnakakAn.nhritta .n .lanawi rambilan kodah dipun-sirnakahan. kawula sondika ngl|ksanani. ltau. ngilang habeh. Biyen.ng badhe kadhatangan mdng*h manungsa auadl. Aturira marang sang Prabu dhek mau ileu ntuh ban?r. balanipun ndadak dipun-rombag ? ! Ir'l€ngsah poduka punile a sam- ron$s- . Sarampunging ature para ras6ksa. joi'punika sanes mingwh inghang awrat sanggenipun. Manatui pr|ht dipun-ttntal utaui dipun-mannhmamah ngantos ajur-mumur kados bubur.Heh para pahlawan kabeh ! Sira iku padha ngawula marang Sang P:abu. 150 pun citha sahlangkung ringhih ingah-ingih tanpa iaya.fl a y a.. rah bi"balyr. l.groboro siraraya tumdwoe'Bathara Indra satuadyabalanipttn. Hla monawi para pahlawan rasaksa nantung lumatuan Rama lan para wanaro. salagine dutane bae saktine ngedab-edabi..m?mos hados ron luntbu. Hla holt saptrniko. padha ndhAfik ora wani mobah-mosih". m|sthi njalari rib€d lan ruwod hang tundone ogawe riasusahan lan harusakan.suwe mij6t wohing ranti.abara wanara. Wibhisana ng6ndika : ..ula sogon ngimin dados wtus saldb|tipun sakodhep netra. Naiging sumurupa ! Manarua ora hliru panyurasaleu. badhe dhatingipun Rama lan para wanara bottn pralu dipun-prihatosak\n. mau sang prabu ndangu ing babagan . pancen b\n€r ng€ndikine Sang Prabu. trnnawa Song Raghawa nganti prapta ing L?ngha. nalihq d.'.. Mttpakat lan orane marang pamrayoganim. wadyabala paduka sami sogah lan rumaos hiconggah numpAs R ama sawady abalanip tm.. nyumanggahake karsane Sang Prabu. poclttha tanpa munclhttt pamrayogi dhatong para kotuula. Punopo paduka k|hitapan dhat\ng hadibyan'kanuraganipun para pahrawan raslksa ? ! sanajan srongenge "pisan. sapa rasAhsa kang wani lumawan ?! para rasdhsa hang ngaku sura-sudira sakti mandraguna padha huwirangan. Gusti bot6n prolu tumut nyalirani mangsah yuda. mand-ar samangsa prolu kudu rila ngurbanake jiua-raga hanggo kasugdnganing gustinira lan kaslarn\tane nagaia.

Ing sadurunge ditamani umpluk samodra. Sumilanging panggalihingsun. Wasanane Wibhisana ngelingake aja nganti kadange wr6dha m6mungsuhan karo Sang Raghawa. nydmbaha maraig Sang Ragharuo. Mulane ngger.. dheweke dicoba dipraiaya sarana ilnjata bajra: nanging nganti wola-uali binaira dening Bathara Indra. trIanawa panj|n)ngane prapta ing kene lan linawan ing pArang.Akeh lan warna-warna ng6ndikane Wibhisana sing surasane isi panyeda marang para ras6ksa. Aja tidha-titlha lan aja ewuh-pakewuh sira nganggo r|mbuge Wibhisana. Rawana I Ranwdewa ihu asaniata langhap lan jimporing sing ampuhe hagila-gila. Panj|n)ngane iku rOsile ntulus panggalihe. saka bang6te sihtr6sna lan bang6ting pangemane marang ingkang wayah. dudu maya (dudu sulapan). panj\n|ngane iku panjanmane Bathara Wisnu".a panjdn€ngane Sang Raghawa i/eu sranane para dewa.l\[ungsuhe Bathara Indra kang misuwur crcn Asura Wr6ta. sanajan dheu'eke luwih nom tinimbang sira".Putuningsun Rawana ! Nggugua parrtroyogane si Wibhisana. ing iagat. mandrr ngaturi pamrayoga supaya kadange wr6dha iku nungkul aris sarta ngaturake Dewi Sita marang panj6n6ngane. nlanungsa sattti kinarya lantaron jalaraning brasthane para rasihsiz. putuningsun Rawana . Bathara nganalzake kr)nah alus ora leasatmata.bang6ting dukane. Saka . Atur pamrayogane lllibhisana ora didhahar dening Sang Ralvana. yaileu Tathaka-\Yirada-Kara-f)usana-Marica. iku dipraiaya sarana umpluk samodra kang kOponjingan hasOktene Bathsra Wisnu.adyabalanira m\sthi sirna-g€mpang.. panj6n6ngane banjur nggunggung kas6ktene Sang Raghawa kang tanpa timbang. tnanalt. bar6ng priksa pamrayogane Wibhisana ora dipraduli. 151 . Sang Ravrana ola karsa paring wangsulan marang \Vibhisana. ntatine iya anrurga h?taman j|mparing.ll'ruhanirq. manungs:r awadyabala rvanara kang kasAktene tanpa tandhing. kabeh pangandiha lan tindak-tanduke sarroo nyata. Para raslhsa kang padha lumaLL. Siro prayoga nungkula arjs.. Wruhanira. Sawise mangkono. . i€r cture arinira iku pancen bdn?r. kang wis tau ingsun rungu. Bagawan Sumali. panj6n6ngane ng6ndika mangkene : ..Akeh l1lakon aneh leang ana gigayutane karo Bathara Wisnu. yaiku eyarrge Prabu Dasamuka. lan ngalJmbana k6kuwatane wadyabala wanara. Dewi Sita aturna marang panj6n6ngane.on panjAn6ngane. mandar njalari dukane. . sira sau.

dudu danawa. saya siya-kaniyayo watake. soya g€dhe angkara-murhane. Dening Bathara Indra. zesuoudige stontskunsl Indonesia : ilmu kenegaraan enam mac. Sang Raghawa ihu luhur ing budi. uripira ora nulad tut a-ccrcning u rip e p ara sarj ar. Nggugu-mituhua . pant)s dihawulani lan pinundhi-pundhi. Ora ngr4gani marang para rlsi kaswargan lan para dewa. danawa. irtg wa-tah sandyakala dhewehe dibujuk dijak siram ing santodra. . \Vasanane Danawaraia Hiranyaka' sipu palastra binAhh dhadhqne dening Narasinga". Danawaraja Hiranyakasipu bang)t adigung-gum|ndhung. a-suja na.. ora sira 6cahake. Awit saha iku Bathara Wisnu baniur mancala warna Narasinga.. amarga panjAningane iku hang minanglza pangal'omaning Tribawana. putuningsun Rawqna ! Kahancnira sarwt kontit yen katandhing karo Sang Raghau. Dudu dewa. lon' dhAping kukune kaya baira. (Nara : manung*. Ya ing u'6htu iku patine Asura lVr?ta k€taman umpluk samodra". manungsa lan sato-kewan. danawa.e busiking kulite. pisaca.a. Ing jagat t|t|lu ora ana lzang nyundhul lzas?lztene Donawaraja Hiranyakasipu. yaksa. PanjAn?ngane ora kasamaran yen Sang Danawaraja ora bisa palastra dening dewa. kang gdgayutan haro Bathara Wisnu". BarAng darbe tzasAkten kang ngedob-edabi. Luong. luwih-luwih mamng para manungsa bang7t olehe ngina. dudtt keuan.Ngger. yahsa. dudu rasAksa. ora ano kang agau. tind ch ira gr usa-gri$u hdr|p kliru izang njalari asoring kahananira. Sira ora ngelingi kaagungane sih-tr6sna marang liyan (marartg bibrayan agung utawa masyarahat). mulane pmyoga srra nungkul ayjrs marang panidnAngane. Awit saka iku para rAsi hn para dewa padha nyuwun pangayomon marang Bathara Wisnu. GOgaman liya-liyane kang ditibakake ing salirane rimuk kabeh. haloh wicahsana karo panj|n\rrgone. Sadguna (Walanda . Sira kalah wAweka. Ka#ktene Song Danarcaraja ihu solea nrtgrahane Bathara Siwah. dudu manungsa. rasAhsa. kasipu. dudu yaksa lan dudu pisacq nanging sat6ngah manungs:r lan sat6ngah kewan. manungsa lan dening kewan apa bae.Kang luwih nggumunake patine Danawaraja Hiranl'a- 152 . ras|ksa.Asura Wr6ta ora gigrig wulune salamba. . Singa : jinising kewqn galak) Narasinga iku galahe kagila-gila. kang njalari dheweke ors bisa mati dening dewa. Kang sira esthi nrung rnOmungsuhan lan pOp|rangan.Mangkono l1lahon aneh-nybneh nggumunake hang uis tau ingsun rungu.ain) sira liru'akake.. pisaca.

sawise sira balehake lan wis ditampa dening Raghawa. sira 6nggo. **rh. Sajrone Bagawan Sumali m6dhar sabda. .'nanging wicaksana. Rawana nganti mantala nandhang lan nundhung Wibhisana. b. mGtu kuping t6ng6n". Kagawa saka bang6ting muntabe panggalihe. iulane r)mbuge me^ntds lan pantqs digatekake.marang r)mbuge Wibhisana. sab€n ana bot-repot utawa rubedane praia. uga banjur kondur m6nyang padhepokane. Nanging saiingko.sira tAtip kapengin m.. nuli mapan nendra maneh. babar-pisan ora k6na di-ar6p-ar€p bisa tinotbuka kang nialari banjur karsa nampa'rAmbug b^cik. Nanging niio proiu ing simu wdgah nggugu-mituhu r&nbug rahayu' Hla mangka sing uwis-uwis.r".sie nonggulongi sarana migunahake pamrayoga utawa iguh'pra' dhAb Wibhbana. Wibhisana ngaturi pamrayoga maneh marang sang Rawana. paribaxne. laku nbtha.Kaka Prabu ndhustha Dewi Sita. sorote rOm\iii" king anyds bisa dadi panos.mbug b1cik.ni. Ing sapungkure Bagawan Sumali lan Kumbakarna. . Ya atur pamrayogaBe kang kapindhone iki kang njalari bangat dukane Ru*a. wong wicaksana kang sttsii ie.ng eyang Sumali iya ora . pinas" tr.Kalea Prabu Dasawadana ! Tanpa gma padha ngrdmmanawa Oug . sawise prit *.watak-wantune Rawana ora bisa luntur dening pitutur..rekidaya" ltcnggo rumOhsa'rchayune praia Lingka. Manawa ihu .t*. yaiku sarana kaPrawiran". Kumbakarna nyambungi : . Kumbakarna nglilir pananghiian' saka nendra. Bagawan sumali. wibhisana sanajan kadang taruna. dak-r|bute Sang Dewi sarana laku tttama.ii. awit pancen mung pamrayoganc kadanlgira taruia ihu d\dalane sira nAmu -rahayu"' Mangkono ng6naltunu ingkang eyang Bagawan Sumali marang Prabu Dasamuka. Kumbakarna banjur oncat saka panangkilan. (Mriksanana iAi*i bab 69 : Wibhisana). ora ryung rdmbuge Wibhiiana "ir"i w1warihe kangi.mohi r.. garwane Sang Raghawa.. Ian banjur enggal-enggal manjing ing Sarampunging pangandikane Bagawan Sumali. 153 . Sawise kandha mangkono. Pasrahna sang Dewi marang Raghawa. nanging panggalihira kangkaku "bab*on" ora luntur dening pihrtur lan oraFasah ing w0kaya alu. pamrayogane gih plngqlaman..ngku Dewi Sita..ml6bu kuping kiwa.ng"ngo bisa datli adh€rtt. sugih pangalaman lan mumpuni isine hitab iuci.

banjur miyos saka panangkilan. B6n6r ng6ndikane sang minulya pandhita wr6dha kang rnratelakake yen rasa on6ng lan sih-tresna gampang nuwuhake pamuring-muring utawa a6auta. Praptane ing wukir Mahendra. padha ndulu mangidul . samodra kocak alembakJembak pindha kin0bur. kandhoging laku. Wibhisana dip6thukake Ha.Samocira iki nAdya ingsun tibcni j€mparing.. nurnan. njalari ora bisa mbanjurake Kocap Sang rajaputra Rama sarta para wan. kapriye bisa_ ne t6kan L6ngka (Ngal6ngka) ngliwati samodra. inc6ngake. . R. Bumi gonjang-ganjing. kagawa saka put6t<-mfat6king pang_ galihe. Sang raiaputra bang6t judh6gputOg panggalihe. G6ndhewane tansah ing6mbat€mbat. mahanani rasa panas pindha panasing sorote srdngenge se-wu cacahe.. Sang Raghuputra oneng manggalih k6kasih. rurnaos durung antuk w6wdngan. ora bisa n6mu akal carane nyabrangi samo. Ttrwuhe ddduka kanthi dadakan nglimputi panggalihe.Wibhisana pamitan lan ny6mbah marang Rawana..*urrg*r. Tindake Wibhisana qg6n6r wukir A. duka marang snmo- . n6dya suu"ita marang Sang Raghawa.rmodra kang dadi p6palang."._. tuwuh garagara gora reh kagiri-giri.fahendra. Sajrone Sang Raghawa m6nthang gandhewa. tindak mangalor didherekake para wadyabala kang padha s6tya-bakti marang panj6n6ngane. RAMA DHA$TUH WADYABALA WANARA NAMBAK SAMODRA. 1.ua ana ing pasi siring samodra. Kanthi dilarapake dening Hanuman..54 tindake. 88. I\{angkono ng6ndikane Sang Raghawa. maspadakake kadhaton Ldngka kang katon lamat-lamat. pasuwitane wibhisana ditampa b6cik dening Sang Raghuttama. (Rasatala = Walanda : onderwereld = Jawa : dhasaring Lumi). katon sumorot murub bedhoring j6mparinge. samodra kang ngalang_alangi tindake. isine rasatala padha giris-miris nguwatirake t0kane w6ktu kiyamat. lOmpaiinge diinc6rg- dra. amarga diangg6p nggawe singsara. Dumadakan gGndhevrane pin6nthang sakal'ange. gunung moyag-mayig.lra. samodrq kang njalari.

ot bumi).*uk". g6t6r. bang6t njijiki lan ng6n6k6n6ti ati. bangkene padha kurnambang. lor-kidul-wetan-kulon padha ngganda bacin kaya gandane sarnarabhumi kang k6bak bangkene prajurit sing padha mati. swarane puti. da-wurda kehe iwak kang mati. u**ga giris-miris sumurup j6mparing sumorot k6lap -k6lap n gedab-edabi - Kocap Sang Hyang Baruna kang nalika samana mb6n6ri lagi l6nggah ing singhasana s6sotya ana ing madyaning samodra. gumabyaring sorote bangat mbal6rengi. Dumadakan clorot-clorot sumorot madhangi nitala ing dhasaring bumi. gumuruh ngg6girisi suwarane mega ing langit.Barang jamparing lumapas saka g6ndhewa. kang ingalambana kuwat ny6k6l jagat. samodra ngalami karusakan. Ana. k6then. ngluwihi soroting sr6ngenge 155 . Priksa para naga padha ribut pating brubut nlosor saparani**. Saya suwe kahanane jdmparing iku saya sumorot ak6lapk6iap ngedabedabi.rg gi6g6r rame dening polahe para naga kang pating tlosor ir. naga-naga kang ora mati padha bingung pating biluiung-. Jalaran para Nagendra padha lumayu kagegeran. ora karuwan kehe isine samodra kan& mati. (Samarabhumi = Waianda : slag. cumlorot tiba ing . ngupaya papan-panggonan kang any6s banyune. ana iwak bunt6k kap6t6k ing wal6d ora bisa m6tu. katon gum6t6r wel-welan . J6mparing kang dildpasake dening Sang Raghawa bablas t0kan ing rasatala. yutan lan mawur-. ng6nani para naga' sat6mah akeh naga kang palastra.r-*t a padunungut ". amarga nesia : kddayan bangating panase j6mparing. Naga Basuki kang dumunung ing indh6ning bumi (Indo"po. sanalika banyune samodra banjur panas pindha umob mawalikan.iwak lum' Ua-lurnba mancolot-mancolot lumayu.Apa iagat ardp kiyamat ?!" Mangkono pangudasmarane panj6n6ngane priksa j6mparing ttri panggaiilr. pu"ggalihe Bathara Baruna bangtt was-sum6lang.u*odtu. njalari r6g6aing sarrlodra. l6ksan..reld = Lrdonesia : medan perang). bang6t kaget kagarvokan. samodra kaya kinocak. titat-ttrattrit maliw6ran pindha soroting Kala (Indonesia : bagaikan sinar dewa Maut). Ewon. amarga palGnggahane tansah obah agonjangganjing. kan. bumi o169. alune alembaklembak. puncaking wukir katon manggut-manggut. (Rasatala = Walanda : onderwereld = Jawa : dhasaring bumi).*"y. Iwak' iwak paus lan baya-baya padha klabakan nglangi mrana-mrene. ing kabeh keblat.

kawilnlngona ! Karsa padulza ng1sat samodra sarona jdntparing pacluka. manawi dipun-ambah sagOd njalari clharuuh. Kawuningana. kathah harangipun ingkang ag6ng-ag0ng saha inggit-inggil tur lunyu. barang-barang inghang sahlangltung mbAbayani. Sang Bathara saya was-sum6lang panggalihe. Kajawi ltunika sinuwun.satus.bala wanara botdn badhe sag€d ngambah dhasaring samodra. Bathara'Baruna jengleeng (Indonesia : berlutut) ana ing lumahing banyu samodra. Bathara Baruna uga priksa Sang Raghawa kang nalika samana isih ngasta gdndhewa. Bathara Baruna kaget wuninga wanara mal. salirane s6mu ngrungkuk mbungkuk.utayuta. Puncpu inghang njalari li:utuuring panggclih paduha. sampu. ngantos paduka laj\ng kados k6kilapan dhotAr-g cncasing panjanma paduka inghang salzlanghung luhur-mw'lya ?! 'Padutea botdn ngrumaosi bilih panjanmaning Bathara Wisfiu. .Sinuwun.. ana sing lagi m6thangkrong ing wit-witan. punapa laj|iq kenging dipun-atnbah pora Luanara rninangha marginipun dhatAng lingha ? Bot|n sinruuurt. bot4n. tdmtu wg€d kaliltsanan. ana sing lagi g6guyon karo kancane...t ngcntos nilaj?ng sami p/jah kddas. banjur miyos ing sajaban banyu.Jagat saisinipun puniha paCuha imgharrg ngwontdnahin. Warna-warna solah-bawane wanara. Mangkoho pangudasmarane Bathara Baruna karo ny6dhaki Sang Raghawa kang nalika samana lagi n6dh6ng-n6dh6nge nrurub panggalihe. Nanging sasantpunipun santodra puniha asat. Sinuwun ! Iitg samodra puniha kathah nwhhluhipun agdng-agdng inghang ngdd nguntal bumi. ana sing lagi r6butan wowohan. banjur matur : . . ana maneh sing lagi ngad& ana ing pdsisir ndulu iwak kang padha sumaput klabak-klabak. paduka ingkang kagungan. 4ydrnbah marang Sang Raghawa. mulane panj6n6ngane tumuli j6ngkar saka dhampar pal6nggahane.We hla ! Dadi Sang Raghowa sing nj€ntparing santodro". Kajaba priksa para wanara. paduka ingkang rumAksa saha padukd inglzang nguwaosi.6n b dntering jiirn$ aring pcduka". (Nitala = Walanda : naam van een hel = Indonesia : arahing sawijine nraka). mugi paduka kagunganona panggalih w6las dhat)ng para mahhluh isiniputt samodra. kaya diubqbi d ukane. rnanjanma 156 I i . Jalaran sahing lzathahipun wal6d ingkang sahlanghung tdbdt saha sahing hathahipun. Bardng mriksani pasisir lan wukir Mahendra. jum6n6ng ing sat6pining samodra. wadya.

Itlet-aui ngengOti hathahipun uta. njalari giris-mirise kewan-kewan alasan. . prcyoginipun para Luanara sami lzadha' uuhana ntindhh r€di nyatunggal sarta ngusungi sela ingkang agOng-agArry hangge NAMBAK SAI\IODRA punika. suwarane luwih -dening rarne' amarga parzr wanara olehe tumandang ing gawe karo mdre-m6re. I\. padha lumayu. kanggo nggawe adl'r6me j6mparing dahana kang sumusup ing t6l6nging samodra lan rasatala (dhasaring bumi). Singa-singa kang padha ndhElik ing guwa akeh kang m6tu. lan dukane tumuli lilih. para Luanara tinttu sag\d nambalt samodra sarana 16di saha sela ag)ng-agAng. Manawi paduka dhawuh!.. nuwun sewu ! Manawi ruontin kapardng paduha horsa ndhahar otur lzawula. Kanthi gambiraning ati para wanara paqha mangkat pating b16b6r. Sang Raghawa bangOt kar6nan ing panggalih.langkono ng6ndikane Sang Hyang Baruna.Tyubalo Lucnara. Amarga carane ngaturi pamrayoga Sang Hyang Baruna kanthi ngaji-aji. J€mparing padulta ingkang ampuhiltun p|pindhanipun kados'Kalamr6tyu (Walanda : cte god des Doods = Jawa : dewaning pati).ening pcra wana' ra. para makhluk samodra padha g6mbira. Sasir6pe j6mparing dahana. t|nttu botin badhe ngantos dangu para Luanara anggenipurz-nambak santodra punika. jalaran para wanara punika sami kAse' renan kas€hten pacuha. mangulon utawa mangetan. samodra puniha pOpindhanipun kados lepen ingkang namung sakilan wiyaripun. Ana sing mangalor. Sang rajaputra Ramadewa banjur ndhawuhi para wadyabala tvanara. rumOksa hawiluiinganipun para suci wha mbrastha para murln-candhala ingleang adamil r)tuning iagat". Bumi badhe mumbul (dhasaring sarnodra daclos mggil). kabeh kang mati dening Saragni padha waluya-jati kaya winginguni. ndikakake ngusung gunung lan watu g6dhe-g6dhe kanggo nambak samodra.Jawa : j6mparing dahana). para wadyabala uanara p|ltindhanipun hados kulauarganipun Sang Kalantaka (Watonda : de god uan de dood : Indonesia : dewa Maut) sami twnut nf irnakalt0n nt6ngsah paduka". (Saragni = Walanda : pijlvuur =. baclhe mbrastha paro rasAksa angkara-murha. rndngsah paduka sirna. ialaran dipun-urug r?di saha sela d. Padulea tdnttu sagAd dumugi L|nS' -ka saha wasananipun ngalami jaya. Kewan-kewan L57 . para naga-bumi padha s6n6ng.Sinuwun. lakune ng6n6r gunung.padul?a ing marcapadu kanthi ancas nddya mAmayu ayuning ba' wana. Panj6n6ngane banjur nglOpasake j6mparing panulak.

Tug6lan gunung iku banjur digawa mabur. Para wadya158 . Jalaran kuwatir k6tunjang gajah. celeng-celeng padha ndhisiki m6tu saka suclhunge.kang kurang tr6sna nurang anake kang lagi nusu padha lumayu ngg6ndring sipat kuping. sdru kaya g6lap ngampar. enggal-enggal padha m6ntas ing dharatan. n6dya diprajaya. sadhela bae gunung iku wis tug6l kaya cinakra. Ana wanara kang n6ndhang watu g6dhe. para wanara padha b6bar6ngan ndhungkari gunung. katone ana ing akasa kaya manuk alap-alap nggondhol ni6mangsan jarahan (oleh-olehane ngr6 but saka alap-alap liya). sinangga pGpindhane. \fatu iku p6cah. iku disawatake dening pahlawair rvanara m6nyang g6gana t6kan ing sr6ngenge. iku minangka sanjata dijojoh-jojohake ing lambung gunung.injang.oistallen gevormd = [ndonesia : terdiri dari intan dan hablur): Gajah-gajah iung lagi adus ana ing tlaga.Apa kang haton irdng kaya Asura Rahu hoe ?" I{ang}<ono ng6ndikane para dewa priksa watu kang disawatake tnau. banjur lumayu asalang-tr. kato padha samdkta n6dya pindhah m6nyang planit liya. ing ngisor katon ana barang kang luwih dening aneh-nyl6neh sumunar mbal6r6ngi. p6pindhane kaya singa sewu paripaksa ngrabasa gajen' dra (ratuning gajah). Tugdlan gunung iku katone entheng bae digawa dening wanara. kaya kapuk Ana pahlawan wanara kang kasdktene kagila-gila. Ana pahlawan wanara kang epek-epeke bangGt atossantosa pindha bajra. sat6mah para dewa padha ribut kagegeran. . bar6ng ngmngu swarane wanara masinghanada. Sajrone kewan-kewan padha ribut pating brubut lumayu ngupaya pangayolruln. suwarane k6pr. nusup-nusup ing puncaking gunung I'Ianimaya (Walanda : uit juwelen of }. lan m6tu gdnine. njalari akeh margasatwa kang tiba kapidharaAna g6mpalaning watu leter ambane sewu dh6pa.. lambening guwa-gunung dikawil sarana epek-epeke. gunung iku j6bol k6b6dhol nganti t6kan ing perangan kang dumunung ing sajroning bumi.rngu nganti sayoiana dohe. ing epek-epeke. Amarga saka g6dhening k6kuwatane. Tilas dununge gunung iku awujud luwangan kang j6rone ngedabedabi. iku culane Sang Hyang Anantaboga (naga kang nyangga bumi). nuli lumayu m6nyang puncaking gunung. manawa diungak katon p6t6ng ngg6girisi.

satdmah k6nya iku banjur ngl6g6na (wuda). nuli diurug w6dhi. Tambak iku katon l6nc6ng. dadi gunung-gunung kang g6dhe iku dumunung ana ing ngisor. Sawise mangkono. lima-lima utawa n6n6m-n6n6m b6bar6ngan.pakoleh. wit-witane pinupuh padha rubuh kabarubuh. banjur diuncalake mandhuwu: kaya bal. iku p6pindhaning panganggone k6nya kang mlotrok. banjur wiwit ngrakit gunung-gunung lan watuwatu iku diGnggo nambak samodra. Sawise para wanara padha ngusung gunung. katon prig3l Ian patitis. papat-papat. katone kaya Garudha nglayang nggawa mabur Bathara Purusottama. nuli watu-watu ditata aldlarikan lan sap-sapan. Angin bant6r kumrusuk lum6bu ing guwa j6ro. Dhisike gunung-gunung kang g€dhe ditibikake ing samodra.Lala wanara padha ngusung gunung loro-loro. Gunung p6pindhane k6nya (gadis). ora g6lBm ditulungi dening wanara liya. t6lu-t6lu. watake bang6t angkulr-sum6ngguh. tindake sarwa k6susu agrusa-grusu. watu-watune padha b6lah-p6cah pating glasah. ditumpuk diundhung-undhung karo watu-watu kang g6dhene prasasat sagununggunung }{eru. iku p6pindhaning 6luhe k6nya kang rinodapaksa. cra r6kasa. I\ttega ing lambung gunung kabur katiyup ing samirana. lVanara kang ana ing g6gana nampani gunung analian iku. Wanara sing ana rng ngisor mb6dhol gunung anakan. Pangangg6pe.'tumempleke 159 . watu-watu kang tumemplek ing sauruting pinggiie. atmajane Bathara I4'iswakarma kang mumpuni ing babagan bangunan iirg kalangane para wanara. tambak iku k6na diarani wis dadi. gunung iku banjur dirangkul. Ana wanara kang d6d6g-piad6ge g6clhe-dhuvrur tur gaiake kagila-gila. Sang misuwur wanara N a I a. Dheweke n6mpuh lambung gunung 96dhe. iku pGpindhaning napase gunung kang rinangkul dening wanara. bdcik lan r6sik. Sawise mangkono. gunung anakan iku g6dhene mung padha karo wiji sawi bae. kaya nangis amarga rinodapaksa (Indonesia : diperkosa). kaya patrape priya nonoman kang ora bisa atindak sareh . Ing antarane para pahlawan wanara ana sing uncal-uncalan gunung anakan. Iku banjur diurug l6mah nganti rata. Tlaga-tlaga ing gunung iku banyune kocak alembaklembak. Sawise kabeh iku krak6tk6ket. lumahe tambak (permukaan tambak) rata-. (Bathara Wisnu). binjur gununggunung anakan ditata ana ing sadhuwure gunung sing g6dhe-g6dhe.

ndikakake padha kumpul lan tatatata. sanva tOguh-santosa. padha mangal6mbana marang kaluwihane Sang Nala. lran kang isih kari. kahanane kaya patarnanune Bqtha. bisa nambak samodra.T.Rama nambak samodra" kapiyarsa dening Sang Dasamuka. mdre-m6re luwih dening rame. Gericke . Sang Raghuttama. lambunge gunung (ereng-erenge) slaka gilap. sau'6neh ana sing ngarani 32. Saka ing pasisir. ingatase samodra amba lan j6rone ngg€girisi. Sawise sam6kta.rnung STIWELA (Suwelagri. Vtatu-watune awujud s6sotya-manik lan jum6rut. diukur miturut ukuran . Laksmana lan Kapindra Sugriwa bang6t kar6nan lan kagawokan mriksani.-a Indra. Ukurane. Kahanane tambak iku ora ana kang pr6lu dikuwatirake. puncake 6mas.kukuh bakuh. Sang Raghawa sawadyabalane padha munggah ing dharatan. lagi mangkat saka pasisir tansah ndlidir bae. (L yojana = Bahusastra J. Kagawa saka g6mbiraning atine meh t6kan ing IGngka. Bar6ng wis t6kan ing pasisire samodra laladan l€ngka. padha ngajap tumuli campuh yuda. dawane mangidule (dohe) ana satus yojana. Ya ana ing gunung Suwela iku Sarrg Raghaua lan para wadyabala wanara olehe masanggrahan.000 elo. Sang Raghuttama n6rusake tindake didherekake sagung wadyabala wanara t6kan ing g'. Suwelagiri iku gunung kang bang6t asri anglam-lami.. n6dya budhal mGnyang L6ngka.. babar-pisan ora gonjing. wadyabala wanira budhal diirid Sang Raghuttama.F. warnane gilap kaya watu manila (marmdr). kang minangka w6dhine 160 . kok k6na binudidaya tinambak dening wadyabalane Sang Raghawa.luwih ? dm).C. pawarta . Setubanrlha kang dawane satus yojana kebdkan wanara nganti jdjdl-riy6l tanpa s6la. Roorda : 16.000 elo. Sawise Setubandha (Walanda : dambouw = Indonesia : bangunan pengempang) paripuma.). d6dalane kam6nangan lan kamulyan kang bakal kagayuh. Wah ! Nyata pant6s ingaldmbana kurvasisane Sang NaIa ing babagan bangunan. Saka akehe wadyabala wanara. pil& wanara padha masinghanada.. Panj6ndngane bang6t gumun-ngungune. durnunung ing saBlore kadhaton Gngka. pasire kang awarna irdng sumorot akil6ng-kil6ng. Sang Kapindra tumuli nimbali kabeh wanara. Tambak iku wis sam6kta dadi dalan kang b6cik. kang minangka cucuking baris Sang Anilatmaja. alase bang6t n6ngs6make. Laksmana lan Kapindra Sugriwa. kahanane Setubandha. Sab6n 1 elo = kurang.yojana'.

