anku saya mundhak g€dhe".

Sawise nggagas rnangkono, Sang Anilatmaja tqmuli cancut tali-wanda, banjur _wiwit ngrusak wit-witan ing sajrone taman, karo s'esumbar : ,,Endi ras'dksa sing ora trima lan rumangsa woni, mrenea, tandhingana si l'laruti !".

85. HANUA,{AN DIOBONG, NJALARI KOBARE PRAJA ITUCTA.
Jalaran diobrak-abrik dening Hanuman, wit-witan ing sajrone taman kang isih ngad6g katon mobat-mabit, kGmbang-k?mbange padha rontog, sarine k6mbang (Indonesia : tepungsarinya) padha kabur, katon mul6k-kum6lun kaya kukus. Keimbang-kembang plasa kang awarna abang padha tiba, satemah njalari ing taman kaya udan g6ni, katone banget ngg6girisi, sumorot kaya g6ni pralaya-

kala (ing w6ktu kiyamat). Kidang, menjangan lan kethek kang manggon ing taman iku padha lumayu saparan-paran, amarga w6di sumurup udan giini.

Lagi sapanginang suwene pangobrak-abrike Hanuman, witwitan ing taman Udyanawana (Asokawana) wis akeh kang rubuh
kabarubuh, pang-pange padha s6mpal karapal, suwarane gumuruh

pating grubyug pating jr'dthot. Para rasOksa kang njap taman Asoka (Asokawana), amarga saka giris-mirise, padha lumayu asalang-tunjang m6nyang kadhaton, n6dya ngaturi priksa marang gustine. Sapraptane ing kadhaton, manggalaning ras6ksa kang jaga tgman matur mangkene : ,,Sinuwun, Sang Suraripunatha / (Walanda : heer der godenuijanden : Jawa : ratuning mdngsahipyn para dewa). Kawuningana, wont€n Mahawanara saklangkung digsura atindak kurang-ajar ngobrak-ubrilz taman Udyanawana. Wiwit rumiyin, dalasan para deu,a kemawon sami ering dhating tsman punika, punapu malih parc manungsa, sami ngoji-aji. Hla hoh sapunika wont€n wanara, jinising hewan asor, inglzang botOn
ering, mandar wanuh-warli ngrobasa taman Asokawana. SrOngenge ing wanci tA ngan ge saklangkung bA nt er sumelet soro tipun, nan ging mancwi wontdn ing sanginggilipun tuman paduka puniha sorotipun laj|ng asr6p sanalika, awit saking eringipun dhetdng taman
Udyanawana. Angin prahara sindhung-aliwawzrr ingkang bant€ring sumiyutipun ngglgirisi, ngantos ing ngrika-ngriha kathah uit rt-

L26

pun-togahen kemcwon".

bah pating glasah, dumuginipun ing taman paduka, saking eringipun, nididipun angin punika lajdng sumilir alon. Bot|n nate won_ fin rdmbulan kantha utawi r7mbulan panglong wontOn ing sanginggilipun taman parlulea; ing salaminipun, sabin ing wanci dalu, frmbulan aj6g purnamasidhi madhangi taman Asokawana. Hla kck sapuniiea, iinisipun kewan asor kenmwon, u)anara nisthadama, haduk wani ngrabasa Asokawana. Sinuw,n, taman paduka tomtu badhe sirna, manawi tindakipun u)anara digsura punika di-

Saparipumaning ai:ure ras6ksa kang jaga taman, Dasamuka krodha, pasuryane marbabak abang, tumuli dhawuh wadya ras6ksa sakothi, ndikakake nyekilTmrajaya sang Maruti. warna-warna sanjatane para rasOksa, ana sing nggawa limpung, parasu, gada, g6ndhewa saj6mparinge, lan liya-liyane. praptane ing t"-an, puru ras6kia padha surak mawurahan, suwarane prasasat -rrr6ngt 6, wiyat.
Pawanasuta mangkrak-krodha, m6re-m6re, suwarane pindha suwaraning m6ndhung kang agawe l6buring jagat ing w6ktu kiyamat. Dheweke mancolot mGnyang wit katimang ing sacEdhake gapuraning taman, kanthi w6weka-waspada m6thukake mungsuh sing lagi gumrudug maju. Para rasEksa tumuli padha namakake g6gamane karo tum6nga. Ana sing nj6mparing, ana sing nlorong_ ake l6mbi:g, ana sing nguncalake jir6t (kala), ana sing-mbandhil nganggo watu sak6bo godhene, lan liyaliyane. Nanging kabeh sanjatane rasEksa ora ana kang nganti ng6nani salirane sang Ivlaruti, mandar padha bali sinab6t ing gada wr6ksa, akeh rasGksa kang k6taton k6taman gdgamane dhewe-.

tandange Sang N{aruti.

Ana wit c6ndhana g6dhe adawa, iku dibadhol dening Ha_ numan' di6nggo mupuh para ras6ksa. Akeh rasGksa kang k6t6nggol mati ngringk6l. Ana sing sumamburat muncrat g6tit tin ut6tI, ana sing tatu w0t6nge nganti m6tu ususe, ana sing putung sikile, ana sing p6pds pupune, ana sing r6muk wangkonge, *u ,irg g"peng-pendeng sirahe, lan ana sing manculat mripate. Bar6ng sumurup kanca-kancane akeh kang mati, ras6ksa-rasGksa kang isih urip padha lumayu ngg6ndring tan tolih wuri, giris-miris ndulu

,, A d h uh sinuwun, Sang Suraripunatha ( ratuning mingsahipun dewa), kawuningana ! Wadyabala rasOhsa sopnrongin aging sami kasambut ing yuda dening Song Wanaraseta, d1damAhpun-ayuda

127

)nehpttn raseksa ingkang saged sbhsa inghang rumiyin sampun sami misutuur sakti, lumawan wanara sat,unggal boten wonten inglzang xged males rnrawasa- wanara plmapa punika gusti, hadibyanipun kok sakhngkung ngedab-edabi".

iu" io"it is dAdintil sarana gada urihsa, botAn wontAn dedang,engingi piyantbakipun. Para ra-

sirna ginbpl,oh ing wreksa. Sahing titis-wasisipun wanara anggeni-

Midhang6t ature wadya ras6ksa mangkono iku, Sang.Dasa' rvadana saya muntab panggaiihe, satEmah banjur dhawuh marang watlyabala sinalir (prajurit p6'pilihan) sabr6Eada, nclikakake'nyirnakake sang Pawanasuta. sing uwis-uwis wadyabala ras6k,u p"pilit,,n iku bisa nyapu mungsuh nganti tumpes-tapis tanpa sisa, a*arga banget wasis marang ulah-g6laring baris, lan l6bda nandukake sawarnane g6gamaning ayuda' Para warganing praju' rit sinblir iku pawakane katon kukuh-bakuh tdguh-santosa, wujude nggegirisi. Brengose ketel, warnane ir6ng nggameng, siyunge papat p-uat u pating crongat lan sumorot prasasat kilat; mripate priksa amua tur mlolo-mand'elo. Para surawara giris-miris manawa (Surawara = walanwadya raseksa kang kaya mangkono wujude. da : voortreffelijkste der goden = Jawa ; dewa linuwih)'

PraptaneparaprajuritsinOlirras€ksaingtamar^tumulipadha namakake-gfuamane kanggo Elrawasa sang Anilatmaja Ana sing ngldpasake-cakra, ana sing nguncalake jir6t (kala), ana sing n:ainpting, ana sing nlorong lEmbing, ana sing mhandh6m watu glarri hn-liyaJiyane. Warna-warna carane para ras6ksa.olehe n6Iya mrajaya mungsuhe. Nanging kabeh g6gamane raseksa kang wis lumtipas saka tangane padha kontal kdsingsal kdsab?:t gada-

wr6ksa kang diobat-abitake dening Sang Anilatmaja, mandar akeh gdlaman kang tibane natoni awake rasbksa kang duwe gGgaman iku dhewe. anilatmaja mut6r wit tal g6dhe minanglra sanjata gada-,v6ksa, kanggo malds mrau,asa para ras3km. Gada-wrdksa iku wolawali diunlha, didnggo mupuh murrgsuh. Sabein dipupuhake sa' ambalan, rasdksa kang katiban akeh sing sirna, pirang-pirang kang mati pating j6kangkang utawa njr6babah ndh6pani lernah. Ana ra' .air"^ri"g-pacan siratre, ana sing r6rruk gulune, ana sing b6dhah dhadhane, ana sing suwek w6t6nge lan modhol-modhol ususe. Sa' w6netr raseksa ana sing lumayu dioyak dening Anilatmaja, barang kecandhak pinupuh g6g6re, arhbruk, nanging banjur bisa tangi ma'

L28

awahana rata. Hanuman mal6s. diincengake marang mungsuhe. Epang-6pange parijatha ginub& oncen-oncen mutyara lan sinelut ktincana. Ing sapatine rasdksa iku. amarga dienfei-ri nganti sawatara suwene cra ana maneh raseksa sing teka. sak PARIJATHa kang ana ing satengahe'uaman. Nanging Syaksa endha. brahmasutra (tali brahma). Kang minangka uwohe parijatha awujud anting-anting. raseksa ikr-r wis mati dijlogi dening mungsuhe. n6aya apOputin. gelang. kelat-bahu. nanging banjur sinapu dening Sang Bayrvatmaja sarana gacla-rvrelksa. sumping lan cundhamanik (Indonesia : permata ubun-ubun. Syaksa tumuli menthang langkap nedya nglepasake jemparing . satemah mung kretane bae kang kena. apdparab Syaksa. melambai-lambai). Kang minangka godhonge parijatha yaiku : lungsir (Indonesia : sutera). kagawa saka bangeting giris-mirise marang mungsuhe. kroncong (g6lang sikil). lumayu nggdndring mulih tanpa tumolih. katon rengkeng-reng}'eng mbrangkang. nanging durung rganti lumepas jemparinge. Satekane ing taman. sirna satunggangane. Syaksa tumuli mangkat menyang taman nedya lumawan Wanaraseta. Ana uga raseiksa kang luput saka pamrawasane Sang Anilatmaja.Jdmparing ngenani dhadhane Hanuman. lan jamang padha pating klebet (Indonesia : berkibat-kibar. parijatha iku ji nise wit kang endah-peni n'engsemake. Ana raseksa gagah-prakosa t6ka awahana kreta. Kanthi banget muntabing ati. nalika ngrungu pawarta ru. sake taman Asokawana lan sirnane parijatha. ali-ali.rnaja.neh. dadi lan patine. Kocap putrane Sang Rawana kang banget sekti mandraguna lan sudira ing rana. nyempal pang saprangkul gedhene. nanging durung nganti jemparing iku lumiipas. Sawise samrikta gegamaning ayuda. wite gedhe tur dhuwur lan sumorot pindha ke'ncana. diiinggo nyawat Syaksa. Ana maneh raseksa awahana kreta karo mentharrg gdndhewa nedya njemparing Sang pa'wanal. nanging ora njalari busiking kulite. dewangga awarna abang (cindhe). rGmuk.. Hanuman banjur ngu- 729 . ngrungkuk nyiJkukruk. Syaksa wis njungkel ketdnggel panging kayu sirahe. muntab banget atine. Syaksa mOnthang ge'ndhewa kang wis pinasangan jemparing Ardhacandra (Walanda : halvemaanvormige ptjl = Jawa : panah kang bedhore awangun satdngah riimbulan). dirada utawa turang€a.Sanghararaja (jemparing pamunahing satru). permata mahkota).

Dheweke wola-wali nye-mpal panging wreksa. ngirid wadyabala kang wis digagala. dijojohake marang raseksa kang wani ny6dhaki' Para rasdksa rumangsa k6bipuhan lumawan Hanuman.Heh para ras1ksa .Ing sapatine Syaksa. Ilangliarvan.. isi sanjataning aYuda maneka warna. Anilatmaja tumuli ny'dmpal eipanging wr'eksa gi:dhe. dhesagara. Kanthi pratignya . Kretane IndraJit bang-et nggumunake apike. sawadyabalane ngudani jamparing marang Anilatmaja. muring-muringe Hanuman kaya diububi.'daya ngasokake salira. Sumurup ana barisan ras'dksa teika. saya suwe para ras6l<' Indrajit saatinesayarnangkAllanawakesayak6siil'Bar6ngpararas'iksa wis katon sayah-lungkrah.ora n6dya mulih. ya pahlawan sang ueghananda. dipupuhake marang mungsuhe. Manarva dipr[p[ki ras6ksa. nr6s. Anilatmaja banjur wiwit ngobrak-abrik tan-ran maneh karo ngare]-. Aja gdnti mara. lan ni:dya adus. prasasat tanpa kr6kat. Indrajit bang6t ngigit-igit atine. nganti mungsuhe iku akeh bang6't kalonge' 130 . clakcaosahe marang song Rantadeu'a: ntendoh stilea' Kocap kang t<aloka ing jagat Sang rajaputra Indrajit.ra. Amarga saya akeh rasdksa sing ngtubut. bar. Nanging kabeh j6mparing kang ng6nani Sang }{aruti ora u"u tung nlto-"ni.llanawa si Rawana hrodha lan banittr ng|toni 1. Sang Baywatmaja nglayang m6nyang pi2i3v1g. putrane sang Rawana kang bang6t skti mandraguna. majua ! Tandhingana iki dtttane Sang Ramaclewa. Amarga rurlangsa sayah awit saka suu'ene *Jt" ..-ar?p t6kane Ra' wana ng6toni yuda.'srtpa-va krasa s6gil'r awake sarta pulih kakurvatane.ucl4 arOp dalzpotltol lan clahgatt'a ntdnl'ang thi daktundhingi. Hanuman mancolct tnenyang epanging wr6ksa. kehe sabrtlgada. sawise ngrungu pawarta patine Syaksa.candhala..ngo rnara daktandhingi iien !". kesit pindha tlaihit. Sirahe r6n aning p ang go lilt e ". Hanuman methukake karo sdsumb it : . Indrajit ng6toni yuda. p6pindhane kaya gunung waja sinosog ing wr6ksa.. amalga tanda-nge bang6t cukat pindha kiiat.ru*u o* bisa ngasorake Wanaraseta". Mangkono carane Anilatmaja wola-wali mrawasa ras6ksa.i. ma' . akeh kang palasc. nanging yen ditututi dheweke tumuli anjiog ing burr. Sawise adus. g6dhene lan bantdring lakune.

sumtimprtttrg. raseksa-raseksa iku sadhela-sadhela padha surak mawurahan. Saupama dherveke n'edya t6rus lumawan ing yuda. suwaralle gumerit. Nanging pamrawasane para raseksa iku ora ana sing agarve busiking kulite Sang I\rarutasuta. Jemparing Nagapasa iku nggubed bahune l:lanuman. Sumurup mungsulre kegubed ing Nagapasa lan banjur tiba. nringis katon untune kang landh6pe pindha bajra. 131 . pepindhane kaya riica rvdsi pinupuh ing palu timah. ll'anara ala dtttane Raghawa ilti gauene nletna- . Indrajit sau. ora. supaya tumuli bisa ket6mu adu-ar6p karo Fawana. minangka cihna yen dheweke prauyata urahalvira (pahIarvan agung) kang banget takad (Indorresia : berhati talrah). ana sing nempang Isp. nanging ditogake hae. cliobortg rnengko. lakuning kreta prasasat ora ngambah bantala. Nagapasa dikirigake mdsthi tatas-rantas dening kasektene Hanuntan. enggal ngetap tttrangga. ore dijabr-rt.ian raseksa sing tanpa dosa iya diprajaya". kena puptrne. llangkono kandhane para rasdksa. sulr'arane ngumandhang ing tawang. endhsse clidheploh. supaya Sang Prabu priksa yen kekuwatane Nagapasa tanpa timbang. lrkiulu kahananing mungsuhe kaya rnangkono. Para raseksa iku padha mrawasa Sang N{arutasuta kanthi cara 11'arna-\varna. la-ak clorot ! llanuman lin]pasan jemparing derring Indrajit. sanq. llanuman njararr niba.Hah ! teni. ana kang nendhang. nutup prpune tekan ing dhengkule. Ketheh ala nistha-darna julig-culika. Indrajit jaja-llang mawinga-winga. Karo nguman-uman Hanuman. dipateni bae rali rttt'is. Gulune ditigos. siyunge pating crclngat dawa. Sang }leghananda prentah ngusung Hanuman menyang ngarsane Sri Raseksapati. I{anuntan tttnruli linepasan jenrparing Nagapasa (Walanda : slangenstrik = Indonesia : jerat trlai') kang g6dhene padha karo wit tal. Mak brug ! Hanuman tiba ing bantala. njepit iga-igane. Indrajit saya ngigit-igit atine. Ana sing mbithi.adyabalane tumuli padha mlayoni kanthi pangigitigiting ati.Rareng sltmurup rusaking wadyabalane.. dawane <rra k6na kirrira-kira. tibane Hanuman iku ora jalaran sirna kasektene dening ginubed ing Nagapasa. Salugune. Jemparing tumanceh. getihe diornbe.

rnbrastha rJrijatta tin Katpataru. ing rasa sijngit ngigit-igit. maksude': Raivana. ing ora pant|s manawa dituiolzake marang wanara. tzla kok ar6p Cipa-teni.Yayi Wibhisana ! Geneya sira ngeman tnarang uripe wana' ra iki ? ! wanara iku rak haldbu iinise hewan. mulane banjur matr-tr trarang kadange lvredha (Rawana) : . bangilt k"amiwelasen. sanajatt atindak cligatra salru julig-culilta". tur ki)gubdcl ing iir7t.ijatha.t luhur ing budi lan tansah m€mayu ayuning jagat.lan Par. . Ripu = mungsuh' Natha = ratu-.Sapraptane ing kadhaton. Apa iya keuan leang abudi candhala. lan banget panginane marang ingsun. Duta tanpa kanthi. satindaktanduke hewan diapura. Wctak'wanturrc Sang pi:eunjul jayeng prang' tiry{yt dirbe jAnAng ala. . Illanaua u)ong diina mdning bae.Dhuh lzalza Prabu Dasawadarn ! llrtgi tuontina karsa padulea migatosak&r Dharmasastra (kitab sttci). Sang \Yibhisana ndulu Sang Bayulanaya kegub6d ing jirdt. dtrcwek i'*prcn. rttisthi sirna kab?g.. panggalihe ora wdngis lan ora siya'kaniyaya mamng mung .. Ape maneh kang nduta ahu ihi Sung Ramadewa kang bang. Sang Mamti tumr:li mojar. hawuningana ! Punilta uttjtLdiptrn \Yanaraseta ingkang ngobralz-abrik tsntan Asoka (Asokau'ano). mangsa iya ltudtr luput ing pati' Ora hena ora dheweke hudu cliprajaya. nganti wani ngrabasa taman Udyanawana. sa- patenana !"' . Tartt : wrAhsa' rc'it' Kalpataru: wit peranganing uripe jagat)"- Mangkono ature para raseksa kang ngusung Hanuman. koli. mulane ora harsa muring marang liyan.iane"' .Wanara ilzi.Heh ratttning ras.Sinuwun. Rawana : . sabab kajabo julig-culika. ana rnungsuh tika ditogahe bae.. Sang Bayusuta diaturake marang Sang Suraripunatha (Sura = dewa. basamuka).ih. kttdu diuriPi ? !".Wanara dhustha ' candhala-julig-culika iku Mangkono ng6ndikane Sang Dasamuka. suraripunatha = Ratuning mungsuhe dela. mung siii thit. tumindah saw^nang' wenang.ksa ! Tanpa guna rrtltringira iku.. Adoh bang|t sungsate karo 732 . suwarane gandklang n$rmandhang tawang : . praptane ing kadhaton. wa' nara iltu tuis mraiaya rosiksa aheh. nyirnahake I(ilpataru. sau'ise midhanget ature para rasiiksa. digsura lan siya-kaniyaya... Duta bot'dn hengiig dipun-prajay a. (Kalpa : iannn.

tantane ngg'eclhckna prmitran. A. .Hah. Deui Sinta ofarna bali marang Sang Ramadeua. Ya amarga kitaman j6mparing iku leang njalari patine Tathaka. Dhanurdhara : lValanda : boogschutter : Jawa : satriva ahli nj€mparing pinunjut). aja ntelik ttarbeking liyan. g 0 I ah -gA hh ing j ag a t ".Il'lanawa ltorue hapengin ngalarni raltoyu-bcsrrl.to_ howe nungkul karananing atis ntarang sang Ramaclewa. pittindhone haya rnawa so/iro Himau'an.GAdhe bAbathene wong ntAntitran. atintu di sabor-sarelt lan ldmbah ntanah.. tttabuhan b€cih)". Itlidhangiit t6t6mbungane Sang Bayutanaya sing isine nggunggUng kaluwihane Sang Raghuttamo. Ai. kalis ing sombekala tansc. Pranyata luhur tindake Sang Ramadewa.ra. nanging leabeh pakartimu ora I 133 . k[. mulane 1.i.. polatane nj6nggur6ng m6m6deni. netrane mrababak abang. sabab wadyabalamu kang dipoteni ileu padha awatak ala.ia gompang nzuring.. ldpasing bucline nyrantbahi bart'ana. howe kang tansah nguja angltara-murlta. ngolanti seneng lan tunffam-ayi)tn. Sanajan akeh gegddhuging wadya_ balamu sing sirna dening sang Ramadewa. mdsttti di_ tampa hanthi rdnaning panggalih.. Rawana saya muntab panggalihe. mOnitrana dra. Panjindngane kagungan j\mparing kang papindhane laaya Kalamrityu (Walanda : de god des Doods : Jawa : deuaning pati). (Katta = napslt esn1o.rzrip ihtt ttTotlawa nggedheltalte kama aran nistha.nclra pepintlhune kqyo so. ora bakal l€nggana nlanawa lzoajalt n'tontitran. Irlanawa haro Sang Roghawa lan l{apinclro Sugritua.tha. ora hono ora howe mOsthi tansah kasinungan dharma.. . bangsat-kZparat monyet digsura ting_ gal tata ! Kowe ngahu dadi duta. (Dharma = panggawe luhur. Yojanabahu (Drighabahu). artha. Alg. nOdya mrajaya marang Sang Ramadewa. kama.Sang Raghuttama iku dhanurdhara tanpa tandhing ing jagat. I\{arica lan Wiradha. : rajobrana. Kang ltasusra ing 7'cgaf Sang Laksmana.en ltowe mentitran karo priyagung loro iltu mestlti tansal. pangandikane : .. yen nengi)nalte ivtha aran ntaclt. nuruti diirehging ati . KaraDusana. antarga panjinOngane mbrastha rasikss candhala angkara-murka kang d ad i l-e 6 thb lzi n g b u m i. aja njalari kowe tlarbe rasa sdngit ngigit-igit marang panjOn'dngane.h ltarahayon. luhur ing budi lan sudira ing rana.lan ngumbar hAhar|pan". G6dhening /ras6'h_ tene Sang Roghuu'a lan Song Kap. dhuwit).a. rayine Sang Raghuptttra. clene .

leaya hiclartg sttl?Tltrup ttTocor^t. sawijining rekadaya supaya kang dakgoleki bi' L34 .io.gunggungn'tlt ntlt tlg oclh| tlhasor lta bar g e tlt o/. battgsat-lteporat ! Ge' dhe banget closane si Rarna salta panggauene liartg sirturttttg clening watalte siya-haniy'ayQ.r'c si 51'aksa hn rqsAltsa pirang-pirartg. hla holt 1'a clipateni. Raseltsa si Yojanabaltu (Drgabahu). anrurgtt aku ngobrak-abrik tarnan Asokawana lan rnroj.Laksntona. angger w|nfi murtgstth. hajaba ringtzih. Kajaba saka iktt. .-lrl ft n r'. Si Nlarica. nyirnahakg kalpataru /an parijatlta. lYruhanamu ! Altu iki duta kang tinanggdnah ngupaya lan niimoni DewiSita. Hanuman kang olehe ngad€g aj6'g mbr6gagah kanthi polatan panggah'ora owah.ani nolih buri.. sany.tyo raslksa.. si Ranw bisane nibmporing Snng Bali (Sttbali) nganti kdna ihtt rah omarga nglimpe..Si \Yiradha rasbhsa hang lumaltu saratlo epeh-epehing ta' ngane tuntapah ing l6nzah. Apa nrurtgliotto iltrt tirtdakirrg cluta ? Ruhtf pituttlang duta 6ndi kong hotunrt !". lan dlatttaltaning siliile tunlopah ing wit-ruitan. apaclerte rrlro. Sanyatane para roseleso hartg cliprajata dertittg si Roilc iltu kang akeh-aleeh ras?ksa jirih-ringkih ingah'ingih rvxli g€tih. hla ralt jemparinge si Ranu ora bisa natoni dhadhane tbrus-tembtts ing rualikate. iltu poncen tealebu pahlaruan. halalte ltaro si Rorna anlorga soho cilihing atine. ntrajaya rnal:l-Lluk hang tanpa daYa".re Sang Dasawadana. Apa ora asoring asor ? ! Saparipurnaning ngindika.. holis ing rasa u'elss. Saupartm sabtio. ora u. rtctrtgirtg pattg' ? Rama nttntala mraiaya. omarga si \Yiradha clikroyole dening si Rartta .atane pancen ora sahti. o ra alandh dsq n hanyatan. Pancen utis clacli tcatok-lage1'arte si l'larica. iltu asipat u'aclon. Olehe osor ing yuda lan nganti tunteka ing pati. Alie)riparing mungsuh $orano nglimpe. V'o. Si Tathaka. hla koh si kaya tindake duta. Dheweke ora bakal ka' soran soltpanw pdrang-tandhing lumau:an si Ronta. sing pantese kudtt diu'elasi. ge'nti mojar : .Kowe nggunggutlg ltaluu'iltorte si Ronta. Song Bali. padha bae karo t?7raLL:asa mung suh hang mbineri logi nendro. enggal-enggol lttrrtat'tr nggenclring sipat-huping. dhewelze ihu cacad jasntoni pincang. Korue ngrusalt tartnningstut Udyauarvana. . Ngobrah'abrik tamanmu ilzu cataning duta kang haya aku.Kowe ngarani pakartiku ora lzaya pakartine cluta. raselisi tur tanpa teantlti. hla Laong nalilto samana Song Bali lagi perang-tantlhing ltrnmruan aclhine.

kajaba amustaka 10.". Kand. kanthi aprajanii nddya nungkul lan ngestoleahe sadhatuuhe.atangan akeh kaya yuyu" iku ora liya ya Sang Dasamuka.ng tlina ntb\nAri Sang Bali /ogi masandhya m€' cipta ntunAmbah marttng Jaruata.rka) : Sawiiini. mulane ap6parab \I'INGSAttdafiU. clur'ndahan ona rnahltluh 16ngake tbka. (ll'lasandhya: ll/a-lsnda:lret gebed in de morgenschemering opzeggen : Inclonesia : mengucaphan seinbahyang fajar).. coba rungohna !" (Caritane Ilanuman ing ngisor iki salugune ny6rnoni (Indonesia : rnenvindir) marang Sang Dasarrr'. nanging surasane p6dhes bangdt. slnditea /" N'Iangkono ature para rasiiksa karo padha ngad6g. derui Sita anggAp?n leaya dewamu.Se^ndika. Kowe clokcritani.isambat nyuwun urip.. nagara Ldngha mdsthi lAbur-tumpur. Sang Ramadewq luhurna.deiine Sang Bali.lllau koue mratelakahe. supaya bisa leasittungan Ltmur darua lan widada dadi Ratu ana ing lingtza. Sapa sing durung tau ngrungu bab ihu ?!" (Kang dikar6pake . bahttne rong puluh). klikaning wit lan barang-barang tipis liya-liyane InA 135 . ABAHU 20. ngrttbeda nnrang hang lagi nianungliu puia.. bang|t anggonku asung pamrayoga t?'tarang koue.. yen Sang Bali ihu sanyatane ora saleti. howe sawidyabalamu lzabeh mAsthi sirna-g?mpang tumpes'tapis tanpa sisa". t6mbungan alus lan olehe ngucapake kanthi alon. llanowa horue nganti pasulayan lt'aro Sang Ramadeu'a.si Syalisa lan ras?hsa liya-liyane. Alttt nfajal'c . amarga manawa pinuju tirvikrama.u. banjur padha mblObdd buntute Hanuman sarana alang-alang garing. enggal talenana lan qrut-erutdn sing leOncing. aia nganti pautlayan karo Sang Ramaclewa. Illakhlul: ihtt atangan akeh lraya yu)ru. Awit saka il?. t6g6se . . Ittahitluk candhala lzang nAdya ngrubeda ileu dicek?l. aturna bali tnarang Sang Ragl-ttrltutra.Heh para rasOhsa ! Supaya aia nginti kAbanjur saya ngandhar-andhar angbndhukur gunAme monyet ilzi. cli sabar-sat'eh l6ntbahmanah tindalt-tandulltzu. Awit saka iku Sang Rawana tumuli dhawuh : .hane Sang Anilatmaja iku sanajan binungkus ing t6. satAmah dhewetze jOrit-j€rit ai.sa lebtintu. clihempit ing canglelaltan. baniur buntute obongOn"' . atnargo kabeh iltu padlrc nggapgglt altu sairone aleu lagi mbudidaya ngupaya dununge l)ewi Sit'. nganti agawe njar6m panggalihe Sang Rawana. nyOntbaha nnrang panj)nlehgane.

Kadhaton sapandhapane uga kobar. Sawise mangkor-ro. Ing kabetr keblat prasasat k6b6kan g6ni muiadmulad pindha tin6mpuh ing l{alamr6tyu (Walanda : de god des Doods = Indonesia : dewa I\{aui). Sasirnane Nagapasa. Suyasa-suyasa kancana kang saka-sakane pinatik manik-nawa-r6tna padha brastha. g6nine murub makantar-kantar pindha Kalagni (Walanda : het vuur van een Doodsgod = Indonesia : api dewa Maut). tanpa darbe rasa rv6las padha nyum6d buntute Hanuman. BAl. suwarane gurruubug ngg6girisi. Sumurup kahanan mangkono iku para ras6ksa-ras6ksi bang6t giris-mirising atine. Tanpa rasa was-sum6lang. Soroting g6ni p6pindhane kaya ilate Kalamr'dtyu.nan banjur-4isiram taila (\\'alanda : sesamolie = Indonesia : minyak bijan). Sang Pawanaputra banjur nglayang-nglayang ing g6gana karo wola-wali nibakake g6ni. g6nine murubmulad prasasat sundhul ing wiyat. buntute Hanu.kang gan. Sang Bayutarurya ndulu mangisor. sat6mah Nagapasa kang nggub6d salirane tatas-rantas dadi satus.pang mumbe. kobar b6bar6ngan. Para apsari padha wa136 . Jalaran kGtiyup ing sindhung-rirvut bayu-bajra. Sang Bayuputra tumuli m6sat-mumbul ing g6gana. dumunung ana ing sadhuwure Antahpura (Walanda : vrouwenvertrek = Jawa : kaputren) kang tanpa timbang endah-penine. Bar6ng pambl6b6de wis rampung. para ras6ksi pating jlOrit karo mlayu rrrrana-mrene as6sambat. Sang Anilatmaja tumuli tiwi krama. sanalika banjur ana angin g6dhe sumiyut bang6t bant6re. sumurup para rasGksa padha bingung pating bilulung. saya mulad-mulad umbe. kukuse kang mulEk-kumdlun pdpindhane rambuting sirahe Kalarnr6tyu kang ngombak banyu. akeh kang padha k6puyuh-puyuh. Abure Hanuman katon kaya bumi kobar nglayang ing akasa. buntute llanuman kaya ingububan. b6l ! Buntute Hannman disumOd nganti pirang-pirang panggonan. b6l. Sawise kaputren kobar. nganti kabeh suyasa ing kukuban kadhaton LGngka padha k6tiban clahana. ora ana kang kliwatan. padha pating. para ras6ksa kang ny6t<Gt suluh banjur maju b6bar6ngan. Puri Tripura katon murub pindha binasmi dening Bathara Iswara (Bathara Siwah). ditaleni sings6t sarana barang s6mb6t 196gombalan). Bar6ng buntute wis murub. NIak j6ngg6l6g ! sanalika gEclhening awake pindha gunung l\ileru.yl6rit rame. njalari mul6k kum6luning l6bu.

Anggada-NilaJambawan padha m6thukake tttmurune Sang Anilatmaja saka g6gana karo ngudarasa : . arvake dadi sagunung anakan g6dheng. paclha gondhelan tapihing cethine karo as6sambat.. Sang Bayuputra banjur napak jttmant&ra. abure Sang Anilatmaja wis t6kan ing papan-padunungane kanca-kancane kang padha ng6nteni ana ing pasisir. pamitan.{AHBNDRA. tlangkono kandhar-re Hanuman. i\{angkonc kaltanane kutha-krajan Ltngka kang kobar dening dahana Sawise nggawe kobare kulha-krajan L6ngka. Anggada-NilaJambawan tansah padha ndomblong. sawise niyup ing bantala.yang-wuyungan apoyang'paying sumurup ing ng6'ndi-6ndi ana g6ni. banyune asat ngg6reng kaislrp dening panasing g6ni. Saoncate saka ngarsane Dewi Sita. lan t6ianriuran ing sakub6ngd tlaga pacll-ra garing makingking. banyttne katon b6ning nyarong akinclong-kinclong kaya kaca. njalari anane angin g6dhe. . Sajrone ngrungokake caritane Sang Pawanasuta. Lagi sak6dhep netra. abure mangalor. Sang Parvanasuta nyaritakake kabeh kang dialami sajrone ana ing L6ngka. Saka bant6ring abure. agawe giris-mirise iwak-iwak lan para naga. sindhung-riwut sumiyut agawe kagete para dewa kang nalika samana lagi cangkrama ana ing antariksa.Dheu'eke mOsthi oleh gaue". KANDHAG TNG VIIUKIR I\. Hanuman sorvan Dewi Sita maneh. PonjAnAngane isih sug)ng". KaSeh tlaga ing kukuhan kaclhaton L6ngka bambinge padha pinatik candrakanta. Ana ing akasa Sang Bayttputra tiwikrama. samodra kocak mangombak-ombak pinclha kin6bur. nanging saiki bamhinge padha jugrug. Kanthi wola-wali nuduhake j6mparing kang tumanc6p ana ing pupune. rikating abttre padha karo kBclaping cipta. para apsari akeh kang sayah-lungkrah alake. RA\{A NGIRID WADYAIiALA NIENYANG LBNGKA. Amarga saka suwene mlayu mrana-mrene.Aku kOtOnrrr Dewi Sita cna ing L?nglta. 137 . n6dya bali m6nyang I\{alyawan' 86. kagarva saka bang6ting gumun-ngungune..

mangulon lan kang nnngetan. (Cudanrani = Walanda : kruinjuweel = lndonesia : permata ubun' ubun. ny6mbah.-. Kanthi gambiraning ati amarga dinuta bisa mrantasi. Sang Narendraputra llatna pdpindhane kaya priksa iiwaning ltOkasih. ing sadalan<lalan padha r6rasan mangkene : . Illung kari duta kang lumaku mangidul.Wis ayo nd. Nalika prikm cundhamanik ag6m6 Sang }4aithili.Yayi Lahsmana lan Su' griwa ! Kapriye bahal kawusanane prakara iki ?! Dutaningsun kang lurnaku mnngalor. Mangkono pangal6mbanane Sang F:ghuttama. Sang Ramadewa lagi imbal wacaha karo Laksmana lan Kapindra Sugrirva.ang budhal. (Cin' 138 .. . ".Auilatmaja duta pinunjul. padha gumrudug milu lunldbu pasanggrahan.. Pangandikane Sang Ramadewa : . ny6dhak marang Sang Ramabhadra.llfendah suka-r|naning panggalihe Song raiaputro Ramadewa.ITAI\'IANI kang bisa nganakake sawamaning p6penginane wong kang darbe panyuwun". sirna sungkawane. Lakune g& gancangan kaya dibalangake. para wadyabala wanara kang nalika samana lagi pating p6tnangkrong ana ing wit-witan.. banjur ngaturake cudamani lan nawala saka Sang Maithili.. yen nt|ngko diaturi prihsa.gekbaniurhaPriYe . Hanuman sakanca' ne kang duntng mulih.. ora oleh garue. Kocap kang pinarak ana ing pasanggrahan l''Ialyawan. Durung nganti rampung ng6ndikane Sang rajaputra Raghawa. p6pindhane kaya CII. manolL'a Deui Sita nyata ana ing LAngka".. kapengin ngrungokake ature Hanuman marang Sang Ramadewa. bah mAnyang It'4alyawan ! M6sthi' ne'ahu sahanca iki diar|p-arip bangit dening Sang raiaputm Ra' mad)wa". permata rnahkota = Jawa : cundhamanik). Hanuman maju. k6saru sowane Hanuman dumrojog tanpa larapanSumurup Hanuman t6ka lan manjing ing pasanggrahan. sana' lika lipur panggalihe. Mangkono kandhane Sang Bayuputra ing sarampunging caritane. Hanuman sakancane tumuli padha budhal ninggal pasisir. X'lanawa Hanuman saksncane uga ora oleh gawe. ]'arku si Satabali. Susena /an Winata padha mulih ngl?nthung.

aruula hados nggambarak|n raosing panggalih paduba.ulo honjuk ing pado paCuha Prabu. Il[anawi ltawula ningali singsim (ngoko : ali-ali. ngimungakOn dhating paduka.. Wondene singsim utawi kalpika pOparing padulto. Rumiyin (biyen). tanpa guna tumrap Txaytula.Adhuh. sahu cundhamanik punika rrLinangka l€lintunipun badan kawula marale saha mangastuti poda padilta. Nantung paduha ingkang kawula hawulani. sadaya oncenoncen slkar ingkang arum ngambar-ambar. mangkene unine . Itfanjing ing latu murub mangaladalad utaui sorono njAgur ing santodra ingkang minangha margini' pun pOcating jiwa hau. saha pawartos paduka inggih botOn wont1n. hathah sangAt sAhar inghong nAdhAng m|krok mbabar ganda amrik ntinging.u mhukak layang kang saka Sang Maithili. . in liefde gloed ontstoken = Indonesia : kusut pikiran.ula. mabuk asmara). diwaos sinuksmeng wardaya.Sada-r'o kasAnOngan lan Lzanihmatan ingkang dult runtiyin sampun kauula raosakOn. bot|n wontin pr|lunipun leauula l|stantun g6nng. amargi sampun lami boftn su' m|rOp paduha". Ciptaning manah kauula bot€n wontdn sanes. xnaliha kat6tangi s6dhih-kingkining manah kawula dening raos on6ng nawung brangta. leajau'i namung tansoh hapengin p7iah. .SOmboh kart. Sri Narpati Ramadewa ! Wont)na kapar6ng paduha karsa mriltsani tangis kawula. Sang rajaputra Raghawa banjr. Kadospundi sag4d lzawula gadhah nta' nah tOguh-xntosa saho gambira. nangangg|p l. suglng paduha botdn kapirOng.tamani = Walanda : edelgesteente dat alles geeft wat men wenscht = Indonesia : permata yang'dapat mengadakan segala keinginan orang). sapunika bot\n wontin inghang pinanggih malih. Ing tantan papan lzawula dipun-tawan. Pm) p|paring paduha punika. . ngantos dumuginipun manjanma ingkang kaping sapta. Brangta = branta = \\ialanda : verward. ntanawi tansah nawung sungkau:a tonpa **anasa ?". Sawise ngiling-ilingi cundhamanik sawatara suwene. BotOn wont|n sones pOl\nging cipta hawula. Illugi wcnt€na kapar)nging panggalih paduka /rarso nupihsa (maos) s\rat kawula punilta. L'njukan maneka warni ingttang edi-mirasa... nanging puniho boftn sagOd dados usada panglipuring onOng kawula. ittghang ungefipun ntinanglte ciltnc on6nging manah kawula. krama : sdsupe. Sau'arnining pApiringan ingltang ngr\sApak|n. bot6n won' 139 . saha s|tya'bateti kawula dhat)ng padulza.

ialaran padul. sampun ngantos paduka tansah nglihsanani panyuu'ttn hawula.cl au ok lih sanzi ngalanti sulru-r|na ingkang tanpa upattti ag|ngipttn. sajrone maca 740 . .Sfrrrrruun. supaclos enggal k0gayuh ancas paduka". h att' u a k €k a. t?rnbe..ng pactuha liursa ttuttuntin rqu.a rttituruti patl\'uwLtn ltawula (natiba haruula nyuwLtn cliltun-c1pAngolt|n ltidang h€n' cana). Nomung ntanah slclhih-htngltin dening kanclltuhan brangta pasugatan ha' u. hatuintbulmn raos susah irtglzong nondhls ing tOl?nging manah. tt'tugi rL'ont?na napai.tth ihg L7ngko. hlanaui lruwula ing t|ntbe kapanggih malih kaliyan paduka.t ngatttos podulto tidha' tirlha anclon yttda ltunttrttg clhatdng L0nglt. . Amarga saka bang6te kasok t6sna lan on6nge marang Sang Dewi. supaclos sagdd atci-tnurni panggalifi paduka. . rn\ngsah.lllanawi paduka ngrau:ul'ri ltaLuula.un sett'tt J llanarci ltart'ulo hapar1ng ngoturi pantral'ogi dhat|ng padil:a. tlutL. Satttpt . ngestokok?n saday a d hawuh p aduka". Kau'ula punika namung abdi.ontin ing towananilttt. boclltt' priltsa pLtttapa padilea ? Pongalartrun ltauula inghuttg sahlangkrotg ltau:los-arsa tt. llakat?n puniha u'olti1run karuula pisati ltalil'att poduha. podulza sohlangkung bbda... ltolis ing panclant.Pangai6ng-ai6ng saha panyuu'rtn ha'rulo.a. PtttOking nwnah miwah luh inghang sampltrt suntintpan ing ntorong ninanglto cil"rnaning onqng lruwula.t6n ingkang sag\d kbbAt ing gulu hau'ttls". satttpLttl ngantos paduka ngl?lontur sttngltarua. botdn uontin sanesiptnt nrulih ingkartg ntinanglto pahurnrutan lrangge nfiagekok?n ratult pacluha.ula clhat?ng paduha. p ( lt d tt ). Mangkono surasaning layange Dewi Sita. N a I ih a ntA n t as LLt inluto h a cl i1t tr n'.Sau. p adu ka sa tl1p tt tl rtt tu t t 1t u n i ". Kautttla sanlpun ntangr/tos p€l0ngins panggalih ltoclulta.l nntlya. ttlltntpttttg kawula tahsih gdsang. Dhat|ng katnasastra (Wolanda : leerboeh cler liefde = Inclonesia : buktt pelajaran percirttaart : Jott'o : loyang I . badhe tansah nOt|pi kuwaiibanipun abdi. tortpo girla".' o sn'tarogo t t1o ). Rquana puniko saklattgkung artgkara' nturlea..arnining ltasAn\ngan saha haniltmatan bot|n kirartg. inghang l:qu'ulo bot?n nru' ngr|tos ltadospttndi badhe lncladosanipun ing. -\4/6/onftri' strngltawa punilta bot|n wont|n poedahipun. aLuit saleing liadule tr€sna paciuka dhat|ng hawula.DhatOng caranipttn apOltasihan (lnclonesia : bercurnbtt-ctgrtbuan).