Apa.. ian padhang-sumunar. Kang padha ad6dunung ing ardi wela prasasat madhani sLlwarga.Suwelagiri p6pindhane kaya Amarawati tumurun ing marcapada (Amarawati = kutha-krajane Kaindran). sdsotyane matumpuk-tumpuk kaya ing ardi Me_ Suwela para dewa. wit rtewandaru fiinise wit pinus.ba.manik-mutyara. ora beda karo Alakawati (kutha-krajaning kahyangane Ba_ thara Kuwera. Wit-witane endah-endah. wohe mbiy6t bang6t.rgsa. Ing guwa_guwa iku dadi padunungane para dewata. dadi p6pindhane kaya Cintamani (Walanda : edelgesteente dat alles geeft wat men wenscht = Indonesia : s6sotya kang bisa minangkani sawarnaning panjaluke manungsa)..aghuttama. Utawa k6na dip6_ pindhakake samodra lan Himawan. Wah I asrine gunung Su- ru. Kahanane suwelacala (gunung suwela) o^ra kalah endah karo kahyangane Bathara Kama. ing j6rone jdmbar ka. ana sing lagi p6pasihan karo k6kasihe (Indonesia : sedang bercumbu-cumbuan). it 161 . mandar k6mbang-k6mbange kang n6dh6ng m6krok mbabar gan_ da iya akeh. mat6ng_ mat6rig.bae kang dipengini dening m"r. ngunekake k6capi utawa cl6gnpung. padha nyuling. carana (uga juru ngidung ing kahyangan). candrakanta = V'alanda : fabelachtige steen. para apsari (widadari) lan para kinnara-kinnari (Indonesia : makhluk ajaib). Ana uga kang lagi nyadham lan kang isih awujud p6ntil.ika-candrakanta. kagawa saka ba\f a!6"g m6krok. ana kang lagi ngarang kidung. ing Suwelagiri ana. mandara k6mbang-k6mbange katon pating plolok n6pdpindhane kaya wanurlya kang wis ngadi busana m6thukake rarvuhe sang B. para gandharwa fiuru ngidung ing kahyangane Bathara Indra). Pm). wala-nda Guwa-guvrane gunung Suwela amba-arr. manili-sphar. saw6neh ana kang lagi cangkrama. nesia : jinising s6sotya). ngidung. ana kang lagi suka_suka pari_ suka. ialaran akeh s6sotyane maneka warna. (Sphatika = : bergkristal = Indonesia : mestika gunung. ana sing lagi nabuh gam6lan sang_ gani. amaiga ing kono akeh suryahanta (walanda : soort van edergesteente = Indo- Tindake Sang Raghawa saya mandhuwur saya kar6nan ing panggalih.ya alun-alune Bathara Indra. gilap. wujude kaya c6mara) asri ngganda wangi. . die in cle maneschijn glanst en smelt = Indonesia : permata dalam dongeng (hanya khayal) yang bersinar dan meleleh dibawah sinar bulan). amarga kahanane ardi Suwela saya asri anglam_lami.

iku p6pindhane wit-wit tal iku padha n6psu nyawati gajah-gajah. wohe padha tiba. Nanging tumrap wong kang n6dh6ng nandhang ondng marang k6kasih. iku pOpindhane tangane tlaga (nguncupake asta) n6dya mangab6kti (ny6mbah) marang Sang raja-putra. g€ni asmara kang murub makantarkantar.ng6ting tuwane. kayata wit punaga.ajaputra Raghawa. Kabeh wit-witan iku nalika samana lagi padha mangsane k6mbang. asmara-furc (Indonesia : asmara-cinta) bisa nggawe sangmraning jagat. k6mbang bakung basantatilaka (Walanda : tilakabloem in de lente = Indonesia : bunga tilaka pada musim bunga). angsana. Banyu kang m6tu saka watu katon b6ning ar6sik. fijuna. banyu mangkono iku saya amimbuhi panasing ati. banyune katon bdning nyamng kinclong-kinclong. satdmah kukuse suryakanta ngganda kaya dupa. n6dya diaturi siram lan ngunjuk. Sawarnaning pambudidaya ora ana sing bisa nyirip (Indonesia : yang dapat memadamkan) 162 . l6bda m6nthang langkap kanggo nglEpasake panah (panaf. N/tangkono kandhane wit-witan marang kanca-kancane. k6mbang sr6ngenge. Ing sapinggire dalan kang diliwati Sang rajaputra akeh wit cdngkeh kang mbGneri k6mbang.kang-padha adus ing tlaga kang agawe rusaking k6mbang trate. rasane (tumamane ing awak) s0g6r lan any6s. lan liya-liyane. Wo.Mung sapixn iki lzowe dirawuhi dening kang minulya Sang Raghuttamo". saya akeh witwitan asri ing Suwelagiri kang diwuningani.. p6pindhane kaya wis padha sam6lrba n6dya nyaosi ganda s6dhtp-arum tumrap tutuk (nyaosi mut-mutan kang njalari tutuk ngganda s& dh6p-arum). rungkad ng6bruki suryakanta kang katone kaya tansah kumukus pindha asung pasugatan marang kang lagi prapta (Sang Raghawa): Wit hapurborus ngganda s6dh6p.ng gOni. eampaka. nganti agewe kobaring atine wong kang lagi pisah karo k6kasih. saka klikaning wite 5n6tu tlutuhe putih tumetes ing suryakanta. Sing ndulu k6mbang maneka warna iku ing s6mu kasinungan ras. . asmara) kang agarve giris-mtrise wong i<ang lagi pi' sah karo k6kasih. Ing sapinggire tlaga akeh wit tal g6dhe-g6dhe katon tumata jejer-jeje-r k6r6p.' Ttaga la ng dumunung ing lambung gunung katon amba lan r6sik. pdpindhane kaya ngar6Par6p rawuhe rajaputra Raghuttama. w)di i. Kudhuping k6mbang trate kang n6dh6ng med6m. p6pindhane kaya mangayubarya nurang rawuhe Sang Raghawa. Saya manduwur tindake R.

unine mangkene : t. ny. ora ana usada sing bisa marasake. Glara kang amarga k6taman panah tang h"ai6pe or*iro iku madal tamba.suuelagiri iki bang€t'asri.2 tu7G"e.bar wiii hang nialari wong kang lagi pisah haro hahasih kat. sawamaning kagunan tanpa guna. I'langing ernane kok saiak tunpa rasa isin-wirang tumurune asmara ana ing kene. '#A-:e@iiffi ct&.tangi on€nging ofi". kawicaksanan ora ndayani apa-apa. T\rmrap wong kang lagi nawung gandrung-wuyung nah6n kung. j6n6nge t6mbang Bh ramarawilasifc (t6g6se : kombang ora t6ntr6m).x:T:'N##fiW'..rg-6t ttu*rt g sungkawa. t6mbang g6'dhe ing Kakawin Ramayana (Ramayana abasa Jawa-kuna) kang nyandra kaha+ane gunung k6r6p ir*eti ana 1 padeswara (1 bait utawa 1 couplet) kangpurwa' k6prungu dilagokake dhalang ana ing pagdtaran wlyang t<anggo-'sulukan path6t *oiyuro iigag utawa di6nggo path6t *".sz d &v"grurw^s /. .r]rr* wantah. V w?Ydv' TW . nganti sur[e ngdndika marang Laksmana. ora.eb *-.sadhih-kingkining atine wong kang kataman j6mparing asmara -kagila-gila.:tr::. panggalihb tansair kuwur..4.J 3^-^(--n. pr6lu diwuningani. Iku kang njalari Sang Raghuputra baora . ana karrg bisa ngilarrgi rasalara'asmara kang wis manjing I"g tata"ging atlsanubari. yaiku kang kas6but ing R'antayana Bab XVI kaca tl1 sloka angka 31.tDV7 4J2 youqueexr?2\ l.tSrEDl . I\trangkono pangudadmarane Sang Raghawa pa- Katrongan.1-r* l*- nila.. rneh kabeh papan'panggonan aha i€ngsO*inn.A.-.

K6mbang m)nur uga n6dh6ng m6kar mbabar ganda.ela. Indonesia : angin sepoi-sepoi basa) k6mbang iku tansah obah-obah. katon rumambat nggub6d-mul6d ing wit padhali (padhanten). br6marabr6mara padha katon ora t|nffAm m6ncok lan s6n6ng-s6nGng n6sdp rnadune kdmbang iku. padha lrrrnayu asalang-tunjang m0 nyan g pun cak gunun g. saya kat6tangi ondnging panggalihe Sang Raghawa marang kGkasihe (Dewi Sita). kagawa saka bang6ting sih-trdsnane. agalve giris-girise kewan-kewan alasan. suwarane gumuruh kaya giudtrug in-g nmngsa kasanga.r. tangit. k6slimur ing sdsawangan endah maneka warna. Akeh kombang kang marani k6mbang surabhi padha mencok lan n6s6p madune. Amarga katiyup manttamanda (angin sumilir alon. L64 . bulusipun kumambang. (bundaring badanipun bulus punika) papindhanipun kados bunddring rGmbulan (ingkang^ngl6r6si purnamasidi). para waru[a padha ribut pating brubut mlayoni karo m0re-m6re. Ana wite k€mba ng manguning kang uga nggub6d-mu16d'ing wit padhali. . Sanajan olehe mid6r-mid6r ana ing gunung Suwela nganti suwe. (jimbaripun) tlaga (ngilak-itak) kados "r-"*. Toyanipun (tlaga ing r6di Suwela) baning. Ndulu kahanane kombang-kombang kaya mangkono iku. iku pGpindhaning wanita kang nolak pangajahing guru-Iakine kang moyuh rnarang dheweke. Sumurup wowohan maneka warna kang wis mat6ng-mat0ng. akeh bang6t wit-witan kang nddh6ng mbiy6t lan mat6ng-mat6ng wohe. mangkene -: K6mbang Surabhi kang n6dh6ng m6kar. akeh k6mbange klng tiba ing bantala. Lintang-liniani lingkang an.rrgsarinya) sumdbar kados mega. Ndulu kombang-kombang mangkono iku.lasita (pethikan saking s6rat Ramayana Jawi-kina).Sloka-sloka ing sabanjure (sawise sloka angka 81 iku) isih akeh kang nyaritakake kahanane gunung Suu.r. Sang Ramadewa sawadyabalane durung rumangsa kdsGl. nganti 6pang6pange padha mantiyung-tumdlung kangsrah ing l6mah dening kabotan woh. kewan g&ihe-g6dhe padha m6tu saka pandh6likane. Gadhung kang k6mbange n6dhGng m6kar mbabar ngganda wangi. IVTanuk-manuk padha mabur pating bldb6. tdg6sipun s?kar Bhramaraw.'t"p.ratr ing langit) pSpindhanipun kados s?kar sari-saiinipun s6'tr" (t"iorJJ . Bar6ng lakune td kan ing c6dhak puncak. Sang Raghuttama saya bangdt onEnging panggalihe marang Sang \'taithili. gandane ndul6g bang6t. p6pindhane kaya wanita kang ngrangkul sikile guru-lakine.

DEWI SINTA INGAPUSKRAI\4A RAWANA SARANA AJI KPJ\4AYAN. Iku salaras karo De' wi Kr6sna kang uga sin6but Dropadi (t6g6se : putrane Prabu Drupada) lan Phncali (t0g6se : putri Pancala)' lVondene asal-usule Dewi sinta kaya kang kapratelakake ing ngisor iki : *) Carita padhalangan Yogyakarta kang adh8dhasar layang Kanda' 165 . Saduruhge nganrlharake apuskramane Rawana sarana aji ka' mayan.garwa Prameswari (Dewi Ka' nung. Dewi Sinta iku putrane Prabu Dasa' muka Ratu Ngal6nlka.. Pm). banjur dilabuh "narmada.Kagawa saka bang6te k6s6l lan ng6lak-ng6lih. para wanara Kang bangOt tritr'rt ot"tte padha r6butan lan mangan wowohan' para sujanma kang darbe ora milu r6butan pangan.. pGpindhane gaguy"t u" sotya-k6ncana. prayoga dipratelaltake dhisik silsilahe Dewi Sinta' iViturut layang Kanda. yaiku g6gayuhan luhur' apamb6gan puruirit" (walanda : het welzijn van anderen beharbigend = Jawa : nggatekake kaslam6taning liyan)' 89. iabang-bayi winadh"ll! kandhaga. miyos saka. (l\{riksanana bab 71 : Indrajit)' Miturut Kakawin F.e dit6mu kawula l\/tantili dicaosake marang ing x)' fr"aUu Janaka. *arana.amayana lan layang-layang liya-liyane' Dewi sinta iku pancen putrane Prabu Janaka Ratu ing }{ithila' mulane Sang Dewi uga apOparab Janaki (t6g6se : putrane Prabu Janaka) tan-ltaitfrm itag6se : putri Mithila).

SILSILAH XI DEWI SI}.ITA (Mitumt layang Arjunasasrabahu) Batharadi Wdja Batharadi Wfia Dewi Sukesi kegarwa Wisrawa a Ratu Man. tili t4erre crndn Dewi t\rniungbinr Risi Winru- Dewi Marawa kagarwa Banapati Ratu Alodya Bagawan Ravthea Banapuha Ratu Ayodya p6[q Dewi Raghu (Sukasalya) kagarwa Prabu Dasarats Jrneke Ratu Mantili Kusa (habu Kusiya) Iava (Ranra Batlawa) 166 .

-ar€p bakal sira matulungan uio*o pongoyo^on ?! Sira bangdt mangal€mbana J...aro sirah loro iki ! Ihi rak . p* ggdin".kt"nn .prasasatorataubisa pin6l6ng ing cipta' sar.i oro siig ing p6rang' nalika ingsun-tigas janggane"' y A h tine. marya kalpika (ali-ali) amripat puh endah il"I.t-p" hay a bu' Rama-Laksina' tanpa k . st^mah banjur aris.Dala. mara waspadahna wis padha tumOha simhe si Rama karo Laksmana' ta ? ! Sakarone jaluhi piing pati. padha nungkul harananing marang naszptJn'iissun.n"tnu'ulrndtabangOtolehengluhurahemaranging. p'nggolihingsun durung L61 ne: ""aufrake . Mulaie yayi.G. mung tansah ora marang newi-Sinta..tinimbang karosi Rama' g7tuni patine Rama-Lahsmarur.t.ao'. Isih triii *rioa godhong lumbu.-d..FrabuO"tu-"ft"ngadibusanasaranaab6borehan'akam. tandha' -f"taian dheweke .kiwatan. lan mawa roronggan Prabu Dabyar sunare. ora ana sing madhani' madhani jirihe lan asoring watake..e.kapirangu ?rabu Dasamuka kang bang6t gandrung-gandrung liya. p€pindhanekayawisakangorak6natinulaksaranaginawefawa tawar)' lindonesia : dengan dibuat Dewi Kanthi maksud supaya salirane agawe kayungyune Sinta.Yayi Dewi Janahi. p6l6nging panggalihe gumanbewi.Laksmana Mangsarruka nganakake p6p6than mustakane Fama pa"i'6t'-6"g""e nandukake apus-krama (Lrdonesja kono kapadhan rng sih' "r*n" tipu-muslih"il -*"*g {"*i.. Ora tryu *t"tg Dewi Sinta kang tansah Wo!asmara. Sawise mangkono' t*uttu aji kamayane' . liyaliyane kang pating 916s€sotya sumorot.. "risiii banjur antuk l€liru ingsun' Ratu agunggiris-miris para Ratu sura-whti padha wati kasusraiiiiosoit oya. tcntiem' kagawa saka bang6te na$'ung asma' gorJh-Jng"t-"tI ti* ra-turida.Si*u' supaya bisa Dewi Sinta kang sin6dva' amarga saka Mulunging . Nangiig.bul nyatane' rang"kas.-Mung Dewi sinta kang tansah tumuju *"*. aw ake humur-kumur hulite si bur.g.anurrf 6nlur. rudah-ng grdsah F anggalihe bangot tun g ing t" r.*1"1.it# Dewi' bang6te t<anatrutran brangta marang Sang n6moni DeSapraptane ing taman Asoka' Prabu Dasamuka .esia:asrnara-cirrta)bangGtagawelara. aia sira madhani kahananingsun. mar|m' rnanawa sira dusun.Hki:ekuwur. sapi sa*i sing isih sira ar6p.Laksmana' pangandikamustakane R'ama wi Sinta f...orakarsadhahar."".i Raghawa. sira kelangan j6r dheweki tnu om anyahrasi Rama..

Sang Janakatmaja (Sinta) kang binujuk n6dya kagarwa. kang kacipta ora liya mung n6dya milu palastra.rung sinunggL-sungga dening para Ratu lan para dewa bdbar^ngan karo ingsun".. panj6n6ngane mu168 . kayata : timinggilo (iutah paus). jaran. Dhawuha para abdi m|nyang Mithila (ing padhalangan sindbut : J. tulunga marang ingsun. meswarine Bathara Indra).Manewe sira kapengin munjung (nyaosi) rajabrana kang awujud apa bae marang Prabu Janaka. . ntacan. langkaja. rnuliane bangGt nawung sungkawa Panggalihe p6p6s-ngdn6s. Prabu Janaka caosana manuk Garudha kang g€dhene kagilagila ana ing kurungan hancana. (Bathari Soci = pra- turut lw nggugu-mituhu marang karsaningann. IVlanawa sira t€tQt puguh lumuh nglanggati karsani.. Ingsun bang|t no. Ratnapangkaja sahasraptra = trate sEsotya agodhong sewu). sanajan Bathari saci m?sthi klahon seba marang sira. kidang. idr apa ing sakarsanira Mangkonc pambujuke Prabu Dammuka. ngira manawa kakunge wis seda t6in6nan. hiyu.Dhuh yayi Janaki ! Wdlasa rwrang ingsun yayi.Dhuh maskwari.. Sahasrapatra = godhong sewu. m€sthi karakone. Naga gOdhe ana ing sajrone jdnbangan pinatik sdsotya. kagawa saka bangEte gandrung-gandrung kaprangu marang Dewi Sinta. asline katulis : pakaja = kang lair utawa tuwuh ing wal6d yaiku trate.. yayi. 6ntek pangarEp-ar6pe (nglokro).utarak. Manut-mituruta marang ingsun yayi. hOkosihingsun ! trIanouq sira manut_mi_ bakai ingsun Eksanani. bakal ingsun undang lan ingsun prentahi nggawa kabeh isine samodra m|nyang illithita. Il[onghono uga poftt abd.i dhawuhana nggawa sa_ warnaning iwak samodra. Paka = wal6d. adhuh ! Aluwung matiu bae ingsun... hayata : gajah. Bathara Baruna dewaning samodra saisine. Ja = lair. .ngsun. singa.. m6njangan lan liya-liyane kang prayoga dipisung-sttngake mara4g Prabu Janaha. ruif parijathq ratnapangkaja sahasrapatra lan sawarnane wowohan saka kadewatan". lumba-lumba. (Ratna = s6sotya. endah ing warna padha a6ladi marang sira.wung sungkawa dening lara as mara. kakap lan liyaliyane: monawa mitttrut pan\munira iwak-iwah sing saihi uis ana isih kurang akeh. para opsari-widadari kang . ba_ r6ng prikm t6tironing mustakane Sang Ramabhadra. Inn aja lali yayi.Iantili) nggawa sdsotya-kancano ing sakarsanira lan keuan u)arnawarna.

Paduka pongayomanipun para suci. waspane tansah mili carocosan. sanajan dipun-wa6s pinarang candrasa ngantos tugal suwiwinipun kiwa. amargi pacluka sag6d mbrastha mdngsahipun jagat. hala rumiyin asung. panjanma paduka ing marcapacla leanthi ancas luhur nddya m€mayu ayuntng bq. sint|n ingkang kasdhtenipun nyunclhul kas)kten paduka ?! Namungpaduhainghang ltuwawi m|nthang langkap pusaka lttithila. Ind.yaning wana ingkang sami paduka ayomi. j)r rasOksa puniha makhluk inghang botdn sakti. salirane panas lan ndhrodhog.wana. karo nyawang mustakane Sang rajaputra Raghawa.Anggen kawula *gdd sabar-taw|hal ngalami panandhang..lta bloharaja sinaltti raiuning jagat. para daitya_danawa_rasak_sa l€l€thoking bumi gahh-gahhing jagat sami paduka sirnahakOn. Laj€ng Sang Ri-si Ramabhargawa (parasurama. jalamn kawula ngAntosi rawuh paduka.. Il. igl*ngkara yen ta pangandikanipun punilza dora. Kala rumiyiry para Rctu inglzang sarni nglOb\ti sayimbara rt.Iithila. trfilanipun kawula babarpisan botdn ngintan bilih paduka sag\d hasoran ngantos dumugi ing seda lumawan Rawana.lakaftn pangandikanipun para ltfoharsi. milanipun seda paduka nuwuhakin pangina". para ltlaharsi ing mad.onesia : Ra_ ja tunggal). .amarleamiwAlasAn dhatdng kawula. sami ng€ndihakahon bilih paduka punitza inghang nguwoosi rYiloka (iagat fttiga).Kala rumiyin.an ras€ksa candhala. inggih punitza para angltara-*uiko ingkang adamol rdtuning bawana. Saklangkung nnokal-andupara yen ta poduka ngantos lzaso:"an Iumau. Somanghe.. . Paduha puni.. Ramaparasu) ngadhang saha nantang paduka wont)n ing margi. kasudirart lan hadibyan pcduha tanpo timbang..pitrlurg . gi nampuh Rawana saha nucuk bahunipun ngantos tatu awrat mili ludira. wasanane dhawah kapidhara. Jathayu bot€n pojah. Punapa langhap paduka ingkang ke_ nging kangge nyirnakahAn THpura sapunika tanpa guna ?!. wasananipun Sang Rdsi kasoran dening padulza".Kados ingkang sampun paduka pir€ng. Sang Jathayt). Sang Dewi as6sambat ngr6ngih angrdrintih bang6t kawlas-asih.wun k6lataJara. . Bar6ng wis eling purwa-duksina. ngayomi saindAnging jagat. ing tdmbe wontOn ing jaman halangg1ngan (ing kahyangan) paduka badhe jumdnAng EKACATRA (Ratu mandhiri. msampunipun 169 l.Dhuh-dhuh adhuh Bathara Ramabhadra ! Punapa inghang njalari seda paduks ? ! Pa(iuka panjanntoning Bathara Purusottarrra (Wisnu).

heh Dosamuha ! mAnAnga. Dewi Sinta k6wiyos panguman-umane marang dewa. Dharmaning wanudya hang haye aku ihi ora liya *u. paduha wOnangak4n unggul ing yuda' Kosohwangsulipun Sang Raghuttama inghang sahlangkung luhur ing budi saha susila. Kowe Ratu sshti anyahrawati. dewa ingkang maha jalaran paduha botdn adil.rndholo. ingkang awatih iutig'culiho.. sira tansh bis 'Nangtng ahi pribadi amarga ora suci. bot€n nggan' . paduka damd asor yudanipun Mahatdn prntho dados . kowe namahake suduhmu (curigamu) ing guluhu. hasudirunmu ora ona sing madlnni.Dhuh Sang Astamurti. l\labuha. piyarsakna handhahu : raianya : Walanda : uorst -der uolhen : Indonesia jadhipati 'ranyit). cAmAr bn i6mbAr' ora bisa ftstari ndkerekahe tindabe kakangmas Ramd"' iki ! (Pra' . i"ii"i' ii*uto 1ntosi.i*uig badhe nusul paduka dhatdng Aribawana"' Mangkoncf. lan aia maneL'maneh sira handlrc mbobuith ahu haya dlrch mau.Dhuh ariningsun Lahsmana kang luhur ing budi ! Kamuring sa' sidani. murha ."sambat-s6bute Dewi sinta karo nungkuli mustakane Sa=ng Raghawa.milanipury kqk1nc7nganing tekad hlawula . mulane tumuntur tut uturl parane Sang Raghuttama.i.rtrylalapa nyawai<v sarT'na Mulane mungguh bang\t yen ta. saha bot€n mi' "dana dhatang ingkang atindah juti. Manawa mangkono' kowe mdsthi baniur misuwur sinabut titah kang enthengan asung pitulung.or4716-yAhfi bitih paduka asih dhatAng fitah ingkang bot€n iuiur.paduha seda.nmu sonlpurna ngebOhi Triloka Manawa howe 1?O . Rawana inghang asor ing budi. botOn wont€n matih ingkang hawula ai6ng11Ang. panguwasdmu ngedab'edabl . luhur ! Kawula .onesia : kitab huhum karungane Bathara Manu)!' . ngarani yen dewa iku ora adil. tngkang adamZl r€tintng iagat.o"oi dhotAng paduka..ra tulus'mulus ing tAbnging panggalihira.ng tansah sdtya mnrang patibratadharma (Walanda: de plicht uan huweliihstrouw = Indonesia : hewaiiban setia hepada perhawinan = Jdua : kuwajiban sltya rnarang guru'!ak!)' Awit saha ihu. (Astamurti : Walandb : de acht uormet\ waarin penge' Stwa zici openbaan : Indonesia : delapan rncam bentuh : Walanda : wetboelz uan Manu jawantahan Siwah.. Manawagama ': Ind. tanwh ngdstokahAn dhatAng piwulang suci isinipun Manawagarna.Heh Prajadhipati Ratnana. jar dhat€ng titin hskang gadhah t1hbAtun utami. Amarga ngira yen Sang R4ghawa wis seda t6m6nan.

.ngru. irig .rh.'Bab pii*-r'iroyoe.rng marang Dewi Sinta. kag.ktos gusti Sang Naranata Rama sampun palastra.... {marSa bra kapadh.r. Sawise matur mangkono. Su"g-nawana banjur kondur anga_ --J.. sint€n mangrotos punika namung satunggaling apus-}irama supados paduha b. Gawanin nntro.:n. Tlijatha tumuli mangkat mdnyang ardi -Suwela. prihsa.. bela-paii . iirahe si Rama. harsakake m€sthi karoksnan. Bar6ng wis dingdndikan-i t. pangancliki ne : .i'. Mangkono ng6ndikane Sang Rawana kanthi ngasih_asih ngr6_ r6pa.la-pati marang st Riia ? ! Atuwung t€_ ftp_a ldstari urip mukti-wibawa ngrasakike scwa"nnning iitn*oton b€baror.. ffnigas jangganipun dening uwa prabu Dasamuka.dii"-"- 171 . .-'.'.g Su.. uncalna ing jamban.b.ih har* nglanggati dhatdng karmnipun uwa prabu. pmnyata kowe Ratu panga_ _sarana yomaning jagat.aiie . Ing sapungkure.gan haro ingsun. punapa y. buwimgdn.bang6te gand"rung_*ry. ora k€na ora ahu mosthi baiar tokan ing priya "ii&r" na.u" Lg Jif-.ra. be. Minawa ingsun t *inii. sim ngantapi-patibrzta (s6tya marang guru-taki) ran banjur kapengin palast.Gusti.ng r6di suwela sowan baps pr.*u**i'R"*u_ Ng6ndikane Sang Dewi mangkono iku agawe h6nyuhing ati_ ne Ttijatha. Kabeh kang_ ingsun s6dya mlsthi t"ioiZ. manut-mituruta *oror| ingsun... masthi klahon onc Sinta sewu ftha ing Ldngka iairone *i. Dewi sinta ng6ndika marang Tlijatha yen n6dya _manjing dahana. prabu Dasamuka bangOt gumun-ngungune.g Ramabhadra kang wis palastra liuro. Apa bae nans ko'-an:ggi mrajaya ahu.Apa pr6lu_ ne yayi. prabu Dasamuka.gdl6m mateni aku g€gamanmu.-'rss dhaton kanthi kagoling panggalih. . sang Mahadewi ! sampun k€s6sa pitados dhat€ng ngdndihanipun uwa prabu Dasamika.i"r". _ Ngrungu pangandikane Dewi sinta mangkono i[. dipun'nyatahakan rumiyin. ing yuda 1. Sapraptane ing panggonan kang ait_"uju.. b. p"riyZ7sone ahu patenana sarana binasmi ing g6ni..awa saka. Wondene manawa kowe darbe panganggAp gaga_ manmu bahal r^gid sawise di€nggo mrajaya oni. yayi Ingsun iki rak aatu airn'i binathara ing jagat. iriiatha marak sang wibhisana.Oaiip Muhne yayi. Kapar\nga hawura nyuwun pamit dhat...

saking airihipun.. Sang Bayutana)ta '.'.o-"iii t"e ardi sttweli' dipun-adh|p pahlau'an ll'anara saha para Kapindra Sugriwa. Song Laksntana' .sum|." U^"3t" as€saji lan Sang Raghawa' ta tumuju marang ungguling yudane 772 .waras-wiris s6g6r-bug6r ora kurang Laksmana isih sug6ng kanthi De.in fnS' -rott*bong .fi.a iuniuti bali m6nvang taman Asoka' marak .o saniatanlyg avudo' ioda\"1*'t glagah kematuon' lVonngal gampit.. Dewi Sinta bangOt suk'a amarwata muja samadi' p€langing cipsuta. no*un] mutdr wit salzlanqlzunq tdn g*gOdhusirg p''ii't'it *ano'o ingkang -i w atanda : o o.*.Gusti Mahadewi..ono *niiniiiie sltva-baiti Sang Narpati Rama dipun-esma.....usari.aya anawin-Ttmaitanipun toian€n ianthi tulus'mulusing manah"' praiurit Luanara lzuwawi mtbOdhol .iiotin' W\iaa minangka gantosipun paduka sampun bawa ingatasipun "AhU' ... sora masinghanada' ing s€dhap-sak\dhap k)pirlng manguh yuda -eiio mu saiak somr uoi6i iabar. Panj6nangar. rOng. ndihik alz an gusti' sumang' w uhart t ttmu ntan'' .*". wi Sinta maneh..ing uit ttoschduiuet.. w Ah dal naw ung sungk awa' Midhang6b ature Tlijatha.u'ol-*titi nnndraguna' tdguh'tanggon Narpati Ra' dhdteng sang ing yuda..". rt o.tnmunt|n uadvabata waponuioi slsOdhugins *angunl pratt'ira nara punika smi .( a i"arie iia iTsi i" : ingkang dumunung. . Milantpun **iii sunghawa' Gusti Srinau)atos.ii"-irlit io.."... maonesia : ii't* hutin) puniha ngannaaainot. Sad.r\p w!11!. tzapengin .. banaspati i." sahing punika sampun ngantos "giui""u"tufta' Atuit mbirat sunghawa ga karwa padukalurnunftn surycn saha karsaa k|bah-raos suka-wi' ingkang sardtta nglillipur po. I ntr iiii. I Srf Narendra Ranta talzsih ....SaiOg-iumlAg kawuta nir\an hasahtenipun praiurit wakang kasaktenipun ngoi'to' -jaduha hagungan pa'nggalih kunara.s dhawah kantaha (sumaPut)"' dereng nate.anrpun bapa ka:outa boftn tabih katb'nn sami gladhi ulah para pahla*on *onoli' Para wadyabala wanara posanggrahan' sab€' ing sajawining ftridhaning pArang wontOn swant\nipun. .Satunggal-xtttnggalipun pamb\dholipun kati' -ir.. mi na n gk a ga da' Battaspati.ono **p'u"[-"io'"1it ngiA-l-antur kadhartaduka' ^Kawula rendra Rama *nb"eniig onin! dhatOng manggak p aduha.i"'t' kai\ne agOng *rnois.t*tt". kawuningano.

". iahat). : de drie grondeigenschappen : : satu)a.uirtng hagunan wha sag€d nguuraosi (mcngreh) Triguna (W. wiwit miyarsa pawarta yen Sang Raghawa sawadyabalane wis masanggrahan ana ing ardi Suwela.Dhuh Song Hutasana (Walanda : offer etend. Tamah : napsu loba. sapira k6- t73 . : plaats uan uerlossing : tempat kelepasan : Jawa : papan kamuk' san)".-tlt pengeiawantalmn Siwu). rajah. inggih Bathara Gunawidhi (Jawa : dewcning hasaenan. : uersot op eten : suha sekali rnahan).. : waarheid-lieuend = suka akan lzebenaran). Pm). . Kocap habu Dasamuka. : de aeht uormen. Padtiiza deaa linangkung Siwagni (Siwa + agni : api). waarin Siwa zich openbaart: delapan macam bent. ora tau t6ntr6m. panggalihe tansah goreh-rongeh. inggih Song Dewawaktra (W. SANG RAMABHADRA PINARENGNA UNGGUL ING YUDA. Paduha puniha Bhaktawatsala (W. saha sagdda kawula pinanggih matih lzaliyan panjin)nganipun kanthi ngalami suka-wibaw0. rakus..Paduka sahlangkung u€las-asih saha satwika (W. ratuning Tribawana ! Dhuh Sang Dahana ! Dhuh Bathara ingkang maha wAhs ! Mugi wontAna kapar?ng paduka karsa ngtdksanani dhatAng panyuwun kawula. Jawata inghang sahlanghung agdng pangu' waosipun. panj6n6ngane kapengin nguningani kahanane Sang Raghawa'sawadyabalane. Raiah : napsu ketnginan hati. uuur = yang memakan saiian. api). Paduka Astamurti (W. fttAPmantdpa sih-tr€sna dhat|ng kawula. : mond der goden : mulut dewa). Paduka ingkang murugak|n para titah sami mangr)tos dhating Aji (W. Awit saka iku. inggih Dewa' tasakala (Indonesia : dewata dalam segala hcl : Jqwa : dewaning santulzawis).Dhuh Dewa. tamah : tiga watak dassr : satwa napsu baik. : heilige schrift:kitab suci) saha inghang njalari para titah sagOd dumugi fng moksapada (W. NASfiTSA SUKASRANA TaLIKE DASAI\{UKA NITIPRIKSA RAI\{A SAV"ADYABALANE. Paduka ingkang minangha tuh-ing has6n1ngan saha kasaenan. bumi wha ialadri. ingkang nguwaosi r6di. Nlangkono panuwune Dewi Sinta 90. nguwatirake bakal kasoran yudane. linangkung sal..

Dheweke didhawuhi dadi t6lik dening Sang Rawana. apa dheweke bisa uga g6l6m pininta-sraya mrajaya Sang Raghawa. raja (Sugriwa) kudu dititipriksa 96tya lan orane marang Sang Raghawa. nyumurupi para pahlawan wanara sing lair-batin sOtya marang Sang Raghawa lan sing ora. mracihnani yen howe darbe sddya ala. nitipriksa kas6kten lan k6kuwatane. Suliasrana banjur mangkat m6nyang gunung Suwela. \74 . pinusara. jalaran mulung saka atine dhewe. Bar6ng priksa wanara pinusara (dibanda). ana ing ng6ndi dununging karingkihane. Sukasrana iku pahlawan rasOksa sura-sakti mandraguna lan bisa mancala \4. Sawise matur s6ndika. durung nganti nglGksanani. jalaran kuwirangan. sadurunge manjing ing pasanggrahane Sang Raghawa. . maksude supaya bisa nindakake dhawuhing gustine kanthi BamPmg.Heh Suhasrana ! Ana gawemu apa howe tdka ing ganung Suwela ?! T|hamu ing hene kanthi mancala warna warnro. misahahe tdmAn.Apa dosane ? ! Bangtt ora rAnane panggalihingsun. Sang Raghuputra enggal-enggal ndangu marang Wibhisana. Sang Rawana tumuli nimbali ras6ksa Sukasrana. Sukasrana mancala warna wanara. Dheweke tumuli dic6k0l dening wanara sawatara. lan sarana . iku bangOt nyala-wadi.Yayi Wibhisana ! Wanam apa ihu. sak0cap ora mangsllli. disik6p banjur dibancla.arna. Nanging lagi bae m6ntas man' cala warna wanara. lan ora konangan dening mungsuh.kuwatane. Sukasrana nrdn6ng bae.rsiasat" kapriye carane ngasorake yudane.. prihx wanara dihaniyaya". Mangkono uga Sang Kapi. paugandikane : . Olehe ndherek marang Sang Raghawa. ndikakake manjing lan ndlajahi ardi Suwela ngetung cacahe wadyabala wanara. Sawise manggalih ras6ksa kang prayoga dinuta minangka t6lik. Polatane klicutan. nuli disorvanake marang Sang Raghuputra. Iku kqbei \udu dititipriksa dening ras6ksa Sukasrana. Sat6kane ing gunung Suwela. Ngrungu ng6ndikane Wibhisana mangkono iku. Mangkono dhawuhe Sang Dasawadana.ayahaning gustine. nddya laku dursila". apd amarga dip6ksa.. Sukasrana wis k6priksan dening Wibhisana.

. Anggenipun mancala warni .Sadaya pmjurit u)anara xmi sOtya-bakti kanthi tulusing manah dhatOng Sang Ramabhadra. Dhawuh-pangandikane Sang Raghawa : .Gusti. rasdksa Sukasrana banjur ny6dhaki Sang Raghuttama. Lakune Sukasrana g6gancangan. Sawise diuculi bandane. S. amarga ora pinidana. Pawanatmala saha Anggadi mihn L75 . bot6n wontAn padainghang angel utawi awrat tumrap para tranara. namanipun Sukasrana.Gusti. Enggal uculana bandane. badhe kapatrapan pidana punapa pun Sukasrana puniha. Mangkono ng6ndikane Srinarendrd Rama. inggih punika anggenipun ndamd tambak-samodra.Janara.yayi Wibhisana ! Rasahs ilzu ora k|na diprajaya. tujuanipun supados gampil nanduhah4n piawonipun. sami kuwawi nug)h r6di inghang agdngipun kados ardi Meru.. Botdn sanes.. Awit uking agAnging kas€htenipun. TAUV (Indonesia : mata-mata). Ing batin bangdt mangalGmbana marang trrtr.n-p idana". Ka_ wuningana. nuli nyuwun pamit mulih m6nyang Ldngka. ny6mbah. supaya dheweke bisa tumuli bali-mulih sowan maneh marang ratune. . Wont\n wohing pindamAfipun wadyabala wanara inghang mhlangkung ngedab-edabi ngantos adamil gumun-ngunguning jagat. laporant'. samodra dados kados pareden inggil.rri. Kas€ktenipun para wannm saklangkung nggAgirisi... atine s6n6ng.Wanara punika sapuniha rasdksa t6likipun Sang Dasasya. iijdl-riydl prasasat tanpa sela. dhawuh paduka sampun kawula estohakOn. Kawula Eampun dhat)ng ing pasanggrahanipun mOngsah paduha Sang Ramabhadra ing rddi Suwela. mandcr luwaranc. Salugunipun : . sampun sa_ Atu6 Wibhisana nes golonganipun abdi paduha. Kadospundi kapar|ng paduha. kabeh hang disumurupi ana ing Suwelagiri. gusti ! ROdi Suwela punika wiwit sahing ereng-ereng_ ipun ngontos dumugi ing ngandhap (ing suhuning r6di) ieb€kan wadyabala tDanara... hawuningana ! mA sth inip un d ip u.rta_ srana t6rus marak Sang Rawanadhiraja (Maharaja Rawana). ! Dhewehe kudu asung pawarta (iaporan) marang gustine. hawula namung ny€nyadhang dhawuh padulta.rg panggalihe Sang Ramabhadra. Sat6kane ing kadhaton L6ngka. ngaturake kabeh kang disumurupi lan kang dialami ana ing Suwela_ giri. Para wanara sag€d njalart r6dl dados hados lepen utawi jurang-cArung. Sri Maharaja ! Kawuningana.

Satabali.Heh Suhasrana ! Bang' sat-kOparat. Kumuda. uah malih-sAQa-baktinipun dhatdng Sang Raghu' bang"ing putia. Subodara. supados jaduha sagOd wid...'Ci*o*i. kagiwa saka bang6ting pangernne marang ratune' Nanging Sang Rawana kliru hmpa.uha lO stantun ngalami suh a'w ib aw a' Ka ing Dewi sinta dhatan{ panian€ngnaun : Karsaa paduha masrahakan anipun. dipunkisas.-El6thAhing bumi gAbh'g^lahing iagat. iup ad o s p ad.ng Maiaraia i. Kalawaktrq Druma. Jambawan. pOpindhanipun kados Kalamr6tyu (l7olania-: de god des Doods = Indonesia : dewa Maut). Sarabq Wresba. IVlainda. boftn marAngakAn kawula dipun'prajaya Sang Raghawa inghang dhawuh nggtxngi kawula. Puthahsa.n. Darimulza. -manawi panjannwning Bathara paduka karsa ndhahar atur kawula. j6r kawula puniha abdi poduha ingkang sahlcngkung sltya.gray ang ipun ngedab-ed ab i. *rrlure banget dukane. polatan lan p amOrenipu n ngung' t andang.igi pat:a wanata sanes-sanesipun'. jalaran kAcOp\ng. Gandamadana' Dwiwin' da. hadosto : Gawa. K1sari. Druwa.Atimu bangat t76 . Sadanurdara.tuhu saha aj rih -asih dhatAng p ani 6 nO nganipun..n punika para manggala gage-dhuging prajurit wanara inghang hawont. Panasa. Tara. Itlakatbn . ature Sukasrana dianggdp pangina. Bhimawaktra. Sang llibhisana ingkang ngancam kawula makat-dn punika.Kawula meh lzemawon hapatrapan pidana awrat. Nanging Sang Raghawa panggalihipun suci luhur ing budi. iOr Sang Dewi puniha inghang dodos tuk-ing pasulayan' An'ggen kawula kamipurun cumanthaha ngaturi pamrayogi makatOi punika.ng LOngha. Nala. sayiktos k\kiyatanipun wadyabala wanara tanpa jagat.Gusti. soraning g\laP". pangandikane i . xklangkung agOng. kaworntOn haparAng parOnga kawula ngaturi pamrayogi halih warni' Sapisn: wontdna 'napaiOng paduha harsa guyub-ruhun am€mitran haliyan Sang p R ighawi.. Winata." (Druhaka = Walanda : verraderlijk = Indonesia : bersahlangk khianat). Kawuh babar'pisan bot€n gdhah manah nadya druhaka. ialaran pitados bilih Sang Raghuputra 'puniha wisnu. Susena. Ingkang kawula s€batak.. Nila.nanipun^ sahlang\i"e go-tot nioiin-airini. Indraianu. Gawaya. Awit sahing puniha gustt. k uli sw ant|ning .ung sity a. gusti"' tim. Mangkono atur pamrayogane Sukasrana sing surasane m6ng' gak Sang Rawana aja nganti m6mungsuhan lumawan Sang Ragha' iva. Dama lan Mattahasti.adt mukti-wibawa ium.

panj6n6ngane banjur imbal-wacana karo Kapindra Sugxiwa.arang si Raina".Jhi kowe dadi ntalt. Wibhisana lan Hanuman. sanalika larutmirut dukane Sang Rawana. ngr6mbug rancangan lan rekadaya kang prayoga ditindakake.. saguh dadi g€dibaling mungsuh. Sukasrana. mulane ganpang giris-miris ntarang mungsuh. P6puntoning r6mbug.. Itlidhangdt ature Sukasrana mangkono iku. nildya ngayom m. ntugi nAbihna sagunging d|duha ! Ngrungu pangandikane gustine mangkono iku. kangge ng gant p ilalt A n so d ay a in gkang p ad ulz a k ar sakah 6 n ".Heh Sukasrana. milua si Wibhisana. lzawula sagah piiah ing madya' ning rana ndhdpani pmja Lingka. kagawa saka bangdting w6dine. luwih dhisik Sang Raghawa n6dya matah duta m6nyang kadhaton L6ngka. enggal-enggal ny6mbah karo ma' tur ngr6r6pa mangkene : . minggata ! Ngungsio mcrang mungath. ndikakake ngant6p tekade Da' L71 . kowe baniu.Kowe ngatag ingsun supaya nunghul aris ntarang si Rama.Dttdu dewa dudu danawa mungsuh kang t€ln. Anggada kang pinatah dadi duta. Wo ! ora idhOp isin kowe lturui. Tanpa nyum?r|pi brAs-Gpating atur.l'tlult tanpa guna. 91.r enggal-enggal manungsa nistha-danta awadyabala Luanara. Sampun samAsthinipun kawula ngurbanah|n jiwa-raga minangka piwal?s kawula dhatAng sih'wi' lax paduka. Laksmana. Biyen houe niisuwur takad-kuwat sugih k. sirna kasdkfun lan leuuanennTu. nanging sl.uwanen. Kocap Sang rajaputra Rama. ANGGADA DINUTA RAI\{A NGANTOP TEKADE DASAI\{UKA.Gttsti. njaluka pangayoman marang st Ranta". mung alaning watak lan ciiihing atimu. . Nanging kagawa salza nAdya rnalik tingal. Ananging manawi hapar€ng paduka ngrdsakale€n dumadosipun pArang 16r\mpon lumowan &ng Raghawa. ing sapungkure t6lik Sukasrana. ras€hsa jirih-ringkih ingah-ingih wddi gOt*.cOm\r bn i€mb\r. kawula kala wau ngaturi pamrayogi dhatAng paduka. tutuuh uatakntu nistha-crlndhala. Kawula s|ndiha nandukakdn sandi-upaya punapa laemawon (Indonesia : tipu-muslihat) dhatdng mAngsah. niyot ngawula marang rnttngsuh. jalaran sinurung dening raos pangeman saha awit saking s|Ua-baleti kawula dhatAng paduka.

supayo nungkul aris nrurang panj€n\ngane. suwarane gandhang. para nayaka. madewa. Kagawa saka bang6ting baktine marang Sang Raghawa. Sawis0 lungguh ana ing ngarsane Sang Rawana. 178 .. Anggada banjur kandha t6rus t6rang. wegoh maninft ah marang panjdndngane. manawa nganti dumadi pdrang. Mantri-bupati lan pam manggalaning wadyabala. tanpa ati tidha-tidhaSawise sam6kta. kanthi mantdp lan tumdm6n anggone nindakake dhawuhe. Anggada didhawuhi ngelingake maralg. Tdkaku ing kene iki diutus dening panjdndngane. sira sawadyabalanira mdsthi bahal tumpAs-tapis tanpa sisa Wruhanira ! panj)nAngane Sang Ramabhadra iku pahlawaning jagat kang bang€t kinawasa". misuwur ing jagat. Ora antara suwe p6p6t€ng sirna. ndikahake nlkahake dhawuh-timbalane ffnrang sira.samuka.Heh Prabu Dasanana. pratandha Anggada wis niyup ing bantala. ffmnawa sira kapengin listari urip lan fttAp ngratoni nagcra L?ngka. dhandhaning umbul-umbul kadhaton Ldngka nganti padha putung. Amarga k6tamp6k sumiyuting angin g6dhe. Dhawuhe gustiku Nararwta Ramabhadra. amarga rumangsa tampa kapracayan g6dhe mka gustine. Anggada bang6t suka amarwatasuta tinangg6nah dadi duta. piyarsahna kandhaku ! Ahu iki Baliputra. sat6mah akeh ras6ksa kang padha bingung pating bilulung. napak jumantara. pdparabku Anggada. Abure rikat prasasat kilat. Ora bdna ora. Nalika sarrrzrna Prabu Dasamuka mb6n6ri siniwaka. milih dumadine p6rang. Kajapa saka iku. Anggada manjing ing pasewakan dumrojog tanpa larapan. kaprungu c6tha dening kang padha seba : . l6bu mari mul6k kum6lun. l6bu mul6k kumElun njalari p6t6nging kahanan. nagara lfngka (Ngal6iigka) m6sthi dadi karang-abang Rawana sawadyabalane bakal sirna g6mpang. Manawa sira ora nungkul aris funthi caos bulu-bAkti. Sirc ian paru kauulanira kabeh nydmbaha marang gustiku Sang Ra. nganti nu- wuhake angin g6dhe ing saind6ngng pura L6ngka. Kanthi dhadhag-tatag tanpa rdringa. Anggada tumuli mangkat m6nyang kadhaton L6ngka. Wruhanira ! Bathara Raghuputra iku Ratu tng saind€nging jagat. b€bar€ngan karo masrahahe Dewi Sinta murang panj€ndnglne. apa aluwung nungkul aris masrahake Dewi Sinta. ingadh6p Nindyamantri (Patih). Rawana. Kabeh barang kang g6c)he pangajine ing hadt'ntonirq suu)srnane se'sotya-rdtna lan peni-peni raja-peni coaEna marung gustiku Sang Ramabhadra. bilahi m|sthi bakal sira alami Sang Narpati Ramabhadra m|sthi bakal nyirnakake sira. l7nggana masrahahe Sang Maithili.

palarapane nj6ngk6rut. ora k6na ora. Wo. ingsun oro ulap". yaiku kang bakal kanggo nguntapake sira m6nyang Yamaloka (iagade Bathara yama = nraka)". Anggada ! Kobang?ton asoring wataltmu lan olehmu ora wdnth ing isin. koue ngrilakahe bae nnrang patine sudarntarnu. rlanaua kowe kasinungan watsrt pahrawan.. i\stnr wani mbelani sudarmamu. lan ngandhakake kawiryan hasantikanmu.. Atimu tanpa sOrile-runtik. sanajan anaa Rama sewu cocoft e bAbar€ngan t€ha iig kene.. amarga ngrumangssni atmajane Sang Bali... si Ranta mlungsuhe sudarmamu. Ratumu kon|n enggal mranata gAhring baris.an Sang Raghuputra. niul*i sira tumindak mutatuli g6l6m melik bojoning liyan. landhCpe _kagila-gila. mand. netrane mandOng manth6l6ng marang-Anggada.Kabeh gunommu itzu. Anggada ! rzou. asung peling marang Sang Rawana. . OaOo t K€thek naruthuk tharuthukan. sira m6sthi bakal sirna dening sanjatane gustiku sang Ramabhadra.. Minangka pitukuning panggawenira.Wo. nudingi karo ng6ndika s6r6ng-sora : . kajaba narak sarak uga dacli tandha y|kti asoring watak lan tindah-tanduhrnu.e tunturi muliha. Mangkono kandhane Anggada. sapa sing mra.. pasuryane sang Dasamuka mrababarr abang.. Anggada. mrajaya si Rama. Midhang6t kandrrane Anggada kang bangEt p6dh6s mangkono iku. manaia ingsun eh-elu nggltgu lzandharnu. 779 .Bcbo. lWalanda :' ie leeraar beleedigend : Jotua : ngina utawa nydperehatee marang Guru).taneh mung Rama siji rngsun wOdia.. kagawa saka bangEting dukane. padha bae haro kowe nglahoni dosa . Elinga. Prabu Rawana ! Watak-wantunira kang ambdk-siya murka-k6thaha mahanani kusut-kuwuring pikiriru. lan kon6n tumuli ng€toni pArang. matura marang gustimu yen ingsun ora n)dya r|rukunan learo mungsult. g6l6tn nggugu-mituhu ujarntu ?! Mendah guyuning jagat.gurudroha.Heh Anggada kang bang\t adigung-gumOndhung ! Apa ingsun kokira ros|ksa leumpra-humprung mudha_punglung. murang sarale digsura atinggat tata. babo.ulir"n" g6t6r werwelan. imbane t6pung. wrurranira ! J6mparing" gurtiLu iku hebat kaliwatJiwat.iaya sudarmamu ?! Si Ranta ! Dadi. supaya aja pisan-pisan rvani lumau. Nanging nyatane. diiraiba"denins si Rama. Kowe nuduhahe g)dhening tekadmu. Aja n.. o. sira m6sthi bakal ngundhuh wohing panggawenira.ar sm 6an1ui ngayom marang mungsuhe sudarmamu. tanpa msa isin-wirang ! Tindakmu mangkono ilzu rzariwat-liwat g\dhening dosomu.

parasu. putrane Sang Rawa"l ylikY Dewantaka' lan Trisirah. 180 kindbur."una-s6sotya ilil padha nyandhak gogamaning ayuda.WADYABALA RASoXSA'WANANA TUMULI WIWIT CAMPUH YUDA.-"U. trisula lanlceta padha p15a ras6ksa kang nOdya awahana Sl*ire m4ngkono. SAWISE SA}.u:up"ti. slompret-slomprete wadya-bala s6ksakangmai0ksa. padha tarldha Sarampunge iihawuhe Prabu Dasamttka' minangka rabudhale *uOyoUuto LOngka. Anggada banjur S"*ula' Anggada t6rus maing welagiri.. kang n6dya awahana di: baju zirada utawa turangga'padha ng6trapi kawaca (Indonesia rah) ing tunggangane dhewedhewe' banjur dhaSawise sam6kta ing sakabehe. Trikaya.(OKTA.igrl tori. *u. Pragasa' Prajangg' para [rr-arrgti. Akampana.""g dwaia ing-Iiretane dhewe-dhewe. Sapraptane rak dang Raghuputra. Sang Baliputra kang ing sakawit lungguh tumuli -ngaddg Pro' : mattr6ntli6ng (malang-k6ril. mr*ia. Dumraksa. Yupaksa." .ngllman-uman Nlangkono wangsulane Sang Ralvana' sawise Anggada. Asanipraba..i"d. Bajramu. suligi. jagat kaya b6lah-balaha' langit kava ng6ndh6longngdndh6longa.l6ksacacahetumulimunibinarungunining ngallti tumUrr-gong-b6ndhe-beri. ghuttama w k katon gaw ang-gou'angan"' bali m6nyang Su*pasat'ggruhut' Sawise kandha mangkono. abdboPara rasdksa padha dandan ulanganggo kaprajuritan' lan mawa r6r€nggan k6mbang' . n6nggala. uanlur mangzuli's6r6ng "Heh buRawana!Bakqtsi-rnanirasau'atlyabalanirodbningSangRa..sthi' Narantaka' .il. swarane gumuruh mavrurahan onde'rweo"r3glng bumi t6kan ing saptapatala (W' = zeven "lJ*f = tujutr dasar bumi). Ana sing asanjata culiya-liyane' .rra*u k6r. Wilohitaksa.. ngaturake sarehing dinuta' 92. Mintragna. Prabu Dasamuka Wiruwuh marang Patih Prihastha. IUahaparswa' Ghathodara' Jampaksa. iatEmah samodra kocak mawalikan .ir"n. para putrane Kutnbakarna yhiku Nikumba -ndikakakl ngdtoni p0rang sawadyabalane' Kumb a.. .

olehe nglipur rabine mangkene : . dalan kang diliwati nganti sQsak.rswangga". garu-laki kula ! Sumangga kula aturi mangsah . nggdgirisi.I\{laku. kala-kala lakune barisan ora bisa maju. maju l" Kang njalari r6ndh6ting lakune. Para pahlawan iku padha mumpuni marang dhanurwedasastra (W. yaiku panganggo kang diarani . luwih-luwih rasEksi kang isih pangant6n anyar utawa kang lagi nggarbini. Praiurit maiu p0' rang.. paardenkennis = pengetahuan tentang kuda). Mangkono kandhane para ras6ksi marang bojone dhewEdhewe. giris-miris yen ndulu rasOksa sing ngangeo kaya mangkono' Kang lumaku ana ing ngarGp para ras6ksa sinakti aklambi k6re-rv6si (Indonesia : baju zirah besi). Sanajan Bathara Kala pisan. kang padha nunggang jaran wasis ing babagan salihotra ( = aswasiksa = \\'. Nanging akeh uga ras6ksi kang nangis.-uda kantl'ri au'qs lan utaspada. wujude ras€ksa sing manganggo kaya mangkono banjur mirib singa.Yayi. Manawa praiurit wdgah mangsah 181 . ing mangka kampak iku landhOpe kagila-gila. nalika nguntapake bojone kang n6dya mangsah yuda. satOmah pangg6dhene k6p6ksa wola-wali ngabani ..Ngrungu unine t6tabuhan maneka warna srng suwarane prasasat suwarane mega ing w6ktu kiyamat. kang padha awahana ciirada l6bda marang hastisiksa (1V. Para ras6ksi kang mangkono iku njalari kun'uring pikire guruJaki. Para pahlawan rasdksa sing padha ditangisi dening rabine sadurunge mangkat pdrang. = leerboek der boogschietkunst = Jawa : buku piwulang nj6mparing). Para rasGksi bojone pahlawan ras6ksa padha nguntapake lakune wadyabala L6ngka t6kan sajaban w6w6ngkon kadhaton. ing batin bang6t mongkog (Indonesia : merasa bangga) sumurup guru-lakine ng6toni p6rang. Saka akehe wadyabala raspksa. luwih-luwih para pahlawane saya kat€tangi kasudirane.. kAhasihku saiati ! Ak-u iki kabbu dadi prajurit. unggul ing yuda". para wadyabala ras6ksa katon bangot g6mbira.luar biasa". Panganggone wadyabala ras6ksa manca warna.Kakangmas. akeh ras6ksa sing mandhi sanjata kampak 96' dhe kang dawane nganti 5 dh6pa. mlaku ! ilIaju. savuise olehe nguntabake t6kan sajaban w6w6ngkon kadhaton. mugi-rnugi jdngandiha sagAd ndamAl Ehbdtan utami dhatOng gusti saha nagari. . Saw6neh ana sing pangarrggone . iku wis dadi huwajibane. = olifantenkennis = pengetahuan tentang gajah). i<ajaba sdsak dalane..

yuda. Mainda. munggah ing Aribawana (suwarga hahyangane Ba' thara Ari). Mattahasti. Minangka sanjataning ayuda. Sahasra. Dumra.'ginodhog ing kawah dradimuka)".tya. sinungga-sungga. Kang tinoleh padha tanggap ing sasmita. ing tdmbe manawa mati ntOsthi manjing (ing. Sampati. hasombttt ing madyaning rana apa unggul ing yuda. para rvanara padha ndhungkari silatala (watu leter arata) kang sagunung anakan g6dhene. Bojo kang kurang s. Nila. sing wigati g)dhening kasAtyanmu marang guru-laki. Saraba. Kang dumunung ana ing ngardp para wanara kang pinunjul kas6ktene. Indrajanu. lzowe bakal milu ngrasakake. Praba. Anggada. Nala. Bhimamuka. Jam' bawan. Manauts kqwmbut ing yuda (mati). . Kocap bar6ng Sang Raghuttama miyarsa warta yen Sang Rawana wis mbudhalake wadyabalane m6nyang pabaratan. ing t|mbe sira bakal katut munggah suu)arga (manjing ing Aribawana). Sawise dingOndikani dening Iaksmana (lan Sang Kapindra). Satabali. Ing saburine pala gfu6dhuging wadyabala iku sinambttngan para wanara mayuta-yuta kehe. Karalawaktra. amarga wOdi mati. Singhanana. Hari. lan bakal kAcbmplung nraka. padha m6re' mEre masinghanada lan surak-surak mawrirahan. Wisangkatha. sagung wadyabaia wanara banget g6mbiraning atine. puncake gunung Suwela dij6bol b0bar6ngan.asinAngan. lire padhadene bakal ngalomi lt. ora bisa k&Amu guru'lakine ana ing ddlahan' C\hak-cukupe. uripe ing sa' banjure huncara. Dhanurdara lan Krandhana. didhawuhi ngumpul. Tara. Gawaksa. panjdn6ngane noleh marang Laksmana lan Kapindra Sugriwa. yaiku : Hanuman. yen aku unggul ing yuda. utawa mb6dhol wr6ksa kang pirang182 . Winata. Kumuda. Wresaba. Dariwadana. saupaffn ahu mati ing madyaning rano. yen unggrl ing yuda antuk kamisuwuran. salugune padha bae. Puthaksi.urip mulya-huncara sinungga-sungga". Sabodara. Druwa. Ingatase titah lzang haya kowe. nwngkene yayi : Manawa kowA titdp s|tya marang aku. ndhungkari gunung-gunung anakan. Pralambodara. kang minangka g6g6dhuging wadyabala. Kr6sna. mulane tumuli nimbali kabeh wanara.Wruhanira. yayi / P6rang. Gaja. Gandawadana. Drawidha. ingatase prajttrit. m^sthi balzal pisah kato guru-lakine. Mulane aja susah dahtinggal mangsah yuda lumawan mungsuh. nuli padha mamerake kaluwihane.. Susena.padhalangan sinAbut hawah Canrytraka.

Dumadakan burni o169 lan udan g6tih ing saCalan-dalan. lan akeh asu-ajag kang mbaung mdthuk panj6n6ngane. Manggala_stawa = Walanda : gelukvoorspellende loftuiging = pujian yang menyatakan ramalan bahagia). Paduha ttmtu badhe unggul ing yuda. Sri Narendraputra Raghuttama ! Sadaya ngalamat ingkang katingal lan kapiyarsa punika Earwasartai *e. mulane panj6n6ngane panggalihe isih tidha-tidha lan ngandhut kuwatir. sawise ngrungu ng6ndikane Wibhisana anane ngalamat kang sarwa bAcik.ing pangsalih.. Ature Wibhisana agawe l6jaring panggalihe Sang Raghuputra lan s6n6nging atine para wanara. Kabeh kang katon lan kang kapiyarsa iku salugune ngalamat b6cik. bot€n uontdn bab ingkrtng pr€lu dipun-kuwatosak|n. (Yamakingkara para ras6ksa Mripate manth6l6ng sumorot. kapengin tumuli n6mpuh mungsuh. matur mangkene : . yaiku kanggo rum6ksa Sang Rama nalika isih timur. Sadhela-sadhela katon ana kidang lumayu nyabrang dalan mangiwa. nyuwun idi-pangestu.pirang prangkul g6dhene. Pujian iku winatdk (diucapake) dening Sang Raghawa. Sang Raghawa bangdt kar6'nan. Wibhisana kang l6bda ing kawruh ing babagan ngalamat. nanging durung ngyakinake panggalihe Sang Ramabhadra. Panj6n6ngane m6muja marang satarudra (Rudra satus). banjur dhawuh budhal wadyabala wanara.Gusti. mracihnani yen Sang Raghuttama bakal unggul ing yuda. ngrabasa para ras6ksa. (Astasata = 800. Yen cinandra kahanane para wanara iku p6pindhane kaya para Yamakingkara n6dya njabuti nyawane tosa. Pujian Astasata manggalastawa iku g6dhe sawabe (g6dhe dayane). Priksa para wanara padha sam6kta asanjata silatala lan wr6ksa. suwarane prasasat man6ngkdr wiyat. Ana Astasata manggalastawa. iku arane pujian kanggo rum6ksa kasarasan. Para wadyabala wanara saya ora sabar atine. siyunge katon landhOp mingid-mingid. para wadyabala wanara padha masinghanada (W. njalari jaya lan panjang yuswa. ocehe manuk-manuk kaprungu 'n6ngs6make. Kajaba iku ana ndaru tiba ana ing ngarsane Sang Raghuttama. Dalandalan kang diambah wadyabala wanara katon ngr6s6pake. = een krijgsgeschreeuw aanheffen = memulai dengan teriak perjuangan). kukune k6ras-akas san= 183 . m€ngsah paduka timtu badhe sirna". Sat6kane ing sapinggire kutha-krajan L6ngka.

ananging giris-mirise iku sinimp6n primp6n. sadhela bae wis ilang sabar-dranane Sang Kapindra. ngajap supaya Sang Dasamuka tumuli ngdtohi yuda n6mpuh wadyabala wanara.Kalantaka (dewaning pati) tumurun ing bumi n& dya njabuti nyawane para ras6ksa.-tra ! Aku u)anara.. Pangajape Sang Kapindra iku dianggdp panantang dening Sang Rawana. Bar6ng ngrungu pangajape Sang Kapindra. nOdya mrajaya rasiksa. tandang-grayange katon galak. Ya pangandikane Sang Ramabhadra mangkono iku kang njalari Sang Kapindra kasinungan sabar-drana ora k6susu kumudu-kudu tumuli ngrabasa praja L6ngk4 ngEnteni pan6mpuhe mungsuh. aja hopil. dipOthukake para wanara karo m6re-m6re luwih dening sora. mandar kang lakune lagi t6kan ing tambak samodra utawa kang isih ana ing gunung l\{ahendra uga akeh bang6t. Ananging kagawa saka wataklvantune wanara kang dhasare pancen ora bisa ngEndhaleni marang adrdnging atine. Campuhe wadyabala wanara lumawan rasdksa ngor6gake japt. njalari mui6kkum6hming lSbu kang agawe p6t6nging pabaratan. para kawula ora kdna ngr6ti. Olehe mangkono iku. kuwatir lan pikir kuwur m6sthi kudu winadi. Kapindra Sugriwa wis ding6ndikani dening Sang Ramabhadra ing babagan kautamane wong p6rang. . ng6l6girisi kaya.Heh wpa ihi ?! Rasihsa opa wanara ?! Aku rasAksa. kang kaloka Sang I{egananda (Indrajit).Walanda : dienaar van den Doodsgod = hamba Dewa Maut). sing lagi lumaku utawa lagi mangkat saka gunung Suwela :isih ndlidir bae ora ana p6dhote. aja nganti n6mpuh mungsuh luwih dhisik. Hla howe wanara apa rasihsa ? !". ora ding6ndikakake marang para kawula L6ngka. akeh k ang mrawasa /mrajay a kancane dh ewe. sat6mah panggalihe kang wis isi rasa giris dadi saya miris. Barisan wadyabala wanara kang wis tdkan ing pabaratan prasasat tanpa wilangan. Polahe wadyabala kaya gabah den int&i. t6tunggule para pahlawan ras6ksa tumuli ngabani wadyabalane supaya wiwit ngrabasa wadyabala wanaraAjune para ras6ksa karo ngg6ro-ngg6ro. Kabeh kang njalari ruwEding panggalih. sat6mah kang padha pErang ora bisa sumurup 6ndi mungsuh Ondi rowang. hlako' we flpa ?! Ahu iya ras?hsa. rasa giris-miris. banjur m6re-mdre masinghanada. malCksaldksa mak6thi-kathi. mayuta-yuta cacahe. 184 . amarga Sang Rawana ngelingi sipating Ratu.

ambaning bedhore nganti sadh6pa lan landh6pe ngluwihi siyunge Bathara Kala. Jalaran sumurup kanca-kancane akeh kang palastra lan kang nandhang brana (tatu).Heh kanca'hancaktt para wanara kabeh ! Kapriye dene kou'e padha mblenjani ianiimu ing ngani ?! 185 . l€bu mari m6l6k kum6lun. jalaran saka bang6ting p6t6nge kahanan. Awit saka iku. beri lan kaiasangka. Saka akehe prajurit kang palastra. Ana sing as€sambat pru thul tangane. gong. Er-rdi kang k6candhak diprajaya. pirang-pirang kang palastra lan kang nandhang tatu abot.. Bar6ng pabaratan katon sumilak padhang. ing paprangan prasasat banjir g6tih asarah bangke. Suwarane tambur. Amarga bantala k6siram ludira. Bar6ng sumurup wadyabala wanara k6s6s6r. pirang-pirang pahlawan ras6ksa kang nrambul 5'p6u ngudani warastra para wanara. Ing saj6g-juml6g durung tau ana paprangan kang kaya mangkono ramene.. Hanuman kang pinatah dening Kapindra Sugriwa ndikakake nGnangi kasudirane kanca-kancane. para ras6ksa padha surak mawurahan karo ngoyak-oyak mungsuhe. sat6mah pabaratan katon padhang sumorot abang. ana sing s6sambat grumpung irunge. Para wanara kang nandhang tatu Entheng padha t6rus lumawan ras6ksa. enggal-enggal ngelingake para wanara kang padha ngucira ing yuda : . kaya mb6lah-mbdlahna langit. ana sing tulungtulung pdcah dhadhane utawa b6dhah w6t6nge ian modhol-mocihol ususe. Bar6ng nguningani mawirting wadyabala wanara. t6mpuk lan nang6tnpreting dirada sarta pamb6ngingehing turangga. Bantala nganti kaya ng6ndh6long-ng6ndh6longa kambah para prajurit kang campuh yuda. hla mangka gandhewane para pahlawan ras6ksa iku racak-racake g6dhene padha karo wit tal (saprangkul). Warna-warna pisambate para wadyabala kang paciha nandhang brana kang sarwa nr6nyuhake. g6dhening panahe padha karo wit jambe. Sambate para prajurit kang k6laran dening k6taton bangOt ng6r6s-6r6si ati.Mangkono suwara kang kaprungu ing pabaratan. wasanane banjui padha lumayu asalang-tunjang. akeh wanara kang s6mpalkaparapal bahune utarva njungk6l k6t6ngg6l c6ng6le dening j6mparinge pahlarn'an ras6ksa kang nrambul yuda. nanging atine kaya siniksa. ana sing mb6ngok puturlg sikiie. ana sing alok p6rung kupinge. saya suwe tandange para kapibala saya k6ndho. amarga lumawan mungsuh karo nandhang lara. grfuEt-saute saya kurang. apadene s6sumbare para prajurit kang bisa mrawasa/mrajaya mungsuh.

uripe ''i'ng sabanjure ana ing donya ngalami bAgja lan ntulya. yen ta bisaa bstari urip. Mulane. yen p|rdng ileu ingatase prajurit dadi didalane antuk kab6gjan lan kamulyan ing donya lan ing dOlahan ?! Prajurit hang unggttl ing yuda. MITRAGI'IA. Ngrungu t0t6mbungane Hanuman mangkono iku..Janjimu. hajen-keriigan sinAbut pahlauan u'irotama. SYANIKUIVIBHA. PRA. (Jtamane prajurit. Ala dulune. WIRUPAKSA.. Apa kowe padha lali. antult hamulyon lan lzabdgjan ing dAhhan. BAJRAMT]STHI. 186 . para wanara padha katEtangi kasudirane. Sapraptane ing pabaratan. tur ing ftmbe yen mati ntAsthi k?cAmptung Yamani (nratzo). Nanging prajurit leang ngucira ing yuda. G6g6dhuging wadyabala ras6ksa kang aran PRAJANGGA tumuli mangsah yuda. wadyabala wanara lan ras6ksa padha bali m6nyang padunungane dhewe-dhewe. mati ana ing ntady'aning paprangan. Kabeh padha bali m6nyang pabaratan maneh kanthi mandhi wr6ksa gddhe adaw4 utawa mbopong watu sagunung anakan g6dhene minangka sanjataning ayuda. wOdi mati". TAPANAKSI. Esuke ing wayah pl6thet<ing surya. Prajurit kang mati ing madyaning rana. uripe m|sthi aji godhong jati aking. cliwAnangalze Inanjing ing Wisnupada (Walanda : gebied. 93. sinubasuba dening sapodha-padha. PATINE RASfiKSA PRAJANGGA.w6di wirang. PUTHADAKSI. pirang-pirang ras6ksa kang mati k6pupuh ing gada wr6ksa utawa dibruki rvatu kang g6dhene kagila-gila. andhAmana pambdgane praiu' rit wirotama . kowe nildya nuntpAs msAksa-diytq jSbul saihi katon giris-mirismu ffnrang mungsuh. ffnnalua prajurit mati ana ing paturon ing sajroning omahe dhewe. Nanging ora antara suwe banjur k6tungka tdkane w6ngi kang kayadene nyapih nurang kang padha p6rang. ntanunggal learo para dewa. para wanara padha ngamuk punggung sura tan taha nirbaya nirwikara. munggah suwargo. PRAGASA. kang tinggal glanggang acolong playu nubras-nubras ngungsi urip. JAI{BUI\{ALI. wadyabala wanara lan ras6ksa wis padha sam6kta ing yuda. wani mati". NIPRABA. ASA. Sirnakna ntungsuhrnu para rasAksa nganti tump4s-tapis tanpa sisa". hentel uan Wisnu : Indonesia : daerah.wani wirang. kahx*ansane Bathara Wisnu). kang apambdgan .