Langite padhang suntilale tanpa mega. kae saniatane Song llyang Anangga. atine manungsa kang lagi pisalr karo k6kasih iya banjur milu p0t6ng. Srdngenge wis surup. maksude: asmara). Sang Raghawa sare ak6kadhar ana ing sikile gttnung Mahen' dra alemek godhorrg garing. Angga = awak. apa hae kang hoton sumunar ana ing gdgana ?! Panduganingsun.. Sang Raghawa kttwur panggalihe. tinur-rggon Laksmana. amarga ora ana barang l'. arti sebenarnya : tidak berbadan). (A = ora. yen sumambung t6mbung apurwa aksara swara malih : an. Namung paduka ingkang dipun-ajdng-aj|ng dening jagat sag\d mbrastha sadayo 147 . nanging panjOn€nganingsun wola-uqli friksa kilat cumlorot kaya jintporinge Sang Hyang Anangga". awart ginanti w6ngi. dudu. tanpa wujud. Kang ginalih ora liya mung Sang l\{aithili. tansah s6dhih-kingkin dening rlawttng asmara. Nalika maspadakake r6mlrulan. m?sthi kontaha lzdtaman sanjatane Sang Hyang Anangga. Illanungsa leang logi ngalami sddhih-bingkin amarga pisah haro h|hasih. (Anangga = Walanda : liefde. eigenlijk : lichaamloos = Indonesia : cinta-asmara. Ing ng6ncli-6ndi katon p0t6ng.Yayi Lalesmana ! )lara waspadahna. kagawa saha akehe k6mbang kang nddhGng m6kal mbabar sari. malah saya katon r-rgalela..irotanta Raghuputra. p)pundhen leawula ! Iltugi paduka sampun ngontos k|hjing ngl)lantur panggalih ondng. ing wayah bOrrgi on6nging panggalihe Sang Raghawa marang Sang I\laithili saya ngranuhi. Ing ng6ndi-6ndi katon asri. R6mbulan ndhadhari. Nanging rrganti lingsir w6ngi panj6n6ngane ora bisa sare. katon sumunar endah ana ir"rg Udayadri (ardi Uclaya) kawistara kaya kapengin sttmttrup sipating asli Sang Raghawa kang bang6t nggatekake marang karaharjaning jagat.Dhuh Sang u. tanpa. Anangga = tanpa awak. linali-lali datan bisa lali. W6ngi iku.makhluk kang nGdh6ng on6ng amarga pisah karo k6kasih. mulane banjur ng6ndika marang Sang ari mangkene : . rasanitrg panggalihe kaya wong kinunjara. Ngnrngu ng6ndikane kadange wr6dha mangkono iku. mandamaruta rinasa kaya g6nine Sang Hyang Anangga kang njalari kobaring ati.ang katon sing bisa asung pangliptu. Luarnane endah. Laksmana kang bang6t l6pas ing budi tumuli matur asung panglipur': . Paduha puniha minangha pangayomoning jagat. lYujude ha-ta panah. p6pindhane kaya rvanita kang wis ngadi raga nOclya m6thukake t6kane priya kang dikawulani. Awit saka iku.

m6nyang pasisir. p6pindhane tlaga iku kaya asung pisungsung tunjung marang panjdn0ngane. Sang Rama . banjur mencok ngrubung k6mbang tunjung ngalap sarine. p6pindhane kaya para wanudya kang wis ngadi busana ngr6ngga salira. Ndulu kahanan mangkono iku. Sapraptane ing pasisir. Ktmbang-kdmbang ing ardi Mahendra katon pating plolok nddhGng m6krok mbabar ganda. para wanara bang6t suka amarwata suta sumurup aluning samodra sagunung-g'. n6dya m6thuk lan asung pasugatan rnarang Sang Raghawa. kahanane wukir Mahendra prasasat ora beda karo Kaindran.Laksmana sarta sagung wadyabala tvilnara ngaso sawatara suwene ana ing lambung gunung Ivlahendra iring kidul. Iakune wadyabala wanara t6kan ing gunung X{ahendra. suwarane gumuruh rame kaya mbagekake marang ra- 142 . Ana ing lambung gunung Mahendra Sang Raghuttama priksa tlaga keb6kan tunjung. Saka dhuwure gunung iku. mangisore t6kan ing dhasaring bumi. Amarga nguwatirake jagat (dharatan) k6bl6bdk banyune samodra. gunung llahendra ngaddg mbrdgagah ana ing sac6dhake pasisir.rnung anakan g6dhene padha nySmpyok dharatan. nganti 6pang-6pange padha . Pata wanara padha nlawarrg mangidul maspadakake pura Ldngka. Ad6ge gunung N{ahendra. Akeh kombang mibdrak6kit6r. agawe s6n6nging atilrt' para wanara. puncake prasasat sundhul arviyat. bang6t asri anglam-lami. Amarga saka akehe wit kalpawr6ksa (kalpataru). sat6mah banyu samodra ora bisa munggah. Saka ing lambung gunung Mahendra Sang Ramadewa sawadyabalane tumurun mangidul.nunggah gunung dhuwur mudhun jurang-c&ung. dumunung ana ing sat6pining samodra ngungkang banyu. Gunung Xlahendra iku kahanane asri kaya ardi N{eru. s6sotya maneka warna. kadhatone Rawana. kabeh mb6n6ri lagi mbiy6t wohe. rantiyungtum6lung kangsrah ing l6mah. nasak g6gnimtrulan nrajang wadlias-parang. kat6tangi on6nge Sang Raghut' tama marang Sang Maithili. sajak kaya rumEksa samodra.Lakune wadyabala wanara rikat kaya dibalangake. Sawise wola-wali r. manuk oceh-ocehan lan manuk jiwa-jiwa (Indonesia : burung dewata). Wit-witan ing gunung Alahendra maneka warna. pura L6ngka. Saka kcnc. dituduhi dening Hanuman. katon lamat-larnat.

Samodra iku ing s6mu kaya asung p6peling marang para manungsa . Nanging tumrap L43 . ana sing dadi padunungane ula naga kang g6dhene kagilagila. Samodra iku kajaba akeh bang6t iwake g6dhe-crlik marieka warna. Kajaba gunung l\Iahendra kang wis kas6but ing dhuwur. die in de maneschijn glanst en smelt = Indonesia : permata dalam dongeng (hanya khayal. padha dhuwure. ing pasisire samodra ana gunung loro jejef padha gddhene. Ing sajrone samodra tin6mu ana gunung kang guwa-guwane di6nggoni baya lan ula. Waraha (celeng) kang muncule ing w6ktu kiyamat. Umpluk-urnpluking banyu samodra putih m6mplak warnane. mahanani rasa Manda-maruta (Indonesia : angin sepoi-sepoi basa) sumilir s6g6r-any6s ny6n6ngake. Gunung loro iku p6pindhane susune pr6thiwi. minangka tandhaning pakurmatan marang panj6nArgane olehe n6dya nyirnakake l6l6th6king bumi g6lah-g6lahing jagat. Aluning samodra iku ana kang cilik prasasat mung sal6ng6n g6dhene. isi s6sotya-manik-nawa r6tna lan candrakanta. iku p6pindhane k6mbang kang dipisungsungake dening alun marang Sang Ramadewa. yaiku kang sok diarani Nagabumi.aja tansah nggr8sahng6sah samangsa lagi nandhang susah. lan aja awatak ngenak-enak manawa lagi ngalami urip kapenak". ngalami bungah-susah tansah gilir-gumanti. Suraloka (kahyangan) kalah endah karo samodra. iku p6pindhane k6mb6n (tutup susu) kang mlorod. kalah sakti karo Nagabumi. Alun kang wola-wali ndmpuh (ny6mpyok). padha bund6ring wujude. Sawdneh gunung ing sajroning samodra. Iku p6pindhane uriping manungsa kang ora aj6g kahanane. lan ana sing g6dhe nganti sagunung anakan dhuwure. sawarnaning s6sotya-manik-nawa-r6tna lan candrakanta minangka 16r6nggane. p6pindhane kaya ngambung gunung kang ingupamakake susune pr6thiwi iku.wuhe Sang Raghuttama. Ya Nagabumi iku kang minangka pangayomane Pr6thiwi. Samodra k6na dipOpindhakake gunung Himawan (apuncak akeh). Makhluk (kewan) warna loro iku pGpindhane kaya rum6ksa r6r6ngganing samodra kang awujud sGsotyamanik-nawa-r6tna lan candrakanta.. rnustahil adanya) yang berkilau dan melcleh dibawah sinar bulan). Ing antarane gunung loro iku kanggo dalan ilining banyu. alon. alune hang g6dhe-g6ahe p6pindhaning puncak-puncake. (Candrakanta = Walanda : fabelachtige steen.

^^i" (N6mbang = Kawi : nabuh)' 1. praja L6ngka. learsaa kat'. hapril'e unine &' iki."u". ttuton bingar pasuryane' paduhallaruti puni' lruluuningana ! tvl|ngsah matttr mangkene : . Tttlungarta irtgsttn.1rrf i l-ol:smana' nlrenea ! Tulisane tttlisatt kang h|busdlt ilang.*rt" ns rgubuii lat'u ntatua punika. nttb:" wont\n s€ratanipt.44 iarioins . Sawise Laksmana tutnuli maju ny6dhaki Sang Raghawa' banjur matur : "Kahang' nrriksani narvala sak6plasan."u. Sawise kabeh ianeo* minangka sasmita budhaling wadyabala. ing padoning netra' siyang-'Jaltt tansah nTuwun' Jalaran bot|n makat|na' k€ltu' harsa rlltal"tar.a. layang ihi ana kang .ocluita. dalasan wananipun pi' ntbasttti singa iAii . Sang Raghuputra tanggap ing sasmita' nim' rang Kapindra Sugriwa...mili' tarkaIayang.rel . Laksmana sattlpltn pamas Ragltou. t'6nglia p€pindhani' lta ltenging dipun-t'. Ature Laksmana agawe lfuaning panggalihe Sang Ramade' Sang. Sang Kapindra yuda ngta' bali kabeh wanara didharvuh: tata-tata' siyaga andon wanara kumpul' Sang Baywat' . iot"it" pu"jO"a"gu.Rof i paclulto Sang ltttstunaning n-amttng paclulta ingkang tansah gumantung lrtnniirrri's ninAn kttng. saliranip-ttn lzurtt-ahirtg' Sanaja^n n6tya bot€n suda. a:lu Sri Janahatntaja sa."ta"-ul1 ing r'*'as1la. prajapaduha dipun'tawan singa' Kdkasih pi..i..o.n tutt'ttlt irrg haltang trtbolt ttgatttri p.. \vaspane Sang Raghawa tansah marall'a!'an akeh tulisane kang ilang' kdbus6k dl-rang tiba ing fuyu.'dusti. . hawttninp'ana ! Isirtipun s|rat lttrttilta ingltan^g icsl k|bu' clul:a waos snc/c1.b ntulacl'ntulacl san ".Inghang ntinagka panutuping s|rat LGng' tutttttntp. *i"u" pandhOtittaning won' iontin ing LOngka' p€piiclnattipun latu mawa m6ngangah1' bayu' sindhung-rirvut clene padtika hengin'g clipun-ttpatnekak|n sat€ntalt lattt ntawa la' .jt. " X{angkono ng6ndikane Sang R'aghawa karo ngiling-ilingi nawala..r'paniniot'6" singa... Pangui€ng' LLtltnging wadana sah'a nrunising ngirid ajtngipun Sang llloioint'i. *ugi paclttha harsaa tumunt|n praia [6ngka" ' wodyabata u)anam ngrabasa nolih ma' Sarampunging ature Hanur^ran.t punika' s)k wastrta padnln.

ing dina iku (Dasa. ruoni ing luPut u'6di ing b|n?r' NalikaSananaSangNindyamantriPrahasthakangkasusra lan surasakti mandraguna. bot6n awit saking . arnb6k g6dhag-g6- ifrig aaigo"g-gunGndhung..r**gun" padha iraton s6mbada gagah-prakosa' w6ruh gat -un?guh kang prayoga ditrapake.Cacade.tehize golongane lh3we.marang gustine' Wadyabala -nanastha iku ag6golongan. Para ras6ksa iku padha s6tya-bakti padha seba kangiap pungu*ulane marang gustine. gapurane kang ngedab-edabi p6pindhaning 145 .isihesukwisnraewu-ewuras6k. didherekake para wadyabala kang ing ung.. \yingsatibahu). lunlguh maUu"fun ana ing bangsal pasewak-an LGngka (ing p"afr"iLgrrl sin6but : Ngal6ngka). ." r6naning panggalihe ratune. ora worsuh. sa kang R'\N4A NAIvIPA PASLTV/ITANE WIBHISANA' I\{ar6ngidinaAnggaraKasih. para ras6ksa iku s6nGng agawe r6tuning jagat.g miko. dhomas (800) cai*an"ir. dh6m6n atindak rusuh-sling- kuh." pa6tr iahfu gQ6dhuge (Indonesia : pemukanya)' gunggung-kumpule kabehanamayuta.A'ture Laksmana njalari l6r6ming panggalihe Seng sat6mah panj6n6ngane banjur bisa sare' 8?..ronih tir hawula' 1 Raghawa' .mulanelakuningbarisendlidirkaya ilining banjir. para rasaksa iku racake padha wasis ulah galaring baris. kalis ing rasa w6las-asih. *.yuta. putus ing babagan undhang-undhang panangpaprentahan.". ialaran sinurung dening pin' sih-tr1sna dhatdng kadang wr."w\itroriig atur hiwula punilea.ataiyan ing L6ngka luwih dening j6mbar agilargilar. ya Sang Rawana il"f. awatak mutatuli siya-kaniyaya.yep ta psnga' ingleang adamOl r€tuning bawana' Bot|n mungguh yonmning iagat ngantoi ngtOtantur sungkawa dening kandhuhan . pindha samoclra.i. t6ral6ladiLannggawesdn6ngekangdikawulani'mulaneoranguciwarriolehepadhanindakakektrwajibaneabdikinasih.a"a. Dasagriwa' ^Dasawaktra' Lungguhe para ras6ksa iku miturut popangkatane. .dha. parandene ras6ksa kang t6ka lan manisih tansah ndlidir bae. Iagi budhal saka dal6m Kapatihan m6nyang sawangiif"n (paservakan).""gt". digsura wuta ing"r"Uiritq tapi laku utama. pinDasa'rvadan".- Du*tyu' Dasasirsa.

para derrrd padha ndhdlik ora wani mobah-mosik. annrga saka bangiting girismirise. banyu panguripan). iku pisungsunge pahlawan sakti kang l6bda marang Hastisiksa (Walanda : olifantenkennis = Indonesia : pengetahuan tentang gajah). (Parijatha = arane wit kang godhonge. para pahlawan iku padha nggawa pisungsung wowohan maneka uiama sing rasane bang6t nikmat-mirasa prasasat amr6ta. Apa kang tin6mu ana ing tamane Bathara Indra. b6basan nganti ngu ndhu ng-undh ung kaya gunung. yaiku awujud singa. Ana uga pahlawan sing asung pisungsyrg parijatha asal saka Suralaya kang wrrjude bang3t endah ngr6s6pake. kGmbange lari wohe awujud barang-barang kang sarwa endah). asung pisungsung jaran sing bant6ring playune pindha cloroting j6mparing. tempai Para prajurit kang n6dya manangkil padha asung pisungsung man6ka warna marang ratune (Sang Rarvana). macan lan bruwang pirang-pirang diindhit saka sapuluh (sabdn ngindhit sapisan kehe 10) tanpa krangkeng. karange. dadi panggawane pisungsung kewan galak wama tOlu iku mung kaya carane nggawa bulus bae. Sawise sawarnane pisungsung disamdktakake kanthi tumata ana ing sajaban gapura. (A = ora. Ana pahlawan kang sugih pangalaman ing babagan jaran. Sajrone phra paitlarvan rasOksa iku padha njupuki isen-isening Suralaya. Ana pahlalvan salvatara kang sadurunge mangkat m6nyang panangkilan. pinrawasa.ludhune saka suwilgfl. l. kang elok alangka anane lan aneh-nyleneh wujude ora karulvan kehe. kang lagi padha leren ana ing sajaban watangan (panangkilan) kadi mbludaging banjire kqli kang ora bisa mili. ditata ana ing sajaban gapura. Para kawula ras6ksa kang n6dya seba. Amr6ta = banyu kang njalari kalis ing pati. ng6pung lan ngrabasa Kaindran. luwih dhisik munggah mGnyang suwarga. dialap.Ana pahlawan pinunjul. Barang-barang pisungsung kang awujud mas_ picis rajabrana lan peni-peni rajapeni guru-bakal gurudadi. para pahlawan banjur manjing ing pasewa- kan (panangkilan). (Watangan = Indonesia . padha lungguh mabukuh ngdnteni miyose ra146 . minangka t6tunggule kabeh jaran titihaning ratune. pisungsunge bang3t ngedab-edabi lan nggfuirisi.- meneritna tamu yang akan menghadap raja). l€bda marang Aswasiksa (Walanda : paardenkennis = Indonesia : pengetahuan tentang kuda). Mr6ta = mati. Gajah kang galake kagila-gila kang sab6n ana wong nyddhak m6sthi sirna.

wr1dha iku iaduk siyi murka ngangsa-angsa. sapraptane ing sajrone panarrgkilan baniur maiu kanthi patrap kang bang6t susila anor-raga' Sawise ny6mbah. si Ra147 . SamOn[ho iagat rdtu. panggalihe ora kalepetan r6r6g6d. banjur l6nggah turnungkul amarik6lu ana ing ngarsane Sang Prabu."ri . dewa lVtaut awarna yang berwarna hitam."rrg b". para nayaka mantribupati Ian saguig wadyabala wis padha samOkta ana ing panangkilan' pij6r mung i. kalis ing panggalih w6las-asih. seperti hitamnya mendung)' Ear6ng Prabu Dasamuka wis pinarak ing dhampar kaprabcn (singhasanaj. panangSaparipurnaning muja-samadi. Patih Prabastha enggal-enggal *u.Putraningsun kang kasumbaga Wibhisana marang sira bab kang njalari sunghawaning . Luhuring uuaine wibhisana lan pamundhi-mundhine marang wong-tuwa.. Sang Nindyamanbri Prahastha. Koamarga sahi ktiruning tindake kadangira wrbdha sf Rawana.Wibhisanadingandikani -J"u_u"u kang gQayutan karo tata_tontr6ming jagt lan kliruning tindak-tanduke Sang Rawana ! Rungo. Ingsun bangOt kamiwAhs)n lan ngeman ndulu karusakaning jagat.tune.u..g WIBHISAI\iA dhewe kang durung sowan' Bathara Siwah' n6numaningku puja samadi man6mbah marang wun rahayuning bawana saisine kabeh' Pamuja samadine Wibhisana bang6t khusuk. Ora antara suwe Prabu Dasamuka miyos. sadurunge sowan ing mralokake marak ingkang ibu.un n'Adyo mraletakake panggalihingsun.Deningingkangibu.. wiutti*"u luwih dhisik afe dening WiUtti*ru. b6dhug tumuli ditabuh.' kilan. adigung-gum1ndhung. mutatuli. amb. ngab6ktilannyuwunpangestu. pant6s sinudarsana' Sowane \Yibhisana agawe kar6naning panggalihe ^ingkang ibu(DewiSukesi). polatane katon manis ngr6s6!ake' Hawanapsu ala kang ngr6g6di panggalihe sirna. ora kasinungan watak-wantu ras6ksa. pinarak ing ratna' singhasana(Walanda:metedelsteenenversierdetroon=Indotitgh"rutu bertatahkan ratna-mutu-manikam) salirane ""ri" ir6ng sumorot pindha Kalam6gha (Indonesia :.Mangkonopadatankangditindaksaban n6dya ngadani 'pakaryan wigati' panj6n6"ga-nem6sthingab6ktilannyuwunpangestumarangingi.kna' ing' . sirna tata't1ntrdme.r.iiing ing panangkilan.kdr.

tumuh mangkat m0nyang panangkilan.Sang Raghuttama ilzu p)pindhane Sang H1'ang Iswara (Bathara Siwah. saya mantdp olehe n6dya m6nggak tindake kadange wr6dha. Ngelingana tantan Asoka (ing padhalangan sin|but taman Argasuka).. hajaba bisa njahri sirnane tantan Asoka (Udyanawana).. Tindake hadangira wradha kang agawe song*rene para deu'a ileu kdna ingupamak ak e wisa Kalakutha". Ancase pancen n6dya ngelingake marang tindake kadange wr6dha. supaya dheweke abudi utama".warna h 6na d ip 6p in dhalaola e WISA ha ng agau' e rCtuning bawana. Sang'Wibhisana ora lGnggana ngestokake dhawuhe ingkang ibu. banjur madal pasilan. ndikakake m6nggak tindake Rawana kang murang marga. Elingna lan wenehana pamrayoga. Tartamtu kasoran lsn tumdka ing tiwas si Rawana.Rawana kumawani ngrabaw Suralaya nyikn pam dewa. wit-witane padha rubuh kabarubuh tindmpuh wanaro dutane Raghawa. manawa lumawan panjiningane. lan rurgara Ldngka bakal sirna tanpa sisa. Tltduhana rsine Dharmasastra (hitab suci). Mangkono piw6linge Dewi Sukesi marang \Vibhisana. lllulane pdnggak)n bakangira si Rawana. salirane awarna ir6ng lan 148 . Sira k\ns ingsun upantoltake A-\IRATA kang bis nguripi isining jagat-traya. tata-tintAm hn rahayuning jagat". Wanara siji. Kajaba saka ihu. nanging ng6nteni dhawuhe rerta. Saparipurnaning ng6ndikane Dewi Sukesi. supaJ'a gdle^m mundhimundhi marang Sang Raghawa. Wibhisana nyungk6mi padane Sang Dewi. Bathara Sangkara). saiki brastha. bisa mrajayo Bhathamantri LAngha pira-pira. . supaya kadaggiro wr€dha iku darbe watah l6mh. hadangira wr)dha si Rawana wenehana pamrayoga. k?kasihe yaihn Dewi Sita hon|n ngaturahe mnrang panj€n)ngane kanthi nguncupake asta (ny€mbah) stirta minta pangaksama. Pangandikane ingkang ibu (Dewi Sukesi) njalari saya padhanging panggalihe Wibhisana. sorana ngdndhahahe hardaning kamurhane si Rawana. aja ngOdir-)diralze kas|kten lan panguwasane. Sapraptane ing panangkilan. .ah-manah sabar-dmna. aja nganti leObanjur ngl|lantur laku dursila. Wibhisana priksa ingkang raka (Bawana) wis pinarak ing singhasana. Bhathamantri = Walanda :militaile hoofden = Indonesia : perwira tinggi). Mangkono iku bakal dadi usada kang mahanani sdn)ng.

Patih Prahastha kang minangka pinituwane para ras6ksa. mOsthi bakal agawe susah lan karusakan'i.gilap kaya kukus. Ana sing nyandhak p6dhang utarva klervang. ora milu ribut. Sang Wibhisana maju ny6dhak. lan kobare hutha-krajan lingka dalasn sakadhatone pisan ora agawe muntabing atinira.. netrane abang pinciha g6ni mawa. ana sing ng6mbat-6mbat g6ndhewa. ora wAdi nmngsah yuda.Paman Patih Prahastha. Hla saiki. Sang Rawana tumuli wiwit nganclika : . Karo ngr6ngg6p sanjataning ayuda. Amarga -. Mitraningsun Sang Bali laang bangAt ingsun trisnani uga dipraiaya dening si Raghawa tanpa dosa. Akeh rasOksa krodha kang banjur matur marang ratune mangkene : . para ras6ksa padha pating br6ngok as6sumbar maciya-ciya.Wirada-Kara-f)usana. meh nyabrang samodra. ny6mbah marang Sang Rawana. Isih akeh maneh pakartine si Rama kang isi pangina marang rasAkll. ana sing ny6k6l cakta. Manawa dheweke mwadyabalane nganti bisa nyabrang lan munggah ing dharatan. Biyen. Iku kabeh sababe ora liya. supaya dheweke aja nganti tAkan kene. xrehne si Rama sawadyabalane meh nyabrang samodra n)dya ngrabasa praja LOngka. para ras6ksa padha ngad6g ngr6nggGp sanjataning ayuda. banjur ldnggah ana ing sac6dhake singhasana.Gusti. ora beda karo ula nmwa wisa. Uiturut pandmune. krdnah kapriye kang kudu ditindakake (Indonesia : tipu muslihat bagaimana). padha mati di' prajaya si Rama ana ing madyaning alas.rris ora ana kang kudu di6nteni. n$stiti h6na sira sirnakake sairone sak1dhep netra Hla sam|ngko padha sumurupq ana parangmuka kang bskal tdha ing L€nghaSf Rama wis ana ing ardi l\{ahendra. punapa pr)lunipun pun Rama sawadyaL49 . Sabdn sna mungsuh kang kumautsni nyAdhahi L€ngka. ana sing nyandhak kampak.. lan liya-liyane. ingsun mundhut pamrayogo marang sira kabeh. si Rama wis mrajaya pahlawan rasiksa sawatara.. katon m6n6ng'ant6ng. Sanajan mangkonoa. hasudiranirc nisuwur ing jagut. Patine atmajaningsun si Syaksa ora sira belani. Tathaka . sira padha ora darbe rasrl sdngit ngigit'igit marang si Ranta. ngirid wadyabala wanara. ana sing ngundha gada. sawang-sawungane ingkang raka barrg6t ngedab-edabi.. amargd saka lumuhira poruloyrn. amarga saka lumuhira pasulayan. Saparipurnaning pangandikane gustine. para nayaka 'mantri'' bupati lan sugung wadyabala ! sira habeh iku padha surasaltti mandraguna. lan tansah oUut.

groboro siraraya tumdwoe'Bathara Indra satuadyabalanipttn. salagine dutane bae saktine ngedab-edabi. mau sang prabu ndangu ing babagan . manawi kddah dipun-sirnakakAn. Hla monawi para pahlawan rasaksa nantung lumatuan Rama lan para wanaro. pancen b\n€r ng€ndikine Sang Prabu. Naiging sumurupa ! Manarua ora hliru panyurasaleu. Gusti bot6n prolu tumut nyalirani mangsah yuda. nalihq d. sapa rasAhsa kang wani lumawan ?! para rasdhsa hang ngaku sura-sudira sakti mandraguna padha huwirangan. pundi ingkang paduka karsakahdn.. ndadak dipunrambag rante.fl a y a.lanawi rambilan kodah dipun-sirnakahan. Manatui pr|ht dipun-ttntal utaui dipun-mannhmamah ngantos ajur-mumur kados bubur. 150 pun citha sahlangkung ringhih ingah-ingih tanpa iaya. wadyabala paduka sami sogah lan rumaos hiconggah numpAs R ama sawady abalanip tm.. kawula sondika ngl|ksanani. Wibhisana ng6ndika : . l. nyumanggahake karsane Sang Prabu.ng badhe kadhatangan mdng*h manungsa auadl.in. trnnawa Song Raghawa nganti prapta ing L?ngha... tig1se : cara utawa rekadaya kang prayoga ditindakake. Punopo paduka k|hitapan dhat\ng hadibyan'kanuraganipun para pahrawan raslksa ? ! sanajan srongenge "pisan. Hla holt saptrniko. Rttnil.suwe mij6t wohing ranti. m|sthi njalari rib€d lan ruwod hang tundone ogawe riasusahan lan harusakan. Mttpakat lan orane marang pamrayoganim.. yen ptndangune Sang Prabu dhek mnu ilzu sira tanggapi sarona nyoidhok senja_ taning ayuda lan s1sumbar maciya-ciya. nam. badhe dhatingipun Rama lan para wanara bottn pralu dipun-prihatosak\n.ula sogon ngimin dados wtus saldb|tipun sakodhep netra. Aturira marang sang Prabu dhek mau ileu ntuh ban?r. mand-ar samangsa prolu kudu rila ngurbanake jiua-raga hanggo kasugdnganing gustinira lan kaslarn\tane nagaia.m?mos hados ron luntbu.Heh para pahlawan kabeh ! Sira iku padha ngawula marang Sang P:abu..abara wanara.. ltau..nhritta .utcne hang rnung stji thil nggawe kobcre kutha-hrajan L6ngka. balanipun ndadak dipun-rombag ? ! Ir'l€ngsah poduka punile a sam- ron$s- . lVilanipun. ngilang habeh. rah bi"balyr. Hla rrtk aran aneh-nylendh.'. poclttha tanpa munclhttt pamrayogi dhatong para kotuula.n . Sarampunging ature para ras6ksa. padha ndhAfik ora wani mobah-mosih". kawula piyambak sagoh mangsa ngantos tdlas tanpa sisa. Biyen. Hla sira wajib padha ngaturi pamrayoga. joi'punika sanes mingwh inghang awrat sanggenipun. iir sira kabeh iku pancen digadhang-gadhang saguh nyirnakake mungsuh.

ing iagat.. kabeh pangandiha lan tindak-tanduke sarroo nyata. . ntatine iya anrurga h?taman j|mparing. i€r cture arinira iku pancen bdn?r.on panjAn6ngane. sira sau. . Ing sadurunge ditamani umpluk samodra. 151 . Atur pamrayogane lllibhisana ora didhahar dening Sang Ralvana. Bagawan Sumali. dheweke dicoba dipraiaya sarana ilnjata bajra: nanging nganti wola-uali binaira dening Bathara Indra. kang wis tau ingsun rungu. mandrr ngaturi pamrayoga supaya kadange wr6dha iku nungkul aris sarta ngaturake Dewi Sita marang panj6n6ngane. Mulane ngger. Bathara nganalzake kr)nah alus ora leasatmata. manungs:r awadyabala rvanara kang kasAktene tanpa tandhing. trIanawa panj|n)ngane prapta ing kene lan linawan ing pArang. panj6n6ngane ng6ndika mangkene : . yaileu Tathaka-\Yirada-Kara-f)usana-Marica. panj6n6ngane banjur nggunggung kas6ktene Sang Raghawa kang tanpa timbang. Sang Ravrana ola karsa paring wangsulan marang \Vibhisana. lan ngalJmbana k6kuwatane wadyabala wanara.Putuningsun Rawana ! Nggugua parrtroyogane si Wibhisana. Sumilanging panggalihingsun. Wasanane Wibhisana ngelingake aja nganti kadange wr6dha m6mungsuhan karo Sang Raghawa. Wruhanira. Dewi Sita aturna marang panj6n6ngane.bang6ting dukane. sanajan dheu'eke luwih nom tinimbang sira"..l\[ungsuhe Bathara Indra kang misuwur crcn Asura Wr6ta. dudu maya (dudu sulapan).adyabalanira m\sthi sirna-g€mpang. Para raslhsa kang padha lumaLL. Siro prayoga nungkula arjs. tnanalt. mandar njalari dukane.. nlanungsa sattti kinarya lantaron jalaraning brasthane para rasihsiz. putuningsun Rawana . yaiku eyarrge Prabu Dasamuka. Rawana I Ranwdewa ihu asaniata langhap lan jimporing sing ampuhe hagila-gila. bar6ng priksa pamrayogane Wibhisana ora dipraduli..Akeh l1lakon aneh leang ana gigayutane karo Bathara Wisnu. Saka . nydmbaha maraig Sang Ragharuo. Panj|n)ngane iku rOsile ntulus panggalihe. Aja tidha-titlha lan aja ewuh-pakewuh sira nganggo r|mbuge Wibhisana. saka bang6te sihtr6sna lan bang6ting pangemane marang ingkang wayah. panj\n|ngane iku panjanmane Bathara Wisnu". iku dipraiaya sarana umpluk samodra kang kOponjingan hasOktene Bathsra Wisnu.ll'ruhanirq.Akeh lan warna-warna ng6ndikane Wibhisana sing surasane isi panyeda marang para ras6ksa.a panjdn€ngane Sang Raghawa i/eu sranane para dewa. Sawise mangkono.

GOgaman liya-liyane kang ditibakake ing salirane rimuk kabeh. ora sira 6cahake. Kang sira esthi nrung rnOmungsuhan lan pOp|rangan. kasipu.Kang luwih nggumunake patine Danawaraja Hiranl'a- 152 . luwih-luwih mamng para manungsa bang7t olehe ngina. ras|ksa. yaksa. pisaca. Nggugu-mituhua . Dening Bathara Indra. . Sira ora ngelingi kaagungane sih-tr6sna marang liyan (marartg bibrayan agung utawa masyarahat). \Vasanane Danawaraia Hiranyaka' sipu palastra binAhh dhadhqne dening Narasinga".. PanjAn?ngane ora kasamaran yen Sang Danawaraja ora bisa palastra dening dewa. Ka#ktene Song Danarcaraja ihu solea nrtgrahane Bathara Siwah. mulane pmyoga srra nungkul ayjrs marang panidnAngane. dudu danawa. manungsa lan sato-kewan. uripira ora nulad tut a-ccrcning u rip e p ara sarj ar. tind ch ira gr usa-gri$u hdr|p kliru izang njalari asoring kahananira. Sang Raghawa ihu luhur ing budi. Ing jagat t|t|lu ora ana lzang nyundhul lzas?lztene Donawaraja Hiranyakasipu. soya g€dhe angkara-murhane. Sadguna (Walanda .. Ora ngr4gani marang para rlsi kaswargan lan para dewa. putuningsun Rawqna ! Kahancnira sarwt kontit yen katandhing karo Sang Raghau. amarga panjAningane iku hang minanglza pangal'omaning Tribawana. dudu rasAksa.ain) sira liru'akake. kang njalari dheweke ors bisa mati dening dewa. saya siya-kaniyayo watake. Danawaraja Hiranyakasipu bang)t adigung-gum|ndhung. pant)s dihawulani lan pinundhi-pundhi. BarAng darbe tzasAkten kang ngedob-edabi. dudtt keuan. manungsa lan dening kewan apa bae.Asura Wr6ta ora gigrig wulune salamba. Sira kalah wAweka. dudu manungsa. rasAhsa.Ngger. danawa. pisaca. . ora ano kang agau. zesuoudige stontskunsl Indonesia : ilmu kenegaraan enam mac.. Luong. lon' dhAping kukune kaya baira. yahsa. irtg wa-tah sandyakala dhewehe dibujuk dijak siram ing santodra. (Nara : manung*.a. kang gdgayutan haro Bathara Wisnu". dudu yaksa lan dudu pisacq nanging sat6ngah manungs:r lan sat6ngah kewan. Awit saka iku para rAsi hn para dewa padha nyuwun pangayomon marang Bathara Wisnu. Ya ing u'6htu iku patine Asura lVr?ta k€taman umpluk samodra". haloh wicahsana karo panj|n\rrgone.Mangkono l1lahon aneh-nybneh nggumunake hang uis tau ingsun rungu. Singa : jinising kewqn galak) Narasinga iku galahe kagila-gila. a-suja na.e busiking kulite. Dudu dewa. Awit saha iku Bathara Wisnu baniur mancala warna Narasinga. danawa.

pamrayogane gih plngqlaman. 153 .mbug b1cik. Ing sapungkure Bagawan Sumali lan Kumbakarna. Kumbakarna nyambungi : .sie nonggulongi sarana migunahake pamrayoga utawa iguh'pra' dhAb Wibhbana. **rh.rekidaya" ltcnggo rumOhsa'rchayune praia Lingka. Kagawa saka bang6ting muntabe panggalihe.ni. nanging panggalihira kangkaku "bab*on" ora luntur dening pihrtur lan oraFasah ing w0kaya alu. Rawana nganti mantala nandhang lan nundhung Wibhisana. babar-pisan ora k6na di-ar6p-ar€p bisa tinotbuka kang nialari banjur karsa nampa'rAmbug b^cik. sira 6nggo. Sajrone Bagawan Sumali m6dhar sabda. Nanging saiingko. paribaxne. (Mriksanana iAi*i bab 69 : Wibhisana)...ngku Dewi Sita. . b. Sawise kandha mangkono.r". wong wicaksana kang sttsii ie. Wibhisana ngaturi pamrayoga maneh marang sang Rawana. laku nbtha. Ian banjur enggal-enggal manjing ing Sarampunging pangandikane Bagawan Sumali. iulane r)mbuge me^ntds lan pantqs digatekake. ora ryung rdmbuge Wibhiiana "ir"i w1warihe kangi.ng eyang Sumali iya ora . Bagawan sumali. sawise sira balehake lan wis ditampa dening Raghawa. pinas" tr.Kalea Prabu Dasawadana ! Tanpa gma padha ngrdmmanawa Oug .'nanging wicaksana. Ya atur pamrayogaBe kang kapindhone iki kang njalari bangat dukane Ru*a. sab€n ana bot-repot utawa rubedane praia. dak-r|bute Sang Dewi sarana laku tttama.mohi r. Nanging niio proiu ing simu wdgah nggugu-mituhu r&nbug rahayu' Hla mangka sing uwis-uwis.. garwane Sang Raghawa. sorote rOm\iii" king anyds bisa dadi panos. Pasrahna sang Dewi marang Raghawa.ii.ng"ngo bisa datli adh€rtt. .Kaka Prabu ndhustha Dewi Sita. mGtu kuping t6ng6n". awit pancen mung pamrayoganc kadanlgira taruia ihu d\dalane sira nAmu -rahayu"' Mangkono ng6naltunu ingkang eyang Bagawan Sumali marang Prabu Dasamuka.. uga banjur kondur m6nyang padhepokane. Manawa ihu . sugih pangalaman lan mumpuni isine hitab iuci.marang r)mbuge Wibhisana. nuli mapan nendra maneh. Kumbakarna nglilir pananghiian' saka nendra.sira tAtip kapengin m. yaiku sarana kaPrawiran".. Kumbakarna banjur oncat saka panangkilan. wibhisana sanajan kadang taruna..watak-wantune Rawana ora bisa luntur dening pitutur. sawise prit *.ml6bu kuping kiwa.t*.

G6ndhewane tansah ing6mbat€mbat.Wibhisana pamitan lan ny6mbah marang Rawana. pasuwitane wibhisana ditampa b6cik dening Sang Raghuttama. Sajrone Sang Raghawa m6nthang gandhewa. padha ndulu mangidul . Sang raiaputra bang6t judh6gputOg panggalihe._. Bumi gonjang-ganjing. (Rasatala = Walanda : onderwereld = Jawa : dhasaring Lumi). tindak mangalor didherekake para wadyabala kang padha s6tya-bakti marang panj6n6ngane. R.54 tindake. I\{angkono ng6ndikane Sang Raghawa.rmodra kang dadi p6palang.. katon sumorot murub bedhoring j6mparinge. amarga diangg6p nggawe singsara. lOmpaiinge diinc6rg- dra. samodra kang ngalang_alangi tindake. RAMA DHA$TUH WADYABALA WANARA NAMBAK SAMODRA. njalari ora bisa mbanjurake Kocap Sang rajaputra Rama sarta para wan. maspadakake kadhaton Ldngka kang katon lamat-lamat. kagawa saka put6t<-mfat6king pang_ galihe. kandhoging laku.*urrg*r. Kanthi dilarapake dening Hanuman.ua ana ing pasi siring samodra. tuwuh garagara gora reh kagiri-giri. 1. Praptane ing wukir Mahendra. 88. isine rasatala padha giris-miris nguwatirake t0kane w6ktu kiyamat. Sang Raghuputra oneng manggalih k6kasih.Samocira iki nAdya ingsun tibcni j€mparing.. kapriye bisa_ ne t6kan L6ngka (Ngal6ngka) ngliwati samodra. n6dya suu"ita marang Sang Raghawa.lra. ora bisa n6mu akal carane nyabrangi samo. samodrq kang njalari.. nurnan. mahanani rasa panas pindha panasing sorote srdngenge se-wu cacahe. banjur miyos saka panangkilan. gunung moyag-mayig. Tindake Wibhisana qg6n6r wukir A. Wibhisana dip6thukake Ha. rurnaos durung antuk w6wdngan. duka marang snmo- ."..fahendra. samodra kocak alembakJembak pindha kin0bur. . Ttrwuhe ddduka kanthi dadakan nglimputi panggalihe. Dumadakan gGndhevrane pin6nthang sakal'ange. B6n6r ng6ndikane sang minulya pandhita wr6dha kang rnratelakake yen rasa on6ng lan sih-tresna gampang nuwuhake pamuring-muring utawa a6auta. inc6ngake.

k6then. samodra ngalami karusakan.iwak lum' Ua-lurnba mancolot-mancolot lumayu. Priksa para naga padha ribut pating brubut nlosor saparani**. Saya suwe kahanane jdmparing iku saya sumorot ak6lapk6iap ngedabedabi. njalari r6g6aing sarrlodra. pu"ggalihe Bathara Baruna bangtt was-sum6lang. ing kabeh keblat. Dumadakan clorot-clorot sumorot madhangi nitala ing dhasaring bumi. naga-naga kang ora mati padha bingung pating biluiung-.ot bumi). Jalaran para Nagendra padha lumayu kagegeran. ora karuwan kehe isine samodra kan& mati. bang6t kaget kagarvokan. u**ga giris-miris sumurup j6mparing sumorot k6lap -k6lap n gedab-edabi - Kocap Sang Hyang Baruna kang nalika samana mb6n6ri lagi l6nggah ing singhasana s6sotya ana ing madyaning samodra. samodra kaya kinocak. Ana.Barang jamparing lumapas saka g6ndhewa. gumuruh ngg6girisi suwarane mega ing langit. ngupaya papan-panggonan kang any6s banyune. bangkene padha kurnambang.Apa iagat ardp kiyamat ?!" Mangkono pangudasmarane panj6n6ngane priksa j6mparing ttri panggaiilr. yutan lan mawur-. amarga nesia : kddayan bangating panase j6mparing. kan. amarga palGnggahane tansah obah agonjangganjing..r-*t a padunungut ".rg gi6g6r rame dening polahe para naga kang pating tlosor ir. Ewon. cumlorot tiba ing .*uk". sanalika banyune samodra banjur panas pindha umob mawalikan. swarane puti. g6t6r. Iwak' iwak paus lan baya-baya padha klabakan nglangi mrana-mrene.*"y. katon gum6t6r wel-welan . J6mparing kang dildpasake dening Sang Raghawa bablas t0kan ing rasatala.u*odtu. ngluwihi soroting sr6ngenge 155 . l6ksan. Naga Basuki kang dumunung ing indh6ning bumi (Indo"po. kang ingalambana kuwat ny6k6l jagat. (Samarabhumi = Waianda : slag. ana iwak bunt6k kap6t6k ing wal6d ora bisa m6tu. ng6nani para naga' sat6mah akeh naga kang palastra. alune alembaklembak. (Rasatala = Walanda : onderwereld = Jawa : dhasaring bumi). bang6t njijiki lan ng6n6k6n6ti ati. titat-ttrattrit maliw6ran pindha soroting Kala (Indonesia : bagaikan sinar dewa Maut). bumi o169. puncaking wukir katon manggut-manggut.reld = Lrdonesia : medan perang). lor-kidul-wetan-kulon padha ngganda bacin kaya gandane sarnarabhumi kang k6bak bangkene prajurit sing padha mati. gumabyaring sorote bangat mbal6rengi. da-wurda kehe iwak kang mati.