k6mpole prasasat bajra lan galake kagila-gila. mulane sing uwis-uwis mungsuh kang tin6rrrp'uh mdstiri sirna. pah. wujuding pawakane g6dhedhuwur tur sarwa santosa. Bar6ng sumurup kanca-kancane akeh kang kobar awake. Bardng k6candhak. sakti mandraguna lan kulina pdrang dharat.. Tibane Prajangga ditututi Sampati. Campuhe Sampati lumawan Prajangga bang6t rarne. wasanane kdlimpe. buntute molah katon luw6s. endhane manawa pinrawasa luwih rikat. 18? Prajangga iku prawira ing yuda. Yen nuju rnundur. para wanara padha giris-miris atine. I\{anawa pinuju maju. Puthadaksi sinik6p. Rasdksa loro iku m6mitran sabaya-pati. mulane ap6parab Nala.sa Prajangga iku t6dhak-turune pahlawan. bahune atos pindha gada. tanpa wahana rata. Sapatine Prajangga. padhadene angon limpe. njalari patine. wasanane tumOka ing pati. gadane wr6ksa kinarya nangkis sanjataning mungsuhe. dirada utawa turangga. Wanara kang n6dya m6thukake ras6ksa loro iku dumadi saka g6ni. katon padha wasise ulah sanjataning ayuda. Sampati tandange luwih cukat. amarga pinand6ng dening Puthadaksi utawa Pratapanaksi. muncrat g6tih lan ut6ke. Prajangga waspada. Ras6k- .lawan wanara aran NALA enggal-enggal mangsah yuda n6dya lumawan puthadaksi lan Pratapanaksi. Kanthi kObat-cukat prasasat kilat. dikdpruk sirahe. Sakarone padhadene angon limpening mungsuhe. mungsuh kang pinand6ng m6sthi g6s6ng. sat6mah banjur padha lumayu asalan g-tunjang. Sumurup rvadyabala wanara o169 kagegeran. lakune ulah maju-mundur. nanging aja nganti k6na cinidra. Majurre Sang Sampati karo ngundha gada-wr6ksa kang tanpa tirnbang gSdhene. Suwe-suwe Prajangga katon sayah thele-thele. n6dya nyidra. Nala ngoyak Puthadaksi. banjur oyak-oyakan karo mungsuhe. pahlawan rasGksa aran PUTHADAKSI kang wis kondhang ing babagan ulah kriclhaning perang. mripate padhadene sumorot abang mbal0r6ngi. sab6n pinupuh gada-wr6ksa lumumpat endha. pirang-pirang wanara kang kobar pating prakitik awake utawa murub rambute. Krodhane ras€ksa Prajangga dipAthukake dening pahlawan wanara aran Sampati. (Nala = Walanda : vuur = Jawa : g6ni). Kapi Samirati iku sudira ing rana lan wis gOdhe lOlabuhane (besar jasanya). k6na sinondong gada-wr6ksa nganti kontal sawatara dh6pa dohe. tumuli ng6toni jurit b6bar6ngan karo ras6ksa Pratapanaksi.

kayata sang Tamburu lan -sang Gotama kang dipangarsani R6si Narada. bang6t suka amarwatasuta ndulu kang padha abanda yuda. Sang JAMBUI\'IALI ling pJafrai*gu' sin6but Jambumangli). sawise mrajaya Puthadaksi. iktt wis asalira dewa. wasanarre pahlawan rasoksa iku palastra di bruki arga. pahlawan kang l6bda alaku cidra lan s6pi irig rasa w6di. Widyadhara = Walanda : soort van luchtgeest. suwe-suwe.Mitragna olehe p6rang-tandhing rok-bandawala pati. Subali lan sugriwa). ras6ksa N{itragna kang kaloka t6gutr-ti-mUul sudira ing rana tumuli ng6toni yuda asanjata gada. Nala banjur ngoyak Pratapanaksi kang oncat m6nyang awiyat. sanalika suwarga gonjangganjing lan tumuli m6nga lawange. katibarr ga(ane wibhisana. Nganti suwe wibhisana . (Tamburu. dadi lan patine. gadaginacla. wasanane Mitragna kdna kacidra. sikile karo pisan sinik6p dening Nala. Bar6ng ana pahlawan ras6ksa kang tEguh-tanggon sudira ing rana palastra. Ivtiturut layang Arjunasasrabahu : Gotama pandhita ing wukir sukendr4 garwane widadari asma Dewi windradi. tumuli diti bakake ing bantala. ba. hemelbewoner = Indonesia : sejenis rokh angkasa. miturut l\rahabharata kang ap6putra Kr6pi-Krapa. paputra Anjani. mati padha sanalika. penghuni langit). Para dewa lan para r6si kaswargan kang padha mriksani campuhe wanara-rasaksa saka antariksa. kang olehe lumawan mungsuh tanpa tidha-tidha mracihnani pahlawan sajati.tumuli tin6pak mukane.'b-anjur disungsang (sirahe ana'ing ngisor). pahlawan ras6ksa kang ora tau ngucira ing yuda. sanalika ambruk njr6babah ndh6pani bantala. Krodhane Jambumali dipathukake dening sang L{aruti (Hanuman). Para kinnara-kinnari sarta widadara-widadari padha b6bar6ngan mathuk lum6bune pahlawan ing suwarga karo nggawa pasugatan maneka wama kang sarwa edi-mirasa.rul "nggut-enggal 1BB . Bar6ng sumurup Janrbumali palastra. dipathukake dening sang wibhisana. dip6.rdu t *o ngundha dh6ndha. para wanara surak mawurahan" Ras6ksa Pragasa. saciurunge bisa nandukake sanjatane. ing padhalangan sin'ebut Hyang T6mboro.Sumurup Wibhisana unggul ing yuda. (Kinnara = walanda : mysthisch wezen = Indonesia : makhluk ajaib. Ing sapatine Puthadaksi lan Pratapanaksi.'6ng sumurup Mitragna kasambut madyaning rc mangsah y. Pratapanaksi k6candhak. enggal-enggal ngdtoni jurit asanjata suduk lan tr6tata. Gotama.

bar6ng wuninga I(apindra Sugriwa bisa ngasorake pahlawan rasOksa gagah-prakosa. jangkah-jinangkah. Krodhane Syanikumbha dipOthukake dening kapi Nila. Sumurup ras6ksa kang tandange sajak ngewakewakake. Karo nyangking sirahe mungsuhe. rasdksa Bajrarnusthi kang murah gruyune tumuli ng6toni jurit karo ngguyu cukakakan. Sawise cancut taliwanda. Ras6ksa iku dic6k6l c6ng6le. kapi Mainda ng. mati padha sanalika. amarga mangkono iku dianggdp patining pahlawan. K6taman gadane Syanikumbha kang g6dhene kagila-gila. Wasanane rihadhane Pragasa k6na binithi dening Sang Kapindra. enggal-enggal m6tu ing pabaratan n6dya p6pulih. sanalika ambruk t6rus palastra. bithi-binithi.'an unggul ing yuda. padha ngucap . mulane banjur dumadi p6rang lugasan tanpa g6gaman. dh6ndhane Sang Kapindra lan Pragasa putung bar6'ng.. kapi IUainda jajabang mawinga-winga. kapi IUainda tumuli ngrangsang Bajramusthi kanthi's6r6ng kapati. Sawise wqla-wali panggadane. majune kapi Nila n6dya lumawan ras6ksa Syanikumbha tanpa nggawa apa-apa minangka sanjataning ayuda. Kajaba saka iku. para devra-r6si bang6t olehe ngaji-aji marang prajurit kang mati jalaran lumawan p6rang. padha ngant6pi tekad . Sawise dh6ndha-dhinGndha sawatara suwene. Kagawa saka bangGting pracayane marang g6dhening k6kuwatane. bar6ng w6ruh mustakane Bajramusthi dipothol mungsuh. Sang Syanikumbha. Sapatine Pragasa. t6ndhang-tin6ndhang. ing s6mu ras6ksa kang wujude kaya Bathara Kala iku sajak ngina marang para wanara. tumuli pinupuhake ing anggane Nila. mungsuh kang nganti k6bithi Bajramusthi ora njaluk banyu. banjur diuntir sirahe.thukake Kapindra Sugriwa. Para dewa lan para r6si kaswargan kang padha mriksani kang tandhing ayuda saka akasa. T6kane kapi Nila ing ngar6pe Syanikumbha. Syanikumbha k6na sinik6p denin'g 189 .6blas. mati ing madyaning rana ntunggah suluarga". pothol. kapi Nila tansah panggah mbr6gaSah ora obah. Ya ntangkono iku carane para Cewa-r6si ngurmati pahlav.unglgul ing yuda buncara sinuba-suba.. Ya pakurmatan lan pangaji-aji mangkono iku kang njalari sing tandhing ayuda ora ana kang n6dya ngucira. Padha cdngkah-cin6ngkah. mungsuhe iku wis ngundha gada. Sing uwis-uwis (ing wdktu-wdktu kang wis kapungkur). kumpul maneh karo kanca-kancane. mbdg0g6g m6g6g-m6g6g pindha tugu sinukarta.jaya-jaya" karo nyawurake k6mbang lan boreh kang ngambar wangi. kaya diububi muntabing atine. pahlawan ras6ksa kang n6dh6ng tumaruna.

atsmana karo ngiwa langkap kang rvis pinasangan warastra. Amarga k6t6ngg6l gada wr6ksa. Pahlawan ras€ksa sang !f irupaksa kang wis samakta ing yuda ng6nteni ana ing srijabAn pura L6ngka.kapi Nila. banjur m6thukake krodhane sang Rawanlaputra..ggal-er-rggal lumumpat m6sat m6nyang madyaning rananggana. P4iftu tAptok-k6piok sarta surak-surak mawurahan' Ing gdgana.ahlawan iku bangdt agawe muntabe Sang Rawanaputra (Indrajit). kagawa saka."Toyo-joyi'. Indrajit endha. i\lulane sirnane para . Indrajit wola-wali ngundha gada diagagake marang para wanzlra. k6na dhadhane i6rus-t6mbus ing rvalikate. bar6ng miyarsa surake wadyabala wanara. wirupaksa u'is linopasan jAmiaring dening Sang Sumitraputra (Laksmana). wcndene para wanara. rodhane prasasat ora ngambah l6mah. ngira yen Syanikumbha kapracondhang ing madyaning rana. umyang-gumuruh srrwarane para dewata kang padha ngucap. jarane Indrajit mati.rlunu *ggui-"nggal mb6dhol wr6ksa kang kagila-gila g6dhene minangka sanjataning ayuda. Durung nganti bisa mrawasa murrgsnh. Sang Laksmana lan Sang Kapindra padha o*. Pilhot. Ndulu solah-bawane Indrajit kang rujut unigung-gum6ndhung mangkono iku. Ana ing sajrone kreta. kretane r6muk. Sang Raghuttama. bangdting s6n6ng€. 190 .6ngka iku pinupuh ing gada wrOksa. dheweke tumuli ngataP kuda pangiriding kretane. Sang Wibhisana mes6m. Awit saka iku. bardng priksa patine jaran lan rGmuking kretane Sang RawanaPutra. n. wasanane mati dening kapi Drawidha Para pahlawan rasaksa kang wis padha palastra iku budhale saka ing kutha manyang pabaratan diirid dening sang Indrajit' minangfa senapatine. Kuda lan kretane Sang rajaputra l. atine kaya mumb muruba. Anggada katon ewa. kagawokan ndulu kaluwihane Anggada. mulane er. gulune dicakot. mancolot m6nyang sajaban kreta. ngg6blag ing bantala t6rus palastra Ing sapatine Wirupaksa. priksa tandange Anggada kang bang6t kdbat-cukat trongginastrampil. kretane nyuvrara gumerit. sang pi' nunjul Baliputra".rgu1A-bana lan mangayubagya : . pahlawan ras6ksa kang ap6parab Asanipraba mangsah yuda. Praptane \\'irupaksa dip€thukake Sang l.Dirglahayu. satamah kuda lumayu sum6mPrung.

ora bisa ngasorake yudane Sang Rawanaputra. Saparipurnane nindakake yoga. ing jagat prasasat gara-gara. Indrajit manjing ing padewaharan (Walanda : tempel = Indonesia : kuil. Biyen-biyen. luwih dening }Ombut tan k€na jinumput. sanalila salirane banjur dadi cilik bang6t. Kocap Sang F. Amarga suwarane bisa agawe gara-gara iku kang njalari Sang I\regananda (Indrajit) kasusra ing ing jagat-traya.sa dening wanara. (Endhdg amun-amun = bl6dug ing awang-awang/ombaking hawa kang katon ing panasan). Indrajit mes6m. suwarane pindha gludhug ing mangsa kasanga. (Sarpa = ula * astra = panah + pasa = jir6t). Indrajit mangkrak-krodha masinghanada. Awit saka iku. m6muja j6mparinge Sarpas trapasa (lYalanda : pijl slangenstrik = Indonesia : panah jerat ular). Sawise nydndhak gandhewane kang sauwit tal gOdhene (saprangkul). mnng amarga pinrawa. Indrajit banjur mat6k sihir. RA]\{A SA\YADYABALANE XECUEEN. Sanajan Sang Hyang Indra pisan. Indrajit bisa ndulu. jarane nganti mati b6bar6ngan karo r6muking kretane. pa191 . p6tak as6sumbar maciya-ciya. Bar6ng wis tdkan ing pabaratan. Amarga saka dayaning mantra-sihir. Jaran pangiriding kretane Indraj. IIla kok saiki. Indrajit tumuli oncat saka pabaratan bal! mOnyang kasatriyane kanthi pangigit-igiting atine.IfrUPANruC NAGAPASA. pdpindhane mung sa6ndh6g qmun-amun g6dhene. Bumi o169 gonjang-ganjing.1 wis g6dhe lElabuhane. para wanara padha bingung pating bilulung. Amarga rumangsa nandhang wirang.Indrajit ing saj6g-juml6g durung tau kasoran p6rang. saya nggardsnandh6s pangigit-igiting atine ngrasakake sirnaning jarane lan 16muking kretane pinupuh dening mungsuh. ing batin yakin yen bakal unggul ing yuda. 94. sab6n Indrajit mangsah yuda awahana rata.awanaputra Megananda (Indrajit). Krungu suwara gora-gurnita tanpa mpa (amarga kang nyuwara ora katon). ii*grng ora kadulu. Sawise Sarpastrapasa pinuja-mantra. prasasat ora kasatmripat. sarta panahe kang adhapur t6tunggule dewaning Nagq Indrajit tumuli mangkat m6nyang pabaratan. ing wayah b6ngi sarvise s6pi. akeh mungsuh r6bal-r kasulayah k6tujah dening jarane. candi).

cangkAme amba ngg6girisi. botdn kasinungan ha' langkungan punapc-p uncpa. bisa priksa Indrajit kanthi c6tha welawela. akeh wanara kang tiba tabrakan karo kancane. Indrajit wola-wali hglOpasake j6mparing NAGAPASA diinc6ngake m6nyang pasanggrahan Suwela. Sajrone w4dyabala wana. kagawa saka bang6ting pangigit-igite panggalihe.Laksmana uga k6gub6d sings6t ula naga salirane sakojur. c Midhang6t ature Indrajit mangkono iku. .Kangj1ng rama. j€mparingj6mparing NAGAPASA iku padha malih ULA NAGA g6dhe adawa.. Panj6n6ngane tumuli ngasta sula (jinising l6mbing). nalika samana Sang Kapindra mung tansah ng6p6l-ng6p6l asta karo ngawOt lathi. Sawise Iumdpas saka g6ndherva. jaiaran h|kiman j|mparing Nagapasa RaghatuaLahsmnna saklangkung ringkih ingch-ingih. Adhuh ! bang6t ngg6g6t6ri r. panggubEde Nagapasa mandar saya s6rdt asings6t.Wah !pu' traningsun kang asipat anak anung anindita ! Pant)s sira sintbut 192 . ngaturi priksa nurang ingkang rama kahanane Sang Raghawa sawadyabalane. pating glasah. Sang rajaputra Rama . tarkadhang ulia naga siji ana kang nggub6d wanara nganti loro. Arya Wibhisana tum6nga ing akasa karo ngusap-usap netra.ra pating jlGrit kagegeran. Kanthi suka-sukuring panggalih. Sang Rawana bang6t suka amarwatasuta. b . panj 6nGngane k6wiyos pangalOmbanane marang Indrajit mangkene : . wiwit saka pamidhangane nganti t6kan samparane. naam van een versmaat = Indonesia : ular' ular yang melata. ditlorongake m6nyang g6gana. wisane tansah sumGmbtu saka cangk6me.. Awit saka iku. Kang ora k6taman ing panangsayane Nagapasa mung \Vibhisana lan Kapindra Sugtiwa. t6iu utawa luwih. [Jla naga gOdheg&lhe ma' lihane j6mparing-j6mparing Nagapasa kang cacahe l6ksan-k6then iku padha nggubOd awake rvadyabala lvanara siji-siji. huwtLningana ! L'I)ngiah samDun sami pdiah tdn sakti". Indrajit ngg6blas rnulih m6nyang praja. nama irama syair).r'ujude Bhujanggaprayata (Walanda : voortsluipende slangen. Nanging sakarone ora bisa asung pitulung Inarang Sang rajaputra Rama-Laksmana lan para rvadyabala wanar1 amarga manawa kang kOgub6d ing Nagapasa ana kang n&ya at6tulung ngluwari. Sumurup klebating parnane. sat6mah l0sah-lungkrah salirane. mripate sumunar mbal6r0ngi.ting jlGrit lumayu saparan-paran. culane sttmotot m6m6deni. sitna k6kuwatane lir linolosan bObalunge.

Kango ngr6gani gddhening 16- labuhane. menyenangkan). salirane dioyogoyog lirih supaya eling. gusti. Kagawa saka suka-r6naning panggalihe Sang Dasawaktra. Ndulu kahanane Sang Dewi kaya mangkono iku. In- clrajit dirangkul. TYijatha njOrit lan nangis k6laralara. dhuh bathara' ! Mugi wontdna kaparing 193 . B6ngine. nganti turah-turah. gustL Kawuh atui eng|t. Sang Dewi diunggahake ing kreta pinatik s6sotya digawa m6nyang sac6dhake pasanggraJ-ran Suwela. bevallig = manis juita. Lalita = Walanda : liefelijk. kanthi t6tabuhan maneka warna. dikdk6p-k6k6p sarta diarasi mustakane. (Prawira = Walanda : groote held = pahlawan b6sar. Bar6ng priksa Sang Raghawa ginub6d Nagapasa bang6t sings6t lan katone kaya u'is meh palastra. ropyan-ropyan aj6jogedan. Irrdrajit nganakake bojana-andrawina kanggo para wadyabalane. tansah padha suka-suka parisuka. PanjE- ndngane pracaya marang g6dhening kas6ktene Sang Megananda. kanggo meng6ti ungguling yudane. Sang I'{aithili nj6rit t6rus dhawah kantaka gumuling ing jrambahing kreta.Prawiralatita". supaya Sang Dewi 6ntek pangarBp-ar6pe marang Sang Raghawa. pasuryane kang d6mekane wis krasa any6s lan prasasat rvis tanpa bayu diusap-usap. sarwa ana tur kabehkabeh sanva akeh. karsaa mrihsani dhaftng lzawula. lan banjur manut-miturut ing sakarsane Sang Rawana. Saw6ngi natas Indrajit sawadyabalane padha ora nendra. saka dhawuhe Sang Dasamuka. kabeh kang dipengini dening para wadyabala. Sawarnane pOpanganan kang sarwa edi-mirasa. Kocap Sang Sri Janakatmaja (Dewi Sita).. Amarga salirane Sang Dewi sajak wis rada kaku. disarekake ana ing ratnaparyang\a (Walanda : juweelen rustbank = Indonesia : balai-balai bertatahkan ratna-mutu-manikam = Jawa : kanthil pinatik manik-nawar6tna). digawa oncat bali m6nyang taman Asoka. Sang Dewi dipulasara dening Trijatha. dipun sabar-tawOkal panggalih paduha. Sang Dewi tumuli dibopong. Sigdg. Indrajit pinaringan ganjaran maneka warna kang 96dire bangGt pangajine. digagap-gagap p6n6ring panggalihe.Gusti Sang llahadewi. supaya wuninga kahanane Sang Ragharva sawadyabalane. pikire bingung. Maksude. Dhuh cleua. mulane iya pracaya marang kabeh atttre. pracaya bang6t yen Sang Raghawa sawadyabalarre wis sirna. dip0t6ki jajane. saya sora panjdrit Ian panangise Trijatha' .

Mulane.Bahal nglantur lawas s)dhih-hinglzinhu. . aku nAdya manjing dahana murub..Mugi ha*^uningana. sampun h|s|sa kapengin ngimnsi. Sita eling purwa-duksina. ature alot pddhot-p6dhot : . Heh nyawo. tGtalining urip lzang nggandheng alzu karo panj|ndngane wis pddhot. Sang Arya Raghuttama. kawuh tanwh badhe ndherelz. ltoduha tangeltakOn. Apa ta prAlune aku urip. mulane luuih b€cik aku tumuli mati.. tumuli cAthika gAni. telzadku kapengin mati salugune ya wis gddhe. supaya kAtrima olehku bela-pati marang Sang Naranata Raghaua. wis ora ana. gusti ! Punapa kemawon inghcng badhe paduka tindalzahdry dhatOng pundi kemawon tindah paduka. bodhe nyuwun priksa hadospundi badhe wasananipu. Aginging sih-trisna saha s€tyabahti kawula dhatOng yayah-rena sampun dumunung wontdn ing paduka. nangrng netrane isih m6r6m. Hla samAngko sing paring pangayoturn lan paring tuntunan.nyawa ! bAcih tumuli mdtua xka raga hang tansah hOtuta-tula kAtuh iki. panjdnAnganipun kapidhara. kanggo mungkasi uriphu". affnrga isih darbe pangarAp-ar|p ngdfieni panjAn?ngone. Trijattra atine nratab. Astane obah krug0t-krug6t. mung kl6sik-kl6sik : . yayi Trijatha ! Supaya bdcik kawusananing patiku. sawise Sang Amarga kaget dening panj6rit lan panangise Ttijatha. uriplttt banjur tanpa pangayoffMn lan tanpa tuntunan.t bla:npaltan punika. Dewi Ngrungu ng6ndikane Sang Maithili kang sajak wis kanthi panggalih golong-g6ldng-gilig n6dya manjing dahana. ora satimbang karo gOdhening rudah-sush lan papa-sangsara kang dahsandhang. Sri Noranata Raghowa seda ? Wingi-nguni. ffnnawo altu listari urip. Paduka prawwt ronn-ibu hawula. awak ! kowe bdcik matia bae. ugi prasasat dewa 194 . nanging sarehning panjdndngane isih sug€ng. dak-€nteni rawuhe. Sirnq rdbahpokah wringin pangayorrwn kawula. . Saiki.Adhuh gusti.wi kapara nyata Sang Naranata Rama bcttdn henging dipun-aj?ngajOng sugAngipun.padulza harsa paring pitulungan dhat€ng Sang Deui. Kapar€nga kawula nyuwun pamit dhatZng pa"sanggrahon Suwelagtxi sowan bapa kawula. heh awak. harsa peduku badhe nglalu antaka sarsild rnanj ing dahana hawula sumanggulwh|n". Atuit salea ihu yayi. padulza Luungu.. netrane kum6mb6ng. gusti ! Ifiangke ta manglee gustt. ng6ndikane lirih. ntanaui Sang trlaithili hdlajAng seda". Ilfano. Dadi olehku ora tumuli nganyut tutuuh. Sapira g1dhening hatr€inanhu n?arang uripku lan gidhening kasdnAngan kang dalz-alqmi. Nanging yayi.

kau,;rla. Padulia pipindhanipun kados Cintamani saha minangka roit dununging g€sang luwula. Paduka pdpundhen kawula, ugi pangayoman kawula- Awit shing punika, lzawula tansah badhe tutttttntur tut-wingking paduha. Sanajan dumugi ing dilah:n pisan. leoruula wAgah pisah haliyan paduka. Illakatdn ugi, saupami pndultc ngant<ts ngloltt antaha sarana ambyur samodra utawi manjing dalmna, kawula bot4n badhe pitrun kantun". (Cintamani = \ValanCa : edelgesteente dat alles geeft wat men wenscht = Indonesia : permata yang dapat memenuhi segala keinginan orang = Jawa : s6sotya kang bisa minangkarli kabeh p6penginane wong). Sawise mattu mangkono, Tri;atha banjur nrangkat, mSnyang pasanggrah:tn Srtwela. Sapraptane irlg pasanggrahan, Trijatha t6rus marak Sang Wibhisana. Sawise ngandharake kahanane Sang trIaithili, Trijatha banjur nyuwun priksa bakal kawusanane Sang Naranata Raghuttama, bisa waluyajati lan orane.
Wangsulane Sang Wibhisana : ,,Sumurupa, nini ! Saupama Srinarendra Roma h|banjur tumdka ing seda amarga k€gub€d Nagapasa, ora bisa waluyajati kadi wingi-nguni, Tribawana mdsthi baltal ldbur-turnpur. Mangkono uga manawa panjOningane nganti asor ing yuda lumawan sapa bae. Jagat luwih dening cilaka ntincit, manalua Sang Naranata Ramabhadra nganti k2na kap1ajaya dening mungsult. Sumurupa ! PanjAndngane iku panjanmaning Purusottama leang bangAt luhur, kinawasq lan wicaksana, sarta ahli njAmparing hang .tanpa timbang ing saindinging jagat. (Purusottama : lltalanda : hoogste geest, bijnaam uan Wisnu : Indonesia : jirua tertinggi, julukan Wisnu). Di bdcik anggonmu rttnt€hsa lan oliladi tnqrang Song Janaki, wasanane ing timbe kowe m1sthi balzal ngalami s?nAng, mulane aja was-sumAhng atimu. (Janaki : Janakatanaya, Janakatmaja, Janahasuta, Janahaputri : dochter uan Janaka : Jawa : putrane putri Prabu Janalza, yaiku Sang Maithili utawo Dewi Sinta). Alang-alangana, aja nganti Sang Dewi nyiksa mlirane dhewe. Manawa panjOndngane nganti seda (nglalu antaka), Sang Narendra Rama m€sthi banjur ngalami ruudd panggalihe. Hlq yen Sang Narpati Rama nganti seda, jagat saisine mOsthi sirna. PanjanAngane iku satuhu kang mAmayu ayuning jagat, ya kang nggawe biciking bAbrayan agung utawa masyat'ah.at, mulane doklulttti,ahu ndherek ana ing kene. Wis nini, kou,e tumuli ntuliho, kabeh kandhaku mau protelakna marang
Sang

Deui".

195

Saparipurnaning ng6ndikane Sang Wibhisana, Trijatha ny6mbah, banjur pamitan mulih m6nyang taman Asoka (Ing padhalangan sin6but taman Argasuka). Sapraptane ing taman, kabeh ngGndikane Sang Wibhisana dipratelakake marang Sang i\Iaithili, satdmah panggalihe Sang Dewi banjur l6jar, pasuryane katon rada
bingar.

Kacarita Sang Raghuttama, amarga saka sings6ting panggubdde Nagapasa, panj6nGngane nganti kapidhara, tan 6ng6t purwa-duksina. Salirane panas lan prasasat r6mak-r6mpu dening sdrdting panggub6de Bhujagapasa. (Bhujagapas = Nagapasa = Sarpapasa = Walanda : slangenstrik, Indonesia : jerat ular)Jalaran kasiliran mandamaruta (Walanda : zachte wind =

Indonesia : angin sepoi-sepoi basa), Sang Raghuttama eling punvaduksina; mangkono uga Sang Laksmana kang gumuling ana ing sac6dhake, iya banjur eling. Nanging, sanajan panggalihe wis eling, salirane ora bisa obah, amarga panggubae Bhujagapasa babarpisan ora ng6ndhoni. Bar6ng Sang Ramabhadra wis eling, Sang Wibhisana lan Sang Kapindra tumu li ny Odhalq nyadhong dh awuh-p angandika. Marang Sang Laksmapa, Sang Ragharva ngGndika : ,,Yayi Lahsmnna kang luhuring budi lan s,tya-balztine marong hodang wreclha pantds sinudarsana ! Kanthi l;ga-rilo.ning panggalihira, sira tansah tumuntur tut-wuri ing saparaningsrot, lan tansah agawe sAning sarta mnrAming panggalihingsun. Kabeh kang ingsun sandhang, panas-pOrih lara-lapa, sira milu ngalami tanpa ngr^su' la". ,,Dhuh ariningsun Laksmana ! Illungguh bang?t sira dadi' hadangingsun tarunq. Aiuit saha luhuring budinira, om abot sira ngurbanake iiwa-raga ktnggo kadangira wrOdha. O, ariningsun ! dirung ana plwalAsingsun habAcih-an marang sira, ngAmungake kasusahan lan hascngsaran bae pawewehingsun marang sira Wo, kadangtru wr\dha iki murtg arane bae kaltrdnah tuwe, nanging nyatane ora bisa asung kas,nangan morarTg sira, mandar ulasanane njclari sfro kasangsaya ginubdd ing Ncgapcsa". ,,Yayi Laksmana ! Sai\g-iuml|g ingsun durung tau prihsa satriya kang satimbang kcro sira ing babagan g)dhening tekade, tzosidirane, lzautanwne, sabar-taw|kale, kawicaksanane, gadhe' ning tOlabuhane, kasusilane, kaprigdlane, m€ndat'm?ntuling pang' gau-ne hn kasauane. Kabeh wicara lan tindah-tanduhira mracih'
196

nani manawa sira ihu satuhu hitapriya (Walanda : een uriend uan het goede : Indonesia : mhabat segala sesuatu yang baik)". ,,O, yayi, kabAcikanira manang ingsun hehe lan warno-warnane ora kAna dietung, pdpindhaning gOdhene ngluwihi gunung Malaya, suci-murniring habOcihanira (urrarga anggonira gawe h,ab6cikan s€pi ing pamrih) pdpindhane /aayo c6ndhana, ngganda arury. &iya-bahtinira marang hadang wr€dha (marang ingsun) ora bdda haro s€tya-baktine abdi marang bdndara. Ilzu kang njalori ingsun saya runiangsa kapotangan g€dhe marang sira. Manawa ingsun prihsa sim sewaha lungguh makidhupuh ana ing ngarsantngsun, suka-rdnaningsun tanpa upama, gddhening panggalihingsun sagunung l\'teru".

,,Yayi Laksmana ! GAdhene lan warna-warnane utangingsun habdcikan marcng sira, ora bahal bis sah (ora bahal bisn lunas), manaua ingsun sahuri ing sajrone sewu taun". Wasananing pangandikane Sang Raghuttama marang Laksmana, kasEbut ana ing Ramayana abasa Jawakuna bab XXI kaca 230 sloka angka 102, surasane mangkene : ,, Janji-kasaguhaningsun mara,ng sim yayi, manaus ing tdmbe (ingsun lan sira) manjanma maneh ing marcapada (Walanda : reincantatie, Indonesia : mengalami perputaran hidup kembali : Jawa : ngalami nyahra manggilingan), sira titdpa dadi kadangingsun, aja pisah karo ingsun. Nanging sira dadia kang kapr6nah TUWA; ingsun kang kaprGnah TARUNA, supaya ingsun bisa m.b6kteni sira minangha p iw ab singsun habAcikan marang s ira ". ,,Yayi Wibhisana
Banjuring carita, Sang Raghawa ng6'ndika marang Wibhisana : ! Oncatim wha Ldngha ninggal kadang-hadeyani-

'

Katrangan.
Karsane Sang Raghawa ing panjanman candhake kapengin dadi kang kaprdnah taruna lan Laksmana kang kapr6nah wr6dha, bisa kalEksanan t6m6nan. Sawise Rama-Laksmana seda asalira dewa, manjanmane maneh ing marcapada padhadene dadi putrane Prabu Basudewa Ratu ing Mandura. Bama dadi Krdsna, Laksmana dadi Baladewa. Kr6sna kapr6nah taruna, Baladewa kapr6nah wr6dha, mulane pany6bute Kr6sna marang Baladewa ,,Kaha Prabu
Baladewa".

19?

Wo. sirc mandor banjur scya wuwuh r\hasa nambak sarrbdra. adoh ing wicara goroh. Sira singsdm ulah kabdcikan lan rahayu ing budi. Sira wis padha gawe lllabuhan gAdhe ffnrang ingsun. lumrahe supaya bisa nyirnakahe mungsuh lan didnggo nggayuh hawibawan. tanpa pakoleh. Aia padha nswung sungkawo.a lumnwaiT para rasihsa hanthi ngAbg hasudiran lan numplah kAhuwatan. J€bul antulz panga' yoran kang ngaciwani. ngarnbah alas gung liwang'liwung. Nanging habOcihanira ora bisr agawe suka-rAnaning panggalihira.. bangdt asor tanpa pangaii lan tuna ing budi". apadene Pawanasuta lan Anggada ! Ingsun pamit palastra rwrang sira habeh. arnrga xka bangOte anggonira manggalih Jagaddhita (Walanda : het heil der wereld = Indone' sia : kebahagiaan dunia). Sawise yayi Dewi kitAmu finawan Rawa na ana ing taman Asoha LAngka. padha muliha minyang Kishindhq lan tumuli manghata !".Manawa ancase manghono iku om kallksanan. adate baniur ninggal pangayoffnne. Anggonira ngayom marang ingsun ora ana wohe. lan ora bisa mbrastha sawarnaning panggawe ala-candhala kang dadi m€malaning jagad. Hta samdngho. sim aia mbadal dhawuhingsun. (Parahita : : 198 . atutrga wka bangdte papa'sangsaraningsun. Ing mangkq siTa ihu pancene pantds ingasihary jalaran luhur ing budi lan lunawan.het welzijn uan anderen behartigend = Indonesia : mem' perhatihan keselamatan/kebahagionn orang lain). k4parat si Rama. Marang hadangira wrddha Sang Dasanana sira ora trtsna. wani ing b\nbr u?di ing luput. affnrga saka bang|tira nAng€nake marang parahita" /ragana xha kapenginira milu nggawe sAnAnging iagat. Sira om ru-nungsa abot.Anane wong ngupaya pangayorwn. . hilat". Sawise kabksanan bisa ftkan ing laiadan pruja LAngka rnffinggrahan ing crdi Suwela' sira lan ffigung wadya' bala wanara padha mangsah yud. tanpa rafi ernn lan tanpa ngro. G)dhening ldlabuhanira nurang tngsun tanpa pdpindhan. sira padha maliha m|nyang Kiskindha.so susah pixh haro kadang-kadeyan lan garwa-putra.run ing jurang-c|rung tanpa ngelingi r?kasaning laku sartc g1dhening pringga-baya.. pangayoman lzang ora bisa ngayomi. Sira mangr€ti yen hasindngan lan ka' nikmatan ing mayapada iki ilange bangAt rihat pindha gdbyaring ( Mayapada : alam donya). Anggonira ngupaya yayi I\{aithili kanthi nalasah u)unawasa nusuknt'. munggah gunung tumu.sup g1gruntbulan nraiang b0bondhotan. Walanda ra kanthi ancas nAdya ngupaya pangoyoman.Yayi Sugriwa.

liripun padulza seda. sanajan dumugi ing aOlahan'pimn. suryarane rarne. nggunggung kas6ktene lan mangal6mbana kaprawirane. Kau. Ndungkap wayah rahina. manuk-manuk padha tangi. Alt wung p61ah mbrigagah lumawan m7ngsah tinilnbang ngucira ing yuda. pipundhen kawula ! lltont1na kapar)ng paduleo karsa ng?ntosi kauula. Sasampunipun kcwulo saha sadaya waciyabala wanara sirna. om u. Manawi kawula tinilar kantun. . Langhung rurniyin kqwula badhe rryirnakak1n m€ngsah paduka Manuui kdkiyatanipun me^ngsah langkung agAng tinimbang hasAhten tzawula saiadyabala u)anara. . Banghenipun Rawana minangka pisungsung kawula dhatdng paduka.Wo. budidayandn amrih kal|hsananing sidyanira..ula tansch badhe ndherekak|n paduka. ngelingake marang Sang Raghuttama.Awit salzing punika gusti. kawula laj€ng badhe ndherekak€n paduka manjing suwarga. fin Sang Raghuttama olehe ngdndikan karo Kapindra Sugriwa nganti ing wayah lingsir rv6ngi. aja banjur nglokro manghono. leawula k€dah mbrastha mingsah paduka.Ngrungu ng6ndikane Sang Raghawa mangkono iku. kawula l6stantun g€sang mukti-wibawa wont|n ing Kiskindha.Adhuh gusti. kawulu boftn badtte ngundtri yuda. bohenging botin. hihAnc€nganing tekad kawula.. p6pindhane kaya 6luhing w6ngi kang milu susah sumurup sang rajaputra Rama-Laksmana ginubEd ing Nagapasa. agawe tibane bun-bun kang padha tumemplek ing g6godhongan. padulea satuOg mungguh manggalih seda pariuka. Ing w6ktu iku angine sumilir.rawayan mili. (R6sigana = Walanda : zienersschaar = Indonesia : rombongan para makhluk awas). Apa sira 199 .. Katuuls botin sag6d pisah't€bih saking pada paduka. Dumadakan ing g6gana k6prungu suwarane para rEsigana bang6t rame. esthane kaya padha nangis mbelani kang lagi nawung sungkawa. sampun hislsa seda.Heh ltladhuzudana ! Di sabar-tawihal. bang6t kar6rantan panggalihe Prabu Sugriwa.. mendah alokipun jagat angg€nipun sami nacad dhating kawula : . hiparat ! Si Sugtitua pranyata wanara kumprung-kumprd nisthacandhala. Sasampunipun mAngsah paduka kawula sapu ngantos sirna g1rapang tanpa sisa. sonajan ngantos haping pint€n lzemawon panjanma paduka ing marcapada".ani nglabuhi gusti nganti tumAka ing pati". . waspane tansah ma.

D h an e sru ar a. . manawa sira ilzu salugune panjanmane Bathara Wisnu ? (lla' dhusudana : Walsnda : Madhu-dooder : Indonesia : pdntbunuh Asura Madhu. . Siro ruis wola-u'ali manjantna ing ntarcaltadoPanjanmanira sing biyen-biyen. baniur manjanma awujud wong cebol (wong bajang). Yen ing an' tarane hewan rajahaya sira ihu l6mbu hang bisa minangkani pd200 . in zinsuerbiistering : Indonesia : kalut. nuli awujud Maharsi Jamadagni. ora ana hang nganti ngalanti ximohita (Walanda : uerward. Dadi. memperhatihan heselamatan/kebahagiaan orang lain). Yen ing antarane paru Rudm sira iku Bathara Sangkara (Batharc Siwah). Yen ing antarane para mcnungsa sira ihu Puat. Yen ing antarane kitab suci sira ihu Samaweda. D hanap a t i. nuli manjanma awuiud lvaraha (celeng). pingwn. (Dhanapa = D hanada.Ing antarane kabeh kang mawa sorot.tr hang kasusra ing iagad. Yen ing antarane para dewa sira ilzu Bathara Indra. Yen ing anta' rane sawarnane barang hang isi banyu sira ihu samodra. banjur manjanma awuiud bulus. sira ihu pApindhane Surya $rlngenge). \'en ing antarane kAhayon utawa wit-witan sira iku urif bodhi (Walanda : boom der kennis = Indonesia : pohon pengetahuan). Sira ngalanii kAbingungan lan panggalih ltuwur. D hanad ip a.. hla manianmanira sing saiki awujud Rama apdparab Raghawa (ftgdse : putrane Dewi Raghu). tansah sumunar. Yen ing antarcne para yaizsa-rasZksc sira ihu Dhanapa. bingang. sawise iku baniur manjanma awujud Narasingha (ntanung' sa amustaka singa). 1'o Sang Punrsottamottama (Wqlanda : alld'rhoogste geest. Yen ing antarane golongan indria sira ihu ati. Yen ing antarane gunung hang dhuaur-dhuu'ur sira iku Himawan (Himalaya). Panjanmonira ing marcapada ihu tansah leasinungan pom' b€gan parahita (Walanda : het welzijn uan anderen behartigend : Indonesia . kang dhisih dhewe sira manianma dadi mina (iwalz). D h ane ndra.lali. Kandhaku iki Abka-suta tanpa warana: sira ilzu ratu' ning jagad. Sira iku Wisnu. uerbijsterd. dewaning rajabrana utawa dewaning kasugihan). bewusteloos. Pm). kusut.Biyen. (Bestth bakal manianma awuiud Krisna. Ing panjanmanira besuh. W aisrau)ana. pdparabe Bathara Wisnu). sira iya m)sthi hasinungan kawicaksanan kaya panjanmnnira saiki. sira manianma ing marcapada wola-wali. ihu habeh ftluluhe Buthara Kuwera.. iultthan lYisnu). dalam kelzusutan pikiran)". iiwane sagung dunwdi". bijnaant uan Wisnu : Indonesia : jiwa yang sangat tertinggi. amarga hau'asesa dening rajoli-tamah. kanthi maujud gonta-ganti.

yaihu : Yudhisthira. Yen ing an' tarane satoJtewan hang bisa mahawan gdg.. brahmacari banjur kdna omahomah lan dadi k6pala somah. kas6n6ngane diwatdsi. Bhima.ana (kang bisa mabur) sira ihu Wainateya. yaiku cari. 2 Gr6hastha.bhiksu". Yen ing bab rikating lakune sira iktt p6pin' dhane Pau'ana (ongin). Yen ing antarune arwahe para l1luhur sira ihu Aryama. Gr6ha = griha = griya. lan sira i/au . Manawa wis ditampa purohitane dening brahmana.donesia : Tuhan. maksude yaileu Garudha. diarani brahmacari utawa muride brahmana. 3 WanaPrastha. Katrangan.bhik". Dhatar :'Walenda : schepper : Ir'. Kang sin6but Caturasrama (pratapan warna papat). Yen ing antarane para leang addg nagara sirs ihu Dhatre (Dhatre : Dhota. preueloffer= Indonesia : sajian pada u. Penciptu alam semesia). padha bae learo tdg|se Kuntheya : putrane l)ewi Kunthi..ahtu berkomat-hamit mendoa). banjur ngawula (purohita) ma' rang sawijining brahmina. Yen ing antarane sawarnane sdsaii sira iktr Japayaga (Walanda : gebedoffer.. dh6m6n asung pitulung lan sapanunggalane.Ong" ing pocapan sarta muiudake aksara . Gr6hastha = mad68 k6pala somah). yaiku L6mbu Nandini. Gr6hastha. diarani Gr6hastha.a" ing sajrone abiad. mangane dikudokake sarana p6priman kang lumrahe diarani . Brahmacari. 20t . Sawise rampung pasinaone.. Yen in| anturane Caturasrama (pratapan taarna papat) sira p?pindhane Grehasthasrama (Walanda : het tiidperk uan hu'isuader : Indonesia : masa untuh meniadi ltopo^ yaitu menjadi hepala keluarga). sawise nglakoni pacoban (yen cara mahasiswa wis ngalami p6rploncoan). 4 Sanyasin. Yen ing antarane kewan-clasan sira ihu singa. : 1 Brahma- 1. Nindakake b6brayan urip kanthi nglakoni kab6cikan. Stha = mad6g. Uripe kudu n6t€pi pranatan k6nc6ng. yaiku arwah pinuniul hang ksran Pitriwara (Walanda : uoortreffeliikste de manes : Indone' sia : arwah yang terutama).penginane wong sing ngingu. Yen ing antarane paru nxga sira ihu Anantabhoga. Ariuna). Yen ing antarane kali leang g€dhe'g€dhe sira llau Jahnawi (b€ngcwan Gangga).t6g6se : muride brahnrana kang mangane saka olehe p6priman. lVong kang wis diwasa. Yen ing antarane sakabehe ula sira ilau Naga Ba' suki. T6mbung . (Wainateya : putrane Dewi Winata. 2.

Wanaprastha.. 4. 202 . jar siia rkrr jirvane sagung dumadi".jaya-jaya. beda-bedo wujude. Dening dayaning sabda-pangal6mbanane para R6sigana sarta suwarane para dewa.r sardura (macan).ke dening Sang pu_ jangga. Yen wis ngrasa ny6dhaki patine.a iira ileu p€pindhane Arjuna. kang dilagolta. diarani Wanaprastha. Yen ing halangqne poro Gajendra (ratttning Sajin) sira iku scng Airawana (gajah'"ing kaswargan titihane Batiaro'Indra). Pm)". ianging satu_ gune ora ana bedane.Yen ta ingupanwleake t6mbang. urip ana ing sajroning alas. dumadakan Kag6ndra GARUDHA kang uga sin6bul WainaLya prapta mawa prabawa sindhung-riwut sumiyut.Mangkono kahananing wujude saliranira anggonira ruola_ wali manjanma ing marcapada. amarga salugune sira ihu mung siji. iku diarani manjing dadi Sanyasin. yen ing halangane kewan galak sira ilar. karo nyawurake utkatha (kulit kayu kang ngganda wangi). ing antariksa uga kapiyarsa suwarane para dewa. n6dya nggayuh kasampurnaning pati.LGt sakGdhep neha Garudha niyup ing bantala. k6mbang sarta boreh saka antariksa ing sadhuwure sang Raghusuta. yen ing kalangane para pahlawan bangsa wrasni sira iku Kr6sna hang bakat mrajaya daitya Kangsa.jaya . para iiaata tan para_ carana kang padha nyabdakake .. sira ilzu tdmbang Gayatri hang pinunjul dhewe.. nyddhak lan . nanging kahananira ngdboki (nglimputi) ing Triloka. Gr6hastha sakloron (iarrang-wadon) tinggal kamukten. njalari tatas-rantase kabeh Nagapasa kang nggub6d salirane Sang Rama-Laksmana lan para wa_ nara. Duryodhana hang abudi asor-canciltala kang bahal sira prajaya (lumantar Bhima sarana ginada u€ntise kiwo.. Manawa wis tuwa. Yen ing antarane para panclau. para siddha (sat6ngah dewa) lan para cararla 0uru ngidung kaswargan) kang padha ngucap . Wanaprastha banjur tinggal kadonyan lan ngumbara ing saparan-paran. Sanyasin.Banjure suwara ing langit (pangandikane para R6sigana) 'i .jaya'. mangkene Kajaba suwara pangal6mbanane para R6sigana marang Sang Raghuttama. .

wadyabala wanara enggal-enggal budhal ng6nar kutha-krajan l6ngka. sawise mangkono. Miyarsa suwara gora-gurnita surake wadyabala wanara. luwih-luwih bar6ng sumurup'Sang Faghuttama wis wAuyaJati.nydmbah marang sang Faghawa. (Garudaihwaia : 1€juluke Bathara Wisnu). wola-wali unjal napas dawa. kakuwatane pulih kadi wingi-nguni. pikire kuwur kaworan giris-miris. para kapibala nganti lingsir w6ngi lagi bisa nendra. Sang Dasamuka bang6t k6jot panggalihe. kagawa saka bang6ting pangigit-igite atine . nuli ngr6siki l6bu kang tumemplek ing samparane. Esuke. panggalihe tit gr. Sawise sam6kta. m6ntas ngalami panandhang ginubEd Nagapasa saka panggawene mungsuh. Sanalika Sang rajaputra sakarone (Rama-Lak' smanal-watuyajati. suwarane n gumandhang in g awang-awan g. amarg" piiOt puanu nggun6m kapengine tumuli campuh yuda n6dya namakake piwalds marrng para ras6ksa. nuli mulih mEnyang padununganb' Para vradya. habeh m€malaning iagad tan ldl6th0hing bumi mdsthi babql laburtumpur dening pani€nOngane". PATTNE DUII{RAKSA LAN AKAIVIPANA. M'angkono kandhane para kapibala.Pranyata panjdn)ngane ihu panjanmaning Bathara Wisnu' song Ganrdadhwaja manianma awuiud sri Naranata Rama.madal pasilan. bang6t suka amarwata suta. pahlawan rasaksa kang kondhang kaonang-onang g6dhe tekade lan t6guh-tanggon watake. sawise sam6kta. sirna l6sahlungkrahing salirane. lan padlta pracaya maiawa praptane Sang Wainateya iku arvi'" saka g6dhenitrg prabawane Sang B. Kagandra Garudha banjur pamitan. . Dumraksa awahana rata 243 Ing wayah b6ngi. para wanara surak mawurahan. Para wanara padha sumurup yen kang asung pitulung r. 95. Dumraksa sawadyabalane enggal-enggal budhal n6dya lumawan barisan wanara.rg.amadewa. Wasanane panjdn6ngane dhawuh marang Dumraksa. Ora pr€lu disum)langake. Sat6kane ing sajaban kuthakrajan (Indonesia : ibu n6g6ri).jalari tatas-rantasing Bhuja' gapasa (Nagapasa) iku Kagdndra Garudha..bala wanara padha pat'ing j6nggelek tangi kanthi gdmbiranin g ati. Apa maneh barEng diaturi priksa dening t€lik rasoksa bab tokane barisan wanara.

roman muka. Saw6neh wanara ana. gezicht = Indonesia : mulut. Sumump kanca-kancane akeh kang nandhang brana (k6taton). akeh wanara kang ora mraduli lan ora krasa s0mpal bahune pinrawasa mungsuh. bang6t ngg6girisi. nanging banjur kddhisikan tin6mpuh ras6ksa. dumadakan ana manuk gagak nyambEr-nyamb6r karo muni sora. Kagawa saka k6nd6le p6rang lan liwunging tandange. leeuw. Mangk ono panggraitane Dumraksa. hasinungan kawibawan.kang meh mrawasa mungsuh. Saka akehe wanara lan rasEksa kang campuh yuda. . pembuat hamngan bunga. Asya = mond. uripku tanxh ngalami mahmur jibar-jibur mubramubru blabur mndu. Para pahlawan wanara .pangamuke. amarga wis lawos aku ginawe muhti. Sumurup ngalamat ala mangkono iku Dumraksa s6pi ing rasa wddi. kuda pangiriding kretane aran Wrdkasya. ing pabaratan nganti katon p€t6ng pindha kEsaput ing mGndhung ang6ndhanu. dwaja kang pinasang ing kreta Singhasya kabur kabuncang maruta. para g6g6dhuging wanara enggal-enggal nrambul yuda.kang kagiri-giri g6dhene aran Singhasya. pinaringan sandhangan mawa rdrdnggan s€sotya-ritna. Pirang-pirang wanara kang nandhang tatu abot k6cubl6s sanjata lancip. Apsari malini kdmbang)". arai iinga. Singhasya = Jawa : atutuk sinp. Lagi bae Dumraksa m6tu saka beteng. gdtihe pating dlewer tumetes ing bantala. Aku diuja ing xsdnAnghu.. (Singha = Walanda . amarga atine wis atekad pati.Apa kang dakw1deni ?! Wis samAsthine ahu labuh lara-pati mamng gusti. kOganthol. kumitiring p6dhangklewang lan g6gaman liyaliyane kang diobat-abitake para ras6ksa katon kaya widyutmala (Walanda : kronkelende bliksemlijnen = Indonesia : sinar halilintar yang berkelok-kelok)..iku sing akeh-akeh durung tau kEtaman san- 204 . (Malini : Walanda : kransulechtster : Indonesia : : widadari ahli nggubah Campuhe wadyabala wanara lumawan para ras6ksa wadyabalane Dumraksa nganti ngor6gake bumi. Para wanara kaya wuru. k6pidak-pidak dirada utawa k6tujah turangga. tiba kalGnggak lan nandhang brana. dixdhiyanr apsari malini luwih saha sqf. k6tiban limpung utawa k0taman dh6ndha. Kabeh kdkar?pan lan p€penginanhu diparAngahe dening Sang Prabu.

pirang-pirang kang bahune s6mpal kaparapal k6tiban watr. k6gil6s rodhaning kreta Singhasya utawa k6tujah kuda Wr6kasya. kagalva saka pangigit-igiting atine kelingan nalika padha k6gub0d jir6t Nagapasa awake. Nduiu rusake wadyabala ras6ksa. Durnraksa enggal-enggal ng6tap kuda Wr6kasya. glrrn6rii ngeclabedabi suwaraning lakune kreta Singhasya. nuli nggada Sang Itaruti wola-wali.-Walanda : uitgelaten pauwen.'an wanara. ora liya karGben misuwur jdn€nge. N{aksude Sang l\{aruti olehe njarag supaya ginada dhadhane. nangiug yen mrawasa ras6ksa m6sthi kdna. Pahlawan rasdksa iku agahan munggah m6nyang kreta maneh karo ngobat205 . Dumraksa wola-wali ngundha gada disawatake marang mungsuhe kang kumawani ny6dhaki. wadyabala rasEksa k6dh6s6k mundur. linud dening I)ara v. diumbul-umbulake (kinarya onclang) saka tangan t6ng6n ditampani tangan kiwa lan kosok-baline. banjur munggah mdnyang kreta maneh. gddhe. Iranawa pinrawasa mungsuh bisa endha utawa nangkis sarana gada wr6ksa. Sang Pawanaputra (Hanuman) enggal-enggal m6thukake krodhane Dumraksa karo nggawa watu-it€m kang sagunung anakan g6dhene. Ana ing sajroning kreta kang ban' t6ring lakune kaya sumiyuting angin. Dumraksa babar-pisan ora ulap. (Mattamayura =. Tanpa bisa iral6s mrawasa. mandar muntabing atine kaya cliububi. Wadyabala wanara kagegeran. Akeh ras6ksa kang awake r6mak-r6mpu pinupuh gada wrEksa dening pi. rodhane prasasat ora ngambah bantala. Dheweke tumuli mancolot mudhun saka kreta.rlar. pirang-pirang kang mati k6tiban gadane Dumraksa. nama irama syair). dadi lan patine. Ndulu Sang Maruti ng6toni jurit. tansah panggah mbr6gagah ora obah.. para wanara bangEt suka amarwatasuta. p6pindhane kaya Mattamayura n6mu ula. Ndulu solahe Hanuman kang tansah ngumbul-umbulake watu it6m karo ny6dhaki kreta Singhasya. mudhun maneh saka kreta. mandar nuduhake dhadhane supaya ginada dening Dumraksa.jataning mungsuh. Sumurup mawuting wadyabala wanara. Nanging kang ginada malah tadhah. Solahe Sang Anilatmaja kang bangOt ngewak-ewakake mangkono iku agawe saya ngigit-igiting 31ins Dumraksa. Dumraksa ewa. Para pahlawan wanara padha liwung tandange. nggada Sang Anilatmaja sakayange.'anara. Amarga kang ginada ora gigrig wulune salamba. naam van een versmaat = Indonesia : merak-merak yang bersuka-ria. sat6mah kuda lumayu sumdmprung.

Bar6ng Hanuman sumurup watu g€dhe. satEmah Dumraksa ngira yen mungsuhe ngucira ing yuda. uwange r6muk.. Dumraksa diangkat lan disungsang. Amarga durung ana kalodhangan kanggo mal6s mrawasa. watu-it6m kang wis diumbul-umbulake suwe dik6prukake nurang mungsuhe.We dening wadyabale wanara". manawa ora bisa rr. Sawise nggagas mangkono. dumadakan . Nlangkcnb prasdtyane . Ing sajrouing kretane kang bang6t gSdhe lan santosa isi j6mparing matumpuk-tumpuk lan g6ndhewa sawatara.. 206 . mak brabat ! Kanthi cukat prasasat kilat Hanuman ngangs6g maju.. Hanuman banjur nyik6p sikile mungsuhe karo pisan. Nanging. utawi bauula ingliang sirne pahlawan Akampana marang ratune. Dumraksa t6rus lumarvan yuda. Sawise nyiimbah nrinangka tandhanrng pangaji-ajine marang gpstine. padha ngungsi urip dhewe-dhewe. Panj6n6ngane banjur dhawuh marang pahlawan ras6ksa Akampana ndikakake ng6toni yuda. Dumraksa kirig'kirig karo ngg6rdng. paprangan iki bakal suwe rampunge". G6ndhewane Akampana iku dawane 5 dh6pa. dilarak'larak. Dheweke kumudu-kudu tumuli ngrampungi Sang lIaruti. Dumraksa mancolot endha.llfiingsah brastha dening kawula. wadyabala ras6ksa padha lumayu asaiang-tunjang. Sang Pawanaputra banjur api-api mundur. taline gdndhewa gddhene padha karo wit jambe. Sapatining senapatine. nuli wola-wali nggada Sang N{aruti.brastha wadyabala wanara.. hla ! Manawa raslhsa iki dak-uia bae ing salzarAp-kar€pe. g6dhene saprangkul. Prabu Dasamuka sa' ya kar0rantan panggalihe. Kanthi asanjata gada. ana sawatara kang lumayu mGnyang pura. Akampana mangkat awahana rata ngirid warlyabala ras6ksa mayuta-yuta. . ngaturi priksa patinG Dumraksa marang gustine. lan ora dipar6ngake mrilih. mulane mung kreta lan jarane bae kang sirna. banjur dig6jrotake ing watu iku. Nanging kang ginada malah tadhah dhadha. Dumraksa diglandhang. gdtihe sumamburat m6tu saka ing tutuke. p6rang dharat. ut6ke muncrat. dadi lan patine. ninging s6dhih-kingkine ora dituduhake marangsapa bae. I\{iyarsa pawarta mangkono iku.abitake gadane kanggo ngawekani supaya mungsuhe ora bisa mal6s mrawasa. Sirahe Dumraksa p6cah. Kagawa saka bang6te kumropoking atine.

Bar6ng wis c6dhik. I\rangkono kahanane ngalamat ala kang dinulu Akampana. Sang Maruti krodha tan sipi.Lagi bae mangkat.lan dumadakan banjur ana angin sindhung-riwut sumiyut. nuli pinupuh wola-wali nganti mati. nanging ora ana j6mparinge siji-sijia kang nganti ngGnani salirane pahlawan wanara iku. Saka giris-mirise marang mungsuh. Panjdn6ngane ngrumangsani bakal ngalami bGbaya g6dhe kang ora k6na ditanggulangi. Karo ngobat-abitake gada wr6ksa. ldnggahe ora j6nak.nanging ngalamat ala warna-warna iku onr agawe ulaping atine Aka. binujung-bujung dening para wanara.sapa kang nddya didhawuhi mangsah yuda.. Dhadhane Akampana p6cah. padha lumayu rdbut-dhucung asalang tunjang. g6tihe muncrat. Panggalihe goreh-rongeh. . Nanging saiki. tiba. banjur miyos ing sajaban dhatulaya. 207 . Akampana ngudani j6mparin g marang para wanara. bahune s6mpal. Panj6n6ngane j6ngkar saka ratnasinghasana (Walanda : met edelsteenen versierde troon = Indonesia : kursi kerajaan yang bertatahkan ratna-mutu-manikam). panj6n6ngane bangdt ambdk g6dhag-g6dhig ujubriya-kibir. Akeh wanara kang tatu arang-lcanjang awake dening j6mparinge Akarrrpana kang lurr6pase saka g6nrihewa mbarubul anarawata. Hanuman nyddhaki Akampana. NSungu palapurane ras6ksa mangkono iku. Akampana tumuli ngudani j6mparing marang Sang Anilatmaja. Ana rasOksa sawatara kang lumayu m6nyang dhatulaya. kagawa saka adigung-gurn6ndhunging watake lan amarga saka bang6ting boclhone. bahune Akampana kang kiwa k6dut6n. ngaturi priksa patine Akampana marang Prabu Dasamuka. Sang F.mpana.A. (Tti pandurat = t6lung k6dheping netra). banjur maju ny6dhaki mungsuhe. Akampana ji- nojoh ing gada wr6ksa. Bar6ng Akampana mati. enggal-enggal mb6dhol wit tal g6dhe kinarya gada. ras0ksa-ras6ksa iku p6pindhane kaya kidang-mGnjangan sumurup singa utarva macan. Sat6kane in g pabaratan. c6p-klak6p ora tau ngdndikakake kaluwihane. Saka akehe jGmparing kang lum6pas saka g6ndhewane Akampana. ing s6mu manggalih . langit nganti kaion p6t6ng kaya k6tutupan jdmparing.awana nganti tripandurat datan ng6ndika. Sumurup wadyabala wanara akeh kang nandhang brana. wadyabala rasGksa bubar pating sl6'bar. sarta ana wong edan ngamuk m6thukake asu ajag pirang-pirang parlha njdgog b6bar6ngan.k6r6p ngungasake kasudiran lan kas6ktene. kong sahira bim nyimakake Sang Raghawa sawadyabalane". Kabeh jEmparinge Akampana bali kabalik tinangkis ing gada wr6ksa dening Sang I\{arutasuta. . Wingi-nguni.

ing s€mu anqk Prabu saiah hagvngan panggalih was-sumd' lang. bot)n badhe ngucira ing yuda ang' genipun *mi ndh)pani praia lumawan parangmuha. wiwit dumadosipw paprangan prniko.' Sadaya kawula saha wadyabala Ldngka sami rum€hsa hasu' gdngan paduka kanthi s|tya saha tulusing manah. . nindhihi wadyabala ra*ks pdpilihan inghang sam' bala inghang kawontAnanipun kados makatdn punika. mi' lanipun bot\n pr|lu dipun-kuwatosahAn has€tyanipttn. Patih Prahastha tumuli sowan ing dhatulayajurit. ndCya scroh'amuk d. -picii 208 Mangkono ature Patih hahastha.Anak Prabu Buminata Lingha ! Miturut pamawas kawula. para p6ndhita lan para tapa awujud masiajabrana peni-peni rajapeni guru-bakal gurudadi kang kehe . Dasa- dOg senapalt.hat1ng mAngsah paduha. Sadurunge budhal nguid wadyabala m6nyang pabaratan. sami sagah lab?t jiwa-raga dhat)ng Sri Maharaia. Kawula prasitya.96. Milanipun sampun ngantos paduka ngl|lantur panggalih sungkawa.Paman Prahastha ! Jingandiha hula aturi ngAdali pun hasusra t|guh-tanggon sudira ing rana. Sawise manggalih sawatara suwene milih pahlawan kang ndya kadhawuhan nyirnakake Sang Raghawa sadadyabalane. boftn'botdnipun wadyabah pa' duha ngantos asor ing yuda lumawan pun Rama scwadyabalanipun"... hanthi wadya' Rama sawadyabalanipun".. PATINE PATIH PRAHASTHA.Kawula nyuwun pamit ngddati iurit. Prabu Dasamuka banjur utusan nimbali PATIH PRAHASTHA. ma. mugi-mugi jdngandiha sagdd munghasi paprangan puniha sarana mrajaya pun Ature Nindyamantri Prahastha : . sadaya sami sumangg€m nindahak|n dhawuh paduha. Pangaidng'aj€ng kula paman. s\ndilaa. sugih pangalaman ing 'babagan p1rang. ffnnawi ngantos bot€n sag&i nyapu m6ngsah ingh an g n gr ab osa LO n gh a". wasis ulah-gAhring bais saha l|bda nandukak€n sawarnining *niata. rila-l1gawa piiah ing maclyaning rana. Sagung wa' dyabala rasOhsa sampun sami tuwuk nampi h|kucah paduka. $ang Patih asung pisungsung marang para brahmana. Mangkono ng6ndikane Prabu muka. kakarsahna mangsah yuda sawanci-wanci. Kanthi gugup-gurawalan.

Patih Prahastha banjur binr6kahan slamOt" dening Dang urrtrirun" irt"-ain*rgtahani. supaya -ngalami sluman-slumuniku' Pajaya' Kajaba.t t""i lp6ndhita). sakehing dirada lan kuda p6pindhane kaya iwak lumbalumba.'1oka.. ngalami mulya"' nata baBar6ng ndungkap t6kan pabaratan. l6higahe ngddhangkrang' R6r6ngganing makusin6puh kancana. ngalamat ala kang if. sanjata-sanjatu net U p6plnanane kaya iwak hiu ap6pul6tan. Patih Prahastha risan wadyabala ras6isa ag6lar Artlrlhacanrlra (awangun sat6ngah iLrnn"r*i. matine mati muksa.(Waiswanara = \[1iswaPrahastha tumuli budhal sawadyabalane' prasasat sagunala = Bathara Agni).b6basan nganti ngundhung-undhung kaya dening para asung pisu"ngsung. cahyane sumunar an6lahi' thane kang awujud kancana-mutyara-s6sotya sarta tapu-tapu "zeker hoofdsieraarl = Indonesia : nama perhiasan kelWur*au : pAu) t"-"nar pating gl6byar.pandonga slam6t Iiv""g .. patih Prahastha.saka irrg madyaning rana kanthi ngalami "nu prahastha ninuja-mantra dening para trahmana lan para p6ntih j6mparinge Sang Patih clhita ana ing sangar6pe g6ni s6saji' manclar gunung' Sapari-purnane earta sanjata-sanjata jiyu-tiyut'" uga pinuja-mantra' supaya k6na cli6nggo mbrastha Sang Raghawa sawadyabalane' Patih sawise man6mbah rnarang sang Hyang waiswanara. Dumadakan ana asu-ajag pirang-pirang m6thukake Pailh prurr*tha lan banjur ngub6ngi kretane karo ngalup sora' nuli bumi ordg kaya ana iitaft" b6bar6ngan karo udan g6tih' banjur putunge dhanana angin sindhung-riwut sumiyut kang njalari Iku kabeh.Sang Patih nitih kreta kang abusana kawaca . Llangrng nganyasmiiani bakal asorirrg yudane lamat warna-warna iku ora agawe gris-mirise Sang Patih kang sek6k6nc6nganing tekacl lan kayakinane mangkene : " Utamane pinulung Jawata napati mati ing paprangan. p6pindhane kaya sr0ngenge ing puncaking ardi UdaYa."* *iqn gddiene. dene galaring barise wadyabala wanara aran sangkirna (Walanda : gemengd = Indonesia : bercampur)' 209 ."ni"i dwajane pitifr nanastha. Patih Prahastha katon bang6t g6mbira nguid wadyabala rainq sls6ksa p6pilihan kang prasasat tanpa wilangan kehe' kang mawurahan' suwarane gpmumh dalanialan tansah iurak-surak pindha suwaraning samodra kindbur' Dwaja-dwaja lan panjip*ji"" para wadyabala katon pating klebet pindha aluning sarno&u. minjing ing w15.

akeh bangdt kalonge wadyabala ras6ksa. bangke-bangkene padha k6bak panah nganti pating crongat kaya landhak kang pinuju njdgrag wulurre. Plawaga = plawangga. barOng Sang hahastha nglEpasake jGmparing sing bisa nak-kumanak. Para wanara ngg6bug utawa nyondong sarana gada wr6ksa. mddhang utawa m6rang saranahlewang. kathek). Kosok-baline manawa wanara rnal6s rnrawasa marang mungsuhe k6na dip6sthekake k6nane. bang6t ngg6girisi. P6range wadyabala wanara lumawan para ras6ksa pdpindhane kaya g6gulungane singa lumawan para ratuning naga. Patih Prahastha jaja-bang mawinga-winga. prawaga = wanara. enggal-enggal ngOtap kuda pangiridins kreta. angel k6nane pinrawasa dening mungsuhe. Ndulu wadyabala ras6ksa akeh kang palastra. paCha ng6nani mungsuhe. Para wanara mGnang luwih sakti tinimbang piua ras6ksa. I\4barubul anarawata lum6pasing j6mparinge Sang Prahastha saka g6ndhewa.mhngiu. ana kang b6dhah wdt6nge lan modhol-modhol ususe. nyik6p lan mbanting. Ta'npa ati . suwarane gum6rit ngg0girisi. ng6pruk sarana watu. jdmparing sijr bisa dadi sattrs utawa luwih. nggada. Bar6ng priksa rusake wadyabala wanara. Awit saka iku. Wadyabala rasOksa namakake sanjata maneka . Para wanara sing rnati. mbithi. ana sing dhedhel-dhuwel dhadhane. ndikakake nandhirrgi krodhane Patih Prahastha. ana kang s6mpal kaparapal bahune. nggraut. numbak. pramsat ora tau luput. Ana sing tompral uwange. ana sing nyakra. ana kang sigar wangkonge. pirang-pirang wanara kang palastra utawa nandhang brana. padha galake lan padha sudirane.rnangu. padha asilih ungkih g6nti unggul g6nti k6lindhih. ngalap gada wit randhu-alas kang saprangkul ge-dhene lan sapuluh dh6pa dawa270 . lan ana kang kample-kample tangane. tandange kaya Bathara Kala.warna. Sang Piawagaraja dhawuh Nila. amarga para ras0ksa kurang k6bat-cukat endhane lan kurang wasis nangkis sanjataning wanara kang awujud watu lan gada wr6ksa. Saya akeh maneh wanara karrg palastra lan nandhang brana. Saka ing sajroning kreta. mrawasa-pinrawasa. palwaga. Sumiyut kaya dibalangake lakuning kretane. nyakot. Para ras6ksa kang awake padha b6lang-b6lang lan galak polatane.Wadyabala rong golongan iku tumuli campuh yuda. Patih Prahastha ngl6pasake j6mparing diinc6ngake marang mungsuhe. akeh kang ngdnani wanara. (Plawagaraja = Kapindra = ratuning vr'anara yaiku Sugriwa. Sang Nila tumuli maju. lan liya-liyane.luwih k6bat-cukat lan luwih awas lan waspada. pupuhpinupuh.