Puncpu inghang njalari li:utuuring panggclih paduha. rnanjanma 156 I i .bala wanara botdn badhe sag€d ngambah dhasaring samodra.We hla ! Dadi Sang Raghowa sing nj€ntparing santodro".Sinuwun.6n b dntering jiirn$ aring pcduka". manawi dipun-ambah sagOd njalari clharuuh. kaya diubqbi d ukane.utayuta. punapa laj|iq kenging dipun-atnbah pora Luanara rninangha marginipun dhatAng lingha ? Bot|n sinruuurt. Bathara Baruna uga priksa Sang Raghawa kang nalika samana isih ngasta gdndhewa. paduka ingkang kagungan.Jagat saisinipun puniha paCuha imgharrg ngwontdnahin. . Bardng mriksani pasisir lan wukir Mahendra. Sinuwun ! Iitg samodra puniha kathah nwhhluhipun agdng-agdng inghang ngdd nguntal bumi. kathah harangipun ingkang ag6ng-ag0ng saha inggit-inggil tur lunyu. Sang Bathara saya was-sum6lang panggalihe. ana sing lagi g6guyon karo kancane. kawilnlngona ! Karsa padulza ng1sat samodra sarona jdntparing pacluka. Bathara Baruna kaget wuninga wanara mal. mugi paduka kagunganona panggalih w6las dhat)ng para mahhluh isiniputt samodra. Warna-warna solah-bawane wanara. barang-barang inghang sahlangltung mbAbayani.. Jalaran sahing lzathahipun wal6d ingkang sahlanghung tdbdt saha sahing hathahipun. Kajaba priksa para wanara.satus. ngantos paduka laj\ng kados k6kilapan dhotAr-g cncasing panjanma paduka inghang salzlanghung luhur-mw'lya ?! 'Padutea botdn ngrumaosi bilih panjanmaning Bathara Wisfiu. Nanging sasantpunipun santodra puniha asat.t ngcntos nilaj?ng sami p/jah kddas. ana maneh sing lagi ngad& ana ing pdsisir ndulu iwak kang padha sumaput klabak-klabak. wadya. .. tdmtu wg€d kaliltsanan. 4ydrnbah marang Sang Raghawa. salirane s6mu ngrungkuk mbungkuk. jum6n6ng ing sat6pining samodra. Bathara'Baruna jengleeng (Indonesia : berlutut) ana ing lumahing banyu samodra. (Nitala = Walanda : naam van een hel = Indonesia : arahing sawijine nraka). banjur miyos ing sajaban banyu. Kajawi ltunika sinuwun. banjur matur : . ana sing lagi m6thangkrong ing wit-witan. mulane panj6n6ngane tumuli j6ngkar saka dhampar pal6nggahane. ana sing lagi r6butan wowohan. sampu. bot4n. Mangkoho pangudasmarane Bathara Baruna karo ny6dhaki Sang Raghawa kang nalika samana lagi n6dh6ng-n6dh6nge nrurub panggalihe. paduka ingkang rumAksa saha padukd inglzang nguwaosi. Kawuningana..

Bumi badhe mumbul (dhasaring sarnodra daclos mggil). rndngsah paduka sirna. njalari giris-mirise kewan-kewan alasan.Tyubalo Lucnara. Kewan-kewan L57 .ening pcra wana' ra. ialaran dipun-urug r?di saha sela d..langkono ng6ndikane Sang Hyang Baruna. Singa-singa kang padha ndhElik ing guwa akeh kang m6tu. Kanthi gambiraning ati para wanara paqha mangkat pating b16b6r. rumOksa hawiluiinganipun para suci wha mbrastha para murln-candhala ingleang adamil r)tuning iagat". Sang Raghawa bangOt kar6nan ing panggalih. Padulea tdnttu sagAd dumugi L|nS' -ka saha wasananipun ngalami jaya.Sinuwun. J€mparing padulta ingkang ampuhiltun p|pindhanipun kados'Kalamr6tyu (Walanda : cte god des Doods = Jawa : dewaning pati). (Saragni = Walanda : pijlvuur =. padha lumayu. para wadyabala uanara p|ltindhanipun hados kulauarganipun Sang Kalantaka (Watonda : de god uan de dood : Indonesia : dewa Maut) sami twnut nf irnakalt0n nt6ngsah paduka". lakune ng6n6r gunung. I\. para naga-bumi padha s6n6ng. lan dukane tumuli lilih. t|nttu botin badhe ngantos dangu para Luanara anggenipurz-nambak santodra punika. kanggo nggawe adl'r6me j6mparing dahana kang sumusup ing t6l6nging samodra lan rasatala (dhasaring bumi). Itlet-aui ngengOti hathahipun uta. Amarga carane ngaturi pamrayoga Sang Hyang Baruna kanthi ngaji-aji. ndikakake ngusung gunung lan watu g6dhe-g6dhe kanggo nambak samodra. Panj6n6ngane banjur nglOpasake j6mparing panulak. Sang rajaputra Ramadewa banjur ndhawuhi para wadyabala tvanara.Jawa : j6mparing dahana). . mangulon utawa mangetan. Ana sing mangalor. prcyoginipun para Luanara sami lzadha' uuhana ntindhh r€di nyatunggal sarta ngusungi sela ingkang agOng-agArry hangge NAMBAK SAI\IODRA punika. Sasir6pe j6mparing dahana. para makhluk samodra padha g6mbira. Manawi paduka dhawuh!.padul?a ing marcapadu kanthi ancas nddya mAmayu ayuning ba' wana. jalaran para wanara punika sami kAse' renan kas€hten pacuha. suwarane luwih -dening rarne' amarga parzr wanara olehe tumandang ing gawe karo mdre-m6re. samodra puniha pOpindhanipun kados lepen ingkang namung sakilan wiyaripun. nuwun sewu ! Manawi ruontin kapardng paduha horsa ndhahar otur lzawula. baclhe mbrastha paro rasAksa angkara-murha. para Luanara tinttu sag\d nambalt samodra sarana 16di saha sela ag)ng-agAng. kabeh kang mati dening Saragni padha waluya-jati kaya winginguni.

rngu nganti sayoiana dohe. iku disawatake dening pahlawair rvanara m6nyang g6gana t6kan ing sr6ngenge. . katone ana ing akasa kaya manuk alap-alap nggondhol ni6mangsan jarahan (oleh-olehane ngr6 but saka alap-alap liya). kato padha samdkta n6dya pindhah m6nyang planit liya. celeng-celeng padha ndhisiki m6tu saka suclhunge.kang kurang tr6sna nurang anake kang lagi nusu padha lumayu ngg6ndring sipat kuping. sat6mah para dewa padha ribut kagegeran. sadhela bae gunung iku wis tug6l kaya cinakra. Para wadya158 . nuli lumayu m6nyang puncaking gunung. Ana wanara kang n6ndhang watu g6dhe. Ana pahlawan wanara kang epek-epeke bangGt atossantosa pindha bajra.. \fatu iku p6cah. iku culane Sang Hyang Anantaboga (naga kang nyangga bumi). sinangga pGpindhane. Jalaran kuwatir k6tunjang gajah. Sajrone kewan-kewan padha ribut pating brubut lumayu ngupaya pangayolruln. bar6ng ngmngu swarane wanara masinghanada. ing epek-epeke. lambening guwa-gunung dikawil sarana epek-epeke. gunung iku j6bol k6b6dhol nganti t6kan ing perangan kang dumunung ing sajroning bumi. nusup-nusup ing puncaking gunung I'Ianimaya (Walanda : uit juwelen of }. Tilas dununge gunung iku awujud luwangan kang j6rone ngedabedabi. manawa diungak katon p6t6ng ngg6girisi.injang.oistallen gevormd = [ndonesia : terdiri dari intan dan hablur): Gajah-gajah iung lagi adus ana ing tlaga. suwarane k6pr. njalari akeh margasatwa kang tiba kapidharaAna g6mpalaning watu leter ambane sewu dh6pa. p6pindhane kaya singa sewu paripaksa ngrabasa gajen' dra (ratuning gajah). enggal-enggal padha m6ntas ing dharatan. ing ngisor katon ana barang kang luwih dening aneh-nyl6neh sumunar mbal6r6ngi. banjur lumayu asalang-tr. Amarga saka g6dhening k6kuwatane.Apa kang haton irdng kaya Asura Rahu hoe ?" I{ang}<ono ng6ndikane para dewa priksa watu kang disawatake tnau. sdru kaya g6lap ngampar. lan m6tu gdnine. n6dya diprajaya. para wanara padha b6bar6ngan ndhungkari gunung. iku minangka sanjata dijojoh-jojohake ing lambung gunung. Tugdlan gunung iku katone entheng bae digawa dening wanara. kaya kapuk Ana pahlawan wanara kang kasdktene kagila-gila. Tug6lan gunung iku banjur digawa mabur.

Wanara sing ana rng ngisor mb6dhol gunung anakan. kaya nangis amarga rinodapaksa (Indonesia : diperkosa). I\ttega ing lambung gunung kabur katiyup ing samirana. Ing antarane para pahlawan wanara ana sing uncal-uncalan gunung anakan. binjur gununggunung anakan ditata ana ing sadhuwure gunung sing g6dhe-g6dhe.Lala wanara padha ngusung gunung loro-loro. wit-witane pinupuh padha rubuh kabarubuh. Tlaga-tlaga ing gunung iku banyune kocak alembaklembak. Dhisike gunung-gunung kang g€dhe ditibikake ing samodra. banjur diuncalake mandhuwu: kaya bal. lumahe tambak (permukaan tambak) rata-. watu-watu kang tumemplek ing sauruting pinggiie.pakoleh. Pangangg6pe. iku p6pindhaning 6luhe k6nya kang rinodapaksa. gunung anakan iku g6dhene mung padha karo wiji sawi bae. Ana wanara kang d6d6g-piad6ge g6clhe-dhuvrur tur gaiake kagila-gila. (Bathara Wisnu). satdmah k6nya iku banjur ngl6g6na (wuda). kaya patrape priya nonoman kang ora bisa atindak sareh . iku pGpindhaning napase gunung kang rinangkul dening wanara. ditumpuk diundhung-undhung karo watu-watu kang g6dhene prasasat sagununggunung }{eru. watake bang6t angkulr-sum6ngguh. Angin bant6r kumrusuk lum6bu ing guwa j6ro. tindake sarwa k6susu agrusa-grusu. ora g6lBm ditulungi dening wanara liya.'tumempleke 159 . papat-papat. iku p6pindhaning panganggone k6nya kang mlotrok. dadi gunung-gunung kang g6dhe iku dumunung ana ing ngisor. tambak iku k6na diarani wis dadi. katon prig3l Ian patitis. Sawise mangkono. banjur wiwit ngrakit gunung-gunung lan watuwatu iku diGnggo nambak samodra. bdcik lan r6sik. lVanara kang ana ing g6gana nampani gunung analian iku. Sawise kabeh iku krak6tk6ket. Sawise mangkono. Dheweke n6mpuh lambung gunung 96dhe. Tambak iku katon l6nc6ng. nuli watu-watu ditata aldlarikan lan sap-sapan. Iku banjur diurug l6mah nganti rata. Gunung p6pindhane k6nya (gadis). Sawise para wanara padha ngusung gunung. lima-lima utawa n6n6m-n6n6m b6bar6ngan. katone kaya Garudha nglayang nggawa mabur Bathara Purusottama. nuli diurug w6dhi. t6lu-t6lu. gunung iku banjur dirangkul. atmajane Bathara I4'iswakarma kang mumpuni ing babagan bangunan iirg kalangane para wanara. cra r6kasa. watu-watune padha b6lah-p6cah pating glasah. Sang misuwur wanara N a I a.

Vtatu-watune awujud s6sotya-manik lan jum6rut. warnane gilap kaya watu manila (marmdr). Sang Raghawa sawadyabalane padha munggah ing dharatan. Sang Raghuttama. kang minangka cucuking baris Sang Anilatmaja. mdre-m6re luwih dening rame. lambunge gunung (ereng-erenge) slaka gilap. (L yojana = Bahusastra J.F. Saka akehe wadyabala wanara. Kahanane tambak iku ora ana kang pr6lu dikuwatirake. durnunung ing saBlore kadhaton Gngka. Setubanrlha kang dawane satus yojana kebdkan wanara nganti jdjdl-riy6l tanpa s6la. Bar6ng wis t6kan ing pasisire samodra laladan l€ngka. sanva tOguh-santosa. Laksmana lan Kapindra Sugriwa bang6t kar6nan lan kagawokan mriksani.luwih ? dm). Ukurane.. Sawise sam6kta. wadyabala wanira budhal diirid Sang Raghuttama. Panj6ndngane bang6t gumun-ngungune. Sawise Setubandha (Walanda : dambouw = Indonesia : bangunan pengempang) paripuma. pawarta . lran kang isih kari. Gericke .000 elo. Sang Raghuttama n6rusake tindake didherekake sagung wadyabala wanara t6kan ing g'. d6dalane kam6nangan lan kamulyan kang bakal kagayuh. Tambak iku wis sam6kta dadi dalan kang b6cik. babar-pisan ora gonjing. alase bang6t n6ngs6make. Kagawa saka g6mbiraning atine meh t6kan ing IGngka. puncake 6mas. kang minangka w6dhine 160 .rnung STIWELA (Suwelagri. Laksmana lan Kapindra Sugriwa. bisa nambak samodra. padha ngajap tumuli campuh yuda.C.000 elo. pil& wanara padha masinghanada. pasire kang awarna irdng sumorot akil6ng-kil6ng. kok k6na binudidaya tinambak dening wadyabalane Sang Raghawa. ndikakake padha kumpul lan tatatata. padha mangal6mbana marang kaluwihane Sang Nala. lagi mangkat saka pasisir tansah ndlidir bae. Sang Kapindra tumuli nimbali kabeh wanara. dawane mangidule (dohe) ana satus yojana.Rama nambak samodra" kapiyarsa dening Sang Dasamuka. Roorda : 16. kahanane Setubandha. ingatase samodra amba lan j6rone ngg€girisi.yojana'. Sab6n 1 elo = kurang.kukuh bakuh.T. sau'6neh ana sing ngarani 32.. Suwelagiri iku gunung kang bang6t asri anglam-lami.-a Indra. kahanane kaya patarnanune Bqtha. Ya ana ing gunung Suwela iku Sarrg Raghaua lan para wadyabala wanara olehe masanggrahan. Saka ing pasisir.). diukur miturut ukuran . n6dya budhal mGnyang L6ngka. Wah ! Nyata pant6s ingaldmbana kurvasisane Sang NaIa ing babagan bangunan..

.. gilap. mandara k6mbang-k6mbange katon pating plolok n6pdpindhane kaya wanurlya kang wis ngadi busana m6thukake rarvuhe sang B. ian padhang-sumunar.ba. ana kang lagi suka_suka pari_ suka. padha nyuling.ya alun-alune Bathara Indra. kagawa saka ba\f a!6"g m6krok.Suwelagiri p6pindhane kaya Amarawati tumurun ing marcapada (Amarawati = kutha-krajane Kaindran). Wit-witane endah-endah.ika-candrakanta. Apa. Kahanane suwelacala (gunung suwela) o^ra kalah endah karo kahyangane Bathara Kama.bae kang dipengini dening m"r. ialaran akeh s6sotyane maneka warna. ngidung. amarga kahanane ardi Suwela saya asri anglam_lami. dadi p6pindhane kaya Cintamani (Walanda : edelgesteente dat alles geeft wat men wenscht = Indonesia : s6sotya kang bisa minangkani sawarnaning panjaluke manungsa). it 161 . die in cle maneschijn glanst en smelt = Indonesia : permata dalam dongeng (hanya khayal) yang bersinar dan meleleh dibawah sinar bulan). ing Suwelagiri ana. saw6neh ana kang lagi cangkrama. ngunekake k6capi utawa cl6gnpung. wujude kaya c6mara) asri ngganda wangi. (Sphatika = : bergkristal = Indonesia : mestika gunung. wala-nda Guwa-guvrane gunung Suwela amba-arr.manik-mutyara. Ing guwa_guwa iku dadi padunungane para dewata. ora beda karo Alakawati (kutha-krajaning kahyangane Ba_ thara Kuwera. mandar k6mbang-k6mbange kang n6dh6ng m6krok mbabar gan_ da iya akeh. ana sing lagi nabuh gam6lan sang_ gani. . manili-sphar. amaiga ing kono akeh suryahanta (walanda : soort van edergesteente = Indo- Tindake Sang Raghawa saya mandhuwur saya kar6nan ing panggalih. Wah I asrine gunung Su- ru. mat6ng_ mat6rig. wohe mbiy6t bang6t. ing j6rone jdmbar ka. Kang padha ad6dunung ing ardi wela prasasat madhani sLlwarga. ana sing lagi p6pasihan karo k6kasihe (Indonesia : sedang bercumbu-cumbuan). Pm).aghuttama. ana kang lagi ngarang kidung. sdsotyane matumpuk-tumpuk kaya ing ardi Me_ Suwela para dewa.rgsa. Ana uga kang lagi nyadham lan kang isih awujud p6ntil. carana (uga juru ngidung ing kahyangan). Utawa k6na dip6_ pindhakake samodra lan Himawan. nesia : jinising s6sotya). para apsari (widadari) lan para kinnara-kinnari (Indonesia : makhluk ajaib). wit rtewandaru fiinise wit pinus. para gandharwa fiuru ngidung ing kahyangane Bathara Indra). candrakanta = V'alanda : fabelachtige steen.

Wo. lan liya-liyane. asmara) kang agarve giris-mtrise wong i<ang lagi pi' sah karo k6kasih. angsana. wohe padha tiba. . k6mbang sr6ngenge.' Ttaga la ng dumunung ing lambung gunung katon amba lan r6sik. p6pindhane kaya mangayubarya nurang rawuhe Sang Raghawa.Mung sapixn iki lzowe dirawuhi dening kang minulya Sang Raghuttamo". saka klikaning wite 5n6tu tlutuhe putih tumetes ing suryakanta. w)di i. iku pOpindhane tangane tlaga (nguncupake asta) n6dya mangab6kti (ny6mbah) marang Sang raja-putra. banyune katon bdning nyamng kinclong-kinclong.ajaputra Raghawa. Ing sapinggire tlaga akeh wit tal g6dhe-g6dhe katon tumata jejer-jeje-r k6r6p. Banyu kang m6tu saka watu katon b6ning ar6sik.ng gOni. l6bda m6nthang langkap kanggo nglEpasake panah (panaf. Saya manduwur tindake R. g€ni asmara kang murub makantarkantar. Kudhuping k6mbang trate kang n6dh6ng med6m. eampaka. nganti agewe kobaring atine wong kang lagi pisah karo k6kasih. rungkad ng6bruki suryakanta kang katone kaya tansah kumukus pindha asung pasugatan marang kang lagi prapta (Sang Raghawa): Wit hapurborus ngganda s6dh6p. satdmah kukuse suryakanta ngganda kaya dupa. iku p6pindhane wit-wit tal iku padha n6psu nyawati gajah-gajah. fijuna. Sing ndulu k6mbang maneka warna iku ing s6mu kasinungan ras. asmara-furc (Indonesia : asmara-cinta) bisa nggawe sangmraning jagat. saya akeh witwitan asri ing Suwelagiri kang diwuningani.ng6ting tuwane. n6dya diaturi siram lan ngunjuk. pdpindhane kaya ngar6Par6p rawuhe rajaputra Raghuttama.. Ing sapinggire dalan kang diliwati Sang rajaputra akeh wit cdngkeh kang mbGneri k6mbang. Sawarnaning pambudidaya ora ana sing bisa nyirip (Indonesia : yang dapat memadamkan) 162 . banyu mangkono iku saya amimbuhi panasing ati. k6mbang bakung basantatilaka (Walanda : tilakabloem in de lente = Indonesia : bunga tilaka pada musim bunga). rasane (tumamane ing awak) s0g6r lan any6s. kayata wit punaga. p6pindhane kaya wis padha sam6lrba n6dya nyaosi ganda s6dhtp-arum tumrap tutuk (nyaosi mut-mutan kang njalari tutuk ngganda s& dh6p-arum).kang-padha adus ing tlaga kang agawe rusaking k6mbang trate. Kabeh wit-witan iku nalika samana lagi padha mangsane k6mbang. N/tangkono kandhane wit-witan marang kanca-kancane. Nanging tumrap wong kang n6dh6ng nandhang ondng marang k6kasih.

x:T:'N##fiW'. I'langing ernane kok saiak tunpa rasa isin-wirang tumurune asmara ana ing kene.. '#A-:e@iiffi ct&..sadhih-kingkining atine wong kang kataman j6mparing asmara -kagila-gila. Glara kang amarga k6taman panah tang h"ai6pe or*iro iku madal tamba. kawicaksanan ora ndayani apa-apa. Iku kang njalari Sang Raghuputra baora .2 tu7G"e.bar wiii hang nialari wong kang lagi pisah haro hahasih kat.J 3^-^(--n.sz d &v"grurw^s /..-. ana karrg bisa ngilarrgi rasalara'asmara kang wis manjing I"g tata"ging atlsanubari. panggalihb tansair kuwur. I\trangkono pangudadmarane Sang Raghawa pa- Katrongan.1-r* l*- nila. nganti sur[e ngdndika marang Laksmana. ora ana usada sing bisa marasake. unine mangkene : t. t6mbang g6'dhe ing Kakawin Ramayana (Ramayana abasa Jawa-kuna) kang nyandra kaha+ane gunung k6r6p ir*eti ana 1 padeswara (1 bait utawa 1 couplet) kangpurwa' k6prungu dilagokake dhalang ana ing pagdtaran wlyang t<anggo-'sulukan path6t *oiyuro iigag utawa di6nggo path6t *".tangi on€nging ofi". j6n6nge t6mbang Bh ramarawilasifc (t6g6se : kombang ora t6ntr6m). .4.suuelagiri iki bang€t'asri. T\rmrap wong kang lagi nawung gandrung-wuyung nah6n kung.eb *-.tDV7 4J2 youqueexr?2\ l. pr6lu diwuningani. rneh kabeh papan'panggonan aha i€ngsO*inn. yaiku kang kas6but ing R'antayana Bab XVI kaca tl1 sloka angka 31.A.r]rr* wantah.rg-6t ttu*rt g sungkawa. sawamaning kagunan tanpa guna.tSrEDl . ny. ora.:tr::. V w?Ydv' TW .

Sang Raghuttama saya bangdt onEnging panggalihe marang Sang \'taithili. Ana wite k€mba ng manguning kang uga nggub6d-mu16d'ing wit padhali. Sumurup wowohan maneka warna kang wis mat6ng-mat0ng. . Indonesia : angin sepoi-sepoi basa) k6mbang iku tansah obah-obah. padha lrrrnayu asalang-tunjang m0 nyan g pun cak gunun g.'t"p.lasita (pethikan saking s6rat Ramayana Jawi-kina). Sanajan olehe mid6r-mid6r ana ing gunung Suwela nganti suwe. akeh k6mbange klng tiba ing bantala.ela. suwarane gumuruh kaya giudtrug in-g nmngsa kasanga. gandane ndul6g bang6t. Gadhung kang k6mbange n6dhGng m6kar mbabar ngganda wangi. iku pGpindhaning wanita kang nolak pangajahing guru-Iakine kang moyuh rnarang dheweke.r. Bar6ng lakune td kan ing c6dhak puncak. kagawa saka bang6ting sih-trdsnane. k6slimur ing sdsawangan endah maneka warna. Ndulu kombang-kombang mangkono iku. Toyanipun (tlaga ing r6di Suwela) baning.Sloka-sloka ing sabanjure (sawise sloka angka 81 iku) isih akeh kang nyaritakake kahanane gunung Suu. IVTanuk-manuk padha mabur pating bldb6. nganti 6pang6pange padha mantiyung-tumdlung kangsrah ing l6mah dening kabotan woh. (jimbaripun) tlaga (ngilak-itak) kados "r-"*. K6mbang m)nur uga n6dh6ng m6kar mbabar ganda. para waru[a padha ribut pating brubut mlayoni karo m0re-m6re. bulusipun kumambang. akeh bang6t wit-witan kang nddh6ng mbiy6t lan mat6ng-mat6ng wohe. mangkene -: K6mbang Surabhi kang n6dh6ng m6kar. Amarga katiyup manttamanda (angin sumilir alon.r. br6marabr6mara padha katon ora t|nffAm m6ncok lan s6n6ng-s6nGng n6sdp rnadune kdmbang iku. agalve giris-girise kewan-kewan alasan. saya kat6tangi ondnging panggalihe Sang Raghawa marang kGkasihe (Dewi Sita). kewan g&ihe-g6dhe padha m6tu saka pandh6likane.rrgsarinya) sumdbar kados mega. L64 . tdg6sipun s?kar Bhramaraw. Sang Ramadewa sawadyabalane durung rumangsa kdsGl.ratr ing langit) pSpindhanipun kados s?kar sari-saiinipun s6'tr" (t"iorJJ . Ndulu kahanane kombang-kombang kaya mangkono iku. tangit. Lintang-liniani lingkang an. Akeh kombang kang marani k6mbang surabhi padha mencok lan n6s6p madune. p6pindhane kaya wanita kang ngrangkul sikile guru-lakine. katon rumambat nggub6d-mul6d ing wit padhali (padhanten). (bundaring badanipun bulus punika) papindhanipun kados bunddring rGmbulan (ingkang^ngl6r6si purnamasidi).

e dit6mu kawula l\/tantili dicaosake marang ing x)' fr"aUu Janaka.. (l\{riksanana bab 71 : Indrajit)' Miturut Kakawin F. Pm).amayana lan layang-layang liya-liyane' Dewi sinta iku pancen putrane Prabu Janaka Ratu ing }{ithila' mulane Sang Dewi uga apOparab Janaki (t6g6se : putrane Prabu Janaka) tan-ltaitfrm itag6se : putri Mithila). yaiku g6gayuhan luhur' apamb6gan puruirit" (walanda : het welzijn van anderen beharbigend = Jawa : nggatekake kaslam6taning liyan)' 89. DEWI SINTA INGAPUSKRAI\4A RAWANA SARANA AJI KPJ\4AYAN. banjur dilabuh "narmada. miyos saka. Dewi Sinta iku putrane Prabu Dasa' muka Ratu Ngal6nlka. pGpindhane gaguy"t u" sotya-k6ncana.Kagawa saka bang6te k6s6l lan ng6lak-ng6lih. *arana.. iabang-bayi winadh"ll! kandhaga. Iku salaras karo De' wi Kr6sna kang uga sin6but Dropadi (t6g6se : putrane Prabu Drupada) lan Phncali (t0g6se : putri Pancala)' lVondene asal-usule Dewi sinta kaya kang kapratelakake ing ngisor iki : *) Carita padhalangan Yogyakarta kang adh8dhasar layang Kanda' 165 .garwa Prameswari (Dewi Ka' nung. prayoga dipratelaltake dhisik silsilahe Dewi Sinta' iViturut layang Kanda. Saduruhge nganrlharake apuskramane Rawana sarana aji ka' mayan. para wanara Kang bangOt tritr'rt ot"tte padha r6butan lan mangan wowohan' para sujanma kang darbe ora milu r6butan pangan.

SILSILAH XI DEWI SI}.ITA (Mitumt layang Arjunasasrabahu) Batharadi Wdja Batharadi Wfia Dewi Sukesi kegarwa Wisrawa a Ratu Man. tili t4erre crndn Dewi t\rniungbinr Risi Winru- Dewi Marawa kagarwa Banapati Ratu Alodya Bagawan Ravthea Banapuha Ratu Ayodya p6[q Dewi Raghu (Sukasalya) kagarwa Prabu Dasarats Jrneke Ratu Mantili Kusa (habu Kusiya) Iava (Ranra Batlawa) 166 .

st^mah banjur aris.. p'nggolihingsun durung L61 ne: ""aufrake ... padha nungkul harananing marang naszptJn'iissun.g. mar|m' rnanawa sira dusun.Laksmana Mangsarruka nganakake p6p6than mustakane Fama pa"i'6t'-6"g""e nandukake apus-krama (Lrdonesja kono kapadhan rng sih' "r*n" tipu-muslih"il -*"*g {"*i.Laksmana' pangandikamustakane R'ama wi Sinta f.FrabuO"tu-"ft"ngadibusanasaranaab6borehan'akam.kiwatan. aw ake humur-kumur hulite si bur.t.."".-ar€p bakal sira matulungan uio*o pongoyo^on ?! Sira bangdt mangal€mbana J. mara waspadahna wis padha tumOha simhe si Rama karo Laksmana' ta ? ! Sakarone jaluhi piing pati. rudah-ng grdsah F anggalihe bangot tun g ing t" r. aia sira madhani kahananingsun. mung tansah ora marang newi-Sinta.. Mulaie yayi.it# Dewi' bang6te t<anatrutran brangta marang Sang n6moni DeSapraptane ing taman Asoka' Prabu Dasamuka . "risiii banjur antuk l€liru ingsun' Ratu agunggiris-miris para Ratu sura-whti padha wati kasusraiiiiosoit oya..bul nyatane' rang"kas.kt"nn . Nangiig.kapirangu ?rabu Dasamuka kang bang6t gandrung-gandrung liya..Hki:ekuwur. sira kelangan j6r dheweki tnu om anyahrasi Rama.aro sirah loro iki ! Ihi rak . ora ana sing madhani' madhani jirihe lan asoring watake..i Raghawa.Dala.tinimbang karosi Rama' g7tuni patine Rama-Lahsmarur. marya kalpika (ali-ali) amripat puh endah il"I. lan mawa roronggan Prabu Dabyar sunare. p6l6nging panggalihe gumanbewi.ao'.*1"1. liyaliyane kang pating 916s€sotya sumorot... Isih triii *rioa godhong lumbu.n"tnu'ulrndtabangOtolehengluhurahemaranging.esia:asrnara-cirrta)bangGtagawelara. sapi sa*i sing isih sira ar6p.prasasatorataubisa pin6l6ng ing cipta' sar.-Mung Dewi sinta kang tansah tumuju *"*.Si*u' supaya bisa Dewi Sinta kang sin6dva' amarga saka Mulunging .e.G. tandha' -f"taian dheweke . Sawise mangkono' t*uttu aji kamayane' .-d. p€pindhanekayawisakangorak6natinulaksaranaginawefawa tawar)' lindonesia : dengan dibuat Dewi Kanthi maksud supaya salirane agawe kayungyune Sinta.t-p" hay a bu' Rama-Laksina' tanpa k . p* ggdin". Ora tryu *t"tg Dewi Sinta kang tansah Wo!asmara. tcntiem' kagawa saka bang6te na$'ung asma' gorJh-Jng"t-"tI ti* ra-turida.anurrf 6nlur.i oro siig ing p6rang' nalika ingsun-tigas janggane"' y A h tine.orakarsadhahar.Yayi Dewi Janahi.

Ingsun bang|t no.Dhuh yayi Janaki ! Wdlasa rwrang ingsun yayi. kidang.. Ja = lair.. jaran. Bathara Baruna dewaning samodra saisine. Prabu Janaka caosana manuk Garudha kang g€dhene kagilagila ana ing kurungan hancana. Naga gOdhe ana ing sajrone jdnbangan pinatik sdsotya. Paka = wal6d.. rnuliane bangGt nawung sungkawa Panggalihe p6p6s-ngdn6s. tulunga marang ingsun. IVlanawa sira t€tQt puguh lumuh nglanggati karsani. meswarine Bathara Indra).. (Ratna = s6sotya. lumba-lumba. kakap lan liyaliyane: monawa mitttrut pan\munira iwak-iwah sing saihi uis ana isih kurang akeh. endah ing warna padha a6ladi marang sira.rung sinunggL-sungga dening para Ratu lan para dewa bdbar^ngan karo ingsun". m6njangan lan liya-liyane kang prayoga dipisung-sttngake mara4g Prabu Janaha. . Il[onghono uga poftt abd.Manewe sira kapengin munjung (nyaosi) rajabrana kang awujud apa bae marang Prabu Janaka. (Bathari Soci = pra- turut lw nggugu-mituhu marang karsaningann. ba_ r6ng prikm t6tironing mustakane Sang Ramabhadra. yayi.. langkaja. .ngsun.Iantili) nggawa sdsotya-kancano ing sakarsanira lan keuan u)arnawarna. kagawa saka bangEte gandrung-gandrung kaprangu marang Dewi Sinta. hiyu. asline katulis : pakaja = kang lair utawa tuwuh ing wal6d yaiku trate.Dhuh maskwari. 6ntek pangarEp-ar6pe (nglokro).. panj6n6ngane mu168 . Inn aja lali yayi.wung sungkawa dening lara as mara. bakal ingsun undang lan ingsun prentahi nggawa kabeh isine samodra m|nyang illithita. kayata : timinggilo (iutah paus). m€sthi karakone. ntacan. idr apa ing sakarsanira Mangkonc pambujuke Prabu Dammuka. Ratnapangkaja sahasraptra = trate sEsotya agodhong sewu).utarak. ngira manawa kakunge wis seda t6in6nan.. sanajan Bathari saci m?sthi klahon seba marang sira. singa. Sahasrapatra = godhong sewu.i dhawuhana nggawa sa_ warnaning iwak samodra. para opsari-widadari kang . kang kacipta ora liya mung n6dya milu palastra. hayata : gajah. Manut-mituruta marang ingsun yayi. adhuh ! Aluwung matiu bae ingsun. Sang Janakatmaja (Sinta) kang binujuk n6dya kagarwa. hOkosihingsun ! trIanouq sira manut_mi_ bakai ingsun Eksanani. ruif parijathq ratnapangkaja sahasrapatra lan sawarnane wowohan saka kadewatan". Dhawuha para abdi m|nyang Mithila (ing padhalangan sindbut : J.

Laj€ng Sang Ri-si Ramabhargawa (parasurama. gi nampuh Rawana saha nucuk bahunipun ngantos tatu awrat mili ludira.. sami ng€ndihakahon bilih paduka punitza inghang nguwoosi rYiloka (iagat fttiga). Il. .wun k6lataJara.Kados ingkang sampun paduka pir€ng. salirane panas lan ndhrodhog.Dhuh-dhuh adhuh Bathara Ramabhadra ! Punapa inghang njalari seda paduks ? ! Pa(iuka panjanntoning Bathara Purusottarrra (Wisnu). igl*ngkara yen ta pangandikanipun punilza dora. hala rumiyin asung. inggih punitza para angltara-*uiko ingkang adamol rdtuning bawana. milanipun seda paduka nuwuhakin pangina".lakaftn pangandikanipun para ltfoharsi. Ind. jalamn kawula ngAntosi rawuh paduka. para ltlaharsi ing mad..wana. Paduha puni. trfilanipun kawula babarpisan botdn ngintan bilih paduka sag\d hasoran ngantos dumugi ing seda lumawan Rawana. wasananipun Sang Rdsi kasoran dening padulza". karo nyawang mustakane Sang rajaputra Raghawa. Jathayu bot€n pojah. Ramaparasu) ngadhang saha nantang paduka wont)n ing margi. ing tdmbe wontOn ing jaman halangg1ngan (ing kahyangan) paduka badhe jumdnAng EKACATRA (Ratu mandhiri.Kala rumiyin. . wasanane dhawah kapidhara.. . panjanma paduka ing marcapacla leanthi ancas luhur nddya m€mayu ayuntng bq. waspane tansah mili carocosan.Anggen kawula *gdd sabar-taw|hal ngalami panandhang. amargi pacluka sag6d mbrastha mdngsahipun jagat. j)r rasOksa puniha makhluk inghang botdn sakti.amarleamiwAlasAn dhatdng kawula.yaning wana ingkang sami paduka ayomi. para daitya_danawa_rasak_sa l€l€thoking bumi gahh-gahhing jagat sami paduka sirnahakOn. Paduka pongayomanipun para suci. kasudirart lan hadibyan pcduha tanpo timbang. Saklangkung nnokal-andupara yen ta poduka ngantos lzaso:"an Iumau.Iithila.pitrlurg . Sang Dewi as6sambat ngr6ngih angrdrintih bang6t kawlas-asih.lta bloharaja sinaltti raiuning jagat. sanajan dipun-wa6s pinarang candrasa ngantos tugal suwiwinipun kiwa. Somanghe. msampunipun 169 l. Kala rumiyiry para Rctu inglzang sarni nglOb\ti sayimbara rt.onesia : Ra_ ja tunggal).. sint|n ingkang kasdhtenipun nyunclhul kas)kten paduka ?! Namungpaduhainghang ltuwawi m|nthang langkap pusaka lttithila.an ras€ksa candhala. Bar6ng wis eling purwa-duksina. Sang Jathayt).. ngayomi saindAnging jagat. Punapa langhap paduka ingkang ke_ nging kangge nyirnakahAn THpura sapunika tanpa guna ?!.

saha bot€n mi' "dana dhatang ingkang atindah juti. Amarga ngira yen Sang R4ghawa wis seda t6m6nan.i*uig badhe nusul paduka dhatdng Aribawana"' Mangkoncf.rtrylalapa nyawai<v sarT'na Mulane mungguh bang\t yen ta.ra tulus'mulus ing tAbnging panggalihira. paduka damd asor yudanipun Mahatdn prntho dados .i. bot€n nggan' . murha . Manawa mangkono' kowe mdsthi baniur misuwur sinabut titah kang enthengan asung pitulung. cAmAr bn i6mbAr' ora bisa ftstari ndkerekahe tindabe kakangmas Ramd"' iki ! (Pra' . piyarsakna handhahu : raianya : Walanda : uorst -der uolhen : Indonesia jadhipati 'ranyit).ng tansah sdtya mnrang patibratadharma (Walanda: de plicht uan huweliihstrouw = Indonesia : hewaiiban setia hepada perhawinan = Jdua : kuwajiban sltya rnarang guru'!ak!)' Awit saha ihu. (Astamurti : Walandb : de acht uormet\ waarin penge' Stwa zici openbaan : Indonesia : delapan rncam bentuh : Walanda : wetboelz uan Manu jawantahan Siwah. paduha wOnangak4n unggul ing yuda' Kosohwangsulipun Sang Raghuttama inghang sahlangkung luhur ing budi saha susila.Dhuh ariningsun Lahsmana kang luhur ing budi ! Kamuring sa' sidani. panguwasdmu ngedab'edabl . ngarani yen dewa iku ora adil. i"ii"i' ii*uto 1ntosi. Manawagama ': Ind.onesia : kitab huhum karungane Bathara Manu)!' . Rawana inghang asor ing budi. botOn wont€n matih ingkang hawula ai6ng11Ang. Dharmaning wanudya hang haye aku ihi ora liya *u.. Dewi Sinta k6wiyos panguman-umane marang dewa. dewa ingkang maha jalaran paduha botdn adil. jar dhat€ng titin hskang gadhah t1hbAtun utami.nmu sonlpurna ngebOhi Triloka Manawa howe 1?O .Dhuh Sang Astamurti.or4716-yAhfi bitih paduka asih dhatAng fitah ingkang bot€n iuiur. heh Dosamuha ! mAnAnga."sambat-s6bute Dewi sinta karo nungkuli mustakane Sa=ng Raghawa. Kowe Ratu sshti anyahrawati. kowe namahake suduhmu (curigamu) ing guluhu.Heh Prajadhipati Ratnana. lan aia maneL'maneh sira handlrc mbobuith ahu haya dlrch mau.rndholo. sira tansh bis 'Nangtng ahi pribadi amarga ora suci. ingkang awatih iutig'culiho. tanwh ngdstokahAn dhatAng piwulang suci isinipun Manawagarna.o"oi dhotAng paduka.. mulane tumuntur tut uturl parane Sang Raghuttama. hasudirunmu ora ona sing madlnni.paduha seda. luhur ! Kawula . tngkang adamZl r€tintng iagat..milanipury kqk1nc7nganing tekad hlawula . l\labuha.

Minawa ingsun t *inii. Wondene manawa kowe darbe panganggAp gaga_ manmu bahal r^gid sawise di€nggo mrajaya oni.-'.Gusti..la-pati marang st Riia ? ! Atuwung t€_ ftp_a ldstari urip mukti-wibawa ngrasakike scwa"nnning iitn*oton b€baror.b. Tlijatha tumuli mangkat mdnyang ardi -Suwela.g Ramabhadra kang wis palastra liuro. prihsa. pangancliki ne : .i'. Kabeh kang_ ingsun s6dya mlsthi t"ioiZ...ngru..u" Lg Jif-. yayi Ingsun iki rak aatu airn'i binathara ing jagat..gan haro ingsun.. dipun'nyatahakan rumiyin. pmnyata kowe Ratu panga_ _sarana yomaning jagat. kag.awa saka. b. . masthi klahon onc Sinta sewu ftha ing Ldngka iairone *i. Gawanin nntro. punapa y. Sawise matur mangkono..rh. prabu Dasamuka bangOt gumun-ngungune.. ora k€na ora ahu mosthi baiar tokan ing priya "ii&r" na. Kapar\nga hawura nyuwun pamit dhat.r. harsakake m€sthi karoksnan. manut-mituruta *oror| ingsun. ing yuda 1.. Dewi sinta ng6ndika marang Tlijatha yen n6dya _manjing dahana. .aiie .. uncalna ing jamban.ih har* nglanggati dhatdng karmnipun uwa prabu. Mangkono ng6ndikane Sang Rawana kanthi ngasih_asih ngr6_ r6pa. irig .ktos gusti Sang Naranata Rama sampun palastra. ffnigas jangganipun dening uwa prabu Dasamuka.:n. p"riyZ7sone ahu patenana sarana binasmi ing g6ni. Apa bae nans ko'-an:ggi mrajaya ahu. Bar6ng wis dingdndikan-i t.gdl6m mateni aku g€gamanmu. be. {marSa bra kapadh.. Su"g-nawana banjur kondur anga_ --J.i"r".. iriiatha marak sang wibhisana.ra.Apa pr6lu_ ne yayi.-'rss dhaton kanthi kagoling panggalih. sint€n mangrotos punika namung satunggaling apus-}irama supados paduha b.'Bab pii*-r'iroyoe.rng marang Dewi Sinta.g Su. Ing sapungkure. _ Ngrungu pangandikane Dewi sinta mangkono i[.Oaiip Muhne yayi.dii"-"- 171 . Sapraptane ing panggonan kang ait_"uju. sang Mahadewi ! sampun k€s6sa pitados dhat€ng ngdndihanipun uwa prabu Dasamika.ng r6di suwela sowan baps pr. bela-paii .'. iirahe si Rama.. buwimgdn.bang6te gand"rung_*ry. sim ngantapi-patibrzta (s6tya marang guru-taki) ran banjur kapengin palast.. prabu Dasamuka.*u**i'R"*u_ Ng6ndikane Sang Dewi mangkono iku agawe h6nyuhing ati_ ne Ttijatha.

w Ah dal naw ung sungk awa' Midhang6b ature Tlijatha.u'ol-*titi nnndraguna' tdguh'tanggon Narpati Ra' dhdteng sang ing yuda. . wi Sinta maneh... kawuningano...( a i"arie iia iTsi i" : ingkang dumunung. sora masinghanada' ing s€dhap-sak\dhap k)pirlng manguh yuda -eiio mu saiak somr uoi6i iabar.. maonesia : ii't* hutin) puniha ngannaaainot.s dhawah kantaha (sumaPut)"' dereng nate.ing uit ttoschduiuet."... rt o.o-"iii t"e ardi sttweli' dipun-adh|p pahlau'an ll'anara saha para Kapindra Sugriwa.waras-wiris s6g6r-bug6r ora kurang Laksmana isih sug6ng kanthi De. rOng.o saniatanlyg avudo' ioda\"1*'t glagah kematuon' lVonngal gampit. no*un] mutdr wit salzlanqlzunq tdn g*gOdhusirg p''ii't'it *ano'o ingkang -i w atanda : o o.anrpun bapa ka:outa boftn tabih katb'nn sami gladhi ulah para pahla*on *onoli' Para wadyabala wanara posanggrahan' sab€' ing sajawining ftridhaning pArang wontOn swant\nipun.t*tt"..Gusti Mahadewi..aya anawin-Ttmaitanipun toian€n ianthi tulus'mulusing manah"' praiurit Luanara lzuwawi mtbOdhol .Satunggal-xtttnggalipun pamb\dholipun kati' -ir. I ntr iiii..sum|..ii"-irlit io..". Milantpun **iii sunghawa' Gusti Srinau)atos. saking airihipun. Panj6nangar.ono **p'u"[-"io'"1it ngiA-l-antur kadhartaduka' ^Kawula rendra Rama *nb"eniig onin! dhatOng manggak p aduha.'.r\p w!11!... tzapengin .fi.SaiOg-iumlAg kawuta nir\an hasahtenipun praiurit wakang kasaktenipun ngoi'to' -jaduha hagungan pa'nggalih kunara.. mi na n gk a ga da' Battaspati.*".. Song Laksntana' .tnmunt|n uadvabata waponuioi slsOdhugins *angunl pratt'ira nara punika smi ..a iuniuti bali m6nvang taman Asoka' marak .iiotin' W\iaa minangka gantosipun paduka sampun bawa ingatasipun "AhU' .." sahing punika sampun ngantos "giui""u"tufta' Atuit mbirat sunghawa ga karwa padukalurnunftn surycn saha karsaa k|bah-raos suka-wi' ingkang sardtta nglillipur po." U^"3t" as€saji lan Sang Raghawa' ta tumuju marang ungguling yudane 772 . Sang Bayutana)ta '.. I Srf Narendra Ranta talzsih . banaspati i.. .ono *niiniiiie sltva-baiti Sang Narpati Rama dipun-esma.usari. Dewi Sinta bangOt suk'a amarwata muja samadi' p€langing cipsuta.i"'t' kai\ne agOng *rnois. Sad.*.in fnS' -rott*bong . ndihik alz an gusti' sumang' w uhart t ttmu ntan'' .