Wondene Sang Nila p6pindhaning 2]-7 . Sanajan jaran lan kretane wis sirna. kapi }. J6mbare pabaratan ngilak-ilak kaya samodra. mrawasa-pinrawasa. salirane katon sayah alungkrah.ne. Sang Nila . Gadane wr6ksa tansah kumitir mubOng. \Yah ! pranyata nggumunake kaprig6lane Sang Nila molahake gacla rvr6ksa. Sang Nila asanjata gada wr6ksa. mulane mung jarane bae kang mati b6bar6ngan karo r6muking kretane. Prahastha babar-pisan ora ulap atine. Landh6p lan panasing j6mparinge Prahastha kaya gdni kiyamat. pangincEnging panj6mparinge ditujokake marang clheweke. Patih Prahastha mawa karvaca (\\'alanda : pantser. kabeh k6na tinangkis sarana gada wr6ksa. gadane. nuli mupuhake gadane wrdksa. siji bae ora ana kang nganti nganani salirane Nila. Patih Prahastha asanjata musala. tumuli mr6p6ki Pratrastha kang ora k6ndhat ngudani j6mparing marang para wanara. saka bant6ring ub6nge nganti katon kaya tameng bund6r. mung m6ndat bae. p6rang dharat. Panj6mparinge Prahastha marang pahlawan Nila nganti ambal kaping s6wu. mandar saya ny6dhaki mungsuhe. f)umadakan mak blas ! Kanthi tandang kang bang6t cukat prasasat kilat.wr8ksa kapi Nila kang tansah mobat-mabit p6pinrlhane udan kang nyiram g6ni kiyamat. Sumurup krodhane dip6thukake dening Nila karo ngundha gada wr6ksa kang gadhene kagila-gila. Saya suwe Prahastha saya k6ndho panjdmparinge. nangtng ora ana kang nandhang brana (k6taton). panahpanahe Prahastha kang prasasat tanpa wilangan kehe p6pindhaning banyune.lila kang nalika samana raine mangar-mangar abang-rnbranang papindhane Rodrabahni (Walanda : het vuur van wildheid = Indonesia : api kebuasan). Nanging sanajan prasasat tanpa wilangan cacahing j6mpating kang lurn6pas saka gandhe'arane Prahastha. siji bae ora ana j6mparing kang ngg6pok salirane Nila. Prahastha manculat oncat saka kreta. saka wasis-titising dheweke olehe nangkis. Nanging kapi Nila katon saya gumrdgut tanclange. lan tangane Sang Nila ora k6na dititeni obahe. Nganti su\ye olehe padha pupuh-pinupuh. kagawa saka santosaningf tekade lan g6dhening kasudirane. wapenhemd = Indonesia : baju zirah = Jawa : klambi k6re) kang ora bisa p6cah pinupuh gada wr6ksa. Prahastha saya muntab atine. Sanajan mangkonoa. ing mang-ka sab6n saambalan maatus-atus j6mparing kang lumEpas saka g6ndhewane. Sang Nila nyand6r Prahasiha.Prahasiha banjur ayun-ayunan.

padha lumayu r6butdhucung pating bilulung. yen pinuju ana ing ngisor. dhAl6g-dhalag. garlvane RGsi Gotama. padha sudirane.atuitEm g6dhe. njalari anane angin sumil'ut. tha kasambut madyaning rana. ut6ke muncrat. agawe p6t6nging jagat. tugu-u. 'Tarkadhang sakarone padhadene ngangs6g ny6dhaki mungsuhe. Frahastha bola-bali nggar6ng karo ngeeclruAake sikile. dioyak Prahastha. I\'tanawa pinuju ana ing papan dhuwur. Sakarone padha t6guh-timbule. sedane Patih Prahastha dening Sang Nila. dadi banjur kaya yun-yunan kang munggah-mudhun bant6r. 97. watu iku diangkat dik6prukake marang mungsuhe. Bar6ng Patih Prahastha palastra. Sang NiIa tansah ngangkah lenaning mungsuhe. PATINE KUMBAKARNA.atose awake kaya w6si. Miturut layang Arjunasasrabahu. Bar6ng dik6prukake ing dhadhane Patih Prahastha (dening Sang Nila). 212 .atu iku badhar dadi widadari Dewi Windradi. dioyakoyak para wanara. tarkadhang ngOdohi. atnarga dikGpmk TUGU . dumadakan sumurup u. tarkadhang kdkit€r ub6ng-ub6ngan. sat6mah kleyang-kleyang lan l6bu padha kabur katut milu mub6ng. Sang Nila mangisor. (Mriksanana jilid II iki angka ?0 lan Silsilah Wayang Purwa mawa carita jilid I angka 47 : R6si Gotama). Prabu Dasamuka Bar6ng diaturi priksa dening wadya ras6ksa yen Patih Prahas- panggalihe jib6g-put6g. kang k6candhak diprajaya. banjur kondur m6nyang karang Kawidadaren.I?ATU malihane widadari Dewi IVINDRADI. dheweke mandhuwur. nganti sawatara suwene jum6n6ng ana ing Katrangan. sirahe p6cah. ora obah pinupuh mungsuh sarana musala. Sanalika hahastha ambruk ing bantala. Kanthi tandang kang bang6t cukat prasasat kilat. Saka bantGre olehe ub6ng-ub6ngan. Nalika Sang Nila pinuju ana ing dhuwur. dioyak. g6tihe sumamburat abang kaya dhatu (gincu). Sajrone pupuh-pinupuh mrawasa-pinrawasa. Sang Nila wola-wali m6re-m6re sora. wadyabala ras6ksa o169 kagegeran. gulune putung.

b6ndhe. napsu rakus atau lo_ ba). padha ac6congklangan lan nyirig-nyirig u"u lrrg anu_ dhane. ana sing sarana njiwiti bahune. gong. ana sing nydbul kalasangka (slompret). hawa-ncpsu.lire ora bisa njalari tangine Kumbakarna. beri.r"pul ra pahlar. suwe-suwe xumf. (pa1g.Heh bocah buta kabeh ! sira padha nggugaha arining- sun si Kumbakarna. miturut pan6mune dhewe-dhewe. tambur. Kagawa saka bang6ting g6mpunge kang padha nggugah.6t * kang pindha suwarane gludhug ing mangsa kasanga. Para rasdksa kang tinanggEnah nggugah padha rumangsa k6n_ tekan akal. Para ras6'ksa kang tampa clhawuh padha tumuli mangkat m6_ nyang padunungane Kunrbakarna. mulane banjur padha m6n6ng bae. Nanging kabeh iku tanpa gawe. uraatzucht : Indonesia : kegelapan. hesilauan.-dhalang sing akeh akeh nyaritakake tangine Kumbakarna antirga dinuuut wulu- 2L3 . uerblinding. suwarane bang6t rame binarung gumuruhing surake p*" *. (iVliturut carita padhalangan kasatriyane Kumbakerna ing Pangl6burgangsa).ran. banjur ana pahrawan ras6ksa sawatara awahana turangga munggah ing anggane Kumbakarna.. dadi g6g6dhuging rasoksa iku diidak-idak turangga sawatara kang tinunlgi. para ras6ksa banjur padha migunakake akal r+'arna-rvarna. tttunggutLg rastksa kang g6dhening awake sagunung anakan iku m6ksa"6ra tangi. banjur padha nuntun gajah 500 diunggahake ing dhadhane. tanpa ginugah. pij6r ngorok ass6ngguran. Nanging sanajan dhadhane diidak dening gajah samono kehe. padha lungguh ana ing sac6dhake kang lagi kapati nendra. sawise tita yen Kumbakarna ora bisa tangi ginugatr sarana gumuruhing suwara. geestelijhe blindheid. para rasoksa padha ngunekake t6tabuhan warna-wzlrna.atarna tangi saka kar6pe dhewe. buta hati. Ana sing nggugah Kumbakama sarana ngoyog-oyog awake. wasanane panj6nOngane dhawuh mangkene : . Nanging suw-ara mangkono iku ora kOprungu dening Kumbakarna. ana sing sarana neyoti pupune. ana sing nabuh b6dhug.rgane Kumbakarna.ri nyakot kupinge.uru. suprandene Kumbakarna m6ksa ora nglisik olehe nendra. mandar g6^g6dhuging ras6ksa iku saya kapati olehl nendra. Sapraptane ing padunu. zinnelijltheid. dheweke lagi hapati nenclra. gumuruh ngor6gake bantala. atine ka\mputan ing tamah (walanda : duiiternts. ana sing . Sawise ginugah sarana cara kasdbut ing dhuwur iku Kumba_ karna ora ta'gi.bpindhane kaya kabo. ana sing nabuh gam6lan..gu.a gapuraning pura tanpa ng6ndika. mandar saj'a sora pangoroke.

Supta (nidra) = tidur. amarga nalika ing Gokarno (Cohkarna) pinaringan nugraha Cirakalasup+-a utawa Cirakalanidra dening Bathara Brahma... panggalihe sajak rada was-sum6lang. miturut kang kas6but ing buku Uttarakanda.padha l6lungguhan ana ing sac6dhake. banjur ngombe pirang-pirang atus guci. Kumbakarna banjur raup. Cira = Indonesia : panjang. sababe Kumbakarna bisa mandan b6panganan kang nganti agEgunungan kehe. kanggo sarapane kang mdntas tangi nendra. Wangsulane para ras6ksa : . lGlawuhan saka daging gajah. T\rmp6ng g6anegadhe pirang-pirang ewu. Kumbakarna k6temu kadange wr6dha kang sawang-sawungane bang6t nawung sungkawa. amarga kasinungan aji GGdhongrn6nga. satnpun adomdl 'pdp\ph hathah. pasuryane puc6t.Kawuningana ! Dhat|ngipun parangmuka ing LAngka.mratapa ana Kumbakarna yen nendra nganti sewu warsa ranpa nglilir. daging singa. nuli manganggo kaprajuritan. I{angkono caritane. Bar6ng sumurup ras6ksa pirang-pirang . Sawise ngrungu wangsulane para ras6ksa. 214 . mandar Sang Patih wrOdha (Patih Prahastha) inggih sampun palostra kasambut madyaning rana. daging babi lan k6bo-sapi nganti ngundhung-undhung kaya gunung.. (Mriksana:ra bab 64). pangandikane alon lan Kairangan. Sal6bare sarapan.puhune. Cirakalasupta = Cirakalanid'a = tidur waktu lama. Ora antara suwe ana ras6ksi pirang-pirang padha nyam6ktakake s6ga lan l6lawuhan maneka warna. kabeh iku 6ntek sa6ndh6gan. Kala = waktu. Kumbakarna tumuli lingak-li ngrik noleh kiwa-tdng6n. yaiku wulu kang dumunung ing j6'mpoling sikile). Paduka hatimbalan dening raka paduka Sang Sri Naranata.Ana gawe parigawe apa ltowe padha mrene ?!". Miturut carita padhalangan. Kumbakarna at6tanya : . Sawise uc6k-uc6k netra sawatara suwene. kadhawuhan manjing dhatulaya". Rama sawadyabalanipun. sowan kadange wr6dha (Prabu Dasamuka). C Banjuring caritane mangkene : Sapraptane ing dhatulaya. Kumbakarna tumuli mangkat mEnyang dhatulayd.

amargd saha hliruning tindahe kaha Prabu. sawise sira mbrastha si Rama sawadyabalane.. nanging kaha Prabu wAgah nggugu-mituhu.na habeh mungsuhira nganti tumpds-tapis tanpa sisa. Wrukanira ! lilis akeh g1g)dhuging wadyabala ras|hsa sing mati ing madyaning rana.a lirih :-. Kasudiraniro bakal saya hasusra ing jagat. Rampungana si Rama. Sirnah. tujuane mung murih rahayune kaka Prabu dalaxn para kadang-kadeyan. Biyen. patenana LaksmanaSugriwa ! GCdhening l|labuhanira marang praia L?ngha lan sihtr€snanira mamng kadang wrddha (marang ingsun) bahal saya kacihna. Dumraksa. nganti ora ngr€tt t|hane mungsuhira. manawa sira w?gah masrahahe Dewi Sinta marang Scng Raghawa. j|r sai6g-iuml6g sira tansah ngalami jaya. Mintragna. diuring-uring. h|ntekan frmbug. Akampana lan Pragaw. Pihirhu judhbg-put1g. apa kang lzudu dahprutelakahe marang sira. Aku tumarlgsa wis hintekan akat. Sira hang mirrangka pangayonutnings'trt. Wirupaksa. Natika rimbugan ana ing panangkilan. ora sumurup apa kang hudu daktindakahe kanggo rumdksa kasugZngane kaha Prabu. sing atur pamrayoga cineda. Nanging pOpeling lan pamrayogane Wibhisana ora sira tampa. Eyang Bigawan Sumali uga ng)ndihani marang sira. Dasarati (ftgAse atmajane Dasarata yaihu Rama) mZsthi bahal kasomn lumawan sira. apa maneh si Rama hang bangit ringhih ingah-ingih lan para wanara oraa 16bur-tumpur dening sira sajrone sah1dhep netra". sababe ora liya. wis padha mati hasambut madyaning rana. Biyen wb aheh rimbug bOcih hang bisa'dadi d\dalane rahay'u. pangan2L5 . Kabeh hang mdnggah karsane halia habu dianggdp hliru. mandar paman Patih Prahastha iya wis seda ing rananggana.Ariningsun Kumbakarna ! K?bang€tAn anggonira ora mraduli marang hahanane praja. lan asmanira bahal saya kondhang haonnng-onang. ndh€pani praja lingha. Sailti andil-anitiiing praja Iirrgta mung kdri sira. kang kuwuwa nanggulangi parangmuha. Saparipurnaning ng6ndikane Prabu Dasamuka. kabeh iku pahlawan pinunjul kang surasahti mandraguna. yayi. pii6r ngenak-enak nendra. Dalaxn para dewa kasoran lumawan sira.Kaka Prabu Dasawadana ! Aku ora ngrdti. si Rama ngirid wadyabala toanara mayuta-yuta. Ing mangka sawarnane r|mbug bOcik biyen kae. sumrambahe marang para kawula lingha kabeh. Kumbakarna mangsuli : . kaka Prabu babar-pisan ora karsa ndhahar atur pamrayoga. arinira si Wtbhisana sing dhisik dhewe ngetingake marang sira gddhening bibaya hang bakal tumdka. Ahehe para pahlawan lhngha hang palgstra..

pOtOnging pihirira pindha m6ndhung ang6ndhanu irlng nggamang. diuman-uman lan diala-ala.. galah lan hasaring tindak-tandukira pApindhaning praune. Ya manghene iki undhuh' undhuhane ngaurip haduh adigang-gumdndhung. dh\m|nira ngina marang liyan p?pindhane kaya l6m' pay. dialap raia' 2L6 . Wong utama hcng pancene hudu sinungga-sungga. amb€h kumawosa. dharmanira pipindhane momotaning prau hang ilang. Hardaning panggalihira tansh inguja. hasAganmu lzaya k6mudhining prau kang kendhang. prih* marang hasunyatan.nesia : jenis naga laut. mulane pantbs linuhurake. ora ngrdgani r|mbuge wong wicaksana hang koya si Wibhisana. sih-trisna' nira marang liyan sirna hdcZmpfung ing gini nralza. ora patut yen rAmbuge wong-tuwa ora diturut. mulane sira. mitra-haruh lan rowang-rowangm. . L6mpay = Walanda : zekere vergiftige slang = Indonesia : jenis ular laut berbisa). p|pindhane hoya aluning samodra ag?galungan mawalihan. hasaring pangandikamu p1pindhane iurala hiyu. sdpa sira sapa ingsun.dikane iya ora sira gatehahe.. para mantri-nayahanira padha xgawe onaring iagat. Eman bangdt.. Angham'murhanira babar-pixn ora ana rnAndhane. Wong hang kaya eyang o Bagawan iku waspada pandulune. hawa-napsunira pindha ombak alembak-lembak. Sanaian dinnggipa kurang pint|r. mAtu ing kuping hiwa. solah'ba' wanira haya humlebeting layare prau hang wis suwek rowah' raweh. hla ya haya manghene iki wasanane. hudu ginugu rCmbuge. ang' gonira gampang hAtuwuhan raw meri (Indonesia : iri hati) p6pindhane haya makara galak kang tansah mangap-mangap nOdya m\mangsa.Kajaba saha ihu haha habu. diturut pituture. g\dhening hawa-napsumu @Apenginanmu) pApindhane lunasing pral^ kang wis b|jad. sdndng midana wong k. nAmu sangsara. ldlabuhanira marang b?brayan agung (masya' rahat) pApindhanne sakaning layar prau hang putung. kurang libda marang isine sas:rna (buku piwulang). -. gAdhening pamuring-muringira haya sinrlhung-riwut bayu-bajra. watakira kang haduh drOngki pApindhane iwak samodra kang mawa wisa. ingatase Ratu. Manawa ngaurip ngremehahe pituture para wrddha. (Makara = Walanda : zeemonster = Indc. pituture eyang Bagawan tumanduhe marang sira mung fumdbu ing kuping tAigin. oro ana pang' gawenira hang tumuju hanggo tata-tAntAming jagat. pOpindhane kaya h€l€m ing *modra.u habeh padha awatak siya-haniyaya agawe rtituning jagad".ang ora doq. ngalami bAbaya. ing t?mbe mOsthi hd&mplung ing nraka.

Suralaya o169 kagegeran. Ora mung sirc dhewe hang ngalami cilaha h|tOrah b|baya. kang dadi tuk-ing kcsangsaran. Tanpa mangsuli ng6ndikane Prabu Dasamuka. mandar sira milu ngombyongi. isih nendra ?!". Kumbakama t6rus . mung has1hten lan kaprawiran kang hudu. Sajrone Kumbakarna lumaksana m6nyang rananggana. Aja siro.branane. Kumbakarna wola-wali ngg6r6ng lan masinghanarta (Walanda : een krijgsgeschreeuw aanheffen = Indonesia : memulai dengan t€riak perjuangan). nArah hasusilan. sOngit ngigit-igit marang hang abudi rahayu. sabab salugane sirc dhewe sing dadi unclGraning luput. tansh dipitongtonahe. para mantri-nayakanira ora kina dt\nd1tahe kaprawirane. Nanging manawa lumawan ipg yuda. pangandikane s6reng-sora karo nudingi : . suwarane gumludhug ngumandhang ing antariksa. mangkat mOnyang pabaratan tanpa wadyabala. Wong-wong suci luhur ing budi kang bAn?re kudu dipund. diremehake. DhdniSn nTarang wong hang s6n6ng marang panggawe ll dudu. wis mangsane t?hq. mAsthi banjur ngalami kantEdhan. Ingatase pahlawan. Watakutantune hang alu lan tindah-tanrluke kang murang rlarga. banjur mak klepat m6tu saka dhatulaya. Midhanglt ature Kumbakarna mangkono iku. ora tau sira ceda. aja mung kandhAg ana ing pamuring-muing bae. akeh kang nganti k6puyuh-puyfr. kagawa saka bang6ting giris-mirise. samdngho sira nawung sungkawa. Manawa sira pancen wani nAdya lumawan ingsun. Sira iku sinAbut pahlawan lan mahasenapati praja lingka.'. Amarga sira ora bim ngdndhaleni hawa-napsu nGm warna kang ngrdridhu-nggodha panggalihira. Sira mdnggah marang karmningsun ? ! Wo.. ati kAduwung lan pihir bingung hObaijur ngr)bda ngambraambra. susah. pur" widadari padha poyang-paying lumayu akontrang-kantring. sanajan dewa pisan. metani kliruning tindakingsun. bumi gon217 tumuli ngad6g. panggalihira hdduwung. apa siri lagi ngtindur. Manawa rasa. nuwuhake gara-gara gora reh kagiri-giri. Hla saihi wohe habeh panggcwenira ala.Heh bangsat-kOparat si candhala ing budi ! Aturira marang ingsun haduh digsuro murang-krama. nanging uga habeh kadanghadeyanira sarta para hawula L|ngha. Sajrone lumaksana. amuhdn ingsun. mandar padha diina. pzra dewa padha bingung pating bilrlung. pikirira bingung. dudu mulukmutuking gun\m lan g€dhening suwarane kang dipamerake. prabu Dasamuka krodha tan sipi.hi-pundhi. nggoteki alaning liyan. g|tuni lan aia sira susahahe patine para gAgAdhuging raslksa.

bang6t ngg6girisi. Kumbakarna babar-pisan ora ulap atine. G Ngalamat kang katon lan kang kapiyarsa nalika sarnana. ana kang n6ndhang. ana ing godhohing kupinge. Bolonganing irunge amba bang6t. sol. mawa klambi k6re (Indonesia : berbaju zirah) sin6puh 6mas. Yen ing babagan w6ngis lan galake. sumunar pindha wukir kawlagar (gunung kobar). dalasan Sang Hyang Surya kasoran sorote. akeh gagak mib6r pating sliw6r karo nyuwara bantEr lan nyambdr-nyamb&.jang-ganjing. mandar saya makantar-kantar sEmangate. rubuh kabarubuh lan sGmpal kaparapaling wit-witan. ndaru-ndaru pating clorot padha tiba. ana sing ndudut-ndudut 218 . ana sing nyawat sarana gunung anakan. Napase (amb6kane) k6prungu kumrusuk kaya zumiyuting sindhung-riwut. padha w6weka-waspada mbokmanawa ana bdbaya tdka. ana sing mbithi dhadha utawa njotos irung. sa6mah kewankewan g6dhe ing sajroning alas padha pating bradhat luma5ru. kewan-kewan cilik padha nan6Ut. ardi Sumeru moyag-mayig. Kumbakarna dikrubut lvanara kang prasasat tanpa wilangan kehe. S6sipatane Kumbakarna kaya Kalamr€tyu (Walanda : de god des Doods = Indonesia : Dewa N4aut). maatus-atus wanara kang padha ng6nciki pundhake Kumbakarna. agawe kagete para naga. ana sing mdnthung. utawa ana ing pok-ing itur. ana sing ngpngkul pupune. kayata : mega ing sadhuwure dalan kang diliwati Kumbakarna katon abang mbranang. pirang-pirang wanara kang menek salirane Kumbakarna banjur nrathongkrong ana ing makuthane. Yen ing bab g6dhedhuwure prasasat padha karo ardi l\{eru. samodra kocak mawalikan pindha kin6bur. Nanging sanajan sumurup ngalamat ala warna-warna.ngrasuk busana kaprajuritan. bang6t mbal6r6ngi. Kumbakarna iku p6pindhane kaya Sang Hyang Iswara (jdjuluke Bathara Siwah). ngg6girisi bang6t. Sapraptane ing pabaratan.ge. Ana sing mbandh6m watu-it6m sagajah g6dhene. Netrane p6pindhane kaya sr6ngenge ing w6ktu kiyamat. pan:rse ngedabcdabi. udan g6tih kaworan daging lan usus. an4 kang ndugang. Iku kabeh mracihnani yen Kumbakarna bakal kasambut ing madyaning rana. pungg6l. Warna-warna carane para wanara olehe paciha rnrawasa Krrnrbakarna. katon p6t6ng lan j6ro kaya guwa. netra lan bahune kiwa Kumbakarna k6dut6n. nganti njalari putung. ana sing mupuh utawa njojoh sarana gada wr6ksa. Kumbakarna kang ing w6ktu iku wis. kaya diububi kasudirane. Ana sing nyik6p kempole.

sawise para wanara padha mrawasa miturut carane dhewedhe*e. verdelgend vuur = m"aonesia "-glri'= : api dewa Nlau-t.-kumba." *u ing Smasanq akuthah getih lan ut6k.ifuru igrau".n *ata"g"'kuru.. dik6mah-k6mah banjur dil6iehake. sikile karc pisan lan tutuke padha nyirnakake ivanara dhewe-dhewe. pirang-pirang wanara kang mati diidak-idak nganti gepeng-pendeng kuwandane. Saya suw_e saya kagila-gila galake Kumbakarna.rrru n6dya mbrastha sakabehe wanara. kang dibEdtrrn "rrg "rg_ an"udr. ana sing nyakot.. mandar watu-it6m kang ng6nani sarirane banjur p6cah. ususe *u. Tangane kiwa-t6ng6n Kumbakarna. kang disuwek w6t6nge nganti modhor-modhol ususe. ban_ (dimangsa tanpa dimamah).ruo-p6pindhane Brahmasutra kang min_1ngka r6r6ngganing Mahakala .i. Nanging kabeh iku ori ana kang njalari tatune Kumbakarna. mung. bangkene banjur disawat-sawatake mangalor-mangidul-mangetan_mangulon utawa mandhuw-rr." suda wardge iya banjur mangsa wanara maneh.iung* r"r*o"bhuta ing w6kasane jaman (ing w6ktu kiyamat)l uj6j. Akeh bang6t wanara -kang sirna binanting Kumbakarna sarana ing dh6ngkule. wanara'wanara kang kar6bu Manawa wis karasa **ag wetenge. (Sarwabhuta = waranda : alre wezens = Indonesia : semua makhluk. Amarga grrbras g6titre para wanara kang awarna abang mbra_ 2t9 lr!-*{'-1. makam... Brahmasutra = brahmanensnoer = tali brahma).u"e banjur dikokop g6tihe. saya liwung pangamuke. nariging v. Maewrr'-ewu wanara kang dir6m0t-r6rrr6t sarana tangane kiwa-t6'g6n nganti ajur-m?m6t: utawa di6a. gada-gada wr6ksa kang kinaryu rrrru-*"iu padha pokah. smasana = praats waar lijken verbrand worden.-. t dilandh6sJke p. iy. Maatus-atus wanara kang dis6rot dening Kumbakarna kal6bu ing tutuke. jagat. famangsane marang para wanara p6pindhane kaya Bathara Kala kang . ana sing nyubl6s-nyubr6s w6t6nge Kumbakarna sarana kukune_kang randh6p arancip. kang dit6kak gulune lan kang dib6thot"buntute. ing tutuke ora diuru. sawdneh ina sing nddya nyukil netrane. api yang membinasat<an1. gunung anakan kang ngg6pok salirane banjur b6ngkah. kang sin6mpal-sdmpal bahune. iX"tugi I Kd" + Walanda : het vuur van Doodsgod.!r::.** p".? l kupinge.1t potheng utawa dij6juwing awake.. pa_ ting krosak pating g6d6bug tibane. "' ''i - . p6cah sirahe lan muncrat ut6ke. p6pindhane kaya Kilagni kang g6nine U". I(umbakarna banjur mal6s. kerkhof = tempat pembakaran mayat.

Pirang-pirang wanara kang ngungsi m6nyang ardi Suwela. Krandana. kasudirane tumuli tangi. p6pindhane kaya 6moh ngayomi para prajurit kang asor ing budi ngucira ing yuda. Arsabha. A. para wanara tansah ngandhut kuwatir lan k6limputan ing rasa giris-miris. tutuke Kumbakama kang ambane kagilagila pindha wiwaraning guwa katon nggdgirisi bang6t. awake binungkus ing tsduk. Indrajanu.nggada enggal+r. Ana sing munggah ing puncaking gunung. Qawaya. ora rv6di karo macan utawa singa. mandar akeh uga sing pangungsine nganti t6kan ing wukir Mahendra. Para wanara sing singidan ana ing sat6ngah-t6ngahe pring ori. sat6mah padha nandhang tatu k6rendhet'rendhet ing 6ri. ana sing tumurun ing jurang-c6rung. para wanara kang isih urip padha lumayu bubar asarsaran ngupaya pangungsen (pandh6likan) dhewedhewe. padha ordg-usr6g ngupaya dalane m6tu ora k6t6mu. Saw6neh'wanara ana sing menek lan ndh6lik ana ing wit aren (Indonesia : pohon enau). atine Gntr6m-ay6m ora bakal kawruhan mungsuhe.-rt ora w6di mati.rdamadana. Winata. Sang Nila. mittrturi para v/anara alandh6san dharma (piwulang suci). Ga. banjur pindhah ndh6lik ana ing liya panggonan. Sumurup tanpa wilangan kehe wanara kang diprajaya dening Kumb{<arna Ian kang dimangsa. Nanging jalaran awake krasa gat6l dening k6cocog-cocog unusing duk. wanara iku suwe-suwe ora b6tah ndh6tik ana ing kono. Sawise digddhekake atine lan dirv6'rvani dening Anggada. aja nganii kObanjur atindak asor ngucira ing yuda. para wanara kang ndh6lik ana ing kono padha goreh-rongeh atine. \Vit-wit kang puncake di6nggo ndh€Iik para wanara padha oyag mobat-mabit. Tara. mulane wola-rvali padha oncat lumumpat saka 6pang siji pindhah m6nyang sijine. Wo ! napsu kapengin urip pranyata mahanani susah marang makhluk kang kaduk s6n6ng marang kanikmataning kadonyan. atine muntab kaya g6ni diububi. Nanging m6nyang ng6ndi bae pindhahe.nang kaya gincu. Gawa. Satabali. m6nyang Setubandha.ggal ngr:wuh sora. Dhanurdhara. padha rumangsa t6ntr6m ay6m ndh6lik ana ing sajroning guwa. Dhumara. Amarga wit-wit kang dilungguhi Gpang-Opange tansah oyag moyag-mayig. Kabeh padha bali m6nyang pabaratan i-r6dya luma wan yuda nraneh kanthi gumr6g. ana sing menek ing wit gddhe adhuwur kang agodhong ngr6mbuyung. Bar6ng sumurup para wanara bubar padba lumayu saparanparan ngupaya pandh6likan kaya polarhe waraha (celeng) sumurup singa. 220 .

Gawaksa, Bhimamuka, Mainda, Sarabha, Wr6sabha, Sampati lan f)arimuka, kabeh iku g6g6dhuging wadyabala wanara, padha bdbar6ngan maju nOdya p6pulih. Ajune ana kang karo mbopong gunung, ana kang karo manggul watu g6dhe, di6tutake wanara rucah mayuta-yuta cacahe, padha asanjata gada wr6ksa. Gada-gada wr6ksa sanjatane para wanara iku tansah obah mobat-nrabit k6tiyup ing angin kang m6tu saka imnge Kumbakarna. Sat6kane ing pabaratan. para wanara padha b6bar6ngan ng6byuki Kumbakarna, padha mrawasa kanthi ng6tog k6kuwatan. Ana sirrg ng6bruki gunung, ana sing mbandh6nt watu-it6rn, ana sing mupuh gada wr6ksa. Nanging sanajan tin6mpuh lan prnrawasa saka kabeh keblat (Indonesia : diserang dari sega.la jurusan), Kumbakalna tansah panggah mbr6gagah ora obah, pamrawasane para wanzua ora agawe busiking kulite. Bar6ng Kumbakarna mal6s mrawasa, tandange pindha dirada m6ta, lirvung pangamuke. Akeh bang6t wanara kang pendenggepeng diidak-idak, maewu-ewu wanara kang dir6m6t-r6m6t saka pitu-pitu utawa wolu-wolu, lan kang dit6kuk-t6kuk awake utawa dir6muk sirahe nganti manculat mripate, pirang-pirang wanara kang kontal k6buncang ing angin kang m6tu saka granane Kumbakarna,lan ora sathithik wanara kang mati k6tiban upile. ,,Kaya sulung al6bu g6ni". Mangkono p6pindhane kehing pdpati wanara, bangke-bangkene nganti n gundhung-undhung kaya gunung. Sumurup kehe wanara kang mati lan kang sirna dimangsa Kumbakarna, para wanara kang isih urip padha mundur, lumayu ngddohi mungsuhe karo nggraita : ,,Duclu raslksa kang sabaene Kumbaharna, nanging Asuraraja tukang ngrampas nyawa". Bar6ng ndulu wadyabala wanara mawut maneh kaya sadurunge diw6rvani Anggada, Wibhisana banjur matur marang Sang Raghuputra ; ,,Gusti, mugi wontOna kapar|ng paduka harsa manggalih liwunging pangamukipun Kumbakarna, sampun ngantos paduha togakdn hemawon. Wadyabala u)anara tartamtu badhe sirna tanpa sisa, manawi Kumbakarna bot?n tumuntdn padulza llpasi sanjata. Ro€ksa Kumbakarna punika kasusra pinunjut ing Tribawana jaya ing yuda. Dalasan Sang Hyang Indra sampun nate kasoran lumauan pi-vambakipun, mahatdn ugi Bathara Baruna, Bathara Waisrawana (Kuwera) saha BathLara Yama. pdpindhaning hasAktunipun Kumbakarna kados sindhung-riwut bayu-bajra ing wAkdal htyamat. saltlangkung ngedab-edabi, sirna gdmpang sadaya inglzang katrajang".

,r1

Sawise midhang6take ature Wibhisana, Sang Srinaranata Rama banjur dhawuh marang sang wanararaja (sugrina). ndikakake mangsah yuda nanggrrlangi krodhane Kumbakarna. Sang Kapindra kang dhasare kapengin darbe l6labuhan g6dhe, bangdt suka amarwata suta kadhawuhan" mangsah 5,uda, enggal+nggal 'mb6dhol wr6ksa g6ahe satus dhdpa darvane, kang atose prasasat bajra. Banaspati (Walanda : boschduivel = Indonesia : iblis hutan) kang ana ing wr6ksa iku katut kab6dhol, katon pucOt bang€t, kagarva saka bang6ting giris-mirise. trVr6ksa kang ngedab-edabi iku wujude (p6pindhane) kaya Nagaraja Taksaka. Oyode p6pindhaning ilate, tambine kang amba p6pindhaning tuhrke, klikane p6pindhaning sisike, l6bu kang katut ing oyode wrdksa iku katon kumObul mul6k kum6lun, iku p6pindhaning napase Sang Nagaraja (amb€kane) kang mawa wisa. (Nagaraja Taksaka = Naga kang nyakot Prabu Parik6sit Ratu Hastina nganti tum6ka ing seda).

Kanthi ng6tog t6naga, Kapindra Sugriwa mupuhake sanjata gada-wr6laa ing anggane Kumbakarna, pOpindhaning pamupuhe kaya Garudha mbanting (nyabGtake) naga ing lambung gunung, sadurunge naga iku dimangsa. (Garudha = ratuning manuk titihane Bathara Wisnu, iku putrane Maharsi Kasyapa patutan saka Dewi Winata. Sang Garudha iku kar6m mangs naga). Sang Kapindra p6pindhane Bathara Indra, gada-wrEksa p6pindhane sanjata bajra, Kumbakarna pdpindhane ardi Meru kang bang6t teguhsantosa, sanajan pinrawasa marambah-rambah tansah panggah mbr6fagah ora obah, malah wr6ksa kang kinarya rnrawasa wasanane banjur ajur-mumur. Sang Sugriwa wola-wali mb€dhol wrGksa dipupuhake ing anggane Kumbakarna, nanging kang pinupuh ora gigrig wulune salamba.
Amarga wola-wali pinupuh gada wr6ksa, sanajan ora krasa

lara, suwe-suwe Kumbakarna tuwuh muringe, mulane banjur ngr6ngg6p kunta landhOp.-Kunta w6si sinOlut kancana kang bobote ewon-l6ksan-k6then kilogram. iKrrnta = Walanda : lans, speer, werpspies = Indonesia : seligi, lembing, senjata yang dilemparkan). L?landh0pe kunta iku pindha bajra, manawa ditlorongake katon murub pindha siyunge Bathara Kala rikalane njogeri kalo mangap kaya n6dya nguntal jagad. Saya gumGbyar mbal6r6ngi sumunare kawaca sin6puh kancana anggon-anggone Kumbakarna' k6taman sorote kunta, p6pindhane kaya ardi Meru kGtaman so'

222

roting dwadacacata sur]rya (sr6ngenge satus roras) ing wGkasaning jaman (ing w6ktu kiyamat). Kanthi strEng lan w6ngis Kumbakarna nlorongake kunta iku tumuju marang sang winarawararaja (ratunrng wanara pinunjul yaiku sugriwa). Kanthi tandang kang kaliwat cukat prasasat kilat, Hanuman m6sat ing awiyat, nyaut ku-nta kang meh tumiba ing lambunge sang Kapindra. i.nr.g".rka bangGting g6dhe lan abote, kunta iku pinangku dening sang Bayuputra (Hanuman) digawa mabur, wasanane banjur diputung_ putung ana. ing antariksa sarana dilandh0sake dh6ngkut". rua,.rl, lekase Hanuman mangkono ikrr para wanara padha iurak mawrrrahan, kagawa saka s6n6nging atine. Umyang-gurrruruh suwarane para dewa lan siddhaw.ara ing antariksa, padha mangaldmbana mnrang Sang Maruti (Hanuman) karo ngucapake jaya_jaya. (Sid_ dhawara = walanda : voortrefferijkste der siddhas I L:rdonesia : yang terutama diantara para siddha/setengah dewa). surake para wanara agawc muntabing atine sang kalawira (pahlawan rasGksa yaiku Kumbakarna). saka ngigit-igiiing atine, Kumbakarna nug6l gunung, disawatake marang mungsuhe. Ja_ laran kotiban tugGlan gunung, wanararaja sugriwa tibJ kantaka, tan engdt purwa-duksina- sajrone ragi kantaka, sang wanararaja dibopong dening Kumbakarna, digawa mlayu. Sumurup ratune kapidhara dibopong mungsuhe digawa lumayu, para wanara kagegeran, padha bingung pating bilulung lu_ mayu saparan-paran; atine nglokro, Gntek pangar6p_ar6pe, pidha mesthekake yen sang Kapindra bakar tumGka ing palastra diprajaya dening Kumbakama. Nanging nyatane ora mangkono. Bar6ng kasiliran samirana, Kapindra sugriwa ering puria-duksina (lrdonesia : sadar kembali, sadar dari pingsan), nanging api_api isih sumaput, isih 3r6rGm bae. Sajrone api-api -urrg"koio,-Sang Kapindra nggagas, kapriye carane oncat saka- dhadhining mungsuhe karo [rrawasa. Dumadakan . . . . mak c6g I prol ! blas ! sang Kapindra nyaut irunging mungsuhe, aiu6ttrot mak prol karo mancal dhadhane, t6ms ,ggautas oncat. Dadi oncate Sang Kapindra saka ing dhadha karo nggawa irunge mungsuhe kang g6dhene pindha canthiking baita. Kumba-karna kang banjur ngalami cacad jasmani grumpung tanpa imng, wis ora nyipta kapengin urip. ,,Aluwung mati aku, tinimbang urip nandhang wirang grumpung tanpa irung !".
9<>e

mak thar ! ba. Sang Raghuttama tumuli ngl6pasake j6mparing Amogha sanjata kang duk ing nguni kinarya mrajaya rasksa xara. dheweke m6Lsa iiirr'gaat< kahanane. Nanging sadurunge namakake gada-wr0ksa. makuthane 6mas tiba lan p6cah. banjur *r"rarrgan ngincGngake j6mparing. Mripate tanpa kodhep. Dheweke tu_ rnuli ngundha gada-wEsi kang tanpa p6pindhan gOdhene lan bobcin. Awit saka iku. Bar6ng priksa Kumbakama wis tanpa kawaca lan tanpa makutha. Nanging lagi bae n6dya nyawatake gada kan[ diundha.ole Kumbakarna loro pisan tug6t k6t6ngg6t i6m_ paring Amo gha sai-riata. tutuke mangap-mangap 224 . Kumpa_l<arna jin6mparing cangklakane dening SanS Raghawa. Mak t6dh6pr6k ! sasirnaning kempole. ThGl ! bahune Kunrbakarna kang t6ngiln tug6l. ewadene durung m6ndha pangamuke. Kumbakarna prayogi tumuntdn paduka rampungi". Tanpa mangsuli ahrr-pamrayogane Wibhisana. siyunge kumilat-sumirat. Sang RamaLaksmana tumuli jum6n6ng karo ngiwa rangkap. saya ora w6di mati. wibhisana enggal-enggal matur marang sang Raghut tama . dadi mun! ka:i bairune kiwa sing isih. Tanpa wi_ langan kehe wanara kang diprajaya lan dimanpa.uha-togaiin kemawon. sanajan ma-ngkonoa. rrisiratr lan-Dusana. Jalaran kBtaman j6mparinge Laksmana.Gusti ! Sayiktos badhe tumpds-tapis tanpa siia wadya_ bala wanara. mlolo-mandOlo sumorot kaya g6ni murub. Kumbakarna jeng_ keng. Kumbakarna banjur ngamuk-punggung sura tan taha nirbaya nirwikara. Awit sahing punika gusti. Kumbakarna -naalot wr6ksa saprangkul g6dhene i<inarya sanjata garla. manawi pangamukipun Kumbakarna pad.Mangkono kandhane. bokonge kang_ srah l6mah. sat6mah saya liwung pangamukg Kumbakarna. Thal ! Kemp. kawacane Kumbakarna rusak. (Amogha sanjata = g6gaman kang kasinunlan daya kasGkten sing njalari ora tau ruputLmangsa ditamakake iig mungsuh). sarawara kagungane sang Laksmana. Kang lum6p* arri"il. sarana tangane kiwa. olehe ngad6g lan lumaku sarana dh6ngkule.' . .. yang terbaik). sat6mah Kumbakama mung kari awuj"ua g6lnUurrg karo sirah bae. Hareng priksa Kumbakama raine kuthah ludira lan liwung pangamuke.hune kiwa [ug6l k6t6lngg6t j6mparing. (sarawara = walanda : voortreffelijkste der pijlen = Lndonesia : panah terutama.

samodra kocak alembak-lembak kaya njoged jalaran saka s6n?nge. Kubhanda = soort van daemonisch wezen = sebangsa gandarwa-raksasa. Para r6si kaswargan padha kar6nan ndulu patine t6tungguling ras6ksa kang k6r6p nggawe r6tuning bawana.nyuwara nggdg6t6ri. Bumi obah kaya milu bungah. Tlikaya lan Dewatantaka supaya tumuli mangsah yuda nyirnakake Sang Rama-Laksmana sawadyabalane. PATINE PARiI PTJ. itrmuli disusuli j6mparing pamungkas kang ampuhe kagila-gila. suwarane kaya jugruging puncak gunung kang sinamb6r ing g6lap. nganti palastra".Adhuh ariningsun Kumbakarna ! Kasiktenira kasusra ing Tribawana. (Bhuta = Walanda : monster. Nalika Kumbakarna mb6n6ri mangap amba. ruh jahat. Narantaka. Bathara Dhanada (Kuwera). laak c6prot ! j6mpa. mangal6mbana kas6ktene Sang Raghuputra. Ambruke Kumbakarna ing bantala mahanani or€ging bumi. daemon.mungkas tumancab ing pulung-atine Kumbakarna (l6gokan ing sangisor dhadha kang p6nGr. lan Bathara Niriti (Dewa Maut) padha surak mawurahan.. Kanggo ngg6dtrekat<e panggalihe sudarma.ring pa. Para Jawata ing antariksa. Bathara Hara (Siwah). 9rx . kubhanda utawa putana.. jin6mparing derring Sang Raghawa nganti tutuke k6bak j6mparing. sanalika Mahasenapati L6ngka iku ambruk grrmuling ing bantala.jantung). 98. sat6mah ora bisa nyuwara. Narantaka. sanalika banjur muwun. salirane l6m6s lir linolosan b6balunge.fndrajit prentah mzuang Ttisirah. Putana = een soort van spoken = sebangsa haniu). kombak-kombuling alune p6pindhane kaya obahing tangane wong kang n6dh6ng suka-suka parisuka. Panggalihe p6pGs. yaiku Bathara Wisnu..' bang& ngg6giriSi. manawa siratbisa hasoran lumawan si Rama-Inksmana. sambat-s6bute : . Prabu Dasamuka. gandarwaraksasa.jaya-jaya".IKA LAN PUTRANE KUMBAKARNA. mulane padha nyawurake puspa saka antariksa karo ngucap . Bathara Baruna. Babar-pisan ora ngira. nalika midhang6t yen Kumbakarna kdsambut madyaning rana. kagawa saka bang6te nawung sungkawa.. booze geest = Indonesia : makhluk yang dahsyad. Trikaya. Rajaputra papat iku (Tiisirah.TRANE DASAtr{I. Bathara Yama. p6pindhane kaya bhuta. bisa ngasoralee ratuning dewa.

Samaramattaka sirna dibmki girisr&gga dening kapi Nila. Trisirah-Tlikaya-Dewatantaka padha p6pulih. (Mahendrasiyaka = Waianda : dc pijl vau den grooten Inclra = Irrdonesia : panah Indra yang besar.T!ikaya banjur padha alancaran warastra.Sanajan dikrubut t6lu. mahaprawira tur n6dh6ng tumaruna. isika. lan Mattaka sirna dening kapi Saraba.'Ana j6mparing sing aran Sora. Bar6ng sumurup kadange t6lu lan ras6ksa loro kang minangka pangayomane wis padha palastra. wola-wali ngudani j6mparing marang wadyabala wanara.. (Girisr0ngga = girisikara = Walanda : berglop = Indonesia : puncak gunung). Pawakasara . Sang Baliputra m6ksa bisa ngendhani pamrawasaning mungsuheSumurup Balipuha (Anggada) sajak kewran lumawan pahlawan ras6ksa t6lu. Clorot. mati padha sanalika.Walanda : vuurpijl = Indonesia : panah api). thal ! Gulune Ttikaya tu226 . s€mah kapibala kagegeran Sumurup mawuting wadyabala wanara. majune ing rananggana kanthi diayomi rasdksa loro kang bangEt t6guh-tanggon sudira ing yuda. kapi Nila lan Hanuman tumuli at6tulung mallgsah yuda b6bar6ngan. MahOndrasa' yaka. a-keh kahg putung utawa g6s6ng bar6ng. JGnrparing-j6mparinge kang m6ntas lum6pas Saka g6ndhewa padha tdmpuk-gathuk utawa gesrekan ana ing akasa. Krodhane Ttikaya dltanggulangi dening Sang Laksmana. aran Mattaka lan Samaramatta. b6bar6ngan ngrubut Anggada. Lum6bune Hanuman ing pabaratan dip6thukake Dewatantaka. Ndu lu k adan ge p alastra. Wasanane Laksmana ngl6pasake j6mparing pamungkas kang aran Kamalajastra $urawijaya. Pawakasara lan liya-liyane. wondene Nila ditanggulangi dening rai6ksa Samaramattaka. Sapraptane ing pabaratan. Rajaputra Trisirah lan Trikaya (Atikaya) sarta ras6ksa MaL taka liwung pa4gamuke. TYikaya ngamuk-punggung sura tan taha nirbaya nirwikara. (Warastra = parrah). Anggada enggalenggal mb6dhol wrdksa. Kari siji rajaputra Trikaya (Atikaya). Narantaka pinupuh wrdksa. Wasanane Ttisirah mati pinupuh gadawr6ksa dening Sang Anilatmaja (Hanuman). Wasanane Dewatantaka mati dibithi dening Maruti (Hanuman). rajaputra papat lan rasEksa Mattaka sarta Samaramatta padha soroh amuk b6bar6ngan. Sakarone padhadene wasis-titis nj6mparing. nuli mrdp6ki mungsuhe.Dewatantaka) putrane Prabu Dasamuka. ntulane Sang Laksmana .

put.atari bisa ngilang.oiugun" abudi siya candhala. bu. ing 1113 ! Jerone aworna kuning.bisa nrlulu. maneh pangar6p-ar6p" uut"i ui* ""ggr . putihe mung ing jabta bae. Aja maneh sing mung as-ipgt manungsa lan wanara. ing wayah -mE-1V_anS kala Indrajit nganakake s6saji. sanajan gunung pisan.dewa (?) supaya .... Saparipumaning pangandikane prabu Dasamuka.ane kang-isih urip . nanging ora kadulu. .e6l = Kamalaja + astra = V/alanda : nijl van Kamalaja = Indonesia : panah dari Kamalaja. lndralit ! Mcnawa mungsuh nganti unggttl ing yuda.igkang matur mangkene .. jur m6nthang langkap ngrEpasakeSawise mangkono. Nanging y^en ta sin|buta p6ndhita.p6ndhita antiga'. ian ngrumangsani yerr mdsthi bakal ngornasi. p-andhitan.Wruhanira. jugrug iono*o k0g€pok astaningsun". yaiku mantra panglimunan t<ang n.ru_ rang. marfrit Uan_ j6mparing' IVimoha"*iru..nOnant€tu". Ingsun kuwawa lumalwan Fam. ndnuirn ..KangjAng rama ! Sampun ngantos paduka mangsah yuda. Indrajit ng6ningakl cinta. Kawula aturi ldnggah'kemawon wontOn ing dha_ tulaya. Irrangkate m6nyan-g p. ing ng6ndi-6ndi wis katon p616ng. ingsun r6m|t_r6mAt nganti ajur_mAmOt.nanyang padunungane mungsuh ing pasarrggrahan Suwela. Nangirry ti. Indrajit ! Si Rama ilzu jarene sAngsAm uhh ha_ badhe ny irnnhakdn F..'. ramanira ihi m€sthi paiastru..ngeh lamttn ingsun ngantia asor ing yuda.. Bar6ng naungkap t6kan ing pabaratan. = kemenangan pahlawan.16_ mat6k aji Adr6syatantra. . nanging .Putraningsun. ahewZne ihu . sining m|mateni. ($/imohanastra = wimohana + astra = Watandi: verbijsterenae pi. dhahar-nganjurz kanthi panggarih sakeca. sanrtya_ .rjr'r.. Indrajit : . Y/is ngrasa yen bakal kasoran-ing'yuda.t : 227 ngenge wis surup.l'idhang6t kasaguhane Indrajit.irng kari siri thil. Ing lair katon suci.a sewu cacahe.. (Ant€lu: antiga: Anato1i.. Sadurunge mangkat pabaratan. yaiku kang apGparab Inrtrajir utawa l{eghanarl'a. _k6t6ngg6l j6mparing Kamatajastra Qurawiiaya.. nglokro panggalihe.. Prabu Dasarnuka 6ntek pangar6p_ar6pe. Ingsun ora rAkasa mbrastha u)anara mayuta-yuta. Kawura i. (Kamalqiastra $urawrjaya Sasirnaning putrane papat lan ras6ksa loro kang minangka pangaj/omane.ama-Laksmana iawadyabalanipun. . ora katon ing liyan.. prabu Dasamuka sirna sungkawane lan banjur turvuh ing yuda. yaitu dari Bathara Brahma.

Kapindra Sugriwa. pandulune bisa pramana. Arnr6tama}.r6tamaya = ma. Mahosadhi = Walanda : voornaam geneesmiddel. Aji iku kadarbe dening \\ribhisana. Sang Raghuttama bang6t tr6nyuh panggalihe. didhawuhi m6nyang ing puncake Himagiri (gunung Hima. padha bisa sumurup para wanara kang dununge adoh karo Sang Raghuttama pating glasah ana ing 16mah. obor). Sawise wuninga Sang Rama-Laksmana lan kabeh \r. Sarvise kabelr iku padha raup. Mahe sadha = Walanda : voornaam geneesmiddel = Indorresia : obat manjttr. Indrajit tumuli luma5ru mulih... Nalika ngrasa kahanane pasanggrahan Suwela bang6t s6pi-sonya. banjur diaturi suryan. MahosadhamrCtamaya kang uga karan Pararr. Avvit saka iku. Nila lan Anggada uga padha ginugah dening Wibhisana. k6kuwatane sirna. Priksa wadyabala wanara padha kantaka.Indonesia : panah yang dahsyat). prasasat wis padha palastra.a = Walanda : uit nectar bestaande = Indonesia : terdiri dari aA penghitiupan = Jawa : dumacii saka banyu pangrripan).Dipasanjata" araning aji hang bisa ngasomke dayane Wimohanasara (Wimohanastra). sawise eling purwaduksina. Sang Raghawa sawadyabalane padha k'antaka kaya wis padha palastra. (Dipa = padhang. Wibhisana tumuli ng6ningake cipta mat0k aji Dipasanjata.ane sanjata Mohanasara (Wimohan6stra). mak byar ! Ing pasanggrahan Survelagiri lan sakiwa-t6ng6ne padhang sumilak. LEt sakEdhep netra. wonder 228 . Himawan. Sang Marutasuta (Hanuman). ing padhalangan sin6but . sat6mah Sang Ragharva sawadyabalane katon pating glasah ana ing l6mah. \\'ibhisana ngira yen mahakalana Indrajit alaku cidra ngl6pasake sanjata Wimohanastra. jalaran s'6di konangan ingkang paman (Wibhisana) kang ora pasah dening prabau. (Mahakalana = Walanda : groote reus = Indonesia : raksasa besar). Jalaran k6taman prabawane sanjata l\iimohanastra kang mbarubul 4narawata lum6pas saka g6ndhewane Indrajit. sorot.amahcsadhi (Jawa : tamba kang bang6t mustajab) iku awujud t6tuwuhan' rambat kang diarani Mahosadhilata utawa Osadhilata (kang dialap di6nggo tamba godhonge. . (Mahosadham.ha + osadha + amr6ta + ma]'a.godhong sandilata". Sang Rama-Laksmana diwungu dening Wibhisana. Panj6n6ngane tumuli nimbali Sang Maruti (Hanuman).anara kantaka. Himalaya) njupuk l4ahosadhamrGtamaya ba-kal diCnggo ngusadani para wanara kang padha kantaka.

mulane padha mangkrak-krodiia m6re-m6re masinghanada. Bar6ng kabeh wanara wis waluyajati kadi wingi-nguni. Lata = Walanda : slingerplant = Jawa : wit-rambat). Dozrm Vdrr €€n kruid = Indonesia : penlrgmSralian penyakit. Osadhi an. ing padhahnfan sin6but.rwuh ana ing Himagiri ing papan kang karan Wisalyakarini.) matur s6ndika. ora ngr6ti 6ndi kang kudu dijupuk. Kang kudu diupaya (dijupuk) dening Hanuman. para wanara padha bang6t pangigit _ igite marang ras6ksa. nganti suwe pij6r lingak-linguk. puc6t kaya terong dikulub. banyune ditetesake marang para wanara. Ngrungu caritane Wibhisana mangkono iku. nuli padha dicritani dening wibhisana yen mEntas padha kanLka saka panggawene mungsuh kang bang6t julig culika.Priksa suyasa akeh kang kobar. Indtajit katon aclum cahyane. Branitasandhini = walanda : gewonden genezen = Ind.gkat mahawan glgana (mabur).nesia : menyembuhkan lukaluka. tumbuhanlrempah-rempah yang = obat. 229 . kapengin tumuli campuh yuda maneh.Iahosadhilata. sawarnaning wit-witan (t6tuwuhane) ora ana kang cicir. kruid = Indonesia : obat manjur.an). puncake digawa mabur m6nyang pasanggrahan Suwela. pulih k6kuwatane. wisalyakarini = \d/alanda : genezing bewerkend.sandilata). wanara-wanara sing sawise tangi isih ngantuk th6klak-th6kluk. para wanara tumuli pating j6ngg6l6k padha tangr. para wanara padha nggawe kobaring suyasa'suyasa ing kukuban kraton karo surak-surak mawurah- . Jawa : usada. sanalika padha sirna lOsu-lungkrahing awake. (Dikuh-rb = digodhog). Sang lrarutsuta (Hanuura. para ras6ksa padha bingung pating bilulung. diw6ny6t-w6ny6t -nganti ajur-mumur. Wasanane gunung Hima (Himalaya) iku banjur ditug6l. ya kang uga karan I\{r6kjiwani branitasandhini kang h. godhong Mahosadhilata (Osadhilata. Sat6kane ing puncaking Himagiri. dipEthiki dhewe dening sang Raghawa. padha didhawuhi ndilat banyune osadhilata. Hanuman kuwur atine. rumangsane pian. amarga durung ngr6ti kang diarani go_ tlhong Osadhilata utawa Mahosadhilata. mEntas tangi saka nendra. Sapraptane ing plataran pasanggrahan. tumuli ma. katut kEgawa kabeh. (1\ttr6tajiwani = \r/alanda : dooclen opwekkend = Indorresia : membangunkan yang sudah mati. prabu Dasamuka kaget lan g6t6r panggalihe.Bardng kotetesan banyune r. nama tumbuh_ ajaib-mengagumkan. Kagawa saka bang6ting pangigit-igite.

dibithi nganti pendeng-11epeng irunge lan p6cah uwange. Ras6ksa papat kang diprajaya dening Anggada. ing saj6g-juml6g durung tau ana'kang kuwawa lumawan ing yuda. 230 . Anggada banjur m6thukake laodhane Dhwajaksa kang manggul dhwaja adharrdhan santosa. atmajane Kumbakarna. Dr6dha-bhakti = Walanda : vast in zijn trouw = Indonesia : t6guh s6tia). Sang Baliputra (Anggada) kang wis sin6ngkakake ing aluhur jinunjung dadi Yuwaraja bang6t dr6dha-bakti marang Sang Ramabhadra. Wadyabala wanara o169 kagegeran. banier = Indonesia : panji-panji. (Yuwaraja = Walanda : kroonprins. Sawise mangkono. tansah ngestokake sadhawuhe. Sasirnane Prajanggha. agawe girismirise wanara liya-liyane. bang6t g6dhe-dhuwur. Bar6ng k6candhak. nuli dibanting ing watu-it€m. Anggada lumawan rasGksa Akampana. (Antakagni = antaka + agni = Walanda : vuur van de dood = Indonesia : api maut). dhandhane dipupuhake ing sirahe Dhwajaksa. Akampana. bedehuis = Indonesia : tempat suci. Wasanane ras6ksa Wilohitaksa uga palastra pinupuh gada-wr6lsa dening kapi Dwiwidha. Kampana disik6p. raja muda = Jawa : Pangeranpati. Ing sakawit. lYilohitaksa lan Dhrvajaksa. Anggada ngoyak Kampana. mederegent = Indonesia : putera mahkota. sebangsa behdera). f-lhwaja dirdbut dening Anggada. dadi lan patine. Papan paprangan dianggdp kayadene r6ca s6sotya dening Anggada. wasanane banjur bubar asar-saran. (Dhwaja = \. lan Sang Raghuttama diangg6p kayadene r6ca sEsotya kang bangEt pinuja-puja ana ing sajrone Parhyangan (Walanda : heiligdom.Valanda : vaandel. Sawise rasGlsa iku palastra. Majune Kumba lan Nikumba ing rananggana jinangkung ras6ksa lima kang minangka pangayomane. Prabu Anom. Sang Ramabhadra dhawuh marang Anggada ndikakake mangsah yuda. yaiku Kampana. parab Wilohitaksa. tunggul. Priksa bosah-basihing wadyabala wanara. Anggada banjur mburu Prajanggha. njalari patine. yaiku kang apii.Ana g6g6dhuging rasdksa loro sasadulur. linawan dening kapi Dwiwidha. tempat bersembahyang). aran Kumba lan Nikumba. mati padha sanalika. Pan6mpuhe ras6ksa pitu iku kanthi ng6tokake prabarva panas pindha urubing Antahagni mbrastha kapibala. vlag. Kari siji rasdksa kang rninangka oangayorrrne Kumba larr Nikumba. Prajanggha. tinangg6nah mangsah jurit dening Indrajit. Para wanara kang katrajang pating glimpang. Ras6ksa loro iku wujuding arvake kaya gunung k6mbar.

Kajaba mbuktekake s6tyane marang gurulaki nganGpi patibrata. sikile bakikul6n.Kumba. setia kepada suami). amarga ditanggulangi dening Kumba sarana jin6mparing Praharana . si Kumba tumuli dipr6p6ki. Kanthi k6bat-cukat prasasat alap-alap. Sumurup kadange palastra. ngungada kang g6dhene kagila-gila. Sawise ngrusak gada. Nanging puncak gunung iku banjur mbalek tumuju marang Anggada marreh. Nikumba muntab-krodha. amorga tansah diudani warastra. mati. lumawan pahlawan Kum' nanging ora kuwawa. rup pamane kang wis kaduk yuswa k6s6s6r i:.Kapi Mainda milu mangsah yuda. (Wok = Walanda : kinbaard = Jawa : jenggot). sat6mah saya k6ndho tandange. Pila widadari iku kapengln tumuli balimulih m6nyang Indraloka. maju karo mbopong puncak gunung dikGprukake ing siraire si Kumba. Ing sapatine Kumba . Kapindra Sugtiwa enggal-enggal t6tulung. puncak gunung iku haya di6nggo dolanan Anggada . ngirid wadyabala kang l6bda nandukake sawarnaning sanjata. Amarga wola-u'ali nampani lan banjur nyawatake maneh puncak gunung iku. Para wadyabalane Indrajit iku pidha t6guh-timbul sudira ing rana. trouw aan haren echtgenoot = Indonesia : kesetiaan kepada perkawinan. Awake padha mawa b6lang-b6lang lan mawawok. Pratipa = angin lesus). Para rabine Indrajit. Sang Anilatmaja banjur nyaut gulune Nikumba kang gddhene ngluwihi gulu dirada.pratipa (jdmparing panulak kang bisa mahyakake angin g6dhe. ora ana kang g6l6m ngucta ing yuda. Sumuba. 237 . Puncak gunung iku ditampani dening Anggada.Nikumba lan ras6ksrlima kang minangka pangayomane. suwe-suwe tangane Anggada banjurjimpe. Anggada enggalenggal t6tulung. widadari pitu kang tanpa timbang sulistyaning warnane. Wo ! bang6t m6m6las patine si Nikumba. sirahe dipuntir nganti pothol.g yuda. Mangkono wola'wali. banjur diputung-putung ana ing akasa. banjur dibithi. padha milu mangsah yuda.(Patibrata = Walanda . tumuli ciik6prukake maneh ing sirahe si Kumba. disawatake tumuju Sang Kadha pindra. huwelUkstrouw. Bardng priksa putrane kuwalon saya suda gumr6guting yudane. Indrajit tumuli ng6toni jurit. gadane Nikumba disaut dening Sang Anilatmaja (Hanuman). Praharana = Walanda : wapen = Jawa : g6gaman.

. Laksmana enggal-enggai nyam6ktakake Maheswarasara irrg s6ndh6nging g6ndhewane. Amarga kapengin enggal bisa mbrastha mungzuh nganti sirn4 tanpa sisa. yaiku jOmpanng kang k6na di6nggo nulak sawamaning sanjatane mrrngsuh. wadyabalane Indrajit akeh kang mati k6blabak ing banyu. Sasirnane ban5ru. Indrajit tumuli ngawaki yuda ngudani jdmparing marai-rg wadyabala wanara. Sakarone padhadene ahli nj€mparing. . sat6mah akeh wanara kang mati amarga kobar sandhangane lan rambute. Sawise mangkono. satGmah rajaputra loro iku (Indrajit . Pamal6se Indrajit sarana ngl6pasake Saragni (Sara + agni = Walanda : vuurpijl = Indonesia : panah api). rl-_ . marang mungsuhe. Indrajit ng!6pasake Asurastra (j6mparing Asura).Laksmana) banjur padha ngadu t5zasa alancaran warastra. Tandange para rasdksa kaya dirada m6ta. Sawise lum6pas saka g6ndhewa. ora ana wanara utawa ras6ksa kang n6dya ngunduri yuda.lvugari (Walanda : werptuig = alat pelempar) lan liyaliyane tanpa wilangan kehe. kabeh padha mawa g6ni kang kagila-gila panase. sanalika pabaratan malih warna dadi sadiodra.parasu (Walanda : bijl = wadung. (Maheswarasara = Maheswara + sara = j6mparing saka Bathara Maheswa. Sanajan sumurup -liinca-kancane akeh kang mati. maklap ! sirna tanpa sisa sawarnaning sanjata- ne L:drajit kang pinangkane saka j6mparing Asurastra. Krodhane Indrajit dip6thukake Sang tiksmana. Maheswara = jGjuluke Bathara Siwah). BarBng Maheswarasara lum6pas saka g6ndhewa.ra.*Amarga sin6s6p dahana. Saragni murub mangalad-alad prasasat sundhul awiyat. para wanara kaya ban- theng k6taton. Bar6ng lum6pas saka gdndhewa. Asurastra ng6tokake sanjata maneka warna. Bar6ng Barunastra-salilamaya lum6pas. Sira = panah. I Laksmana m6nthang g6ndhewa kang wis pinasangan j6mpaxing Bamnastra-salilamaya (Walanda : pijl van Baruna uit water bestaande = Indonesia : panah Baruna terjadi dari air). bany. kampak). Indrajit kang nalika samana katon ng6dhangkrang 232 munggwing rata. padhadene wasis-titis nglGpasake warastra maneka warna. Ana musala (Walanda : knots = Indonesia : sebangsa gada). jin6mparing Indrasara dening Laksmana.Campuhe wadyabala wanara lumawan rasdksa agawe girismirise para dewa lan r6sigana kang padha ndulu saka antariksa. Indra- . padhadene li'wung panuawasane-. trisula (Walanda : drietand = senjata bermata tiga).1 kang ngilak-ilak pindha samodr} wasanane sirna tanpa sisa.

Indrajit n6dya mal6s ngudani jEmparing marang mungsuhe. p*. kabeh padha bela-pati guru-laki sarana suduk-salfua. Sawise nggagas mangkono. apa maneh pangarEp_ ar6p bakal unggul ing yuda. yaiku sangtfi oam6l6ngan papan-panggonane Sang dawana mujasamadi. Nganti sawatara suwene prabu Dasamuka pij6r^dh6l6gdh6l6g bae.Tinimbang mati mringhus. nggagas p6p6sthening uripe. nanging k6dhisikan lin6pasan B.jaya". sirna sungkawane prabu Dasa_ muka. pangar6par6pe bakal bisa lOstari urip wis ora ana. jit 99. panj6n6ngane nimbali para Paramagurugraipuru-ugur. pikire bingung. Indrasara = j6mparing saka Bathara Indra). manawa sawise para pahlawan gdgg_ Chuging rasiksa sima. tuwuh kasudirane. m6sthi bakal tumuli ambruk utawa mati.rJing ing Qiwasabha. 6pang-6pange wis 6ntek ditutuhi. Saparipurnane muja samadi. Mendah guyuning jagat. Prabu Dasamuka iku mung kari d6l6ge. p6pindhane uwit. panggalihe p6p6s_ng6n6s. tuwih becik mati mbr€gagah. panggalihe judh6g-put6g.w6di wirang. sat6mah mung kreta lan jarane bae sing sirna. Prabu Dasamuka bang6t ing pamuwune. ora hana ora ingsun mosthi kudu ngamuk. sun gkawane n ggar6s-nandh6s t6kan t6l6nging sanubarine. Dumadakan tuwr. mulane padha nyawurake kombang tumiba ing layone Ing sapatine Indrajit. ing g6gana kaprungu rame suwarane kang padha mangayubagya . Ndulu kas6tyane para widadari marang guru-laki.. n6t6pi patlbraia. babar-pisan ora ana. ngant6pi t6kad . n[al6mbana marang Laksmana karo nyawurake puspa. Nalika midhang6t yen Indrajit kasambut madyaning rana.. sanajan wa-sanane nga/ami samaramarana (Walanda : sneuuelen tn d.Panj6n6ngane tumuli -u. Mak th6l ! gulune Indrajit tug0l k6t6ngg6l Rudrasara (i6mparing kang pinangkane saka Bathara Rudra. Rabine Indrajit widaclari pitu. d"*ru lan r6sigana ing antariksa bangot suka-r6na. ingsun banjur nungkul marang si Rama.uclrasara dening Laksmana.en strijd : Indone_ sia : gugur didalam peperangan)". PATINE DASAMUKA.malumpat-oncat ngendhani. * ugra = 233 .. godhong-godhonge wis dirontogi.jaya . panggalihe dadi g6dhe. wani mati".th k6k6nc6npning tekade prabu Dasamuka mangkene : . n6nuwun marang dewa.