Raiah : napsu ketnginan hati. Paduka ingkang minangha tuh-ing has6n1ngan saha kasaenan. Tamah : napsu loba.Paduka sahlangkung u€las-asih saha satwika (W. Nlangkono panuwune Dewi Sinta 90. NASfiTSA SUKASRANA TaLIKE DASAI\{UKA NITIPRIKSA RAI\{A SAV"ADYABALANE. fttAPmantdpa sih-tr€sna dhat|ng kawula. bumi wha ialadri.Dhuh Dewa. : de aeht uormen. Awit saka iku. waarin Siwa zich openbaart: delapan macam bent. panggalihe tansah goreh-rongeh. nguwatirake bakal kasoran yudane.-tlt pengeiawantalmn Siwu). SANG RAMABHADRA PINARENGNA UNGGUL ING YUDA. sapira k6- t73 .". ratuning Tribawana ! Dhuh Sang Dahana ! Dhuh Bathara ingkang maha wAhs ! Mugi wontAna kapar?ng paduka karsa ngtdksanani dhatAng panyuwun kawula. : plaats uan uerlossing : tempat kelepasan : Jawa : papan kamuk' san)". uuur = yang memakan saiian. Jawata inghang sahlanghung agdng pangu' waosipun. Paduha puniha Bhaktawatsala (W.. Paduka Astamurti (W.. api). Kocap habu Dasamuka. Pm). ora tau t6ntr6m. iahat).Dhuh Song Hutasana (Walanda : offer etend. : waarheid-lieuend = suka akan lzebenaran). : mond der goden : mulut dewa). Padtiiza deaa linangkung Siwagni (Siwa + agni : api). : heilige schrift:kitab suci) saha inghang njalari para titah sagOd dumugi fng moksapada (W. panj6n6ngane kapengin nguningani kahanane Sang Raghawa'sawadyabalane. Paduka ingkang murugak|n para titah sami mangr)tos dhating Aji (W. rajah.uirtng hagunan wha sag€d nguuraosi (mcngreh) Triguna (W. saha sagdda kawula pinanggih matih lzaliyan panjin)nganipun kanthi ngalami suka-wibaw0. inggih Song Dewawaktra (W. ingkang nguwaosi r6di. : de drie grondeigenschappen : : satu)a. . rakus. tamah : tiga watak dassr : satwa napsu baik. inggih Bathara Gunawidhi (Jawa : dewcning hasaenan. inggih Dewa' tasakala (Indonesia : dewata dalam segala hcl : Jqwa : dewaning santulzawis). : uersot op eten : suha sekali rnahan). linangkung sal. wiwit miyarsa pawarta yen Sang Raghawa sawadyabalane wis masanggrahan ana ing ardi Suwela..

Olehe ndherek marang Sang Raghawa. Sang Rawana tumuli nimbali ras6ksa Sukasrana. Sukasrana wis k6priksan dening Wibhisana. Mangkono dhawuhe Sang Dasawadana. Sukasrana iku pahlawan rasOksa sura-sakti mandraguna lan bisa mancala \4.Apa dosane ? ! Bangtt ora rAnane panggalihingsun. nitipriksa kas6kten lan k6kuwatane.kuwatane.ayahaning gustine. disik6p banjur dibancla. apa dheweke bisa uga g6l6m pininta-sraya mrajaya Sang Raghawa. jalaran kuwirangan. jalaran mulung saka atine dhewe. ana ing ng6ndi dununging karingkihane. maksude supaya bisa nindakake dhawuhing gustine kanthi BamPmg. Sawise manggalih ras6ksa kang prayoga dinuta minangka t6lik.. durung nganti nglGksanani. Sukasrana nrdn6ng bae.. Sukasrana mancala warna wanara. Bar6ng priksa wanara pinusara (dibanda).Heh Suhasrana ! Ana gawemu apa howe tdka ing ganung Suwela ?! T|hamu ing hene kanthi mancala warna warnro. pinusara. lan ora konangan dening mungsuh. ndikakake manjing lan ndlajahi ardi Suwela ngetung cacahe wadyabala wanara.arna. nyumurupi para pahlawan wanara sing lair-batin sOtya marang Sang Raghawa lan sing ora. Dheweke didhawuhi dadi t6lik dening Sang Rawana. sadurunge manjing ing pasanggrahane Sang Raghawa. prihx wanara dihaniyaya". Dheweke tumuli dic6k0l dening wanara sawatara. Mangkono uga Sang Kapi. Sawise matur s6ndika. Nanging lagi bae m6ntas man' cala warna wanara. sak0cap ora mangsllli. lan sarana . . paugandikane : . raja (Sugriwa) kudu dititipriksa 96tya lan orane marang Sang Raghawa. Iku kqbei \udu dititipriksa dening ras6ksa Sukasrana. \74 . misahahe tdmAn. mracihnani yen howe darbe sddya ala. Sang Raghuputra enggal-enggal ndangu marang Wibhisana. nddya laku dursila". nuli disorvanake marang Sang Raghuputra. apd amarga dip6ksa. Polatane klicutan. Sat6kane ing gunung Suwela.rsiasat" kapriye carane ngasorake yudane. iku bangOt nyala-wadi.Yayi Wibhisana ! Wanam apa ihu. Ngrungu ng6ndikane Wibhisana mangkono iku. Suliasrana banjur mangkat m6nyang gunung Suwela.

hawula namung ny€nyadhang dhawuh padulta. Dhawuh-pangandikane Sang Raghawa : ..rta_ srana t6rus marak Sang Rawanadhiraja (Maharaja Rawana). ngaturake kabeh kang disumurupi lan kang dialami ana ing Suwela_ giri. Wont\n wohing pindamAfipun wadyabala wanara inghang mhlangkung ngedab-edabi ngantos adamil gumun-ngunguning jagat.. Pawanatmala saha Anggadi mihn L75 .n-p idana".Sadaya pmjurit u)anara xmi sOtya-bakti kanthi tulusing manah dhatOng Sang Ramabhadra. ny6mbah. . atine s6n6ng.Janara. namanipun Sukasrana. .. laporant'. ! Dhewehe kudu asung pawarta (iaporan) marang gustine. mandcr luwaranc.rg panggalihe Sang Ramabhadra. TAUV (Indonesia : mata-mata). Ing batin bangdt mangalGmbana marang trrtr. Kas€ktenipun para wannm saklangkung nggAgirisi. Anggenipun mancala warni . Botdn sanes. Enggal uculana bandane. Lakune Sukasrana g6gancangan. Sawise diuculi bandane.yayi Wibhisana ! Rasahs ilzu ora k|na diprajaya. gusti ! ROdi Suwela punika wiwit sahing ereng-ereng_ ipun ngontos dumugi ing ngandhap (ing suhuning r6di) ieb€kan wadyabala tDanara. kabeh hang disumurupi ana ing Suwelagiri. Kawula Eampun dhat)ng ing pasanggrahanipun mOngsah paduha Sang Ramabhadra ing rddi Suwela. tujuanipun supados gampil nanduhah4n piawonipun.Gusti. supaya dheweke bisa tumuli bali-mulih sowan maneh marang ratune. iijdl-riydl prasasat tanpa sela.Wanara punika sapuniha rasdksa t6likipun Sang Dasasya. sampun sa_ Atu6 Wibhisana nes golonganipun abdi paduha. Sri Maharaja ! Kawuningana. Salugunipun : . dhawuh paduka sampun kawula estohakOn. bot6n wontAn padainghang angel utawi awrat tumrap para tranara. Kadospundi kapar|ng paduha. Para wanara sag€d njalart r6dl dados hados lepen utawi jurang-cArung. sami kuwawi nug)h r6di inghang agdngipun kados ardi Meru.rri. rasdksa Sukasrana banjur ny6dhaki Sang Raghuttama. inggih punika anggenipun ndamd tambak-samodra.. hawuningana ! mA sth inip un d ip u. Ka_ wuningana.. amarga ora pinidana.Gusti. nuli nyuwun pamit mulih m6nyang Ldngka. Awit uking agAnging kas€htenipun. Mangkono ng6ndikane Srinarendrd Rama. samodra dados kados pareden inggil. S. badhe kapatrapan pidana punapa pun Sukasrana puniha.. Sat6kane ing kadhaton L6ngka.

k uli sw ant|ning . j6r kawula puniha abdi poduha ingkang sahlcngkung sltya.. Kalawaktrq Druma. gusti"' tim. Druwa. uah malih-sAQa-baktinipun dhatdng Sang Raghu' bang"ing putia.ng Maiaraia i. Ingkang kawula s€batak.Gusti. Tara. Panasa.ng LOngha. ature Sukasrana dianggdp pangina. Awit sahing puniha gustt.. Kawuh babar'pisan bot€n gdhah manah nadya druhaka. Nila. K1sari. Puthahsa.'Ci*o*i. Susena. Bhimawaktra.Atimu bangat t76 . Sang llibhisana ingkang ngancam kawula makat-dn punika.. sayiktos k\kiyatanipun wadyabala wanara tanpa jagat. supados jaduha sagOd wid. Mangkono atur pamrayogane Sukasrana sing surasane m6ng' gak Sang Rawana aja nganti m6mungsuhan lumawan Sang Ragha' iva. pangandikane i .. pOpindhanipun kados Kalamr6tyu (l7olania-: de god des Doods = Indonesia : dewa Maut). Sarabq Wresba. soraning g\laP". Nanging Sang Raghawa panggalihipun suci luhur ing budi. polatan lan p amOrenipu n ngung' t andang." (Druhaka = Walanda : verraderlijk = Indonesia : bersahlangk khianat).n punika para manggala gage-dhuging prajurit wanara inghang hawont. kaworntOn haparAng parOnga kawula ngaturi pamrayogi halih warni' Sapisn: wontdna 'napaiOng paduha harsa guyub-ruhun am€mitran haliyan Sang p R ighawi. boftn marAngakAn kawula dipun'prajaya Sang Raghawa inghang dhawuh nggtxngi kawula.nanipun^ sahlang\i"e go-tot nioiin-airini. Darimulza. hadosto : Gawa. jalaran kAcOp\ng. Kumuda. Gandamadana' Dwiwin' da. -manawi panjannwning Bathara paduka karsa ndhahar atur kawula. IVlainda. *rrlure banget dukane.-El6thAhing bumi gAbh'g^lahing iagat.Heh Suhasrana ! Bang' sat-kOparat. Itlakatbn . Satabali.gray ang ipun ngedab-ed ab i.tuhu saha aj rih -asih dhatAng p ani 6 nO nganipun. ialaran pitados bilih Sang Raghuputra 'puniha wisnu.Kawula meh lzemawon hapatrapan pidana awrat. Jambawan.n. iOr Sang Dewi puniha inghang dodos tuk-ing pasulayan' An'ggen kawula kamipurun cumanthaha ngaturi pamrayogi makatOi punika. Dama lan Mattahasti. Indraianu.adt mukti-wibawa ium.igi pat:a wanata sanes-sanesipun'. kagiwa saka bang6ting pangernne marang ratune' Nanging Sang Rawana kliru hmpa. iup ad o s p ad. Subodara. Nala. Gawaya.uha lO stantun ngalami suh a'w ib aw a' Ka ing Dewi sinta dhatan{ panian€ngnaun : Karsaa paduha masrahakan anipun. xklangkung agOng. dipunkisas. Sadanurdara. Winata.ung sity a..

Gttsti. ngr6mbug rancangan lan rekadaya kang prayoga ditindakake. tutuuh uatakntu nistha-crlndhala. . kangge ng gant p ilalt A n so d ay a in gkang p ad ulz a k ar sakah 6 n ".. kagawa saka bangdting w6dine. ras€hsa jirih-ringkih ingah-ingih wddi gOt*. Sukasrana. Kawula s|ndiha nandukakdn sandi-upaya punapa laemawon (Indonesia : tipu-muslihat) dhatdng mAngsah. panj6n6ngane banjur imbal-wacana karo Kapindra Sugxiwa. niyot ngawula marang rnttngsuh.arang si Raina". P6puntoning r6mbug. nildya ngayom m. Tanpa nyum?r|pi brAs-Gpating atur. nanging sl. ing sapungkure t6lik Sukasrana.Dttdu dewa dudu danawa mungsuh kang t€ln. ndikakake ngant6p tekade Da' L71 . saguh dadi g€dibaling mungsuh. kowe baniu. Anggada kang pinatah dadi duta. luwih dhisik Sang Raghawa n6dya matah duta m6nyang kadhaton L6ngka.Jhi kowe dadi ntalt. ANGGADA DINUTA RAI\{A NGANTOP TEKADE DASAI\{UKA. 91. lzawula sagah piiah ing madya' ning rana ndhdpani pmja Lingka. Ananging manawi hapar€ng paduka ngrdsakale€n dumadosipun pArang 16r\mpon lumowan &ng Raghawa. mung alaning watak lan ciiihing atimu. ntugi nAbihna sagunging d|duha ! Ngrungu pangandikane gustine mangkono iku. sirna kasdkfun lan leuuanennTu. minggata ! Ngungsio mcrang mungath. kawula kala wau ngaturi pamrayogi dhatAng paduka.Heh Sukasrana. milua si Wibhisana.uwanen. mulane ganpang giris-miris ntarang mungsuh.Kowe ngatag ingsun supaya nunghul aris ntarang si Rama. Wo ! ora idhOp isin kowe lturui. Wibhisana lan Hanuman.cOm\r bn i€mb\r. njaluka pangayoman marang st Ranta". Nanging kagawa salza nAdya rnalik tingal. Itlidhangdt ature Sukasrana mangkono iku. jalaran sinurung dening raos pangeman saha awit saking s|Ua-baleti kawula dhatAng paduka. Sampun samAsthinipun kawula ngurbanah|n jiwa-raga minangka piwal?s kawula dhatAng sih'wi' lax paduka.. Kocap Sang rajaputra Rama.l'tlult tanpa guna. Biyen houe niisuwur takad-kuwat sugih k. sanalika larutmirut dukane Sang Rawana. enggal-enggal ny6mbah karo ma' tur ngr6r6pa mangkene : . Laksmana.r enggal-enggal manungsa nistha-danta awadyabala Luanara.

pratandha Anggada wis niyup ing bantala. dhandhaning umbul-umbul kadhaton Ldngka nganti padha putung. Sirc ian paru kauulanira kabeh nydmbaha marang gustiku Sang Ra. pdparabku Anggada. amarga rumangsa tampa kapracayan g6dhe mka gustine. tanpa ati tidha-tidhaSawise sam6kta.Heh Prabu Dasanana. nagara lfngka (Ngal6iigka) m6sthi dadi karang-abang Rawana sawadyabalane bakal sirna g6mpang. Mantri-bupati lan pam manggalaning wadyabala. Amarga k6tamp6k sumiyuting angin g6dhe.. Ora antara suwe p6p6t€ng sirna. Dhawuhe gustiku Nararwta Ramabhadra. kanthi mantdp lan tumdm6n anggone nindakake dhawuhe. piyarsahna kandhaku ! Ahu iki Baliputra. ingadh6p Nindyamantri (Patih). Nalika sarrrzrna Prabu Dasamuka mb6n6ri siniwaka. milih dumadine p6rang. nganti nu- wuhake angin g6dhe ing saind6ngng pura L6ngka. napak jumantara. Kanthi dhadhag-tatag tanpa rdringa. kaprungu c6tha dening kang padha seba : . Anggada banjur kandha t6rus t6rang. manawa nganti dumadi pdrang. 178 . madewa. ndikahake nlkahake dhawuh-timbalane ffnrang sira. l7nggana masrahahe Sang Maithili. Kajapa saka iku. Abure rikat prasasat kilat. Sawis0 lungguh ana ing ngarsane Sang Rawana. bilahi m|sthi bakal sira alami Sang Narpati Ramabhadra m|sthi bakal nyirnakake sira. misuwur ing jagat. Wruhanira ! Bathara Raghuputra iku Ratu tng saind€nging jagat. apa aluwung nungkul aris masrahake Dewi Sinta. Anggada bang6t suka amarwatasuta tinangg6nah dadi duta. sat6mah akeh ras6ksa kang padha bingung pating bilulung. sira sawadyabalanira mdsthi bahal tumpAs-tapis tanpa sisa Wruhanira ! panj)nAngane Sang Ramabhadra iku pahlawaning jagat kang bang€t kinawasa".samuka. supayo nungkul aris nrurang panj€n\ngane. Rawana. Anggada tumuli mangkat m6nyang kadhaton L6ngka. ffmnawa sira kapengin listari urip lan fttAp ngratoni nagcra L?ngka. l6bu mul6k kumElun njalari p6t6nging kahanan. Tdkaku ing kene iki diutus dening panjdndngane. Anggada manjing ing pasewakan dumrojog tanpa larapan. Ora bdna ora. Manawa sira ora nungkul aris funthi caos bulu-bAkti. Kabeh barang kang g6c)he pangajine ing hadt'ntonirq suu)srnane se'sotya-rdtna lan peni-peni raja-peni coaEna marung gustiku Sang Ramabhadra. para nayaka. l6bu mari mul6k kum6lun. Kagawa saka bang6ting baktine marang Sang Raghawa. wegoh maninft ah marang panjdndngane. b€bar€ngan karo masrahahe Dewi Sinta murang panj€ndnglne. suwarane gandhang. Anggada didhawuhi ngelingake maralg.

. Nanging nyatane. Atimu tanpa sOrile-runtik. Mangkono kandhane Anggada. g6l6tn nggugu-mituhu ujarntu ?! Mendah guyuning jagat.Bcbo. Kowe nuduhahe g)dhening tekadmu. ingsun oro ulap". manaia ingsun eh-elu nggltgu lzandharnu. murang sarale digsura atinggat tata. lan kon6n tumuli ng€toni pArang.. diiraiba"denins si Rama. rlanaua kowe kasinungan watsrt pahrawan. supaya aja pisan-pisan rvani lumau..an Sang Raghuputra. kajaba narak sarak uga dacli tandha y|kti asoring watak lan tindah-tanduhrnu.ar sm 6an1ui ngayom marang mungsuhe sudarmamu. si Ranta mlungsuhe sudarmamu. OaOo t K€thek naruthuk tharuthukan. sira m6sthi bakal sirna dening sanjatane gustiku sang Ramabhadra. lWalanda :' ie leeraar beleedigend : Jotua : ngina utawa nydperehatee marang Guru).. Anggada. Midhang6t kandrrane Anggada kang bangEt p6dh6s mangkono iku. matura marang gustimu yen ingsun ora n)dya r|rukunan learo mungsult. amarga ngrumangssni atmajane Sang Bali. sanajan anaa Rama sewu cocoft e bAbar€ngan t€ha iig kene. Wo.Heh Anggada kang bang\t adigung-gumOndhung ! Apa ingsun kokira ros|ksa leumpra-humprung mudha_punglung. nudingi karo ng6ndika s6r6ng-sora : . Ratumu kon|n enggal mranata gAhring baris. Anggada ! Kobang?ton asoring wataltmu lan olehmu ora wdnth ing isin. Elinga.. babo. Aja n.. palarapane nj6ngk6rut. asung peling marang Sang Rawana.gurudroha. Anggada ! rzou.Wo. lan ngandhakake kawiryan hasantikanmu. sapa sing mra.taneh mung Rama siji rngsun wOdia. pasuryane sang Dasamuka mrababarr abang.ulir"n" g6t6r werwelan.Kabeh gunommu itzu. sira m6sthi bakal ngundhuh wohing panggawenira. i\stnr wani mbelani sudarmamu. . yaiku kang bakal kanggo nguntapake sira m6nyang Yamaloka (iagade Bathara yama = nraka)".. netrane mandOng manth6l6ng marang-Anggada. 779 . o. wrurranira ! J6mparing" gurtiLu iku hebat kaliwatJiwat. ora k6na ora.e tunturi muliha. Minangka pitukuning panggawenira. Prabu Rawana ! Watak-wantunira kang ambdk-siya murka-k6thaha mahanani kusut-kuwuring pikiriru. niul*i sira tumindak mutatuli g6l6m melik bojoning liyan. landhCpe _kagila-gila. mrajaya si Rama. padha bae haro kowe nglahoni dosa .. kagawa saka bangEting dukane. tanpa msa isin-wirang ! Tindakmu mangkono ilzu rzariwat-liwat g\dhening dosomu.. mand. imbane t6pung. koue ngrilakahe bae nnrang patine sudarntarnu..iaya sudarmamu ?! Si Ranta ! Dadi.

mr*ia.. Yupaksa. ngaturake sarehing dinuta' 92.-"U. abdboPara rasdksa padha dandan ulanganggo kaprajuritan' lan mawa r6r€nggan k6mbang' . Asanipraba. Bajramu." ."una-s6sotya ilil padha nyandhak gogamaning ayuda.igrl tori.ngllman-uman Nlangkono wangsulane Sang Ralvana' sawise Anggada. jagat kaya b6lah-balaha' langit kava ng6ndh6longngdndh6longa.. Prabu Dasamuka Wiruwuh marang Patih Prihastha. Sang Baliputra kang ing sakawit lungguh tumuli -ngaddg Pro' : mattr6ntli6ng (malang-k6ril.u:up"ti. IUahaparswa' Ghathodara' Jampaksa.. Sapraptane rak dang Raghuputra.il. 180 kindbur..i"d. putrane Sang Rawa"l ylikY Dewantaka' lan Trisirah. *u. Trikaya. padha tarldha Sarampunge iihawuhe Prabu Dasamttka' minangka rabudhale *uOyoUuto LOngka.(OKTA.sthi' Narantaka' .rra*u k6r.ir"n.WADYABALA RASoXSA'WANANA TUMULI WIWIT CAMPUH YUDA. Dumraksa. Ana sing asanjata culiya-liyane' . Akampana. parasu. iatEmah samodra kocak mawalikan . suligi. slompret-slomprete wadya-bala s6ksakangmai0ksa.. trisula lanlceta padha p15a ras6ksa kang nOdya awahana Sl*ire m4ngkono. uanlur mangzuli's6r6ng "Heh buRawana!Bakqtsi-rnanirasau'atlyabalanirodbningSangRa. para putrane Kutnbakarna yhiku Nikumba -ndikakakl ngdtoni p0rang sawadyabalane' Kumb a.""g dwaia ing-Iiretane dhewe-dhewe. kang n6dya awahana di: baju zirada utawa turangga'padha ng6trapi kawaca (Indonesia rah) ing tunggangane dhewedhewe' banjur dhaSawise sam6kta ing sakabehe. SAWISE SA}. ghuttama w k katon gaw ang-gou'angan"' bali m6nyang Su*pasat'ggruhut' Sawise kandha mangkono. Pragasa' Prajangg' para [rr-arrgti.l6ksacacahetumulimunibinarungunining ngallti tumUrr-gong-b6ndhe-beri. swarane gumuruh mavrurahan onde'rweo"r3glng bumi t6kan ing saptapatala (W' = zeven "lJ*f = tujutr dasar bumi). Mintragna. Anggada banjur S"*ula' Anggada t6rus maing welagiri. n6nggala. . Wilohitaksa.

olehe nglipur rabine mangkene : . nalika nguntapake bojone kang n6dya mangsah yuda. maju l" Kang njalari r6ndh6ting lakune. paardenkennis = pengetahuan tentang kuda). Nanging akeh uga ras6ksi kang nangis. Para ras6ksi kang mangkono iku njalari kun'uring pikire guruJaki.luar biasa". Saka akehe wadyabala raspksa. Para rasGksi bojone pahlawan ras6ksa padha nguntapake lakune wadyabala L6ngka t6kan sajaban w6w6ngkon kadhaton..Kakangmas. mugi-rnugi jdngandiha sagAd ndamAl Ehbdtan utami dhatOng gusti saha nagari. akeh ras6ksa sing mandhi sanjata kampak 96' dhe kang dawane nganti 5 dh6pa. nggdgirisi. ing batin bang6t mongkog (Indonesia : merasa bangga) sumurup guru-lakine ng6toni p6rang. kala-kala lakune barisan ora bisa maju. satOmah pangg6dhene k6p6ksa wola-wali ngabani ..-uda kantl'ri au'qs lan utaspada. Panganggone wadyabala ras6ksa manca warna. wujude ras€ksa sing manganggo kaya mangkono banjur mirib singa. = olifantenkennis = pengetahuan tentang gajah). . kang padha nunggang jaran wasis ing babagan salihotra ( = aswasiksa = \\'. yaiku panganggo kang diarani . iku wis dadi huwajibane. Mangkono kandhane para ras6ksi marang bojone dhewEdhewe. dalan kang diliwati nganti sQsak..I\{laku. Para pahlawan iku padha mumpuni marang dhanurwedasastra (W. i<ajaba sdsak dalane. Sanajan Bathara Kala pisan. = leerboek der boogschietkunst = Jawa : buku piwulang nj6mparing). Manawa praiurit wdgah mangsah 181 .rswangga". giris-miris yen ndulu rasOksa sing ngangeo kaya mangkono' Kang lumaku ana ing ngarGp para ras6ksa sinakti aklambi k6re-rv6si (Indonesia : baju zirah besi). kAhasihku saiati ! Ak-u iki kabbu dadi prajurit. mlaku ! ilIaju. unggul ing yuda".. garu-laki kula ! Sumangga kula aturi mangsah . para wadyabala ras6ksa katon bangot g6mbira. Para pahlawan rasdksa sing padha ditangisi dening rabine sadurunge mangkat pdrang. Praiurit maiu p0' rang.Ngrungu unine t6tabuhan maneka warna srng suwarane prasasat suwarane mega ing w6ktu kiyamat.Yayi. savuise olehe nguntabake t6kan sajaban w6w6ngkon kadhaton. luwih-luwih rasEksi kang isih pangant6n anyar utawa kang lagi nggarbini. Saw6neh ana sing pangarrggone . kang padha awahana ciirada l6bda marang hastisiksa (1V. luwih-luwih para pahlawane saya kat€tangi kasudirane. ing mangka kampak iku landhOpe kagila-gila.

sagung wadyabaia wanara banget g6mbiraning atine. yen unggrl ing yuda antuk kamisuwuran. Tara. munggah ing Aribawana (suwarga hahyangane Ba' thara Ari).urip mulya-huncara sinungga-sungga". hasombttt ing madyaning rana apa unggul ing yuda. nuli padha mamerake kaluwihane. yen aku unggul ing yuda. m^sthi balzal pisah kato guru-lakine.'ginodhog ing kawah dradimuka)". yayi / P6rang. Winata. . Ing saburine pala gfu6dhuging wadyabala iku sinambttngan para wanara mayuta-yuta kehe. Gandawadana. Manauts kqwmbut ing yuda (mati). Nala. Minangka sanjataning ayuda. salugune padha bae. panjdn6ngane noleh marang Laksmana lan Kapindra Sugriwa. mulane tumuli nimbali kabeh wanara. padha m6re' mEre masinghanada lan surak-surak mawrirahan. Susena. ingatase prajttrit.. lire padhadene bakal ngalomi lt. Wresaba. ing tdmbe manawa mati ntOsthi manjing (ing. Hari. ndhungkari gunung-gunung anakan. Anggada. Bhimamuka. kang minangka g6g6dhuging wadyabala. nwngkene yayi : Manawa kowA titdp s|tya marang aku. uripe ing sa' banjure huncara. utawa mb6dhol wr6ksa kang pirang182 .Wruhanira. Gaja. Bojo kang kurang s. Sabodara. yaiku : Hanuman.yuda. puncake gunung Suwela dij6bol b0bar6ngan. sing wigati g)dhening kasAtyanmu marang guru-laki. Kr6sna. para rvanara padha ndhungkari silatala (watu leter arata) kang sagunung anakan g6dhene. Kumuda. Saraba. Mainda. Kocap bar6ng Sang Raghuttama miyarsa warta yen Sang Rawana wis mbudhalake wadyabalane m6nyang pabaratan. Dariwadana. Sawise dingOndikani dening Iaksmana (lan Sang Kapindra). Singhanana. sinungga-sungga. Dhanurdara lan Krandhana. Gawaksa.asinAngan. Karalawaktra.padhalangan sinAbut hawah Canrytraka. saupaffn ahu mati ing madyaning rano. Druwa. Puthaksi. Praba. lzowe bakal milu ngrasakake.tya. Drawidha. Kang tinoleh padha tanggap ing sasmita. Wisangkatha. Sampati. ora bisa k&Amu guru'lakine ana ing ddlahan' C\hak-cukupe. Kang dumunung ana ing ngardp para wanara kang pinunjul kas6ktene. didhawuhi ngumpul. Pralambodara. Ingatase titah lzang haya kowe. ing t|mbe sira bakal katut munggah suu)arga (manjing ing Aribawana). Sahasra. amarga wOdi mati. Jam' bawan. Mattahasti. lan bakal kAcbmplung nraka. Nila. Mulane aja susah dahtinggal mangsah yuda lumawan mungsuh. Indrajanu. Dumra. Satabali.

= een krijgsgeschreeuw aanheffen = memulai dengan teriak perjuangan).ing pangsalih. Dalandalan kang diambah wadyabala wanara katon ngr6s6pake. sawise ngrungu ng6ndikane Wibhisana anane ngalamat kang sarwa bAcik. nyuwun idi-pangestu.pirang prangkul g6dhene. m€ngsah paduka timtu badhe sirna". iku arane pujian kanggo rum6ksa kasarasan. Priksa para wanara padha sam6kta asanjata silatala lan wr6ksa. ocehe manuk-manuk kaprungu 'n6ngs6make. nanging durung ngyakinake panggalihe Sang Ramabhadra. lan akeh asu-ajag kang mbaung mdthuk panj6n6ngane. mracihnani yen Sang Raghuttama bakal unggul ing yuda. Paduha ttmtu badhe unggul ing yuda. Sadhela-sadhela katon ana kidang lumayu nyabrang dalan mangiwa. yaiku kanggo rum6ksa Sang Rama nalika isih timur. kapengin tumuli n6mpuh mungsuh. Sri Narendraputra Raghuttama ! Sadaya ngalamat ingkang katingal lan kapiyarsa punika Earwasartai *e. Ature Wibhisana agawe l6jaring panggalihe Sang Raghuputra lan s6n6nging atine para wanara. Ana Astasata manggalastawa. njalari jaya lan panjang yuswa. (Astasata = 800. Wibhisana kang l6bda ing kawruh ing babagan ngalamat. Yen cinandra kahanane para wanara iku p6pindhane kaya para Yamakingkara n6dya njabuti nyawane tosa. para wadyabala wanara padha masinghanada (W. Kabeh kang katon lan kang kapiyarsa iku salugune ngalamat b6cik.Gusti. (Yamakingkara para ras6ksa Mripate manth6l6ng sumorot.. Dumadakan burni o169 lan udan g6tih ing saCalan-dalan. Para wadyabala wanara saya ora sabar atine. Sat6kane ing sapinggire kutha-krajan L6ngka. Pujian iku winatdk (diucapake) dening Sang Raghawa. banjur dhawuh budhal wadyabala wanara. siyunge katon landhOp mingid-mingid. Kajaba iku ana ndaru tiba ana ing ngarsane Sang Raghuttama. mulane panj6n6ngane panggalihe isih tidha-tidha lan ngandhut kuwatir. kukune k6ras-akas san= 183 . bot€n uontdn bab ingkrtng pr€lu dipun-kuwatosak|n. Sang Raghawa bangdt kar6'nan. Panj6n6ngane m6muja marang satarudra (Rudra satus). ngrabasa para ras6ksa. matur mangkene : . Manggala_stawa = Walanda : gelukvoorspellende loftuiging = pujian yang menyatakan ramalan bahagia). suwarane prasasat man6ngkdr wiyat. Pujian Astasata manggalastawa iku g6dhe sawabe (g6dhe dayane).

banjur m6re-mdre masinghanada. Hla howe wanara apa rasihsa ? !". tandang-grayange katon galak. ng6l6girisi kaya. Ananging kagawa saka wataklvantune wanara kang dhasare pancen ora bisa ngEndhaleni marang adrdnging atine. Kapindra Sugriwa wis ding6ndikani dening Sang Ramabhadra ing babagan kautamane wong p6rang. sat6mah panggalihe kang wis isi rasa giris dadi saya miris. malCksaldksa mak6thi-kathi. mayuta-yuta cacahe. Polahe wadyabala kaya gabah den int&i. sat6mah kang padha pErang ora bisa sumurup 6ndi mungsuh Ondi rowang. mandar kang lakune lagi t6kan ing tambak samodra utawa kang isih ana ing gunung l\{ahendra uga akeh bang6t.Heh wpa ihi ?! Rasihsa opa wanara ?! Aku rasAksa. Campuhe wadyabala wanara lumawan rasdksa ngor6gake japt. sing lagi lumaku utawa lagi mangkat saka gunung Suwela :isih ndlidir bae ora ana p6dhote. ngajap supaya Sang Dasamuka tumuli ngdtohi yuda n6mpuh wadyabala wanara. 184 . nOdya mrajaya rasiksa. aja hopil. para kawula ora kdna ngr6ti. sadhela bae wis ilang sabar-dranane Sang Kapindra. aja nganti n6mpuh mungsuh luwih dhisik. . Barisan wadyabala wanara kang wis tdkan ing pabaratan prasasat tanpa wilangan. Bar6ng ngrungu pangajape Sang Kapindra. Ya pangandikane Sang Ramabhadra mangkono iku kang njalari Sang Kapindra kasinungan sabar-drana ora k6susu kumudu-kudu tumuli ngrabasa praja L6ngk4 ngEnteni pan6mpuhe mungsuh. dipOthukake para wanara karo m6re-m6re luwih dening sora. kuwatir lan pikir kuwur m6sthi kudu winadi. kang kaloka Sang I{egananda (Indrajit). t6tunggule para pahlawan ras6ksa tumuli ngabani wadyabalane supaya wiwit ngrabasa wadyabala wanaraAjune para ras6ksa karo ngg6ro-ngg6ro. Pangajape Sang Kapindra iku dianggdp panantang dening Sang Rawana. akeh k ang mrawasa /mrajay a kancane dh ewe. ananging giris-mirise iku sinimp6n primp6n. rasa giris-miris. ora ding6ndikakake marang para kawula L6ngka.Kalantaka (dewaning pati) tumurun ing bumi n& dya njabuti nyawane para ras6ksa. njalari mui6kkum6hming lSbu kang agawe p6t6nging pabaratan.-tra ! Aku u)anara. Kabeh kang njalari ruwEding panggalih. amarga Sang Rawana ngelingi sipating Ratu. Olehe mangkono iku.. hlako' we flpa ?! Ahu iya ras?hsa.Walanda : dienaar van den Doodsgod = hamba Dewa Maut).

Para wanara kang nandhang tatu Entheng padha t6rus lumawan ras6ksa. Warna-warna pisambate para wadyabala kang paciha nandhang brana kang sarwa nr6nyuhake. Awit saka iku. Er-rdi kang k6candhak diprajaya. hla mangka gandhewane para pahlawan ras6ksa iku racak-racake g6dhene padha karo wit tal (saprangkul). para ras6ksa padha surak mawurahan karo ngoyak-oyak mungsuhe.Heh kanca'hancaktt para wanara kabeh ! Kapriye dene kou'e padha mblenjani ianiimu ing ngani ?! 185 . nanging atine kaya siniksa.Mangkono suwara kang kaprungu ing pabaratan. g6dhening panahe padha karo wit jambe. wasanane banjui padha lumayu asalang-tunjang. beri lan kaiasangka.. Ing saj6g-juml6g durung tau ana paprangan kang kaya mangkono ramene.. enggal-enggal ngelingake para wanara kang padha ngucira ing yuda : . grfuEt-saute saya kurang. Sambate para prajurit kang k6laran dening k6taton bangOt ng6r6s-6r6si ati. kaya mb6lah-mbdlahna langit. Bantala nganti kaya ng6ndh6long-ng6ndh6longa kambah para prajurit kang campuh yuda. ana sing mb6ngok puturlg sikiie. t6mpuk lan nang6tnpreting dirada sarta pamb6ngingehing turangga. pirang-pirang pahlawan ras6ksa kang nrambul 5'p6u ngudani warastra para wanara. gong. l€bu mari m6l6k kum6lun. apadene s6sumbare para prajurit kang bisa mrawasa/mrajaya mungsuh. Jalaran sumurup kanca-kancane akeh kang palastra lan kang nandhang brana (tatu). jalaran saka bang6ting p6t6nge kahanan. sat6mah pabaratan katon padhang sumorot abang. akeh wanara kang s6mpalkaparapal bahune utarva njungk6l k6t6ngg6l c6ng6le dening j6mparinge pahlarn'an ras6ksa kang nrambul yuda. Bar6ng nguningani mawirting wadyabala wanara. amarga lumawan mungsuh karo nandhang lara. Hanuman kang pinatah dening Kapindra Sugriwa ndikakake nGnangi kasudirane kanca-kancane. ing paprangan prasasat banjir g6tih asarah bangke. saya suwe tandange para kapibala saya k6ndho. Ana sing as€sambat pru thul tangane. Amarga bantala k6siram ludira. Bar6ng pabaratan katon sumilak padhang. Suwarane tambur. pirang-pirang kang palastra lan kang nandhang tatu abot. ambaning bedhore nganti sadh6pa lan landh6pe ngluwihi siyunge Bathara Kala. ana sing s6sambat grumpung irunge. ana sing alok p6rung kupinge. Saka akehe prajurit kang palastra. Bar6ng sumurup wadyabala wanara k6s6s6r. ana sing tulungtulung pdcah dhadhane utawa b6dhah w6t6nge ian modhol-mocihol ususe.

Sapraptane ing pabaratan. munggah suwargo. wOdi mati". para wanara padha katEtangi kasudirane. kang apambdgan . 186 . mati ana ing ntady'aning paprangan.. 93.Janjimu. BAJRAMT]STHI. WIRUPAKSA. para wanara padha ngamuk punggung sura tan taha nirbaya nirwikara.. JAI{BUI\{ALI. cliwAnangalze Inanjing ing Wisnupada (Walanda : gebied. Nanging prajurit leang ngucira ing yuda. PRA. kang tinggal glanggang acolong playu nubras-nubras ngungsi urip. Apa kowe padha lali. PUTHADAKSI. kowe nildya nuntpAs msAksa-diytq jSbul saihi katon giris-mirismu ffnrang mungsuh. antult hamulyon lan lzabdgjan ing dAhhan. ntanunggal learo para dewa. ASA. pirang-pirang ras6ksa kang mati k6pupuh ing gada wr6ksa utawa dibruki rvatu kang g6dhene kagila-gila. MITRAGI'IA. kahx*ansane Bathara Wisnu). tur ing ftmbe yen mati ntAsthi k?cAmptung Yamani (nratzo). G6g6dhuging wadyabala ras6ksa kang aran PRAJANGGA tumuli mangsah yuda. (Jtamane prajurit. PATINE RASfiKSA PRAJANGGA. yen p|rdng ileu ingatase prajurit dadi didalane antuk kab6gjan lan kamulyan ing donya lan ing dOlahan ?! Prajurit hang unggttl ing yuda. sinubasuba dening sapodha-padha. hentel uan Wisnu : Indonesia : daerah. wani mati". andhAmana pambdgane praiu' rit wirotama . Nanging ora antara suwe banjur k6tungka tdkane w6ngi kang kayadene nyapih nurang kang padha p6rang. Esuke ing wayah pl6thet<ing surya. wadyabala wanara lan ras6ksa wis padha sam6kta ing yuda. uripe ''i'ng sabanjure ana ing donya ngalami bAgja lan ntulya. Ala dulune. yen ta bisaa bstari urip. wadyabala wanara lan ras6ksa padha bali m6nyang padunungane dhewe-dhewe.w6di wirang. uripe m|sthi aji godhong jati aking. Prajurit kang mati ing madyaning rana. PRAGASA. SYANIKUIVIBHA. NIPRABA.wani wirang. Mulane. Ngrungu t0t6mbungane Hanuman mangkono iku. Sirnakna ntungsuhrnu para rasAksa nganti tump4s-tapis tanpa sisa". hajen-keriigan sinAbut pahlauan u'irotama. ffnnalua prajurit mati ana ing paturon ing sajroning omahe dhewe. TAPANAKSI. Kabeh padha bali m6nyang pabaratan maneh kanthi mandhi wr6ksa gddhe adaw4 utawa mbopong watu sagunung anakan g6dhene minangka sanjataning ayuda.

tumuli ng6toni jurit b6bar6ngan karo ras6ksa Pratapanaksi. dikdpruk sirahe. I\{anawa pinuju maju. gadane wr6ksa kinarya nangkis sanjataning mungsuhe. Wanara kang n6dya m6thukake ras6ksa loro iku dumadi saka g6ni. k6na sinondong gada-wr6ksa nganti kontal sawatara dh6pa dohe. mungsuh kang pinand6ng m6sthi g6s6ng. 18? Prajangga iku prawira ing yuda. Majurre Sang Sampati karo ngundha gada-wr6ksa kang tanpa tirnbang gSdhene. Sakarone padhadene angon limpening mungsuhe. Sumurup rvadyabala wanara o169 kagegeran. Kanthi kObat-cukat prasasat kilat. mripate padhadene sumorot abang mbal0r6ngi. katon padha wasise ulah sanjataning ayuda. sab6n pinupuh gada-wr6ksa lumumpat endha. (Nala = Walanda : vuur = Jawa : g6ni). pirang-pirang wanara kang kobar pating prakitik awake utawa murub rambute. wasanane tumOka ing pati. dirada utawa turangga. muncrat g6tih lan ut6ke.. Kapi Samirati iku sudira ing rana lan wis gOdhe lOlabuhane (besar jasanya). Bardng k6candhak. Krodhane ras€ksa Prajangga dipAthukake dening pahlawan wanara aran Sampati. Suwe-suwe Prajangga katon sayah thele-thele. sakti mandraguna lan kulina pdrang dharat. Campuhe Sampati lumawan Prajangga bang6t rarne. para wanara padha giris-miris atine. wujuding pawakane g6dhedhuwur tur sarwa santosa. amarga pinand6ng dening Puthadaksi utawa Pratapanaksi. lakune ulah maju-mundur. n6dya nyidra. pahlawan rasGksa aran PUTHADAKSI kang wis kondhang ing babagan ulah kriclhaning perang. Sampati tandange luwih cukat. nanging aja nganti k6na cinidra. Sapatine Prajangga. njalari patine. Tibane Prajangga ditututi Sampati. Yen nuju rnundur. wasanane kdlimpe. padhadene angon limpe. mulane sing uwis-uwis mungsuh kang tin6rrrp'uh mdstiri sirna. bahune atos pindha gada. buntute molah katon luw6s. Ras6k- . k6mpole prasasat bajra lan galake kagila-gila. pah. banjur oyak-oyakan karo mungsuhe. Prajangga waspada. endhane manawa pinrawasa luwih rikat. tanpa wahana rata. mulane ap6parab Nala. Bar6ng sumurup kanca-kancane akeh kang kobar awake. Puthadaksi sinik6p.sa Prajangga iku t6dhak-turune pahlawan. sat6mah banjur padha lumayu asalan g-tunjang. Rasdksa loro iku m6mitran sabaya-pati. Nala ngoyak Puthadaksi.lawan wanara aran NALA enggal-enggal mangsah yuda n6dya lumawan puthadaksi lan Pratapanaksi.

enggal-enggal ngdtoni jurit asanjata suduk lan tr6tata. kang olehe lumawan mungsuh tanpa tidha-tidha mracihnani pahlawan sajati.tumuli tin6pak mukane.'b-anjur disungsang (sirahe ana'ing ngisor). Bar6ng sumurup Janrbumali palastra. wasanane Mitragna kdna kacidra.rul "nggut-enggal 1BB . kayata sang Tamburu lan -sang Gotama kang dipangarsani R6si Narada. pahlawan kang l6bda alaku cidra lan s6pi irig rasa w6di. Ivtiturut layang Arjunasasrabahu : Gotama pandhita ing wukir sukendr4 garwane widadari asma Dewi windradi. katibarr ga(ane wibhisana. dadi lan patine. Pratapanaksi k6candhak. hemelbewoner = Indonesia : sejenis rokh angkasa. iktt wis asalira dewa. Sang JAMBUI\'IALI ling pJafrai*gu' sin6but Jambumangli). Bar6ng ana pahlawan ras6ksa kang tEguh-tanggon sudira ing rana palastra. Ing sapatine Puthadaksi lan Pratapanaksi. sanalika suwarga gonjangganjing lan tumuli m6nga lawange. pahlawan ras6ksa kang ora tau ngucira ing yuda. ba.Mitragna olehe p6rang-tandhing rok-bandawala pati. Nganti suwe wibhisana . bang6t suka amarwatasuta ndulu kang padha abanda yuda. (Kinnara = walanda : mysthisch wezen = Indonesia : makhluk ajaib. Para dewa lan para r6si kaswargan kang padha mriksani campuhe wanara-rasaksa saka antariksa. Krodhane Jambumali dipathukake dening sang L{aruti (Hanuman). Para kinnara-kinnari sarta widadara-widadari padha b6bar6ngan mathuk lum6bune pahlawan ing suwarga karo nggawa pasugatan maneka wama kang sarwa edi-mirasa. Widyadhara = Walanda : soort van luchtgeest. wasanarre pahlawan rasoksa iku palastra di bruki arga. gadaginacla. sanalika ambruk njr6babah ndh6pani bantala. saciurunge bisa nandukake sanjatane. dipathukake dening sang wibhisana. paputra Anjani. Gotama. para wanara surak mawurahan" Ras6ksa Pragasa.Sumurup Wibhisana unggul ing yuda. ing padhalangan sin'ebut Hyang T6mboro. ras6ksa N{itragna kang kaloka t6gutr-ti-mUul sudira ing rana tumuli ng6toni yuda asanjata gada. Nala banjur ngoyak Pratapanaksi kang oncat m6nyang awiyat. suwe-suwe. sikile karo pisan sinik6p dening Nala. tumuli diti bakake ing bantala. (Tamburu. sawise mrajaya Puthadaksi.'6ng sumurup Mitragna kasambut madyaning rc mangsah y. mati padha sanalika. Subali lan sugriwa). penghuni langit).rdu t *o ngundha dh6ndha. dip6. miturut l\rahabharata kang ap6putra Kr6pi-Krapa.

tumuli pinupuhake ing anggane Nila. t6ndhang-tin6ndhang. para devra-r6si bang6t olehe ngaji-aji marang prajurit kang mati jalaran lumawan p6rang. pahlawan ras6ksa kang n6dh6ng tumaruna. jangkah-jinangkah. Kajaba saka iku. Karo nyangking sirahe mungsuhe. Sapatine Pragasa. mati padha sanalika. kapi Nila tansah panggah mbr6gaSah ora obah. sanalika ambruk t6rus palastra. majune kapi Nila n6dya lumawan ras6ksa Syanikumbha tanpa nggawa apa-apa minangka sanjataning ayuda. kumpul maneh karo kanca-kancane.'an unggul ing yuda. kapi IUainda tumuli ngrangsang Bajramusthi kanthi's6r6ng kapati. Krodhane Syanikumbha dipOthukake dening kapi Nila. Kagawa saka bangGting pracayane marang g6dhening k6kuwatane.jaya-jaya" karo nyawurake k6mbang lan boreh kang ngambar wangi. Sawise dh6ndha-dhinGndha sawatara suwene. Sawise wqla-wali panggadane. mungsuh kang nganti k6bithi Bajramusthi ora njaluk banyu. Syanikumbha k6na sinik6p denin'g 189 .. bar6ng wuninga I(apindra Sugriwa bisa ngasorake pahlawan rasOksa gagah-prakosa. banjur diuntir sirahe. bithi-binithi. T6kane kapi Nila ing ngar6pe Syanikumbha. Ya ntangkono iku carane para Cewa-r6si ngurmati pahlav. K6taman gadane Syanikumbha kang g6dhene kagila-gila. ing s6mu ras6ksa kang wujude kaya Bathara Kala iku sajak ngina marang para wanara. padha ngant6pi tekad .unglgul ing yuda buncara sinuba-suba. kapi IUainda jajabang mawinga-winga. pothol. Ya pakurmatan lan pangaji-aji mangkono iku kang njalari sing tandhing ayuda ora ana kang n6dya ngucira. Sawise cancut taliwanda. Sumurup ras6ksa kang tandange sajak ngewakewakake. Wasanane rihadhane Pragasa k6na binithi dening Sang Kapindra.6blas. amarga mangkono iku dianggdp patining pahlawan. enggal-enggal m6tu ing pabaratan n6dya p6pulih. mungsuhe iku wis ngundha gada.. Sang Syanikumbha. mulane banjur dumadi p6rang lugasan tanpa g6gaman. Sing uwis-uwis (ing wdktu-wdktu kang wis kapungkur). mbdg0g6g m6g6g-m6g6g pindha tugu sinukarta. kapi Mainda ng. Para dewa lan para r6si kaswargan kang padha mriksani kang tandhing ayuda saka akasa. mati ing madyaning rana ntunggah suluarga".thukake Kapindra Sugriwa. kaya diububi muntabing atine. padha ngucap . Ras6ksa iku dic6k6l c6ng6le. bar6ng w6ruh mustakane Bajramusthi dipothol mungsuh. rasdksa Bajrarnusthi kang murah gruyune tumuli ng6toni jurit karo ngguyu cukakakan. Padha cdngkah-cin6ngkah. dh6ndhane Sang Kapindra lan Pragasa putung bar6'ng.

mulane er.rgu1A-bana lan mangayubagya : . gulune dicakot. Indrajit wola-wali ngundha gada diagagake marang para wanzlra. wasanane mati dening kapi Drawidha Para pahlawan rasaksa kang wis padha palastra iku budhale saka ing kutha manyang pabaratan diirid dening sang Indrajit' minangfa senapatine. Pahlawan ras€ksa sang !f irupaksa kang wis samakta ing yuda ng6nteni ana ing srijabAn pura L6ngka. P4iftu tAptok-k6piok sarta surak-surak mawurahan' Ing gdgana. Sang Raghuttama. ngg6blag ing bantala t6rus palastra Ing sapatine Wirupaksa. i\lulane sirnane para . bangdting s6n6ng€. sang pi' nunjul Baliputra". Amarga k6t6ngg6l gada wr6ksa.rlunu *ggui-"nggal mb6dhol wr6ksa kang kagila-gila g6dhene minangka sanjataning ayuda. bardng priksa patine jaran lan rGmuking kretane Sang RawanaPutra. Durung nganti bisa mrawasa murrgsnh. priksa tandange Anggada kang bang6t kdbat-cukat trongginastrampil. jarane Indrajit mati. rodhane prasasat ora ngambah l6mah. 190 . pahlawan ras6ksa kang ap6parab Asanipraba mangsah yuda. mancolot m6nyang sajaban kreta.. banjur m6thukake krodhane sang Rawanlaputra. Sang Laksmana lan Sang Kapindra padha o*."Toyo-joyi'.Dirglahayu. Praptane \\'irupaksa dip€thukake Sang l. Pilhot. kretane nyuvrara gumerit. umyang-gumuruh srrwarane para dewata kang padha ngucap. kagawokan ndulu kaluwihane Anggada.atsmana karo ngiwa langkap kang rvis pinasangan warastra. wcndene para wanara. atine kaya mumb muruba. kretane r6muk. wirupaksa u'is linopasan jAmiaring dening Sang Sumitraputra (Laksmana). dheweke tumuli ngataP kuda pangiriding kretane. ngira yen Syanikumbha kapracondhang ing madyaning rana. k6na dhadhane i6rus-t6mbus ing rvalikate. bar6ng miyarsa surake wadyabala wanara.6ngka iku pinupuh ing gada wrOksa. Indrajit endha.ggal-er-rggal lumumpat m6sat m6nyang madyaning rananggana. Awit saka iku. Anggada katon ewa. Sang Wibhisana mes6m. satamah kuda lumayu sum6mPrung. Kuda lan kretane Sang rajaputra l. kagawa saka. n. Ana ing sajrone kreta.ahlawan iku bangdt agawe muntabe Sang Rawanaputra (Indrajit).kapi Nila. Ndulu solah-bawane Indrajit kang rujut unigung-gum6ndhung mangkono iku.

(Endhdg amun-amun = bl6dug ing awang-awang/ombaking hawa kang katon ing panasan). Indrajit manjing ing padewaharan (Walanda : tempel = Indonesia : kuil.Indrajit ing saj6g-juml6g durung tau kasoran p6rang.sa dening wanara. prasasat ora kasatmripat. p6tak as6sumbar maciya-ciya. sab6n Indrajit mangsah yuda awahana rata. ora bisa ngasorake yudane Sang Rawanaputra. Sawise Sarpastrapasa pinuja-mantra. RA]\{A SA\YADYABALANE XECUEEN. sarta panahe kang adhapur t6tunggule dewaning Nagq Indrajit tumuli mangkat m6nyang pabaratan. pdpindhane mung sa6ndh6g qmun-amun g6dhene. (Sarpa = ula * astra = panah + pasa = jir6t). Sanajan Sang Hyang Indra pisan.1 wis g6dhe lElabuhane. Indrajit bisa ndulu. Indrajit tumuli oncat saka pabaratan bal! mOnyang kasatriyane kanthi pangigit-igiting atine. Biyen-biyen. Amarga saka dayaning mantra-sihir. para wanara padha bingung pating bilulung. Indrajit mangkrak-krodha masinghanada. ii*grng ora kadulu. mnng amarga pinrawa.awanaputra Megananda (Indrajit). ing wayah b6ngi sarvise s6pi.IfrUPANruC NAGAPASA. luwih dening }Ombut tan k€na jinumput. Awit saka iku. Jaran pangiriding kretane Indraj. Sawise nydndhak gandhewane kang sauwit tal gOdhene (saprangkul). ing jagat prasasat gara-gara. jarane nganti mati b6bar6ngan karo r6muking kretane. saya nggardsnandh6s pangigit-igiting atine ngrasakake sirnaning jarane lan 16muking kretane pinupuh dening mungsuh. m6muja j6mparinge Sarpas trapasa (lYalanda : pijl slangenstrik = Indonesia : panah jerat ular). suwarane pindha gludhug ing mangsa kasanga. Indrajit banjur mat6k sihir. candi). Indrajit mes6m. ing batin yakin yen bakal unggul ing yuda. Krungu suwara gora-gurnita tanpa mpa (amarga kang nyuwara ora katon). akeh mungsuh r6bal-r kasulayah k6tujah dening jarane. 94. Bar6ng wis tdkan ing pabaratan. Saparipurnane nindakake yoga. Amarga suwarane bisa agawe gara-gara iku kang njalari Sang I\regananda (Indrajit) kasusra ing ing jagat-traya. Bumi o169 gonjang-ganjing. sanalila salirane banjur dadi cilik bang6t. Amarga rumangsa nandhang wirang. pa191 . Kocap Sang F. IIla kok saiki.

bisa priksa Indrajit kanthi c6tha welawela. tarkadhang ulia naga siji ana kang nggub6d wanara nganti loro. huwtLningana ! L'I)ngiah samDun sami pdiah tdn sakti". akeh wanara kang tiba tabrakan karo kancane. wisane tansah sumGmbtu saka cangk6me. t6iu utawa luwih. b . wiwit saka pamidhangane nganti t6kan samparane. Kang ora k6taman ing panangsayane Nagapasa mung \Vibhisana lan Kapindra Sugtiwa. sat6mah l0sah-lungkrah salirane. Indrajit ngg6blas rnulih m6nyang praja.. Sang Rawana bang6t suka amarwatasuta. Sajrone w4dyabala wana. sitna k6kuwatane lir linolosan bObalunge. Sang rajaputra Rama . jaiaran h|kiman j|mparing Nagapasa RaghatuaLahsmnna saklangkung ringkih ingch-ingih. nama irama syair). j€mparingj6mparing NAGAPASA iku padha malih ULA NAGA g6dhe adawa. mripate sumunar mbal6r0ngi. nalika samana Sang Kapindra mung tansah ng6p6l-ng6p6l asta karo ngawOt lathi. panggubEde Nagapasa mandar saya s6rdt asings6t. Indrajit wola-wali hglOpasake j6mparing NAGAPASA diinc6ngake m6nyang pasanggrahan Suwela. Sumurup klebating parnane.. [Jla naga gOdheg&lhe ma' lihane j6mparing-j6mparing Nagapasa kang cacahe l6ksan-k6then iku padha nggubOd awake rvadyabala lvanara siji-siji. cangkAme amba ngg6girisi.Laksmana uga k6gub6d sings6t ula naga salirane sakojur.ra pating jlGrit kagegeran. kagawa saka bang6ting pangigit-igite panggalihe. c Midhang6t ature Indrajit mangkono iku. Nanging sakarone ora bisa asung pitulung Inarang Sang rajaputra Rama-Laksmana lan para rvadyabala wanar1 amarga manawa kang kOgub6d ing Nagapasa ana kang n&ya at6tulung ngluwari. botdn kasinungan ha' langkungan punapc-p uncpa.Wah !pu' traningsun kang asipat anak anung anindita ! Pant)s sira sintbut 192 . pating glasah. ditlorongake m6nyang g6gana. ngaturi priksa nurang ingkang rama kahanane Sang Raghawa sawadyabalane. Sawise Iumdpas saka g6ndherva. Adhuh ! bang6t ngg6g6t6ri r. naam van een versmaat = Indonesia : ular' ular yang melata.Kangj1ng rama. Kanthi suka-sukuring panggalih.r'ujude Bhujanggaprayata (Walanda : voortsluipende slangen. culane sttmotot m6m6deni. Awit saka iku.ting jlGrit lumayu saparan-paran. Arya Wibhisana tum6nga ing akasa karo ngusap-usap netra. panj 6nGngane k6wiyos pangalOmbanane marang Indrajit mangkene : . Panj6n6ngane tumuli ngasta sula (jinising l6mbing). .

saka dhawuhe Sang Dasamuka. Sang Dewi tumuli dibopong. kanthi t6tabuhan maneka warna. saya sora panjdrit Ian panangise Trijatha' . nganti turah-turah. mulane iya pracaya marang kabeh atttre.Prawiralatita". Maksude. lan banjur manut-miturut ing sakarsane Sang Rawana. dip0t6ki jajane. supaya Sang Dewi 6ntek pangarBp-ar6pe marang Sang Raghawa. dikdk6p-k6k6p sarta diarasi mustakane. salirane dioyogoyog lirih supaya eling. gustL Kawuh atui eng|t. bevallig = manis juita. Kocap Sang Sri Janakatmaja (Dewi Sita). menyenangkan). Sawarnane pOpanganan kang sarwa edi-mirasa. disarekake ana ing ratnaparyang\a (Walanda : juweelen rustbank = Indonesia : balai-balai bertatahkan ratna-mutu-manikam = Jawa : kanthil pinatik manik-nawar6tna). pasuryane kang d6mekane wis krasa any6s lan prasasat rvis tanpa bayu diusap-usap. dhuh bathara' ! Mugi wontdna kaparing 193 . Ndulu kahanane Sang Dewi kaya mangkono iku. Irrdrajit nganakake bojana-andrawina kanggo para wadyabalane. Bar6ng priksa Sang Raghawa ginub6d Nagapasa bang6t sings6t lan katone kaya u'is meh palastra. Dhuh cleua. Sang I'{aithili nj6rit t6rus dhawah kantaka gumuling ing jrambahing kreta. Kagawa saka suka-r6naning panggalihe Sang Dasawaktra. Saw6ngi natas Indrajit sawadyabalane padha ora nendra. sarwa ana tur kabehkabeh sanva akeh. Amarga salirane Sang Dewi sajak wis rada kaku. Indrajit pinaringan ganjaran maneka warna kang 96dire bangGt pangajine. Kango ngr6gani gddhening 16- labuhane. kabeh kang dipengini dening para wadyabala. pikire bingung. ropyan-ropyan aj6jogedan. pracaya bang6t yen Sang Raghawa sawadyabalarre wis sirna. Lalita = Walanda : liefelijk. kanggo meng6ti ungguling yudane.. supaya wuninga kahanane Sang Ragharva sawadyabalane. tansah padha suka-suka parisuka. TYijatha njOrit lan nangis k6laralara. (Prawira = Walanda : groote held = pahlawan b6sar. Sang Dewi diunggahake ing kreta pinatik s6sotya digawa m6nyang sac6dhake pasanggraJ-ran Suwela. digagap-gagap p6n6ring panggalihe. PanjE- ndngane pracaya marang g6dhening kas6ktene Sang Megananda. karsaa mrihsani dhaftng lzawula. B6ngine. dipun sabar-tawOkal panggalih paduha. In- clrajit dirangkul. Sang Dewi dipulasara dening Trijatha.Gusti Sang llahadewi. gusti. digawa oncat bali m6nyang taman Asoka. Sigdg.

Heh nyawo. harsa peduku badhe nglalu antaka sarsild rnanj ing dahana hawula sumanggulwh|n". . Astane obah krug0t-krug6t. yayi Trijatha ! Supaya bdcik kawusananing patiku. kanggo mungkasi uriphu". panjdnAnganipun kapidhara. Apa ta prAlune aku urip. Ilfano. Sirnq rdbahpokah wringin pangayorrwn kawula. telzadku kapengin mati salugune ya wis gddhe. ature alot pddhot-p6dhot : .. wis ora ana. sawise Sang Amarga kaget dening panj6rit lan panangise Ttijatha.. Sita eling purwa-duksina. Dadi olehku ora tumuli nganyut tutuuh. Paduka prawwt ronn-ibu hawula. mung kl6sik-kl6sik : . Dewi Ngrungu ng6ndikane Sang Maithili kang sajak wis kanthi panggalih golong-g6ldng-gilig n6dya manjing dahana. ltoduha tangeltakOn. Kapar€nga kawula nyuwun pamit dhatZng pa"sanggrahon Suwelagtxi sowan bapa kawula.Adhuh gusti.padulza harsa paring pitulungan dhat€ng Sang Deui. nanging sarehning panjdndngane isih sug€ng. ng6ndikane lirih.t bla:npaltan punika.. Atuit salea ihu yayi. . gusti ! Punapa kemawon inghcng badhe paduka tindalzahdry dhatOng pundi kemawon tindah paduka. padulza Luungu. supaya kAtrima olehku bela-pati marang Sang Naranata Raghaua. gusti ! Ifiangke ta manglee gustt. mulane luuih b€cik aku tumuli mati. Hla samAngko sing paring pangayoturn lan paring tuntunan.Bahal nglantur lawas s)dhih-hinglzinhu. netrane kum6mb6ng. Sri Noranata Raghowa seda ? Wingi-nguni. Trijattra atine nratab. Aginging sih-trisna saha s€tyabahti kawula dhatOng yayah-rena sampun dumunung wontdn ing paduka.nyawa ! bAcih tumuli mdtua xka raga hang tansah hOtuta-tula kAtuh iki. tGtalining urip lzang nggandheng alzu karo panj|ndngane wis pddhot.Mugi ha*^uningana. ntanaui Sang trlaithili hdlajAng seda". awak ! kowe bdcik matia bae. tumuli cAthika gAni. affnrga isih darbe pangarAp-ar|p ngdfieni panjAn?ngone. Mulane. ffnnawo altu listari urip. heh awak. Sang Arya Raghuttama. ugi prasasat dewa 194 . dak-€nteni rawuhe. nangrng netrane isih m6r6m.wi kapara nyata Sang Naranata Rama bcttdn henging dipun-aj?ngajOng sugAngipun. Sapira g1dhening hatr€inanhu n?arang uripku lan gidhening kasdnAngan kang dalz-alqmi. sampun h|s|sa kapengin ngimnsi. Nanging yayi. bodhe nyuwun priksa hadospundi badhe wasananipu. Saiki. uriplttt banjur tanpa pangayoffMn lan tanpa tuntunan. aku nAdya manjing dahana murub. ora satimbang karo gOdhening rudah-sush lan papa-sangsara kang dahsandhang. kawuh tanwh badhe ndherelz.

kau,;rla. Padulia pipindhanipun kados Cintamani saha minangka roit dununging g€sang luwula. Paduka pdpundhen kawula, ugi pangayoman kawula- Awit shing punika, lzawula tansah badhe tutttttntur tut-wingking paduha. Sanajan dumugi ing dilah:n pisan. leoruula wAgah pisah haliyan paduka. Illakatdn ugi, saupami pndultc ngant<ts ngloltt antaha sarana ambyur samodra utawi manjing dalmna, kawula bot4n badhe pitrun kantun". (Cintamani = \ValanCa : edelgesteente dat alles geeft wat men wenscht = Indonesia : permata yang dapat memenuhi segala keinginan orang = Jawa : s6sotya kang bisa minangkarli kabeh p6penginane wong). Sawise mattu mangkono, Tri;atha banjur nrangkat, mSnyang pasanggrah:tn Srtwela. Sapraptane irlg pasanggrahan, Trijatha t6rus marak Sang Wibhisana. Sawise ngandharake kahanane Sang trIaithili, Trijatha banjur nyuwun priksa bakal kawusanane Sang Naranata Raghuttama, bisa waluyajati lan orane.
Wangsulane Sang Wibhisana : ,,Sumurupa, nini ! Saupama Srinarendra Roma h|banjur tumdka ing seda amarga k€gub€d Nagapasa, ora bisa waluyajati kadi wingi-nguni, Tribawana mdsthi baltal ldbur-turnpur. Mangkono uga manawa panjOningane nganti asor ing yuda lumawan sapa bae. Jagat luwih dening cilaka ntincit, manalua Sang Naranata Ramabhadra nganti k2na kap1ajaya dening mungsult. Sumurupa ! PanjAndngane iku panjanmaning Purusottama leang bangAt luhur, kinawasq lan wicaksana, sarta ahli njAmparing hang .tanpa timbang ing saindinging jagat. (Purusottama : lltalanda : hoogste geest, bijnaam uan Wisnu : Indonesia : jirua tertinggi, julukan Wisnu). Di bdcik anggonmu rttnt€hsa lan oliladi tnqrang Song Janaki, wasanane ing timbe kowe m1sthi balzal ngalami s?nAng, mulane aja was-sumAhng atimu. (Janaki : Janakatanaya, Janakatmaja, Janahasuta, Janahaputri : dochter uan Janaka : Jawa : putrane putri Prabu Janalza, yaiku Sang Maithili utawo Dewi Sinta). Alang-alangana, aja nganti Sang Dewi nyiksa mlirane dhewe. Manawa panjOndngane nganti seda (nglalu antaka), Sang Narendra Rama m€sthi banjur ngalami ruudd panggalihe. Hlq yen Sang Narpati Rama nganti seda, jagat saisine mOsthi sirna. PanjanAngane iku satuhu kang mAmayu ayuning jagat, ya kang nggawe biciking bAbrayan agung utawa masyat'ah.at, mulane doklulttti,ahu ndherek ana ing kene. Wis nini, kou,e tumuli ntuliho, kabeh kandhaku mau protelakna marang
Sang

Deui".

195

Saparipurnaning ng6ndikane Sang Wibhisana, Trijatha ny6mbah, banjur pamitan mulih m6nyang taman Asoka (Ing padhalangan sin6but taman Argasuka). Sapraptane ing taman, kabeh ngGndikane Sang Wibhisana dipratelakake marang Sang i\Iaithili, satdmah panggalihe Sang Dewi banjur l6jar, pasuryane katon rada
bingar.

Kacarita Sang Raghuttama, amarga saka sings6ting panggubdde Nagapasa, panj6nGngane nganti kapidhara, tan 6ng6t purwa-duksina. Salirane panas lan prasasat r6mak-r6mpu dening sdrdting panggub6de Bhujagapasa. (Bhujagapas = Nagapasa = Sarpapasa = Walanda : slangenstrik, Indonesia : jerat ular)Jalaran kasiliran mandamaruta (Walanda : zachte wind =

Indonesia : angin sepoi-sepoi basa), Sang Raghuttama eling punvaduksina; mangkono uga Sang Laksmana kang gumuling ana ing sac6dhake, iya banjur eling. Nanging, sanajan panggalihe wis eling, salirane ora bisa obah, amarga panggubae Bhujagapasa babarpisan ora ng6ndhoni. Bar6ng Sang Ramabhadra wis eling, Sang Wibhisana lan Sang Kapindra tumu li ny Odhalq nyadhong dh awuh-p angandika. Marang Sang Laksmapa, Sang Ragharva ngGndika : ,,Yayi Lahsmnna kang luhuring budi lan s,tya-balztine marong hodang wreclha pantds sinudarsana ! Kanthi l;ga-rilo.ning panggalihira, sira tansah tumuntur tut-wuri ing saparaningsrot, lan tansah agawe sAning sarta mnrAming panggalihingsun. Kabeh kang ingsun sandhang, panas-pOrih lara-lapa, sira milu ngalami tanpa ngr^su' la". ,,Dhuh ariningsun Laksmana ! Illungguh bang?t sira dadi' hadangingsun tarunq. Aiuit saha luhuring budinira, om abot sira ngurbanake iiwa-raga ktnggo kadangira wrOdha. O, ariningsun ! dirung ana plwalAsingsun habAcih-an marang sira, ngAmungake kasusahan lan hascngsaran bae pawewehingsun marang sira Wo, kadangtru wr\dha iki murtg arane bae kaltrdnah tuwe, nanging nyatane ora bisa asung kas,nangan morarTg sira, mandar ulasanane njclari sfro kasangsaya ginubdd ing Ncgapcsa". ,,Yayi Laksmana ! Sai\g-iuml|g ingsun durung tau prihsa satriya kang satimbang kcro sira ing babagan g)dhening tekade, tzosidirane, lzautanwne, sabar-taw|kale, kawicaksanane, gadhe' ning tOlabuhane, kasusilane, kaprigdlane, m€ndat'm?ntuling pang' gau-ne hn kasauane. Kabeh wicara lan tindah-tanduhira mracih'
196

nani manawa sira ihu satuhu hitapriya (Walanda : een uriend uan het goede : Indonesia : mhabat segala sesuatu yang baik)". ,,O, yayi, kabAcikanira manang ingsun hehe lan warno-warnane ora kAna dietung, pdpindhaning gOdhene ngluwihi gunung Malaya, suci-murniring habOcihanira (urrarga anggonira gawe h,ab6cikan s€pi ing pamrih) pdpindhane /aayo c6ndhana, ngganda arury. &iya-bahtinira marang hadang wr€dha (marang ingsun) ora bdda haro s€tya-baktine abdi marang bdndara. Ilzu kang njalori ingsun saya runiangsa kapotangan g€dhe marang sira. Manawa ingsun prihsa sim sewaha lungguh makidhupuh ana ing ngarsantngsun, suka-rdnaningsun tanpa upama, gddhening panggalihingsun sagunung l\'teru".

,,Yayi Laksmana ! GAdhene lan warna-warnane utangingsun habdcikan marcng sira, ora bahal bis sah (ora bahal bisn lunas), manaua ingsun sahuri ing sajrone sewu taun". Wasananing pangandikane Sang Raghuttama marang Laksmana, kasEbut ana ing Ramayana abasa Jawakuna bab XXI kaca 230 sloka angka 102, surasane mangkene : ,, Janji-kasaguhaningsun mara,ng sim yayi, manaus ing tdmbe (ingsun lan sira) manjanma maneh ing marcapada (Walanda : reincantatie, Indonesia : mengalami perputaran hidup kembali : Jawa : ngalami nyahra manggilingan), sira titdpa dadi kadangingsun, aja pisah karo ingsun. Nanging sira dadia kang kapr6nah TUWA; ingsun kang kaprGnah TARUNA, supaya ingsun bisa m.b6kteni sira minangha p iw ab singsun habAcikan marang s ira ". ,,Yayi Wibhisana
Banjuring carita, Sang Raghawa ng6'ndika marang Wibhisana : ! Oncatim wha Ldngha ninggal kadang-hadeyani-

'

Katrangan.
Karsane Sang Raghawa ing panjanman candhake kapengin dadi kang kaprdnah taruna lan Laksmana kang kapr6nah wr6dha, bisa kalEksanan t6m6nan. Sawise Rama-Laksmana seda asalira dewa, manjanmane maneh ing marcapada padhadene dadi putrane Prabu Basudewa Ratu ing Mandura. Bama dadi Krdsna, Laksmana dadi Baladewa. Kr6sna kapr6nah taruna, Baladewa kapr6nah wr6dha, mulane pany6bute Kr6sna marang Baladewa ,,Kaha Prabu
Baladewa".

19?

sup g1gruntbulan nraiang b0bondhotan. (Parahita : : 198 . . G)dhening ldlabuhanira nurang tngsun tanpa pdpindhan. Walanda ra kanthi ancas nAdya ngupaya pangoyoman. ngarnbah alas gung liwang'liwung. apadene Pawanasuta lan Anggada ! Ingsun pamit palastra rwrang sira habeh. Hta samdngho.run ing jurang-c|rung tanpa ngelingi r?kasaning laku sartc g1dhening pringga-baya. Aia padha nswung sungkawo. Sira singsdm ulah kabdcikan lan rahayu ing budi. munggah gunung tumu. Nanging habOcihanira ora bisr agawe suka-rAnaning panggalihira. Sira om ru-nungsa abot. Anggonira ngupaya yayi I\{aithili kanthi nalasah u)unawasa nusuknt'. Marang hadangira wrddha Sang Dasanana sira ora trtsna.Wo. sirc mandor banjur scya wuwuh r\hasa nambak sarrbdra. atutrga wka bangdte papa'sangsaraningsun. Ing mangkq siTa ihu pancene pantds ingasihary jalaran luhur ing budi lan lunawan.Manawa ancase manghono iku om kallksanan.Yayi Sugriwa. Sawise kabksanan bisa ftkan ing laiadan pruja LAngka rnffinggrahan ing crdi Suwela' sira lan ffigung wadya' bala wanara padha mangsah yud. Anggonira ngayom marang ingsun ora ana wohe. Sira wis padha gawe lllabuhan gAdhe ffnrang ingsun. sira padha maliha m|nyang Kiskindha. affnrga saka bang|tira nAng€nake marang parahita" /ragana xha kapenginira milu nggawe sAnAnging iagat. tanpa rafi ernn lan tanpa ngro. lan ora bisa mbrastha sawarnaning panggawe ala-candhala kang dadi m€malaning jagad. padha muliha minyang Kishindhq lan tumuli manghata !". pangayoman lzang ora bisa ngayomi. arnrga xka bangOte anggonira manggalih Jagaddhita (Walanda : het heil der wereld = Indone' sia : kebahagiaan dunia). J€bul antulz panga' yoran kang ngaciwani.so susah pixh haro kadang-kadeyan lan garwa-putra. bangdt asor tanpa pangaii lan tuna ing budi".het welzijn uan anderen behartigend = Indonesia : mem' perhatihan keselamatan/kebahagionn orang lain). hilat". adoh ing wicara goroh. sim aia mbadal dhawuhingsun. Sawise yayi Dewi kitAmu finawan Rawa na ana ing taman Asoha LAngka. Sira mangr€ti yen hasindngan lan ka' nikmatan ing mayapada iki ilange bangAt rihat pindha gdbyaring ( Mayapada : alam donya)..Anane wong ngupaya pangayorwn.. lumrahe supaya bisa nyirnakahe mungsuh lan didnggo nggayuh hawibawan. adate baniur ninggal pangayoffnne. tanpa pakoleh.a lumnwaiT para rasihsa hanthi ngAbg hasudiran lan numplah kAhuwatan. k4parat si Rama. wani ing b\nbr u?di ing luput.

hiparat ! Si Sugtitua pranyata wanara kumprung-kumprd nisthacandhala. Banghenipun Rawana minangka pisungsung kawula dhatdng paduka. kawula l6stantun g€sang mukti-wibawa wont|n ing Kiskindha. Alt wung p61ah mbrigagah lumawan m7ngsah tinilnbang ngucira ing yuda.. bang6t kar6rantan panggalihe Prabu Sugriwa. Dumadakan ing g6gana k6prungu suwarane para rEsigana bang6t rame. Katuuls botin sag6d pisah't€bih saking pada paduka. p6pindhane kaya 6luhing w6ngi kang milu susah sumurup sang rajaputra Rama-Laksmana ginubEd ing Nagapasa. sonajan ngantos haping pint€n lzemawon panjanma paduka ing marcapada". sampun hislsa seda. nggunggung kas6ktene lan mangal6mbana kaprawirane. Manawi kawula tinilar kantun.. Langhung rurniyin kqwula badhe rryirnakak1n m€ngsah paduka Manuui kdkiyatanipun me^ngsah langkung agAng tinimbang hasAhten tzawula saiadyabala u)anara. suryarane rarne. bohenging botin. (R6sigana = Walanda : zienersschaar = Indonesia : rombongan para makhluk awas). Sasampunipun mAngsah paduka kawula sapu ngantos sirna g1rapang tanpa sisa. padulea satuOg mungguh manggalih seda pariuka. . waspane tansah ma. kawula laj€ng badhe ndherekak€n paduka manjing suwarga... budidayandn amrih kal|hsananing sidyanira.ani nglabuhi gusti nganti tumAka ing pati". fin Sang Raghuttama olehe ngdndikan karo Kapindra Sugriwa nganti ing wayah lingsir rv6ngi. aja banjur nglokro manghono. kawulu boftn badtte ngundtri yuda. agawe tibane bun-bun kang padha tumemplek ing g6godhongan. Ing w6ktu iku angine sumilir. manuk-manuk padha tangi. . Apa sira 199 . esthane kaya padha nangis mbelani kang lagi nawung sungkawa.Awit salzing punika gusti. Kau. liripun padulza seda. Sasampunipun kcwulo saha sadaya waciyabala wanara sirna.ula tansch badhe ndherekak|n paduka.Ngrungu ng6ndikane Sang Raghawa mangkono iku. sanajan dumugi ing aOlahan'pimn. hihAnc€nganing tekad kawula. ngelingake marang Sang Raghuttama.rawayan mili. om u.Heh ltladhuzudana ! Di sabar-tawihal. .Wo. Ndungkap wayah rahina. leawula k€dah mbrastha mingsah paduka.Adhuh gusti. mendah alokipun jagat angg€nipun sami nacad dhating kawula : . pipundhen kawula ! lltont1na kapar)ng paduleo karsa ng?ntosi kauula.

. Yen ing antarane para mcnungsa sira ihu Puat. Yen ing antarane paru Rudm sira iku Bathara Sangkara (Batharc Siwah). sira ihu pApindhane Surya $rlngenge). nuli manjanma awuiud lvaraha (celeng). Yen ing antarcne para yaizsa-rasZksc sira ihu Dhanapa. pingwn. D hanad ip a.. in zinsuerbiistering : Indonesia : kalut. D hanap a t i.Ing antarane kabeh kang mawa sorot. (Dhanapa = D hanada. amarga hau'asesa dening rajoli-tamah.tr hang kasusra ing iagad. nuli awujud Maharsi Jamadagni. (Bestth bakal manianma awuiud Krisna. W aisrau)ana. sira manianma ing marcapada wola-wali. ora ana hang nganti ngalanti ximohita (Walanda : uerward. Sira iku Wisnu. Yen ing anta' rane sawarnane barang hang isi banyu sira ihu samodra. . bijnaant uan Wisnu : Indonesia : jiwa yang sangat tertinggi. hla manianmanira sing saiki awujud Rama apdparab Raghawa (ftgdse : putrane Dewi Raghu). dewaning rajabrana utawa dewaning kasugihan). Panjanmonira ing marcapada ihu tansah leasinungan pom' b€gan parahita (Walanda : het welzijn uan anderen behartigend : Indonesia .. kanthi maujud gonta-ganti. uerbijsterd. manawa sira ilzu salugune panjanmane Bathara Wisnu ? (lla' dhusudana : Walsnda : Madhu-dooder : Indonesia : pdntbunuh Asura Madhu. bingang. Yen ing antarane para dewa sira ilzu Bathara Indra.lali. Yen ing antarane kitab suci sira ihu Samaweda. sira iya m)sthi hasinungan kawicaksanan kaya panjanmnnira saiki. iiwane sagung dunwdi". Yen ing antarane golongan indria sira ihu ati. pdparabe Bathara Wisnu). bewusteloos. \'en ing antarane kAhayon utawa wit-witan sira iku urif bodhi (Walanda : boom der kennis = Indonesia : pohon pengetahuan). tansah sumunar. Siro ruis wola-u'ali manjantna ing ntarcaltadoPanjanmanira sing biyen-biyen. Yen ing an' tarane hewan rajahaya sira ihu l6mbu hang bisa minangkani pd200 . Sira ngalanii kAbingungan lan panggalih ltuwur. banjur manjanma awuiud bulus. 1'o Sang Punrsottamottama (Wqlanda : alld'rhoogste geest. dalam kelzusutan pikiran)". memperhatihan heselamatan/kebahagiaan orang lain). kusut. kang dhisih dhewe sira manianma dadi mina (iwalz). D h ane ndra. Kandhaku iki Abka-suta tanpa warana: sira ilzu ratu' ning jagad. D h an e sru ar a.Biyen. Ing panjanmanira besuh. iultthan lYisnu). baniur manjanma awujud wong cebol (wong bajang). sawise iku baniur manjanma awujud Narasingha (ntanung' sa amustaka singa). Dadi. ihu habeh ftluluhe Buthara Kuwera. Yen ing antarane gunung hang dhuaur-dhuu'ur sira iku Himawan (Himalaya). Pm).

.. Brahmacari. padha bae learo tdg|se Kuntheya : putrane l)ewi Kunthi. Manawa wis ditampa purohitane dening brahmana. lVong kang wis diwasa. yaiku L6mbu Nandini.Ong" ing pocapan sarta muiudake aksara . banjur ngawula (purohita) ma' rang sawijining brahmina. Penciptu alam semesia). Yen ing an' tarane satoJtewan hang bisa mahawan gdg. Dhatar :'Walenda : schepper : Ir'. Yen ing antarane para leang addg nagara sirs ihu Dhatre (Dhatre : Dhota. brahmacari banjur kdna omahomah lan dadi k6pala somah. Uripe kudu n6t€pi pranatan k6nc6ng. dh6m6n asung pitulung lan sapanunggalane.. 4 Sanyasin. Yen in| anturane Caturasrama (pratapan taarna papat) sira p?pindhane Grehasthasrama (Walanda : het tiidperk uan hu'isuader : Indonesia : masa untuh meniadi ltopo^ yaitu menjadi hepala keluarga). : 1 Brahma- 1. Yen ing antarane sawarnane sdsaii sira iktr Japayaga (Walanda : gebedoffer. mangane dikudokake sarana p6priman kang lumrahe diarani . Yen ing bab rikating lakune sira iktt p6pin' dhane Pau'ana (ongin). Yen ing antarune arwahe para l1luhur sira ihu Aryama. sawise nglakoni pacoban (yen cara mahasiswa wis ngalami p6rploncoan). Gr6hastha.bhiksu". maksude yaileu Garudha. Yen ing antarane sakabehe ula sira ilau Naga Ba' suki. 2 Gr6hastha. yaiku cari. yaihu : Yudhisthira. diarani brahmacari utawa muride brahmana. Ariuna).bhik".penginane wong sing ngingu.donesia : Tuhan. T6mbung . 2. lan sira i/au . Gr6hastha = mad68 k6pala somah). 20t . yaiku arwah pinuniul hang ksran Pitriwara (Walanda : uoortreffeliikste de manes : Indone' sia : arwah yang terutama). Yen ing antarane kali leang g€dhe'g€dhe sira llau Jahnawi (b€ngcwan Gangga). Katrangan. Sawise rampung pasinaone. kas6n6ngane diwatdsi. Bhima. Yen ing antarane paru nxga sira ihu Anantabhoga. Gr6ha = griha = griya. 3 WanaPrastha. Yen ing antarane kewan-clasan sira ihu singa. (Wainateya : putrane Dewi Winata.a" ing sajrone abiad. Stha = mad6g. Kang sin6but Caturasrama (pratapan warna papat).t6g6se : muride brahnrana kang mangane saka olehe p6priman..ahtu berkomat-hamit mendoa). diarani Gr6hastha. preueloffer= Indonesia : sajian pada u.ana (kang bisa mabur) sira ihu Wainateya. Nindakake b6brayan urip kanthi nglakoni kab6cikan.

ing antariksa uga kapiyarsa suwarane para dewa. urip ana ing sajroning alas.. jar siia rkrr jirvane sagung dumadi". kang dilagolta. dumadakan Kag6ndra GARUDHA kang uga sin6bul WainaLya prapta mawa prabawa sindhung-riwut sumiyut. k6mbang sarta boreh saka antariksa ing sadhuwure sang Raghusuta.Mangkono kahananing wujude saliranira anggonira ruola_ wali manjanma ing marcapada. njalari tatas-rantase kabeh Nagapasa kang nggub6d salirane Sang Rama-Laksmana lan para wa_ nara. diarani Wanaprastha.. Gr6hastha sakloron (iarrang-wadon) tinggal kamukten. Sanyasin.jaya'.r sardura (macan). 202 . karo nyawurake utkatha (kulit kayu kang ngganda wangi). beda-bedo wujude.. Wanaprastha. Pm)". iku diarani manjing dadi Sanyasin.a iira ileu p€pindhane Arjuna. para siddha (sat6ngah dewa) lan para cararla 0uru ngidung kaswargan) kang padha ngucap . yen ing kalangane para pahlawan bangsa wrasni sira iku Kr6sna hang bakat mrajaya daitya Kangsa. Yen ing halangqne poro Gajendra (ratttning Sajin) sira iku scng Airawana (gajah'"ing kaswargan titihane Batiaro'Indra).ke dening Sang pu_ jangga.LGt sakGdhep neha Garudha niyup ing bantala. n6dya nggayuh kasampurnaning pati. Duryodhana hang abudi asor-canciltala kang bahal sira prajaya (lumantar Bhima sarana ginada u€ntise kiwo. Dening dayaning sabda-pangal6mbanane para R6sigana sarta suwarane para dewa..jaya . mangkene Kajaba suwara pangal6mbanane para R6sigana marang Sang Raghuttama. sira ilzu tdmbang Gayatri hang pinunjul dhewe. nyddhak lan . nanging kahananira ngdboki (nglimputi) ing Triloka. .Banjure suwara ing langit (pangandikane para R6sigana) 'i . amarga salugune sira ihu mung siji. Yen wis ngrasa ny6dhaki patine. yen ing halangane kewan galak sira ilar. 4. Manawa wis tuwa.jaya-jaya. ianging satu_ gune ora ana bedane. para iiaata tan para_ carana kang padha nyabdakake . Wanaprastha banjur tinggal kadonyan lan ngumbara ing saparan-paran.Yen ta ingupanwleake t6mbang. Yen ing antarane para panclau.

Esuke. Sawise sam6kta.Pranyata panjdn)ngane ihu panjanmaning Bathara Wisnu' song Ganrdadhwaja manianma awuiud sri Naranata Rama. pikire kuwur kaworan giris-miris. sirna l6sahlungkrahing salirane. PATTNE DUII{RAKSA LAN AKAIVIPANA. Sang Dasamuka bang6t k6jot panggalihe.nydmbah marang sang Faghawa. pahlawan rasaksa kang kondhang kaonang-onang g6dhe tekade lan t6guh-tanggon watake..bala wanara padha pat'ing j6nggelek tangi kanthi gdmbiranin g ati. (Garudaihwaia : 1€juluke Bathara Wisnu). Wasanane panjdn6ngane dhawuh marang Dumraksa. Para wanara padha sumurup yen kang asung pitulung r.jalari tatas-rantasing Bhuja' gapasa (Nagapasa) iku Kagdndra Garudha.madal pasilan. lan padlta pracaya maiawa praptane Sang Wainateya iku arvi'" saka g6dhenitrg prabawane Sang B. Ora pr€lu disum)langake. 95. Dumraksa awahana rata 243 Ing wayah b6ngi. nuli mulih mEnyang padununganb' Para vradya. Sat6kane ing sajaban kuthakrajan (Indonesia : ibu n6g6ri). bang6t suka amarwata suta. Apa maneh barEng diaturi priksa dening t€lik rasoksa bab tokane barisan wanara. Dumraksa sawadyabalane enggal-enggal budhal n6dya lumawan barisan wanara. luwih-luwih bar6ng sumurup'Sang Faghuttama wis wAuyaJati. wola-wali unjal napas dawa.amadewa. sawise sam6kta. amarg" piiOt puanu nggun6m kapengine tumuli campuh yuda n6dya namakake piwalds marrng para ras6ksa. sawise mangkono.rg. Kagandra Garudha banjur pamitan. suwarane n gumandhang in g awang-awan g. . wadyabala wanara enggal-enggal budhal ng6nar kutha-krajan l6ngka. para kapibala nganti lingsir w6ngi lagi bisa nendra. kakuwatane pulih kadi wingi-nguni. para wanara surak mawurahan. M'angkono kandhane para kapibala. habeh m€malaning iagad tan ldl6th0hing bumi mdsthi babql laburtumpur dening pani€nOngane". panggalihe tit gr. nuli ngr6siki l6bu kang tumemplek ing samparane. Miyarsa suwara gora-gurnita surake wadyabala wanara. Sanalika Sang rajaputra sakarone (Rama-Lak' smanal-watuyajati. m6ntas ngalami panandhang ginubEd Nagapasa saka panggawene mungsuh. kagawa saka bang6ting pangigit-igite atine .

Kabeh kdkar?pan lan p€penginanhu diparAngahe dening Sang Prabu. para g6g6dhuging wanara enggal-enggal nrambul yuda. ing pabaratan nganti katon p€t6ng pindha kEsaput ing mGndhung ang6ndhanu. Apsari malini kdmbang)". nanging banjur kddhisikan tin6mpuh ras6ksa..kang meh mrawasa mungsuh.Apa kang dakw1deni ?! Wis samAsthine ahu labuh lara-pati mamng gusti. k6tiban limpung utawa k0taman dh6ndha. (Singha = Walanda . Mangk ono panggraitane Dumraksa. uripku tanxh ngalami mahmur jibar-jibur mubramubru blabur mndu. arai iinga. Para pahlawan wanara . pembuat hamngan bunga. Sumurup ngalamat ala mangkono iku Dumraksa s6pi ing rasa wddi.pangamuke. amarga wis lawos aku ginawe muhti. amarga atine wis atekad pati. kuda pangiriding kretane aran Wrdkasya. k6pidak-pidak dirada utawa k6tujah turangga. (Malini : Walanda : kransulechtster : Indonesia : : widadari ahli nggubah Campuhe wadyabala wanara lumawan para ras6ksa wadyabalane Dumraksa nganti ngor6gake bumi. hasinungan kawibawan. Singhasya = Jawa : atutuk sinp. Kagawa saka k6nd6le p6rang lan liwunging tandange. kumitiring p6dhangklewang lan g6gaman liyaliyane kang diobat-abitake para ras6ksa katon kaya widyutmala (Walanda : kronkelende bliksemlijnen = Indonesia : sinar halilintar yang berkelok-kelok). bang6t ngg6girisi. leeuw. roman muka.iku sing akeh-akeh durung tau kEtaman san- 204 . Asya = mond. . Saka akehe wanara lan rasEksa kang campuh yuda..kang kagiri-giri g6dhene aran Singhasya. Lagi bae Dumraksa m6tu saka beteng. dwaja kang pinasang ing kreta Singhasya kabur kabuncang maruta. akeh wanara kang ora mraduli lan ora krasa s0mpal bahune pinrawasa mungsuh. kOganthol. Aku diuja ing xsdnAnghu. pinaringan sandhangan mawa rdrdnggan s€sotya-ritna. gdtihe pating dlewer tumetes ing bantala. gezicht = Indonesia : mulut. tiba kalGnggak lan nandhang brana. Para wanara kaya wuru. Pirang-pirang wanara kang nandhang tatu abot k6cubl6s sanjata lancip. Sumump kanca-kancane akeh kang nandhang brana (k6taton). dixdhiyanr apsari malini luwih saha sqf. dumadakan ana manuk gagak nyambEr-nyamb6r karo muni sora. Saw6neh wanara ana.

Ndulu Sang Maruti ng6toni jurit. Dumraksa ewa. naam van een versmaat = Indonesia : merak-merak yang bersuka-ria. Sang Pawanaputra (Hanuman) enggal-enggal m6thukake krodhane Dumraksa karo nggawa watu-it€m kang sagunung anakan g6dhene. Iranawa pinrawasa mungsuh bisa endha utawa nangkis sarana gada wr6ksa. Nanging kang ginada malah tadhah. Ndulu solahe Hanuman kang tansah ngumbul-umbulake watu it6m karo ny6dhaki kreta Singhasya. Durnraksa enggal-enggal ng6tap kuda Wr6kasya. nggada Sang Anilatmaja sakayange. pirang-pirang kang mati k6tiban gadane Dumraksa. k6gil6s rodhaning kreta Singhasya utawa k6tujah kuda Wr6kasya. pirang-pirang kang bahune s6mpal kaparapal k6tiban watr. Tanpa bisa iral6s mrawasa.'anara. wadyabala rasEksa k6dh6s6k mundur. diumbul-umbulake (kinarya onclang) saka tangan t6ng6n ditampani tangan kiwa lan kosok-baline. mandar nuduhake dhadhane supaya ginada dening Dumraksa. mandar muntabing atine kaya cliububi. Solahe Sang Anilatmaja kang bangOt ngewak-ewakake mangkono iku agawe saya ngigit-igiting 31ins Dumraksa.'an wanara.rlar. N{aksude Sang l\{aruti olehe njarag supaya ginada dhadhane. gddhe. Sumurup mawuting wadyabala wanara. Dumraksa babar-pisan ora ulap. para wanara bangEt suka amarwatasuta. Dumraksa wola-wali ngundha gada disawatake marang mungsuhe kang kumawani ny6dhaki. banjur munggah mdnyang kreta maneh. nama irama syair).jataning mungsuh..-Walanda : uitgelaten pauwen. nangiug yen mrawasa ras6ksa m6sthi kdna. Amarga kang ginada ora gigrig wulune salamba. rodhane prasasat ora ngambah bantala. Para pahlawan wanara padha liwung tandange. Dheweke tumuli mancolot mudhun saka kreta. linud dening I)ara v. mudhun maneh saka kreta. p6pindhane kaya Mattamayura n6mu ula. Ana ing sajroning kreta kang ban' t6ring lakune kaya sumiyuting angin. Nduiu rusake wadyabala ras6ksa. Akeh ras6ksa kang awake r6mak-r6mpu pinupuh gada wrEksa dening pi. ora liya karGben misuwur jdn€nge. glrrn6rii ngeclabedabi suwaraning lakune kreta Singhasya. Pahlawan rasdksa iku agahan munggah m6nyang kreta maneh karo ngobat205 . tansah panggah mbr6gagah ora obah. (Mattamayura =. Wadyabala wanara kagegeran. nuli nggada Sang Itaruti wola-wali. sat6mah kuda lumayu sumdmprung. dadi lan patine. kagalva saka pangigit-igiting atine kelingan nalika padha k6gub0d jir6t Nagapasa awake.

Nlangkcnb prasdtyane . I\{iyarsa pawarta mangkono iku. manawa ora bisa rr. Dumraksa kirig'kirig karo ngg6rdng. Sirahe Dumraksa p6cah.. dadi lan patine. Dumraksa diangkat lan disungsang. . dilarak'larak. paprangan iki bakal suwe rampunge".abitake gadane kanggo ngawekani supaya mungsuhe ora bisa mal6s mrawasa. dumadakan . mulane mung kreta lan jarane bae kang sirna. g6dhene saprangkul. Dumraksa t6rus lumarvan yuda. satEmah Dumraksa ngira yen mungsuhe ngucira ing yuda. utawi bauula ingliang sirne pahlawan Akampana marang ratune. lan ora dipar6ngake mrilih. Kanthi asanjata gada. Ing sajrouing kretane kang bang6t gSdhe lan santosa isi j6mparing matumpuk-tumpuk lan g6ndhewa sawatara. Kagawa saka bang6te kumropoking atine. Sapatining senapatine. Dheweke kumudu-kudu tumuli ngrampungi Sang lIaruti. 206 .. wadyabala ras6ksa padha lumayu asaiang-tunjang. padha ngungsi urip dhewe-dhewe. Panj6n6ngane banjur dhawuh marang pahlawan ras6ksa Akampana ndikakake ng6toni yuda. mak brabat ! Kanthi cukat prasasat kilat Hanuman ngangs6g maju. banjur dig6jrotake ing watu iku. gdtihe sumamburat m6tu saka ing tutuke. ngaturi priksa patinG Dumraksa marang gustine. Hanuman banjur nyik6p sikile mungsuhe karo pisan. Nanging. Sawise nggagas mangkono.brastha wadyabala wanara. Bar6ng Hanuman sumurup watu g€dhe.. ninging s6dhih-kingkine ora dituduhake marangsapa bae.. Dumraksa diglandhang. Akampana mangkat awahana rata ngirid warlyabala ras6ksa mayuta-yuta. watu-it6m kang wis diumbul-umbulake suwe dik6prukake nurang mungsuhe.We dening wadyabale wanara". G6ndhewane Akampana iku dawane 5 dh6pa. uwange r6muk. Prabu Dasamuka sa' ya kar0rantan panggalihe. hla ! Manawa raslhsa iki dak-uia bae ing salzarAp-kar€pe. nuli wola-wali nggada Sang N{aruti. Dumraksa mancolot endha. Amarga durung ana kalodhangan kanggo mal6s mrawasa. taline gdndhewa gddhene padha karo wit jambe.llfiingsah brastha dening kawula. Sang Pawanaputra banjur api-api mundur. Sawise nyiimbah nrinangka tandhanrng pangaji-ajine marang gpstine. Nanging kang ginada malah tadhah dhadha. ana sawatara kang lumayu mGnyang pura. p6rang dharat. ut6ke muncrat.

.nanging ngalamat ala warna-warna iku onr agawe ulaping atine Aka. Karo ngobat-abitake gada wr6ksa. Akampana ngudani j6mparin g marang para wanara.awana nganti tripandurat datan ng6ndika. I\rangkono kahanane ngalamat ala kang dinulu Akampana. Panj6n6ngane j6ngkar saka ratnasinghasana (Walanda : met edelsteenen versierde troon = Indonesia : kursi kerajaan yang bertatahkan ratna-mutu-manikam). kagawa saka adigung-gurn6ndhunging watake lan amarga saka bang6ting boclhone. sarta ana wong edan ngamuk m6thukake asu ajag pirang-pirang parlha njdgog b6bar6ngan. ing s6mu manggalih .. c6p-klak6p ora tau ngdndikakake kaluwihane.A. banjur miyos ing sajaban dhatulaya. NSungu palapurane ras6ksa mangkono iku. ngaturi priksa patine Akampana marang Prabu Dasamuka. wadyabala rasGksa bubar pating sl6'bar. (Tti pandurat = t6lung k6dheping netra). Panggalihe goreh-rongeh. panj6n6ngane bangdt ambdk g6dhag-g6dhig ujubriya-kibir. ldnggahe ora j6nak. banjur maju ny6dhaki mungsuhe. Sang Maruti krodha tan sipi. Kabeh jEmparinge Akampana bali kabalik tinangkis ing gada wr6ksa dening Sang I\{arutasuta. Sat6kane in g pabaratan. padha lumayu rdbut-dhucung asalang tunjang.k6r6p ngungasake kasudiran lan kas6ktene. 207 . ras0ksa-ras6ksa iku p6pindhane kaya kidang-mGnjangan sumurup singa utarva macan.lan dumadakan banjur ana angin sindhung-riwut sumiyut. Sumurup wadyabala wanara akeh kang nandhang brana.sapa kang nddya didhawuhi mangsah yuda. enggal-enggal mb6dhol wit tal g6dhe kinarya gada. langit nganti kaion p6t6ng kaya k6tutupan jdmparing.mpana. Dhadhane Akampana p6cah. tiba. g6tihe muncrat. Saka akehe jGmparing kang lum6pas saka g6ndhewane Akampana. Saka giris-mirise marang mungsuh. Akeh wanara kang tatu arang-lcanjang awake dening j6mparinge Akarrrpana kang lurr6pase saka g6nrihewa mbarubul anarawata. nanging ora ana j6mparinge siji-sijia kang nganti ngGnani salirane pahlawan wanara iku. Bar6ng wis c6dhik. Panjdn6ngane ngrumangsani bakal ngalami bGbaya g6dhe kang ora k6na ditanggulangi. binujung-bujung dening para wanara.Lagi bae mangkat. bahune Akampana kang kiwa k6dut6n. nuli pinupuh wola-wali nganti mati. Hanuman nyddhaki Akampana. Sang F. Akampana ji- nojoh ing gada wr6ksa. Ana rasOksa sawatara kang lumayu m6nyang dhatulaya. . Akampana tumuli ngudani j6mparing marang Sang Anilatmaja. Nanging saiki. bahune s6mpal. Bar6ng Akampana mati. Wingi-nguni. kong sahira bim nyimakake Sang Raghawa sawadyabalane".

Prabu Dasamuka banjur utusan nimbali PATIH PRAHASTHA. mugi-mugi jdngandiha sagdd munghasi paprangan puniha sarana mrajaya pun Ature Nindyamantri Prahastha : . ndCya scroh'amuk d. .Anak Prabu Buminata Lingha ! Miturut pamawas kawula. $ang Patih asung pisungsung marang para brahmana. para p6ndhita lan para tapa awujud masiajabrana peni-peni rajapeni guru-bakal gurudadi kang kehe . sadaya sami sumangg€m nindahak|n dhawuh paduha. Kanthi gugup-gurawalan. wiwit dumadosipw paprangan prniko. s\ndilaa. Mangkono ng6ndikane Prabu muka. boftn'botdnipun wadyabah pa' duha ngantos asor ing yuda lumawan pun Rama scwadyabalanipun". hanthi wadya' Rama sawadyabalanipun". kakarsahna mangsah yuda sawanci-wanci. -picii 208 Mangkono ature Patih hahastha. Patih Prahastha tumuli sowan ing dhatulayajurit. Milanipun sampun ngantos paduka ngl|lantur panggalih sungkawa.Kawula nyuwun pamit ngddati iurit.96. nindhihi wadyabala ra*ks pdpilihan inghang sam' bala inghang kawontAnanipun kados makatdn punika.. Sawise manggalih sawatara suwene milih pahlawan kang ndya kadhawuhan nyirnakake Sang Raghawa sadadyabalane. wasis ulah-gAhring bais saha l|bda nandukak€n sawarnining *niata. Sadurunge budhal nguid wadyabala m6nyang pabaratan. Kawula prasitya. mi' lanipun bot\n pr|lu dipun-kuwatosahAn has€tyanipttn. Sagung wa' dyabala rasOhsa sampun sami tuwuk nampi h|kucah paduka. bot)n badhe ngucira ing yuda ang' genipun *mi ndh)pani praia lumawan parangmuha. sugih pangalaman ing 'babagan p1rang.. ma.Paman Prahastha ! Jingandiha hula aturi ngAdali pun hasusra t|guh-tanggon sudira ing rana.. ing s€mu anqk Prabu saiah hagvngan panggalih was-sumd' lang.hat1ng mAngsah paduha. Pangaidng'aj€ng kula paman.' Sadaya kawula saha wadyabala Ldngka sami rum€hsa hasu' gdngan paduka kanthi s|tya saha tulusing manah. sami sagah lab?t jiwa-raga dhat)ng Sri Maharaia. rila-l1gawa piiah ing maclyaning rana. ffnnawi ngantos bot€n sag&i nyapu m6ngsah ingh an g n gr ab osa LO n gh a". PATINE PATIH PRAHASTHA. Dasa- dOg senapalt.

saka irrg madyaning rana kanthi ngalami "nu prahastha ninuja-mantra dening para trahmana lan para p6ntih j6mparinge Sang Patih clhita ana ing sangar6pe g6ni s6saji' manclar gunung' Sapari-purnane earta sanjata-sanjata jiyu-tiyut'" uga pinuja-mantra' supaya k6na cli6nggo mbrastha Sang Raghawa sawadyabalane' Patih sawise man6mbah rnarang sang Hyang waiswanara.(Waiswanara = \[1iswaPrahastha tumuli budhal sawadyabalane' prasasat sagunala = Bathara Agni)."* *iqn gddiene.pandonga slam6t Iiv""g . p6pindhane kaya sr0ngenge ing puncaking ardi UdaYa. minjing ing w15. cahyane sumunar an6lahi' thane kang awujud kancana-mutyara-s6sotya sarta tapu-tapu "zeker hoofdsieraarl = Indonesia : nama perhiasan kelWur*au : pAu) t"-"nar pating gl6byar. dene galaring barise wadyabala wanara aran sangkirna (Walanda : gemengd = Indonesia : bercampur)' 209 . patih Prahastha.'1oka. sakehing dirada lan kuda p6pindhane kaya iwak lumbalumba. l6higahe ngddhangkrang' R6r6ngganing makusin6puh kancana.b6basan nganti ngundhung-undhung kaya dening para asung pisu"ngsung.Sang Patih nitih kreta kang abusana kawaca ."ni"i dwajane pitifr nanastha. ngalamat ala kang if.t t""i lp6ndhita). Patih Prahastha risan wadyabala ras6isa ag6lar Artlrlhacanrlra (awangun sat6ngah iLrnn"r*i. matine mati muksa. sanjata-sanjatu net U p6plnanane kaya iwak hiu ap6pul6tan. Patih Prahastha katon bang6t g6mbira nguid wadyabala rainq sls6ksa p6pilihan kang prasasat tanpa wilangan kehe' kang mawurahan' suwarane gpmumh dalanialan tansah iurak-surak pindha suwaraning samodra kindbur' Dwaja-dwaja lan panjip*ji"" para wadyabala katon pating klebet pindha aluning sarno&u. Patih Prahastha banjur binr6kahan slamOt" dening Dang urrtrirun" irt"-ain*rgtahani.. ngalami mulya"' nata baBar6ng ndungkap t6kan pabaratan. Dumadakan ana asu-ajag pirang-pirang m6thukake Pailh prurr*tha lan banjur ngub6ngi kretane karo ngalup sora' nuli bumi ordg kaya ana iitaft" b6bar6ngan karo udan g6tih' banjur putunge dhanana angin sindhung-riwut sumiyut kang njalari Iku kabeh. Llangrng nganyasmiiani bakal asorirrg yudane lamat warna-warna iku ora agawe gris-mirise Sang Patih kang sek6k6nc6nganing tekacl lan kayakinane mangkene : " Utamane pinulung Jawata napati mati ing paprangan.. supaya -ngalami sluman-slumuniku' Pajaya' Kajaba.

nggraut.warna. Kosok-baline manawa wanara rnal6s rnrawasa marang mungsuhe k6na dip6sthekake k6nane. Sang Piawagaraja dhawuh Nila. lan liya-liyane. ana sing nyakra. akeh bangdt kalonge wadyabala ras6ksa. tandange kaya Bathara Kala. Patih Prahastha ngl6pasake j6mparing diinc6ngake marang mungsuhe. Saya akeh maneh wanara karrg palastra lan nandhang brana. bangke-bangkene padha k6bak panah nganti pating crongat kaya landhak kang pinuju njdgrag wulurre. ng6pruk sarana watu. barOng Sang hahastha nglEpasake jGmparing sing bisa nak-kumanak.Wadyabala rong golongan iku tumuli campuh yuda. ana sing dhedhel-dhuwel dhadhane. angel k6nane pinrawasa dening mungsuhe. paCha ng6nani mungsuhe. Saka ing sajroning kreta. Sumiyut kaya dibalangake lakuning kretane. lan ana kang kample-kample tangane. numbak. Patih Prahastha jaja-bang mawinga-winga. padha galake lan padha sudirane. bang6t ngg6girisi. kathek). Para wanara mGnang luwih sakti tinimbang piua ras6ksa. Para wanara sing rnati. I\4barubul anarawata lum6pasing j6mparinge Sang Prahastha saka g6ndhewa.luwih k6bat-cukat lan luwih awas lan waspada. Para wanara ngg6bug utawa nyondong sarana gada wr6ksa. nggada. Sang Nila tumuli maju. amarga para ras0ksa kurang k6bat-cukat endhane lan kurang wasis nangkis sanjataning wanara kang awujud watu lan gada wr6ksa. ana kang b6dhah wdt6nge lan modhol-modhol ususe. Para ras6ksa kang awake padha b6lang-b6lang lan galak polatane. ndikakake nandhirrgi krodhane Patih Prahastha. mddhang utawa m6rang saranahlewang. (Plawagaraja = Kapindra = ratuning vr'anara yaiku Sugriwa. Wadyabala rasOksa namakake sanjata maneka . Ndulu wadyabala ras6ksa akeh kang palastra. P6range wadyabala wanara lumawan para ras6ksa pdpindhane kaya g6gulungane singa lumawan para ratuning naga. suwarane gum6rit ngg0girisi. enggal-enggal ngOtap kuda pangiridins kreta. ana kang sigar wangkonge. ngalap gada wit randhu-alas kang saprangkul ge-dhene lan sapuluh dh6pa dawa270 . Awit saka iku. mbithi. nyik6p lan mbanting. Bar6ng priksa rusake wadyabala wanara. Plawaga = plawangga. akeh kang ngdnani wanara. ana kang s6mpal kaparapal bahune. mrawasa-pinrawasa. prawaga = wanara. palwaga. jdmparing sijr bisa dadi sattrs utawa luwih. pramsat ora tau luput.mhngiu. nyakot. Ta'npa ati . Ana sing tompral uwange. pirang-pirang wanara kang palastra utawa nandhang brana. padha asilih ungkih g6nti unggul g6nti k6lindhih. pupuhpinupuh.rnangu.

Prahastha saya muntab atine. Sumurup krodhane dip6thukake dening Nila karo ngundha gada wr6ksa kang gadhene kagila-gila. kabeh k6na tinangkis sarana gada wr6ksa. Nanging sanajan prasasat tanpa wilangan cacahing j6mpating kang lurn6pas saka gandhe'arane Prahastha. mandar saya ny6dhaki mungsuhe. Wondene Sang Nila p6pindhaning 2]-7 . pangincEnging panj6mparinge ditujokake marang clheweke. kagawa saka santosaningf tekade lan g6dhening kasudirane. J6mbare pabaratan ngilak-ilak kaya samodra. wapenhemd = Indonesia : baju zirah = Jawa : klambi k6re) kang ora bisa p6cah pinupuh gada wr6ksa. Patih Prahastha mawa karvaca (\\'alanda : pantser. nangtng ora ana kang nandhang brana (k6taton). tumuli mr6p6ki Pratrastha kang ora k6ndhat ngudani j6mparing marang para wanara. Prahastha manculat oncat saka kreta.lila kang nalika samana raine mangar-mangar abang-rnbranang papindhane Rodrabahni (Walanda : het vuur van wildheid = Indonesia : api kebuasan). mulane mung jarane bae kang mati b6bar6ngan karo r6muking kretane. siji bae ora ana kang nganti nganani salirane Nila. p6rang dharat. mung m6ndat bae. Patih Prahastha asanjata musala. gadane. lan tangane Sang Nila ora k6na dititeni obahe. \Yah ! pranyata nggumunake kaprig6lane Sang Nila molahake gacla rvr6ksa. Nganti su\ye olehe padha pupuh-pinupuh. Landh6p lan panasing j6mparinge Prahastha kaya gdni kiyamat. Sang Nila asanjata gada wr6ksa. Gadane wr6ksa tansah kumitir mubOng. Sanajan jaran lan kretane wis sirna. saka wasis-titising dheweke olehe nangkis. kapi }. Sang Nila nyand6r Prahasiha. Saya suwe Prahastha saya k6ndho panjdmparinge.Prahasiha banjur ayun-ayunan. siji bae ora ana j6mparing kang ngg6pok salirane Nila. f)umadakan mak blas ! Kanthi tandang kang bang6t cukat prasasat kilat. panahpanahe Prahastha kang prasasat tanpa wilangan kehe p6pindhaning banyune. Nanging kapi Nila katon saya gumrdgut tanclange. Prahastha babar-pisan ora ulap atine. Panj6mparinge Prahastha marang pahlawan Nila nganti ambal kaping s6wu. saka bant6ring ub6nge nganti katon kaya tameng bund6r. mrawasa-pinrawasa. Sanajan mangkonoa. Sang Nila . ing mang-ka sab6n saambalan maatus-atus j6mparing kang lumEpas saka g6ndhewane. salirane katon sayah alungkrah.ne. nuli mupuhake gadane wrdksa.wr8ksa kapi Nila kang tansah mobat-mabit p6pinrlhane udan kang nyiram g6ni kiyamat.

ora obah pinupuh mungsuh sarana musala. Saka bantGre olehe ub6ng-ub6ngan. sedane Patih Prahastha dening Sang Nila. kang k6candhak diprajaya. wadyabala ras6ksa o169 kagegeran. (Mriksanana jilid II iki angka ?0 lan Silsilah Wayang Purwa mawa carita jilid I angka 47 : R6si Gotama). njalari anane angin sumil'ut. I\'tanawa pinuju ana ing papan dhuwur. dumadakan sumurup u. tha kasambut madyaning rana. dioyakoyak para wanara. Miturut layang Arjunasasrabahu. Sang Nila wola-wali m6re-m6re sora. Bar6ng dik6prukake ing dhadhane Patih Prahastha (dening Sang Nila). tugu-u. Prabu Dasamuka Bar6ng diaturi priksa dening wadya ras6ksa yen Patih Prahas- panggalihe jib6g-put6g. dhAl6g-dhalag. Nalika Sang Nila pinuju ana ing dhuwur. Sang Nila mangisor. Kanthi tandang kang bang6t cukat prasasat kilat. Sang NiIa tansah ngangkah lenaning mungsuhe. agawe p6t6nging jagat. tarkadhang kdkit€r ub6ng-ub6ngan. g6tihe sumamburat abang kaya dhatu (gincu). dioyak. Bar6ng Patih Prahastha palastra. PATINE KUMBAKARNA.atose awake kaya w6si. Sajrone pupuh-pinupuh mrawasa-pinrawasa. sat6mah kleyang-kleyang lan l6bu padha kabur katut milu mub6ng. dheweke mandhuwur. Sanalika hahastha ambruk ing bantala. Sakarone padha t6guh-timbule. 212 . gulune putung.atu iku badhar dadi widadari Dewi Windradi.I?ATU malihane widadari Dewi IVINDRADI. dadi banjur kaya yun-yunan kang munggah-mudhun bant6r. 'Tarkadhang sakarone padhadene ngangs6g ny6dhaki mungsuhe.atuitEm g6dhe. garlvane RGsi Gotama. yen pinuju ana ing ngisor. atnarga dikGpmk TUGU . ut6ke muncrat. padha lumayu r6butdhucung pating bilulung. Frahastha bola-bali nggar6ng karo ngeeclruAake sikile. sirahe p6cah. watu iku diangkat dik6prukake marang mungsuhe. tarkadhang ngOdohi. padha sudirane. 97. dioyak Prahastha. banjur kondur m6nyang karang Kawidadaren. nganti sawatara suwene jum6n6ng ana ing Katrangan.

mandar g6^g6dhuging ras6ksa iku saya kapati olehl nendra. Para rasdksa kang tinanggEnah nggugah padha rumangsa k6n_ tekan akal.ran. zinnelijltheid. uerblinding.ri nyakot kupinge.rgane Kumbakarna. ana sing . sawise tita yen Kumbakarna ora bisa tangi ginugatr sarana gumuruhing suwara. gong. dheweke lagi hapati nenclra. geestelijhe blindheid.bpindhane kaya kabo. Ana sing nggugah Kumbakama sarana ngoyog-oyog awake. ana sing nydbul kalasangka (slompret). uraatzucht : Indonesia : kegelapan. Sapraptane ing padunu. buta hati. beri.Heh bocah buta kabeh ! sira padha nggugaha arining- sun si Kumbakarna. padha ac6congklangan lan nyirig-nyirig u"u lrrg anu_ dhane. b6ndhe. tanpa ginugah. (iVliturut carita padhalangan kasatriyane Kumbakerna ing Pangl6burgangsa). napsu rakus atau lo_ ba). ana sing nabuh gam6lan. (pa1g. suprandene Kumbakarna m6ksa ora nglisik olehe nendra. Nanging kabeh iku tanpa gawe. tttunggutLg rastksa kang g6dhening awake sagunung anakan iku m6ksa"6ra tangi.gu.uru.atarna tangi saka kar6pe dhewe. para ras6ksa banjur padha migunakake akal r+'arna-rvarna.-dhalang sing akeh akeh nyaritakake tangine Kumbakarna antirga dinuuut wulu- 2L3 . hawa-ncpsu. tambur. mulane banjur padha m6n6ng bae.r"pul ra pahlar. ana sing sarana njiwiti bahune. hesilauan.lire ora bisa njalari tangine Kumbakarna.6t * kang pindha suwarane gludhug ing mangsa kasanga.. banjur ana pahrawan ras6ksa sawatara awahana turangga munggah ing anggane Kumbakarna. padha lungguh ana ing sac6dhake kang lagi kapati nendra. Sawise ginugah sarana cara kasdbut ing dhuwur iku Kumba_ karna ora ta'gi. banjur padha nuntun gajah 500 diunggahake ing dhadhane. atine ka\mputan ing tamah (walanda : duiiternts. ana sing sarana neyoti pupune.. suwarane bang6t rame binarung gumuruhing surake p*" *. dadi g6g6dhuging rasoksa iku diidak-idak turangga sawatara kang tinunlgi. para rasoksa padha ngunekake t6tabuhan warna-wzlrna. Para ras6'ksa kang tampa clhawuh padha tumuli mangkat m6_ nyang padunungane Kunrbakarna. miturut pan6mune dhewe-dhewe. mandar saj'a sora pangoroke. suwe-suwe xumf. gumuruh ngor6gake bantala. Nanging suw-ara mangkono iku ora kOprungu dening Kumbakarna. Nanging sanajan dhadhane diidak dening gajah samono kehe. Kagawa saka bang6ting g6mpunge kang padha nggugah. ana sing nabuh b6dhug. pij6r ngorok ass6ngguran. wasanane panj6nOngane dhawuh mangkene : .a gapuraning pura tanpa ng6ndika.

Sawise ngrungu wangsulane para ras6ksa. Wangsulane para ras6ksa : . Cira = Indonesia : panjang. Supta (nidra) = tidur. Ora antara suwe ana ras6ksi pirang-pirang padha nyam6ktakake s6ga lan l6lawuhan maneka warna. Kumbakarna k6temu kadange wr6dha kang sawang-sawungane bang6t nawung sungkawa. Sal6bare sarapan. sowan kadange wr6dha (Prabu Dasamuka). daging singa. Paduka hatimbalan dening raka paduka Sang Sri Naranata. Kala = waktu. Cirakalasupta = Cirakalanid'a = tidur waktu lama. Miturut carita padhalangan. I{angkono caritane. Kumbakarna banjur raup.mratapa ana Kumbakarna yen nendra nganti sewu warsa ranpa nglilir. Kumbakarna at6tanya : .padha l6lungguhan ana ing sac6dhake. 214 .. lGlawuhan saka daging gajah. kabeh iku 6ntek sa6ndh6gan. pasuryane puc6t. amarga kasinungan aji GGdhongrn6nga.. Bar6ng sumurup ras6ksa pirang-pirang .puhune. amarga nalika ing Gokarno (Cohkarna) pinaringan nugraha Cirakalasup+-a utawa Cirakalanidra dening Bathara Brahma. banjur ngombe pirang-pirang atus guci. C Banjuring caritane mangkene : Sapraptane ing dhatulaya. (Mriksana:ra bab 64).Ana gawe parigawe apa ltowe padha mrene ?!". daging babi lan k6bo-sapi nganti ngundhung-undhung kaya gunung. satnpun adomdl 'pdp\ph hathah. mandar Sang Patih wrOdha (Patih Prahastha) inggih sampun palostra kasambut madyaning rana. Kumbakarna tumuli lingak-li ngrik noleh kiwa-tdng6n.Kawuningana ! Dhat|ngipun parangmuka ing LAngka. Rama sawadyabalanipun. T\rmp6ng g6anegadhe pirang-pirang ewu. Kumbakarna tumuli mangkat mEnyang dhatulayd. panggalihe sajak rada was-sum6lang. kadhawuhan manjing dhatulaya".. yaiku wulu kang dumunung ing j6'mpoling sikile). nuli manganggo kaprajuritan. pangandikane alon lan Kairangan. sababe Kumbakarna bisa mandan b6panganan kang nganti agEgunungan kehe. kanggo sarapane kang mdntas tangi nendra. miturut kang kas6but ing buku Uttarakanda. Sawise uc6k-uc6k netra sawatara suwene.

Kumbakarna mangsuli : . h|ntekan frmbug. Saparipurnaning ng6ndikane Prabu Dasamuka. amargd saha hliruning tindahe kaha Prabu. pii6r ngenak-enak nendra. Nanging pOpeling lan pamrayogane Wibhisana ora sira tampa. Ing mangka sawarnane r|mbug bOcik biyen kae. ndh€pani praja lingha. nanging kaha Prabu wAgah nggugu-mituhu.na habeh mungsuhira nganti tumpds-tapis tanpa sisa.. Wrukanira ! lilis akeh g1g)dhuging wadyabala ras|hsa sing mati ing madyaning rana. sababe ora liya. Biyen wb aheh rimbug bOcih hang bisa'dadi d\dalane rahay'u. Mintragna. Wirupaksa.Ariningsun Kumbakarna ! K?bang€tAn anggonira ora mraduli marang hahanane praja. j|r sai6g-iuml6g sira tansah ngalami jaya. Dumraksa. patenana LaksmanaSugriwa ! GCdhening l|labuhanira marang praia L?ngha lan sihtr€snanira mamng kadang wrddha (marang ingsun) bahal saya kacihna. kaka Prabu babar-pisan ora karsa ndhahar atur pamrayoga. Eyang Bigawan Sumali uga ng)ndihani marang sira. Aku tumarlgsa wis hintekan akat. kabeh iku pahlawan pinunjul kang surasahti mandraguna. si Rama ngirid wadyabala toanara mayuta-yuta. manawa sira w?gah masrahahe Dewi Sinta marang Scng Raghawa. Sailti andil-anitiiing praja Iirrgta mung kdri sira.. mandar paman Patih Prahastha iya wis seda ing rananggana. Biyen. kang kuwuwa nanggulangi parangmuha. Akampana lan Pragaw. nganti ora ngr€tt t|hane mungsuhira. sing atur pamrayoga cineda. sumrambahe marang para kawula lingha kabeh. arinira si Wtbhisana sing dhisik dhewe ngetingake marang sira gddhening bibaya hang bakal tumdka. Natika rimbugan ana ing panangkilan. pangan2L5 . Rampungana si Rama. ora sumurup apa kang hudu daktindakahe kanggo rumdksa kasugZngane kaha Prabu.a lirih :-. Dalaxn para dewa kasoran lumawan sira. yayi. Kasudiraniro bakal saya hasusra ing jagat. Sira hang mirrangka pangayonutnings'trt. wis padha mati hasambut madyaning rana.Kaka Prabu Dasawadana ! Aku ora ngrdti. apa maneh si Rama hang bangit ringhih ingah-ingih lan para wanara oraa 16bur-tumpur dening sira sajrone sah1dhep netra". diuring-uring. lan asmanira bahal saya kondhang haonnng-onang. tujuane mung murih rahayune kaka Prabu dalaxn para kadang-kadeyan. Kabeh hang mdnggah karsane halia habu dianggdp hliru. Ahehe para pahlawan lhngha hang palgstra. Dasarati (ftgAse atmajane Dasarata yaihu Rama) mZsthi bahal kasomn lumawan sira. apa kang lzudu dahprutelakahe marang sira. Sirnah. sawise sira mbrastha si Rama sawadyabalane. Pihirhu judhbg-put1g.

nAmu sangsara. para mantri-nayahanira padha xgawe onaring iagat. diuman-uman lan diala-ala. Angham'murhanira babar-pixn ora ana rnAndhane. pOtOnging pihirira pindha m6ndhung ang6ndhanu irlng nggamang.. watakira kang haduh drOngki pApindhane iwak samodra kang mawa wisa. p|pindhane hoya aluning samodra ag?galungan mawalihan. oro ana pang' gawenira hang tumuju hanggo tata-tAntAming jagat.ang ora doq. ora ngrdgani r|mbuge wong wicaksana hang koya si Wibhisana. hasaring pangandikamu p1pindhane iurala hiyu. hudu ginugu rCmbuge. gAdhening pamuring-muringira haya sinrlhung-riwut bayu-bajra. (Makara = Walanda : zeemonster = Indc. amb€h kumawosa. diturut pituture. Wong hang kaya eyang o Bagawan iku waspada pandulune. Wong utama hcng pancene hudu sinungga-sungga. -.u habeh padha awatak siya-haniyaya agawe rtituning jagad". Sanaian dinnggipa kurang pint|r. L6mpay = Walanda : zekere vergiftige slang = Indonesia : jenis ular laut berbisa). pOpindhane kaya h€l€m ing *modra. hasAganmu lzaya k6mudhining prau kang kendhang. Manawa ngaurip ngremehahe pituture para wrddha. dh\m|nira ngina marang liyan p?pindhane kaya l6m' pay.nesia : jenis naga laut. g\dhening hawa-napsumu @Apenginanmu) pApindhane lunasing pral^ kang wis b|jad. Eman bangdt. galah lan hasaring tindak-tandukira pApindhaning praune.. ing t?mbe mOsthi hd&mplung ing nraka. dharmanira pipindhane momotaning prau hang ilang. mulane sira. mitra-haruh lan rowang-rowangm. mAtu ing kuping hiwa. solah'ba' wanira haya humlebeting layare prau hang wis suwek rowah' raweh.Kajaba saha ihu haha habu. hla ya haya manghene iki wasanane. dialap raia' 2L6 .. ldlabuhanira marang b?brayan agung (masya' rahat) pApindhanne sakaning layar prau hang putung. pituture eyang Bagawan tumanduhe marang sira mung fumdbu ing kuping tAigin. ora patut yen rAmbuge wong-tuwa ora diturut. prih* marang hasunyatan. ngalami bAbaya. mulane pantbs linuhurake. . sdndng midana wong k. sdpa sira sapa ingsun. kurang libda marang isine sas:rna (buku piwulang).dikane iya ora sira gatehahe. Ya manghene iki undhuh' undhuhane ngaurip haduh adigang-gumdndhung. Hardaning panggalihira tansh inguja. sih-trisna' nira marang liyan sirna hdcZmpfung ing gini nralza. ingatase Ratu. ang' gonira gampang hAtuwuhan raw meri (Indonesia : iri hati) p6pindhane haya makara galak kang tansah mangap-mangap nOdya m\mangsa. hawa-napsunira pindha ombak alembak-lembak.

Sira iku sinAbut pahlawan lan mahasenapati praja lingka. Kumbakama t6rus . Hla saihi wohe habeh panggcwenira ala. akeh kang nganti k6puyuh-puyfr. ora tau sira ceda. banjur mak klepat m6tu saka dhatulaya. Sira mdnggah marang karmningsun ? ! Wo. diremehake. sanajan dewa pisan. bumi gon217 tumuli ngad6g. Tanpa mangsuli ng6ndikane Prabu Dasamuka. kagawa saka bang6ting giris-mirise. tansh dipitongtonahe. para mantri-nayakanira ora kina dt\nd1tahe kaprawirane. samdngho sira nawung sungkawa. wis mangsane t?hq. suwarane gumludhug ngumandhang ing antariksa. sOngit ngigit-igit marang hang abudi rahayu. dudu mulukmutuking gun\m lan g€dhening suwarane kang dipamerake. pangandikane s6reng-sora karo nudingi : . aja mung kandhAg ana ing pamuring-muing bae.. mandar sira milu ngombyongi. g|tuni lan aia sira susahahe patine para gAgAdhuging raslksa. mandar padha diina. Sajrone Kumbakarna lumaksana m6nyang rananggana. apa siri lagi ngtindur. sabab salugane sirc dhewe sing dadi unclGraning luput. nArah hasusilan. Manawa sira pancen wani nAdya lumawan ingsun. susah. Ingatase pahlawan. Suralaya o169 kagegeran. Watakutantune hang alu lan tindah-tanrluke kang murang rlarga. DhdniSn nTarang wong hang s6n6ng marang panggawe ll dudu. Wong-wong suci luhur ing budi kang bAn?re kudu dipund. Amarga sira ora bim ngdndhaleni hawa-napsu nGm warna kang ngrdridhu-nggodha panggalihira. nggoteki alaning liyan. prabu Dasamuka krodha tan sipi. Aja siro. nanging uga habeh kadanghadeyanira sarta para hawula L|ngha.hi-pundhi. amuhdn ingsun. Sajrone lumaksana. pzra dewa padha bingung pating bilrlung. mangkat mOnyang pabaratan tanpa wadyabala. Ora mung sirc dhewe hang ngalami cilaha h|tOrah b|baya.'. Midhanglt ature Kumbakarna mangkono iku. mAsthi banjur ngalami kantEdhan. panggalihira hdduwung. nuwuhake gara-gara gora reh kagiri-giri.Heh bangsat-kOparat si candhala ing budi ! Aturira marang ingsun haduh digsuro murang-krama. pikirira bingung. kang dadi tuk-ing kcsangsaran. mung has1hten lan kaprawiran kang hudu. Nanging manawa lumawan ipg yuda. Manawa rasa. isih nendra ?!". metani kliruning tindakingsun.branane. ati kAduwung lan pihir bingung hObaijur ngr)bda ngambraambra. Kumbakarna wola-wali ngg6r6ng lan masinghanarta (Walanda : een krijgsgeschreeuw aanheffen = Indonesia : memulai dengan t€riak perjuangan). pur" widadari padha poyang-paying lumayu akontrang-kantring.

pan:rse ngedabcdabi.jang-ganjing. bang6t mbal6r6ngi. ana sing mbithi dhadha utawa njotos irung. bang6t ngg6girisi. sa6mah kewankewan g6dhe ing sajroning alas padha pating bradhat luma5ru. Sapraptane ing pabaratan. ngg6girisi bang6t. netra lan bahune kiwa Kumbakarna k6dut6n. ana sing nyawat sarana gunung anakan. Bolonganing irunge amba bang6t. mandar saya makantar-kantar sEmangate. rubuh kabarubuh lan sGmpal kaparapaling wit-witan. ardi Sumeru moyag-mayig. pirang-pirang wanara kang menek salirane Kumbakarna banjur nrathongkrong ana ing makuthane. ana ing godhohing kupinge. utawa ana ing pok-ing itur. nganti njalari putung. kewan-kewan cilik padha nan6Ut. udan g6tih kaworan daging lan usus. dalasan Sang Hyang Surya kasoran sorote. Ana sing nyik6p kempole. S6sipatane Kumbakarna kaya Kalamr€tyu (Walanda : de god des Doods = Indonesia : Dewa N4aut). Warna-warna carane para wanara olehe paciha rnrawasa Krrnrbakarna. Kumbakarna kang ing w6ktu iku wis. sol. Netrane p6pindhane kaya sr6ngenge ing w6ktu kiyamat. maatus-atus wanara kang padha ng6nciki pundhake Kumbakarna. agawe kagete para naga. samodra kocak mawalikan pindha kin6bur. Nanging sanajan sumurup ngalamat ala warna-warna. ana kang n6ndhang. Kumbakarna dikrubut lvanara kang prasasat tanpa wilangan kehe. mawa klambi k6re (Indonesia : berbaju zirah) sin6puh 6mas. Yen ing bab g6dhedhuwure prasasat padha karo ardi l\{eru. G Ngalamat kang katon lan kang kapiyarsa nalika sarnana. Yen ing babagan w6ngis lan galake. ndaru-ndaru pating clorot padha tiba.ngrasuk busana kaprajuritan. ana sing mupuh utawa njojoh sarana gada wr6ksa. Kumbakarna babar-pisan ora ulap atine. Kumbakarna iku p6pindhane kaya Sang Hyang Iswara (jdjuluke Bathara Siwah). pungg6l. an4 kang ndugang. ana sing ngpngkul pupune.ge. kaya diububi kasudirane. ana sing ndudut-ndudut 218 . padha w6weka-waspada mbokmanawa ana bdbaya tdka. Napase (amb6kane) k6prungu kumrusuk kaya zumiyuting sindhung-riwut. ana sing mdnthung. kayata : mega ing sadhuwure dalan kang diliwati Kumbakarna katon abang mbranang. akeh gagak mib6r pating sliw6r karo nyuwara bantEr lan nyambdr-nyamb&. katon p6t6ng lan j6ro kaya guwa. Ana sing mbandh6m watu-it6m sagajah g6dhene. Iku kabeh mracihnani yen Kumbakarna bakal kasambut ing madyaning rana. sumunar pindha wukir kawlagar (gunung kobar).

sawise para wanara padha mrawasa miturut carane dhewedhe*e. Maatus-atus wanara kang dis6rot dening Kumbakarna kal6bu ing tutuke. bangkene banjur disawat-sawatake mangalor-mangidul-mangetan_mangulon utawa mandhuw-rr." suda wardge iya banjur mangsa wanara maneh. Tangane kiwa-t6ng6n Kumbakarna. sawdneh ina sing nddya nyukil netrane. ana sing nyubl6s-nyubr6s w6t6nge Kumbakarna sarana kukune_kang randh6p arancip. sikile karc pisan lan tutuke padha nyirnakake ivanara dhewe-dhewe. nariging v. Amarga grrbras g6titre para wanara kang awarna abang mbra_ 2t9 lr!-*{'-1. ban_ (dimangsa tanpa dimamah). kang dibEdtrrn "rrg "rg_ an"udr.ruo-p6pindhane Brahmasutra kang min_1ngka r6r6ngganing Mahakala . verdelgend vuur = m"aonesia "-glri'= : api dewa Nlau-t..iung* r"r*o"bhuta ing w6kasane jaman (ing w6ktu kiyamat)l uj6j.1t potheng utawa dij6juwing awake. kerkhof = tempat pembakaran mayat. Akeh bang6t wanara -kang sirna binanting Kumbakarna sarana ing dh6ngkule.ifuru igrau". Maewrr'-ewu wanara kang dir6m0t-r6rrr6t sarana tangane kiwa-t6'g6n nganti ajur-m?m6t: utawa di6a. kang disuwek w6t6nge nganti modhor-modhol ususe. pirang-pirang wanara kang mati diidak-idak nganti gepeng-pendeng kuwandane. jagat.-. p6pindhane kaya Kilagni kang g6nine U". wanara'wanara kang kar6bu Manawa wis karasa **ag wetenge. kang sin6mpal-sdmpal bahune.n *ata"g"'kuru. ususe *u. famangsane marang para wanara p6pindhane kaya Bathara Kala kang .u"e banjur dikokop g6tihe. Brahmasutra = brahmanensnoer = tali brahma). t dilandh6sJke p. Saya suw_e saya kagila-gila galake Kumbakarna. Nanging kabeh iku ori ana kang njalari tatune Kumbakarna..? l kupinge. p6cah sirahe lan muncrat ut6ke. api yang membinasat<an1. dik6mah-k6mah banjur dil6iehake. (Sarwabhuta = waranda : alre wezens = Indonesia : semua makhluk. saya liwung pangamuke." *u ing Smasanq akuthah getih lan ut6k.. kang dit6kak gulune lan kang dib6thot"buntute.i.!r::. ing tutuke ora diuru. ana sing nyakot. mung. I(umbakarna banjur mal6s. iX"tugi I Kd" + Walanda : het vuur van Doodsgod.rrru n6dya mbrastha sakabehe wanara. makam. gunung anakan kang ngg6pok salirane banjur b6ngkah. iy. smasana = praats waar lijken verbrand worden.. mandar watu-it6m kang ng6nani sarirane banjur p6cah. pa_ ting krosak pating g6d6bug tibane. gada-gada wr6ksa kang kinaryu rrrru-*"iu padha pokah..** p". "' ''i - .-kumba.

Ana sing munggah ing puncaking gunung. mandar akeh uga sing pangungsine nganti t6kan ing wukir Mahendra. para wanara kang isih urip padha lumayu bubar asarsaran ngupaya pangungsen (pandh6likan) dhewedhewe. Sawise digddhekake atine lan dirv6'rvani dening Anggada. Arsabha. ana sing tumurun ing jurang-c6rung.nggada enggal+r. Krandana. 220 . mulane wola-rvali padha oncat lumumpat saka 6pang siji pindhah m6nyang sijine. Nanging jalaran awake krasa gat6l dening k6cocog-cocog unusing duk. tutuke Kumbakama kang ambane kagilagila pindha wiwaraning guwa katon nggdgirisi bang6t. Tara. ana sing menek ing wit gddhe adhuwur kang agodhong ngr6mbuyung.rdamadana. Nanging m6nyang ng6ndi bae pindhahe. padha ordg-usr6g ngupaya dalane m6tu ora k6t6mu. Satabali. mittrturi para v/anara alandh6san dharma (piwulang suci). Qawaya. Indrajanu. atine Gntr6m-ay6m ora bakal kawruhan mungsuhe. Pirang-pirang wanara kang ngungsi m6nyang ardi Suwela. sat6mah padha nandhang tatu k6rendhet'rendhet ing 6ri. aja nganii kObanjur atindak asor ngucira ing yuda. Winata. atine muntab kaya g6ni diububi.-rt ora w6di mati. Bar6ng sumurup para wanara bubar padba lumayu saparanparan ngupaya pandh6likan kaya polarhe waraha (celeng) sumurup singa. Para wanara sing singidan ana ing sat6ngah-t6ngahe pring ori. para wanara tansah ngandhut kuwatir lan k6limputan ing rasa giris-miris. A. ora rv6di karo macan utawa singa. Wo ! napsu kapengin urip pranyata mahanani susah marang makhluk kang kaduk s6n6ng marang kanikmataning kadonyan. awake binungkus ing tsduk. banjur pindhah ndh6lik ana ing liya panggonan. Dhanurdhara. Sang Nila.ggal ngr:wuh sora. Gawa. wanara iku suwe-suwe ora b6tah ndh6tik ana ing kono. Ga. para wanara kang ndh6lik ana ing kono padha goreh-rongeh atine. m6nyang Setubandha. padha rumangsa t6ntr6m ay6m ndh6lik ana ing sajroning guwa. Saw6neh'wanara ana sing menek lan ndh6lik ana ing wit aren (Indonesia : pohon enau). kasudirane tumuli tangi. Amarga wit-wit kang dilungguhi Gpang-Opange tansah oyag moyag-mayig. Kabeh padha bali m6nyang pabaratan i-r6dya luma wan yuda nraneh kanthi gumr6g. Dhumara.nang kaya gincu. p6pindhane kaya 6moh ngayomi para prajurit kang asor ing budi ngucira ing yuda. Sumurup tanpa wilangan kehe wanara kang diprajaya dening Kumb{<arna Ian kang dimangsa. \Vit-wit kang puncake di6nggo ndh€Iik para wanara padha oyag mobat-mabit.

Gawaksa, Bhimamuka, Mainda, Sarabha, Wr6sabha, Sampati lan f)arimuka, kabeh iku g6g6dhuging wadyabala wanara, padha bdbar6ngan maju nOdya p6pulih. Ajune ana kang karo mbopong gunung, ana kang karo manggul watu g6dhe, di6tutake wanara rucah mayuta-yuta cacahe, padha asanjata gada wr6ksa. Gada-gada wr6ksa sanjatane para wanara iku tansah obah mobat-nrabit k6tiyup ing angin kang m6tu saka imnge Kumbakarna. Sat6kane ing pabaratan. para wanara padha b6bar6ngan ng6byuki Kumbakarna, padha mrawasa kanthi ng6tog k6kuwatan. Ana sirrg ng6bruki gunung, ana sing mbandh6nt watu-it6rn, ana sing mupuh gada wr6ksa. Nanging sanajan tin6mpuh lan prnrawasa saka kabeh keblat (Indonesia : diserang dari sega.la jurusan), Kumbakalna tansah panggah mbr6gagah ora obah, pamrawasane para wanzua ora agawe busiking kulite. Bar6ng Kumbakarna mal6s mrawasa, tandange pindha dirada m6ta, lirvung pangamuke. Akeh bang6t wanara kang pendenggepeng diidak-idak, maewu-ewu wanara kang dir6m6t-r6m6t saka pitu-pitu utawa wolu-wolu, lan kang dit6kuk-t6kuk awake utawa dir6muk sirahe nganti manculat mripate, pirang-pirang wanara kang kontal k6buncang ing angin kang m6tu saka granane Kumbakarna,lan ora sathithik wanara kang mati k6tiban upile. ,,Kaya sulung al6bu g6ni". Mangkono p6pindhane kehing pdpati wanara, bangke-bangkene nganti n gundhung-undhung kaya gunung. Sumurup kehe wanara kang mati lan kang sirna dimangsa Kumbakarna, para wanara kang isih urip padha mundur, lumayu ngddohi mungsuhe karo nggraita : ,,Duclu raslksa kang sabaene Kumbaharna, nanging Asuraraja tukang ngrampas nyawa". Bar6ng ndulu wadyabala wanara mawut maneh kaya sadurunge diw6rvani Anggada, Wibhisana banjur matur marang Sang Raghuputra ; ,,Gusti, mugi wontOna kapar|ng paduka harsa manggalih liwunging pangamukipun Kumbakarna, sampun ngantos paduha togakdn hemawon. Wadyabala u)anara tartamtu badhe sirna tanpa sisa, manawi Kumbakarna bot?n tumuntdn padulza llpasi sanjata. Ro€ksa Kumbakarna punika kasusra pinunjut ing Tribawana jaya ing yuda. Dalasan Sang Hyang Indra sampun nate kasoran lumauan pi-vambakipun, mahatdn ugi Bathara Baruna, Bathara Waisrawana (Kuwera) saha BathLara Yama. pdpindhaning hasAktunipun Kumbakarna kados sindhung-riwut bayu-bajra ing wAkdal htyamat. saltlangkung ngedab-edabi, sirna gdmpang sadaya inglzang katrajang".

,r1

Sawise midhang6take ature Wibhisana, Sang Srinaranata Rama banjur dhawuh marang sang wanararaja (sugrina). ndikakake mangsah yuda nanggrrlangi krodhane Kumbakarna. Sang Kapindra kang dhasare kapengin darbe l6labuhan g6dhe, bangdt suka amarwata suta kadhawuhan" mangsah 5,uda, enggal+nggal 'mb6dhol wr6ksa g6ahe satus dhdpa darvane, kang atose prasasat bajra. Banaspati (Walanda : boschduivel = Indonesia : iblis hutan) kang ana ing wr6ksa iku katut kab6dhol, katon pucOt bang€t, kagarva saka bang6ting giris-mirise. trVr6ksa kang ngedab-edabi iku wujude (p6pindhane) kaya Nagaraja Taksaka. Oyode p6pindhaning ilate, tambine kang amba p6pindhaning tuhrke, klikane p6pindhaning sisike, l6bu kang katut ing oyode wrdksa iku katon kumObul mul6k kum6lun, iku p6pindhaning napase Sang Nagaraja (amb€kane) kang mawa wisa. (Nagaraja Taksaka = Naga kang nyakot Prabu Parik6sit Ratu Hastina nganti tum6ka ing seda).

Kanthi ng6tog t6naga, Kapindra Sugriwa mupuhake sanjata gada-wr6laa ing anggane Kumbakarna, pOpindhaning pamupuhe kaya Garudha mbanting (nyabGtake) naga ing lambung gunung, sadurunge naga iku dimangsa. (Garudha = ratuning manuk titihane Bathara Wisnu, iku putrane Maharsi Kasyapa patutan saka Dewi Winata. Sang Garudha iku kar6m mangs naga). Sang Kapindra p6pindhane Bathara Indra, gada-wrEksa p6pindhane sanjata bajra, Kumbakarna pdpindhane ardi Meru kang bang6t teguhsantosa, sanajan pinrawasa marambah-rambah tansah panggah mbr6fagah ora obah, malah wr6ksa kang kinarya rnrawasa wasanane banjur ajur-mumur. Sang Sugriwa wola-wali mb€dhol wrGksa dipupuhake ing anggane Kumbakarna, nanging kang pinupuh ora gigrig wulune salamba.
Amarga wola-wali pinupuh gada wr6ksa, sanajan ora krasa

lara, suwe-suwe Kumbakarna tuwuh muringe, mulane banjur ngr6ngg6p kunta landhOp.-Kunta w6si sinOlut kancana kang bobote ewon-l6ksan-k6then kilogram. iKrrnta = Walanda : lans, speer, werpspies = Indonesia : seligi, lembing, senjata yang dilemparkan). L?landh0pe kunta iku pindha bajra, manawa ditlorongake katon murub pindha siyunge Bathara Kala rikalane njogeri kalo mangap kaya n6dya nguntal jagad. Saya gumGbyar mbal6r6ngi sumunare kawaca sin6puh kancana anggon-anggone Kumbakarna' k6taman sorote kunta, p6pindhane kaya ardi Meru kGtaman so'

222

roting dwadacacata sur]rya (sr6ngenge satus roras) ing wGkasaning jaman (ing w6ktu kiyamat). Kanthi strEng lan w6ngis Kumbakarna nlorongake kunta iku tumuju marang sang winarawararaja (ratunrng wanara pinunjul yaiku sugriwa). Kanthi tandang kang kaliwat cukat prasasat kilat, Hanuman m6sat ing awiyat, nyaut ku-nta kang meh tumiba ing lambunge sang Kapindra. i.nr.g".rka bangGting g6dhe lan abote, kunta iku pinangku dening sang Bayuputra (Hanuman) digawa mabur, wasanane banjur diputung_ putung ana. ing antariksa sarana dilandh0sake dh6ngkut". rua,.rl, lekase Hanuman mangkono ikrr para wanara padha iurak mawrrrahan, kagawa saka s6n6nging atine. Umyang-gurrruruh suwarane para dewa lan siddhaw.ara ing antariksa, padha mangaldmbana mnrang Sang Maruti (Hanuman) karo ngucapake jaya_jaya. (Sid_ dhawara = walanda : voortrefferijkste der siddhas I L:rdonesia : yang terutama diantara para siddha/setengah dewa). surake para wanara agawc muntabing atine sang kalawira (pahlawan rasGksa yaiku Kumbakarna). saka ngigit-igiiing atine, Kumbakarna nug6l gunung, disawatake marang mungsuhe. Ja_ laran kotiban tugGlan gunung, wanararaja sugriwa tibJ kantaka, tan engdt purwa-duksina- sajrone ragi kantaka, sang wanararaja dibopong dening Kumbakarna, digawa mlayu. Sumurup ratune kapidhara dibopong mungsuhe digawa lumayu, para wanara kagegeran, padha bingung pating bilulung lu_ mayu saparan-paran; atine nglokro, Gntek pangar6p_ar6pe, pidha mesthekake yen sang Kapindra bakar tumGka ing palastra diprajaya dening Kumbakama. Nanging nyatane ora mangkono. Bar6ng kasiliran samirana, Kapindra sugriwa ering puria-duksina (lrdonesia : sadar kembali, sadar dari pingsan), nanging api_api isih sumaput, isih 3r6rGm bae. Sajrone api-api -urrg"koio,-Sang Kapindra nggagas, kapriye carane oncat saka- dhadhining mungsuhe karo [rrawasa. Dumadakan . . . . mak c6g I prol ! blas ! sang Kapindra nyaut irunging mungsuhe, aiu6ttrot mak prol karo mancal dhadhane, t6ms ,ggautas oncat. Dadi oncate Sang Kapindra saka ing dhadha karo nggawa irunge mungsuhe kang g6dhene pindha canthiking baita. Kumba-karna kang banjur ngalami cacad jasmani grumpung tanpa imng, wis ora nyipta kapengin urip. ,,Aluwung mati aku, tinimbang urip nandhang wirang grumpung tanpa irung !".
9<>e

Kumbakarna -naalot wr6ksa saprangkul g6dhene i<inarya sanjata garla. (sarawara = walanda : voortreffelijkste der pijlen = Lndonesia : panah terutama. Kumbakarna prayogi tumuntdn paduka rampungi". Kang lum6p* arri"il. Bar6ng priksa Kumbakama wis tanpa kawaca lan tanpa makutha. dheweke m6Lsa iiirr'gaat< kahanane. Thal ! Kemp.Gusti ! Sayiktos badhe tumpds-tapis tanpa siia wadya_ bala wanara. rrisiratr lan-Dusana. . tutuke mangap-mangap 224 . Kumpa_l<arna jin6mparing cangklakane dening SanS Raghawa. mak thar ! ba. mlolo-mandOlo sumorot kaya g6ni murub. Tanpa mangsuli ahrr-pamrayogane Wibhisana. Nanging lagi bae n6dya nyawatake gada kan[ diundha.hune kiwa [ug6l k6t6lngg6t j6mparing. Awit saka iku. bokonge kang_ srah l6mah. Tanpa wi_ langan kehe wanara kang diprajaya lan dimanpa. ewadene durung m6ndha pangamuke. sat6mah Kumbakama mung kari awuj"ua g6lnUurrg karo sirah bae. olehe ngad6g lan lumaku sarana dh6ngkule. Awit sahing punika gusti. Mak t6dh6pr6k ! sasirnaning kempole. ThGl ! bahune Kunrbakarna kang t6ngiln tug6l. sanajan ma-ngkonoa. wibhisana enggal-enggal matur marang sang Raghut tama . Kumbakarna jeng_ keng.uha-togaiin kemawon. Nanging sadurunge namakake gada-wr0ksa. dadi mun! ka:i bairune kiwa sing isih. yang terbaik). manawi pangamukipun Kumbakarna pad. banjur *r"rarrgan ngincGngake j6mparing. makuthane 6mas tiba lan p6cah.' .Mangkono kandhane. Mripate tanpa kodhep. kawacane Kumbakarna rusak. (Amogha sanjata = g6gaman kang kasinunlan daya kasGkten sing njalari ora tau ruputLmangsa ditamakake iig mungsuh). Kumbakarna banjur ngamuk-punggung sura tan taha nirbaya nirwikara. siyunge kumilat-sumirat. Sang Raghuttama tumuli ngl6pasake j6mparing Amogha sanjata kang duk ing nguni kinarya mrajaya rasksa xara. Dheweke tu_ rnuli ngundha gada-wEsi kang tanpa p6pindhan gOdhene lan bobcin. sat6mah saya liwung pangamukg Kumbakarna. saya ora w6di mati. Hareng priksa Kumbakama raine kuthah ludira lan liwung pangamuke. sarawara kagungane sang Laksmana.ole Kumbakarna loro pisan tug6t k6t6ngg6t i6m_ paring Amo gha sai-riata. Sang RamaLaksmana tumuli jum6n6ng karo ngiwa rangkap.. sarana tangane kiwa. Jalaran kBtaman j6mparinge Laksmana.

ruh jahat..' bang& ngg6giriSi. Putana = een soort van spoken = sebangsa haniu). Bathara Hara (Siwah). Panggalihe p6pGs. kombak-kombuling alune p6pindhane kaya obahing tangane wong kang n6dh6ng suka-suka parisuka. bisa ngasoralee ratuning dewa. Babar-pisan ora ngira.. nganti palastra". Trikaya.ring pa. Prabu Dasamuka. p6pindhane kaya bhuta. Bumi obah kaya milu bungah. suwarane kaya jugruging puncak gunung kang sinamb6r ing g6lap. salirane l6m6s lir linolosan b6balunge. sanalika Mahasenapati L6ngka iku ambruk grrmuling ing bantala. laak c6prot ! j6mpa.Adhuh ariningsun Kumbakarna ! Kasiktenira kasusra ing Tribawana. mangal6mbana kas6ktene Sang Raghuputra. jin6mparing derring Sang Raghawa nganti tutuke k6bak j6mparing.IKA LAN PUTRANE KUMBAKARNA.jaya-jaya". Para r6si kaswargan padha kar6nan ndulu patine t6tungguling ras6ksa kang k6r6p nggawe r6tuning bawana. sat6mah ora bisa nyuwara.. Bathara Yama. 9rx . booze geest = Indonesia : makhluk yang dahsyad. Narantaka. Kubhanda = soort van daemonisch wezen = sebangsa gandarwa-raksasa.TRANE DASAtr{I. samodra kocak alembak-lembak kaya njoged jalaran saka s6n?nge. yaiku Bathara Wisnu. lan Bathara Niriti (Dewa Maut) padha surak mawurahan. Ambruke Kumbakarna ing bantala mahanani or€ging bumi. gandarwaraksasa. (Bhuta = Walanda : monster. Kanggo ngg6dtrekat<e panggalihe sudarma.mungkas tumancab ing pulung-atine Kumbakarna (l6gokan ing sangisor dhadha kang p6nGr. kagawa saka bang6te nawung sungkawa. daemon. PATINE PARiI PTJ. Narantaka. mulane padha nyawurake puspa saka antariksa karo ngucap . Bathara Dhanada (Kuwera). sanalika banjur muwun. Para Jawata ing antariksa.nyuwara nggdg6t6ri. kubhanda utawa putana. 98. manawa siratbisa hasoran lumawan si Rama-Inksmana. Bathara Baruna.fndrajit prentah mzuang Ttisirah. itrmuli disusuli j6mparing pamungkas kang ampuhe kagila-gila. nalika midhang6t yen Kumbakarna kdsambut madyaning rana. Rajaputra papat iku (Tiisirah. Tlikaya lan Dewatantaka supaya tumuli mangsah yuda nyirnakake Sang Rama-Laksmana sawadyabalane.. sambat-s6bute : . Nalika Kumbakarna mb6n6ri mangap amba.jantung).

thal ! Gulune Ttikaya tu226 . Wasanane Ttisirah mati pinupuh gadawr6ksa dening Sang Anilatmaja (Hanuman). aran Mattaka lan Samaramatta. Sang Baliputra m6ksa bisa ngendhani pamrawasaning mungsuheSumurup Balipuha (Anggada) sajak kewran lumawan pahlawan ras6ksa t6lu. mahaprawira tur n6dh6ng tumaruna. Anggada enggalenggal mb6dhol wrdksa. kapi Nila lan Hanuman tumuli at6tulung mallgsah yuda b6bar6ngan. wondene Nila ditanggulangi dening rai6ksa Samaramattaka. b6bar6ngan ngrubut Anggada. ntulane Sang Laksmana . Pawakasara . Narantaka pinupuh wrdksa. TYikaya ngamuk-punggung sura tan taha nirbaya nirwikara.Sanajan dikrubut t6lu. Trisirah-Tlikaya-Dewatantaka padha p6pulih. Rajaputra Trisirah lan Trikaya (Atikaya) sarta ras6ksa MaL taka liwung pa4gamuke. s€mah kapibala kagegeran Sumurup mawuting wadyabala wanara. Kari siji rajaputra Trikaya (Atikaya). Clorot. Pawakasara lan liya-liyane.Dewatantaka) putrane Prabu Dasamuka.Walanda : vuurpijl = Indonesia : panah api). Ndu lu k adan ge p alastra. wola-wali ngudani j6mparing marang wadyabala wanara. Samaramattaka sirna dibmki girisr&gga dening kapi Nila. Bar6ng sumurup kadange t6lu lan ras6ksa loro kang minangka pangayomane wis padha palastra. majune ing rananggana kanthi diayomi rasdksa loro kang bangEt t6guh-tanggon sudira ing yuda. MahOndrasa' yaka. (Girisr0ngga = girisikara = Walanda : berglop = Indonesia : puncak gunung). Sakarone padhadene wasis-titis nj6mparing. a-keh kahg putung utawa g6s6ng bar6ng. JGnrparing-j6mparinge kang m6ntas lum6pas Saka g6ndhewa padha tdmpuk-gathuk utawa gesrekan ana ing akasa. Krodhane Ttikaya dltanggulangi dening Sang Laksmana. Lum6bune Hanuman ing pabaratan dip6thukake Dewatantaka.T!ikaya banjur padha alancaran warastra.'Ana j6mparing sing aran Sora.. isika. (Warastra = parrah). mati padha sanalika. lan Mattaka sirna dening kapi Saraba. rajaputra papat lan rasEksa Mattaka sarta Samaramatta padha soroh amuk b6bar6ngan. Wasanane Laksmana ngl6pasake j6mparing pamungkas kang aran Kamalajastra $urawijaya. (Mahendrasiyaka = Waianda : dc pijl vau den grooten Inclra = Irrdonesia : panah Indra yang besar. Wasanane Dewatantaka mati dibithi dening Maruti (Hanuman). nuli mrdp6ki mungsuhe. Sapraptane ing pabaratan.

yaitu dari Bathara Brahma.. ramanira ihi m€sthi paiastru.16_ mat6k aji Adr6syatantra. .nOnant€tu". = kemenangan pahlawan.. Nangirry ti. Indrajit ng6ningakl cinta. jur m6nthang langkap ngrEpasakeSawise mangkono.. Nanging y^en ta sin|buta p6ndhita. ndnuirn .oiugun" abudi siya candhala. Sadurunge mangkat pabaratan.. Y/is ngrasa yen bakal kasoran-ing'yuda. sanajan gunung pisan..l'idhang6t kasaguhane Indrajit. yaiku kang apGparab Inrtrajir utawa l{eghanarl'a. put. ingsun r6m|t_r6mAt nganti ajur_mAmOt. _k6t6ngg6l j6mparing Kamatajastra Qurawiiaya.igkang matur mangkene .. Indrajit : . nanging . maneh pangar6p-ar6p" uut"i ui* ""ggr .. yaiku mantra panglimunan t<ang n. Kawula aturi ldnggah'kemawon wontOn ing dha_ tulaya. Indrajit ! Si Rama ilzu jarene sAngsAm uhh ha_ badhe ny irnnhakdn F.Wruhanira.'.p6ndhita antiga'. Irrangkate m6nyan-g p.. . (Kamalqiastra $urawrjaya Sasirnaning putrane papat lan ras6ksa loro kang minangka pangaj/omane.KangjAng rama ! Sampun ngantos paduka mangsah yuda.e6l = Kamalaja + astra = V/alanda : nijl van Kamalaja = Indonesia : panah dari Kamalaja. putihe mung ing jabta bae.irng kari siri thil.Putraningsun. bu. Ingsun ora rAkasa mbrastha u)anara mayuta-yuta. p-andhitan.atari bisa ngilang...ru_ rang.ane kang-isih urip . sining m|mateni. ($/imohanastra = wimohana + astra = Watandi: verbijsterenae pi. Bar6ng naungkap t6kan ing pabaratan. dhahar-nganjurz kanthi panggarih sakeca.. ahewZne ihu . nanging ora kadulu. sanrtya_ . Prabu Dasarnuka 6ntek pangar6p_ar6pe. Aja maneh sing mung as-ipgt manungsa lan wanara.dewa (?) supaya . ian ngrumangsani yerr mdsthi bakal ngornasi.bisa nrlulu. Ing lair katon suci. (Ant€lu: antiga: Anato1i. nglokro panggalihe.. ora katon ing liyan.. ing 1113 ! Jerone aworna kuning.nanyang padunungane mungsuh ing pasarrggrahan Suwela.rjr'r. ing wayah -mE-1V_anS kala Indrajit nganakake s6saji. Ingsun kuwawa lumalwan Fam.t : 227 ngenge wis surup.. .ngeh lamttn ingsun ngantia asor ing yuda. Saparipumaning pangandikane prabu Dasamuka. marfrit Uan_ j6mparing' IVimoha"*iru. prabu Dasamuka sirna sungkawane lan banjur turvuh ing yuda.a sewu cacahe. jugrug iono*o k0g€pok astaningsun".ama-Laksmana iawadyabalanipun. Kawura i. ing ng6ndi-6ndi wis katon p616ng.. lndralit ! Mcnawa mungsuh nganti unggttl ing yuda.

Sang Raghawa sawadyabalane padha k'antaka kaya wis padha palastra. mak byar ! Ing pasanggrahan Survelagiri lan sakiwa-t6ng6ne padhang sumilak. padha bisa sumurup para wanara kang dununge adoh karo Sang Raghuttama pating glasah ana ing 16mah.Indonesia : panah yang dahsyat). Jalaran k6taman prabawane sanjata l\iimohanastra kang mbarubul 4narawata lum6pas saka g6ndhewane Indrajit.a = Walanda : uit nectar bestaande = Indonesia : terdiri dari aA penghitiupan = Jawa : dumacii saka banyu pangrripan). Himawan. k6kuwatane sirna. sawise eling purwaduksina.Dipasanjata" araning aji hang bisa ngasomke dayane Wimohanasara (Wimohanastra). pandulune bisa pramana. (Mahosadham. LEt sakEdhep netra. banjur diaturi suryan. didhawuhi m6nyang ing puncake Himagiri (gunung Hima. jalaran s'6di konangan ingkang paman (Wibhisana) kang ora pasah dening prabau. Sang Raghuttama bang6t tr6nyuh panggalihe.ha + osadha + amr6ta + ma]'a.anara kantaka.ane sanjata Mohanasara (Wimohan6stra). Priksa wadyabala wanara padha kantaka. sorot..godhong sandilata".amahcsadhi (Jawa : tamba kang bang6t mustajab) iku awujud t6tuwuhan' rambat kang diarani Mahosadhilata utawa Osadhilata (kang dialap di6nggo tamba godhonge. MahosadhamrCtamaya kang uga karan Pararr. Sarvise kabelr iku padha raup. Sawise wuninga Sang Rama-Laksmana lan kabeh \r. Indrajit tumuli luma5ru mulih. Aji iku kadarbe dening \\ribhisana. Wibhisana tumuli ng6ningake cipta mat0k aji Dipasanjata. ing padhalangan sin6but . (Dipa = padhang. (Mahakalana = Walanda : groote reus = Indonesia : raksasa besar).r6tamaya = ma. Sang Rama-Laksmana diwungu dening Wibhisana. obor). prasasat wis padha palastra. . Sang Marutasuta (Hanuman). Kapindra Sugriwa. Avvit saka iku. Himalaya) njupuk l4ahosadhamrGtamaya ba-kal diCnggo ngusadani para wanara kang padha kantaka. Panj6n6ngane tumuli nimbali Sang Maruti (Hanuman). Arnr6tama}. \\'ibhisana ngira yen mahakalana Indrajit alaku cidra ngl6pasake sanjata Wimohanastra. Mahe sadha = Walanda : voornaam geneesmiddel = Indorresia : obat manjttr. Nalika ngrasa kahanane pasanggrahan Suwela bang6t s6pi-sonya.. sat6mah Sang Ragharva sawadyabalane katon pating glasah ana ing l6mah. wonder 228 . Mahosadhi = Walanda : voornaam geneesmiddel. Nila lan Anggada uga padha ginugah dening Wibhisana.

229 . Lata = Walanda : slingerplant = Jawa : wit-rambat). Hanuman kuwur atine. amarga durung ngr6ti kang diarani go_ tlhong Osadhilata utawa Mahosadhilata. para wanara tumuli pating j6ngg6l6k padha tangr. para ras6ksa padha bingung pating bilulung. ya kang uga karan I\{r6kjiwani branitasandhini kang h. (1\ttr6tajiwani = \r/alanda : dooclen opwekkend = Indorresia : membangunkan yang sudah mati. nuli padha dicritani dening wibhisana yen mEntas padha kanLka saka panggawene mungsuh kang bang6t julig culika. padha didhawuhi ndilat banyune osadhilata.rwuh ana ing Himagiri ing papan kang karan Wisalyakarini.Bardng kotetesan banyune r. sanalika padha sirna lOsu-lungkrahing awake. Kagawa saka bang6ting pangigit-igite. tumuli ma. Dozrm Vdrr €€n kruid = Indonesia : penlrgmSralian penyakit. Wasanane gunung Hima (Himalaya) iku banjur ditug6l. pulih k6kuwatane.nesia : menyembuhkan lukaluka. mulane padha mangkrak-krodiia m6re-m6re masinghanada. ora ngr6ti 6ndi kang kudu dijupuk. rumangsane pian. nganti suwe pij6r lingak-linguk. nama tumbuh_ ajaib-mengagumkan. (Dikuh-rb = digodhog).) matur s6ndika. godhong Mahosadhilata (Osadhilata. sawarnaning wit-witan (t6tuwuhane) ora ana kang cicir. Indtajit katon aclum cahyane. Bar6ng kabeh wanara wis waluyajati kadi wingi-nguni. mEntas tangi saka nendra. puc6t kaya terong dikulub. wisalyakarini = \d/alanda : genezing bewerkend. puncake digawa mabur m6nyang pasanggrahan Suwela. prabu Dasamuka kaget lan g6t6r panggalihe. kruid = Indonesia : obat manjur. tumbuhanlrempah-rempah yang = obat. para wanara padha bang6t pangigit _ igite marang ras6ksa. katut kEgawa kabeh. Kang kudu diupaya (dijupuk) dening Hanuman. Sang lrarutsuta (Hanuura. Sat6kane ing puncaking Himagiri. Ngrungu caritane Wibhisana mangkono iku. Osadhi an.sandilata). dipEthiki dhewe dening sang Raghawa. ing padhahnfan sin6but. wanara-wanara sing sawise tangi isih ngantuk th6klak-th6kluk.gkat mahawan glgana (mabur). Branitasandhini = walanda : gewonden genezen = Ind.Iahosadhilata. diw6ny6t-w6ny6t -nganti ajur-mumur. Jawa : usada.Priksa suyasa akeh kang kobar.an). para wanara padha nggawe kobaring suyasa'suyasa ing kukuban kraton karo surak-surak mawurah- . kapengin tumuli campuh yuda maneh. Sapraptane ing plataran pasanggrahan. banyune ditetesake marang para wanara.

Dr6dha-bhakti = Walanda : vast in zijn trouw = Indonesia : t6guh s6tia). ing saj6g-juml6g durung tau ana'kang kuwawa lumawan ing yuda. dhandhane dipupuhake ing sirahe Dhwajaksa. linawan dening kapi Dwiwidha. Sawise rasGlsa iku palastra. Anggada ngoyak Kampana. Sawise mangkono.Valanda : vaandel. Ras6ksa papat kang diprajaya dening Anggada. Kari siji rasdksa kang rninangka oangayorrrne Kumba larr Nikumba. (Dhwaja = \. banier = Indonesia : panji-panji. wasanane banjur bubar asar-saran. njalari patine. Pan6mpuhe ras6ksa pitu iku kanthi ng6tokake prabarva panas pindha urubing Antahagni mbrastha kapibala. mederegent = Indonesia : putera mahkota. Anggada banjur mburu Prajanggha. (Antakagni = antaka + agni = Walanda : vuur van de dood = Indonesia : api maut). Sasirnane Prajanggha. tunggul. sebangsa behdera). bedehuis = Indonesia : tempat suci. Ing sakawit. agawe girismirise wanara liya-liyane. vlag. Ras6ksa loro iku wujuding arvake kaya gunung k6mbar. f-lhwaja dirdbut dening Anggada. nuli dibanting ing watu-it€m. Para wanara kang katrajang pating glimpang. aran Kumba lan Nikumba. Akampana. yaiku Kampana. Bar6ng k6candhak. 230 . yaiku kang apii. lYilohitaksa lan Dhrvajaksa. Priksa bosah-basihing wadyabala wanara. bang6t g6dhe-dhuwur. tinangg6nah mangsah jurit dening Indrajit. raja muda = Jawa : Pangeranpati. tansah ngestokake sadhawuhe. Papan paprangan dianggdp kayadene r6ca s6sotya dening Anggada. Wadyabala wanara o169 kagegeran. Kampana disik6p. dibithi nganti pendeng-11epeng irunge lan p6cah uwange. Wasanane ras6ksa Wilohitaksa uga palastra pinupuh gada-wr6lsa dening kapi Dwiwidha. tempat bersembahyang). Sang Baliputra (Anggada) kang wis sin6ngkakake ing aluhur jinunjung dadi Yuwaraja bang6t dr6dha-bakti marang Sang Ramabhadra. dadi lan patine. Anggada banjur m6thukake laodhane Dhwajaksa kang manggul dhwaja adharrdhan santosa.Ana g6g6dhuging rasdksa loro sasadulur. Majune Kumba lan Nikumba ing rananggana jinangkung ras6ksa lima kang minangka pangayomane. Sang Ramabhadra dhawuh marang Anggada ndikakake mangsah yuda. atmajane Kumbakarna. (Yuwaraja = Walanda : kroonprins. Prajanggha. mati padha sanalika. Prabu Anom. lan Sang Raghuttama diangg6p kayadene r6ca sEsotya kang bangEt pinuja-puja ana ing sajrone Parhyangan (Walanda : heiligdom. parab Wilohitaksa. Anggada lumawan rasGksa Akampana.

Mangkono wola'wali. Sumurup kadange palastra. Awake padha mawa b6lang-b6lang lan mawawok. Pratipa = angin lesus).Nikumba lan ras6ksrlima kang minangka pangayomane. Para rabine Indrajit.pratipa (jdmparing panulak kang bisa mahyakake angin g6dhe. banjur dibithi. Kanthi k6bat-cukat prasasat alap-alap. disawatake tumuju Sang Kadha pindra. ngirid wadyabala kang l6bda nandukake sawarnaning sanjata.Kapi Mainda milu mangsah yuda. tumuli ciik6prukake maneh ing sirahe si Kumba. trouw aan haren echtgenoot = Indonesia : kesetiaan kepada perkawinan. Kajaba mbuktekake s6tyane marang gurulaki nganGpi patibrata. suwe-suwe tangane Anggada banjurjimpe. 237 . gadane Nikumba disaut dening Sang Anilatmaja (Hanuman). Sang Anilatmaja banjur nyaut gulune Nikumba kang gddhene ngluwihi gulu dirada. si Kumba tumuli dipr6p6ki. sirahe dipuntir nganti pothol.g yuda. widadari pitu kang tanpa timbang sulistyaning warnane. Indrajit tumuli ng6toni jurit. huwelUkstrouw. amarga ditanggulangi dening Kumba sarana jin6mparing Praharana . Bardng priksa putrane kuwalon saya suda gumr6guting yudane. (Wok = Walanda : kinbaard = Jawa : jenggot). Kapindra Sugtiwa enggal-enggal t6tulung. sikile bakikul6n. Amarga wola-u'ali nampani lan banjur nyawatake maneh puncak gunung iku. rup pamane kang wis kaduk yuswa k6s6s6r i:. Sawise ngrusak gada. Anggada enggalenggal t6tulung. Nikumba muntab-krodha. Wo ! bang6t m6m6las patine si Nikumba.Kumba. puncak gunung iku haya di6nggo dolanan Anggada . Praharana = Walanda : wapen = Jawa : g6gaman. mati. banjur diputung-putung ana ing akasa. Sumuba. Nanging puncak gunung iku banjur mbalek tumuju marang Anggada marreh. Pila widadari iku kapengln tumuli balimulih m6nyang Indraloka. maju karo mbopong puncak gunung dikGprukake ing siraire si Kumba. setia kepada suami). sat6mah saya k6ndho tandange. Para wadyabalane Indrajit iku pidha t6guh-timbul sudira ing rana. ora ana kang g6l6m ngucta ing yuda.(Patibrata = Walanda . lumawan pahlawan Kum' nanging ora kuwawa. padha milu mangsah yuda. ngungada kang g6dhene kagila-gila. Puncak gunung iku ditampani dening Anggada. amorga tansah diudani warastra. Ing sapatine Kumba .

jin6mparing Indrasara dening Laksmana. I Laksmana m6nthang g6ndhewa kang wis pinasangan j6mpaxing Bamnastra-salilamaya (Walanda : pijl van Baruna uit water bestaande = Indonesia : panah Baruna terjadi dari air).*Amarga sin6s6p dahana. marang mungsuhe. sat6mah akeh wanara kang mati amarga kobar sandhangane lan rambute.parasu (Walanda : bijl = wadung. satGmah rajaputra loro iku (Indrajit . Bar6ng Barunastra-salilamaya lum6pas. Tandange para rasdksa kaya dirada m6ta. Sakarone padhadene ahli nj€mparing. trisula (Walanda : drietand = senjata bermata tiga). (Maheswarasara = Maheswara + sara = j6mparing saka Bathara Maheswa. bany. Maheswara = jGjuluke Bathara Siwah). Indrajit tumuli ngawaki yuda ngudani jdmparing marai-rg wadyabala wanara. . Sanajan sumurup -liinca-kancane akeh kang mati. Krodhane Indrajit dip6thukake Sang tiksmana.. padhadene li'wung panuawasane-. Indrajit ng!6pasake Asurastra (j6mparing Asura). Pamal6se Indrajit sarana ngl6pasake Saragni (Sara + agni = Walanda : vuurpijl = Indonesia : panah api). Sira = panah. maklap ! sirna tanpa sisa sawarnaning sanjata- ne L:drajit kang pinangkane saka j6mparing Asurastra. Asurastra ng6tokake sanjata maneka warna. kabeh padha mawa g6ni kang kagila-gila panase.ra. rl-_ . Amarga kapengin enggal bisa mbrastha mungzuh nganti sirn4 tanpa sisa.1 kang ngilak-ilak pindha samodr} wasanane sirna tanpa sisa. Sawise lum6pas saka g6ndhewa. sanalika pabaratan malih warna dadi sadiodra. Ana musala (Walanda : knots = Indonesia : sebangsa gada). Saragni murub mangalad-alad prasasat sundhul awiyat. Indrajit kang nalika samana katon ng6dhangkrang 232 munggwing rata.Campuhe wadyabala wanara lumawan rasdksa agawe girismirise para dewa lan r6sigana kang padha ndulu saka antariksa. BarBng Maheswarasara lum6pas saka g6ndhewa. padhadene wasis-titis nglGpasake warastra maneka warna. yaiku jOmpanng kang k6na di6nggo nulak sawamaning sanjatane mrrngsuh. Laksmana enggal-enggai nyam6ktakake Maheswarasara irrg s6ndh6nging g6ndhewane.Laksmana) banjur padha ngadu t5zasa alancaran warastra. Sawise mangkono. ora ana wanara utawa ras6ksa kang n6dya ngunduri yuda. wadyabalane Indrajit akeh kang mati k6blabak ing banyu. Indra- .lvugari (Walanda : werptuig = alat pelempar) lan liyaliyane tanpa wilangan kehe. para wanara kaya ban- theng k6taton. Bar6ng lum6pas saka gdndhewa. Sasirnane ban5ru. kampak).

nanging k6dhisikan lin6pasan B. wani mati". pikire bingung. ngant6pi t6kad . panggalihe judh6g-put6g.. Prabu Dasamuka iku mung kari d6l6ge. jit 99. Nganti sawatara suwene prabu Dasamuka pij6r^dh6l6gdh6l6g bae. n6nuwun marang dewa.en strijd : Indone_ sia : gugur didalam peperangan)". p*. Nalika midhang6t yen Indrajit kasambut madyaning rana.th k6k6nc6npning tekade prabu Dasamuka mangkene : . p6pindhane uwit.Panj6n6ngane tumuli -u. apa maneh pangarEp_ ar6p bakal unggul ing yuda.uclrasara dening Laksmana. Mak th6l ! gulune Indrajit tug0l k6t6ngg6l Rudrasara (i6mparing kang pinangkane saka Bathara Rudra.Tinimbang mati mringhus. babar-pisan ora ana. Indrasara = j6mparing saka Bathara Indra). Mendah guyuning jagat. sirna sungkawane prabu Dasa_ muka. panggalihe dadi g6dhe. d"*ru lan r6sigana ing antariksa bangot suka-r6na. Dumadakan tuwr.jaya". PATINE DASAMUKA. Sawise nggagas mangkono..malumpat-oncat ngendhani. Saparipurnane muja samadi. Rabine Indrajit widaclari pitu. godhong-godhonge wis dirontogi. kabeh padha bela-pati guru-laki sarana suduk-salfua. yaiku sangtfi oam6l6ngan papan-panggonane Sang dawana mujasamadi. sanajan wa-sanane nga/ami samaramarana (Walanda : sneuuelen tn d. * ugra = 233 .w6di wirang. n[al6mbana marang Laksmana karo nyawurake puspa. ingsun banjur nungkul marang si Rama.jaya . mulane padha nyawurake kombang tumiba ing layone Ing sapatine Indrajit. sun gkawane n ggar6s-nandh6s t6kan t6l6nging sanubarine. m6sthi bakal tumuli ambruk utawa mati. panggalihe p6p6s_ng6n6s. Indrajit n6dya mal6s ngudani jEmparing marang mungsuhe. manawa sawise para pahlawan gdgg_ Chuging rasiksa sima. nggagas p6p6sthening uripe. pangar6par6pe bakal bisa lOstari urip wis ora ana.rJing ing Qiwasabha. panj6n6ngane nimbali para Paramagurugraipuru-ugur. ora hana ora ingsun mosthi kudu ngamuk. n6t6pi patlbraia. Ndulu kas6tyane para widadari marang guru-laki. tuwih becik mati mbr€gagah.. sat6mah mung kreta lan jarane bae sing sirna. tuwuh kasudirane. Prabu Dasamuka bang6t ing pamuwune. ing g6gana kaprungu rame suwarane kang padha mangayubagya . 6pang-6pange wis 6ntek ditutuhi.

ingurung-urung sagung wadyabala. nuli miyos saka dhatulayaPara wadyabala kang wis suwe ng6nteni ana ing sajaban dhatulaya sangk6p sanjataning ayuda.voortreffelijkste leeraar = Indonesia : Guru pinunjul. barGng sumurup ratune miyos. kabeh tambur. hla howe sapa ?! Aku rasdhsa. padha pupuh-pinupuh mrawasa-pinrawasa tanpa darbe rasa w6di. putung pupune. wimpel = Indonesia : bendera kecil. llahaguru. (Dasarvadana = Dasasya. sat6nrah kang campuh yuda ora wEruh 6ncii rowang 6ndi mungsuh. kabeh sarwa ngg6girisi. pelangi = Jawa : kluwung). kanggo ngurmati Sang Dasasya olehe n6dya mangsah yuda. enggalcnggal padha tata-baris. manawa ng6nani (tumamane ing awAk) nuwuhake rasa panaskumranyas. bumi nganti kaya ng6ndh6lcngng6ndh6longa kambah kang padha pancakara. Dasamuka). ayomana !" Mangkono suwara kang k6r6p kapiyarsa. b6dhug. sawarnane gamdlan padha ditabuh. sapa bae kang ana ing sacfihake tumuli dipupuh. . supaya tansah basuki-raharja ana ing madyaning rananggana. buntung 234 . amarga saka pdt6nge rananggana. Wasanane para Paramagurugra padha m6muji . Prabu Dasamuka nitih kreta k6ncana kang g6dhene pindha puncaking ardi NIem. . Sawise asung pisungsung maneka warna marang para Paramagurugra. Sang Rawana banjur ngrasuk busana kaprajuritan.. Dasasirsa. Dasanana. b6ndhe lan beri padha dinnekake. Saka liwunging tandange lan s6r6rrg-w6ngise olehe padha nuawasa-pinrawasa. T6kane wadyabala ras6ksa ing rananggana tumuli campuh karo wadyabala wanara. slompret-slompret padha sinEbul. aja hopilara !". didhawuhi as6saji lan ngucapake japamantra panulaking b6baya sarta nugrahani r6stu-pangestu marang Walanda Prabu Dasamuka. Sawise mangkono. Dasagriwa. Dwijawara). pinrawasa. ana sing alok s6mpal bahune. gubar. Dasawaktra. Wanara lan ras6ksa worsuh. G6gamane wa- : dyabala ras6ksa maneka warna. LEbu mu!6k kum6lun agawe p6t6nging pabaratan.. pita hiasan pada puncak bendera) kang ginawa para rasEksa katon pindha wangkawa (Walanda : regenboog = Indonesia : bianglala. Sambate wadyabala kang nandhang brana warnawalna. Dhwajadhwaja lan ubar-abir (\\talanda : vlaggetje.jaya-jaya" marang Sang Dasawadana.Aku uJanara. tumuli budhal m6nyang pabaratan. j6mparingj6mparinge padha mawa wisa. Wingsatibahu.Aku si Anu. 6mbuh wanara 6mbuh ras6ksa. Rawana.

Bar6ng pabaratan padhang. Sang l\'{ahodara. Dumadakan ana sindhung-riwut sumiyut b6bar6ngan Sapatine \Virupaksa. Sang f)asanana enggal-enggal dhawuh ngdtap kuda pangiriding kreta. mandar kaya diububi kasudirane. Sasirnane ras6ksa tdlu iku. Prabu Dasamuka tumuli ndhawuhi Wirupaksa ndikakake pGpulih. sinawat ing watu-it6m kang kagiri-giri gEdhene. priksa ngalamat ala rong warna iku Sang l)asasya babar-pisan ora ulap panggalihe. Wirupaksa mangsah yuda. Jalaran sainwadya- lan pabaratan dadi padhang.buntute. saw6neh ras6ksa ana sing b6ngok-b6ngok as6samhat. Kanthi asanjata limpung arvahana dirada. b6bathang pating glinrpang. dheweke mati pinrawasa dening Sang Kapindra. l6hu mari mul6k kum6lun. Ifaewuewu wanuua kang mati k6slt6s kretane lan k6tujah jarane. pdpulih. mracihnani yen Sang Dasawadana bakal asor ing yuda. b6dhah w6t6nge. Priksa mawuting wadyabala ras6ksa. bala ras6ksa gampang kdtaman j6mparinge Sang Raghuttama. saya kagila-gila galake. g6g6dhuging ras6ksa kang kapengin darbe lOlabuhan g6dhe supaya misuwur j6n6nge. pruthul tangane. nanging durung nganti namakake sanjatane. kuda lumayu sum6mprung. Bar6ng priksa kahanane Rawana pindha Kalamr6tyu (Walanda : de god des Doods = Indonesia : dewa Maut). wasanane ras6ksa iku uga mati dening Sang Kapindra. Wadyabala lvanara lan rasdksa padhadene ngalami karusakan g6dhe. p6cah dhadhane. \r. a}:eir kang mati. Sumurup kanca-kancane akeh kang mati.umraksa maju ing rananggana n6dya karo t6kane manuk gagak pating bl6b6r nyamb6r-nyamb6r. lakuning kreta prasasat ora ngambah bantala. para rasdksa kang isih urip buba: pating slEbar ngupaya pangungsen dhervedhewe. d6nging pabaratan kEsaput rng g6tih. didherek235 . suwarane gumdrit nggdgirisi.'asanane l/rahodara palastra pinupuh gada-wr6ksa dening Anggada. manjing ing pabarirtan lan banjur soroh amuk ngobat-abitake gadane kang bing6t 96dhene. amarga k6gubda buntut wanara gulune. Sang Raghuttama banjur mangsah yuda karo Rgasta gdndhewa. I\[aatus-atus maewu-ewu mal6ksa-l6ksa kehe rasdksa kang mati dening j6mpalinge Sang Raghuttama kang lumEpase saka g6ndhewa mbarubul anaravrata. Dl'.

priyagung t6lu kang b6bardngan maju. Sang Dasanana saya riwut tandange' Dumadakan dhan16dhaning |anji-panjinu pr'rt." (Syamogha.ftin. f. amarga rumangsa ora bakal kewran lumawan mungsuh t6lu Jamparinge Sang Dasanana luwih dening hebat kaliwat-lirvat.Jho. amarga panggalih ngigit-igit. jGmparing g6ni kang a$awe sirnane sato galak lvarna-warna t u'"g'prti"g bruUui m6tu saka j6mparinge Sang Rawana' j6mparing maneh' jEm-paring Sang Dasasya tumuli nglOpasake kang pin-angkane saka Bathara Rudra. limpung iku tug6l ana i. sardula (macin) lan naga kang galake kagila-gila' Agni iurg n"ghi*" mal6s nglEpasake Agneyastra (Walanda : door derva panah hadiah dari g".ake Laksmana lan wibhisana. sandlika sirna jOmparinge Sang Dasasya kang pinangkane saka Bathara Rudra.u.u*uaunu ngasta limpung ditlorongake marang mungsuhe' Nanging sadurunge ng6nani Sang Raghawa... bang6t nggOgirisi' Sawise i. Kanthi . j6mparing Asura t<an"g barAng lum6pas saka gOndhewa banjur ng& iot ut.. Rama ! Ayomana arinira si Lahsmana ! pipindhane Mongla wurunga muti. kunta ngEnani lambungeLaksmanangantibuhrl. sang amb6k #4"9r rcngtcaifripa (Ratu L6ngka) ora ng6dhap panggalihe' iku. p6pindhaning murube panggalihe kaya Sang Hyang TO"'d-. safa g6ndhewa.yi syamogi'o...g..Jheweke kdtiban kunta ihi kang araning sanjahane Frabu na.sai6mahrajaputraikukapidharagu. Ora luput pangincdnge Sang Dasasya.? . lan l6t sak6dhep netra kretane j6mparinge Sang Raghawa' *"f..i (f. nyandhak kutrta ingambat-ambat ing asta karo nguwuh sora : . Sang Daman"coiot onlat saka kreta. .rk". j6mparing iku ng6tokake s6njata musala- irir"fr-matah mul6k ng6b6ki g6gana.iut" r<at6 n"ge6r J6 mp arin ge Laks m ana' Sava mun tab pan ggalih e pranu Dasamuka.'Ap..'"tit iu" jura"e mati kGtaman panj6-n6ngane .rging Sang Rawana ora nandhang brana.ri + agni = Walanda : de drie vuren = Indonesia : ketiga upi). wapen = Indonesia : senjata lstti)."Uart. Majune priyagung t6lu iku ing ragoden : nanggana pOpindhane kaya Ttipurusa (Walanda : de drie : Brahma-Wisnugrahta-Wisnu-Qiwa = Indonesia : kdtiga dewa Siwah). slnga. salugune Bagadatta Ratu ing Bahlika). *"ii"g i"g bantala. R"ghawa bang6t nawuFrg sungkawa lan ng6mb6ng waspa' sang Ramabhadra nglapasake Gandharwastra. hiksa Sang Sumitrapuha (Laksmana) kantaka' -S. Kanggo nangkis sanjata maneka warna iku..

tatune diusadani sarana ditetesi banyune osadhilata. kanthi kusir pinunjul kang bang6t l6bda mangreh turangga. Wibhisana enggalenggal atEtulung. Laksmana dirangkul.Irytt** ry a. Sang Dasawadana tumuli nitih. sawise nglOpasake san3ata kunta ng6nani Laksmana. ngawe ras6ksa didhawuhi nyam6k_ takake kreta kans luwih dening toguh-santosa darasan turanggane pisan. kunta ftang tumancdb ing lambunge dilolos. kagawa saka bangGte suka-r6naning pangealihe. engqalenggal ny6dhaki sang ari. w 237 . Sang Kapindra la. Buku Ramayana abasa Jawa-kuna bab XXIV kaca 2TB sloka angka 13 mratelakake mangkorr' : e. mustakane cliarasi. Laksmana dibopong digawa mundur saka pabaratan. para siddha (satGngah dewa) lan para r6siga_ na ing antariksa padha tr6nyuh lan kamiw6las6n.Sang Khpindra nj6rit.n A. Sumurup Sang Sumitraputra wis waluyajati. Prabu Dasamuka. kuda ki n6tap mlayu sumGmprung. Sawise kreta sam€kta.la wanara bang6t suka amarwatasuta.-* ttv+Uf tU .d^* l""rr'*Aa& 5"^erlraA* r"'*"^. banjur mundur.'Ol/.h *ir lrbr. gum6rit lakuning kreta ng6n6r clununge Sang Raghuttama. lan dheweke banjur eling purwa-dul<sina. sanalika tatune Laksmana ilang.n sagung wadyaba. Sang Raghawa.

Tdg6se kurang-luwih mangkene

:

Was-sum6lang panggalihe Bathara Indra, nguwatirake Sang Rama bakal asor ing yuda. Kanggo ngawekani (aja nganti Rama kasoran), pani6n6ngane maringi -jGmparing GUHYAWIJAYA, (yaiku) Brahmastra fi6mparing kang pinangkane saka Bathara Brahma) lan kreta-p6rang; ora liya kusir MATALI kang didhawuhi tansah rumdksa (karahayone Rama). Sang Raghuputra munggah ing kreta-s6sotya endah karo sang ari (Laksmana).

Katrangan.

1. 2.

Sang Matali iku dewa, kusire Bathara Indra. Ing carita,,Bagawan Ciptaning", Arjuna munggah m6nyang Kahyangan (ditimbali Bathara Indra) nitih kreta kaswargan, sing ngusiri kreta iku iya Sang Matali.

Sadurunge p6rang-tandhing lumawan Dasamuka, Sang Rama durung kagungan j6mparing GUHYAWIJAYA. Mulane ora b6n6r yen saw6neh dhalang nyaritakake ,,patine Subali jin6mparing GUTilAWIJAYA denrng Rama", sabab nalika mrajaya Subali, Rama durung kagungan j6mparing Guwawijaya.

3.

T6mbung ,,Guwawijaya"

iku salugune kliru, tanpa tEgds; b6n6re ,,Guhyawijaya", wondene t6g6se, miturut Oudjavaansch-Nederlandsche Woordenlijst door Dr. H.H. Juynbol! : Guhya = te verbergen, geheim, geheimzinnig (untuk disembunyikan, rahasia, dengan diam-diam).
Guhyanama.= geheime naam (.nama samaran, Jawa : j6n6ng sOsinglon). Guhydgastra = geheim leerboek (kitab pelajaran yang dirahasiakan).
Dadi, t6mbung, ,,Guhya','ringk6se at6g€s : wadi (w6ra-adi, rahasia). Wijaya = overwinning, zcgevierend (kamSnangan, kejayaan).

Guhya',vijava = kemenangan (ke.;ayaan) kang winarii, kamGnangan
(kejayaan) gaib.

4.

Ing carita padhalangan, kreta-p6rang titihane Rama nalika p6rang-iairdhirrg lumawan Dasamuka, sinEbut kreta Jatisura. Sal6bare p6rang, kreta Jatisura ditinggal ana ing Ngal6ngka rin6ksa Prabu Wibhisana. Pamburine, kreta Jatisura iku rin6ksa Prabu Bisawarna (Dintawilukra-

ma), yaiku, putrane .Wjbhisana kang.gumanti jumen6ng Ratu Ngal6ngka, kang wiwit nalika samar--d nagara, Ngal6ngka banjur sinEbut nagara SINGGELA.

238

.

gapasa.

Banjuring caritane mangkene : Bar6ng Sang Raghuputra wis ana ing sajroning kreta kang kinusiran sang }aatali, para dewa lan rOsigana ing antariksa padha nyawurake gandhakusuma (walanda : welriekende bloem = Indonesia : bunga yang berbau harum). sang Raghuputra tumuli alancaran warastra maneh rurnawan sang Dasawaktra. Kang rinEpasa-ke dhisik dening sang Raghawa j6mparing Pazupatapasa, yaiku j6mparing ka'g bisa'ng6totrk" sula (walanda : werpspies = rembing) tanpa wilangan kehe rnurCk ing akasa. Sang Dasawaclana enggalenggal ngl6pasake j6mparing Bhujagapasa (walanda : siangenstrik = jerat utar. nnulaga = ular. Pasa = jerat). Sula-sula kang m6tu saka jOmparinge Sang Raghut_ tama sirna diuntal ula-ura kang pating brubur m6tu sala Bhuja-

Bar6ng priksa sanjatane sirna, Sang Ramabhadra jaja_bang marvinga-winga, tumuli nglEpasake j6mparing sing m6tune saka g6ndhewa mbarubul a.r*u*it"; ana siji sing ng6nani dhadhane sang Rawana, njalari Ratu L6ngka iku dhawah-kantaka ana ing sajroning kreta. sumurup ratune ambruk kapidhara, kusire enggal-enggal mancolot saka kreta t6rus lumayu, nOciya nzupaya pangayoman. Nanging, durung sapira dohe playuning kusir, Sang Rawana eling punvaduksina, jum6n6ng ana ing kreta. Kusir di_ u'uh, didhawuhi bali m6nyang kreta. Kagawa saka bang6ting w6dine marang gustine, kusir tumuli bali, banjur munggah m6nyang kreta maneh.

kabeh- sawise mangkono, Rama - Rawana banjur ngeiokate i6mparing__liya-liyane, g6ntig6nti lin6pasake. Ana j6mparing kang di arani Yamastra (pinangkane saka Bathara yama), ivrirclrrm 1ruka gandharwa), Barunasbra (saka Bathara Baruna), Guhyakastra

kang aran Indrakulisa = palu-godam Indra. pm). Bar6ng limpung iktr dil6pasake dening Sang Raghawa, ana ing ai<asa tOmlpuk karo Tlisula, wasanane sanjata warna loro iku g6s6ng bar6ng, dadi awu

Ana sanjatane Rarvana kang ampuhe kagila-gila, awujud Ttisula (lValanda : drietand = senjata bermata tiga), p6paringe Bathara. sanjata Ttisula iku dil6pasake dening surg'ir**"na tumuju marang Sang Raghawa. Kanggo nanggulangi sanjata Tlisula, Sang Ragharva enggal-enggal ngasta limpung minantran Indra_ kulisa (Dimantrani supaya ampuh kaya sanjatane Bathara Indra

239

(saka Guhyaka = jinising dewa), Asurastra (panah Asura) lan.liya-

Iiyane.

Amarga padhadene ngangs6g-mr6p6ki, dununge Rama - Rawana saya c6dhak antarane, tansah padha ub6ng-ub6ngan--kaya rodha, utawa kaya sapu sumorot kang pinut6r-put6r. Saka bantdre olehe ub6ng-ub6ngan, kang tandhing yuda ora katon c6tha, mung katon bund6r mubdng ak6kalangan, kaya kalangane Bathara Yama karo Kalamr6tyu llnaonesia : dewa l\,Iaut) kang pinuju k6t6mu, banjur p6rang-tandhing ub6ng-ub6ngan mangun
bund6ran.

s

Kagawa saka bang6ting bant6re kreta-p6rang loro titihane Rama - Rawana olehe tansah ub6ng-ub6ngan, bumi nganti kaya ar6p mings6d pindhah panggonan, tansah agonjang-ganjing. Sang Girindra (Walanda : de vorst der bergen = rajanya gunung, gelar Bathara Siwah) gondhelan puncaking gunung kang kaya ar6p jugrug-jugruga. Suwara kang k6prungu ing w6ktu iku gumuruh pindha gludhug, samodra kocak mawalikan pindha kin6bur. Ing g6gana para dewa lan r6sigana padha gondhelan planit, amargi kuwatir tiba k6jungkir sumurup jagat, planit-planit lan liya-liyane padha gonjangganjing.
Amarga di6nteni nganti suwe Sang Raghuttama ora ngl6pasngl6pasake sanjata pamungkas, Sang Matali banjur matur mangkene : ,,Sinuwun, mugi wOlasa dhat|ng jagat, sampun ngantos jagat saisinipun kAhj|ng risak dening paprangan puniha. Ing simu paduka ngangg€p entheng dhat)ng m|ngsah paduka, botdn mb€bayani. Sampun makatdn, sinuwun. Prayoginipun pun Raruana tumuntin paduha lipasi sanjata pamungkas. Manawi pun Rawana bot1n enggal-enggal paduka sirnakakAn, sag1d ugi dangu-dangu piyambakipqn manggih apus-kr-ama julig-culika (Indonesia : tipumuslihat licikJihai) ingkang leenging kangge ngasorak|n paduka. Piy amb alz ip un p unika aw atak c ulika-p o ra cid ro, sagdd nglela-ngle la m|ngsah (Indonesia : menina bobokkan). Scmangsa padulza katingal ueya-p€pelzu, piyambo.kipun lajdng ng*cakah€n apus-hrama nlurih unggul ing yuda".

,,Damar inghang meh pOjah jalaran tilas lisahipun, manawi dipun-sip?t, hatirrgal muntb sagAbyomn. Mahat|n p€aindhanipun p angamukip un D asamuk a, sahlangku ng mbdbay ani dh at| ng sin ft n hemawon ingkang cAhk kaliyan piyambahipun. Awit saking punika sinuwun, karsaa paduka tumuntdn mungkasi yuda mrajaya Rawana, supados ndam)l asr)pipun sadaya inglzang sami nandhang
240

nr-Ony|pipun (utuluning j\ntparing) \laripun (]aruclha. para R6sigana. salirane l6m6s lir linolosarqb6balunge. prasasat ajur-mumur panggalihe \4iibhisana. tiba ing bantala b6bar6ngan karo ambruke g6mbunge. para kapibala padha surak-surak karo k6plok-k6plok lan jingklak-jingklak.. dhuh kaka Prabu pCpundhen kawula ! Ivlugi kar*a paduka mriksani dhatdng hawula. jagat dadi tintrim. Pm). para siddha (sat6ngah dewa) lan para makhluk TAR PAGATA (Walanda : lichaamloos = Indonesia : tak berbadan) padha as6santi . hanging wauratipun prosasat sami kaliyan ardi Windya utawi Himawan. jalaran hawula. (Parartha : Walanda : een anders belang behartigend.. bedhoripun bayu-bajia (Wolanda : oruuteersst<trrn = Indo. un- 247 . Saparipurnaning ature Sang I\aatali. Wujuding jOntparing sumorot kados surya. waspane tansah carocosan.jaya-jaya" karo nyawurake k6mbang saka antariksa. sumingkir saking ngarsa paduka saha laj|ng suwita dhaftng sang PARARTHA . Saka bangGte nawung sungkawa lan tr6nyuhe. L6t sak6dhep netra. saha kapar|nga paduka paring pangaksama dhat|ng kawula ingkang kalis ing panandhang. J|mparing punika tanpa p|pindhan ampuhipun.PARAI{ARTHA. b1nter. Para suragana (rombongan dewa). Sawise nyawurake k6mbang ing s. J\mparing GUHYAWIJAYA tumunt8n padulta pigunakakdn. Sanalika banjur ana mandamaruta sumilir (angin sepoi-sepoi basa).rmparane sang kaka (Dasamuka). jalaran dumados sahing pOdnut ingkang saklangkung alus. lnuli Bar6ng sumurup Dasamuka palastra. L6gokaning panah. Wibhisana ny6mbah. lon Bothara Rttdra dumunung ing Dungka . Sedane habu Dasamuka agawe p6p6s-angl6s lan tr6nyuhing panggalihe Wibhisana.Dhuh kakang Dasanana. het heil uan anderen zoekend : memperhatikan hepentingan orang lain. Sang arya Raghawa tunyam6ktakake jdmparing Guhyawijaya pinasang ing s6ndh6nging g6ndhewa. mak clorot ! Thal ! Janggane Dasamuka sapuluh pisan tug6l k6t6ngg6l j6mparing Guhyawijaya. (Pungka = \/alanda : gleuf = Jav. banjur matur mingkene : . boreh-wangi sumawur b6barengan karo tibane agaru (c6ndhana) lan guguladhupa (ukupdupa) kang tansah kumukus.rcsia : angin dan petirihalilintar). nuli l6nggah ana ing dagane. inggih sang sarjana-sujana abudi luhur ingkang mdmayu ayuning bawana.nipun".'a : l6gokan. mangalEmbana kadibyane Sang Raghawa.

Dheweke pantls ingal|mbans. iahat. boten paduha pituhu'' namung paduka angg|p kados suwantOning groiogan sewu": . puniha. Ndulu Wibhisana kang wis sawatara suwene pij6r rnacaudrasa (muwun) katon nalangsa k6ranta-ranta. Yoyi W'iblti' sana ! Wis ta. Mangkono samba".sapuniha leanyatan ftrAsing pangintdn-intin hawula. saking pinisApuh ingkang Dbda ing kawruh. zonde. Kauulo ngru' maosi darbe kuu'ajibon tumut rum?ksa ayttning batt'ana. mulane 242 q a . terkututt. j|r patine hadangira wr1dha iku mati utama. Nanging punapaa pangandikanipun eyang Baga' wan Sumali ugi bot|n paduka praduli. ueruloekt : Indonesia : keiahatan. sahlangkung agdng cacad paduha".saklangkung awon. Paduka tansah nggAga rdmbag ingkang l6pat' rAmbagipun para nayaka mnntri-bupati ingkang sugih pamrih. uerderf.hoogste waarheid = hebenaran yang tertinggi). lzehancuran. (Pataka : Walanda : misdaad. Nalika sami wawan-r€mbag wontdn ing pasewalzan. Wondene ingkang murugalzOn sttsahing manah ltawula. amargi bot)n wont€n pamrayogi uta' mi inglzang padulea tanggapi. amargi seda paduha sanes seda utami.PATAKA. Sabda rahayu.. Seda padttka ingkang makat€n puni' ka. mulane oanjur uglOlipur mangkcne : .undhuh-undhuhaning wohipun pandam6l paduka wont6n ing donya". inggih inglzang kawastanan . makatdn punika nama atindak durako. kOpaksa kCdah pisah haliyan paduka. dosa.'karmaphala" (wohing pindsmOl).Paramartha Walonda : de .. misdadig. Pati-pataka : mati terkutuk karena berdosa besar). amarga ing nguni rlfs mbangun tapa. jalaran hawula kaprAnah kadang taruna. manah hawula kOcuwan saha g\h. tttlz membahagiakan orang lain. biratAn sunghawanira. uasananip un lai6 ng ngalami P ATI -. ntilani' pun kAncAng tukad kotoula. haha Prabu ! Makat€n hawont)nan pa' tluka.. inghang namung tansah iumurung wha nggunggung (mangaGmbana) dhatAng karsa Paduka". Aia sira susahake patine Sang Da:asya. inghang tanpa ancas luhur anggenipun tilar kadang. Sang Raghuttama kamiw6las6n. saha sirnanipun para kadang'hadeyan punapadene para uadyabala. manawi tiyang.. Mbolzmanaui anggen paduka botOn karsa ndhahar atur pamrayogi kawula. sirna h arahay onip u n. Adhuh hcha Prabu. bi' lih tiyang inghang namung tansah tumindalz sakai€ngipun piy amb alz.-s6bute Wibhisana. tilar kadang ingkang lajOng ngAmpali darjana.

ngSlilut piwulang suci. Katrangan. ngrungkdbi agama. dhawuhe sang Raghuttama marang lYibhisana kamot ing t6mban-g gddhe patrasuratma lampah 1?.a pera durjana padha mratobat.. matine sin€but moksatmak a. samdngho gumantia jumAn|ng Ratu. amarga ora ngtcira ing yuda. 243 . Sing mpa mati ngamuk ing madyaning rana. amarga prabawaning kaagunganira suci-murni.ni kebebasan). Mangkene. patine Sang Dasawadana kol)bu patinirtg pahlawan. Dheweke aran mati utama. (Moksa + atmaka : Walanda : wien.. (calzrawartti = walanda : wererdheerscher = yang memerintah jagat. Nagara L|ngka pulihna ran ayomana.. bima padha kasinungan. mulane aja sira susahake.ati w€ning pincha kaca (partgilon). laras pelog path6t n6nGm.7. Kas6but ana ing layang Lagu Jawi jilid Iv. p6dhotan 4 . yang jiwanya mengala. wondene sira.6 . sira pantos siniwaha para rasoksa.hasusra cakrawartting jagat. Dadi. raja dunia). udinon supa).s ziel uerlost wordt : helepasan jiwa.

@ s. r. 3 4 t 5 7{a g"i.1 ng E? /rO?\ nV re AA 53. H7 oil. 2. eO7 $/. 19.653 t lz E-. .-. eO n\ . L z^4 ttt. 4 : e-0 U\ "0.i Ag.t" 3 Vr:i o D*-rotn q..W.&j'E.juijj uy n2eSrter Fi f! ?. ern un dt. . 1L?. "0 - rr-rr-J ns? u .1.a.t. tr5 rFE 3 E iiiTsEEi tr \__ * "i'3 \d TN'.1 cln q7.Q -7*\'0 n'wB 7*\r0 .u E o q. cD -_rJ ?.iE.r. sEs oiiti. .-'8.: m 23 tr nl. e & o:ii.si rg. alt n0 yg s.!93 t @ tfie tg? - L trz.' t{.?a.t.1. t e. & E Tt 6 o Y. a $ ry|f w a AJ.7r7 G \ OaO /d erts?EFGTsazi-sa 2.z.iffies-r . fi. L.i FlEesT U@ @q c frla+ tr A -. liila6 ls *tfi-ri sE s 3 3 56 n-a. ry d €] arr) cl a s&ffiieprrr. tr Nt \ /.

SPG RP 750. Rp '1. (S. menurut Surat No.M. Padmosoekotio) RP l'350. Padmosoekotio) (S' Padmosoekotio) Rp 1.- Bisa dibeli atau langsung kePada PenerbitnYa: C.CITRA JAYA" yang telah dinyatakan lulus oleh Tim Peneiiri Kanwil Departemen P dan K Propinsi Jawa Jimur. ll. Silsilah Wayang Purwa iilid Untuk SMP. .(S.500. &lo (R.750. (S.- | (S.- SPG l. " t v - Buku-buku baru Penerbitan C.V. Padmosoekotio) Rp '1.BUKU PELAJARAN BAHASA JAWA. Prawirodiharcijo) ll (S. Penghela 2 (atas) Telpun: 41 169 .- Untuk SPG di Toko-toko buku di Surabaya.- Urip Baharia (M..RP 1. Silsilah V/ayang Purwa jilid Untuk SMP. liC 16 80 . Soetardi Soeryohoedoyo) RP 650. Pepali Kiageng BP 300. Padmosoekotio) SPG SPG lll. "CITRA JAYA" Jl.tanggal 1 Agustus 1980 adalah sebagai berikut: ItJlemetri Basa Jawi Memetri Easa Jawi Mernetri Basa Jawr Untuk SMP. SMP .V. Prawirodihardio) Burat Sari Untuk sPG iilid iilid Silsilah Wayang Purwa iilid Untuk SMP. Silsilah Wayang Purwa lilid Untuk SMP. (S.500. (S. Padnroscekotio) iilid lll. Burat Sari SPG iilid l.25974 Surabaya. Samoed Sastrowardoyo) Untuk SD. . lV. Padmosoekotjo) iilid ll.: 516/1 04.(S.500.

Penghela 2 ( atas ). a I . Metu saben dina Minggu.Jaya Baya" sing jenenge wis kondhang wiwit taun 1945.- ' Mundhuta dadi langganan saiki uga. Regane langganan sesasi mung Rp 1. panggonane ora ana maneh kajaba kalawarti .' Cekake isine pepak. mawa samak rinen gga gambar manca-warna. mentes lan mirasa. .. lan kagur"ran Jawa anyar kang wis kalarasake karo kamajuaning jaman. kandele 52 kaca. Kajaba saka iku panjenengan iya saged maos andharanandharan kang gegayutan karo prakara pulitik.U.MINGGoN . ekonomi. l(X). Jaya Baya Jln.gambar lan sapanunggalane. - 25O. T. lan kawruh-kawruh liyane kang dibeber kanthi cetha lan gampang dingerteni. Kotakpos Surabaya.lfapa T8aya" fy' tI I \'lanawa panjenengan kagungan kawigaten marang bab-bab kang gegayutan karo kabudayan lan kagunan Jawa kang adi luhung.cekak. Ora ngemungake kabudayan lan kagunan kuna tinggalane para leluhur lan para pujangga kang wis kasusra. nanging kalebu uga kadubayan.. crita . Isih katambahan maneh waosan-waosan panglipur wuyung kayadene : crita . crita sarnbung-sinambung.

Tidak sedikit episode-episode dari Babad Tanah Jawi telah diangkat ke pentas teater tradisional Jawa karena keindahan dan nilai-nilai dramatik ceriteranya. Berisi cerita rakyat muiai jaman kerajaan Galuh. Barangkali benar apa yang tertulis dalam Ensiklopedia Indonesia (Van Hoeve. Harga Rp 2. babad merupakan sttatu karya sastra Jawa yang tinggi nilainya. cetak offset.i tertulis dengan huruf Jawa rlalam bentuk. Soervito Santoso berkenan menyuguhkan Babad Tanah Jawi dalam bahasa Indonesia. Dr. Ukuran buku : L4 X 72 cm. Pejajaran. l j . kertas HVS. Kalau anda ingin mengenal kearifan..puisi mocopat. Soewito Santosa. Petrgging. Babad Tanah Jawi memang br-tltan sejarah dalam arti yang lazim. yang beiarti jtrga menrpererat kesatuan dan persatuan buclaya Nasional./au.-.--*--- . Demak sampai ke jaman lUataram. tebal : 282 halaman. tetapi juga bukan sekedar legenda atau dongengan belaka. L{ajapahit. Jakarta. . Bandung 1953) bahwa babad "melukiskan cara pandangan-pandangan bangsa Jawa terhadap sejarahnya di waktu lamPau".. kebijakan dan keadiluhung-an Jawa.Yang jelas. Pajang.3 BABAD TANAH JAWI Agar supaya Kesusastraan claerah clapat dikenal dan dirrikmati seluruh bangsa.500. bacalah buku ini. Kini karya besar tersebut diceritakan kembali dalam Rahasa Indonesia huruf Latin oleh seorang ahli Kesusastraan Jawa. Dr. Versi oseli Babad Tanah.

Mosalaparwa abasa Jawi-kina . Dr' R' Ng' Poerbatjaraki *r.Dr. S6rat 33.Parwa VI ing Mahabharata' 11 . S6rat Wiwahajarwa .6-p. Ranggawarsita' jarwa s6kar I\{acapat .R.M. Koesoemadilaga' njantur 36.A. Ng.a. Bhismaparwa abasa Jawi-kina .Himpunan Budaya Surakarta 20.Yasadipura II' Pustakaraja 26. Bhagawadgita abasa Indonesia . *. 4. S&at Paramayoga .Prof. Ng. Prastanikaparwa abasa Jarvi-kina . S6rat . Asramawasanaparwa abasa Jawi kina . Koescemadilaga' K. S6rat Rama .B. Pakampalan Theosofi 17. Yogisrvara ? 2. Yasadipura II. Mahabharata mawa sastra Jawi . Sabhaparwa abasa Jawi-kina . S6rat . Pendit. Kalawarti Padhalangan H.Parwa I ing lVlahabharataParwa II 7.Empu S6dah. surakarta.R. Yasadipura II' 24. S6rat . S6rat f"prrttakan Jawi .R.Parwa XVI ing Mahabharata' 13. Hariwangsa abasa Jawi-kina .K.Romo".ctcaRau DAFTAR KAPUSTAKAN ( BIBLIOGRAFIE ).Parwa XVII ing Mahabharata. S6rat S6mar R. Ng. Tantu Pangg6taran 6.Djajapoespita. S6rat Srikandhi maguru manah . S6rat Dewaruci . 5.YogyakartaR. Uttarakanda abasa Jarvi-kina 3.R. 21. Ng. Swargarohanapan/yaJawi-kina -ParwaXVIIIingMahabharata 15.R. SSrat Wedhapurwaka M. Mahabharata (kalawarti) 18. Ng.* t .R.oleh . Ranggawarsita' 29.Sindoesash. irz. 10. 74.A. pANGRIpTANIPUN BUKU "SILSILAH wAYANG PURWA MA\IA CARITA'" 1. Yasadipura Bratayuda 22. Adiparwa abasa Jau'i-kina .Ng. NH: Sindoesastra.I' Ng. Ng.Sindoesastra' 35. S6rat tuntunan natah lan nyungging ringgit .Njoman S. g4. .P.R. Wirataparwa abasa Jawi-kina Parwa V ing Mahalha14ta. S6rat 29. Ud-yogaparwa abasa Jawi-kina 9.Parwa XV ing Mahabharata.R.S.IVi' Soekir' 38 S6rat Abirranyukerem ig. Bharatayuddha abasa Jawi-kina .P. Ng.Ranggawarsita' 27.Priyohutomo' Sindoesastra' 31. t . Sdrat Lokapala . Ng. S6rat Sumbadralarttng . Ramayana abasa Jawi-kina . Kalawarti Padhalangan Panjangmas .R. 19. Sasradiwirya' 37.Iagalabilawa .R.R. Ranggawarsita' 28. Ng. S6rat Arjunasasrabahu ( 6 jilid ) .. Ng.0. 16.Q-o" Panuluh. Mahabharata abasa Indonesia .Panva IVing tr{ahabhirataing lvlahabharata8. Mintaraga gancaran 30.Yasadipura I. S6'rat Pr6giwa . S6rat Bratayuda R.R. Ng. 25. Bagoes Soelardi' . Partakrama 32.