LEbu mu!6k kum6lun agawe p6t6nging pabaratan. Wanara lan ras6ksa worsuh. buntung 234 . gubar. kabeh tambur. Prabu Dasamuka nitih kreta k6ncana kang g6dhene pindha puncaking ardi NIem.Aku si Anu. supaya tansah basuki-raharja ana ing madyaning rananggana. b6dhug. Dasanana. G6gamane wa- : dyabala ras6ksa maneka warna.. enggalcnggal padha tata-baris. . pelangi = Jawa : kluwung). j6mparingj6mparinge padha mawa wisa. kabeh sarwa ngg6girisi. Rawana. kanggo ngurmati Sang Dasasya olehe n6dya mangsah yuda.jaya-jaya" marang Sang Dasawadana. didhawuhi as6saji lan ngucapake japamantra panulaking b6baya sarta nugrahani r6stu-pangestu marang Walanda Prabu Dasamuka. tumuli budhal m6nyang pabaratan. Saka liwunging tandange lan s6r6rrg-w6ngise olehe padha nuawasa-pinrawasa. Sawise mangkono. padha pupuh-pinupuh mrawasa-pinrawasa tanpa darbe rasa w6di. slompret-slompret padha sinEbul. llahaguru. ayomana !" Mangkono suwara kang k6r6p kapiyarsa. aja hopilara !". barGng sumurup ratune miyos. . sat6nrah kang campuh yuda ora wEruh 6ncii rowang 6ndi mungsuh. nuli miyos saka dhatulayaPara wadyabala kang wis suwe ng6nteni ana ing sajaban dhatulaya sangk6p sanjataning ayuda.Aku uJanara. b6ndhe lan beri padha dinnekake. ana sing alok s6mpal bahune. Dasawaktra. putung pupune. bumi nganti kaya ng6ndh6lcngng6ndh6longa kambah kang padha pancakara. Sambate wadyabala kang nandhang brana warnawalna. T6kane wadyabala ras6ksa ing rananggana tumuli campuh karo wadyabala wanara. wimpel = Indonesia : bendera kecil. sapa bae kang ana ing sacfihake tumuli dipupuh. hla howe sapa ?! Aku rasdhsa. Dhwajadhwaja lan ubar-abir (\\talanda : vlaggetje. Dasagriwa.voortreffelijkste leeraar = Indonesia : Guru pinunjul. (Dasarvadana = Dasasya. ingurung-urung sagung wadyabala. Dasamuka). Dasasirsa. Wingsatibahu. 6mbuh wanara 6mbuh ras6ksa. sawarnane gamdlan padha ditabuh. pinrawasa. Dwijawara). manawa ng6nani (tumamane ing awAk) nuwuhake rasa panaskumranyas. amarga saka pdt6nge rananggana. Sawise asung pisungsung maneka warna marang para Paramagurugra. pita hiasan pada puncak bendera) kang ginawa para rasEksa katon pindha wangkawa (Walanda : regenboog = Indonesia : bianglala. Sang Rawana banjur ngrasuk busana kaprajuritan.. Wasanane para Paramagurugra padha m6muji .

buntute. kuda lumayu sum6mprung. priksa ngalamat ala rong warna iku Sang l)asasya babar-pisan ora ulap panggalihe. Sang l\'{ahodara. d6nging pabaratan kEsaput rng g6tih. pdpulih. Wadyabala lvanara lan rasdksa padhadene ngalami karusakan g6dhe. suwarane gumdrit nggdgirisi. g6g6dhuging ras6ksa kang kapengin darbe lOlabuhan g6dhe supaya misuwur j6n6nge. saw6neh ras6ksa ana sing b6ngok-b6ngok as6samhat. Sang f)asanana enggal-enggal dhawuh ngdtap kuda pangiriding kreta.'asanane l/rahodara palastra pinupuh gada-wr6ksa dening Anggada. nanging durung nganti namakake sanjatane. Bar6ng priksa kahanane Rawana pindha Kalamr6tyu (Walanda : de god des Doods = Indonesia : dewa Maut). I\[aatus-atus maewu-ewu mal6ksa-l6ksa kehe rasdksa kang mati dening j6mpalinge Sang Raghuttama kang lumEpase saka g6ndhewa mbarubul anaravrata. Priksa mawuting wadyabala ras6ksa. Dl'.umraksa maju ing rananggana n6dya karo t6kane manuk gagak pating bl6b6r nyamb6r-nyamb6r. Sang Raghuttama banjur mangsah yuda karo Rgasta gdndhewa. \r. didherek235 . pruthul tangane. dheweke mati pinrawasa dening Sang Kapindra. l6hu mari mul6k kum6lun. manjing ing pabarirtan lan banjur soroh amuk ngobat-abitake gadane kang bing6t 96dhene. b6bathang pating glinrpang. Ifaewuewu wanuua kang mati k6slt6s kretane lan k6tujah jarane. wasanane ras6ksa iku uga mati dening Sang Kapindra. Sasirnane ras6ksa tdlu iku. mandar kaya diububi kasudirane. mracihnani yen Sang Dasawadana bakal asor ing yuda. para rasdksa kang isih urip buba: pating slEbar ngupaya pangungsen dhervedhewe. sinawat ing watu-it6m kang kagiri-giri gEdhene. amarga k6gubda buntut wanara gulune. Prabu Dasamuka tumuli ndhawuhi Wirupaksa ndikakake pGpulih. p6cah dhadhane. lakuning kreta prasasat ora ngambah bantala. Bar6ng pabaratan padhang. Sumurup kanca-kancane akeh kang mati. Wirupaksa mangsah yuda. bala ras6ksa gampang kdtaman j6mparinge Sang Raghuttama. a}:eir kang mati. Kanthi asanjata limpung arvahana dirada. Dumadakan ana sindhung-riwut sumiyut b6bar6ngan Sapatine \Virupaksa. Jalaran sainwadya- lan pabaratan dadi padhang. saya kagila-gila galake. b6dhah w6t6nge.

. kunta ngEnani lambungeLaksmanangantibuhrl. lan l6t sak6dhep netra kretane j6mparinge Sang Raghawa' *"f. salugune Bagadatta Ratu ing Bahlika). . p6pindhaning murube panggalihe kaya Sang Hyang TO"'d-.i (f.u.. amarga rumangsa ora bakal kewran lumawan mungsuh t6lu Jamparinge Sang Dasanana luwih dening hebat kaliwat-lirvat. sardula (macin) lan naga kang galake kagila-gila' Agni iurg n"ghi*" mal6s nglEpasake Agneyastra (Walanda : door derva panah hadiah dari g"."Uart. Sang Dasanana saya riwut tandange' Dumadakan dhan16dhaning |anji-panjinu pr'rt.. slnga.Jheweke kdtiban kunta ihi kang araning sanjahane Frabu na.Jho.g.ri + agni = Walanda : de drie vuren = Indonesia : ketiga upi).. safa g6ndhewa. R"ghawa bang6t nawuFrg sungkawa lan ng6mb6ng waspa' sang Ramabhadra nglapasake Gandharwastra... limpung iku tug6l ana i. Kanggo nangkis sanjata maneka warna iku..'Ap.ake Laksmana lan wibhisana. *"ii"g i"g bantala. Rama ! Ayomana arinira si Lahsmana ! pipindhane Mongla wurunga muti.? . Ora luput pangincdnge Sang Dasasya. amarga panggalih ngigit-igit. bang6t nggOgirisi' Sawise i. jGmparing g6ni kang a$awe sirnane sato galak lvarna-warna t u'"g'prti"g bruUui m6tu saka j6mparinge Sang Rawana' j6mparing maneh' jEm-paring Sang Dasasya tumuli nglOpasake kang pin-angkane saka Bathara Rudra. wapen = Indonesia : senjata lstti).u*uaunu ngasta limpung ditlorongake marang mungsuhe' Nanging sadurunge ng6nani Sang Raghawa. Kanthi . priyagung t6lu kang b6bardngan maju. sandlika sirna jOmparinge Sang Dasasya kang pinangkane saka Bathara Rudra.iut" r<at6 n"ge6r J6 mp arin ge Laks m ana' Sava mun tab pan ggalih e pranu Dasamuka. j6mparing iku ng6tokake s6njata musala- irir"fr-matah mul6k ng6b6ki g6gana. hiksa Sang Sumitrapuha (Laksmana) kantaka' -S.ftin.rging Sang Rawana ora nandhang brana. nyandhak kutrta ingambat-ambat ing asta karo nguwuh sora : ..'"tit iu" jura"e mati kGtaman panj6-n6ngane . Majune priyagung t6lu iku ing ragoden : nanggana pOpindhane kaya Ttipurusa (Walanda : de drie : Brahma-Wisnugrahta-Wisnu-Qiwa = Indonesia : kdtiga dewa Siwah). sang amb6k #4"9r rcngtcaifripa (Ratu L6ngka) ora ng6dhap panggalihe' iku..sai6mahrajaputraikukapidharagu.yi syamogi'o." (Syamogha. Sang Daman"coiot onlat saka kreta. f. j6mparing Asura t<an"g barAng lum6pas saka gOndhewa banjur ng& iot ut.rk".

Laksmana dibopong digawa mundur saka pabaratan. ngawe ras6ksa didhawuhi nyam6k_ takake kreta kans luwih dening toguh-santosa darasan turanggane pisan. gum6rit lakuning kreta ng6n6r clununge Sang Raghuttama.h *ir lrbr. Sang Dasawadana tumuli nitih. lan dheweke banjur eling purwa-dul<sina. Sang Raghawa. mustakane cliarasi. w 237 .n sagung wadyaba. Wibhisana enggalenggal atEtulung.la wanara bang6t suka amarwatasuta. tatune diusadani sarana ditetesi banyune osadhilata. Sumurup Sang Sumitraputra wis waluyajati. sawise nglOpasake san3ata kunta ng6nani Laksmana.n A. kagawa saka bangGte suka-r6naning pangealihe. Laksmana dirangkul.'Ol/.Irytt** ry a.-* ttv+Uf tU . Sang Kapindra la. Prabu Dasamuka. sanalika tatune Laksmana ilang. kuda ki n6tap mlayu sumGmprung. engqalenggal ny6dhaki sang ari. para siddha (satGngah dewa) lan para r6siga_ na ing antariksa padha tr6nyuh lan kamiw6las6n. kunta ftang tumancdb ing lambunge dilolos.Sang Khpindra nj6rit. Buku Ramayana abasa Jawa-kuna bab XXIV kaca 2TB sloka angka 13 mratelakake mangkorr' : e. banjur mundur. Sawise kreta sam€kta. kanthi kusir pinunjul kang bang6t l6bda mangreh turangga.d^* l""rr'*Aa& 5"^erlraA* r"'*"^.

Tdg6se kurang-luwih mangkene

:

Was-sum6lang panggalihe Bathara Indra, nguwatirake Sang Rama bakal asor ing yuda. Kanggo ngawekani (aja nganti Rama kasoran), pani6n6ngane maringi -jGmparing GUHYAWIJAYA, (yaiku) Brahmastra fi6mparing kang pinangkane saka Bathara Brahma) lan kreta-p6rang; ora liya kusir MATALI kang didhawuhi tansah rumdksa (karahayone Rama). Sang Raghuputra munggah ing kreta-s6sotya endah karo sang ari (Laksmana).

Katrangan.

1. 2.

Sang Matali iku dewa, kusire Bathara Indra. Ing carita,,Bagawan Ciptaning", Arjuna munggah m6nyang Kahyangan (ditimbali Bathara Indra) nitih kreta kaswargan, sing ngusiri kreta iku iya Sang Matali.

Sadurunge p6rang-tandhing lumawan Dasamuka, Sang Rama durung kagungan j6mparing GUHYAWIJAYA. Mulane ora b6n6r yen saw6neh dhalang nyaritakake ,,patine Subali jin6mparing GUTilAWIJAYA denrng Rama", sabab nalika mrajaya Subali, Rama durung kagungan j6mparing Guwawijaya.

3.

T6mbung ,,Guwawijaya"

iku salugune kliru, tanpa tEgds; b6n6re ,,Guhyawijaya", wondene t6g6se, miturut Oudjavaansch-Nederlandsche Woordenlijst door Dr. H.H. Juynbol! : Guhya = te verbergen, geheim, geheimzinnig (untuk disembunyikan, rahasia, dengan diam-diam).
Guhyanama.= geheime naam (.nama samaran, Jawa : j6n6ng sOsinglon). Guhydgastra = geheim leerboek (kitab pelajaran yang dirahasiakan).
Dadi, t6mbung, ,,Guhya','ringk6se at6g€s : wadi (w6ra-adi, rahasia). Wijaya = overwinning, zcgevierend (kamSnangan, kejayaan).

Guhya',vijava = kemenangan (ke.;ayaan) kang winarii, kamGnangan
(kejayaan) gaib.

4.

Ing carita padhalangan, kreta-p6rang titihane Rama nalika p6rang-iairdhirrg lumawan Dasamuka, sinEbut kreta Jatisura. Sal6bare p6rang, kreta Jatisura ditinggal ana ing Ngal6ngka rin6ksa Prabu Wibhisana. Pamburine, kreta Jatisura iku rin6ksa Prabu Bisawarna (Dintawilukra-

ma), yaiku, putrane .Wjbhisana kang.gumanti jumen6ng Ratu Ngal6ngka, kang wiwit nalika samar--d nagara, Ngal6ngka banjur sinEbut nagara SINGGELA.

238

.

gapasa.

Banjuring caritane mangkene : Bar6ng Sang Raghuputra wis ana ing sajroning kreta kang kinusiran sang }aatali, para dewa lan rOsigana ing antariksa padha nyawurake gandhakusuma (walanda : welriekende bloem = Indonesia : bunga yang berbau harum). sang Raghuputra tumuli alancaran warastra maneh rurnawan sang Dasawaktra. Kang rinEpasa-ke dhisik dening sang Raghawa j6mparing Pazupatapasa, yaiku j6mparing ka'g bisa'ng6totrk" sula (walanda : werpspies = rembing) tanpa wilangan kehe rnurCk ing akasa. Sang Dasawaclana enggalenggal ngl6pasake j6mparing Bhujagapasa (walanda : siangenstrik = jerat utar. nnulaga = ular. Pasa = jerat). Sula-sula kang m6tu saka jOmparinge Sang Raghut_ tama sirna diuntal ula-ura kang pating brubur m6tu sala Bhuja-

Bar6ng priksa sanjatane sirna, Sang Ramabhadra jaja_bang marvinga-winga, tumuli nglEpasake j6mparing sing m6tune saka g6ndhewa mbarubul a.r*u*it"; ana siji sing ng6nani dhadhane sang Rawana, njalari Ratu L6ngka iku dhawah-kantaka ana ing sajroning kreta. sumurup ratune ambruk kapidhara, kusire enggal-enggal mancolot saka kreta t6rus lumayu, nOciya nzupaya pangayoman. Nanging, durung sapira dohe playuning kusir, Sang Rawana eling punvaduksina, jum6n6ng ana ing kreta. Kusir di_ u'uh, didhawuhi bali m6nyang kreta. Kagawa saka bang6ting w6dine marang gustine, kusir tumuli bali, banjur munggah m6nyang kreta maneh.

kabeh- sawise mangkono, Rama - Rawana banjur ngeiokate i6mparing__liya-liyane, g6ntig6nti lin6pasake. Ana j6mparing kang di arani Yamastra (pinangkane saka Bathara yama), ivrirclrrm 1ruka gandharwa), Barunasbra (saka Bathara Baruna), Guhyakastra

kang aran Indrakulisa = palu-godam Indra. pm). Bar6ng limpung iktr dil6pasake dening Sang Raghawa, ana ing ai<asa tOmlpuk karo Tlisula, wasanane sanjata warna loro iku g6s6ng bar6ng, dadi awu

Ana sanjatane Rarvana kang ampuhe kagila-gila, awujud Ttisula (lValanda : drietand = senjata bermata tiga), p6paringe Bathara. sanjata Ttisula iku dil6pasake dening surg'ir**"na tumuju marang Sang Raghawa. Kanggo nanggulangi sanjata Tlisula, Sang Ragharva enggal-enggal ngasta limpung minantran Indra_ kulisa (Dimantrani supaya ampuh kaya sanjatane Bathara Indra

239

(saka Guhyaka = jinising dewa), Asurastra (panah Asura) lan.liya-

Iiyane.

Amarga padhadene ngangs6g-mr6p6ki, dununge Rama - Rawana saya c6dhak antarane, tansah padha ub6ng-ub6ngan--kaya rodha, utawa kaya sapu sumorot kang pinut6r-put6r. Saka bantdre olehe ub6ng-ub6ngan, kang tandhing yuda ora katon c6tha, mung katon bund6r mubdng ak6kalangan, kaya kalangane Bathara Yama karo Kalamr6tyu llnaonesia : dewa l\,Iaut) kang pinuju k6t6mu, banjur p6rang-tandhing ub6ng-ub6ngan mangun
bund6ran.

s

Kagawa saka bang6ting bant6re kreta-p6rang loro titihane Rama - Rawana olehe tansah ub6ng-ub6ngan, bumi nganti kaya ar6p mings6d pindhah panggonan, tansah agonjang-ganjing. Sang Girindra (Walanda : de vorst der bergen = rajanya gunung, gelar Bathara Siwah) gondhelan puncaking gunung kang kaya ar6p jugrug-jugruga. Suwara kang k6prungu ing w6ktu iku gumuruh pindha gludhug, samodra kocak mawalikan pindha kin6bur. Ing g6gana para dewa lan r6sigana padha gondhelan planit, amargi kuwatir tiba k6jungkir sumurup jagat, planit-planit lan liya-liyane padha gonjangganjing.
Amarga di6nteni nganti suwe Sang Raghuttama ora ngl6pasngl6pasake sanjata pamungkas, Sang Matali banjur matur mangkene : ,,Sinuwun, mugi wOlasa dhat|ng jagat, sampun ngantos jagat saisinipun kAhj|ng risak dening paprangan puniha. Ing simu paduka ngangg€p entheng dhat)ng m|ngsah paduka, botdn mb€bayani. Sampun makatdn, sinuwun. Prayoginipun pun Raruana tumuntin paduha lipasi sanjata pamungkas. Manawi pun Rawana bot1n enggal-enggal paduka sirnakakAn, sag1d ugi dangu-dangu piyambakipqn manggih apus-kr-ama julig-culika (Indonesia : tipumuslihat licikJihai) ingkang leenging kangge ngasorak|n paduka. Piy amb alz ip un p unika aw atak c ulika-p o ra cid ro, sagdd nglela-ngle la m|ngsah (Indonesia : menina bobokkan). Scmangsa padulza katingal ueya-p€pelzu, piyambo.kipun lajdng ng*cakah€n apus-hrama nlurih unggul ing yuda".

,,Damar inghang meh pOjah jalaran tilas lisahipun, manawi dipun-sip?t, hatirrgal muntb sagAbyomn. Mahat|n p€aindhanipun p angamukip un D asamuk a, sahlangku ng mbdbay ani dh at| ng sin ft n hemawon ingkang cAhk kaliyan piyambahipun. Awit saking punika sinuwun, karsaa paduka tumuntdn mungkasi yuda mrajaya Rawana, supados ndam)l asr)pipun sadaya inglzang sami nandhang
240

PARAI{ARTHA. b1nter.jaya-jaya" karo nyawurake k6mbang saka antariksa. bedhoripun bayu-bajia (Wolanda : oruuteersst<trrn = Indo. prasasat ajur-mumur panggalihe \4iibhisana.rmparane sang kaka (Dasamuka). para kapibala padha surak-surak karo k6plok-k6plok lan jingklak-jingklak. nuli l6nggah ana ing dagane. (Parartha : Walanda : een anders belang behartigend. Para suragana (rombongan dewa). Saparipurnaning ature Sang I\aatali. L6gokaning panah. un- 247 . (Pungka = \/alanda : gleuf = Jav. L6t sak6dhep netra. boreh-wangi sumawur b6barengan karo tibane agaru (c6ndhana) lan guguladhupa (ukupdupa) kang tansah kumukus. jalaran dumados sahing pOdnut ingkang saklangkung alus. Wujuding jOntparing sumorot kados surya.. saha kapar|nga paduka paring pangaksama dhat|ng kawula ingkang kalis ing panandhang. J|mparing punika tanpa p|pindhan ampuhipun. lon Bothara Rttdra dumunung ing Dungka . sumingkir saking ngarsa paduka saha laj|ng suwita dhaftng sang PARARTHA . para siddha (sat6ngah dewa) lan para makhluk TAR PAGATA (Walanda : lichaamloos = Indonesia : tak berbadan) padha as6santi . Sawise nyawurake k6mbang ing s. Pm). Sanalika banjur ana mandamaruta sumilir (angin sepoi-sepoi basa). dhuh kaka Prabu pCpundhen kawula ! Ivlugi kar*a paduka mriksani dhatdng hawula.rcsia : angin dan petirihalilintar). banjur matur mingkene : . Sang arya Raghawa tunyam6ktakake jdmparing Guhyawijaya pinasang ing s6ndh6nging g6ndhewa. hanging wauratipun prosasat sami kaliyan ardi Windya utawi Himawan. J\mparing GUHYAWIJAYA tumunt8n padulta pigunakakdn. tiba ing bantala b6bar6ngan karo ambruke g6mbunge.'a : l6gokan. nr-Ony|pipun (utuluning j\ntparing) \laripun (]aruclha. Sedane habu Dasamuka agawe p6p6s-angl6s lan tr6nyuhing panggalihe Wibhisana. mak clorot ! Thal ! Janggane Dasamuka sapuluh pisan tug6l k6t6ngg6l j6mparing Guhyawijaya. Saka bangGte nawung sungkawa lan tr6nyuhe. jalaran hawula. het heil uan anderen zoekend : memperhatikan hepentingan orang lain. waspane tansah carocosan.Dhuh kakang Dasanana. para R6sigana. mangalEmbana kadibyane Sang Raghawa. Wibhisana ny6mbah.. inggih sang sarjana-sujana abudi luhur ingkang mdmayu ayuning bawana. jagat dadi tintrim.nipun". salirane l6m6s lir linolosarqb6balunge. lnuli Bar6ng sumurup Dasamuka palastra.

mulane oanjur uglOlipur mangkcne : . Paduka tansah nggAga rdmbag ingkang l6pat' rAmbagipun para nayaka mnntri-bupati ingkang sugih pamrih. saking pinisApuh ingkang Dbda ing kawruh. Nalika sami wawan-r€mbag wontdn ing pasewalzan. mulane 242 q a . biratAn sunghawanira. iahat.Paramartha Walonda : de . Seda padttka ingkang makat€n puni' ka. inggih inglzang kawastanan . uasananip un lai6 ng ngalami P ATI -. bi' lih tiyang inghang namung tansah tumindalz sakai€ngipun piy amb alz. Sabda rahayu. tttlz membahagiakan orang lain. tilar kadang ingkang lajOng ngAmpali darjana. amargi seda paduha sanes seda utami. Wondene ingkang murugalzOn sttsahing manah ltawula. Mangkono samba". lzehancuran. Nanging punapaa pangandikanipun eyang Baga' wan Sumali ugi bot|n paduka praduli. jalaran hawula kaprAnah kadang taruna. manah hawula kOcuwan saha g\h. inghang namung tansah iumurung wha nggunggung (mangaGmbana) dhatAng karsa Paduka". Mbolzmanaui anggen paduka botOn karsa ndhahar atur pamrayogi kawula. Aia sira susahake patine Sang Da:asya. dosa. manawi tiyang.sapuniha leanyatan ftrAsing pangintdn-intin hawula. inghang tanpa ancas luhur anggenipun tilar kadang. Ndulu Wibhisana kang wis sawatara suwene pij6r rnacaudrasa (muwun) katon nalangsa k6ranta-ranta. amargi bot)n wont€n pamrayogi uta' mi inglzang padulea tanggapi. Yoyi W'iblti' sana ! Wis ta. Dheweke pantls ingal|mbans. Kauulo ngru' maosi darbe kuu'ajibon tumut rum?ksa ayttning batt'ana. terkututt. Pati-pataka : mati terkutuk karena berdosa besar). ntilani' pun kAncAng tukad kotoula. amarga ing nguni rlfs mbangun tapa. j|r patine hadangira wr1dha iku mati utama. zonde.'karmaphala" (wohing pindsmOl). saha sirnanipun para kadang'hadeyan punapadene para uadyabala. Adhuh hcha Prabu.saklangkung awon. uerderf. kOpaksa kCdah pisah haliyan paduka. makatdn punika nama atindak durako. ueruloekt : Indonesia : keiahatan. boten paduha pituhu'' namung paduka angg|p kados suwantOning groiogan sewu": .. sahlangkung agdng cacad paduha".undhuh-undhuhaning wohipun pandam6l paduka wont6n ing donya".-s6bute Wibhisana. sirna h arahay onip u n. (Pataka : Walanda : misdaad.hoogste waarheid = hebenaran yang tertinggi). haha Prabu ! Makat€n hawont)nan pa' tluka... Sang Raghuttama kamiw6las6n.PATAKA. puniha.. misdadig.

amarga ora ngtcira ing yuda. Mangkene. amarga prabawaning kaagunganira suci-murni..hasusra cakrawartting jagat. (Moksa + atmaka : Walanda : wien. laras pelog path6t n6nGm. bima padha kasinungan. udinon supa). ngrungkdbi agama. Dheweke aran mati utama.a pera durjana padha mratobat. dhawuhe sang Raghuttama marang lYibhisana kamot ing t6mban-g gddhe patrasuratma lampah 1?. matine sin€but moksatmak a. sira pantos siniwaha para rasoksa. patine Sang Dasawadana kol)bu patinirtg pahlawan. Kas6but ana ing layang Lagu Jawi jilid Iv. Dadi. Nagara L|ngka pulihna ran ayomana. raja dunia). wondene sira.6 . yang jiwanya mengala.7.. samdngho gumantia jumAn|ng Ratu. mulane aja sira susahake. Sing mpa mati ngamuk ing madyaning rana..ni kebebasan). (calzrawartti = walanda : wererdheerscher = yang memerintah jagat. ngSlilut piwulang suci. 243 .s ziel uerlost wordt : helepasan jiwa. p6dhotan 4 .ati w€ning pincha kaca (partgilon). Katrangan.

sEs oiiti.1.t.?a..i Ag.Q -7*\'0 n'wB 7*\r0 .juijj uy n2eSrter Fi f! ?. liila6 ls *tfi-ri sE s 3 3 56 n-a. H7 oil. L z^4 ttt.1 ng E? /rO?\ nV re AA 53.si rg. e & o:ii. r. ern un dt. .a.W. 19. L.7r7 G \ OaO /d erts?EFGTsazi-sa 2.iffies-r . 3 4 t 5 7{a g"i. @ s.&j'E.1.i FlEesT U@ @q c frla+ tr A -.' t{. fi.-.1 cln q7. tr5 rFE 3 E iiiTsEEi tr \__ * "i'3 \d TN'. alt n0 yg s.u E o q. t e. . eO7 $/.t" 3 Vr:i o D*-rotn q. ry d €] arr) cl a s&ffiieprrr. .!93 t @ tfie tg? - L trz.: m 23 tr nl.653 t lz E-. 4 : e-0 U\ "0.-'8. cD -_rJ ?.t. "0 - rr-rr-J ns? u . 2. a $ ry|f w a AJ.z. tr Nt \ /. eO n\ .r. & E Tt 6 o Y. 1L?.iE.

Penghela 2 (atas) Telpun: 41 169 . Silsilah Wayang Purwa iilid Untuk SMP. "CITRA JAYA" Jl. Padmosoekotio) SPG SPG lll. Padmosoekotio) (S' Padmosoekotio) Rp 1.(S.V.- Untuk SPG di Toko-toko buku di Surabaya. Samoed Sastrowardoyo) Untuk SD. (S. Rp '1.25974 Surabaya.500. . (S.V. Silsilah Wayang Purwa lilid Untuk SMP. Padnroscekotio) iilid lll.750.BUKU PELAJARAN BAHASA JAWA. Silsilah V/ayang Purwa jilid Untuk SMP. Padmosoekotio) RP l'350. SMP .(S. lV. Padmosoekotio) Rp '1.: 516/1 04.. Burat Sari SPG iilid l. Soetardi Soeryohoedoyo) RP 650. (S.- Urip Baharia (M.- Bisa dibeli atau langsung kePada PenerbitnYa: C. " t v - Buku-buku baru Penerbitan C. liC 16 80 . ll.M.RP 1.- | (S.500. (S. Prawirodihardio) Burat Sari Untuk sPG iilid iilid Silsilah Wayang Purwa iilid Untuk SMP.- SPG l.CITRA JAYA" yang telah dinyatakan lulus oleh Tim Peneiiri Kanwil Departemen P dan K Propinsi Jawa Jimur. SPG RP 750. .tanggal 1 Agustus 1980 adalah sebagai berikut: ItJlemetri Basa Jawi Memetri Easa Jawi Mernetri Basa Jawr Untuk SMP. &lo (R. Prawirodiharcijo) ll (S. Pepali Kiageng BP 300.500. Padmosoekotjo) iilid ll. menurut Surat No.

cekak. mawa samak rinen gga gambar manca-warna.gambar lan sapanunggalane. Isih katambahan maneh waosan-waosan panglipur wuyung kayadene : crita .U. crita . Ora ngemungake kabudayan lan kagunan kuna tinggalane para leluhur lan para pujangga kang wis kasusra. Kajaba saka iku panjenengan iya saged maos andharanandharan kang gegayutan karo prakara pulitik. - 25O. Jaya Baya Jln. mentes lan mirasa.' Cekake isine pepak. Kotakpos Surabaya. lan kawruh-kawruh liyane kang dibeber kanthi cetha lan gampang dingerteni. nanging kalebu uga kadubayan.Jaya Baya" sing jenenge wis kondhang wiwit taun 1945.. a I . T. lan kagur"ran Jawa anyar kang wis kalarasake karo kamajuaning jaman. panggonane ora ana maneh kajaba kalawarti . ..MINGGoN . crita sarnbung-sinambung. Regane langganan sesasi mung Rp 1. Metu saben dina Minggu. kandele 52 kaca. Penghela 2 ( atas ).- ' Mundhuta dadi langganan saiki uga. ekonomi. l(X).lfapa T8aya" fy' tI I \'lanawa panjenengan kagungan kawigaten marang bab-bab kang gegayutan karo kabudayan lan kagunan Jawa kang adi luhung.

bacalah buku ini. Bandung 1953) bahwa babad "melukiskan cara pandangan-pandangan bangsa Jawa terhadap sejarahnya di waktu lamPau". Berisi cerita rakyat muiai jaman kerajaan Galuh. Demak sampai ke jaman lUataram. Soervito Santoso berkenan menyuguhkan Babad Tanah Jawi dalam bahasa Indonesia. tebal : 282 halaman. . Ukuran buku : L4 X 72 cm. Pejajaran.Yang jelas. l j . Tidak sedikit episode-episode dari Babad Tanah Jawi telah diangkat ke pentas teater tradisional Jawa karena keindahan dan nilai-nilai dramatik ceriteranya..500. Jakarta. Harga Rp 2. Barangkali benar apa yang tertulis dalam Ensiklopedia Indonesia (Van Hoeve.3 BABAD TANAH JAWI Agar supaya Kesusastraan claerah clapat dikenal dan dirrikmati seluruh bangsa. Kini karya besar tersebut diceritakan kembali dalam Rahasa Indonesia huruf Latin oleh seorang ahli Kesusastraan Jawa.. Versi oseli Babad Tanah. kertas HVS. L{ajapahit. yang beiarti jtrga menrpererat kesatuan dan persatuan buclaya Nasional. Petrgging.i tertulis dengan huruf Jawa rlalam bentuk./au.puisi mocopat.-. Pajang. Soewito Santosa. kebijakan dan keadiluhung-an Jawa.--*--- . Dr. Dr. babad merupakan sttatu karya sastra Jawa yang tinggi nilainya. cetak offset. tetapi juga bukan sekedar legenda atau dongengan belaka. Babad Tanah Jawi memang br-tltan sejarah dalam arti yang lazim. Kalau anda ingin mengenal kearifan.

Yasadipura I. Sabhaparwa abasa Jawi-kina . Bhagawadgita abasa Indonesia . Mahabharata (kalawarti) 18. pANGRIpTANIPUN BUKU "SILSILAH wAYANG PURWA MA\IA CARITA'" 1. Mahabharata mawa sastra Jawi . Uttarakanda abasa Jarvi-kina 3.P. S6rat 33. S6rat Bratayuda R.Prof. Ng.R. Swargarohanapan/yaJawi-kina -ParwaXVIIIingMahabharata 15. 19.ctcaRau DAFTAR KAPUSTAKAN ( BIBLIOGRAFIE ). Ng. Ng. Dr' R' Ng' Poerbatjaraki *r. S6rat Srikandhi maguru manah .Q-o" Panuluh. S6rat 29. S6'rat Pr6giwa . Ranggawarsita' 28. Adiparwa abasa Jau'i-kina .B. Ranggawarsita' jarwa s6kar I\{acapat .A. S&at Paramayoga . Pendit. 5.* t .Iagalabilawa .A. S6rat Rama .Yasadipura II' Pustakaraja 26. g4. Mintaraga gancaran 30. S6rat .R.Parwa XVII ing Mahabharata. . Partakrama 32. Sasradiwirya' 37. Kalawarti Padhalangan H. Ud-yogaparwa abasa Jawi-kina 9.Dr. Ng.R. 21. Ng.I' Ng. Ng. S6rat .R.Ranggawarsita' 27. Yasadipura II' 24. Bhismaparwa abasa Jawi-kina . Bharatayuddha abasa Jawi-kina . S6rat tuntunan natah lan nyungging ringgit . 4. irz. Ramayana abasa Jawi-kina . Ranggawarsita' 29. S6rat Sumbadralarttng . S6rat f"prrttakan Jawi . S6rat Dewaruci . S6rat S6mar R. Tantu Pangg6taran 6.P. Ng.R. Ng.Parwa XV ing Mahabharata. Pakampalan Theosofi 17.R. S6rat Arjunasasrabahu ( 6 jilid ) . 25.Djajapoespita.S..Empu S6dah. 10.Sindoesash.Parwa XVI ing Mahabharata' 13.Parwa I ing lVlahabharataParwa II 7. Yasadipura Bratayuda 22.R. 74. Wirataparwa abasa Jawi-kina Parwa V ing Mahalha14ta.a. 16.Njoman S. Kalawarti Padhalangan Panjangmas . Sdrat Lokapala .6-p.oleh . Hariwangsa abasa Jawi-kina .YogyakartaR. surakarta.Ng.Himpunan Budaya Surakarta 20.R. Mahabharata abasa Indonesia .R. Asramawasanaparwa abasa Jawi kina .R.IVi' Soekir' 38 S6rat Abirranyukerem ig. Ng.Panva IVing tr{ahabhirataing lvlahabharata8. NH: Sindoesastra.0.Sindoesastra' 35.R.K. Mosalaparwa abasa Jawi-kina . Koescemadilaga' K. Yasadipura II.Romo". Ng.R. Prastanikaparwa abasa Jarvi-kina . S6rat Wiwahajarwa . Koesoemadilaga' njantur 36.Priyohutomo' Sindoesastra' 31. Bagoes Soelardi' . Yogisrvara ? 2. *.Parwa VI ing Mahabharata' 11 . S6rat . t . Ng. SSrat Wedhapurwaka M.M.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful