anku saya mundhak g€dhe".

Sawise nggagas rnangkono, Sang Anilatmaja tqmuli cancut tali-wanda, banjur _wiwit ngrusak wit-witan ing sajrone taman, karo s'esumbar : ,,Endi ras'dksa sing ora trima lan rumangsa woni, mrenea, tandhingana si l'laruti !".

85. HANUA,{AN DIOBONG, NJALARI KOBARE PRAJA ITUCTA.
Jalaran diobrak-abrik dening Hanuman, wit-witan ing sajrone taman kang isih ngad6g katon mobat-mabit, kGmbang-k?mbange padha rontog, sarine k6mbang (Indonesia : tepungsarinya) padha kabur, katon mul6k-kum6lun kaya kukus. Keimbang-kembang plasa kang awarna abang padha tiba, satemah njalari ing taman kaya udan g6ni, katone banget ngg6girisi, sumorot kaya g6ni pralaya-

kala (ing w6ktu kiyamat). Kidang, menjangan lan kethek kang manggon ing taman iku padha lumayu saparan-paran, amarga w6di sumurup udan giini.

Lagi sapanginang suwene pangobrak-abrike Hanuman, witwitan ing taman Udyanawana (Asokawana) wis akeh kang rubuh
kabarubuh, pang-pange padha s6mpal karapal, suwarane gumuruh

pating grubyug pating jr'dthot. Para rasOksa kang njap taman Asoka (Asokawana), amarga saka giris-mirise, padha lumayu asalang-tunjang m6nyang kadhaton, n6dya ngaturi priksa marang gustine. Sapraptane ing kadhaton, manggalaning ras6ksa kang jaga tgman matur mangkene : ,,Sinuwun, Sang Suraripunatha / (Walanda : heer der godenuijanden : Jawa : ratuning mdngsahipyn para dewa). Kawuningana, wont€n Mahawanara saklangkung digsura atindak kurang-ajar ngobrak-ubrilz taman Udyanawana. Wiwit rumiyin, dalasan para deu,a kemawon sami ering dhating tsman punika, punapu malih parc manungsa, sami ngoji-aji. Hla hoh sapunika wont€n wanara, jinising hewan asor, inglzang botOn
ering, mandar wanuh-warli ngrobasa taman Asokawana. SrOngenge ing wanci tA ngan ge saklangkung bA nt er sumelet soro tipun, nan ging mancwi wontdn ing sanginggilipun tuman paduka puniha sorotipun laj|ng asr6p sanalika, awit saking eringipun dhetdng taman
Udyanawana. Angin prahara sindhung-aliwawzrr ingkang bant€ring sumiyutipun ngglgirisi, ngantos ing ngrika-ngriha kathah uit rt-

L26

pun-togahen kemcwon".

bah pating glasah, dumuginipun ing taman paduka, saking eringipun, nididipun angin punika lajdng sumilir alon. Bot|n nate won_ fin rdmbulan kantha utawi r7mbulan panglong wontOn ing sanginggilipun taman parlulea; ing salaminipun, sabin ing wanci dalu, frmbulan aj6g purnamasidhi madhangi taman Asokawana. Hla kck sapuniiea, iinisipun kewan asor kenmwon, u)anara nisthadama, haduk wani ngrabasa Asokawana. Sinuw,n, taman paduka tomtu badhe sirna, manawi tindakipun u)anara digsura punika di-

Saparipumaning ai:ure ras6ksa kang jaga taman, Dasamuka krodha, pasuryane marbabak abang, tumuli dhawuh wadya ras6ksa sakothi, ndikakake nyekilTmrajaya sang Maruti. warna-warna sanjatane para rasOksa, ana sing nggawa limpung, parasu, gada, g6ndhewa saj6mparinge, lan liya-liyane. praptane ing t"-an, puru ras6kia padha surak mawurahan, suwarane prasasat -rrr6ngt 6, wiyat.
Pawanasuta mangkrak-krodha, m6re-m6re, suwarane pindha suwaraning m6ndhung kang agawe l6buring jagat ing w6ktu kiyamat. Dheweke mancolot mGnyang wit katimang ing sacEdhake gapuraning taman, kanthi w6weka-waspada m6thukake mungsuh sing lagi gumrudug maju. Para rasEksa tumuli padha namakake g6gamane karo tum6nga. Ana sing nj6mparing, ana sing nlorong_ ake l6mbi:g, ana sing nguncalake jir6t (kala), ana sing-mbandhil nganggo watu sak6bo godhene, lan liyaliyane. Nanging kabeh sanjatane rasEksa ora ana kang nganti ng6nani salirane sang Ivlaruti, mandar padha bali sinab6t ing gada wr6ksa, akeh rasGksa kang k6taton k6taman gdgamane dhewe-.

tandange Sang N{aruti.

Ana wit c6ndhana g6dhe adawa, iku dibadhol dening Ha_ numan' di6nggo mupuh para ras6ksa. Akeh rasGksa kang k6t6nggol mati ngringk6l. Ana sing sumamburat muncrat g6tit tin ut6tI, ana sing tatu w0t6nge nganti m6tu ususe, ana sing putung sikile, ana sing p6pds pupune, ana sing r6muk wangkonge, *u ,irg g"peng-pendeng sirahe, lan ana sing manculat mripate. Bar6ng sumurup kanca-kancane akeh kang mati, ras6ksa-rasGksa kang isih urip padha lumayu ngg6ndring tan tolih wuri, giris-miris ndulu

,, A d h uh sinuwun, Sang Suraripunatha ( ratuning mingsahipun dewa), kawuningana ! Wadyabala rasOhsa sopnrongin aging sami kasambut ing yuda dening Song Wanaraseta, d1damAhpun-ayuda

127

)nehpttn raseksa ingkang saged sbhsa inghang rumiyin sampun sami misutuur sakti, lumawan wanara sat,unggal boten wonten inglzang xged males rnrawasa- wanara plmapa punika gusti, hadibyanipun kok sakhngkung ngedab-edabi".

iu" io"it is dAdintil sarana gada urihsa, botAn wontAn dedang,engingi piyantbakipun. Para ra-

sirna ginbpl,oh ing wreksa. Sahing titis-wasisipun wanara anggeni-

Midhang6t ature wadya ras6ksa mangkono iku, Sang.Dasa' rvadana saya muntab panggaiihe, satEmah banjur dhawuh marang watlyabala sinalir (prajurit p6'pilihan) sabr6Eada, nclikakake'nyirnakake sang Pawanasuta. sing uwis-uwis wadyabala ras6k,u p"pilit,,n iku bisa nyapu mungsuh nganti tumpes-tapis tanpa sisa, a*arga banget wasis marang ulah-g6laring baris, lan l6bda nandukake sawarnane g6gamaning ayuda' Para warganing praju' rit sinblir iku pawakane katon kukuh-bakuh tdguh-santosa, wujude nggegirisi. Brengose ketel, warnane ir6ng nggameng, siyunge papat p-uat u pating crongat lan sumorot prasasat kilat; mripate priksa amua tur mlolo-mand'elo. Para surawara giris-miris manawa (Surawara = walanwadya raseksa kang kaya mangkono wujude. da : voortreffelijkste der goden = Jawa ; dewa linuwih)'

PraptaneparaprajuritsinOlirras€ksaingtamar^tumulipadha namakake-gfuamane kanggo Elrawasa sang Anilatmaja Ana sing ngldpasake-cakra, ana sing nguncalake jir6t (kala), ana sing n:ainpting, ana sing nlorong lEmbing, ana sing mhandh6m watu glarri hn-liyaJiyane. Warna-warna carane para ras6ksa.olehe n6Iya mrajaya mungsuhe. Nanging kabeh g6gamane raseksa kang wis lumtipas saka tangane padha kontal kdsingsal kdsab?:t gada-

wr6ksa kang diobat-abitake dening Sang Anilatmaja, mandar akeh gdlaman kang tibane natoni awake rasbksa kang duwe gGgaman iku dhewe. anilatmaja mut6r wit tal g6dhe minanglra sanjata gada-,v6ksa, kanggo malds mrau,asa para ras3km. Gada-wrdksa iku wolawali diunlha, didnggo mupuh murrgsuh. Sabein dipupuhake sa' ambalan, rasdksa kang katiban akeh sing sirna, pirang-pirang kang mati pating j6kangkang utawa njr6babah ndh6pani lernah. Ana ra' .air"^ri"g-pacan siratre, ana sing r6rruk gulune, ana sing b6dhah dhadhane, ana sing suwek w6t6nge lan modhol-modhol ususe. Sa' w6netr raseksa ana sing lumayu dioyak dening Anilatmaja, barang kecandhak pinupuh g6g6re, arhbruk, nanging banjur bisa tangi ma'

L28

nanging durung rganti lumepas jemparinge. nyempal pang saprangkul gedhene. Syaksa wis njungkel ketdnggel panging kayu sirahe. nanging banjur sinapu dening Sang Bayrvatmaja sarana gacla-rvrelksa. Ana raseksa gagah-prakosa t6ka awahana kreta.rnaja. lan jamang padha pating klebet (Indonesia : berkibat-kibar.Sanghararaja (jemparing pamunahing satru). Kocap putrane Sang Rawana kang banget sekti mandraguna lan sudira ing rana. kelat-bahu. n6aya apOputin. Sawise samrikta gegamaning ayuda. gelang. Kanthi banget muntabing ati. Ana maneh raseksa awahana kreta karo mentharrg gdndhewa nedya njemparing Sang pa'wanal.neh. Kang minangka godhonge parijatha yaiku : lungsir (Indonesia : sutera). Syaksa tumuli menthang langkap nedya nglepasake jemparing . Ana uga raseiksa kang luput saka pamrawasane Sang Anilatmaja.Jdmparing ngenani dhadhane Hanuman. Nanging Syaksa endha. Hanuman mal6s. brahmasutra (tali brahma). Epang-6pange parijatha ginub& oncen-oncen mutyara lan sinelut ktincana. kroncong (g6lang sikil). sirna satunggangane. diincengake marang mungsuhe. apdparab Syaksa. Hanuman banjur ngu- 729 . rGmuk. wite gedhe tur dhuwur lan sumorot pindha ke'ncana. sake taman Asokawana lan sirnane parijatha. amarga dienfei-ri nganti sawatara suwene cra ana maneh raseksa sing teka. dewangga awarna abang (cindhe). kagawa saka bangeting giris-mirise marang mungsuhe. Satekane ing taman. dadi lan patine. raseksa ikr-r wis mati dijlogi dening mungsuhe. melambai-lambai). Ing sapatine rasdksa iku. lumayu nggdndring mulih tanpa tumolih. parijatha iku ji nise wit kang endah-peni n'engsemake. permata mahkota). nalika ngrungu pawarta ru. awahana rata. ngrungkuk nyiJkukruk. nanging durung nganti jemparing iku lumiipas. katon rengkeng-reng}'eng mbrangkang. muntab banget atine. diiinggo nyawat Syaksa. sak PARIJATHa kang ana ing satengahe'uaman. satemah mung kretane bae kang kena. ali-ali. sumping lan cundhamanik (Indonesia : permata ubun-ubun. Syaksa tumuli mangkat menyang taman nedya lumawan Wanaraseta. nanging ora njalari busiking kulite. dirada utawa turang€a. Kang minangka uwohe parijatha awujud anting-anting. Syaksa mOnthang ge'ndhewa kang wis pinasangan jemparing Ardhacandra (Walanda : halvemaanvormige ptjl = Jawa : panah kang bedhore awangun satdngah riimbulan)..

Anilatmaja banjur wiwit ngobrak-abrik tan-ran maneh karo ngare]-. Amarga saya akeh rasdksa sing ngtubut. dipupuhake marang mungsuhe.Ing sapatine Syaksa. Hanuman mancolct tnenyang epanging wr6ksa.ucl4 arOp dalzpotltol lan clahgatt'a ntdnl'ang thi daktundhingi. sawadyabalane ngudani jamparing marang Anilatmaja. Kanthi pratignya .ora n6dya mulih. lan ni:dya adus. muring-muringe Hanuman kaya diububi.candhala. Nanging kabeh j6mparing kang ng6nani Sang }{aruti ora u"u tung nlto-"ni.llanawa si Rawana hrodha lan banittr ng|toni 1. Hanuman methukake karo sdsumb it : .. bar. kesit pindha tlaihit. Indrajit bang6t ngigit-igit atine. Sawise adus. clakcaosahe marang song Rantadeu'a: ntendoh stilea' Kocap kang t<aloka ing jagat Sang rajaputra Indrajit. Amarga rurlangsa sayah awit saka suu'ene *Jt" .Heh para ras1ksa .'daya ngasokake salira. amalga tanda-nge bang6t cukat pindha kiiat. nganti mungsuhe iku akeh bang6't kalonge' 130 . Sirahe r6n aning p ang go lilt e ". ma' . dijojohake marang raseksa kang wani ny6dhaki' Para rasdksa rumangsa k6bipuhan lumawan Hanuman. Manarva dipr[p[ki ras6ksa.-ar?p t6kane Ra' wana ng6toni yuda.ra.ngo rnara daktandhingi iien !".. akeh kang palasc. g6dhene lan bantdring lakune.ru*u o* bisa ngasorake Wanaraseta". majua ! Tandhingana iki dtttane Sang Ramaclewa. nanging yen ditututi dheweke tumuli anjiog ing burr. isi sanjataning aYuda maneka warna. Mangkono carane Anilatmaja wola-wali mrawasa ras6ksa. nr6s. Sumurup ana barisan ras'dksa teika.'srtpa-va krasa s6gil'r awake sarta pulih kakurvatane. Dheweke wola-wali nye-mpal panging wreksa. Aja gdnti mara. dhesagara. ngirid wadyabala kang wis digagala... ya pahlawan sang ueghananda. p6pindhane kaya gunung waja sinosog ing wr6ksa. Anilatmaja tumuli ny'dmpal eipanging wr'eksa gi:dhe.i. Sang Baywatmaja nglayang m6nyang pi2i3v1g. prasasat tanpa kr6kat. kehe sabrtlgada. saya suwe para ras6l<' Indrajit saatinesayarnangkAllanawakesayak6siil'Bar6ngpararas'iksa wis katon sayah-lungkrah. Kretane IndraJit bang-et nggumunake apike. putrane sang Rawana kang bang6t skti mandraguna. sawise ngrungu pawarta patine Syaksa. Ilangliarvan. Indrajit ng6toni yuda.

suwaralle gumerit. Ketheh ala nistha-darna julig-culika. tibane Hanuman iku ora jalaran sirna kasektene dening ginubed ing Nagapasa. siyunge pating crclngat dawa. Jemparing tumanceh. Saupama dherveke n'edya t6rus lumawan ing yuda. dawane <rra k6na kirrira-kira. ana sing nempang Isp. supaya Sang Prabu priksa yen kekuwatane Nagapasa tanpa timbang. Jemparing Nagapasa iku nggubed bahune l:lanuman. Nanging pamrawasane para raseksa iku ora ana sing agarve busiking kulite Sang I\rarutasuta. njepit iga-igane. Indrajit jaja-llang mawinga-winga. llangkono kandhane para rasdksa.adyabalane tumuli padha mlayoni kanthi pangigitigiting ati. Indrajit saya ngigit-igit atine. Karo nguman-uman Hanuman. minangka cihna yen dheweke prauyata urahalvira (pahIarvan agung) kang banget takad (Indorresia : berhati talrah). sanq. nringis katon untune kang landh6pe pindha bajra. Nagapasa dikirigake mdsthi tatas-rantas dening kasektene Hanuntan. kena puptrne. Ana sing mbithi. ora. 131 . endhsse clidheploh. sulr'arane ngumandhang ing tawang. ore dijabr-rt. I{anuntan tttnruli linepasan jenrparing Nagapasa (Walanda : slangenstrik = Indonesia : jerat trlai') kang g6dhene padha karo wit tal.ian raseksa sing tanpa dosa iya diprajaya". Para raseksa iku padha mrawasa Sang N{arutasuta kanthi cara 11'arna-\varna. nutup prpune tekan ing dhengkule. lrkiulu kahananing mungsuhe kaya rnangkono. ana kang nendhang. sumtimprtttrg.Hah ! teni. nanging ditogake hae. getihe diornbe. enggal ngetap tttrangga. supaya tumuli bisa ket6mu adu-ar6p karo Fawana. cliobortg rnengko.Rareng sltmurup rusaking wadyabalane. llanuman njararr niba. Salugune. Sumurup mungsulre kegubed ing Nagapasa lan banjur tiba. dipateni bae rali rttt'is. pepindhane kaya riica rvdsi pinupuh ing palu timah. Gulune ditigos. lakuning kreta prasasat ora ngambah bantala. Indrajit sau.. ll'anara ala dtttane Raghawa ilti gauene nletna- . Mak brug ! Hanuman tiba ing bantala. raseksa-raseksa iku sadhela-sadhela padha surak mawurahan. la-ak clorot ! llanuman lin]pasan jemparing derring Indrajit. Sang }leghananda prentah ngusung Hanuman menyang ngarsane Sri Raseksapati.

Apa iya keuan leang abudi candhala. mulane banjur matr-tr trarang kadange lvredha (Rawana) : .iane"' .lan Par. ing ora pant|s manawa dituiolzake marang wanara.. basamuka). hawuningana ! Punilta uttjtLdiptrn \Yanaraseta ingkang ngobralz-abrik tsntan Asoka (Asokau'ano). sa- patenana !"' . Duta tanpa kanthi.ijatha.Yayi Wibhisana ! Geneya sira ngeman tnarang uripe wana' ra iki ? ! wanara iku rak haldbu iinise hewan. Sang Bayusuta diaturake marang Sang Suraripunatha (Sura = dewa. Ripu = mungsuh' Natha = ratu-. tumindah saw^nang' wenang. satindaktanduke hewan diapura. (Kalpa : iannn.rnbrastha rJrijatta tin Katpataru. rttisthi sirna kab?g. tur ki)gubdcl ing iir7t. sanajatt atindak cligatra salru julig-culilta".Sapraptane ing kadhaton.ih.Heh ratttning ras. suraripunatha = Ratuning mungsuhe dela. . Sang \Yibhisana ndulu Sang Bayulanaya kegub6d ing jirdt. panggalihe ora wdngis lan ora siya'kaniyaya mamng mung . bangilt k"amiwelasen. maksude': Raivana.t luhur ing budi lan tansah m€mayu ayuning jagat. mung siii thit.. ... mulane ora harsa muring marang liyan. Tartt : wrAhsa' rc'it' Kalpataru: wit peranganing uripe jagat)"- Mangkono ature para raseksa kang ngusung Hanuman. ana rnungsuh tika ditogahe bae. nyirnahake I(ilpataru. koli. sabab kajabo julig-culika. dtrcwek i'*prcn.Wanara ilzi.Sinuwun. praptane ing kadhaton. kttdu diuriPi ? !". ing rasa sijngit ngigit-igit. Adoh bang|t sungsate karo 732 . digsura lan siya-kaniyaya.Dhuh lzalza Prabu Dasawadarn ! llrtgi tuontina karsa padulea migatosak&r Dharmasastra (kitab sttci). Duta bot'dn hengiig dipun-prajay a. Ape maneh kang nduta ahu ihi Sung Ramadewa kang bang.. suwarane gandklang n$rmandhang tawang : . wa' nara iltu tuis mraiaya rosiksa aheh. sau'ise midhanget ature para rasiiksa. Wctak'wanturrc Sang pi:eunjul jayeng prang' tiry{yt dirbe jAnAng ala.Wanara dhustha ' candhala-julig-culika iku Mangkono ng6ndikane Sang Dasamuka. mangsa iya ltudtr luput ing pati' Ora hena ora dheweke hudu cliprajaya. Sang Mamti tumr:li mojar. Illanaua u)ong diina mdning bae..ksa ! Tanpa guna rrtltringira iku. tzla kok ar6p Cipa-teni. nganti wani ngrabasa taman Udyanawana. Rawana : . lan banget panginane marang ingsun.

nclra pepintlhune kqyo so. kama. pangandikane : . tttabuhan b€cih)". Kang ltasusra ing 7'cgaf Sang Laksmana.to_ howe nungkul karananing atis ntarang sang Ramaclewa. (Katta = napslt esn1o.GAdhe bAbathene wong ntAntitran.. Dhanurdhara : lValanda : boogschutter : Jawa : satriva ahli nj€mparing pinunjut). nOdya mrajaya marang Sang Ramadewa.tantane ngg'eclhckna prmitran.. sabab wadyabalamu kang dipoteni ileu padha awatak ala. ldpasing bucline nyrantbahi bart'ana. aja ntelik ttarbeking liyan.Hah. bangsat-kZparat monyet digsura ting_ gal tata ! Kowe ngahu dadi duta. I\{arica lan Wiradha. aja njalari kowe tlarbe rasa sdngit ngigit-igit marang panjOn'dngane.ia gompang nzuring. Panjindngane kagungan j\mparing kang papindhane laaya Kalamrityu (Walanda : de god des Doods : Jawa : deuaning pati). KaraDusana. Pranyata luhur tindake Sang Ramadewa. . g 0 I ah -gA hh ing j ag a t ". Rawana saya muntab panggalihe. mOnitrana dra.Il'lanawa ltorue hapengin ngalarni raltoyu-bcsrrl.. howe kang tansah nguja angltara-murlta.en ltowe mentitran karo priyagung loro iltu mestlti tansal. A.ra.Sang Raghuttama iku dhanurdhara tanpa tandhing ing jagat. Ya amarga kitaman j6mparing iku leang njalari patine Tathaka. . nanging leabeh pakartimu ora I 133 . Alg. mdsttti di_ tampa hanthi rdnaning panggalih.i. artha. clene . antarga panjinOngane mbrastha rasikss candhala angkara-murka kang d ad i l-e 6 thb lzi n g b u m i. rayine Sang Raghuptttra. ora bakal l€nggana nlanawa lzoajalt n'tontitran. ngolanti seneng lan tunffam-ayi)tn. Sanajan akeh gegddhuging wadya_ balamu sing sirna dening sang Ramadewa. polatane nj6nggur6ng m6m6deni. kalis ing sombekala tansc.. Ai. Yojanabahu (Drighabahu).lan ngumbar hAhar|pan". Deui Sinta ofarna bali marang Sang Ramadeua. nuruti diirehging ati . pittindhone haya rnawa so/iro Himau'an. dhuwit).h ltarahayon. (Dharma = panggawe luhur. G6dhening /ras6'h_ tene Sang Roghuu'a lan Song Kap. yen nengi)nalte ivtha aran ntaclt. Itlidhangiit t6t6mbungane Sang Bayutanaya sing isine nggunggUng kaluwihane Sang Raghuttamo.tha. luhur ing budi lan sudira ing rana. : rajobrana.. atintu di sabor-sarelt lan ldmbah ntanah. Irlanawa haro Sang Roghawa lan l{apinclro Sugritua. netrane mrababak abang.rzrip ihtt ttTotlawa nggedheltalte kama aran nistha..a. ora hono ora howe mOsthi tansah kasinungan dharma. mulane 1. k[.

apaclerte rrlro.gunggungn'tlt ntlt tlg oclh| tlhasor lta bar g e tlt o/. Sanyatane para roseleso hartg cliprajata dertittg si Roilc iltu kang akeh-aleeh ras?ksa jirih-ringkih ingah'ingih rvxli g€tih.. Hanuman kang olehe ngad€g aj6'g mbr6gagah kanthi polatan panggah'ora owah. . leaya hiclartg sttl?Tltrup ttTocor^t.Kowe ngarani pakartiku ora lzaya pakartine cluta.ani nolih buri..atane pancen ora sahti.Si \Yiradha rasbhsa hang lumaltu saratlo epeh-epehing ta' ngane tuntapah ing l6nzah. Alie)riparing mungsuh $orano nglimpe.-lrl ft n r'. ntrajaya rnal:l-Lluk hang tanpa daYa". si Ranw bisane nibmporing Snng Bali (Sttbali) nganti kdna ihtt rah omarga nglimpe. iltu poncen tealebu pahlaruan. iltu asipat u'aclon. halalte ltaro si Rorna anlorga soho cilihing atine. Song Bali. holis ing rasa u'elss. sawijining rekadaya supaya kang dakgoleki bi' L34 .re Sang Dasawadana. Apa nrurtgliotto iltrt tirtdakirrg cluta ? Ruhtf pituttlang duta 6ndi kong hotunrt !". Ngobrah'abrik tamanmu ilzu cataning duta kang haya aku. Kajaba saka iktt. hla koh si kaya tindake duta. Apa ora asoring asor ? ! Saparipurnaning ngindika.. raselisi tur tanpa teantlti. Si Nlarica. V'o. ge'nti mojar : . Pancen utis clacli tcatok-lage1'arte si l'larica.io. sing pantese kudtt diu'elasi. hla Laong nalilto samana Song Bali lagi perang-tantlhing ltrnmruan aclhine. Dheweke ora bakal ka' soran soltpanw pdrang-tandhing lumau:an si Ronta. dhewelze ihu cacad jasntoni pincang. padha bae karo t?7raLL:asa mung suh hang mbineri logi nendro. lan dlatttaltaning siliile tunlopah ing wit-ruitan. Olehe osor ing yuda lan nganti tunteka ing pati. Korue ngrusalt tartnningstut Udyauarvana.r'c si 51'aksa hn rqsAltsa pirang-pirartg.Kowe nggunggutlg ltaluu'iltorte si Ronta. lYruhanamu ! Altu iki duta kang tinanggdnah ngupaya lan niimoni DewiSita. hla ralt jemparinge si Ranu ora bisa natoni dhadhane tbrus-tembtts ing rualikate. Si Tathaka. anrurgtt aku ngobrak-abrik tarnan Asokawana lan rnroj. Raseltsa si Yojanabaltu (Drgabahu).. rtctrtgirtg pattg' ? Rama nttntala mraiaya. ora u. Saupartm sabtio. battgsat-lteporat ! Ge' dhe banget closane si Rarna salta panggauene liartg sirturttttg clening watalte siya-haniy'ayQ.tyo raslksa. omarga si \Yiradha clikroyole dening si Rartta . sany. o ra alandh dsq n hanyatan. enggal-enggol lttrrtat'tr nggenclring sipat-huping. hajaba ringtzih.Laksntona. hla holt 1'a clipateni. angger w|nfi murtgstth. nyirnahakg kalpataru /an parijatlta. .

bahttne rong puluh). Alttt nfajal'c . supaya bisa leasittungan Ltmur darua lan widada dadi Ratu ana ing lingtza.si Syalisa lan ras?hsa liya-liyane. . ABAHU 20. nganti agawe njar6m panggalihe Sang Rawana. coba rungohna !" (Caritane Ilanuman ing ngisor iki salugune ny6rnoni (Indonesia : rnenvindir) marang Sang Dasarrr'.lllau koue mratelakahe. Kowe clokcritani. Kand.Se^ndika. nagara Ldngha mdsthi lAbur-tumpur.ng tlina ntb\nAri Sang Bali /ogi masandhya m€' cipta ntunAmbah marttng Jaruata...isambat nyuwun urip. Sang Ramadewq luhurna. aturna bali tnarang Sang Ragl-ttrltutra. derui Sita anggAp?n leaya dewamu. nanging surasane p6dhes bangdt.u. slnditea /" N'Iangkono ature para rasiiksa karo padha ngad6g.hane Sang Anilatmaja iku sanajan binungkus ing t6.". howe sawidyabalamu lzabeh mAsthi sirna-g?mpang tumpes'tapis tanpa sisa".Heh para rasOhsa ! Supaya aia nginti kAbanjur saya ngandhar-andhar angbndhukur gunAme monyet ilzi. Awit saka il?. clihempit ing canglelaltan. Sapa sing durung tau ngrungu bab ihu ?!" (Kang dikar6pake . ngrttbeda nnrang hang lagi nianungliu puia. enggal talenana lan qrut-erutdn sing leOncing. nyOntbaha nnrang panj)nlehgane. cli sabar-sat'eh l6ntbahmanah tindalt-tandulltzu. t6mbungan alus lan olehe ngucapake kanthi alon.rka) : Sawiiini. atnargo kabeh iltu padlrc nggapgglt altu sairone aleu lagi mbudidaya ngupaya dununge l)ewi Sit'. clur'ndahan ona rnahltluh 16ngake tbka. (ll'lasandhya: ll/a-lsnda:lret gebed in de morgenschemering opzeggen : Inclonesia : mengucaphan seinbahyang fajar). mulane ap6parab \I'INGSAttdafiU. klikaning wit lan barang-barang tipis liya-liyane InA 135 . baniur buntute obongOn"' .deiine Sang Bali. banjur padha mblObdd buntute Hanuman sarana alang-alang garing. Illakhlul: ihtt atangan akeh lraya yu)ru. aia nganti pautlayan karo Sang Ramaclewa... Awit saka iku Sang Rawana tumuli dhawuh : . yen Sang Bali ihu sanyatane ora saleti. amarga manawa pinuju tirvikrama. satAmah dhewetze jOrit-j€rit ai.atangan akeh kaya yuyu" iku ora liya ya Sang Dasamuka.sa lebtintu. Ittahitluk candhala lzang nAdya ngrubeda ileu dicek?l. bang|t anggonku asung pamrayoga t?'tarang koue. t6g6se . kanthi aprajanii nddya nungkul lan ngestoleahe sadhatuuhe. kajaba amustaka 10. llanowa horue nganti pasulayan lt'aro Sang Ramadeu'a.

dumunung ana ing sadhuwure Antahpura (Walanda : vrouwenvertrek = Jawa : kaputren) kang tanpa timbang endah-penine.yl6rit rame. padha pating. Sawise mangkor-ro. akeh kang padha k6puyuh-puyuh. kobar b6bar6ngan. Abure Hanuman katon kaya bumi kobar nglayang ing akasa. sanalika banjur ana angin g6dhe sumiyut bang6t bant6re. kukuse kang mulEk-kumdlun pdpindhane rambuting sirahe Kalarnr6tyu kang ngombak banyu. Bar6ng pambl6b6de wis rampung. buntute llanuman kaya ingububan. g6nine murubmulad prasasat sundhul ing wiyat. buntute Hanu. Sang Bayuputra tumuli m6sat-mumbul ing g6gana. g6nine murub makantar-kantar pindha Kalagni (Walanda : het vuur van een Doodsgod = Indonesia : api dewa Maut). Sang Bayutarurya ndulu mangisor.nan banjur-4isiram taila (\\'alanda : sesamolie = Indonesia : minyak bijan). Sumurup kahanan mangkono iku para ras6ksa-ras6ksi bang6t giris-mirising atine. Bar6ng buntute wis murub. njalari mul6k kum6luning l6bu.kang gan. Sawise kaputren kobar. para ras6ksa kang ny6t<Gt suluh banjur maju b6bar6ngan. sat6mah Nagapasa kang nggub6d salirane tatas-rantas dadi satus. NIak j6ngg6l6g ! sanalika gEclhening awake pindha gunung l\ileru. Tanpa rasa was-sum6lang. Puri Tripura katon murub pindha binasmi dening Bathara Iswara (Bathara Siwah). Sang Pawanaputra banjur nglayang-nglayang ing g6gana karo wola-wali nibakake g6ni. Jalaran kGtiyup ing sindhung-rirvut bayu-bajra. sumurup para rasGksa padha bingung pating bilulung. Ing kabetr keblat prasasat k6b6kan g6ni muiadmulad pindha tin6mpuh ing l{alamr6tyu (Walanda : de god des Doods = Indonesia : dewa I\{aui). Sang Anilatmaja tumuli tiwi krama.pang mumbe. ditaleni sings6t sarana barang s6mb6t 196gombalan). b6l ! Buntute Hannman disumOd nganti pirang-pirang panggonan. Sasirnane Nagapasa. Kadhaton sapandhapane uga kobar. saya mulad-mulad umbe. ora ana kang kliwatan. para ras6ksi pating jlOrit karo mlayu rrrrana-mrene as6sambat. Suyasa-suyasa kancana kang saka-sakane pinatik manik-nawa-r6tna padha brastha. nganti kabeh suyasa ing kukuban kadhaton LGngka padha k6tiban clahana. BAl. Soroting g6ni p6pindhane kaya ilate Kalamr'dtyu. Para apsari padha wa136 . tanpa darbe rasa rv6las padha nyum6d buntute Hanuman. b6l. suwarane gurruubug ngg6girisi.

Amarga saka suwene mlayu mrana-mrene. . Saka bant6ring abure. pamitan. Anggada-NilaJambawan tansah padha ndomblong. sindhung-riwut sumiyut agawe kagete para dewa kang nalika samana lagi cangkrama ana ing antariksa. lan t6ianriuran ing sakub6ngd tlaga pacll-ra garing makingking. Lagi sak6dhep netra. Saoncate saka ngarsane Dewi Sita. RA\{A NGIRID WADYAIiALA NIENYANG LBNGKA. Sang Bayuputra banjur napak jttmant&ra. Sang Parvanasuta nyaritakake kabeh kang dialami sajrone ana ing L6ngka. i\{angkonc kaltanane kutha-krajan Ltngka kang kobar dening dahana Sawise nggawe kobare kulha-krajan L6ngka. arvake dadi sagunung anakan g6dheng. Ana ing akasa Sang Bayttputra tiwikrama.yang-wuyungan apoyang'paying sumurup ing ng6'ndi-6ndi ana g6ni.. n6dya bali m6nyang I\{alyawan' 86. samodra kocak mangombak-ombak pinclha kin6bur. njalari anane angin g6dhe. banyttne katon b6ning nyarong akinclong-kinclong kaya kaca.. nanging saiki bamhinge padha jugrug. Anggada-NilaJambawan padha m6thukake tttmurune Sang Anilatmaja saka g6gana karo ngudarasa : . abure Sang Anilatmaja wis t6kan ing papan-padunungane kanca-kancane kang padha ng6nteni ana ing pasisir. kagarva saka bang6ting gumun-ngungune. agawe giris-mirise iwak-iwak lan para naga. para apsari akeh kang sayah-lungkrah alake. abure mangalor. rikating abttre padha karo kBclaping cipta. banyune asat ngg6reng kaislrp dening panasing g6ni.{AHBNDRA. Sajrone ngrungokake caritane Sang Pawanasuta.Aku kOtOnrrr Dewi Sita cna ing L?nglta. sawise niyup ing bantala. 137 . KaSeh tlaga ing kukuhan kaclhaton L6ngka bambinge padha pinatik candrakanta. Kanthi wola-wali nuduhake j6mparing kang tumanc6p ana ing pupune. paclha gondhelan tapihing cethine karo as6sambat. KANDHAG TNG VIIUKIR I\. PonjAnAngane isih sug)ng".Dheu'eke mOsthi oleh gaue". Hanuman sorvan Dewi Sita maneh. tlangkono kandhar-re Hanuman.

Auilatmaja duta pinunjul.. . kapengin ngrungokake ature Hanuman marang Sang Ramadewa. para wadyabala wanara kang nalika samana lagi pating p6tnangkrong ana ing wit-witan.Wis ayo nd.llfendah suka-r|naning panggalihe Song raiaputro Ramadewa.. k6saru sowane Hanuman dumrojog tanpa larapanSumurup Hanuman t6ka lan manjing ing pasanggrahan.ITAI\'IANI kang bisa nganakake sawamaning p6penginane wong kang darbe panyuwun"..ang budhal.. X'lanawa Hanuman saksncane uga ora oleh gawe. padha gumrudug milu lunldbu pasanggrahan. ora oleh garue. Hanuman maju. ". (Cudanrani = Walanda : kruinjuweel = lndonesia : permata ubun' ubun. banjur ngaturake cudamani lan nawala saka Sang Maithili. sirna sungkawane. Illung kari duta kang lumaku mangidul.. Mangkono kandhane Sang Bayuputra ing sarampunging caritane. mangulon lan kang nnngetan.Yayi Lahsmana lan Su' griwa ! Kapriye bahal kawusanane prakara iki ?! Dutaningsun kang lurnaku mnngalor. Hanuman sakancane tumuli padha budhal ninggal pasisir. ny6dhak marang Sang Ramabhadra. ]'arku si Satabali. permata rnahkota = Jawa : cundhamanik). ny6mbah.. Pangandikane Sang Ramadewa : .gekbaniurhaPriYe . Nalika prikm cundhamanik ag6m6 Sang }4aithili. bah mAnyang It'4alyawan ! M6sthi' ne'ahu sahanca iki diar|p-arip bangit dening Sang raiaputm Ra' mad)wa". Mangkono pangal6mbanane Sang F:ghuttama. (Cin' 138 . sana' lika lipur panggalihe. ing sadalan<lalan padha r6rasan mangkene : . p6pindhane kaya CII.-. Hanuman sakanca' ne kang duntng mulih. Sang Ramadewa lagi imbal wacaha karo Laksmana lan Kapindra Sugrirva. manolL'a Deui Sita nyata ana ing LAngka". Kocap kang pinarak ana ing pasanggrahan l''Ialyawan. yen nt|ngko diaturi prihsa. Lakune g& gancangan kaya dibalangake. Durung nganti rampung ng6ndikane Sang rajaputra Raghawa. Kanthi gambiraning ati amarga dinuta bisa mrantasi. Sang Narendraputra llatna pdpindhane kaya priksa iiwaning ltOkasih. Susena /an Winata padha mulih ngl?nthung.

. Ciptaning manah kauula bot€n wontdn sanes. Pm) p|paring paduha punika. leajau'i namung tansoh hapengin p7iah.. Ing tantan papan lzawula dipun-tawan. nanging puniho boftn sagOd dados usada panglipuring onOng kawula. Kadospundi sag4d lzawula gadhah nta' nah tOguh-xntosa saho gambira. L'njukan maneka warni ingttang edi-mirasa. .u mhukak layang kang saka Sang Maithili. BotOn wont|n sones pOl\nging cipta hawula. Illugi wcnt€na kapar)nging panggalih paduka /rarso nupihsa (maos) s\rat kawula punilta. amargi sampun lami boftn su' m|rOp paduha". . bot|n wontin pr|lunipun leauula l|stantun g6nng.SOmboh kart. Sang rajaputra Raghawa banjr.. tanpa guna tumrap Txaytula. in liefde gloed ontstoken = Indonesia : kusut pikiran. bot6n won' 139 . krama : sdsupe.ulo honjuk ing pado paCuha Prabu.Sada-r'o kasAnOngan lan Lzanihmatan ingkang dult runtiyin sampun kauula raosakOn. nangangg|p l. saha s|tya'bateti kawula dhat)ng padulza. mangkene unine .ula. Wondene singsim utawi kalpika pOparing padulto. ngimungakOn dhating paduka. Itfanjing ing latu murub mangaladalad utaui sorono njAgur ing santodra ingkang minangha margini' pun pOcating jiwa hau. ntanawi tansah nawung sungkau:a tonpa **anasa ?". Il[anawi ltawula ningali singsim (ngoko : ali-ali. sahu cundhamanik punika rrLinangka l€lintunipun badan kawula marale saha mangastuti poda padilta. xnaliha kat6tangi s6dhih-kingkining manah kawula dening raos on6ng nawung brangta. Rumiyin (biyen).aruula hados nggambarak|n raosing panggalih paduba. Sawise ngiling-ilingi cundhamanik sawatara suwene. diwaos sinuksmeng wardaya. ittghang ungefipun ntinanglte ciltnc on6nging manah kawula. Brangta = branta = \\ialanda : verward. mabuk asmara). Sau'arnining pApiringan ingltang ngr\sApak|n.. suglng paduha botdn kapirOng. hathah sangAt sAhar inghong nAdhAng m|krok mbabar ganda amrik ntinging. Sri Narpati Ramadewa ! Wont)na kapar6ng paduha karsa mriltsani tangis kawula. sadaya oncenoncen slkar ingkang arum ngambar-ambar. ngantos dumuginipun manjanma ingkang kaping sapta. Nantung paduha ingkang kawula hawulani.tamani = Walanda : edelgesteente dat alles geeft wat men wenscht = Indonesia : permata yang'dapat mengadakan segala keinginan orang).Adhuh. sapunika bot\n wontin inghang pinanggih malih. saha pawartos paduka inggih botOn wont1n.

Kautttla sanlpun ntangr/tos p€l0ngins panggalih ltoclulta. Amarga saka bang6te kasok t6sna lan on6nge marang Sang Dewi. rn\ngsah..' o sn'tarogo t t1o ). . t?rnbe. Nomung ntanah slclhih-htngltin dening kanclltuhan brangta pasugatan ha' u. satttpLttl ngantos paduka ngl?lontur sttngltarua. inghang l:qu'ulo bot?n nru' ngr|tos ltadospttndi badhe lncladosanipun ing. botdn uontin sanesiptnt nrulih ingkartg ntinanglto pahurnrutan lrangge nfiagekok?n ratult pacluha.Sau. ltolis ing panclant..tth ihg L7ngko. -\4/6/onftri' strngltawa punilta bot|n wont|n poedahipun.DhatOng caranipttn apOltasihan (lnclonesia : bercurnbtt-ctgrtbuan).l nntlya.un sett'tt J llanarci ltart'ulo hapar1ng ngoturi pantral'ogi dhat|ng padil:a. tt'tugi rL'ont?na napai. p adu ka sa tl1p tt tl rtt tu t t 1t u n i ".ng pactuha liursa ttuttuntin rqu.a rttituruti patl\'uwLtn ltawula (natiba haruula nyuwLtn cliltun-c1pAngolt|n ltidang h€n' cana). h att' u a k €k a.ontin ing towananilttt. supaclos sagdd atci-tnurni panggalifi paduka. p ( lt d tt ). Dhat|ng katnasastra (Wolanda : leerboeh cler liefde = Inclonesia : buktt pelajaran percirttaart : Jott'o : loyang I .lllanawi paduka ngrau:ul'ri ltaLuula. .ula clhat?ng paduha.. Mangkono surasaning layange Dewi Sita.. sampun ngantos paduka tansah nglihsanani panyuu'ttn hawula.cl au ok lih sanzi ngalanti sulru-r|na ingkang tanpa upattti ag|ngipttn. boclltt' priltsa pLtttapa padilea ? Pongalartrun ltauula inghuttg sahlangkrotg ltau:los-arsa tt. . Rquana puniko saklattgkung artgkara' nturlea. ialaran padul. PtttOking nwnah miwah luh inghang sampltrt suntintpan ing ntorong ninanglto cil"rnaning onqng lruwula. ngestokok?n saday a d hawuh p aduka".Sfrrrrruun. Kau'ula punika namung abdi. hlanaui lruwula ing t|ntbe kapanggih malih kaliyan paduka. tortpo girla". supaclos enggal k0gayuh ancas paduka". podulza sohlangkung bbda.arnining ltasAn\ngan saha haniltmatan bot|n kirartg. N a I ih a ntA n t as LLt inluto h a cl i1t tr n'.t6n ingkang sag\d kbbAt ing gulu hau'ttls". ttlltntpttttg kawula tahsih gdsang. aLuit saleing liadule tr€sna paciuka dhat|ng hawula.a. llakat?n puniha u'olti1run karuula pisati ltalil'att poduha. sajrone maca 740 . hatuintbulmn raos susah irtglzong nondhls ing tOl?nging manah. tlutL.Pangai6ng-ai6ng saha panyuu'rtn ha'rulo. Satttpt . badhe tansah nOt|pi kuwaiibanipun abdi.t ngatttos podulto tidha' tirlha anclon yttda ltunttrttg clhatdng L0nglt.

irotanta Raghuputra.makhluk kang nGdh6ng on6ng amarga pisah karo k6kasih.Yayi Lalesmana ! )lara waspadahna. Angga = awak. R6mbulan ndhadhari. rasanitrg panggalihe kaya wong kinunjara. Nalika maspadakake r6mlrulan. tansah s6dhih-kingkin dening rlawttng asmara.. eigenlijk : lichaamloos = Indonesia : cinta-asmara. Srdngenge wis surup. Luarnane endah. Kang ginalih ora liya mung Sang l\{aithili. linali-lali datan bisa lali. Namung paduka ingkang dipun-ajdng-aj|ng dening jagat sag\d mbrastha sadayo 147 . mandamaruta rinasa kaya g6nine Sang Hyang Anangga kang njalari kobaring ati. malah saya katon r-rgalela. maksude: asmara). (Anangga = Walanda : liefde. dudu. Ing ng6ncli-6ndi katon p0t6ng. p6pindhane kaya rvanita kang wis ngadi raga nOclya m6thukake t6kane priya kang dikawulani.ang katon sing bisa asung pangliptu. amarga ora ana barang l'. p)pundhen leawula ! Iltugi paduka sampun ngontos k|hjing ngl)lantur panggalih ondng. Ngnrngu ng6ndikane kadange wr6dha mangkono iku. mulane banjur ng6ndika marang Sang ari mangkene : . arti sebenarnya : tidak berbadan). W6ngi iku. tinur-rggon Laksmana. awart ginanti w6ngi. kagawa saha akehe k6mbang kang nddhGng m6kal mbabar sari. katon sumunar endah ana ir"rg Udayadri (ardi Uclaya) kawistara kaya kapengin sttmttrup sipating asli Sang Raghawa kang bang6t nggatekake marang karaharjaning jagat. Illanungsa leang logi ngalami sddhih-bingkin amarga pisah haro h|hasih. Nanging rrganti lingsir w6ngi panj6n6ngane ora bisa sare. yen sumambung t6mbung apurwa aksara swara malih : an. Sang Raghawa sare ak6kadhar ana ing sikile gttnung Mahen' dra alemek godhorrg garing. kae saniatane Song llyang Anangga. Laksmana kang bang6t l6pas ing budi tumuli matur asung panglipur': . apa hae kang hoton sumunar ana ing gdgana ?! Panduganingsun. (A = ora. ing wayah bOrrgi on6nging panggalihe Sang Raghawa marang Sang I\laithili saya ngranuhi. Anangga = tanpa awak.. m?sthi kontaha lzdtaman sanjatane Sang Hyang Anangga. Sang Raghawa kttwur panggalihe.Dhuh Sang u. Awit saka iku. atine manungsa kang lagi pisalr karo k6kasih iya banjur milu p0t6ng. Ing ng6ndi-6ndi katon asri. tanpa wujud. nanging panjOn€nganingsun wola-uqli friksa kilat cumlorot kaya jintporinge Sang Hyang Anangga". lYujude ha-ta panah. Paduha puniha minangha pangayomoning jagat. tanpa. Langite padhang suntilale tanpa mega.

banjur mencok ngrubung k6mbang tunjung ngalap sarine. sajak kaya rumEksa samodra. para wanara bang6t suka amarwata suta sumurup aluning samodra sagunung-g'. Saka ing lambung gunung Mahendra Sang Ramadewa sawadyabalane tumurun mangidul. manuk oceh-ocehan lan manuk jiwa-jiwa (Indonesia : burung dewata). kabeh mb6n6ri lagi mbiy6t wohe. p6pindhane kaya para wanudya kang wis ngadi busana ngr6ngga salira. rantiyungtum6lung kangsrah ing l6mah. Saka dhuwure gunung iku. Sapraptane ing pasisir. katon lamat-larnat. gunung llahendra ngaddg mbrdgagah ana ing sac6dhake pasisir. pura L6ngka.Lakune wadyabala wanara rikat kaya dibalangake. dumunung ana ing sat6pining samodra ngungkang banyu.Laksmana sarta sagung wadyabala tvilnara ngaso sawatara suwene ana ing lambung gunung Ivlahendra iring kidul. Akeh kombang mibdrak6kit6r. suwarane gumuruh rame kaya mbagekake marang ra- 142 . kadhatone Rawana.nunggah gunung dhuwur mudhun jurang-c&ung. Ndulu kahanan mangkono iku. puncake prasasat sundhul arviyat. Ad6ge gunung N{ahendra. Gunung Xlahendra iku kahanane asri kaya ardi N{eru. p6pindhane tlaga iku kaya asung pisungsung tunjung marang panjdn0ngane. kat6tangi on6nge Sang Raghut' tama marang Sang Maithili. Sang Rama . Amarga nguwatirake jagat (dharatan) k6bl6bdk banyune samodra. nganti 6pang-6pange padha . Ktmbang-kdmbang ing ardi Mahendra katon pating plolok nddhGng m6krok mbabar ganda. kahanane wukir Mahendra prasasat ora beda karo Kaindran. bang6t asri anglam-lami. n6dya m6thuk lan asung pasugatan rnarang Sang Raghawa.rnung anakan g6dhene padha nySmpyok dharatan. Amarga saka akehe wit kalpawr6ksa (kalpataru). Wit-witan ing gunung Alahendra maneka warna. Sawise wola-wali r. Ana ing lambung gunung Mahendra Sang Raghuttama priksa tlaga keb6kan tunjung. dituduhi dening Hanuman. nasak g6gnimtrulan nrajang wadlias-parang. m6nyang pasisir. mangisore t6kan ing dhasaring bumi. s6sotya maneka warna. Iakune wadyabala wanara t6kan ing gunung X{ahendra. Pata wanara padha nlawarrg mangidul maspadakake pura Ldngka. sat6mah banyu samodra ora bisa munggah. agawe s6n6nging atilrt' para wanara. Saka kcnc.

Samodra iku ing s6mu kaya asung p6peling marang para manungsa . ngalami bungah-susah tansah gilir-gumanti. alune hang g6dhe-g6ahe p6pindhaning puncak-puncake. sawarnaning s6sotya-manik-nawa-r6tna lan candrakanta minangka 16r6nggane. Sawdneh gunung ing sajroning samodra. padha bund6ring wujude.. Samodra iku kajaba akeh bang6t iwake g6dhe-crlik marieka warna. yaiku kang sok diarani Nagabumi. Aluning samodra iku ana kang cilik prasasat mung sal6ng6n g6dhene. mahanani rasa Manda-maruta (Indonesia : angin sepoi-sepoi basa) sumilir s6g6r-any6s ny6n6ngake.wuhe Sang Raghuttama. p6pindhane kaya ngambung gunung kang ingupamakake susune pr6thiwi iku. lan ana sing g6dhe nganti sagunung anakan dhuwure. iku p6pindhane k6mbang kang dipisungsungake dening alun marang Sang Ramadewa. Ing sajrone samodra tin6mu ana gunung kang guwa-guwane di6nggoni baya lan ula. Suraloka (kahyangan) kalah endah karo samodra. Nanging tumrap L43 . ana sing dadi padunungane ula naga kang g6dhene kagilagila. alon. Ing antarane gunung loro iku kanggo dalan ilining banyu. Ya Nagabumi iku kang minangka pangayomane Pr6thiwi. Gunung loro iku p6pindhane susune pr6thiwi. die in de maneschijn glanst en smelt = Indonesia : permata dalam dongeng (hanya khayal. Iku p6pindhane uriping manungsa kang ora aj6g kahanane. iku p6pindhane k6mb6n (tutup susu) kang mlorod. Kajaba gunung l\Iahendra kang wis kas6but ing dhuwur. ing pasisire samodra ana gunung loro jejef padha gddhene. Alun kang wola-wali ndmpuh (ny6mpyok). padha dhuwure. rnustahil adanya) yang berkilau dan melcleh dibawah sinar bulan). isi s6sotya-manik-nawa r6tna lan candrakanta. lan aja awatak ngenak-enak manawa lagi ngalami urip kapenak". Waraha (celeng) kang muncule ing w6ktu kiyamat. Samodra k6na dipOpindhakake gunung Himawan (apuncak akeh). kalah sakti karo Nagabumi. Makhluk (kewan) warna loro iku pGpindhane kaya rum6ksa r6r6ngganing samodra kang awujud sGsotyamanik-nawa-r6tna lan candrakanta.aja tansah nggr8sahng6sah samangsa lagi nandhang susah. (Candrakanta = Walanda : fabelachtige steen. Umpluk-urnpluking banyu samodra putih m6mplak warnane. minangka tandhaning pakurmatan marang panj6nArgane olehe n6dya nyirnakake l6l6th6king bumi g6lah-g6lahing jagat.

ocluita. Sang Raghuputra tanggap ing sasmita' nim' rang Kapindra Sugriwa. Sawise Laksmana tutnuli maju ny6dhaki Sang Raghawa' banjur matur : "Kahang' nrriksani narvala sak6plasan.r'paniniot'6" singa.*rt" ns rgubuii lat'u ntatua punika.44 iarioins . nttb:" wont\n s€ratanipt. Sang Kapindra yuda ngta' bali kabeh wanara didharvuh: tata-tata' siyaga andon wanara kumpul' Sang Baywat' .. *ugi paclttha harsaa tumunt|n praia [6ngka" ' wodyabata u)anam ngrabasa nolih ma' Sarampunging ature Hanur^ran. Pangui€ng' LLtltnging wadana sah'a nrunising ngirid ajtngipun Sang llloioint'i. Tttlungarta irtgsttn.. iot"it" pu"jO"a"gu. ing padoning netra' siyang-'Jaltt tansah nTuwun' Jalaran bot|n makat|na' k€ltu' harsa rlltal"tar. Ature Laksmana agawe lfuaning panggalihe Sang Ramade' Sang.. hawttninp'ana ! Isirtipun s|rat lttrttilta ingltan^g icsl k|bu' clul:a waos snc/c1. praja L6ngka. saliranip-ttn lzurtt-ahirtg' Sanaja^n n6tya bot€n suda.mili' tarkaIayang."u.rel .. *i"u" pandhOtittaning won' iontin ing LOngka' p€piiclnattipun latu mawa m6ngangah1' bayu' sindhung-rirvut clene padtika hengin'g clipun-ttpatnekak|n sat€ntalt lattt ntawa la' .n tutt'ttlt irrg haltang trtbolt ttgatttri p.i...."ta"-ul1 ing r'*'as1la.1rrf i l-ol:smana' nlrenea ! Tulisane tttlisatt kang h|busdlt ilang.a. \vaspane Sang Raghawa tansah marall'a!'an akeh tulisane kang ilang' kdbus6k dl-rang tiba ing fuyu.Inghang ntinagka panutuping s|rat LGng' tutttttntp. prajapaduha dipun'tawan singa' Kdkasih pi. t'6nglia p€pindhani' lta ltenging dipun-t'. hapril'e unine &' iki. . ^^i" (N6mbang = Kawi : nabuh)' 1.. a:lu Sri Janahatntaja sa. " X{angkono ng6ndikane Sang R'aghawa karo ngiling-ilingi nawala.o.Rof i paclulto Sang ltttstunaning n-amttng paclulta ingkang tansah gumantung lrtnniirrri's ninAn kttng."u".b ntulacl'ntulacl san ".jt. ttuton bingar pasuryane' paduhallaruti puni' lruluuningana ! tvl|ngsah matttr mangkene : . Laksmana sattlpltn pamas Ragltou. Sawise kabeh ianeo* minangka sasmita budhaling wadyabala.'dusti. layang ihi ana kang . dalasan wananipun pi' ntbasttti singa iAii .t punika' s)k wastrta padnln. learsaa kat'.

marang gustine' Wadyabala -nanastha iku ag6golongan. parandene ras6ksa kang t6ka lan manisih tansah ndlidir bae.Cacade. sa kang R'\N4A NAIvIPA PASLTV/ITANE WIBHISANA' I\{ar6ngidinaAnggaraKasih.mulanelakuningbarisendlidirkaya ilining banjir. para ras6ksa iku s6nGng agawe r6tuning jagat. didherekake para wadyabala kang ing ung. ya Sang Rawana il"f.." r6naning panggalihe ratune.isihesukwisnraewu-ewuras6k..- Du*tyu' Dasasirsa. ialaran sinurung dening pin' sih-tr1sna dhatdng kadang wr. ruoni ing luPut u'6di ing b|n?r' NalikaSananaSangNindyamantriPrahasthakangkasusra lan surasakti mandraguna."w\itroriig atur hiwula punilea.dha.i. ora worsuh. Dasagriwa' ^Dasawaktra' Lungguhe para ras6ksa iku miturut popangkatane.ataiyan ing L6ngka luwih dening j6mbar agilargilar. dh6m6n atindak rusuh-sling- kuh.tehize golongane lh3we. awatak mutatuli siya-kaniyaya. lunlguh maUu"fun ana ing bangsal pasewak-an LGngka (ing p"afr"iLgrrl sin6but : Ngal6ngka). bot6n awit saking .A'ture Laksmana njalari l6r6ming panggalihe Seng sat6mah panj6n6ngane banjur bisa sare' 8?. . dhomas (800) cai*an"ir. *.r**gun" padha iraton s6mbada gagah-prakosa' w6ruh gat -un?guh kang prayoga ditrapake.g miko. pindha samoclra..". ." pa6tr iahfu gQ6dhuge (Indonesia : pemukanya)' gunggung-kumpule kabehanamayuta. para rasaksa iku racake padha wasis ulah galaring baris.yep ta psnga' ingleang adamOl r€tuning bawana' Bot|n mungguh yonmning iagat ngantoi ngtOtantur sungkawa dening kandhuhan . digsura wuta ing"r"Uiritq tapi laku utama. ing dina iku (Dasa.ronih tir hawula' 1 Raghawa' . t6ral6ladiLannggawesdn6ngekangdikawulani'mulaneoranguciwarriolehepadhanindakakektrwajibaneabdikinasih. arnb6k g6dhag-g6- ifrig aaigo"g-gunGndhung. putus ing babagan undhang-undhang panangpaprentahan. pinDasa'rvadan". Para ras6ksa iku padha s6tya-bakti padha seba kangiap pungu*ulane marang gustine. \yingsatibahu).yuta.a"a. gapurane kang ngedab-edabi p6pindhaning 145 . Iagi budhal saka dal6m Kapatihan m6nyang sawangiif"n (paservakan). kalis ing rasa w6las-asih.""gt".

tempai Para prajurit kang n6dya manangkil padha asung pisungsung man6ka warna marang ratune (Sang Rarvana). Apa kang tin6mu ana ing tamane Bathara Indra. banyu panguripan). luwih dhisik munggah mGnyang suwarga. Mr6ta = mati. karange. minangka t6tunggule kabeh jaran titihaning ratune.Ana pahlawan pinunjul. padha lungguh mabukuh ngdnteni miyose ra146 . ditata ana ing sajaban gapura. Para kawula ras6ksa kang n6dya seba. Ana pahlalvan salvatara kang sadurunge mangkat m6nyang panangkilan. Ana pahlawan kang sugih pangalaman ing babagan jaran. annrga saka bangiting girismirise. pisungsunge bang3t ngedab-edabi lan nggfuirisi. (A = ora. Amr6ta = banyu kang njalari kalis ing pati. yaiku awujud singa. para derrrd padha ndhdlik ora wani mobah-mosik. dialap. Sajrone phra paitlarvan rasOksa iku padha njupuki isen-isening Suralaya. Ana uga pahlawan sing asung pisungsyrg parijatha asal saka Suralaya kang wrrjude bang3t endah ngr6s6pake. l. para pahlawan banjur manjing ing pasewa- kan (panangkilan). kGmbange lari wohe awujud barang-barang kang sarwa endah). (Watangan = Indonesia . Sawise sawarnane pisungsung disamdktakake kanthi tumata ana ing sajaban gapura.ludhune saka suwilgfl. Barang-barang pisungsung kang awujud mas_ picis rajabrana lan peni-peni rajapeni guru-bakal gurudadi. kang elok alangka anane lan aneh-nyleneh wujude ora karulvan kehe. pinrawasa. dadi panggawane pisungsung kewan galak wama tOlu iku mung kaya carane nggawa bulus bae. macan lan bruwang pirang-pirang diindhit saka sapuluh (sabdn ngindhit sapisan kehe 10) tanpa krangkeng. l€bda marang Aswasiksa (Walanda : paardenkennis = Indonesia : pengetahuan tentang kuda). ng6pung lan ngrabasa Kaindran. asung pisungsung jaran sing bant6ring playune pindha cloroting j6mparing. (Parijatha = arane wit kang godhonge. para pahlawan iku padha nggawa pisungsung wowohan maneka uiama sing rasane bang6t nikmat-mirasa prasasat amr6ta. kang lagi padha leren ana ing sajaban watangan (panangkilan) kadi mbludaging banjire kqli kang ora bisa mili. b6basan nganti ngu ndhu ng-undh ung kaya gunung.- meneritna tamu yang akan menghadap raja). iku pisungsunge pahlawan sakti kang l6bda marang Hastisiksa (Walanda : olifantenkennis = Indonesia : pengetahuan tentang gajah). Gajah kang galake kagila-gila kang sab6n ana wong nyddhak m6sthi sirna.

banjur l6nggah turnungkul amarik6lu ana ing ngarsane Sang Prabu. mutatuli. dewa lVtaut awarna yang berwarna hitam. panangSaparipurnaning muja-samadi.. Ingsun bangOt kamiwAhs)n lan ngeman ndulu karusakaning jagat.Mangkonopadatankangditindaksaban n6dya ngadani 'pakaryan wigati' panj6n6"ga-nem6sthingab6ktilannyuwunpangestumarangingi.' kilan. sirna tata't1ntrdme. panggalihe ora kalepetan r6r6g6d."rrg b".r. amb.Deningingkangibu. seperti hitamnya mendung)' Ear6ng Prabu Dasamuka wis pinarak ing dhampar kaprabcn (singhasanaj.iiing ing panangkilan.kdr.un n'Adyo mraletakake panggalihingsun. Patih Prabastha enggal-enggal *u.tune. pant6s sinudarsana' Sowane \Yibhisana agawe kar6naning panggalihe ^ingkang ibu(DewiSukesi). Sang Nindyamanbri Prahastha.. adigung-gum1ndhung. kalis ing panggalih w6las-asih.kna' ing' . polatane katon manis ngr6s6!ake' Hawanapsu ala kang ngr6g6di panggalihe sirna. ora kasinungan watak-wantu ras6ksa. Koamarga sahi ktiruning tindake kadangira wrbdha sf Rawana. wiutti*"u luwih dhisik afe dening WiUtti*ru."ri . si Ra147 . b6dhug tumuli ditabuh.u.g WIBHISAI\iA dhewe kang durung sowan' Bathara Siwah' n6numaningku puja samadi man6mbah marang wun rahayuning bawana saisine kabeh' Pamuja samadine Wibhisana bang6t khusuk. Ora antara suwe Prabu Dasamuka miyos. para nayaka mantribupati Ian saguig wadyabala wis padha samOkta ana ing panangkilan' pij6r mung i. sadurunge sowan ing mralokake marak ingkang ibu. SamOn[ho iagat rdtu.. ngab6ktilannyuwunpangestu. Luhuring uuaine wibhisana lan pamundhi-mundhine marang wong-tuwa.Wibhisanadingandikani -J"u_u"u kang gQayutan karo tata_tontr6ming jagt lan kliruning tindak-tanduke Sang Rawana ! Rungo. sapraptane ing sajrone panarrgkilan baniur maiu kanthi patrap kang bang6t susila anor-raga' Sawise ny6mbah. pinarak ing ratna' singhasana(Walanda:metedelsteenenversierdetroon=Indotitgh"rutu bertatahkan ratna-mutu-manikam) salirane ""ri" ir6ng sumorot pindha Kalam6gha (Indonesia :. wr1dha iku iaduk siyi murka ngangsa-angsa.Putraningsun kang kasumbaga Wibhisana marang sira bab kang njalari sunghawaning .

nanging ng6nteni dhawuhe rerta. supaJ'a gdle^m mundhimundhi marang Sang Raghawa. Bathara Sangkara).. supaya kadaggiro wr€dha iku darbe watah l6mh. k?kasihe yaihn Dewi Sita hon|n ngaturahe mnrang panj€n)ngane kanthi nguncupake asta (ny€mbah) stirta minta pangaksama. wit-witane padha rubuh kabarubuh tindmpuh wanaro dutane Raghawa. Tindake hadangira wradha kang agawe song*rene para deu'a ileu kdna ingupamak ak e wisa Kalakutha". Sang'Wibhisana ora lGnggana ngestokake dhawuhe ingkang ibu. Mangkono piw6linge Dewi Sukesi marang \Vibhisana. banjur madal pasilan. Elingna lan wenehana pamrayoga. Bhathamantri = Walanda :militaile hoofden = Indonesia : perwira tinggi). saya mantdp olehe n6dya m6nggak tindake kadange wr6dha. Sapraptane ing panangkilan. hadangira wr)dha si Rawana wenehana pamrayoga.Rawana kumawani ngrabaw Suralaya nyikn pam dewa. manawa lumawan panjiningane. lan rurgara Ldngka bakal sirna tanpa sisa. Wibhisana priksa ingkang raka (Bawana) wis pinarak ing singhasana. hajaba bisa njahri sirnane tantan Asoka (Udyanawana).ah-manah sabar-dmna.warna h 6na d ip 6p in dhalaola e WISA ha ng agau' e rCtuning bawana. aja ngOdir-)diralze kas|kten lan panguwasane.Sang Raghuttama ilzu p)pindhane Sang H1'ang Iswara (Bathara Siwah.. Saparipurnaning ng6ndikane Dewi Sukesi. saiki brastha. Ancase pancen n6dya ngelingake marang tindake kadange wr6dha. salirane awarna ir6ng lan 148 . supaya dheweke abudi utama". aja nganti leObanjur ngl|lantur laku dursila. tumuh mangkat m0nyang panangkilan. Tltduhana rsine Dharmasastra (hitab suci). Kajaba saka ihu. Wanara siji. . . lllulane pdnggak)n bakangira si Rawana. tata-tintAm hn rahayuning jagat". Tartamtu kasoran lsn tumdka ing tiwas si Rawana. sorana ngdndhahahe hardaning kamurhane si Rawana. Mangkono iku bakal dadi usada kang mahanani sdn)ng. bisa mrajayo Bhathamantri LAngha pira-pira. Sira k\ns ingsun upantoltake A-\IRATA kang bis nguripi isining jagat-traya. ndikakake m6nggak tindake Rawana kang murang marga. Pangandikane ingkang ibu (Dewi Sukesi) njalari saya padhanging panggalihe Wibhisana. Wibhisana nyungk6mi padane Sang Dewi. Ngelingana tantan Asoka (ing padhalangan sin|but taman Argasuka).

rris ora ana kang kudu di6nteni. ingsun mundhut pamrayogo marang sira kabeh. Ana sing nyandhak p6dhang utarva klervang. para ras6ksa padha ngad6g ngr6nggGp sanjataning ayuda.. ana sing nyandhak kampak. Sanajan mangkonoa. netrane abang pinciha g6ni mawa. krdnah kapriye kang kudu ditindakake (Indonesia : tipu muslihat bagaimana). supaya dheweke aja nganti tAkan kene. n$stiti h6na sira sirnakake sairone sak1dhep netra Hla sam|ngko padha sumurupq ana parangmuka kang bskal tdha ing L€nghaSf Rama wis ana ing ardi l\{ahendra. Patine atmajaningsun si Syaksa ora sira belani. ngirid wadyabala wanara. Akeh rasOksa krodha kang banjur matur marang ratune mangkene : . amarga saka lumuhira pasulayan. Iku kabeh sababe ora liya. Amarga -. Isih akeh maneh pakartine si Rama kang isi pangina marang rasAkll. lan kobare hutha-krajan lingka dalasn sakadhatone pisan ora agawe muntabing atinira.Wirada-Kara-f)usana. ana sing ng6mbat-6mbat g6ndhewa. katon m6n6ng'ant6ng. si Rama wis mrajaya pahlawan rasiksa sawatara. para nayaka 'mantri'' bupati lan sugung wadyabala ! sira habeh iku padha surasaltti mandraguna. xrehne si Rama sawadyabalane meh nyabrang samodra n)dya ngrabasa praja LOngka. Uiturut pandmune. Patih Prahastha kang minangka pinituwane para ras6ksa. padha mati di' prajaya si Rama ana ing madyaning alas. para ras6ksa padha pating br6ngok as6sumbar maciya-ciya. Karo ngr6ngg6p sanjataning ayuda.Paman Patih Prahastha. Sabdn sna mungsuh kang kumautsni nyAdhahi L€ngka. Biyen. lan liya-liyane. Tathaka . meh nyabrang samodra.. sira padha ora darbe rasrl sdngit ngigit'igit marang si Ranta. ora milu ribut. ora beda karo ula nmwa wisa.Gusti. Sang Wibhisana maju ny6dhak. Manawa dheweke mwadyabalane nganti bisa nyabrang lan munggah ing dharatan. ora wAdi nmngsah yuda.gilap kaya kukus. ana sing ngundha gada. sawang-sawungane ingkang raka barrg6t ngedab-edabi. hasudiranirc nisuwur ing jagut. mOsthi bakal agawe susah lan karusakan'i. ny6mbah marang Sang Rawana.. Hla saiki. ana sing ny6k6l cakta. Sang Rawana tumuli wiwit nganclika : . punapa pr)lunipun pun Rama sawadyaL49 . Saparipurnaning pangandikane gustine. banjur ldnggah ana ing sac6dhake singhasana. lan tansah oUut.. amargd saka lumuhira poruloyrn. Mitraningsun Sang Bali laang bangAt ingsun trisnani uga dipraiaya dening si Raghawa tanpa dosa.

Gusti bot6n prolu tumut nyalirani mangsah yuda.m?mos hados ron luntbu. Biyen. Hla monawi para pahlawan rasaksa nantung lumatuan Rama lan para wanaro. trnnawa Song Raghawa nganti prapta ing L?ngha.ng badhe kadhatangan mdng*h manungsa auadl. salagine dutane bae saktine ngedab-edabi..'. balanipun ndadak dipun-rombag ? ! Ir'l€ngsah poduka punile a sam- ron$s- . nalihq d. l. ltau. Mttpakat lan orane marang pamrayoganim.in.Heh para pahlawan kabeh ! Sira iku padha ngawula marang Sang P:abu.lanawi rambilan kodah dipun-sirnakahan. ndadak dipunrambag rante. nyumanggahake karsane Sang Prabu. kawula sondika ngl|ksanani. Wibhisana ng6ndika : .abara wanara. joi'punika sanes mingwh inghang awrat sanggenipun.groboro siraraya tumdwoe'Bathara Indra satuadyabalanipttn. padha ndhAfik ora wani mobah-mosih". rah bi"balyr. Sarampunging ature para ras6ksa. Punopo paduka k|hitapan dhat\ng hadibyan'kanuraganipun para pahrawan raslksa ? ! sanajan srongenge "pisan. wadyabala paduka sami sogah lan rumaos hiconggah numpAs R ama sawady abalanip tm. m|sthi njalari rib€d lan ruwod hang tundone ogawe riasusahan lan harusakan. Manatui pr|ht dipun-ttntal utaui dipun-mannhmamah ngantos ajur-mumur kados bubur.. poclttha tanpa munclhttt pamrayogi dhatong para kotuula...nhritta . lVilanipun. 150 pun citha sahlangkung ringhih ingah-ingih tanpa iaya. ngilang habeh. badhe dhatingipun Rama lan para wanara bottn pralu dipun-prihatosak\n. Naiging sumurupa ! Manarua ora hliru panyurasaleu. pundi ingkang paduka karsakahdn. Hla holt saptrniko. Aturira marang sang Prabu dhek mau ileu ntuh ban?r.fl a y a.. pancen b\n€r ng€ndikine Sang Prabu.utcne hang rnung stji thil nggawe kobcre kutha-hrajan L6ngka. kawula piyambak sagoh mangsa ngantos tdlas tanpa sisa. Hla sira wajib padha ngaturi pamrayoga.ula sogon ngimin dados wtus saldb|tipun sakodhep netra. yen ptndangune Sang Prabu dhek mnu ilzu sira tanggapi sarona nyoidhok senja_ taning ayuda lan s1sumbar maciya-ciya. Rttnil. nam.. Hla rrtk aran aneh-nylendh. sapa rasAhsa kang wani lumawan ?! para rasdhsa hang ngaku sura-sudira sakti mandraguna padha huwirangan. tig1se : cara utawa rekadaya kang prayoga ditindakake..n . iir sira kabeh iku pancen digadhang-gadhang saguh nyirnakake mungsuh.. mand-ar samangsa prolu kudu rila ngurbanake jiua-raga hanggo kasugdnganing gustinira lan kaslarn\tane nagaia. manawi kddah dipun-sirnakakAn.suwe mij6t wohing ranti. mau sang prabu ndangu ing babagan .

Para raslhsa kang padha lumaLL. Sumilanging panggalihingsun.ll'ruhanirq. manungs:r awadyabala rvanara kang kasAktene tanpa tandhing. yaileu Tathaka-\Yirada-Kara-f)usana-Marica. . sanajan dheu'eke luwih nom tinimbang sira". ing iagat.on panjAn6ngane. . iku dipraiaya sarana umpluk samodra kang kOponjingan hasOktene Bathsra Wisnu.bang6ting dukane. Panj|n)ngane iku rOsile ntulus panggalihe.Akeh lan warna-warna ng6ndikane Wibhisana sing surasane isi panyeda marang para ras6ksa. Saka . panj\n|ngane iku panjanmane Bathara Wisnu". Rawana I Ranwdewa ihu asaniata langhap lan jimporing sing ampuhe hagila-gila. nydmbaha maraig Sang Ragharuo. Siro prayoga nungkula arjs. Mulane ngger. mandar njalari dukane. Atur pamrayogane lllibhisana ora didhahar dening Sang Ralvana. putuningsun Rawana . trIanawa panj|n)ngane prapta ing kene lan linawan ing pArang. tnanalt. Dewi Sita aturna marang panj6n6ngane.Putuningsun Rawana ! Nggugua parrtroyogane si Wibhisana. Wasanane Wibhisana ngelingake aja nganti kadange wr6dha m6mungsuhan karo Sang Raghawa.l\[ungsuhe Bathara Indra kang misuwur crcn Asura Wr6ta. i€r cture arinira iku pancen bdn?r. panj6n6ngane banjur nggunggung kas6ktene Sang Raghawa kang tanpa timbang. Bathara nganalzake kr)nah alus ora leasatmata.. 151 . saka bang6te sihtr6sna lan bang6ting pangemane marang ingkang wayah. Wruhanira. sira sau. dheweke dicoba dipraiaya sarana ilnjata bajra: nanging nganti wola-uali binaira dening Bathara Indra. yaiku eyarrge Prabu Dasamuka. kang wis tau ingsun rungu.Akeh l1lakon aneh leang ana gigayutane karo Bathara Wisnu. ntatine iya anrurga h?taman j|mparing.. kabeh pangandiha lan tindak-tanduke sarroo nyata. mandrr ngaturi pamrayoga supaya kadange wr6dha iku nungkul aris sarta ngaturake Dewi Sita marang panj6n6ngane. bar6ng priksa pamrayogane Wibhisana ora dipraduli. Sang Ravrana ola karsa paring wangsulan marang \Vibhisana. lan ngalJmbana k6kuwatane wadyabala wanara. nlanungsa sattti kinarya lantaron jalaraning brasthane para rasihsiz.adyabalanira m\sthi sirna-g€mpang. Aja tidha-titlha lan aja ewuh-pakewuh sira nganggo r|mbuge Wibhisana. Bagawan Sumali. Sawise mangkono.a panjdn€ngane Sang Raghawa i/eu sranane para dewa.. panj6n6ngane ng6ndika mangkene : . Ing sadurunge ditamani umpluk samodra.. dudu maya (dudu sulapan).

dudtt keuan. mulane pmyoga srra nungkul ayjrs marang panidnAngane. ras|ksa. Dening Bathara Indra.Asura Wr6ta ora gigrig wulune salamba. irtg wa-tah sandyakala dhewehe dibujuk dijak siram ing santodra. dudu manungsa. Ora ngr4gani marang para rlsi kaswargan lan para dewa. ora ano kang agau. dudu yaksa lan dudu pisacq nanging sat6ngah manungs:r lan sat6ngah kewan. \Vasanane Danawaraia Hiranyaka' sipu palastra binAhh dhadhqne dening Narasinga". kang njalari dheweke ors bisa mati dening dewa. Singa : jinising kewqn galak) Narasinga iku galahe kagila-gila. (Nara : manung*. Luong. manungsa lan dening kewan apa bae. danawa. BarAng darbe tzasAkten kang ngedob-edabi. putuningsun Rawqna ! Kahancnira sarwt kontit yen katandhing karo Sang Raghau. Sira kalah wAweka. GOgaman liya-liyane kang ditibakake ing salirane rimuk kabeh. Ing jagat t|t|lu ora ana lzang nyundhul lzas?lztene Donawaraja Hiranyakasipu. Ya ing u'6htu iku patine Asura lVr?ta k€taman umpluk samodra". dudu rasAksa.Mangkono l1lahon aneh-nybneh nggumunake hang uis tau ingsun rungu.. pisaca. yaksa. Kang sira esthi nrung rnOmungsuhan lan pOp|rangan. rasAhsa. Danawaraja Hiranyakasipu bang)t adigung-gum|ndhung. tind ch ira gr usa-gri$u hdr|p kliru izang njalari asoring kahananira. zesuoudige stontskunsl Indonesia : ilmu kenegaraan enam mac. ora sira 6cahake. Sira ora ngelingi kaagungane sih-tr6sna marang liyan (marartg bibrayan agung utawa masyarahat). kang gdgayutan haro Bathara Wisnu". amarga panjAningane iku hang minanglza pangal'omaning Tribawana.Kang luwih nggumunake patine Danawaraja Hiranl'a- 152 . soya g€dhe angkara-murhane. haloh wicahsana karo panj|n\rrgone. kasipu. Sang Raghawa ihu luhur ing budi. Ka#ktene Song Danarcaraja ihu solea nrtgrahane Bathara Siwah.ain) sira liru'akake. PanjAn?ngane ora kasamaran yen Sang Danawaraja ora bisa palastra dening dewa. a-suja na. dudu danawa. yahsa.. lon' dhAping kukune kaya baira. Awit saha iku Bathara Wisnu baniur mancala warna Narasinga. pisaca.Ngger. manungsa lan sato-kewan. Nggugu-mituhua .a. Sadguna (Walanda . Awit saka iku para rAsi hn para dewa padha nyuwun pangayomon marang Bathara Wisnu. luwih-luwih mamng para manungsa bang7t olehe ngina.. uripira ora nulad tut a-ccrcning u rip e p ara sarj ar. . danawa. Dudu dewa.e busiking kulite. pant)s dihawulani lan pinundhi-pundhi. saya siya-kaniyayo watake. .

sawise prit *.ng"ngo bisa datli adh€rtt.r". Manawa ihu . awit pancen mung pamrayoganc kadanlgira taruia ihu d\dalane sira nAmu -rahayu"' Mangkono ng6naltunu ingkang eyang Bagawan Sumali marang Prabu Dasamuka. dak-r|bute Sang Dewi sarana laku tttama. pamrayogane gih plngqlaman..Kaka Prabu ndhustha Dewi Sita. uga banjur kondur m6nyang padhepokane. paribaxne. Kagawa saka bang6ting muntabe panggalihe. mGtu kuping t6ng6n". nuli mapan nendra maneh. garwane Sang Raghawa. sira 6nggo. iulane r)mbuge me^ntds lan pantqs digatekake.mohi r. **rh. Ing sapungkure Bagawan Sumali lan Kumbakarna.. . Kumbakarna banjur oncat saka panangkilan.rekidaya" ltcnggo rumOhsa'rchayune praia Lingka.mbug b1cik. sugih pangalaman lan mumpuni isine hitab iuci.ii.t*.. laku nbtha.. pinas" tr. Rawana nganti mantala nandhang lan nundhung Wibhisana. sab€n ana bot-repot utawa rubedane praia. yaiku sarana kaPrawiran". ora ryung rdmbuge Wibhiiana "ir"i w1warihe kangi. Sajrone Bagawan Sumali m6dhar sabda. sorote rOm\iii" king anyds bisa dadi panos.ml6bu kuping kiwa. 153 . Sawise kandha mangkono. Kumbakarna nyambungi : .marang r)mbuge Wibhisana.Kalea Prabu Dasawadana ! Tanpa gma padha ngrdmmanawa Oug . Wibhisana ngaturi pamrayoga maneh marang sang Rawana. Bagawan sumali. (Mriksanana iAi*i bab 69 : Wibhisana).. Kumbakarna nglilir pananghiian' saka nendra. b. wibhisana sanajan kadang taruna. wong wicaksana kang sttsii ie. Nanging saiingko. Ya atur pamrayogaBe kang kapindhone iki kang njalari bangat dukane Ru*a. nanging panggalihira kangkaku "bab*on" ora luntur dening pihrtur lan oraFasah ing w0kaya alu. . babar-pisan ora k6na di-ar6p-ar€p bisa tinotbuka kang nialari banjur karsa nampa'rAmbug b^cik.ngku Dewi Sita.ng eyang Sumali iya ora . Pasrahna sang Dewi marang Raghawa. sawise sira balehake lan wis ditampa dening Raghawa.sira tAtip kapengin m. Nanging niio proiu ing simu wdgah nggugu-mituhu r&nbug rahayu' Hla mangka sing uwis-uwis.ni.watak-wantune Rawana ora bisa luntur dening pitutur..'nanging wicaksana. Ian banjur enggal-enggal manjing ing Sarampunging pangandikane Bagawan Sumali.sie nonggulongi sarana migunahake pamrayoga utawa iguh'pra' dhAb Wibhbana.

1. njalari ora bisa mbanjurake Kocap Sang rajaputra Rama sarta para wan.Wibhisana pamitan lan ny6mbah marang Rawana. (Rasatala = Walanda : onderwereld = Jawa : dhasaring Lumi). Praptane ing wukir Mahendra. tuwuh garagara gora reh kagiri-giri. nurnan. mahanani rasa panas pindha panasing sorote srdngenge se-wu cacahe. Ttrwuhe ddduka kanthi dadakan nglimputi panggalihe. .fahendra. tindak mangalor didherekake para wadyabala kang padha s6tya-bakti marang panj6n6ngane. I\{angkono ng6ndikane Sang Raghawa. lOmpaiinge diinc6rg- dra. maspadakake kadhaton Ldngka kang katon lamat-lamat. R. Dumadakan gGndhevrane pin6nthang sakal'ange.ua ana ing pasi siring samodra. amarga diangg6p nggawe singsara. kandhoging laku. Bumi gonjang-ganjing. banjur miyos saka panangkilan. Tindake Wibhisana qg6n6r wukir A..rmodra kang dadi p6palang. n6dya suu"ita marang Sang Raghawa. pasuwitane wibhisana ditampa b6cik dening Sang Raghuttama. RAMA DHA$TUH WADYABALA WANARA NAMBAK SAMODRA. padha ndulu mangidul .". 88. katon sumorot murub bedhoring j6mparinge. kagawa saka put6t<-mfat6king pang_ galihe. B6n6r ng6ndikane sang minulya pandhita wr6dha kang rnratelakake yen rasa on6ng lan sih-tresna gampang nuwuhake pamuring-muring utawa a6auta.. isine rasatala padha giris-miris nguwatirake t0kane w6ktu kiyamat. Sang raiaputra bang6t judh6gputOg panggalihe.lra. Sang Raghuputra oneng manggalih k6kasih. samodra kang ngalang_alangi tindake. Sajrone Sang Raghawa m6nthang gandhewa. samodrq kang njalari.. Kanthi dilarapake dening Hanuman._. ora bisa n6mu akal carane nyabrangi samo. inc6ngake. gunung moyag-mayig.Samocira iki nAdya ingsun tibcni j€mparing. Wibhisana dip6thukake Ha. G6ndhewane tansah ing6mbat€mbat.. kapriye bisa_ ne t6kan L6ngka (Ngal6ngka) ngliwati samodra. rurnaos durung antuk w6wdngan.*urrg*r. samodra kocak alembakJembak pindha kin0bur.54 tindake. duka marang snmo- .

ngluwihi soroting sr6ngenge 155 .rg gi6g6r rame dening polahe para naga kang pating tlosor ir.. Ewon. titat-ttrattrit maliw6ran pindha soroting Kala (Indonesia : bagaikan sinar dewa Maut).*"y. sanalika banyune samodra banjur panas pindha umob mawalikan. amarga nesia : kddayan bangating panase j6mparing. katon gum6t6r wel-welan . ana iwak bunt6k kap6t6k ing wal6d ora bisa m6tu. bangkene padha kurnambang. bang6t kaget kagarvokan. alune alembaklembak. yutan lan mawur-. samodra ngalami karusakan. Saya suwe kahanane jdmparing iku saya sumorot ak6lapk6iap ngedabedabi. l6ksan.Apa iagat ardp kiyamat ?!" Mangkono pangudasmarane panj6n6ngane priksa j6mparing ttri panggaiilr. g6t6r.ot bumi). Iwak' iwak paus lan baya-baya padha klabakan nglangi mrana-mrene.reld = Lrdonesia : medan perang). k6then. Dumadakan clorot-clorot sumorot madhangi nitala ing dhasaring bumi. ora karuwan kehe isine samodra kan& mati. swarane puti. (Samarabhumi = Waianda : slag. amarga palGnggahane tansah obah agonjangganjing.iwak lum' Ua-lurnba mancolot-mancolot lumayu. gumabyaring sorote bangat mbal6rengi. bumi o169. da-wurda kehe iwak kang mati. gumuruh ngg6girisi suwarane mega ing langit. ngupaya papan-panggonan kang any6s banyune.u*odtu. Naga Basuki kang dumunung ing indh6ning bumi (Indo"po. bang6t njijiki lan ng6n6k6n6ti ati. ng6nani para naga' sat6mah akeh naga kang palastra. kan. Jalaran para Nagendra padha lumayu kagegeran. samodra kaya kinocak.Barang jamparing lumapas saka g6ndhewa.*uk". naga-naga kang ora mati padha bingung pating biluiung-. Priksa para naga padha ribut pating brubut nlosor saparani**. puncaking wukir katon manggut-manggut. ing kabeh keblat. lor-kidul-wetan-kulon padha ngganda bacin kaya gandane sarnarabhumi kang k6bak bangkene prajurit sing padha mati. u**ga giris-miris sumurup j6mparing sumorot k6lap -k6lap n gedab-edabi - Kocap Sang Hyang Baruna kang nalika samana mb6n6ri lagi l6nggah ing singhasana s6sotya ana ing madyaning samodra. Ana. kang ingalambana kuwat ny6k6l jagat. cumlorot tiba ing . J6mparing kang dildpasake dening Sang Raghawa bablas t0kan ing rasatala. pu"ggalihe Bathara Baruna bangtt was-sum6lang.r-*t a padunungut ". (Rasatala = Walanda : onderwereld = Jawa : dhasaring bumi). njalari r6g6aing sarrlodra.

Bathara'Baruna jengleeng (Indonesia : berlutut) ana ing lumahing banyu samodra. banjur matur : .t ngcntos nilaj?ng sami p/jah kddas. ana maneh sing lagi ngad& ana ing pdsisir ndulu iwak kang padha sumaput klabak-klabak. . bot4n. mugi paduka kagunganona panggalih w6las dhat)ng para mahhluh isiniputt samodra. Puncpu inghang njalari li:utuuring panggclih paduha.bala wanara botdn badhe sag€d ngambah dhasaring samodra. sampu.6n b dntering jiirn$ aring pcduka". ngantos paduka laj\ng kados k6kilapan dhotAr-g cncasing panjanma paduka inghang salzlanghung luhur-mw'lya ?! 'Padutea botdn ngrumaosi bilih panjanmaning Bathara Wisfiu.Sinuwun. banjur miyos ing sajaban banyu. Jalaran sahing lzathahipun wal6d ingkang sahlanghung tdbdt saha sahing hathahipun. Mangkoho pangudasmarane Bathara Baruna karo ny6dhaki Sang Raghawa kang nalika samana lagi n6dh6ng-n6dh6nge nrurub panggalihe. Kajawi ltunika sinuwun.utayuta. Nanging sasantpunipun santodra puniha asat. Warna-warna solah-bawane wanara. wadya. Bathara Baruna uga priksa Sang Raghawa kang nalika samana isih ngasta gdndhewa. . kaya diubqbi d ukane. Sang Bathara saya was-sum6lang panggalihe. Sinuwun ! Iitg samodra puniha kathah nwhhluhipun agdng-agdng inghang ngdd nguntal bumi. kawilnlngona ! Karsa padulza ng1sat samodra sarona jdntparing pacluka. (Nitala = Walanda : naam van een hel = Indonesia : arahing sawijine nraka). Bardng mriksani pasisir lan wukir Mahendra.. Kawuningana. ana sing lagi g6guyon karo kancane. tdmtu wg€d kaliltsanan.Jagat saisinipun puniha paCuha imgharrg ngwontdnahin. ana sing lagi m6thangkrong ing wit-witan.. Bathara Baruna kaget wuninga wanara mal. salirane s6mu ngrungkuk mbungkuk.. mulane panj6n6ngane tumuli j6ngkar saka dhampar pal6nggahane. kathah harangipun ingkang ag6ng-ag0ng saha inggit-inggil tur lunyu.We hla ! Dadi Sang Raghowa sing nj€ntparing santodro". jum6n6ng ing sat6pining samodra. manawi dipun-ambah sagOd njalari clharuuh. punapa laj|iq kenging dipun-atnbah pora Luanara rninangha marginipun dhatAng lingha ? Bot|n sinruuurt. barang-barang inghang sahlangltung mbAbayani. ana sing lagi r6butan wowohan. paduka ingkang kagungan. 4ydrnbah marang Sang Raghawa. rnanjanma 156 I i . paduka ingkang rumAksa saha padukd inglzang nguwaosi.satus. Kajaba priksa para wanara.

baclhe mbrastha paro rasAksa angkara-murha. I\..padul?a ing marcapadu kanthi ancas nddya mAmayu ayuning ba' wana. Manawi paduka dhawuh!.Sinuwun. Bumi badhe mumbul (dhasaring sarnodra daclos mggil). J€mparing padulta ingkang ampuhiltun p|pindhanipun kados'Kalamr6tyu (Walanda : cte god des Doods = Jawa : dewaning pati). lan dukane tumuli lilih. prcyoginipun para Luanara sami lzadha' uuhana ntindhh r€di nyatunggal sarta ngusungi sela ingkang agOng-agArry hangge NAMBAK SAI\IODRA punika. suwarane luwih -dening rarne' amarga parzr wanara olehe tumandang ing gawe karo mdre-m6re.Tyubalo Lucnara. Sasir6pe j6mparing dahana. para naga-bumi padha s6n6ng. mangulon utawa mangetan. kanggo nggawe adl'r6me j6mparing dahana kang sumusup ing t6l6nging samodra lan rasatala (dhasaring bumi). Amarga carane ngaturi pamrayoga Sang Hyang Baruna kanthi ngaji-aji. ndikakake ngusung gunung lan watu g6dhe-g6dhe kanggo nambak samodra. rndngsah paduka sirna. ialaran dipun-urug r?di saha sela d. t|nttu botin badhe ngantos dangu para Luanara anggenipurz-nambak santodra punika. samodra puniha pOpindhanipun kados lepen ingkang namung sakilan wiyaripun. Padulea tdnttu sagAd dumugi L|nS' -ka saha wasananipun ngalami jaya. njalari giris-mirise kewan-kewan alasan. para wadyabala uanara p|ltindhanipun hados kulauarganipun Sang Kalantaka (Watonda : de god uan de dood : Indonesia : dewa Maut) sami twnut nf irnakalt0n nt6ngsah paduka". para makhluk samodra padha g6mbira. Panj6n6ngane banjur nglOpasake j6mparing panulak. kabeh kang mati dening Saragni padha waluya-jati kaya winginguni.langkono ng6ndikane Sang Hyang Baruna. Itlet-aui ngengOti hathahipun uta.ening pcra wana' ra. Kewan-kewan L57 . Ana sing mangalor.Jawa : j6mparing dahana). Kanthi gambiraning ati para wanara paqha mangkat pating b16b6r. jalaran para wanara punika sami kAse' renan kas€hten pacuha. rumOksa hawiluiinganipun para suci wha mbrastha para murln-candhala ingleang adamil r)tuning iagat". (Saragni = Walanda : pijlvuur =. . para Luanara tinttu sag\d nambalt samodra sarana 16di saha sela ag)ng-agAng. nuwun sewu ! Manawi ruontin kapardng paduha horsa ndhahar otur lzawula. lakune ng6n6r gunung. Sang Raghawa bangOt kar6nan ing panggalih. Sang rajaputra Ramadewa banjur ndhawuhi para wadyabala tvanara. Singa-singa kang padha ndhElik ing guwa akeh kang m6tu. padha lumayu.

p6pindhane kaya singa sewu paripaksa ngrabasa gajen' dra (ratuning gajah). \fatu iku p6cah.oistallen gevormd = [ndonesia : terdiri dari intan dan hablur): Gajah-gajah iung lagi adus ana ing tlaga. lambening guwa-gunung dikawil sarana epek-epeke.Apa kang haton irdng kaya Asura Rahu hoe ?" I{ang}<ono ng6ndikane para dewa priksa watu kang disawatake tnau. ing ngisor katon ana barang kang luwih dening aneh-nyl6neh sumunar mbal6r6ngi. sdru kaya g6lap ngampar.kang kurang tr6sna nurang anake kang lagi nusu padha lumayu ngg6ndring sipat kuping. Para wadya158 . Tilas dununge gunung iku awujud luwangan kang j6rone ngedabedabi. sinangga pGpindhane. njalari akeh margasatwa kang tiba kapidharaAna g6mpalaning watu leter ambane sewu dh6pa.. n6dya diprajaya. manawa diungak katon p6t6ng ngg6girisi. iku culane Sang Hyang Anantaboga (naga kang nyangga bumi). Sajrone kewan-kewan padha ribut pating brubut lumayu ngupaya pangayolruln.injang. suwarane k6pr. iku minangka sanjata dijojoh-jojohake ing lambung gunung. gunung iku j6bol k6b6dhol nganti t6kan ing perangan kang dumunung ing sajroning bumi. Tugdlan gunung iku katone entheng bae digawa dening wanara. Ana pahlawan wanara kang epek-epeke bangGt atossantosa pindha bajra. nusup-nusup ing puncaking gunung I'Ianimaya (Walanda : uit juwelen of }. sat6mah para dewa padha ribut kagegeran. iku disawatake dening pahlawair rvanara m6nyang g6gana t6kan ing sr6ngenge. sadhela bae gunung iku wis tug6l kaya cinakra. para wanara padha b6bar6ngan ndhungkari gunung. bar6ng ngmngu swarane wanara masinghanada. kato padha samdkta n6dya pindhah m6nyang planit liya. ing epek-epeke.rngu nganti sayoiana dohe. kaya kapuk Ana pahlawan wanara kang kasdktene kagila-gila. Ana wanara kang n6ndhang watu g6dhe. banjur lumayu asalang-tr. . Amarga saka g6dhening k6kuwatane. enggal-enggal padha m6ntas ing dharatan. Jalaran kuwatir k6tunjang gajah. katone ana ing akasa kaya manuk alap-alap nggondhol ni6mangsan jarahan (oleh-olehane ngr6 but saka alap-alap liya). nuli lumayu m6nyang puncaking gunung. lan m6tu gdnine. celeng-celeng padha ndhisiki m6tu saka suclhunge. Tug6lan gunung iku banjur digawa mabur.

Sawise kabeh iku krak6tk6ket. iku p6pindhaning 6luhe k6nya kang rinodapaksa. Tlaga-tlaga ing gunung iku banyune kocak alembaklembak. katone kaya Garudha nglayang nggawa mabur Bathara Purusottama. kaya patrape priya nonoman kang ora bisa atindak sareh . katon prig3l Ian patitis. banjur wiwit ngrakit gunung-gunung lan watuwatu iku diGnggo nambak samodra. Gunung p6pindhane k6nya (gadis). satdmah k6nya iku banjur ngl6g6na (wuda). wit-witane pinupuh padha rubuh kabarubuh. dadi gunung-gunung kang g6dhe iku dumunung ana ing ngisor. ditumpuk diundhung-undhung karo watu-watu kang g6dhene prasasat sagununggunung }{eru. Iku banjur diurug l6mah nganti rata. Tambak iku katon l6nc6ng. Sawise para wanara padha ngusung gunung. papat-papat. watu-watu kang tumemplek ing sauruting pinggiie. Angin bant6r kumrusuk lum6bu ing guwa j6ro. Dheweke n6mpuh lambung gunung 96dhe. Pangangg6pe. Sawise mangkono. I\ttega ing lambung gunung kabur katiyup ing samirana. lVanara kang ana ing g6gana nampani gunung analian iku. (Bathara Wisnu). iku p6pindhaning panganggone k6nya kang mlotrok. nuli watu-watu ditata aldlarikan lan sap-sapan. atmajane Bathara I4'iswakarma kang mumpuni ing babagan bangunan iirg kalangane para wanara. t6lu-t6lu. Ana wanara kang d6d6g-piad6ge g6clhe-dhuvrur tur gaiake kagila-gila. Sawise mangkono. Ing antarane para pahlawan wanara ana sing uncal-uncalan gunung anakan. iku pGpindhaning napase gunung kang rinangkul dening wanara. kaya nangis amarga rinodapaksa (Indonesia : diperkosa).Lala wanara padha ngusung gunung loro-loro. Dhisike gunung-gunung kang g€dhe ditibikake ing samodra. banjur diuncalake mandhuwu: kaya bal. ora g6lBm ditulungi dening wanara liya. bdcik lan r6sik. gunung anakan iku g6dhene mung padha karo wiji sawi bae. Wanara sing ana rng ngisor mb6dhol gunung anakan. tindake sarwa k6susu agrusa-grusu. cra r6kasa. tambak iku k6na diarani wis dadi.pakoleh. nuli diurug w6dhi.'tumempleke 159 . lima-lima utawa n6n6m-n6n6m b6bar6ngan. binjur gununggunung anakan ditata ana ing sadhuwure gunung sing g6dhe-g6dhe. watake bang6t angkulr-sum6ngguh. watu-watune padha b6lah-p6cah pating glasah. lumahe tambak (permukaan tambak) rata-. Sang misuwur wanara N a I a. gunung iku banjur dirangkul.

F. Bar6ng wis t6kan ing pasisire samodra laladan l€ngka. mdre-m6re luwih dening rame. durnunung ing saBlore kadhaton Gngka. ndikakake padha kumpul lan tatatata. Setubanrlha kang dawane satus yojana kebdkan wanara nganti jdjdl-riy6l tanpa s6la.. Ukurane. lran kang isih kari. kahanane kaya patarnanune Bqtha. wadyabala wanira budhal diirid Sang Raghuttama.C.luwih ? dm). kahanane Setubandha.. Sang Kapindra tumuli nimbali kabeh wanara. diukur miturut ukuran .yojana'.T. pawarta . dawane mangidule (dohe) ana satus yojana. Gericke . Sab6n 1 elo = kurang. Sang Raghuttama n6rusake tindake didherekake sagung wadyabala wanara t6kan ing g'. Saka akehe wadyabala wanara. padha ngajap tumuli campuh yuda. puncake 6mas. padha mangal6mbana marang kaluwihane Sang Nala.000 elo. sanva tOguh-santosa. Tambak iku wis sam6kta dadi dalan kang b6cik. warnane gilap kaya watu manila (marmdr). n6dya budhal mGnyang L6ngka. Panj6ndngane bang6t gumun-ngungune. babar-pisan ora gonjing. Kagawa saka g6mbiraning atine meh t6kan ing IGngka.Rama nambak samodra" kapiyarsa dening Sang Dasamuka. Saka ing pasisir. ingatase samodra amba lan j6rone ngg€girisi. Laksmana lan Kapindra Sugriwa. (L yojana = Bahusastra J.-a Indra. Wah ! Nyata pant6s ingaldmbana kurvasisane Sang NaIa ing babagan bangunan. kang minangka cucuking baris Sang Anilatmaja. alase bang6t n6ngs6make. lambunge gunung (ereng-erenge) slaka gilap..). Sang Raghawa sawadyabalane padha munggah ing dharatan. Ya ana ing gunung Suwela iku Sarrg Raghaua lan para wadyabala wanara olehe masanggrahan. Sawise Setubandha (Walanda : dambouw = Indonesia : bangunan pengempang) paripuma. kok k6na binudidaya tinambak dening wadyabalane Sang Raghawa.rnung STIWELA (Suwelagri. bisa nambak samodra. Kahanane tambak iku ora ana kang pr6lu dikuwatirake. pasire kang awarna irdng sumorot akil6ng-kil6ng. pil& wanara padha masinghanada. Suwelagiri iku gunung kang bang6t asri anglam-lami. Sang Raghuttama. sau'6neh ana sing ngarani 32. d6dalane kam6nangan lan kamulyan kang bakal kagayuh. Roorda : 16. Sawise sam6kta.000 elo.kukuh bakuh. Laksmana lan Kapindra Sugriwa bang6t kar6nan lan kagawokan mriksani. kang minangka w6dhine 160 . Vtatu-watune awujud s6sotya-manik lan jum6rut. lagi mangkat saka pasisir tansah ndlidir bae.

Kahanane suwelacala (gunung suwela) o^ra kalah endah karo kahyangane Bathara Kama. candrakanta = V'alanda : fabelachtige steen. Pm). wala-nda Guwa-guvrane gunung Suwela amba-arr. it 161 . amaiga ing kono akeh suryahanta (walanda : soort van edergesteente = Indo- Tindake Sang Raghawa saya mandhuwur saya kar6nan ing panggalih. Apa. ing j6rone jdmbar ka. ana sing lagi nabuh gam6lan sang_ gani. saw6neh ana kang lagi cangkrama.ya alun-alune Bathara Indra. Ing guwa_guwa iku dadi padunungane para dewata. Ana uga kang lagi nyadham lan kang isih awujud p6ntil. ngidung. kagawa saka ba\f a!6"g m6krok. . ialaran akeh s6sotyane maneka warna. para gandharwa fiuru ngidung ing kahyangane Bathara Indra). Wit-witane endah-endah. padha nyuling. Utawa k6na dip6_ pindhakake samodra lan Himawan..ika-candrakanta.manik-mutyara. sdsotyane matumpuk-tumpuk kaya ing ardi Me_ Suwela para dewa. ian padhang-sumunar. para apsari (widadari) lan para kinnara-kinnari (Indonesia : makhluk ajaib). ana kang lagi suka_suka pari_ suka.aghuttama.. manili-sphar. dadi p6pindhane kaya Cintamani (Walanda : edelgesteente dat alles geeft wat men wenscht = Indonesia : s6sotya kang bisa minangkani sawarnaning panjaluke manungsa). ora beda karo Alakawati (kutha-krajaning kahyangane Ba_ thara Kuwera. gilap. ngunekake k6capi utawa cl6gnpung. wujude kaya c6mara) asri ngganda wangi. mat6ng_ mat6rig. wohe mbiy6t bang6t. ana kang lagi ngarang kidung. Wah I asrine gunung Su- ru. (Sphatika = : bergkristal = Indonesia : mestika gunung. ana sing lagi p6pasihan karo k6kasihe (Indonesia : sedang bercumbu-cumbuan).Suwelagiri p6pindhane kaya Amarawati tumurun ing marcapada (Amarawati = kutha-krajane Kaindran).bae kang dipengini dening m"r. mandar k6mbang-k6mbange kang n6dh6ng m6krok mbabar gan_ da iya akeh. wit rtewandaru fiinise wit pinus. carana (uga juru ngidung ing kahyangan).ba. Kang padha ad6dunung ing ardi wela prasasat madhani sLlwarga. ing Suwelagiri ana.rgsa. die in cle maneschijn glanst en smelt = Indonesia : permata dalam dongeng (hanya khayal) yang bersinar dan meleleh dibawah sinar bulan). mandara k6mbang-k6mbange katon pating plolok n6pdpindhane kaya wanurlya kang wis ngadi busana m6thukake rarvuhe sang B. nesia : jinising s6sotya). amarga kahanane ardi Suwela saya asri anglam_lami.

kayata wit punaga. fijuna. banyune katon bdning nyamng kinclong-kinclong. Ing sapinggire tlaga akeh wit tal g6dhe-g6dhe katon tumata jejer-jeje-r k6r6p. lan liya-liyane. Kudhuping k6mbang trate kang n6dh6ng med6m.ajaputra Raghawa. k6mbang sr6ngenge. Kabeh wit-witan iku nalika samana lagi padha mangsane k6mbang. . p6pindhane kaya wis padha sam6lrba n6dya nyaosi ganda s6dhtp-arum tumrap tutuk (nyaosi mut-mutan kang njalari tutuk ngganda s& dh6p-arum). Wo. nganti agewe kobaring atine wong kang lagi pisah karo k6kasih. p6pindhane kaya mangayubarya nurang rawuhe Sang Raghawa. Sawarnaning pambudidaya ora ana sing bisa nyirip (Indonesia : yang dapat memadamkan) 162 . angsana. k6mbang bakung basantatilaka (Walanda : tilakabloem in de lente = Indonesia : bunga tilaka pada musim bunga). eampaka.kang-padha adus ing tlaga kang agawe rusaking k6mbang trate. n6dya diaturi siram lan ngunjuk. iku p6pindhane wit-wit tal iku padha n6psu nyawati gajah-gajah. satdmah kukuse suryakanta ngganda kaya dupa. l6bda m6nthang langkap kanggo nglEpasake panah (panaf. Banyu kang m6tu saka watu katon b6ning ar6sik. wohe padha tiba. asmara-furc (Indonesia : asmara-cinta) bisa nggawe sangmraning jagat. Sing ndulu k6mbang maneka warna iku ing s6mu kasinungan ras. pdpindhane kaya ngar6Par6p rawuhe rajaputra Raghuttama. Saya manduwur tindake R. Nanging tumrap wong kang n6dh6ng nandhang ondng marang k6kasih. rasane (tumamane ing awak) s0g6r lan any6s.Mung sapixn iki lzowe dirawuhi dening kang minulya Sang Raghuttamo". rungkad ng6bruki suryakanta kang katone kaya tansah kumukus pindha asung pasugatan marang kang lagi prapta (Sang Raghawa): Wit hapurborus ngganda s6dh6p.ng6ting tuwane. Ing sapinggire dalan kang diliwati Sang rajaputra akeh wit cdngkeh kang mbGneri k6mbang. w)di i. saka klikaning wite 5n6tu tlutuhe putih tumetes ing suryakanta.ng gOni. g€ni asmara kang murub makantarkantar. N/tangkono kandhane wit-witan marang kanca-kancane.. iku pOpindhane tangane tlaga (nguncupake asta) n6dya mangab6kti (ny6mbah) marang Sang raja-putra. asmara) kang agarve giris-mtrise wong i<ang lagi pi' sah karo k6kasih. banyu mangkono iku saya amimbuhi panasing ati.' Ttaga la ng dumunung ing lambung gunung katon amba lan r6sik. saya akeh witwitan asri ing Suwelagiri kang diwuningani.

suuelagiri iki bang€t'asri.:tr::. V w?Ydv' TW . sawamaning kagunan tanpa guna. Glara kang amarga k6taman panah tang h"ai6pe or*iro iku madal tamba. ora.J 3^-^(--n.rg-6t ttu*rt g sungkawa. ora ana usada sing bisa marasake.x:T:'N##fiW'. ny.sz d &v"grurw^s /. Iku kang njalari Sang Raghuputra baora . .bar wiii hang nialari wong kang lagi pisah haro hahasih kat. yaiku kang kas6but ing R'antayana Bab XVI kaca tl1 sloka angka 31.2 tu7G"e. panggalihb tansair kuwur. I\trangkono pangudadmarane Sang Raghawa pa- Katrongan. I'langing ernane kok saiak tunpa rasa isin-wirang tumurune asmara ana ing kene.tDV7 4J2 youqueexr?2\ l. j6n6nge t6mbang Bh ramarawilasifc (t6g6se : kombang ora t6ntr6m).tSrEDl . kawicaksanan ora ndayani apa-apa.4. T\rmrap wong kang lagi nawung gandrung-wuyung nah6n kung.A. pr6lu diwuningani. t6mbang g6'dhe ing Kakawin Ramayana (Ramayana abasa Jawa-kuna) kang nyandra kaha+ane gunung k6r6p ir*eti ana 1 padeswara (1 bait utawa 1 couplet) kangpurwa' k6prungu dilagokake dhalang ana ing pagdtaran wlyang t<anggo-'sulukan path6t *oiyuro iigag utawa di6nggo path6t *"..tangi on€nging ofi"..-.1-r* l*- nila.. ana karrg bisa ngilarrgi rasalara'asmara kang wis manjing I"g tata"ging atlsanubari. nganti sur[e ngdndika marang Laksmana. unine mangkene : t. rneh kabeh papan'panggonan aha i€ngsO*inn. '#A-:e@iiffi ct&.eb *-.sadhih-kingkining atine wong kang kataman j6mparing asmara -kagila-gila.r]rr* wantah.

IVTanuk-manuk padha mabur pating bldb6. Ana wite k€mba ng manguning kang uga nggub6d-mu16d'ing wit padhali. bulusipun kumambang.lasita (pethikan saking s6rat Ramayana Jawi-kina). Sang Ramadewa sawadyabalane durung rumangsa kdsGl. Indonesia : angin sepoi-sepoi basa) k6mbang iku tansah obah-obah.ratr ing langit) pSpindhanipun kados s?kar sari-saiinipun s6'tr" (t"iorJJ . Amarga katiyup manttamanda (angin sumilir alon. br6marabr6mara padha katon ora t|nffAm m6ncok lan s6n6ng-s6nGng n6sdp rnadune kdmbang iku. akeh bang6t wit-witan kang nddh6ng mbiy6t lan mat6ng-mat6ng wohe. (jimbaripun) tlaga (ngilak-itak) kados "r-"*. saya kat6tangi ondnging panggalihe Sang Raghawa marang kGkasihe (Dewi Sita). (bundaring badanipun bulus punika) papindhanipun kados bunddring rGmbulan (ingkang^ngl6r6si purnamasidi). Bar6ng lakune td kan ing c6dhak puncak. tdg6sipun s?kar Bhramaraw. kewan g&ihe-g6dhe padha m6tu saka pandh6likane. L64 . Sumurup wowohan maneka warna kang wis mat6ng-mat0ng. agalve giris-girise kewan-kewan alasan. para waru[a padha ribut pating brubut mlayoni karo m0re-m6re. p6pindhane kaya wanita kang ngrangkul sikile guru-lakine. Toyanipun (tlaga ing r6di Suwela) baning. suwarane gumuruh kaya giudtrug in-g nmngsa kasanga. Sanajan olehe mid6r-mid6r ana ing gunung Suwela nganti suwe. tangit. nganti 6pang6pange padha mantiyung-tumdlung kangsrah ing l6mah dening kabotan woh. K6mbang m)nur uga n6dh6ng m6kar mbabar ganda. kagawa saka bang6ting sih-trdsnane.Sloka-sloka ing sabanjure (sawise sloka angka 81 iku) isih akeh kang nyaritakake kahanane gunung Suu.rrgsarinya) sumdbar kados mega. gandane ndul6g bang6t. katon rumambat nggub6d-mul6d ing wit padhali (padhanten). Akeh kombang kang marani k6mbang surabhi padha mencok lan n6s6p madune.r. Ndulu kahanane kombang-kombang kaya mangkono iku. k6slimur ing sdsawangan endah maneka warna. akeh k6mbange klng tiba ing bantala. padha lrrrnayu asalang-tunjang m0 nyan g pun cak gunun g.r. Ndulu kombang-kombang mangkono iku. Gadhung kang k6mbange n6dhGng m6kar mbabar ngganda wangi.ela. Sang Raghuttama saya bangdt onEnging panggalihe marang Sang \'taithili. . mangkene -: K6mbang Surabhi kang n6dh6ng m6kar.'t"p. iku pGpindhaning wanita kang nolak pangajahing guru-Iakine kang moyuh rnarang dheweke. Lintang-liniani lingkang an.

miyos saka. Pm). yaiku g6gayuhan luhur' apamb6gan puruirit" (walanda : het welzijn van anderen beharbigend = Jawa : nggatekake kaslam6taning liyan)' 89.. Iku salaras karo De' wi Kr6sna kang uga sin6but Dropadi (t6g6se : putrane Prabu Drupada) lan Phncali (t0g6se : putri Pancala)' lVondene asal-usule Dewi sinta kaya kang kapratelakake ing ngisor iki : *) Carita padhalangan Yogyakarta kang adh8dhasar layang Kanda' 165 . para wanara Kang bangOt tritr'rt ot"tte padha r6butan lan mangan wowohan' para sujanma kang darbe ora milu r6butan pangan. iabang-bayi winadh"ll! kandhaga.e dit6mu kawula l\/tantili dicaosake marang ing x)' fr"aUu Janaka.amayana lan layang-layang liya-liyane' Dewi sinta iku pancen putrane Prabu Janaka Ratu ing }{ithila' mulane Sang Dewi uga apOparab Janaki (t6g6se : putrane Prabu Janaka) tan-ltaitfrm itag6se : putri Mithila).garwa Prameswari (Dewi Ka' nung. prayoga dipratelaltake dhisik silsilahe Dewi Sinta' iViturut layang Kanda. banjur dilabuh "narmada.. (l\{riksanana bab 71 : Indrajit)' Miturut Kakawin F. Saduruhge nganrlharake apuskramane Rawana sarana aji ka' mayan. DEWI SINTA INGAPUSKRAI\4A RAWANA SARANA AJI KPJ\4AYAN.Kagawa saka bang6te k6s6l lan ng6lak-ng6lih. *arana. pGpindhane gaguy"t u" sotya-k6ncana. Dewi Sinta iku putrane Prabu Dasa' muka Ratu Ngal6nlka.

tili t4erre crndn Dewi t\rniungbinr Risi Winru- Dewi Marawa kagarwa Banapati Ratu Alodya Bagawan Ravthea Banapuha Ratu Ayodya p6[q Dewi Raghu (Sukasalya) kagarwa Prabu Dasarats Jrneke Ratu Mantili Kusa (habu Kusiya) Iava (Ranra Batlawa) 166 .SILSILAH XI DEWI SI}.ITA (Mitumt layang Arjunasasrabahu) Batharadi Wdja Batharadi Wfia Dewi Sukesi kegarwa Wisrawa a Ratu Man.

sira kelangan j6r dheweki tnu om anyahrasi Rama. aw ake humur-kumur hulite si bur. Sawise mangkono' t*uttu aji kamayane' ..FrabuO"tu-"ft"ngadibusanasaranaab6borehan'akam.Hki:ekuwur.ao'.Laksmana' pangandikamustakane R'ama wi Sinta f."". lan mawa roronggan Prabu Dabyar sunare.it# Dewi' bang6te t<anatrutran brangta marang Sang n6moni DeSapraptane ing taman Asoka' Prabu Dasamuka .-Mung Dewi sinta kang tansah tumuju *"*.tinimbang karosi Rama' g7tuni patine Rama-Lahsmarur..*1"1. p€pindhanekayawisakangorak6natinulaksaranaginawefawa tawar)' lindonesia : dengan dibuat Dewi Kanthi maksud supaya salirane agawe kayungyune Sinta.aro sirah loro iki ! Ihi rak .n"tnu'ulrndtabangOtolehengluhurahemaranging. sapi sa*i sing isih sira ar6p.. st^mah banjur aris.kapirangu ?rabu Dasamuka kang bang6t gandrung-gandrung liya.Laksmana Mangsarruka nganakake p6p6than mustakane Fama pa"i'6t'-6"g""e nandukake apus-krama (Lrdonesja kono kapadhan rng sih' "r*n" tipu-muslih"il -*"*g {"*i..g.Si*u' supaya bisa Dewi Sinta kang sin6dva' amarga saka Mulunging . p* ggdin". p6l6nging panggalihe gumanbewi.t. Nangiig. tcntiem' kagawa saka bang6te na$'ung asma' gorJh-Jng"t-"tI ti* ra-turida. marya kalpika (ali-ali) amripat puh endah il"I.i oro siig ing p6rang' nalika ingsun-tigas janggane"' y A h tine. Isih triii *rioa godhong lumbu..Yayi Dewi Janahi. padha nungkul harananing marang naszptJn'iissun.-ar€p bakal sira matulungan uio*o pongoyo^on ?! Sira bangdt mangal€mbana J..prasasatorataubisa pin6l6ng ing cipta' sar. p'nggolihingsun durung L61 ne: ""aufrake . "risiii banjur antuk l€liru ingsun' Ratu agunggiris-miris para Ratu sura-whti padha wati kasusraiiiiosoit oya.e.esia:asrnara-cirrta)bangGtagawelara.. mara waspadahna wis padha tumOha simhe si Rama karo Laksmana' ta ? ! Sakarone jaluhi piing pati. Ora tryu *t"tg Dewi Sinta kang tansah Wo!asmara.kt"nn .G.anurrf 6nlur.kiwatan.i Raghawa. aia sira madhani kahananingsun.bul nyatane' rang"kas. Mulaie yayi. ora ana sing madhani' madhani jirihe lan asoring watake.t-p" hay a bu' Rama-Laksina' tanpa k . tandha' -f"taian dheweke .Dala.. rudah-ng grdsah F anggalihe bangot tun g ing t" r. mar|m' rnanawa sira dusun..-d. mung tansah ora marang newi-Sinta.. liyaliyane kang pating 916s€sotya sumorot.orakarsadhahar.

utarak. kagawa saka bangEte gandrung-gandrung kaprangu marang Dewi Sinta. ngira manawa kakunge wis seda t6in6nan. Manut-mituruta marang ingsun yayi. ba_ r6ng prikm t6tironing mustakane Sang Ramabhadra. panj6n6ngane mu168 . singa.. asline katulis : pakaja = kang lair utawa tuwuh ing wal6d yaiku trate....Iantili) nggawa sdsotya-kancano ing sakarsanira lan keuan u)arnawarna. ruif parijathq ratnapangkaja sahasrapatra lan sawarnane wowohan saka kadewatan".Dhuh yayi Janaki ! Wdlasa rwrang ingsun yayi. hOkosihingsun ! trIanouq sira manut_mi_ bakai ingsun Eksanani. IVlanawa sira t€tQt puguh lumuh nglanggati karsani.. (Bathari Soci = pra- turut lw nggugu-mituhu marang karsaningann.. meswarine Bathara Indra). hiyu.Manewe sira kapengin munjung (nyaosi) rajabrana kang awujud apa bae marang Prabu Janaka. para opsari-widadari kang .Dhuh maskwari. Sahasrapatra = godhong sewu. Ratnapangkaja sahasraptra = trate sEsotya agodhong sewu). .ngsun. 6ntek pangarEp-ar6pe (nglokro). idr apa ing sakarsanira Mangkonc pambujuke Prabu Dammuka. kakap lan liyaliyane: monawa mitttrut pan\munira iwak-iwah sing saihi uis ana isih kurang akeh. kidang. Sang Janakatmaja (Sinta) kang binujuk n6dya kagarwa. ntacan. Ingsun bang|t no. Naga gOdhe ana ing sajrone jdnbangan pinatik sdsotya.wung sungkawa dening lara as mara. Paka = wal6d. langkaja. jaran. bakal ingsun undang lan ingsun prentahi nggawa kabeh isine samodra m|nyang illithita.. Prabu Janaka caosana manuk Garudha kang g€dhene kagilagila ana ing kurungan hancana. Inn aja lali yayi.i dhawuhana nggawa sa_ warnaning iwak samodra. tulunga marang ingsun. Dhawuha para abdi m|nyang Mithila (ing padhalangan sindbut : J. endah ing warna padha a6ladi marang sira. rnuliane bangGt nawung sungkawa Panggalihe p6p6s-ngdn6s. (Ratna = s6sotya. sanajan Bathari saci m?sthi klahon seba marang sira. lumba-lumba. Il[onghono uga poftt abd. Ja = lair. yayi. Bathara Baruna dewaning samodra saisine. m€sthi karakone. kang kacipta ora liya mung n6dya milu palastra. .rung sinunggL-sungga dening para Ratu lan para dewa bdbar^ngan karo ingsun". kayata : timinggilo (iutah paus). hayata : gajah. m6njangan lan liya-liyane kang prayoga dipisung-sttngake mara4g Prabu Janaha. adhuh ! Aluwung matiu bae ingsun.

. Kala rumiyiry para Rctu inglzang sarni nglOb\ti sayimbara rt. . trfilanipun kawula babarpisan botdn ngintan bilih paduka sag\d hasoran ngantos dumugi ing seda lumawan Rawana. . Sang Jathayt). Ramaparasu) ngadhang saha nantang paduka wont)n ing margi. wasanane dhawah kapidhara. karo nyawang mustakane Sang rajaputra Raghawa. Bar6ng wis eling purwa-duksina. milanipun seda paduka nuwuhakin pangina". gi nampuh Rawana saha nucuk bahunipun ngantos tatu awrat mili ludira. Paduka pongayomanipun para suci. igl*ngkara yen ta pangandikanipun punilza dora. Laj€ng Sang Ri-si Ramabhargawa (parasurama. amargi pacluka sag6d mbrastha mdngsahipun jagat. inggih punitza para angltara-*uiko ingkang adamol rdtuning bawana. hala rumiyin asung. .Dhuh-dhuh adhuh Bathara Ramabhadra ! Punapa inghang njalari seda paduks ? ! Pa(iuka panjanntoning Bathara Purusottarrra (Wisnu).amarleamiwAlasAn dhatdng kawula. Punapa langhap paduka ingkang ke_ nging kangge nyirnakahAn THpura sapunika tanpa guna ?!.Iithila. j)r rasOksa puniha makhluk inghang botdn sakti.Kala rumiyin. para ltlaharsi ing mad... Sang Dewi as6sambat ngr6ngih angrdrintih bang6t kawlas-asih.lta bloharaja sinaltti raiuning jagat. jalamn kawula ngAntosi rawuh paduka. Il. Somanghe. sami ng€ndihakahon bilih paduka punitza inghang nguwoosi rYiloka (iagat fttiga). panjanma paduka ing marcapacla leanthi ancas luhur nddya m€mayu ayuntng bq. Jathayu bot€n pojah. ngayomi saindAnging jagat. para daitya_danawa_rasak_sa l€l€thoking bumi gahh-gahhing jagat sami paduka sirnahakOn..an ras€ksa candhala.pitrlurg . wasananipun Sang Rdsi kasoran dening padulza".lakaftn pangandikanipun para ltfoharsi.Kados ingkang sampun paduka pir€ng. salirane panas lan ndhrodhog. kasudirart lan hadibyan pcduha tanpo timbang. waspane tansah mili carocosan. sint|n ingkang kasdhtenipun nyunclhul kas)kten paduka ?! Namungpaduhainghang ltuwawi m|nthang langkap pusaka lttithila.wana. ing tdmbe wontOn ing jaman halangg1ngan (ing kahyangan) paduka badhe jumdnAng EKACATRA (Ratu mandhiri.Anggen kawula *gdd sabar-taw|hal ngalami panandhang.wun k6lataJara.yaning wana ingkang sami paduka ayomi. sanajan dipun-wa6s pinarang candrasa ngantos tugal suwiwinipun kiwa.onesia : Ra_ ja tunggal). Saklangkung nnokal-andupara yen ta poduka ngantos lzaso:"an Iumau. msampunipun 169 l. Ind. Paduha puni..

"sambat-s6bute Dewi sinta karo nungkuli mustakane Sa=ng Raghawa.ng tansah sdtya mnrang patibratadharma (Walanda: de plicht uan huweliihstrouw = Indonesia : hewaiiban setia hepada perhawinan = Jdua : kuwajiban sltya rnarang guru'!ak!)' Awit saha ihu.Dhuh ariningsun Lahsmana kang luhur ing budi ! Kamuring sa' sidani. Kowe Ratu sshti anyahrawati.nmu sonlpurna ngebOhi Triloka Manawa howe 1?O . Dharmaning wanudya hang haye aku ihi ora liya *u. murha . l\labuha. cAmAr bn i6mbAr' ora bisa ftstari ndkerekahe tindabe kakangmas Ramd"' iki ! (Pra' . Manawa mangkono' kowe mdsthi baniur misuwur sinabut titah kang enthengan asung pitulung.Dhuh Sang Astamurti. paduha wOnangak4n unggul ing yuda' Kosohwangsulipun Sang Raghuttama inghang sahlangkung luhur ing budi saha susila. jar dhat€ng titin hskang gadhah t1hbAtun utami. heh Dosamuha ! mAnAnga. botOn wont€n matih ingkang hawula ai6ng11Ang.or4716-yAhfi bitih paduka asih dhatAng fitah ingkang bot€n iuiur.rndholo. Dewi Sinta k6wiyos panguman-umane marang dewa. dewa ingkang maha jalaran paduha botdn adil.. panguwasdmu ngedab'edabl . Rawana inghang asor ing budi.Heh Prajadhipati Ratnana. bot€n nggan' . luhur ! Kawula . tngkang adamZl r€tintng iagat.ra tulus'mulus ing tAbnging panggalihira. lan aia maneL'maneh sira handlrc mbobuith ahu haya dlrch mau. mulane tumuntur tut uturl parane Sang Raghuttama.i. ingkang awatih iutig'culiho..rtrylalapa nyawai<v sarT'na Mulane mungguh bang\t yen ta. kowe namahake suduhmu (curigamu) ing guluhu. paduka damd asor yudanipun Mahatdn prntho dados .. ngarani yen dewa iku ora adil.milanipury kqk1nc7nganing tekad hlawula .o"oi dhotAng paduka. tanwh ngdstokahAn dhatAng piwulang suci isinipun Manawagarna.paduha seda. sira tansh bis 'Nangtng ahi pribadi amarga ora suci. i"ii"i' ii*uto 1ntosi. hasudirunmu ora ona sing madlnni. Amarga ngira yen Sang R4ghawa wis seda t6m6nan.i*uig badhe nusul paduka dhatdng Aribawana"' Mangkoncf. (Astamurti : Walandb : de acht uormet\ waarin penge' Stwa zici openbaan : Indonesia : delapan rncam bentuh : Walanda : wetboelz uan Manu jawantahan Siwah.onesia : kitab huhum karungane Bathara Manu)!' . piyarsakna handhahu : raianya : Walanda : uorst -der uolhen : Indonesia jadhipati 'ranyit). saha bot€n mi' "dana dhatang ingkang atindah juti. Manawagama ': Ind.

Tlijatha tumuli mangkat mdnyang ardi -Suwela.bang6te gand"rung_*ry..'Bab pii*-r'iroyoe.'.*u**i'R"*u_ Ng6ndikane Sang Dewi mangkono iku agawe h6nyuhing ati_ ne Ttijatha.g Su.gdl6m mateni aku g€gamanmu. punapa y. sim ngantapi-patibrzta (s6tya marang guru-taki) ran banjur kapengin palast.i"r". prabu Dasamuka.ng r6di suwela sowan baps pr.dii"-"- 171 .Apa pr6lu_ ne yayi. Wondene manawa kowe darbe panganggAp gaga_ manmu bahal r^gid sawise di€nggo mrajaya oni. p"riyZ7sone ahu patenana sarana binasmi ing g6ni. be. Kapar\nga hawura nyuwun pamit dhat..awa saka.. prihsa.i'. {marSa bra kapadh.rh.g Ramabhadra kang wis palastra liuro. prabu Dasamuka bangOt gumun-ngungune. . bela-paii . harsakake m€sthi karoksnan. masthi klahon onc Sinta sewu ftha ing Ldngka iairone *i. pangancliki ne : . .-'.. iriiatha marak sang wibhisana. Mangkono ng6ndikane Sang Rawana kanthi ngasih_asih ngr6_ r6pa.. manut-mituruta *oror| ingsun..ktos gusti Sang Naranata Rama sampun palastra..:n. ffnigas jangganipun dening uwa prabu Dasamuka. _ Ngrungu pangandikane Dewi sinta mangkono i[. uncalna ing jamban. Sapraptane ing panggonan kang ait_"uju. Bar6ng wis dingdndikan-i t.. b. Sawise matur mangkono.Oaiip Muhne yayi. Su"g-nawana banjur kondur anga_ --J. sint€n mangrotos punika namung satunggaling apus-}irama supados paduha b. Ing sapungkure.. buwimgdn. kag. Dewi sinta ng6ndika marang Tlijatha yen n6dya _manjing dahana. ing yuda 1.r. Kabeh kang_ ingsun s6dya mlsthi t"ioiZ.rng marang Dewi Sinta. sang Mahadewi ! sampun k€s6sa pitados dhat€ng ngdndihanipun uwa prabu Dasamika. irig ..ih har* nglanggati dhatdng karmnipun uwa prabu.u" Lg Jif-. Apa bae nans ko'-an:ggi mrajaya ahu. pmnyata kowe Ratu panga_ _sarana yomaning jagat.b.Gusti.-'rss dhaton kanthi kagoling panggalih.ngru. dipun'nyatahakan rumiyin.. ora k€na ora ahu mosthi baiar tokan ing priya "ii&r" na.aiie ..ra.gan haro ingsun. Gawanin nntro.la-pati marang st Riia ? ! Atuwung t€_ ftp_a ldstari urip mukti-wibawa ngrasakike scwa"nnning iitn*oton b€baror. yayi Ingsun iki rak aatu airn'i binathara ing jagat... iirahe si Rama. Minawa ingsun t *inii.

waras-wiris s6g6r-bug6r ora kurang Laksmana isih sug6ng kanthi De.'..i"'t' kai\ne agOng *rnois.. ndihik alz an gusti' sumang' w uhart t ttmu ntan'' .r\p w!11!. mi na n gk a ga da' Battaspati.ing uit ttoschduiuet. rt o... rOng. . I ntr iiii.ii"-irlit io....ono *niiniiiie sltva-baiti Sang Narpati Rama dipun-esma.sum|.. no*un] mutdr wit salzlanqlzunq tdn g*gOdhusirg p''ii't'it *ano'o ingkang -i w atanda : o o.iiotin' W\iaa minangka gantosipun paduka sampun bawa ingatasipun "AhU' .... wi Sinta maneh. banaspati i.fi..usari.t*tt"." sahing punika sampun ngantos "giui""u"tufta' Atuit mbirat sunghawa ga karwa padukalurnunftn surycn saha karsaa k|bah-raos suka-wi' ingkang sardtta nglillipur po. kawuningano..( a i"arie iia iTsi i" : ingkang dumunung.u'ol-*titi nnndraguna' tdguh'tanggon Narpati Ra' dhdteng sang ing yuda. w Ah dal naw ung sungk awa' Midhang6b ature Tlijatha.. maonesia : ii't* hutin) puniha ngannaaainot. Song Laksntana' .s dhawah kantaha (sumaPut)"' dereng nate.anrpun bapa ka:outa boftn tabih katb'nn sami gladhi ulah para pahla*on *onoli' Para wadyabala wanara posanggrahan' sab€' ing sajawining ftridhaning pArang wontOn swant\nipun.aya anawin-Ttmaitanipun toian€n ianthi tulus'mulusing manah"' praiurit Luanara lzuwawi mtbOdhol . Sang Bayutana)ta '. Dewi Sinta bangOt suk'a amarwata muja samadi' p€langing cipsuta.o saniatanlyg avudo' ioda\"1*'t glagah kematuon' lVonngal gampit. saking airihipun.o-"iii t"e ardi sttweli' dipun-adh|p pahlau'an ll'anara saha para Kapindra Sugriwa..". Panj6nangar. ." U^"3t" as€saji lan Sang Raghawa' ta tumuju marang ungguling yudane 772 ..Satunggal-xtttnggalipun pamb\dholipun kati' -ir.*".ono **p'u"[-"io'"1it ngiA-l-antur kadhartaduka' ^Kawula rendra Rama *nb"eniig onin! dhatOng manggak p aduha. Sad.in fnS' -rott*bong .Gusti Mahadewi.".tnmunt|n uadvabata waponuioi slsOdhugins *angunl pratt'ira nara punika smi .. tzapengin . I Srf Narendra Ranta talzsih .SaiOg-iumlAg kawuta nir\an hasahtenipun praiurit wakang kasaktenipun ngoi'to' -jaduha hagungan pa'nggalih kunara.. Milantpun **iii sunghawa' Gusti Srinau)atos.*..a iuniuti bali m6nvang taman Asoka' marak .. sora masinghanada' ing s€dhap-sak\dhap k)pirlng manguh yuda -eiio mu saiak somr uoi6i iabar.

ingkang nguwaosi r6di. waarin Siwa zich openbaart: delapan macam bent.uirtng hagunan wha sag€d nguuraosi (mcngreh) Triguna (W. rakus. SANG RAMABHADRA PINARENGNA UNGGUL ING YUDA.. inggih Song Dewawaktra (W. Kocap habu Dasamuka. uuur = yang memakan saiian. rajah. fttAPmantdpa sih-tr€sna dhat|ng kawula. saha sagdda kawula pinanggih matih lzaliyan panjin)nganipun kanthi ngalami suka-wibaw0. wiwit miyarsa pawarta yen Sang Raghawa sawadyabalane wis masanggrahan ana ing ardi Suwela.Paduka sahlangkung u€las-asih saha satwika (W. Paduka ingkang minangha tuh-ing has6n1ngan saha kasaenan. ratuning Tribawana ! Dhuh Sang Dahana ! Dhuh Bathara ingkang maha wAhs ! Mugi wontAna kapar?ng paduka karsa ngtdksanani dhatAng panyuwun kawula..". Paduka ingkang murugak|n para titah sami mangr)tos dhating Aji (W. Raiah : napsu ketnginan hati. : de drie grondeigenschappen : : satu)a. Padtiiza deaa linangkung Siwagni (Siwa + agni : api). bumi wha ialadri. : plaats uan uerlossing : tempat kelepasan : Jawa : papan kamuk' san)". iahat). : waarheid-lieuend = suka akan lzebenaran).Dhuh Dewa. api). sapira k6- t73 . . inggih Bathara Gunawidhi (Jawa : dewcning hasaenan. : heilige schrift:kitab suci) saha inghang njalari para titah sagOd dumugi fng moksapada (W. panggalihe tansah goreh-rongeh. Paduka Astamurti (W. Paduha puniha Bhaktawatsala (W. NASfiTSA SUKASRANA TaLIKE DASAI\{UKA NITIPRIKSA RAI\{A SAV"ADYABALANE. tamah : tiga watak dassr : satwa napsu baik. : mond der goden : mulut dewa). linangkung sal. nguwatirake bakal kasoran yudane. : de aeht uormen. Nlangkono panuwune Dewi Sinta 90.-tlt pengeiawantalmn Siwu). inggih Dewa' tasakala (Indonesia : dewata dalam segala hcl : Jqwa : dewaning santulzawis). ora tau t6ntr6m. panj6n6ngane kapengin nguningani kahanane Sang Raghawa'sawadyabalane..Dhuh Song Hutasana (Walanda : offer etend. Awit saka iku. Jawata inghang sahlanghung agdng pangu' waosipun. : uersot op eten : suha sekali rnahan). Pm). Tamah : napsu loba.

sak0cap ora mangsllli. mracihnani yen howe darbe sddya ala.ayahaning gustine. iku bangOt nyala-wadi. maksude supaya bisa nindakake dhawuhing gustine kanthi BamPmg.. Sat6kane ing gunung Suwela. nyumurupi para pahlawan wanara sing lair-batin sOtya marang Sang Raghawa lan sing ora. Sang Rawana tumuli nimbali ras6ksa Sukasrana. jalaran mulung saka atine dhewe. Ngrungu ng6ndikane Wibhisana mangkono iku. Sukasrana wis k6priksan dening Wibhisana. jalaran kuwirangan. Sukasrana mancala warna wanara. nddya laku dursila". prihx wanara dihaniyaya".arna. Nanging lagi bae m6ntas man' cala warna wanara. Sukasrana nrdn6ng bae. Dheweke tumuli dic6k0l dening wanara sawatara. \74 . lan sarana .Yayi Wibhisana ! Wanam apa ihu. Suliasrana banjur mangkat m6nyang gunung Suwela. Sukasrana iku pahlawan rasOksa sura-sakti mandraguna lan bisa mancala \4. Mangkono dhawuhe Sang Dasawadana. misahahe tdmAn. Polatane klicutan. pinusara.Heh Suhasrana ! Ana gawemu apa howe tdka ing ganung Suwela ?! T|hamu ing hene kanthi mancala warna warnro. paugandikane : . apa dheweke bisa uga g6l6m pininta-sraya mrajaya Sang Raghawa. Bar6ng priksa wanara pinusara (dibanda). Sawise manggalih ras6ksa kang prayoga dinuta minangka t6lik. raja (Sugriwa) kudu dititipriksa 96tya lan orane marang Sang Raghawa. disik6p banjur dibancla. Olehe ndherek marang Sang Raghawa. ana ing ng6ndi dununging karingkihane. nitipriksa kas6kten lan k6kuwatane. Mangkono uga Sang Kapi.. Dheweke didhawuhi dadi t6lik dening Sang Rawana.Apa dosane ? ! Bangtt ora rAnane panggalihingsun. Iku kqbei \udu dititipriksa dening ras6ksa Sukasrana. durung nganti nglGksanani. Sawise matur s6ndika.kuwatane. ndikakake manjing lan ndlajahi ardi Suwela ngetung cacahe wadyabala wanara. Sang Raghuputra enggal-enggal ndangu marang Wibhisana.rsiasat" kapriye carane ngasorake yudane. nuli disorvanake marang Sang Raghuputra. lan ora konangan dening mungsuh. . apd amarga dip6ksa. sadurunge manjing ing pasanggrahane Sang Raghawa.

. Mangkono ng6ndikane Srinarendrd Rama. dhawuh paduka sampun kawula estohakOn. .yayi Wibhisana ! Rasahs ilzu ora k|na diprajaya.Janara. Botdn sanes. ny6mbah. gusti ! ROdi Suwela punika wiwit sahing ereng-ereng_ ipun ngontos dumugi ing ngandhap (ing suhuning r6di) ieb€kan wadyabala tDanara. bot6n wontAn padainghang angel utawi awrat tumrap para tranara. mandcr luwaranc. amarga ora pinidana.. Pawanatmala saha Anggadi mihn L75 .rg panggalihe Sang Ramabhadra. badhe kapatrapan pidana punapa pun Sukasrana puniha. hawuningana ! mA sth inip un d ip u. Dhawuh-pangandikane Sang Raghawa : . Ka_ wuningana. Sawise diuculi bandane. rasdksa Sukasrana banjur ny6dhaki Sang Raghuttama. Ing batin bangdt mangalGmbana marang trrtr. ngaturake kabeh kang disumurupi lan kang dialami ana ing Suwela_ giri. nuli nyuwun pamit mulih m6nyang Ldngka. Enggal uculana bandane. Anggenipun mancala warni .rta_ srana t6rus marak Sang Rawanadhiraja (Maharaja Rawana).. Lakune Sukasrana g6gancangan. Kadospundi kapar|ng paduha... Kas€ktenipun para wannm saklangkung nggAgirisi. S. supaya dheweke bisa tumuli bali-mulih sowan maneh marang ratune. kabeh hang disumurupi ana ing Suwelagiri. Salugunipun : . sami kuwawi nug)h r6di inghang agdngipun kados ardi Meru. Sat6kane ing kadhaton L6ngka. Para wanara sag€d njalart r6dl dados hados lepen utawi jurang-cArung.Gusti. namanipun Sukasrana. Sri Maharaja ! Kawuningana. iijdl-riydl prasasat tanpa sela.n-p idana". atine s6n6ng.. samodra dados kados pareden inggil. Kawula Eampun dhat)ng ing pasanggrahanipun mOngsah paduha Sang Ramabhadra ing rddi Suwela.Wanara punika sapuniha rasdksa t6likipun Sang Dasasya. laporant'. ! Dhewehe kudu asung pawarta (iaporan) marang gustine.Gusti.rri. Wont\n wohing pindamAfipun wadyabala wanara inghang mhlangkung ngedab-edabi ngantos adamil gumun-ngunguning jagat.. Awit uking agAnging kas€htenipun. TAUV (Indonesia : mata-mata). tujuanipun supados gampil nanduhah4n piawonipun.Sadaya pmjurit u)anara xmi sOtya-bakti kanthi tulusing manah dhatOng Sang Ramabhadra. sampun sa_ Atu6 Wibhisana nes golonganipun abdi paduha. hawula namung ny€nyadhang dhawuh padulta. inggih punika anggenipun ndamd tambak-samodra.

*rrlure banget dukane.. polatan lan p amOrenipu n ngung' t andang. hadosto : Gawa. Nala.n punika para manggala gage-dhuging prajurit wanara inghang hawont. Darimulza.. Panasa. pOpindhanipun kados Kalamr6tyu (l7olania-: de god des Doods = Indonesia : dewa Maut). Awit sahing puniha gustt.ng LOngha. Kalawaktrq Druma. -manawi panjannwning Bathara paduka karsa ndhahar atur kawula. uah malih-sAQa-baktinipun dhatdng Sang Raghu' bang"ing putia. supados jaduha sagOd wid.nanipun^ sahlang\i"e go-tot nioiin-airini..Heh Suhasrana ! Bang' sat-kOparat. Druwa.adt mukti-wibawa ium. Kumuda. ialaran pitados bilih Sang Raghuputra 'puniha wisnu. jalaran kAcOp\ng.Atimu bangat t76 .Kawula meh lzemawon hapatrapan pidana awrat. j6r kawula puniha abdi poduha ingkang sahlcngkung sltya. Indraianu. Tara.tuhu saha aj rih -asih dhatAng p ani 6 nO nganipun. Winata." (Druhaka = Walanda : verraderlijk = Indonesia : bersahlangk khianat). soraning g\laP".'Ci*o*i. Mangkono atur pamrayogane Sukasrana sing surasane m6ng' gak Sang Rawana aja nganti m6mungsuhan lumawan Sang Ragha' iva. iup ad o s p ad. ature Sukasrana dianggdp pangina. dipunkisas. Nanging Sang Raghawa panggalihipun suci luhur ing budi. Puthahsa.-El6thAhing bumi gAbh'g^lahing iagat..ng Maiaraia i. Gandamadana' Dwiwin' da. Itlakatbn .igi pat:a wanata sanes-sanesipun'.Gusti. xklangkung agOng. Dama lan Mattahasti. Sang llibhisana ingkang ngancam kawula makat-dn punika. Satabali. Susena.uha lO stantun ngalami suh a'w ib aw a' Ka ing Dewi sinta dhatan{ panian€ngnaun : Karsaa paduha masrahakan anipun. kagiwa saka bang6ting pangernne marang ratune' Nanging Sang Rawana kliru hmpa. Ingkang kawula s€batak. IVlainda. gusti"' tim.ung sity a. Nila. kaworntOn haparAng parOnga kawula ngaturi pamrayogi halih warni' Sapisn: wontdna 'napaiOng paduha harsa guyub-ruhun am€mitran haliyan Sang p R ighawi. sayiktos k\kiyatanipun wadyabala wanara tanpa jagat. Sadanurdara. Sarabq Wresba.gray ang ipun ngedab-ed ab i. Kawuh babar'pisan bot€n gdhah manah nadya druhaka. Subodara. Jambawan. boftn marAngakAn kawula dipun'prajaya Sang Raghawa inghang dhawuh nggtxngi kawula. K1sari.n.. Gawaya. k uli sw ant|ning . pangandikane i . Bhimawaktra. iOr Sang Dewi puniha inghang dodos tuk-ing pasulayan' An'ggen kawula kamipurun cumanthaha ngaturi pamrayogi makatOi punika.

Sampun samAsthinipun kawula ngurbanah|n jiwa-raga minangka piwal?s kawula dhatAng sih'wi' lax paduka. Tanpa nyum?r|pi brAs-Gpating atur. ANGGADA DINUTA RAI\{A NGANTOP TEKADE DASAI\{UKA.l'tlult tanpa guna.cOm\r bn i€mb\r. sanalika larutmirut dukane Sang Rawana. panj6n6ngane banjur imbal-wacana karo Kapindra Sugxiwa.. Biyen houe niisuwur takad-kuwat sugih k. Nanging kagawa salza nAdya rnalik tingal. niyot ngawula marang rnttngsuh. Sukasrana.Heh Sukasrana. Wo ! ora idhOp isin kowe lturui. Kawula s|ndiha nandukakdn sandi-upaya punapa laemawon (Indonesia : tipu-muslihat) dhatdng mAngsah. tutuuh uatakntu nistha-crlndhala. Anggada kang pinatah dadi duta. enggal-enggal ny6mbah karo ma' tur ngr6r6pa mangkene : . kagawa saka bangdting w6dine. P6puntoning r6mbug. kowe baniu.uwanen. ing sapungkure t6lik Sukasrana.r enggal-enggal manungsa nistha-danta awadyabala Luanara.Dttdu dewa dudu danawa mungsuh kang t€ln. jalaran sinurung dening raos pangeman saha awit saking s|Ua-baleti kawula dhatAng paduka. kawula kala wau ngaturi pamrayogi dhatAng paduka. lzawula sagah piiah ing madya' ning rana ndhdpani pmja Lingka. mulane ganpang giris-miris ntarang mungsuh. Wibhisana lan Hanuman. milua si Wibhisana. ras€hsa jirih-ringkih ingah-ingih wddi gOt*. Ananging manawi hapar€ng paduka ngrdsakale€n dumadosipun pArang 16r\mpon lumowan &ng Raghawa.Gttsti. minggata ! Ngungsio mcrang mungath. 91. mung alaning watak lan ciiihing atimu.Kowe ngatag ingsun supaya nunghul aris ntarang si Rama. ntugi nAbihna sagunging d|duha ! Ngrungu pangandikane gustine mangkono iku. njaluka pangayoman marang st Ranta". Itlidhangdt ature Sukasrana mangkono iku.arang si Raina". ngr6mbug rancangan lan rekadaya kang prayoga ditindakake. kangge ng gant p ilalt A n so d ay a in gkang p ad ulz a k ar sakah 6 n ". saguh dadi g€dibaling mungsuh. luwih dhisik Sang Raghawa n6dya matah duta m6nyang kadhaton L6ngka. .Jhi kowe dadi ntalt. sirna kasdkfun lan leuuanennTu.. ndikakake ngant6p tekade Da' L71 . Laksmana. nanging sl. nildya ngayom m. Kocap Sang rajaputra Rama.

napak jumantara. nagara lfngka (Ngal6iigka) m6sthi dadi karang-abang Rawana sawadyabalane bakal sirna g6mpang. Anggada tumuli mangkat m6nyang kadhaton L6ngka. Nalika sarrrzrna Prabu Dasamuka mb6n6ri siniwaka. Rawana. suwarane gandhang. kanthi mantdp lan tumdm6n anggone nindakake dhawuhe. Sawis0 lungguh ana ing ngarsane Sang Rawana. manawa nganti dumadi pdrang. Anggada manjing ing pasewakan dumrojog tanpa larapan. Kagawa saka bang6ting baktine marang Sang Raghawa. Anggada bang6t suka amarwatasuta tinangg6nah dadi duta. nganti nu- wuhake angin g6dhe ing saind6ngng pura L6ngka. wegoh maninft ah marang panjdndngane. 178 . misuwur ing jagat. ingadh6p Nindyamantri (Patih). para nayaka. Anggada banjur kandha t6rus t6rang. Manawa sira ora nungkul aris funthi caos bulu-bAkti. Ora antara suwe p6p6t€ng sirna.samuka. amarga rumangsa tampa kapracayan g6dhe mka gustine. bilahi m|sthi bakal sira alami Sang Narpati Ramabhadra m|sthi bakal nyirnakake sira. Wruhanira ! Bathara Raghuputra iku Ratu tng saind€nging jagat. Sirc ian paru kauulanira kabeh nydmbaha marang gustiku Sang Ra. madewa.. tanpa ati tidha-tidhaSawise sam6kta. ndikahake nlkahake dhawuh-timbalane ffnrang sira. l7nggana masrahahe Sang Maithili. Abure rikat prasasat kilat. Kajapa saka iku. pdparabku Anggada. supayo nungkul aris nrurang panj€n\ngane. Amarga k6tamp6k sumiyuting angin g6dhe. ffmnawa sira kapengin listari urip lan fttAp ngratoni nagcra L?ngka.Heh Prabu Dasanana. Ora bdna ora. l6bu mul6k kumElun njalari p6t6nging kahanan. Kabeh barang kang g6c)he pangajine ing hadt'ntonirq suu)srnane se'sotya-rdtna lan peni-peni raja-peni coaEna marung gustiku Sang Ramabhadra. b€bar€ngan karo masrahahe Dewi Sinta murang panj€ndnglne. sat6mah akeh ras6ksa kang padha bingung pating bilulung. apa aluwung nungkul aris masrahake Dewi Sinta. Anggada didhawuhi ngelingake maralg. dhandhaning umbul-umbul kadhaton Ldngka nganti padha putung. Dhawuhe gustiku Nararwta Ramabhadra. milih dumadine p6rang. pratandha Anggada wis niyup ing bantala. l6bu mari mul6k kum6lun. Tdkaku ing kene iki diutus dening panjdndngane. Kanthi dhadhag-tatag tanpa rdringa. kaprungu c6tha dening kang padha seba : . piyarsahna kandhaku ! Ahu iki Baliputra. Mantri-bupati lan pam manggalaning wadyabala. sira sawadyabalanira mdsthi bahal tumpAs-tapis tanpa sisa Wruhanira ! panj)nAngane Sang Ramabhadra iku pahlawaning jagat kang bang€t kinawasa".

OaOo t K€thek naruthuk tharuthukan. kagawa saka bangEting dukane. babo.. imbane t6pung. kajaba narak sarak uga dacli tandha y|kti asoring watak lan tindah-tanduhrnu.ar sm 6an1ui ngayom marang mungsuhe sudarmamu.taneh mung Rama siji rngsun wOdia. Anggada. . supaya aja pisan-pisan rvani lumau.Heh Anggada kang bang\t adigung-gumOndhung ! Apa ingsun kokira ros|ksa leumpra-humprung mudha_punglung. mand.. Elinga. netrane mandOng manth6l6ng marang-Anggada. palarapane nj6ngk6rut. Atimu tanpa sOrile-runtik.... diiraiba"denins si Rama... sanajan anaa Rama sewu cocoft e bAbar€ngan t€ha iig kene. padha bae haro kowe nglahoni dosa .. asung peling marang Sang Rawana.an Sang Raghuputra. ingsun oro ulap". Midhang6t kandrrane Anggada kang bangEt p6dh6s mangkono iku.gurudroha.Kabeh gunommu itzu. 779 . mrajaya si Rama.ulir"n" g6t6r werwelan. Aja n. Ratumu kon|n enggal mranata gAhring baris. manaia ingsun eh-elu nggltgu lzandharnu.. sapa sing mra.e tunturi muliha.. lan kon6n tumuli ng€toni pArang.Bcbo. g6l6tn nggugu-mituhu ujarntu ?! Mendah guyuning jagat. Wo. amarga ngrumangssni atmajane Sang Bali.Wo. tanpa msa isin-wirang ! Tindakmu mangkono ilzu rzariwat-liwat g\dhening dosomu. landhCpe _kagila-gila. ora k6na ora. o. lWalanda :' ie leeraar beleedigend : Jotua : ngina utawa nydperehatee marang Guru). matura marang gustimu yen ingsun ora n)dya r|rukunan learo mungsult. Minangka pitukuning panggawenira. Kowe nuduhahe g)dhening tekadmu. Mangkono kandhane Anggada. Nanging nyatane. murang sarale digsura atinggat tata. sira m6sthi bakal ngundhuh wohing panggawenira. Prabu Rawana ! Watak-wantunira kang ambdk-siya murka-k6thaha mahanani kusut-kuwuring pikiriru. koue ngrilakahe bae nnrang patine sudarntarnu. wrurranira ! J6mparing" gurtiLu iku hebat kaliwatJiwat. lan ngandhakake kawiryan hasantikanmu. Anggada ! Kobang?ton asoring wataltmu lan olehmu ora wdnth ing isin. sira m6sthi bakal sirna dening sanjatane gustiku sang Ramabhadra. rlanaua kowe kasinungan watsrt pahrawan.iaya sudarmamu ?! Si Ranta ! Dadi. i\stnr wani mbelani sudarmamu. Anggada ! rzou. nudingi karo ng6ndika s6r6ng-sora : . yaiku kang bakal kanggo nguntapake sira m6nyang Yamaloka (iagade Bathara yama = nraka)". si Ranta mlungsuhe sudarmamu. pasuryane sang Dasamuka mrababarr abang. niul*i sira tumindak mutatuli g6l6m melik bojoning liyan.

parasu. para putrane Kutnbakarna yhiku Nikumba -ndikakakl ngdtoni p0rang sawadyabalane' Kumb a. . Anggada banjur S"*ula' Anggada t6rus maing welagiri.. uanlur mangzuli's6r6ng "Heh buRawana!Bakqtsi-rnanirasau'atlyabalanirodbningSangRa. Mintragna. ghuttama w k katon gaw ang-gou'angan"' bali m6nyang Su*pasat'ggruhut' Sawise kandha mangkono. Akampana. 180 kindbur. swarane gumuruh mavrurahan onde'rweo"r3glng bumi t6kan ing saptapatala (W' = zeven "lJ*f = tujutr dasar bumi). Trikaya. iatEmah samodra kocak mawalikan .(OKTA.sthi' Narantaka' . Ana sing asanjata culiya-liyane' .. suligi. Pragasa' Prajangg' para [rr-arrgti. Yupaksa.""g dwaia ing-Iiretane dhewe-dhewe. abdboPara rasdksa padha dandan ulanganggo kaprajuritan' lan mawa r6r€nggan k6mbang' ." . putrane Sang Rawa"l ylikY Dewantaka' lan Trisirah.ir"n. mr*ia. Wilohitaksa. padha tarldha Sarampunge iihawuhe Prabu Dasamttka' minangka rabudhale *uOyoUuto LOngka. IUahaparswa' Ghathodara' Jampaksa..WADYABALA RASoXSA'WANANA TUMULI WIWIT CAMPUH YUDA..u:up"ti. slompret-slomprete wadya-bala s6ksakangmai0ksa. kang n6dya awahana di: baju zirada utawa turangga'padha ng6trapi kawaca (Indonesia rah) ing tunggangane dhewedhewe' banjur dhaSawise sam6kta ing sakabehe. *u.igrl tori.il. Bajramu. jagat kaya b6lah-balaha' langit kava ng6ndh6longngdndh6longa. Prabu Dasamuka Wiruwuh marang Patih Prihastha. Sang Baliputra kang ing sakawit lungguh tumuli -ngaddg Pro' : mattr6ntli6ng (malang-k6ril. trisula lanlceta padha p15a ras6ksa kang nOdya awahana Sl*ire m4ngkono.ngllman-uman Nlangkono wangsulane Sang Ralvana' sawise Anggada. Sapraptane rak dang Raghuputra. Dumraksa.i"d. ngaturake sarehing dinuta' 92.l6ksacacahetumulimunibinarungunining ngallti tumUrr-gong-b6ndhe-beri.rra*u k6r.-"U. Asanipraba. SAWISE SA}."una-s6sotya ilil padha nyandhak gogamaning ayuda.. n6nggala.

paardenkennis = pengetahuan tentang kuda). Nanging akeh uga ras6ksi kang nangis.Ngrungu unine t6tabuhan maneka warna srng suwarane prasasat suwarane mega ing w6ktu kiyamat. .-uda kantl'ri au'qs lan utaspada. Para ras6ksi kang mangkono iku njalari kun'uring pikire guruJaki. satOmah pangg6dhene k6p6ksa wola-wali ngabani . wujude ras€ksa sing manganggo kaya mangkono banjur mirib singa..I\{laku. Panganggone wadyabala ras6ksa manca warna.. mugi-rnugi jdngandiha sagAd ndamAl Ehbdtan utami dhatOng gusti saha nagari. olehe nglipur rabine mangkene : . ing mangka kampak iku landhOpe kagila-gila. kang padha nunggang jaran wasis ing babagan salihotra ( = aswasiksa = \\'. mlaku ! ilIaju.Kakangmas. Para pahlawan iku padha mumpuni marang dhanurwedasastra (W.. para wadyabala ras6ksa katon bangot g6mbira. luwih-luwih para pahlawane saya kat€tangi kasudirane. unggul ing yuda".luar biasa". nalika nguntapake bojone kang n6dya mangsah yuda. Mangkono kandhane para ras6ksi marang bojone dhewEdhewe. Saka akehe wadyabala raspksa.. savuise olehe nguntabake t6kan sajaban w6w6ngkon kadhaton. Saw6neh ana sing pangarrggone . luwih-luwih rasEksi kang isih pangant6n anyar utawa kang lagi nggarbini. i<ajaba sdsak dalane. maju l" Kang njalari r6ndh6ting lakune. Manawa praiurit wdgah mangsah 181 . nggdgirisi. garu-laki kula ! Sumangga kula aturi mangsah . = leerboek der boogschietkunst = Jawa : buku piwulang nj6mparing). akeh ras6ksa sing mandhi sanjata kampak 96' dhe kang dawane nganti 5 dh6pa. dalan kang diliwati nganti sQsak. kAhasihku saiati ! Ak-u iki kabbu dadi prajurit. iku wis dadi huwajibane. Praiurit maiu p0' rang. giris-miris yen ndulu rasOksa sing ngangeo kaya mangkono' Kang lumaku ana ing ngarGp para ras6ksa sinakti aklambi k6re-rv6si (Indonesia : baju zirah besi).Yayi. Para rasGksi bojone pahlawan ras6ksa padha nguntapake lakune wadyabala L6ngka t6kan sajaban w6w6ngkon kadhaton. = olifantenkennis = pengetahuan tentang gajah). ing batin bang6t mongkog (Indonesia : merasa bangga) sumurup guru-lakine ng6toni p6rang. kala-kala lakune barisan ora bisa maju. Para pahlawan rasdksa sing padha ditangisi dening rabine sadurunge mangkat pdrang. yaiku panganggo kang diarani . Sanajan Bathara Kala pisan. kang padha awahana ciirada l6bda marang hastisiksa (1V.rswangga".

Nala. didhawuhi ngumpul. Wisangkatha.Wruhanira. mulane tumuli nimbali kabeh wanara. Singhanana. Sabodara. ndhungkari gunung-gunung anakan. sagung wadyabaia wanara banget g6mbiraning atine. Mainda. munggah ing Aribawana (suwarga hahyangane Ba' thara Ari). Mulane aja susah dahtinggal mangsah yuda lumawan mungsuh. . Wresaba. Dumra. Kang tinoleh padha tanggap ing sasmita. Gaja. Druwa.tya. panjdn6ngane noleh marang Laksmana lan Kapindra Sugriwa. Jam' bawan. hasombttt ing madyaning rana apa unggul ing yuda. Gawaksa. Hari. Kang dumunung ana ing ngardp para wanara kang pinunjul kas6ktene. Anggada. Karalawaktra. Nila. Manauts kqwmbut ing yuda (mati). padha m6re' mEre masinghanada lan surak-surak mawrirahan. lzowe bakal milu ngrasakake. yayi / P6rang.. ora bisa k&Amu guru'lakine ana ing ddlahan' C\hak-cukupe. Kumuda. amarga wOdi mati. Pralambodara. salugune padha bae. Praba. Dariwadana. nuli padha mamerake kaluwihane. Drawidha. Ingatase titah lzang haya kowe. Puthaksi. ing tdmbe manawa mati ntOsthi manjing (ing.yuda. puncake gunung Suwela dij6bol b0bar6ngan. yaiku : Hanuman. Ing saburine pala gfu6dhuging wadyabala iku sinambttngan para wanara mayuta-yuta kehe. Winata. Sampati. nwngkene yayi : Manawa kowA titdp s|tya marang aku. uripe ing sa' banjure huncara. Bojo kang kurang s. Mattahasti. saupaffn ahu mati ing madyaning rano.padhalangan sinAbut hawah Canrytraka. ing t|mbe sira bakal katut munggah suu)arga (manjing ing Aribawana). Kocap bar6ng Sang Raghuttama miyarsa warta yen Sang Rawana wis mbudhalake wadyabalane m6nyang pabaratan. Susena. Kr6sna. Tara. ingatase prajttrit. Indrajanu.'ginodhog ing kawah dradimuka)". Bhimamuka. utawa mb6dhol wr6ksa kang pirang182 . Satabali. para rvanara padha ndhungkari silatala (watu leter arata) kang sagunung anakan g6dhene. Saraba. Minangka sanjataning ayuda. Sahasra. yen unggrl ing yuda antuk kamisuwuran.urip mulya-huncara sinungga-sungga". Gandawadana. sinungga-sungga. lan bakal kAcbmplung nraka. kang minangka g6g6dhuging wadyabala.asinAngan. Sawise dingOndikani dening Iaksmana (lan Sang Kapindra). sing wigati g)dhening kasAtyanmu marang guru-laki. Dhanurdara lan Krandhana. yen aku unggul ing yuda. lire padhadene bakal ngalomi lt. m^sthi balzal pisah kato guru-lakine.

Panj6n6ngane m6muja marang satarudra (Rudra satus). Wibhisana kang l6bda ing kawruh ing babagan ngalamat. kapengin tumuli n6mpuh mungsuh. Ature Wibhisana agawe l6jaring panggalihe Sang Raghuputra lan s6n6nging atine para wanara. yaiku kanggo rum6ksa Sang Rama nalika isih timur. Sat6kane ing sapinggire kutha-krajan L6ngka. iku arane pujian kanggo rum6ksa kasarasan. nyuwun idi-pangestu. Dalandalan kang diambah wadyabala wanara katon ngr6s6pake. suwarane prasasat man6ngkdr wiyat. Kajaba iku ana ndaru tiba ana ing ngarsane Sang Raghuttama.. Dumadakan burni o169 lan udan g6tih ing saCalan-dalan. ocehe manuk-manuk kaprungu 'n6ngs6make. (Yamakingkara para ras6ksa Mripate manth6l6ng sumorot. matur mangkene : . Yen cinandra kahanane para wanara iku p6pindhane kaya para Yamakingkara n6dya njabuti nyawane tosa. kukune k6ras-akas san= 183 .pirang prangkul g6dhene. mulane panj6n6ngane panggalihe isih tidha-tidha lan ngandhut kuwatir. bot€n uontdn bab ingkrtng pr€lu dipun-kuwatosak|n. Sri Narendraputra Raghuttama ! Sadaya ngalamat ingkang katingal lan kapiyarsa punika Earwasartai *e. = een krijgsgeschreeuw aanheffen = memulai dengan teriak perjuangan). njalari jaya lan panjang yuswa. banjur dhawuh budhal wadyabala wanara. para wadyabala wanara padha masinghanada (W. (Astasata = 800. mracihnani yen Sang Raghuttama bakal unggul ing yuda. lan akeh asu-ajag kang mbaung mdthuk panj6n6ngane. ngrabasa para ras6ksa. sawise ngrungu ng6ndikane Wibhisana anane ngalamat kang sarwa bAcik. Paduha ttmtu badhe unggul ing yuda. Priksa para wanara padha sam6kta asanjata silatala lan wr6ksa. m€ngsah paduka timtu badhe sirna". Pujian Astasata manggalastawa iku g6dhe sawabe (g6dhe dayane). Kabeh kang katon lan kang kapiyarsa iku salugune ngalamat b6cik. Sang Raghawa bangdt kar6'nan. Ana Astasata manggalastawa. Sadhela-sadhela katon ana kidang lumayu nyabrang dalan mangiwa. Manggala_stawa = Walanda : gelukvoorspellende loftuiging = pujian yang menyatakan ramalan bahagia).ing pangsalih. Pujian iku winatdk (diucapake) dening Sang Raghawa. nanging durung ngyakinake panggalihe Sang Ramabhadra. Para wadyabala wanara saya ora sabar atine. siyunge katon landhOp mingid-mingid.Gusti.

Polahe wadyabala kaya gabah den int&i. Campuhe wadyabala wanara lumawan rasdksa ngor6gake japt. akeh k ang mrawasa /mrajay a kancane dh ewe. nOdya mrajaya rasiksa.-tra ! Aku u)anara. mandar kang lakune lagi t6kan ing tambak samodra utawa kang isih ana ing gunung l\{ahendra uga akeh bang6t. amarga Sang Rawana ngelingi sipating Ratu. Kabeh kang njalari ruwEding panggalih. aja nganti n6mpuh mungsuh luwih dhisik. kang kaloka Sang I{egananda (Indrajit). malCksaldksa mak6thi-kathi. mayuta-yuta cacahe.Kalantaka (dewaning pati) tumurun ing bumi n& dya njabuti nyawane para ras6ksa. rasa giris-miris. banjur m6re-mdre masinghanada.Heh wpa ihi ?! Rasihsa opa wanara ?! Aku rasAksa. . Pangajape Sang Kapindra iku dianggdp panantang dening Sang Rawana. Barisan wadyabala wanara kang wis tdkan ing pabaratan prasasat tanpa wilangan. para kawula ora kdna ngr6ti. aja hopil. t6tunggule para pahlawan ras6ksa tumuli ngabani wadyabalane supaya wiwit ngrabasa wadyabala wanaraAjune para ras6ksa karo ngg6ro-ngg6ro. sat6mah panggalihe kang wis isi rasa giris dadi saya miris. Kapindra Sugriwa wis ding6ndikani dening Sang Ramabhadra ing babagan kautamane wong p6rang.. ngajap supaya Sang Dasamuka tumuli ngdtohi yuda n6mpuh wadyabala wanara. Olehe mangkono iku. tandang-grayange katon galak. ng6l6girisi kaya. 184 . Bar6ng ngrungu pangajape Sang Kapindra. hlako' we flpa ?! Ahu iya ras?hsa. Ananging kagawa saka wataklvantune wanara kang dhasare pancen ora bisa ngEndhaleni marang adrdnging atine. ananging giris-mirise iku sinimp6n primp6n. Ya pangandikane Sang Ramabhadra mangkono iku kang njalari Sang Kapindra kasinungan sabar-drana ora k6susu kumudu-kudu tumuli ngrabasa praja L6ngk4 ngEnteni pan6mpuhe mungsuh. Hla howe wanara apa rasihsa ? !". kuwatir lan pikir kuwur m6sthi kudu winadi. dipOthukake para wanara karo m6re-m6re luwih dening sora. sat6mah kang padha pErang ora bisa sumurup 6ndi mungsuh Ondi rowang. ora ding6ndikakake marang para kawula L6ngka. sing lagi lumaku utawa lagi mangkat saka gunung Suwela :isih ndlidir bae ora ana p6dhote. njalari mui6kkum6hming lSbu kang agawe p6t6nging pabaratan.Walanda : dienaar van den Doodsgod = hamba Dewa Maut). sadhela bae wis ilang sabar-dranane Sang Kapindra.

ana sing alok p6rung kupinge. grfuEt-saute saya kurang. amarga lumawan mungsuh karo nandhang lara. Awit saka iku. ambaning bedhore nganti sadh6pa lan landh6pe ngluwihi siyunge Bathara Kala. hla mangka gandhewane para pahlawan ras6ksa iku racak-racake g6dhene padha karo wit tal (saprangkul). Saka akehe prajurit kang palastra. sat6mah pabaratan katon padhang sumorot abang. enggal-enggal ngelingake para wanara kang padha ngucira ing yuda : . Bantala nganti kaya ng6ndh6long-ng6ndh6longa kambah para prajurit kang campuh yuda. pirang-pirang pahlawan ras6ksa kang nrambul 5'p6u ngudani warastra para wanara. Suwarane tambur. jalaran saka bang6ting p6t6nge kahanan. kaya mb6lah-mbdlahna langit. ing paprangan prasasat banjir g6tih asarah bangke. wasanane banjui padha lumayu asalang-tunjang. ana sing mb6ngok puturlg sikiie. Er-rdi kang k6candhak diprajaya. para ras6ksa padha surak mawurahan karo ngoyak-oyak mungsuhe. Bar6ng nguningani mawirting wadyabala wanara.Mangkono suwara kang kaprungu ing pabaratan. nanging atine kaya siniksa. t6mpuk lan nang6tnpreting dirada sarta pamb6ngingehing turangga. g6dhening panahe padha karo wit jambe. Sambate para prajurit kang k6laran dening k6taton bangOt ng6r6s-6r6si ati. Bar6ng pabaratan katon sumilak padhang.. pirang-pirang kang palastra lan kang nandhang tatu abot. apadene s6sumbare para prajurit kang bisa mrawasa/mrajaya mungsuh. ana sing tulungtulung pdcah dhadhane utawa b6dhah w6t6nge ian modhol-mocihol ususe. Ana sing as€sambat pru thul tangane. Warna-warna pisambate para wadyabala kang paciha nandhang brana kang sarwa nr6nyuhake. Jalaran sumurup kanca-kancane akeh kang palastra lan kang nandhang brana (tatu). Amarga bantala k6siram ludira. akeh wanara kang s6mpalkaparapal bahune utarva njungk6l k6t6ngg6l c6ng6le dening j6mparinge pahlarn'an ras6ksa kang nrambul yuda. Ing saj6g-juml6g durung tau ana paprangan kang kaya mangkono ramene. Hanuman kang pinatah dening Kapindra Sugriwa ndikakake nGnangi kasudirane kanca-kancane. beri lan kaiasangka. gong. l€bu mari m6l6k kum6lun.Heh kanca'hancaktt para wanara kabeh ! Kapriye dene kou'e padha mblenjani ianiimu ing ngani ?! 185 . Bar6ng sumurup wadyabala wanara k6s6s6r. Para wanara kang nandhang tatu Entheng padha t6rus lumawan ras6ksa.. ana sing s6sambat grumpung irunge. saya suwe tandange para kapibala saya k6ndho.

munggah suwargo. yen ta bisaa bstari urip. para wanara padha ngamuk punggung sura tan taha nirbaya nirwikara. pirang-pirang ras6ksa kang mati k6pupuh ing gada wr6ksa utawa dibruki rvatu kang g6dhene kagila-gila. kowe nildya nuntpAs msAksa-diytq jSbul saihi katon giris-mirismu ffnrang mungsuh. andhAmana pambdgane praiu' rit wirotama . TAPANAKSI. kahx*ansane Bathara Wisnu). Kabeh padha bali m6nyang pabaratan maneh kanthi mandhi wr6ksa gddhe adaw4 utawa mbopong watu sagunung anakan g6dhene minangka sanjataning ayuda.. sinubasuba dening sapodha-padha. wOdi mati".Janjimu. Sirnakna ntungsuhrnu para rasAksa nganti tump4s-tapis tanpa sisa". antult hamulyon lan lzabdgjan ing dAhhan. Esuke ing wayah pl6thet<ing surya. Prajurit kang mati ing madyaning rana. (Jtamane prajurit. PRA. para wanara padha katEtangi kasudirane. SYANIKUIVIBHA. ntanunggal learo para dewa. uripe m|sthi aji godhong jati aking.wani wirang. mati ana ing ntady'aning paprangan. Ala dulune. yen p|rdng ileu ingatase prajurit dadi didalane antuk kab6gjan lan kamulyan ing donya lan ing dOlahan ?! Prajurit hang unggttl ing yuda. Ngrungu t0t6mbungane Hanuman mangkono iku. NIPRABA. PATINE RASfiKSA PRAJANGGA. PRAGASA. hajen-keriigan sinAbut pahlauan u'irotama. ASA. wadyabala wanara lan ras6ksa wis padha sam6kta ing yuda. uripe ''i'ng sabanjure ana ing donya ngalami bAgja lan ntulya. cliwAnangalze Inanjing ing Wisnupada (Walanda : gebied. PUTHADAKSI. ffnnalua prajurit mati ana ing paturon ing sajroning omahe dhewe. wadyabala wanara lan ras6ksa padha bali m6nyang padunungane dhewe-dhewe. 93. Apa kowe padha lali. wani mati".. tur ing ftmbe yen mati ntAsthi k?cAmptung Yamani (nratzo). Nanging ora antara suwe banjur k6tungka tdkane w6ngi kang kayadene nyapih nurang kang padha p6rang. WIRUPAKSA. G6g6dhuging wadyabala ras6ksa kang aran PRAJANGGA tumuli mangsah yuda. BAJRAMT]STHI. kang apambdgan . 186 . MITRAGI'IA. JAI{BUI\{ALI. hentel uan Wisnu : Indonesia : daerah. Nanging prajurit leang ngucira ing yuda.w6di wirang. kang tinggal glanggang acolong playu nubras-nubras ngungsi urip. Mulane. Sapraptane ing pabaratan.

Nala ngoyak Puthadaksi. mungsuh kang pinand6ng m6sthi g6s6ng. n6dya nyidra. Sampati tandange luwih cukat. gadane wr6ksa kinarya nangkis sanjataning mungsuhe. sat6mah banjur padha lumayu asalan g-tunjang. Sakarone padhadene angon limpening mungsuhe. Bar6ng sumurup kanca-kancane akeh kang kobar awake. amarga pinand6ng dening Puthadaksi utawa Pratapanaksi. Wanara kang n6dya m6thukake ras6ksa loro iku dumadi saka g6ni. pahlawan rasGksa aran PUTHADAKSI kang wis kondhang ing babagan ulah kriclhaning perang. pirang-pirang wanara kang kobar pating prakitik awake utawa murub rambute. muncrat g6tih lan ut6ke. dirada utawa turangga. Puthadaksi sinik6p. lakune ulah maju-mundur. (Nala = Walanda : vuur = Jawa : g6ni). Campuhe Sampati lumawan Prajangga bang6t rarne. tanpa wahana rata. banjur oyak-oyakan karo mungsuhe. Tibane Prajangga ditututi Sampati. Suwe-suwe Prajangga katon sayah thele-thele. 18? Prajangga iku prawira ing yuda. mripate padhadene sumorot abang mbal0r6ngi. Prajangga waspada. k6mpole prasasat bajra lan galake kagila-gila. bahune atos pindha gada. wujuding pawakane g6dhedhuwur tur sarwa santosa. para wanara padha giris-miris atine. I\{anawa pinuju maju. wasanane kdlimpe. Sumurup rvadyabala wanara o169 kagegeran. Kanthi kObat-cukat prasasat kilat. padhadene angon limpe.sa Prajangga iku t6dhak-turune pahlawan. nanging aja nganti k6na cinidra. Yen nuju rnundur. Sapatine Prajangga. Rasdksa loro iku m6mitran sabaya-pati. sab6n pinupuh gada-wr6ksa lumumpat endha. tumuli ng6toni jurit b6bar6ngan karo ras6ksa Pratapanaksi. dikdpruk sirahe. endhane manawa pinrawasa luwih rikat. k6na sinondong gada-wr6ksa nganti kontal sawatara dh6pa dohe. wasanane tumOka ing pati. pah. Krodhane ras€ksa Prajangga dipAthukake dening pahlawan wanara aran Sampati. njalari patine. Ras6k- .. katon padha wasise ulah sanjataning ayuda. mulane ap6parab Nala. Majurre Sang Sampati karo ngundha gada-wr6ksa kang tanpa tirnbang gSdhene. Kapi Samirati iku sudira ing rana lan wis gOdhe lOlabuhane (besar jasanya). buntute molah katon luw6s. mulane sing uwis-uwis mungsuh kang tin6rrrp'uh mdstiri sirna. sakti mandraguna lan kulina pdrang dharat.lawan wanara aran NALA enggal-enggal mangsah yuda n6dya lumawan puthadaksi lan Pratapanaksi. Bardng k6candhak.

hemelbewoner = Indonesia : sejenis rokh angkasa.'6ng sumurup Mitragna kasambut madyaning rc mangsah y. Pratapanaksi k6candhak. kang olehe lumawan mungsuh tanpa tidha-tidha mracihnani pahlawan sajati. katibarr ga(ane wibhisana. Krodhane Jambumali dipathukake dening sang L{aruti (Hanuman). bang6t suka amarwatasuta ndulu kang padha abanda yuda. Para dewa lan para r6si kaswargan kang padha mriksani campuhe wanara-rasaksa saka antariksa. wasanane Mitragna kdna kacidra. (Tamburu.'b-anjur disungsang (sirahe ana'ing ngisor). pahlawan kang l6bda alaku cidra lan s6pi irig rasa w6di. Bar6ng sumurup Janrbumali palastra. dipathukake dening sang wibhisana.rul "nggut-enggal 1BB .Sumurup Wibhisana unggul ing yuda. iktt wis asalira dewa. sanalika suwarga gonjangganjing lan tumuli m6nga lawange. saciurunge bisa nandukake sanjatane. dadi lan patine. Para kinnara-kinnari sarta widadara-widadari padha b6bar6ngan mathuk lum6bune pahlawan ing suwarga karo nggawa pasugatan maneka wama kang sarwa edi-mirasa. wasanarre pahlawan rasoksa iku palastra di bruki arga. ras6ksa N{itragna kang kaloka t6gutr-ti-mUul sudira ing rana tumuli ng6toni yuda asanjata gada. gadaginacla. (Kinnara = walanda : mysthisch wezen = Indonesia : makhluk ajaib. ba. Bar6ng ana pahlawan ras6ksa kang tEguh-tanggon sudira ing rana palastra. ing padhalangan sin'ebut Hyang T6mboro. suwe-suwe. miturut l\rahabharata kang ap6putra Kr6pi-Krapa. enggal-enggal ngdtoni jurit asanjata suduk lan tr6tata. sanalika ambruk njr6babah ndh6pani bantala. sikile karo pisan sinik6p dening Nala. Widyadhara = Walanda : soort van luchtgeest.Mitragna olehe p6rang-tandhing rok-bandawala pati. penghuni langit).rdu t *o ngundha dh6ndha. sawise mrajaya Puthadaksi. paputra Anjani. Subali lan sugriwa). Nala banjur ngoyak Pratapanaksi kang oncat m6nyang awiyat. Ivtiturut layang Arjunasasrabahu : Gotama pandhita ing wukir sukendr4 garwane widadari asma Dewi windradi. dip6. tumuli diti bakake ing bantala.tumuli tin6pak mukane. Sang JAMBUI\'IALI ling pJafrai*gu' sin6but Jambumangli). mati padha sanalika. Ing sapatine Puthadaksi lan Pratapanaksi. Gotama. para wanara surak mawurahan" Ras6ksa Pragasa. Nganti suwe wibhisana . pahlawan ras6ksa kang ora tau ngucira ing yuda. kayata sang Tamburu lan -sang Gotama kang dipangarsani R6si Narada.

Syanikumbha k6na sinik6p denin'g 189 . rasdksa Bajrarnusthi kang murah gruyune tumuli ng6toni jurit karo ngguyu cukakakan. tumuli pinupuhake ing anggane Nila. mati padha sanalika. Ya pakurmatan lan pangaji-aji mangkono iku kang njalari sing tandhing ayuda ora ana kang n6dya ngucira. Sawise wqla-wali panggadane. banjur diuntir sirahe. Sawise cancut taliwanda. sanalika ambruk t6rus palastra. mungsuh kang nganti k6bithi Bajramusthi ora njaluk banyu. Kagawa saka bangGting pracayane marang g6dhening k6kuwatane. Kajaba saka iku.6blas. Para dewa lan para r6si kaswargan kang padha mriksani kang tandhing ayuda saka akasa. padha ngant6pi tekad . Sang Syanikumbha. Sapatine Pragasa. kapi Nila tansah panggah mbr6gaSah ora obah. enggal-enggal m6tu ing pabaratan n6dya p6pulih. mati ing madyaning rana ntunggah suluarga". kumpul maneh karo kanca-kancane.'an unggul ing yuda.jaya-jaya" karo nyawurake k6mbang lan boreh kang ngambar wangi. kapi IUainda jajabang mawinga-winga. t6ndhang-tin6ndhang. mungsuhe iku wis ngundha gada. K6taman gadane Syanikumbha kang g6dhene kagila-gila. mulane banjur dumadi p6rang lugasan tanpa g6gaman. Ya ntangkono iku carane para Cewa-r6si ngurmati pahlav. bar6ng w6ruh mustakane Bajramusthi dipothol mungsuh.thukake Kapindra Sugriwa. majune kapi Nila n6dya lumawan ras6ksa Syanikumbha tanpa nggawa apa-apa minangka sanjataning ayuda. bar6ng wuninga I(apindra Sugriwa bisa ngasorake pahlawan rasOksa gagah-prakosa. amarga mangkono iku dianggdp patining pahlawan. pahlawan ras6ksa kang n6dh6ng tumaruna. ing s6mu ras6ksa kang wujude kaya Bathara Kala iku sajak ngina marang para wanara. padha ngucap .. Ras6ksa iku dic6k6l c6ng6le. Karo nyangking sirahe mungsuhe. Wasanane rihadhane Pragasa k6na binithi dening Sang Kapindra.. para devra-r6si bang6t olehe ngaji-aji marang prajurit kang mati jalaran lumawan p6rang. Sing uwis-uwis (ing wdktu-wdktu kang wis kapungkur). kapi Mainda ng. mbdg0g6g m6g6g-m6g6g pindha tugu sinukarta. pothol. Padha cdngkah-cin6ngkah. kaya diububi muntabing atine. bithi-binithi. T6kane kapi Nila ing ngar6pe Syanikumbha. jangkah-jinangkah. Sawise dh6ndha-dhinGndha sawatara suwene. Krodhane Syanikumbha dipOthukake dening kapi Nila.unglgul ing yuda buncara sinuba-suba. Sumurup ras6ksa kang tandange sajak ngewakewakake. kapi IUainda tumuli ngrangsang Bajramusthi kanthi's6r6ng kapati. dh6ndhane Sang Kapindra lan Pragasa putung bar6'ng.

rgu1A-bana lan mangayubagya : .atsmana karo ngiwa langkap kang rvis pinasangan warastra. Indrajit wola-wali ngundha gada diagagake marang para wanzlra. Sang Laksmana lan Sang Kapindra padha o*. Pahlawan ras€ksa sang !f irupaksa kang wis samakta ing yuda ng6nteni ana ing srijabAn pura L6ngka. jarane Indrajit mati. Kuda lan kretane Sang rajaputra l. wcndene para wanara. Ana ing sajrone kreta. mancolot m6nyang sajaban kreta. k6na dhadhane i6rus-t6mbus ing rvalikate. P4iftu tAptok-k6piok sarta surak-surak mawurahan' Ing gdgana."Toyo-joyi'. Anggada katon ewa. Awit saka iku. priksa tandange Anggada kang bang6t kdbat-cukat trongginastrampil. bangdting s6n6ng€. wasanane mati dening kapi Drawidha Para pahlawan rasaksa kang wis padha palastra iku budhale saka ing kutha manyang pabaratan diirid dening sang Indrajit' minangfa senapatine. satamah kuda lumayu sum6mPrung. ngira yen Syanikumbha kapracondhang ing madyaning rana. 190 . banjur m6thukake krodhane sang Rawanlaputra. i\lulane sirnane para . n. bar6ng miyarsa surake wadyabala wanara.Dirglahayu.kapi Nila. kretane nyuvrara gumerit. Durung nganti bisa mrawasa murrgsnh. kagawa saka.ahlawan iku bangdt agawe muntabe Sang Rawanaputra (Indrajit). Sang Wibhisana mes6m. bardng priksa patine jaran lan rGmuking kretane Sang RawanaPutra. ngg6blag ing bantala t6rus palastra Ing sapatine Wirupaksa. atine kaya mumb muruba. Pilhot.6ngka iku pinupuh ing gada wrOksa. umyang-gumuruh srrwarane para dewata kang padha ngucap. Indrajit endha. Ndulu solah-bawane Indrajit kang rujut unigung-gum6ndhung mangkono iku. kretane r6muk.. gulune dicakot. wirupaksa u'is linopasan jAmiaring dening Sang Sumitraputra (Laksmana). Amarga k6t6ngg6l gada wr6ksa. pahlawan ras6ksa kang ap6parab Asanipraba mangsah yuda. kagawokan ndulu kaluwihane Anggada.ggal-er-rggal lumumpat m6sat m6nyang madyaning rananggana.rlunu *ggui-"nggal mb6dhol wr6ksa kang kagila-gila g6dhene minangka sanjataning ayuda. Praptane \\'irupaksa dip€thukake Sang l. sang pi' nunjul Baliputra". Sang Raghuttama. dheweke tumuli ngataP kuda pangiriding kretane. rodhane prasasat ora ngambah l6mah. mulane er.

(Sarpa = ula * astra = panah + pasa = jir6t).Indrajit ing saj6g-juml6g durung tau kasoran p6rang.awanaputra Megananda (Indrajit). Krungu suwara gora-gurnita tanpa mpa (amarga kang nyuwara ora katon). Sanajan Sang Hyang Indra pisan. Indrajit banjur mat6k sihir. akeh mungsuh r6bal-r kasulayah k6tujah dening jarane. ora bisa ngasorake yudane Sang Rawanaputra. saya nggardsnandh6s pangigit-igiting atine ngrasakake sirnaning jarane lan 16muking kretane pinupuh dening mungsuh. pdpindhane mung sa6ndh6g qmun-amun g6dhene.sa dening wanara. m6muja j6mparinge Sarpas trapasa (lYalanda : pijl slangenstrik = Indonesia : panah jerat ular). Kocap Sang F. sarta panahe kang adhapur t6tunggule dewaning Nagq Indrajit tumuli mangkat m6nyang pabaratan.1 wis g6dhe lElabuhane. Bar6ng wis tdkan ing pabaratan. IIla kok saiki. Indrajit bisa ndulu. 94. Indrajit mangkrak-krodha masinghanada. pa191 . candi). Saparipurnane nindakake yoga. Indrajit tumuli oncat saka pabaratan bal! mOnyang kasatriyane kanthi pangigit-igiting atine. Indrajit manjing ing padewaharan (Walanda : tempel = Indonesia : kuil. ing batin yakin yen bakal unggul ing yuda. Sawise nydndhak gandhewane kang sauwit tal gOdhene (saprangkul). mnng amarga pinrawa. luwih dening }Ombut tan k€na jinumput. Amarga rumangsa nandhang wirang. jarane nganti mati b6bar6ngan karo r6muking kretane. sab6n Indrajit mangsah yuda awahana rata. ii*grng ora kadulu. Awit saka iku. (Endhdg amun-amun = bl6dug ing awang-awang/ombaking hawa kang katon ing panasan). para wanara padha bingung pating bilulung. Amarga saka dayaning mantra-sihir. prasasat ora kasatmripat. Indrajit mes6m. Jaran pangiriding kretane Indraj. sanalila salirane banjur dadi cilik bang6t. suwarane pindha gludhug ing mangsa kasanga. Bumi o169 gonjang-ganjing.IfrUPANruC NAGAPASA. Biyen-biyen. ing jagat prasasat gara-gara. p6tak as6sumbar maciya-ciya. Amarga suwarane bisa agawe gara-gara iku kang njalari Sang I\regananda (Indrajit) kasusra ing ing jagat-traya. ing wayah b6ngi sarvise s6pi. Sawise Sarpastrapasa pinuja-mantra. RA]\{A SA\YADYABALANE XECUEEN.

botdn kasinungan ha' langkungan punapc-p uncpa.Laksmana uga k6gub6d sings6t ula naga salirane sakojur.. c Midhang6t ature Indrajit mangkono iku. Kanthi suka-sukuring panggalih. cangkAme amba ngg6girisi. Arya Wibhisana tum6nga ing akasa karo ngusap-usap netra. j€mparingj6mparing NAGAPASA iku padha malih ULA NAGA g6dhe adawa. panggubEde Nagapasa mandar saya s6rdt asings6t. ngaturi priksa nurang ingkang rama kahanane Sang Raghawa sawadyabalane. Sang rajaputra Rama .. b . Panj6n6ngane tumuli ngasta sula (jinising l6mbing). jaiaran h|kiman j|mparing Nagapasa RaghatuaLahsmnna saklangkung ringkih ingch-ingih. Sang Rawana bang6t suka amarwatasuta.Wah !pu' traningsun kang asipat anak anung anindita ! Pant)s sira sintbut 192 . Kang ora k6taman ing panangsayane Nagapasa mung \Vibhisana lan Kapindra Sugtiwa. Sumurup klebating parnane. sat6mah l0sah-lungkrah salirane. panj 6nGngane k6wiyos pangalOmbanane marang Indrajit mangkene : . pating glasah. t6iu utawa luwih. wiwit saka pamidhangane nganti t6kan samparane. tarkadhang ulia naga siji ana kang nggub6d wanara nganti loro. Sawise Iumdpas saka g6ndherva. wisane tansah sumGmbtu saka cangk6me. kagawa saka bang6ting pangigit-igite panggalihe.ra pating jlGrit kagegeran.ting jlGrit lumayu saparan-paran. nalika samana Sang Kapindra mung tansah ng6p6l-ng6p6l asta karo ngawOt lathi. mripate sumunar mbal6r0ngi. Adhuh ! bang6t ngg6g6t6ri r. nama irama syair). Awit saka iku. bisa priksa Indrajit kanthi c6tha welawela. culane sttmotot m6m6deni. akeh wanara kang tiba tabrakan karo kancane. Nanging sakarone ora bisa asung pitulung Inarang Sang rajaputra Rama-Laksmana lan para rvadyabala wanar1 amarga manawa kang kOgub6d ing Nagapasa ana kang n&ya at6tulung ngluwari. Indrajit wola-wali hglOpasake j6mparing NAGAPASA diinc6ngake m6nyang pasanggrahan Suwela. [Jla naga gOdheg&lhe ma' lihane j6mparing-j6mparing Nagapasa kang cacahe l6ksan-k6then iku padha nggubOd awake rvadyabala lvanara siji-siji. huwtLningana ! L'I)ngiah samDun sami pdiah tdn sakti". sitna k6kuwatane lir linolosan bObalunge.r'ujude Bhujanggaprayata (Walanda : voortsluipende slangen. Indrajit ngg6blas rnulih m6nyang praja. Sajrone w4dyabala wana.Kangj1ng rama. naam van een versmaat = Indonesia : ular' ular yang melata. . ditlorongake m6nyang g6gana.

Bar6ng priksa Sang Raghawa ginub6d Nagapasa bang6t sings6t lan katone kaya u'is meh palastra. dipun sabar-tawOkal panggalih paduha. saya sora panjdrit Ian panangise Trijatha' . mulane iya pracaya marang kabeh atttre. dip0t6ki jajane. Saw6ngi natas Indrajit sawadyabalane padha ora nendra. Sawarnane pOpanganan kang sarwa edi-mirasa. gusti. In- clrajit dirangkul.. digagap-gagap p6n6ring panggalihe. pracaya bang6t yen Sang Raghawa sawadyabalarre wis sirna. Irrdrajit nganakake bojana-andrawina kanggo para wadyabalane. lan banjur manut-miturut ing sakarsane Sang Rawana. bevallig = manis juita. nganti turah-turah.Gusti Sang llahadewi. B6ngine. TYijatha njOrit lan nangis k6laralara. digawa oncat bali m6nyang taman Asoka. gustL Kawuh atui eng|t. Maksude. Sigdg. pasuryane kang d6mekane wis krasa any6s lan prasasat rvis tanpa bayu diusap-usap. Sang Dewi diunggahake ing kreta pinatik s6sotya digawa m6nyang sac6dhake pasanggraJ-ran Suwela. Kango ngr6gani gddhening 16- labuhane. ropyan-ropyan aj6jogedan. dhuh bathara' ! Mugi wontdna kaparing 193 . Lalita = Walanda : liefelijk. Amarga salirane Sang Dewi sajak wis rada kaku. kanggo meng6ti ungguling yudane. sarwa ana tur kabehkabeh sanva akeh. dikdk6p-k6k6p sarta diarasi mustakane. disarekake ana ing ratnaparyang\a (Walanda : juweelen rustbank = Indonesia : balai-balai bertatahkan ratna-mutu-manikam = Jawa : kanthil pinatik manik-nawar6tna). saka dhawuhe Sang Dasamuka. tansah padha suka-suka parisuka. kanthi t6tabuhan maneka warna. Sang Dewi tumuli dibopong. supaya Sang Dewi 6ntek pangarBp-ar6pe marang Sang Raghawa. Indrajit pinaringan ganjaran maneka warna kang 96dire bangGt pangajine. Kagawa saka suka-r6naning panggalihe Sang Dasawaktra. karsaa mrihsani dhaftng lzawula. Sang Dewi dipulasara dening Trijatha. supaya wuninga kahanane Sang Ragharva sawadyabalane. salirane dioyogoyog lirih supaya eling. Kocap Sang Sri Janakatmaja (Dewi Sita). Dhuh cleua. pikire bingung. PanjE- ndngane pracaya marang g6dhening kas6ktene Sang Megananda. (Prawira = Walanda : groote held = pahlawan b6sar.Prawiralatita". kabeh kang dipengini dening para wadyabala. Sang I'{aithili nj6rit t6rus dhawah kantaka gumuling ing jrambahing kreta. menyenangkan). Ndulu kahanane Sang Dewi kaya mangkono iku.

Astane obah krug0t-krug6t. bodhe nyuwun priksa hadospundi badhe wasananipu. . ffnnawo altu listari urip. heh awak. telzadku kapengin mati salugune ya wis gddhe. mung kl6sik-kl6sik : . aku nAdya manjing dahana murub. affnrga isih darbe pangarAp-ar|p ngdfieni panjAn?ngone. nanging sarehning panjdndngane isih sug€ng. uriplttt banjur tanpa pangayoffMn lan tanpa tuntunan. Hla samAngko sing paring pangayoturn lan paring tuntunan. sawise Sang Amarga kaget dening panj6rit lan panangise Ttijatha. tGtalining urip lzang nggandheng alzu karo panj|ndngane wis pddhot. Dadi olehku ora tumuli nganyut tutuuh. Dewi Ngrungu ng6ndikane Sang Maithili kang sajak wis kanthi panggalih golong-g6ldng-gilig n6dya manjing dahana. Ilfano. Nanging yayi. gusti ! Ifiangke ta manglee gustt. yayi Trijatha ! Supaya bdcik kawusananing patiku. ora satimbang karo gOdhening rudah-sush lan papa-sangsara kang dahsandhang.Adhuh gusti. Sri Noranata Raghowa seda ? Wingi-nguni.nyawa ! bAcih tumuli mdtua xka raga hang tansah hOtuta-tula kAtuh iki.. nangrng netrane isih m6r6m. ng6ndikane lirih. ature alot pddhot-p6dhot : . kawuh tanwh badhe ndherelz.. harsa peduku badhe nglalu antaka sarsild rnanj ing dahana hawula sumanggulwh|n". gusti ! Punapa kemawon inghcng badhe paduka tindalzahdry dhatOng pundi kemawon tindah paduka. sampun h|s|sa kapengin ngimnsi. Sang Arya Raghuttama. awak ! kowe bdcik matia bae. ugi prasasat dewa 194 . tumuli cAthika gAni. ltoduha tangeltakOn. Mulane. netrane kum6mb6ng. Kapar€nga kawula nyuwun pamit dhatZng pa"sanggrahon Suwelagtxi sowan bapa kawula. ntanaui Sang trlaithili hdlajAng seda". wis ora ana. . mulane luuih b€cik aku tumuli mati. dak-€nteni rawuhe.Bahal nglantur lawas s)dhih-hinglzinhu. Apa ta prAlune aku urip.wi kapara nyata Sang Naranata Rama bcttdn henging dipun-aj?ngajOng sugAngipun.padulza harsa paring pitulungan dhat€ng Sang Deui. panjdnAnganipun kapidhara. kanggo mungkasi uriphu". Sita eling purwa-duksina. Heh nyawo. Paduka prawwt ronn-ibu hawula. supaya kAtrima olehku bela-pati marang Sang Naranata Raghaua.Mugi ha*^uningana. Saiki. padulza Luungu.. Aginging sih-trisna saha s€tyabahti kawula dhatOng yayah-rena sampun dumunung wontdn ing paduka. Sirnq rdbahpokah wringin pangayorrwn kawula. Trijattra atine nratab. Atuit salea ihu yayi.t bla:npaltan punika. Sapira g1dhening hatr€inanhu n?arang uripku lan gidhening kasdnAngan kang dalz-alqmi.

kau,;rla. Padulia pipindhanipun kados Cintamani saha minangka roit dununging g€sang luwula. Paduka pdpundhen kawula, ugi pangayoman kawula- Awit shing punika, lzawula tansah badhe tutttttntur tut-wingking paduha. Sanajan dumugi ing dilah:n pisan. leoruula wAgah pisah haliyan paduka. Illakatdn ugi, saupami pndultc ngant<ts ngloltt antaha sarana ambyur samodra utawi manjing dalmna, kawula bot4n badhe pitrun kantun". (Cintamani = \ValanCa : edelgesteente dat alles geeft wat men wenscht = Indonesia : permata yang dapat memenuhi segala keinginan orang = Jawa : s6sotya kang bisa minangkarli kabeh p6penginane wong). Sawise mattu mangkono, Tri;atha banjur nrangkat, mSnyang pasanggrah:tn Srtwela. Sapraptane irlg pasanggrahan, Trijatha t6rus marak Sang Wibhisana. Sawise ngandharake kahanane Sang trIaithili, Trijatha banjur nyuwun priksa bakal kawusanane Sang Naranata Raghuttama, bisa waluyajati lan orane.
Wangsulane Sang Wibhisana : ,,Sumurupa, nini ! Saupama Srinarendra Roma h|banjur tumdka ing seda amarga k€gub€d Nagapasa, ora bisa waluyajati kadi wingi-nguni, Tribawana mdsthi baltal ldbur-turnpur. Mangkono uga manawa panjOningane nganti asor ing yuda lumawan sapa bae. Jagat luwih dening cilaka ntincit, manalua Sang Naranata Ramabhadra nganti k2na kap1ajaya dening mungsult. Sumurupa ! PanjAndngane iku panjanmaning Purusottama leang bangAt luhur, kinawasq lan wicaksana, sarta ahli njAmparing hang .tanpa timbang ing saindinging jagat. (Purusottama : lltalanda : hoogste geest, bijnaam uan Wisnu : Indonesia : jirua tertinggi, julukan Wisnu). Di bdcik anggonmu rttnt€hsa lan oliladi tnqrang Song Janaki, wasanane ing timbe kowe m1sthi balzal ngalami s?nAng, mulane aja was-sumAhng atimu. (Janaki : Janakatanaya, Janakatmaja, Janahasuta, Janahaputri : dochter uan Janaka : Jawa : putrane putri Prabu Janalza, yaiku Sang Maithili utawo Dewi Sinta). Alang-alangana, aja nganti Sang Dewi nyiksa mlirane dhewe. Manawa panjOndngane nganti seda (nglalu antaka), Sang Narendra Rama m€sthi banjur ngalami ruudd panggalihe. Hlq yen Sang Narpati Rama nganti seda, jagat saisine mOsthi sirna. PanjanAngane iku satuhu kang mAmayu ayuning jagat, ya kang nggawe biciking bAbrayan agung utawa masyat'ah.at, mulane doklulttti,ahu ndherek ana ing kene. Wis nini, kou,e tumuli ntuliho, kabeh kandhaku mau protelakna marang
Sang

Deui".

195

Saparipurnaning ng6ndikane Sang Wibhisana, Trijatha ny6mbah, banjur pamitan mulih m6nyang taman Asoka (Ing padhalangan sin6but taman Argasuka). Sapraptane ing taman, kabeh ngGndikane Sang Wibhisana dipratelakake marang Sang i\Iaithili, satdmah panggalihe Sang Dewi banjur l6jar, pasuryane katon rada
bingar.

Kacarita Sang Raghuttama, amarga saka sings6ting panggubdde Nagapasa, panj6nGngane nganti kapidhara, tan 6ng6t purwa-duksina. Salirane panas lan prasasat r6mak-r6mpu dening sdrdting panggub6de Bhujagapasa. (Bhujagapas = Nagapasa = Sarpapasa = Walanda : slangenstrik, Indonesia : jerat ular)Jalaran kasiliran mandamaruta (Walanda : zachte wind =

Indonesia : angin sepoi-sepoi basa), Sang Raghuttama eling punvaduksina; mangkono uga Sang Laksmana kang gumuling ana ing sac6dhake, iya banjur eling. Nanging, sanajan panggalihe wis eling, salirane ora bisa obah, amarga panggubae Bhujagapasa babarpisan ora ng6ndhoni. Bar6ng Sang Ramabhadra wis eling, Sang Wibhisana lan Sang Kapindra tumu li ny Odhalq nyadhong dh awuh-p angandika. Marang Sang Laksmapa, Sang Ragharva ngGndika : ,,Yayi Lahsmnna kang luhuring budi lan s,tya-balztine marong hodang wreclha pantds sinudarsana ! Kanthi l;ga-rilo.ning panggalihira, sira tansah tumuntur tut-wuri ing saparaningsrot, lan tansah agawe sAning sarta mnrAming panggalihingsun. Kabeh kang ingsun sandhang, panas-pOrih lara-lapa, sira milu ngalami tanpa ngr^su' la". ,,Dhuh ariningsun Laksmana ! Illungguh bang?t sira dadi' hadangingsun tarunq. Aiuit saha luhuring budinira, om abot sira ngurbanake iiwa-raga ktnggo kadangira wrOdha. O, ariningsun ! dirung ana plwalAsingsun habAcih-an marang sira, ngAmungake kasusahan lan hascngsaran bae pawewehingsun marang sira Wo, kadangtru wr\dha iki murtg arane bae kaltrdnah tuwe, nanging nyatane ora bisa asung kas,nangan morarTg sira, mandar ulasanane njclari sfro kasangsaya ginubdd ing Ncgapcsa". ,,Yayi Laksmana ! Sai\g-iuml|g ingsun durung tau prihsa satriya kang satimbang kcro sira ing babagan g)dhening tekade, tzosidirane, lzautanwne, sabar-taw|kale, kawicaksanane, gadhe' ning tOlabuhane, kasusilane, kaprigdlane, m€ndat'm?ntuling pang' gau-ne hn kasauane. Kabeh wicara lan tindah-tanduhira mracih'
196

nani manawa sira ihu satuhu hitapriya (Walanda : een uriend uan het goede : Indonesia : mhabat segala sesuatu yang baik)". ,,O, yayi, kabAcikanira manang ingsun hehe lan warno-warnane ora kAna dietung, pdpindhaning gOdhene ngluwihi gunung Malaya, suci-murniring habOcihanira (urrarga anggonira gawe h,ab6cikan s€pi ing pamrih) pdpindhane /aayo c6ndhana, ngganda arury. &iya-bahtinira marang hadang wr€dha (marang ingsun) ora bdda haro s€tya-baktine abdi marang bdndara. Ilzu kang njalori ingsun saya runiangsa kapotangan g€dhe marang sira. Manawa ingsun prihsa sim sewaha lungguh makidhupuh ana ing ngarsantngsun, suka-rdnaningsun tanpa upama, gddhening panggalihingsun sagunung l\'teru".

,,Yayi Laksmana ! GAdhene lan warna-warnane utangingsun habdcikan marcng sira, ora bahal bis sah (ora bahal bisn lunas), manaua ingsun sahuri ing sajrone sewu taun". Wasananing pangandikane Sang Raghuttama marang Laksmana, kasEbut ana ing Ramayana abasa Jawakuna bab XXI kaca 230 sloka angka 102, surasane mangkene : ,, Janji-kasaguhaningsun mara,ng sim yayi, manaus ing tdmbe (ingsun lan sira) manjanma maneh ing marcapada (Walanda : reincantatie, Indonesia : mengalami perputaran hidup kembali : Jawa : ngalami nyahra manggilingan), sira titdpa dadi kadangingsun, aja pisah karo ingsun. Nanging sira dadia kang kapr6nah TUWA; ingsun kang kaprGnah TARUNA, supaya ingsun bisa m.b6kteni sira minangha p iw ab singsun habAcikan marang s ira ". ,,Yayi Wibhisana
Banjuring carita, Sang Raghawa ng6'ndika marang Wibhisana : ! Oncatim wha Ldngha ninggal kadang-hadeyani-

'

Katrangan.
Karsane Sang Raghawa ing panjanman candhake kapengin dadi kang kaprdnah taruna lan Laksmana kang kapr6nah wr6dha, bisa kalEksanan t6m6nan. Sawise Rama-Laksmana seda asalira dewa, manjanmane maneh ing marcapada padhadene dadi putrane Prabu Basudewa Ratu ing Mandura. Bama dadi Krdsna, Laksmana dadi Baladewa. Kr6sna kapr6nah taruna, Baladewa kapr6nah wr6dha, mulane pany6bute Kr6sna marang Baladewa ,,Kaha Prabu
Baladewa".

19?

Aia padha nswung sungkawo. tanpa rafi ernn lan tanpa ngro. . Sira singsdm ulah kabdcikan lan rahayu ing budi. sira padha maliha m|nyang Kiskindha.Anane wong ngupaya pangayorwn. Anggonira ngupaya yayi I\{aithili kanthi nalasah u)unawasa nusuknt'.. arnrga xka bangOte anggonira manggalih Jagaddhita (Walanda : het heil der wereld = Indone' sia : kebahagiaan dunia). munggah gunung tumu. Walanda ra kanthi ancas nAdya ngupaya pangoyoman. tanpa pakoleh. sirc mandor banjur scya wuwuh r\hasa nambak sarrbdra. G)dhening ldlabuhanira nurang tngsun tanpa pdpindhan.het welzijn uan anderen behartigend = Indonesia : mem' perhatihan keselamatan/kebahagionn orang lain). atutrga wka bangdte papa'sangsaraningsun. pangayoman lzang ora bisa ngayomi.Yayi Sugriwa. adoh ing wicara goroh. apadene Pawanasuta lan Anggada ! Ingsun pamit palastra rwrang sira habeh. Sira om ru-nungsa abot. affnrga saka bang|tira nAng€nake marang parahita" /ragana xha kapenginira milu nggawe sAnAnging iagat..run ing jurang-c|rung tanpa ngelingi r?kasaning laku sartc g1dhening pringga-baya. Anggonira ngayom marang ingsun ora ana wohe. bangdt asor tanpa pangaii lan tuna ing budi".sup g1gruntbulan nraiang b0bondhotan. Sawise kabksanan bisa ftkan ing laiadan pruja LAngka rnffinggrahan ing crdi Suwela' sira lan ffigung wadya' bala wanara padha mangsah yud. J€bul antulz panga' yoran kang ngaciwani.Wo. Sira mangr€ti yen hasindngan lan ka' nikmatan ing mayapada iki ilange bangAt rihat pindha gdbyaring ( Mayapada : alam donya). Nanging habOcihanira ora bisr agawe suka-rAnaning panggalihira. (Parahita : : 198 . adate baniur ninggal pangayoffnne. ngarnbah alas gung liwang'liwung. Sawise yayi Dewi kitAmu finawan Rawa na ana ing taman Asoha LAngka.so susah pixh haro kadang-kadeyan lan garwa-putra.Manawa ancase manghono iku om kallksanan. hilat". Sira wis padha gawe lllabuhan gAdhe ffnrang ingsun. wani ing b\nbr u?di ing luput. k4parat si Rama. sim aia mbadal dhawuhingsun.a lumnwaiT para rasihsa hanthi ngAbg hasudiran lan numplah kAhuwatan. lan ora bisa mbrastha sawarnaning panggawe ala-candhala kang dadi m€malaning jagad. padha muliha minyang Kishindhq lan tumuli manghata !". Hta samdngho. lumrahe supaya bisa nyirnakahe mungsuh lan didnggo nggayuh hawibawan. Ing mangkq siTa ihu pancene pantds ingasihary jalaran luhur ing budi lan lunawan. Marang hadangira wrddha Sang Dasanana sira ora trtsna.

Katuuls botin sag6d pisah't€bih saking pada paduka. Alt wung p61ah mbrigagah lumawan m7ngsah tinilnbang ngucira ing yuda. kawula laj€ng badhe ndherekak€n paduka manjing suwarga. budidayandn amrih kal|hsananing sidyanira. Langhung rurniyin kqwula badhe rryirnakak1n m€ngsah paduka Manuui kdkiyatanipun me^ngsah langkung agAng tinimbang hasAhten tzawula saiadyabala u)anara. mendah alokipun jagat angg€nipun sami nacad dhating kawula : . om u.. suryarane rarne. . kawulu boftn badtte ngundtri yuda. sonajan ngantos haping pint€n lzemawon panjanma paduka ing marcapada". sampun hislsa seda. (R6sigana = Walanda : zienersschaar = Indonesia : rombongan para makhluk awas).ula tansch badhe ndherekak|n paduka. pipundhen kawula ! lltont1na kapar)ng paduleo karsa ng?ntosi kauula. p6pindhane kaya 6luhing w6ngi kang milu susah sumurup sang rajaputra Rama-Laksmana ginubEd ing Nagapasa. Sasampunipun mAngsah paduka kawula sapu ngantos sirna g1rapang tanpa sisa. Manawi kawula tinilar kantun. leawula k€dah mbrastha mingsah paduka. agawe tibane bun-bun kang padha tumemplek ing g6godhongan. Ing w6ktu iku angine sumilir. Apa sira 199 . Dumadakan ing g6gana k6prungu suwarane para rEsigana bang6t rame. . manuk-manuk padha tangi. Sasampunipun kcwulo saha sadaya waciyabala wanara sirna. nggunggung kas6ktene lan mangal6mbana kaprawirane. padulea satuOg mungguh manggalih seda pariuka. esthane kaya padha nangis mbelani kang lagi nawung sungkawa..Wo.rawayan mili. ngelingake marang Sang Raghuttama. aja banjur nglokro manghono. fin Sang Raghuttama olehe ngdndikan karo Kapindra Sugriwa nganti ing wayah lingsir rv6ngi.Heh ltladhuzudana ! Di sabar-tawihal.Adhuh gusti. waspane tansah ma. hiparat ! Si Sugtitua pranyata wanara kumprung-kumprd nisthacandhala. Ndungkap wayah rahina. Kau. Banghenipun Rawana minangka pisungsung kawula dhatdng paduka.Ngrungu ng6ndikane Sang Raghawa mangkono iku. kawula l6stantun g€sang mukti-wibawa wont|n ing Kiskindha.ani nglabuhi gusti nganti tumAka ing pati". hihAnc€nganing tekad kawula. liripun padulza seda... . bang6t kar6rantan panggalihe Prabu Sugriwa. sanajan dumugi ing aOlahan'pimn.Awit salzing punika gusti. bohenging botin.

Yen ing antarane para dewa sira ilzu Bathara Indra. manawa sira ilzu salugune panjanmane Bathara Wisnu ? (lla' dhusudana : Walsnda : Madhu-dooder : Indonesia : pdntbunuh Asura Madhu. D hanap a t i. Yen ing antarane kitab suci sira ihu Samaweda. Panjanmonira ing marcapada ihu tansah leasinungan pom' b€gan parahita (Walanda : het welzijn uan anderen behartigend : Indonesia . kanthi maujud gonta-ganti. Yen ing antarane paru Rudm sira iku Bathara Sangkara (Batharc Siwah). kusut. \'en ing antarane kAhayon utawa wit-witan sira iku urif bodhi (Walanda : boom der kennis = Indonesia : pohon pengetahuan). Kandhaku iki Abka-suta tanpa warana: sira ilzu ratu' ning jagad. iiwane sagung dunwdi". Yen ing antarane para mcnungsa sira ihu Puat. sira iya m)sthi hasinungan kawicaksanan kaya panjanmnnira saiki. bewusteloos.lali. D hanad ip a. dalam kelzusutan pikiran)". dewaning rajabrana utawa dewaning kasugihan). 1'o Sang Punrsottamottama (Wqlanda : alld'rhoogste geest. ihu habeh ftluluhe Buthara Kuwera. sira manianma ing marcapada wola-wali. Yen ing an' tarane hewan rajahaya sira ihu l6mbu hang bisa minangkani pd200 . .Biyen. Siro ruis wola-u'ali manjantna ing ntarcaltadoPanjanmanira sing biyen-biyen. Yen ing anta' rane sawarnane barang hang isi banyu sira ihu samodra. tansah sumunar. hla manianmanira sing saiki awujud Rama apdparab Raghawa (ftgdse : putrane Dewi Raghu). sawise iku baniur manjanma awujud Narasingha (ntanung' sa amustaka singa). sira ihu pApindhane Surya $rlngenge). uerbijsterd. Pm). Dadi.. D h ane ndra. baniur manjanma awujud wong cebol (wong bajang). in zinsuerbiistering : Indonesia : kalut. amarga hau'asesa dening rajoli-tamah. Yen ing antarcne para yaizsa-rasZksc sira ihu Dhanapa. Yen ing antarane gunung hang dhuaur-dhuu'ur sira iku Himawan (Himalaya).tr hang kasusra ing iagad. bingang. pdparabe Bathara Wisnu). banjur manjanma awuiud bulus. bijnaant uan Wisnu : Indonesia : jiwa yang sangat tertinggi. nuli manjanma awuiud lvaraha (celeng). kang dhisih dhewe sira manianma dadi mina (iwalz). (Dhanapa = D hanada. D h an e sru ar a. nuli awujud Maharsi Jamadagni. Yen ing antarane golongan indria sira ihu ati. Sira iku Wisnu.Ing antarane kabeh kang mawa sorot. Ing panjanmanira besuh. memperhatihan heselamatan/kebahagiaan orang lain). pingwn. ora ana hang nganti ngalanti ximohita (Walanda : uerward. Sira ngalanii kAbingungan lan panggalih ltuwur. (Bestth bakal manianma awuiud Krisna. iultthan lYisnu).. . W aisrau)ana.

Gr6hastha. maksude yaileu Garudha. 4 Sanyasin. Kang sin6but Caturasrama (pratapan warna papat). 2 Gr6hastha.donesia : Tuhan. Manawa wis ditampa purohitane dening brahmana. 2.. preueloffer= Indonesia : sajian pada u. yaiku cari. Yen ing antarane sawarnane sdsaii sira iktr Japayaga (Walanda : gebedoffer.a" ing sajrone abiad. 20t . Yen ing an' tarane satoJtewan hang bisa mahawan gdg. : 1 Brahma- 1. padha bae learo tdg|se Kuntheya : putrane l)ewi Kunthi.t6g6se : muride brahnrana kang mangane saka olehe p6priman. Yen ing antarane paru nxga sira ihu Anantabhoga. Yen ing antarane kali leang g€dhe'g€dhe sira llau Jahnawi (b€ngcwan Gangga). Penciptu alam semesia). banjur ngawula (purohita) ma' rang sawijining brahmina. Gr6ha = griha = griya.penginane wong sing ngingu. T6mbung .. Nindakake b6brayan urip kanthi nglakoni kab6cikan. Bhima. Yen ing antarune arwahe para l1luhur sira ihu Aryama.bhik". Katrangan. Gr6hastha = mad68 k6pala somah). Stha = mad6g. Yen ing antarane sakabehe ula sira ilau Naga Ba' suki. Dhatar :'Walenda : schepper : Ir'. 3 WanaPrastha. yaiku L6mbu Nandini.bhiksu". diarani Gr6hastha. Uripe kudu n6t€pi pranatan k6nc6ng..ana (kang bisa mabur) sira ihu Wainateya. dh6m6n asung pitulung lan sapanunggalane. Yen ing antarane para leang addg nagara sirs ihu Dhatre (Dhatre : Dhota. mangane dikudokake sarana p6priman kang lumrahe diarani . brahmacari banjur kdna omahomah lan dadi k6pala somah. lVong kang wis diwasa. Yen ing antarane kewan-clasan sira ihu singa. Yen ing bab rikating lakune sira iktt p6pin' dhane Pau'ana (ongin).Ong" ing pocapan sarta muiudake aksara . Sawise rampung pasinaone. sawise nglakoni pacoban (yen cara mahasiswa wis ngalami p6rploncoan).ahtu berkomat-hamit mendoa). (Wainateya : putrane Dewi Winata. kas6n6ngane diwatdsi. Ariuna).. Yen in| anturane Caturasrama (pratapan taarna papat) sira p?pindhane Grehasthasrama (Walanda : het tiidperk uan hu'isuader : Indonesia : masa untuh meniadi ltopo^ yaitu menjadi hepala keluarga). yaihu : Yudhisthira. diarani brahmacari utawa muride brahmana. Brahmacari. lan sira i/au . yaiku arwah pinuniul hang ksran Pitriwara (Walanda : uoortreffeliikste de manes : Indone' sia : arwah yang terutama).

para iiaata tan para_ carana kang padha nyabdakake . iku diarani manjing dadi Sanyasin. Pm)". Wanaprastha banjur tinggal kadonyan lan ngumbara ing saparan-paran. ianging satu_ gune ora ana bedane. njalari tatas-rantase kabeh Nagapasa kang nggub6d salirane Sang Rama-Laksmana lan para wa_ nara. Sanyasin. nanging kahananira ngdboki (nglimputi) ing Triloka.ke dening Sang pu_ jangga. yen ing halangane kewan galak sira ilar. Duryodhana hang abudi asor-canciltala kang bahal sira prajaya (lumantar Bhima sarana ginada u€ntise kiwo.. 4.jaya-jaya. Gr6hastha sakloron (iarrang-wadon) tinggal kamukten. Manawa wis tuwa.jaya'.Yen ta ingupanwleake t6mbang. diarani Wanaprastha.Mangkono kahananing wujude saliranira anggonira ruola_ wali manjanma ing marcapada. Yen wis ngrasa ny6dhaki patine. dumadakan Kag6ndra GARUDHA kang uga sin6bul WainaLya prapta mawa prabawa sindhung-riwut sumiyut. urip ana ing sajroning alas. beda-bedo wujude. n6dya nggayuh kasampurnaning pati. ing antariksa uga kapiyarsa suwarane para dewa.. . kang dilagolta.. Yen ing antarane para panclau. 202 . sira ilzu tdmbang Gayatri hang pinunjul dhewe. yen ing kalangane para pahlawan bangsa wrasni sira iku Kr6sna hang bakat mrajaya daitya Kangsa. Wanaprastha.a iira ileu p€pindhane Arjuna.jaya . nyddhak lan . para siddha (sat6ngah dewa) lan para cararla 0uru ngidung kaswargan) kang padha ngucap . mangkene Kajaba suwara pangal6mbanane para R6sigana marang Sang Raghuttama.r sardura (macan).LGt sakGdhep neha Garudha niyup ing bantala. jar siia rkrr jirvane sagung dumadi".Banjure suwara ing langit (pangandikane para R6sigana) 'i . Yen ing halangqne poro Gajendra (ratttning Sajin) sira iku scng Airawana (gajah'"ing kaswargan titihane Batiaro'Indra). Dening dayaning sabda-pangal6mbanane para R6sigana sarta suwarane para dewa.. k6mbang sarta boreh saka antariksa ing sadhuwure sang Raghusuta. amarga salugune sira ihu mung siji. karo nyawurake utkatha (kulit kayu kang ngganda wangi).

M'angkono kandhane para kapibala. habeh m€malaning iagad tan ldl6th0hing bumi mdsthi babql laburtumpur dening pani€nOngane". nuli ngr6siki l6bu kang tumemplek ing samparane. PATTNE DUII{RAKSA LAN AKAIVIPANA.rg. panggalihe tit gr. Esuke. kakuwatane pulih kadi wingi-nguni. wadyabala wanara enggal-enggal budhal ng6nar kutha-krajan l6ngka. Para wanara padha sumurup yen kang asung pitulung r. para wanara surak mawurahan. Apa maneh barEng diaturi priksa dening t€lik rasoksa bab tokane barisan wanara.amadewa. Dumraksa awahana rata 243 Ing wayah b6ngi. kagawa saka bang6ting pangigit-igite atine . bang6t suka amarwata suta. suwarane n gumandhang in g awang-awan g. nuli mulih mEnyang padununganb' Para vradya. wola-wali unjal napas dawa.jalari tatas-rantasing Bhuja' gapasa (Nagapasa) iku Kagdndra Garudha. Sawise sam6kta.. sirna l6sahlungkrahing salirane. (Garudaihwaia : 1€juluke Bathara Wisnu). Sanalika Sang rajaputra sakarone (Rama-Lak' smanal-watuyajati.bala wanara padha pat'ing j6nggelek tangi kanthi gdmbiranin g ati. amarg" piiOt puanu nggun6m kapengine tumuli campuh yuda n6dya namakake piwalds marrng para ras6ksa. luwih-luwih bar6ng sumurup'Sang Faghuttama wis wAuyaJati.madal pasilan. pahlawan rasaksa kang kondhang kaonang-onang g6dhe tekade lan t6guh-tanggon watake. pikire kuwur kaworan giris-miris. Wasanane panjdn6ngane dhawuh marang Dumraksa. Dumraksa sawadyabalane enggal-enggal budhal n6dya lumawan barisan wanara.nydmbah marang sang Faghawa. sawise mangkono. Sat6kane ing sajaban kuthakrajan (Indonesia : ibu n6g6ri). sawise sam6kta. lan padlta pracaya maiawa praptane Sang Wainateya iku arvi'" saka g6dhenitrg prabawane Sang B. Sang Dasamuka bang6t k6jot panggalihe. Kagandra Garudha banjur pamitan. Miyarsa suwara gora-gurnita surake wadyabala wanara. Ora pr€lu disum)langake. m6ntas ngalami panandhang ginubEd Nagapasa saka panggawene mungsuh.Pranyata panjdn)ngane ihu panjanmaning Bathara Wisnu' song Ganrdadhwaja manianma awuiud sri Naranata Rama. para kapibala nganti lingsir w6ngi lagi bisa nendra. 95. .

ing pabaratan nganti katon p€t6ng pindha kEsaput ing mGndhung ang6ndhanu.. Pirang-pirang wanara kang nandhang tatu abot k6cubl6s sanjata lancip. (Singha = Walanda . Kagawa saka k6nd6le p6rang lan liwunging tandange. gezicht = Indonesia : mulut. Lagi bae Dumraksa m6tu saka beteng. k6pidak-pidak dirada utawa k6tujah turangga. arai iinga. Asya = mond.kang meh mrawasa mungsuh. Mangk ono panggraitane Dumraksa. pinaringan sandhangan mawa rdrdnggan s€sotya-ritna. pembuat hamngan bunga. gdtihe pating dlewer tumetes ing bantala. uripku tanxh ngalami mahmur jibar-jibur mubramubru blabur mndu. Sumump kanca-kancane akeh kang nandhang brana (k6taton). Para wanara kaya wuru. Kabeh kdkar?pan lan p€penginanhu diparAngahe dening Sang Prabu. leeuw. kuda pangiriding kretane aran Wrdkasya. . dixdhiyanr apsari malini luwih saha sqf.kang kagiri-giri g6dhene aran Singhasya. dwaja kang pinasang ing kreta Singhasya kabur kabuncang maruta.pangamuke. hasinungan kawibawan. Apsari malini kdmbang)". amarga wis lawos aku ginawe muhti. akeh wanara kang ora mraduli lan ora krasa s0mpal bahune pinrawasa mungsuh. nanging banjur kddhisikan tin6mpuh ras6ksa. dumadakan ana manuk gagak nyambEr-nyamb6r karo muni sora.iku sing akeh-akeh durung tau kEtaman san- 204 . Aku diuja ing xsdnAnghu.Apa kang dakw1deni ?! Wis samAsthine ahu labuh lara-pati mamng gusti. Sumurup ngalamat ala mangkono iku Dumraksa s6pi ing rasa wddi.. (Malini : Walanda : kransulechtster : Indonesia : : widadari ahli nggubah Campuhe wadyabala wanara lumawan para ras6ksa wadyabalane Dumraksa nganti ngor6gake bumi. tiba kalGnggak lan nandhang brana. amarga atine wis atekad pati. k6tiban limpung utawa k0taman dh6ndha. bang6t ngg6girisi. Para pahlawan wanara . para g6g6dhuging wanara enggal-enggal nrambul yuda. roman muka. Singhasya = Jawa : atutuk sinp. kOganthol. kumitiring p6dhangklewang lan g6gaman liyaliyane kang diobat-abitake para ras6ksa katon kaya widyutmala (Walanda : kronkelende bliksemlijnen = Indonesia : sinar halilintar yang berkelok-kelok). Saw6neh wanara ana. Saka akehe wanara lan rasEksa kang campuh yuda.

Para pahlawan wanara padha liwung tandange.-Walanda : uitgelaten pauwen. gddhe. pirang-pirang kang bahune s6mpal kaparapal k6tiban watr. Solahe Sang Anilatmaja kang bangOt ngewak-ewakake mangkono iku agawe saya ngigit-igiting 31ins Dumraksa. dadi lan patine.jataning mungsuh. Sumurup mawuting wadyabala wanara. nggada Sang Anilatmaja sakayange. Akeh ras6ksa kang awake r6mak-r6mpu pinupuh gada wrEksa dening pi. Dumraksa wola-wali ngundha gada disawatake marang mungsuhe kang kumawani ny6dhaki. mandar nuduhake dhadhane supaya ginada dening Dumraksa. tansah panggah mbr6gagah ora obah. nama irama syair). banjur munggah mdnyang kreta maneh. rodhane prasasat ora ngambah bantala. Ndulu solahe Hanuman kang tansah ngumbul-umbulake watu it6m karo ny6dhaki kreta Singhasya. Amarga kang ginada ora gigrig wulune salamba. k6gil6s rodhaning kreta Singhasya utawa k6tujah kuda Wr6kasya. Ndulu Sang Maruti ng6toni jurit. Durnraksa enggal-enggal ng6tap kuda Wr6kasya. Dumraksa ewa. glrrn6rii ngeclabedabi suwaraning lakune kreta Singhasya. nuli nggada Sang Itaruti wola-wali. Iranawa pinrawasa mungsuh bisa endha utawa nangkis sarana gada wr6ksa. N{aksude Sang l\{aruti olehe njarag supaya ginada dhadhane. Tanpa bisa iral6s mrawasa. kagalva saka pangigit-igiting atine kelingan nalika padha k6gub0d jir6t Nagapasa awake. Dheweke tumuli mancolot mudhun saka kreta. Nduiu rusake wadyabala ras6ksa. linud dening I)ara v. ora liya karGben misuwur jdn€nge. nangiug yen mrawasa ras6ksa m6sthi kdna. pirang-pirang kang mati k6tiban gadane Dumraksa. (Mattamayura =. Nanging kang ginada malah tadhah. para wanara bangEt suka amarwatasuta. Wadyabala wanara kagegeran. naam van een versmaat = Indonesia : merak-merak yang bersuka-ria. wadyabala rasEksa k6dh6s6k mundur. diumbul-umbulake (kinarya onclang) saka tangan t6ng6n ditampani tangan kiwa lan kosok-baline. mudhun maneh saka kreta.. Sang Pawanaputra (Hanuman) enggal-enggal m6thukake krodhane Dumraksa karo nggawa watu-it€m kang sagunung anakan g6dhene.rlar. Dumraksa babar-pisan ora ulap. Ana ing sajroning kreta kang ban' t6ring lakune kaya sumiyuting angin.'anara. p6pindhane kaya Mattamayura n6mu ula. mandar muntabing atine kaya cliububi. Pahlawan rasdksa iku agahan munggah m6nyang kreta maneh karo ngobat205 .'an wanara. sat6mah kuda lumayu sumdmprung.

ut6ke muncrat. Dumraksa mancolot endha. hla ! Manawa raslhsa iki dak-uia bae ing salzarAp-kar€pe. watu-it6m kang wis diumbul-umbulake suwe dik6prukake nurang mungsuhe.. Panj6n6ngane banjur dhawuh marang pahlawan ras6ksa Akampana ndikakake ng6toni yuda. Nanging kang ginada malah tadhah dhadha... uwange r6muk. I\{iyarsa pawarta mangkono iku. Bar6ng Hanuman sumurup watu g€dhe. manawa ora bisa rr.We dening wadyabale wanara". Prabu Dasamuka sa' ya kar0rantan panggalihe. Sapatining senapatine. satEmah Dumraksa ngira yen mungsuhe ngucira ing yuda. Sirahe Dumraksa p6cah. gdtihe sumamburat m6tu saka ing tutuke.abitake gadane kanggo ngawekani supaya mungsuhe ora bisa mal6s mrawasa. utawi bauula ingliang sirne pahlawan Akampana marang ratune. Sawise nyiimbah nrinangka tandhanrng pangaji-ajine marang gpstine. padha ngungsi urip dhewe-dhewe. Nanging. 206 . Hanuman banjur nyik6p sikile mungsuhe karo pisan. Amarga durung ana kalodhangan kanggo mal6s mrawasa.. Dheweke kumudu-kudu tumuli ngrampungi Sang lIaruti. g6dhene saprangkul.brastha wadyabala wanara. Akampana mangkat awahana rata ngirid warlyabala ras6ksa mayuta-yuta. Kanthi asanjata gada. taline gdndhewa gddhene padha karo wit jambe. Dumraksa kirig'kirig karo ngg6rdng. ana sawatara kang lumayu mGnyang pura. mak brabat ! Kanthi cukat prasasat kilat Hanuman ngangs6g maju. wadyabala ras6ksa padha lumayu asaiang-tunjang. Dumraksa diangkat lan disungsang. mulane mung kreta lan jarane bae kang sirna. Kagawa saka bang6te kumropoking atine. . p6rang dharat. Ing sajrouing kretane kang bang6t gSdhe lan santosa isi j6mparing matumpuk-tumpuk lan g6ndhewa sawatara. dumadakan . Dumraksa t6rus lumarvan yuda. G6ndhewane Akampana iku dawane 5 dh6pa. lan ora dipar6ngake mrilih. Sawise nggagas mangkono. dadi lan patine. banjur dig6jrotake ing watu iku. Nlangkcnb prasdtyane . ninging s6dhih-kingkine ora dituduhake marangsapa bae. Sang Pawanaputra banjur api-api mundur. Dumraksa diglandhang. dilarak'larak. paprangan iki bakal suwe rampunge". ngaturi priksa patinG Dumraksa marang gustine.llfiingsah brastha dening kawula. nuli wola-wali nggada Sang N{aruti.

c6p-klak6p ora tau ngdndikakake kaluwihane. tiba. Sang F. Dhadhane Akampana p6cah. langit nganti kaion p6t6ng kaya k6tutupan jdmparing. Akeh wanara kang tatu arang-lcanjang awake dening j6mparinge Akarrrpana kang lurr6pase saka g6nrihewa mbarubul anarawata. Nanging saiki. Bar6ng wis c6dhik.awana nganti tripandurat datan ng6ndika. sarta ana wong edan ngamuk m6thukake asu ajag pirang-pirang parlha njdgog b6bar6ngan. Panggalihe goreh-rongeh. panj6n6ngane bangdt ambdk g6dhag-g6dhig ujubriya-kibir.sapa kang nddya didhawuhi mangsah yuda. bahune s6mpal.A. Panjdn6ngane ngrumangsani bakal ngalami bGbaya g6dhe kang ora k6na ditanggulangi. Saka giris-mirise marang mungsuh.lan dumadakan banjur ana angin sindhung-riwut sumiyut. Wingi-nguni. Sat6kane in g pabaratan. banjur miyos ing sajaban dhatulaya. bahune Akampana kang kiwa k6dut6n. I\rangkono kahanane ngalamat ala kang dinulu Akampana. NSungu palapurane ras6ksa mangkono iku. ngaturi priksa patine Akampana marang Prabu Dasamuka.Lagi bae mangkat. Akampana ngudani j6mparin g marang para wanara. ing s6mu manggalih . enggal-enggal mb6dhol wit tal g6dhe kinarya gada. Sumurup wadyabala wanara akeh kang nandhang brana. banjur maju ny6dhaki mungsuhe. wadyabala rasGksa bubar pating sl6'bar. Kabeh jEmparinge Akampana bali kabalik tinangkis ing gada wr6ksa dening Sang I\{arutasuta. 207 . binujung-bujung dening para wanara.k6r6p ngungasake kasudiran lan kas6ktene. ras0ksa-ras6ksa iku p6pindhane kaya kidang-mGnjangan sumurup singa utarva macan. Panj6n6ngane j6ngkar saka ratnasinghasana (Walanda : met edelsteenen versierde troon = Indonesia : kursi kerajaan yang bertatahkan ratna-mutu-manikam). ldnggahe ora j6nak. Akampana tumuli ngudani j6mparing marang Sang Anilatmaja. . kagawa saka adigung-gurn6ndhunging watake lan amarga saka bang6ting boclhone. Sang Maruti krodha tan sipi. . Akampana ji- nojoh ing gada wr6ksa. kong sahira bim nyimakake Sang Raghawa sawadyabalane".. nuli pinupuh wola-wali nganti mati.nanging ngalamat ala warna-warna iku onr agawe ulaping atine Aka. Karo ngobat-abitake gada wr6ksa. (Tti pandurat = t6lung k6dheping netra). padha lumayu rdbut-dhucung asalang tunjang. Saka akehe jGmparing kang lum6pas saka g6ndhewane Akampana.mpana. g6tihe muncrat. nanging ora ana j6mparinge siji-sijia kang nganti ngGnani salirane pahlawan wanara iku. Bar6ng Akampana mati. Ana rasOksa sawatara kang lumayu m6nyang dhatulaya. Hanuman nyddhaki Akampana.

Sagung wa' dyabala rasOhsa sampun sami tuwuk nampi h|kucah paduka. . ffnnawi ngantos bot€n sag&i nyapu m6ngsah ingh an g n gr ab osa LO n gh a". Kawula prasitya.Anak Prabu Buminata Lingha ! Miturut pamawas kawula. sadaya sami sumangg€m nindahak|n dhawuh paduha. para p6ndhita lan para tapa awujud masiajabrana peni-peni rajapeni guru-bakal gurudadi kang kehe . PATINE PATIH PRAHASTHA.Paman Prahastha ! Jingandiha hula aturi ngAdali pun hasusra t|guh-tanggon sudira ing rana. kakarsahna mangsah yuda sawanci-wanci. ndCya scroh'amuk d. boftn'botdnipun wadyabah pa' duha ngantos asor ing yuda lumawan pun Rama scwadyabalanipun". Dasa- dOg senapalt. mugi-mugi jdngandiha sagdd munghasi paprangan puniha sarana mrajaya pun Ature Nindyamantri Prahastha : . s\ndilaa.' Sadaya kawula saha wadyabala Ldngka sami rum€hsa hasu' gdngan paduka kanthi s|tya saha tulusing manah. -picii 208 Mangkono ature Patih hahastha. Prabu Dasamuka banjur utusan nimbali PATIH PRAHASTHA. rila-l1gawa piiah ing maclyaning rana. mi' lanipun bot\n pr|lu dipun-kuwatosahAn has€tyanipttn. Kanthi gugup-gurawalan. nindhihi wadyabala ra*ks pdpilihan inghang sam' bala inghang kawontAnanipun kados makatdn punika. $ang Patih asung pisungsung marang para brahmana. wasis ulah-gAhring bais saha l|bda nandukak€n sawarnining *niata..96. Mangkono ng6ndikane Prabu muka. Patih Prahastha tumuli sowan ing dhatulayajurit. ing s€mu anqk Prabu saiah hagvngan panggalih was-sumd' lang.. ma. hanthi wadya' Rama sawadyabalanipun". sugih pangalaman ing 'babagan p1rang. Pangaidng'aj€ng kula paman.hat1ng mAngsah paduha. Sadurunge budhal nguid wadyabala m6nyang pabaratan. wiwit dumadosipw paprangan prniko. Milanipun sampun ngantos paduka ngl|lantur panggalih sungkawa.Kawula nyuwun pamit ngddati iurit.. bot)n badhe ngucira ing yuda ang' genipun *mi ndh)pani praia lumawan parangmuha. sami sagah lab?t jiwa-raga dhat)ng Sri Maharaia. Sawise manggalih sawatara suwene milih pahlawan kang ndya kadhawuhan nyirnakake Sang Raghawa sadadyabalane.

"ni"i dwajane pitifr nanastha. sanjata-sanjatu net U p6plnanane kaya iwak hiu ap6pul6tan. Llangrng nganyasmiiani bakal asorirrg yudane lamat warna-warna iku ora agawe gris-mirise Sang Patih kang sek6k6nc6nganing tekacl lan kayakinane mangkene : " Utamane pinulung Jawata napati mati ing paprangan.(Waiswanara = \[1iswaPrahastha tumuli budhal sawadyabalane' prasasat sagunala = Bathara Agni). cahyane sumunar an6lahi' thane kang awujud kancana-mutyara-s6sotya sarta tapu-tapu "zeker hoofdsieraarl = Indonesia : nama perhiasan kelWur*au : pAu) t"-"nar pating gl6byar.. Patih Prahastha risan wadyabala ras6isa ag6lar Artlrlhacanrlra (awangun sat6ngah iLrnn"r*i. Dumadakan ana asu-ajag pirang-pirang m6thukake Pailh prurr*tha lan banjur ngub6ngi kretane karo ngalup sora' nuli bumi ordg kaya ana iitaft" b6bar6ngan karo udan g6tih' banjur putunge dhanana angin sindhung-riwut sumiyut kang njalari Iku kabeh. minjing ing w15. patih Prahastha.pandonga slam6t Iiv""g .saka irrg madyaning rana kanthi ngalami "nu prahastha ninuja-mantra dening para trahmana lan para p6ntih j6mparinge Sang Patih clhita ana ing sangar6pe g6ni s6saji' manclar gunung' Sapari-purnane earta sanjata-sanjata jiyu-tiyut'" uga pinuja-mantra' supaya k6na cli6nggo mbrastha Sang Raghawa sawadyabalane' Patih sawise man6mbah rnarang sang Hyang waiswanara. Patih Prahastha katon bang6t g6mbira nguid wadyabala rainq sls6ksa p6pilihan kang prasasat tanpa wilangan kehe' kang mawurahan' suwarane gpmumh dalanialan tansah iurak-surak pindha suwaraning samodra kindbur' Dwaja-dwaja lan panjip*ji"" para wadyabala katon pating klebet pindha aluning sarno&u. ngalamat ala kang if. Patih Prahastha banjur binr6kahan slamOt" dening Dang urrtrirun" irt"-ain*rgtahani. sakehing dirada lan kuda p6pindhane kaya iwak lumbalumba.b6basan nganti ngundhung-undhung kaya dening para asung pisu"ngsung. dene galaring barise wadyabala wanara aran sangkirna (Walanda : gemengd = Indonesia : bercampur)' 209 .t t""i lp6ndhita). p6pindhane kaya sr0ngenge ing puncaking ardi UdaYa. ngalami mulya"' nata baBar6ng ndungkap t6kan pabaratan. l6higahe ngddhangkrang' R6r6ngganing makusin6puh kancana."* *iqn gddiene.'1oka.. matine mati muksa.Sang Patih nitih kreta kang abusana kawaca . supaya -ngalami sluman-slumuniku' Pajaya' Kajaba.

rnangu. Sang Piawagaraja dhawuh Nila. kathek). Patih Prahastha jaja-bang mawinga-winga. Para wanara sing rnati. ana kang b6dhah wdt6nge lan modhol-modhol ususe. Para ras6ksa kang awake padha b6lang-b6lang lan galak polatane.warna. (Plawagaraja = Kapindra = ratuning vr'anara yaiku Sugriwa. nggada. mbithi. padha galake lan padha sudirane. nyik6p lan mbanting. Awit saka iku. lan liya-liyane. angel k6nane pinrawasa dening mungsuhe. numbak. P6range wadyabala wanara lumawan para ras6ksa pdpindhane kaya g6gulungane singa lumawan para ratuning naga. amarga para ras0ksa kurang k6bat-cukat endhane lan kurang wasis nangkis sanjataning wanara kang awujud watu lan gada wr6ksa. Sang Nila tumuli maju. mrawasa-pinrawasa. I\4barubul anarawata lum6pasing j6mparinge Sang Prahastha saka g6ndhewa. pupuhpinupuh. Plawaga = plawangga. ana kang sigar wangkonge. Kosok-baline manawa wanara rnal6s rnrawasa marang mungsuhe k6na dip6sthekake k6nane. Ta'npa ati . ana sing nyakra. pirang-pirang wanara kang palastra utawa nandhang brana. Para wanara ngg6bug utawa nyondong sarana gada wr6ksa.Wadyabala rong golongan iku tumuli campuh yuda. bangke-bangkene padha k6bak panah nganti pating crongat kaya landhak kang pinuju njdgrag wulurre. ng6pruk sarana watu. suwarane gum6rit ngg0girisi. ngalap gada wit randhu-alas kang saprangkul ge-dhene lan sapuluh dh6pa dawa270 . enggal-enggal ngOtap kuda pangiridins kreta. palwaga. bang6t ngg6girisi. ana kang s6mpal kaparapal bahune. padha asilih ungkih g6nti unggul g6nti k6lindhih. prawaga = wanara. Bar6ng priksa rusake wadyabala wanara. pramsat ora tau luput. akeh bangdt kalonge wadyabala ras6ksa. Patih Prahastha ngl6pasake j6mparing diinc6ngake marang mungsuhe. Saya akeh maneh wanara karrg palastra lan nandhang brana. jdmparing sijr bisa dadi sattrs utawa luwih. Wadyabala rasOksa namakake sanjata maneka . Saka ing sajroning kreta. ana sing dhedhel-dhuwel dhadhane. Ana sing tompral uwange. nyakot. akeh kang ngdnani wanara. paCha ng6nani mungsuhe. ndikakake nandhirrgi krodhane Patih Prahastha.luwih k6bat-cukat lan luwih awas lan waspada. Para wanara mGnang luwih sakti tinimbang piua ras6ksa. lan ana kang kample-kample tangane.mhngiu. Ndulu wadyabala ras6ksa akeh kang palastra. tandange kaya Bathara Kala. mddhang utawa m6rang saranahlewang. nggraut. Sumiyut kaya dibalangake lakuning kretane. barOng Sang hahastha nglEpasake jGmparing sing bisa nak-kumanak.

Nganti su\ye olehe padha pupuh-pinupuh. Saya suwe Prahastha saya k6ndho panjdmparinge. pangincEnging panj6mparinge ditujokake marang clheweke. p6rang dharat. saka wasis-titising dheweke olehe nangkis.wr8ksa kapi Nila kang tansah mobat-mabit p6pinrlhane udan kang nyiram g6ni kiyamat. kagawa saka santosaningf tekade lan g6dhening kasudirane. lan tangane Sang Nila ora k6na dititeni obahe. panahpanahe Prahastha kang prasasat tanpa wilangan kehe p6pindhaning banyune. Patih Prahastha asanjata musala. wapenhemd = Indonesia : baju zirah = Jawa : klambi k6re) kang ora bisa p6cah pinupuh gada wr6ksa. Prahastha saya muntab atine.lila kang nalika samana raine mangar-mangar abang-rnbranang papindhane Rodrabahni (Walanda : het vuur van wildheid = Indonesia : api kebuasan). mung m6ndat bae. Panj6mparinge Prahastha marang pahlawan Nila nganti ambal kaping s6wu. \Yah ! pranyata nggumunake kaprig6lane Sang Nila molahake gacla rvr6ksa. siji bae ora ana j6mparing kang ngg6pok salirane Nila.Prahasiha banjur ayun-ayunan. ing mang-ka sab6n saambalan maatus-atus j6mparing kang lumEpas saka g6ndhewane. Nanging sanajan prasasat tanpa wilangan cacahing j6mpating kang lurn6pas saka gandhe'arane Prahastha. Patih Prahastha mawa karvaca (\\'alanda : pantser. J6mbare pabaratan ngilak-ilak kaya samodra. saka bant6ring ub6nge nganti katon kaya tameng bund6r. mulane mung jarane bae kang mati b6bar6ngan karo r6muking kretane. mrawasa-pinrawasa. mandar saya ny6dhaki mungsuhe. f)umadakan mak blas ! Kanthi tandang kang bang6t cukat prasasat kilat. kabeh k6na tinangkis sarana gada wr6ksa. gadane. Sang Nila nyand6r Prahasiha. Prahastha babar-pisan ora ulap atine. kapi }. Prahastha manculat oncat saka kreta. Sumurup krodhane dip6thukake dening Nila karo ngundha gada wr6ksa kang gadhene kagila-gila. Nanging kapi Nila katon saya gumrdgut tanclange. Sanajan mangkonoa.ne. salirane katon sayah alungkrah. Sang Nila asanjata gada wr6ksa. Gadane wr6ksa tansah kumitir mubOng. Wondene Sang Nila p6pindhaning 2]-7 . Sanajan jaran lan kretane wis sirna. siji bae ora ana kang nganti nganani salirane Nila. Sang Nila . nangtng ora ana kang nandhang brana (k6taton). Landh6p lan panasing j6mparinge Prahastha kaya gdni kiyamat. nuli mupuhake gadane wrdksa. tumuli mr6p6ki Pratrastha kang ora k6ndhat ngudani j6mparing marang para wanara.

tugu-u.atu iku badhar dadi widadari Dewi Windradi. Saka bantGre olehe ub6ng-ub6ngan. Miturut layang Arjunasasrabahu. dioyakoyak para wanara. Prabu Dasamuka Bar6ng diaturi priksa dening wadya ras6ksa yen Patih Prahas- panggalihe jib6g-put6g. Bar6ng Patih Prahastha palastra. Sakarone padha t6guh-timbule. (Mriksanana jilid II iki angka ?0 lan Silsilah Wayang Purwa mawa carita jilid I angka 47 : R6si Gotama). 97. banjur kondur m6nyang karang Kawidadaren. Sang NiIa tansah ngangkah lenaning mungsuhe. sat6mah kleyang-kleyang lan l6bu padha kabur katut milu mub6ng. kang k6candhak diprajaya. garlvane RGsi Gotama.atose awake kaya w6si. gulune putung. ut6ke muncrat. wadyabala ras6ksa o169 kagegeran. PATINE KUMBAKARNA. yen pinuju ana ing ngisor.I?ATU malihane widadari Dewi IVINDRADI. Nalika Sang Nila pinuju ana ing dhuwur. Sanalika hahastha ambruk ing bantala. padha sudirane. watu iku diangkat dik6prukake marang mungsuhe. Sang Nila wola-wali m6re-m6re sora. I\'tanawa pinuju ana ing papan dhuwur. tarkadhang ngOdohi.atuitEm g6dhe. dumadakan sumurup u. sedane Patih Prahastha dening Sang Nila. Sang Nila mangisor. Sajrone pupuh-pinupuh mrawasa-pinrawasa. g6tihe sumamburat abang kaya dhatu (gincu). Frahastha bola-bali nggar6ng karo ngeeclruAake sikile. njalari anane angin sumil'ut. atnarga dikGpmk TUGU . dioyak. dadi banjur kaya yun-yunan kang munggah-mudhun bant6r. Bar6ng dik6prukake ing dhadhane Patih Prahastha (dening Sang Nila). tha kasambut madyaning rana. dheweke mandhuwur. nganti sawatara suwene jum6n6ng ana ing Katrangan. padha lumayu r6butdhucung pating bilulung. 'Tarkadhang sakarone padhadene ngangs6g ny6dhaki mungsuhe. Kanthi tandang kang bang6t cukat prasasat kilat. dioyak Prahastha. agawe p6t6nging jagat. sirahe p6cah. tarkadhang kdkit€r ub6ng-ub6ngan. 212 . ora obah pinupuh mungsuh sarana musala. dhAl6g-dhalag.

ana sing nydbul kalasangka (slompret). hesilauan. mandar g6^g6dhuging ras6ksa iku saya kapati olehl nendra. ana sing . tanpa ginugah. Sawise ginugah sarana cara kasdbut ing dhuwur iku Kumba_ karna ora ta'gi. pij6r ngorok ass6ngguran. ana sing sarana njiwiti bahune. b6ndhe. zinnelijltheid. tambur. gong.atarna tangi saka kar6pe dhewe.gu. ana sing sarana neyoti pupune. dheweke lagi hapati nenclra.Heh bocah buta kabeh ! sira padha nggugaha arining- sun si Kumbakarna. (pa1g. banjur ana pahrawan ras6ksa sawatara awahana turangga munggah ing anggane Kumbakarna. mandar saj'a sora pangoroke. tttunggutLg rastksa kang g6dhening awake sagunung anakan iku m6ksa"6ra tangi. atine ka\mputan ing tamah (walanda : duiiternts. Kagawa saka bang6ting g6mpunge kang padha nggugah. para ras6ksa banjur padha migunakake akal r+'arna-rvarna. sawise tita yen Kumbakarna ora bisa tangi ginugatr sarana gumuruhing suwara. miturut pan6mune dhewe-dhewe.ri nyakot kupinge. Nanging sanajan dhadhane diidak dening gajah samono kehe. uraatzucht : Indonesia : kegelapan.rgane Kumbakarna. buta hati. mulane banjur padha m6n6ng bae.bpindhane kaya kabo. Para rasdksa kang tinanggEnah nggugah padha rumangsa k6n_ tekan akal. Sapraptane ing padunu. ana sing nabuh gam6lan. para rasoksa padha ngunekake t6tabuhan warna-wzlrna. padha lungguh ana ing sac6dhake kang lagi kapati nendra.. Nanging suw-ara mangkono iku ora kOprungu dening Kumbakarna.ran. beri.a gapuraning pura tanpa ng6ndika. Ana sing nggugah Kumbakama sarana ngoyog-oyog awake. banjur padha nuntun gajah 500 diunggahake ing dhadhane. gumuruh ngor6gake bantala. hawa-ncpsu.6t * kang pindha suwarane gludhug ing mangsa kasanga. Para ras6'ksa kang tampa clhawuh padha tumuli mangkat m6_ nyang padunungane Kunrbakarna. uerblinding.lire ora bisa njalari tangine Kumbakarna.uru. ana sing nabuh b6dhug. suwe-suwe xumf. dadi g6g6dhuging rasoksa iku diidak-idak turangga sawatara kang tinunlgi.-dhalang sing akeh akeh nyaritakake tangine Kumbakarna antirga dinuuut wulu- 2L3 .r"pul ra pahlar.. suprandene Kumbakarna m6ksa ora nglisik olehe nendra. padha ac6congklangan lan nyirig-nyirig u"u lrrg anu_ dhane. napsu rakus atau lo_ ba). Nanging kabeh iku tanpa gawe. geestelijhe blindheid. (iVliturut carita padhalangan kasatriyane Kumbakerna ing Pangl6burgangsa). suwarane bang6t rame binarung gumuruhing surake p*" *. wasanane panj6nOngane dhawuh mangkene : .

Supta (nidra) = tidur. Bar6ng sumurup ras6ksa pirang-pirang . Miturut carita padhalangan. sababe Kumbakarna bisa mandan b6panganan kang nganti agEgunungan kehe. pangandikane alon lan Kairangan. nuli manganggo kaprajuritan. mandar Sang Patih wrOdha (Patih Prahastha) inggih sampun palostra kasambut madyaning rana. Kala = waktu. I{angkono caritane. kadhawuhan manjing dhatulaya".mratapa ana Kumbakarna yen nendra nganti sewu warsa ranpa nglilir. amarga nalika ing Gokarno (Cohkarna) pinaringan nugraha Cirakalasup+-a utawa Cirakalanidra dening Bathara Brahma. Ora antara suwe ana ras6ksi pirang-pirang padha nyam6ktakake s6ga lan l6lawuhan maneka warna. T\rmp6ng g6anegadhe pirang-pirang ewu. yaiku wulu kang dumunung ing j6'mpoling sikile).padha l6lungguhan ana ing sac6dhake.Kawuningana ! Dhat|ngipun parangmuka ing LAngka. daging singa. Kumbakarna tumuli lingak-li ngrik noleh kiwa-tdng6n. Kumbakarna at6tanya : . Sawise ngrungu wangsulane para ras6ksa. Cirakalasupta = Cirakalanid'a = tidur waktu lama. Wangsulane para ras6ksa : . kabeh iku 6ntek sa6ndh6gan. lGlawuhan saka daging gajah. miturut kang kas6but ing buku Uttarakanda.. sowan kadange wr6dha (Prabu Dasamuka). panggalihe sajak rada was-sum6lang.puhune. kanggo sarapane kang mdntas tangi nendra. pasuryane puc6t. Cira = Indonesia : panjang. Sawise uc6k-uc6k netra sawatara suwene.. 214 . daging babi lan k6bo-sapi nganti ngundhung-undhung kaya gunung. C Banjuring caritane mangkene : Sapraptane ing dhatulaya. (Mriksana:ra bab 64). banjur ngombe pirang-pirang atus guci. Kumbakarna banjur raup.. satnpun adomdl 'pdp\ph hathah. Sal6bare sarapan. Paduka hatimbalan dening raka paduka Sang Sri Naranata. Rama sawadyabalanipun. Kumbakarna tumuli mangkat mEnyang dhatulayd. Kumbakarna k6temu kadange wr6dha kang sawang-sawungane bang6t nawung sungkawa.Ana gawe parigawe apa ltowe padha mrene ?!". amarga kasinungan aji GGdhongrn6nga.

apa kang lzudu dahprutelakahe marang sira. sing atur pamrayoga cineda. Mintragna. wis padha mati hasambut madyaning rana. Wrukanira ! lilis akeh g1g)dhuging wadyabala ras|hsa sing mati ing madyaning rana. patenana LaksmanaSugriwa ! GCdhening l|labuhanira marang praia L?ngha lan sihtr€snanira mamng kadang wrddha (marang ingsun) bahal saya kacihna. Ahehe para pahlawan lhngha hang palgstra. Sira hang mirrangka pangayonutnings'trt. si Rama ngirid wadyabala toanara mayuta-yuta. amargd saha hliruning tindahe kaha Prabu. lan asmanira bahal saya kondhang haonnng-onang. Kumbakarna mangsuli : . Rampungana si Rama. Ing mangka sawarnane r|mbug bOcik biyen kae. j|r sai6g-iuml6g sira tansah ngalami jaya. sawise sira mbrastha si Rama sawadyabalane. Saparipurnaning ng6ndikane Prabu Dasamuka. nganti ora ngr€tt t|hane mungsuhira. Biyen. yayi. Dalaxn para dewa kasoran lumawan sira. Kasudiraniro bakal saya hasusra ing jagat. sababe ora liya. mandar paman Patih Prahastha iya wis seda ing rananggana. Sirnah. kang kuwuwa nanggulangi parangmuha. Akampana lan Pragaw.Ariningsun Kumbakarna ! K?bang€tAn anggonira ora mraduli marang hahanane praja. Dumraksa.Kaka Prabu Dasawadana ! Aku ora ngrdti. pii6r ngenak-enak nendra. Eyang Bigawan Sumali uga ng)ndihani marang sira. h|ntekan frmbug. ora sumurup apa kang hudu daktindakahe kanggo rumdksa kasugZngane kaha Prabu. apa maneh si Rama hang bangit ringhih ingah-ingih lan para wanara oraa 16bur-tumpur dening sira sajrone sah1dhep netra".na habeh mungsuhira nganti tumpds-tapis tanpa sisa. tujuane mung murih rahayune kaka Prabu dalaxn para kadang-kadeyan. kabeh iku pahlawan pinunjul kang surasahti mandraguna. Kabeh hang mdnggah karsane halia habu dianggdp hliru. Nanging pOpeling lan pamrayogane Wibhisana ora sira tampa. nanging kaha Prabu wAgah nggugu-mituhu.. Dasarati (ftgAse atmajane Dasarata yaihu Rama) mZsthi bahal kasomn lumawan sira. diuring-uring. Wirupaksa. Biyen wb aheh rimbug bOcih hang bisa'dadi d\dalane rahay'u.a lirih :-. sumrambahe marang para kawula lingha kabeh. kaka Prabu babar-pisan ora karsa ndhahar atur pamrayoga. pangan2L5 . Aku tumarlgsa wis hintekan akat. ndh€pani praja lingha. Pihirhu judhbg-put1g. manawa sira w?gah masrahahe Dewi Sinta marang Scng Raghawa. Natika rimbugan ana ing panangkilan. arinira si Wtbhisana sing dhisik dhewe ngetingake marang sira gddhening bibaya hang bakal tumdka. Sailti andil-anitiiing praja Iirrgta mung kdri sira..

-.dikane iya ora sira gatehahe. ing t?mbe mOsthi hd&mplung ing nraka. Eman bangdt.u habeh padha awatak siya-haniyaya agawe rtituning jagad". hasAganmu lzaya k6mudhining prau kang kendhang. mulane pantbs linuhurake. sih-trisna' nira marang liyan sirna hdcZmpfung ing gini nralza.. g\dhening hawa-napsumu @Apenginanmu) pApindhane lunasing pral^ kang wis b|jad. ngalami bAbaya. nAmu sangsara. . mulane sira. sdndng midana wong k. ora patut yen rAmbuge wong-tuwa ora diturut. ang' gonira gampang hAtuwuhan raw meri (Indonesia : iri hati) p6pindhane haya makara galak kang tansah mangap-mangap nOdya m\mangsa. L6mpay = Walanda : zekere vergiftige slang = Indonesia : jenis ular laut berbisa). mAtu ing kuping hiwa. Ya manghene iki undhuh' undhuhane ngaurip haduh adigang-gumdndhung. Hardaning panggalihira tansh inguja. diuman-uman lan diala-ala.Kajaba saha ihu haha habu.nesia : jenis naga laut.. Manawa ngaurip ngremehahe pituture para wrddha. hla ya haya manghene iki wasanane. oro ana pang' gawenira hang tumuju hanggo tata-tAntAming jagat. kurang libda marang isine sas:rna (buku piwulang). Wong utama hcng pancene hudu sinungga-sungga. diturut pituture. Angham'murhanira babar-pixn ora ana rnAndhane. Wong hang kaya eyang o Bagawan iku waspada pandulune. hawa-napsunira pindha ombak alembak-lembak. Sanaian dinnggipa kurang pint|r. watakira kang haduh drOngki pApindhane iwak samodra kang mawa wisa. solah'ba' wanira haya humlebeting layare prau hang wis suwek rowah' raweh. (Makara = Walanda : zeemonster = Indc. pituture eyang Bagawan tumanduhe marang sira mung fumdbu ing kuping tAigin.ang ora doq. hasaring pangandikamu p1pindhane iurala hiyu. pOpindhane kaya h€l€m ing *modra. gAdhening pamuring-muringira haya sinrlhung-riwut bayu-bajra. ora ngrdgani r|mbuge wong wicaksana hang koya si Wibhisana. hudu ginugu rCmbuge.. amb€h kumawosa. mitra-haruh lan rowang-rowangm. sdpa sira sapa ingsun. ldlabuhanira marang b?brayan agung (masya' rahat) pApindhanne sakaning layar prau hang putung. dialap raia' 2L6 . dh\m|nira ngina marang liyan p?pindhane kaya l6m' pay. ingatase Ratu. galah lan hasaring tindak-tandukira pApindhaning praune. dharmanira pipindhane momotaning prau hang ilang. prih* marang hasunyatan. para mantri-nayahanira padha xgawe onaring iagat. pOtOnging pihirira pindha m6ndhung ang6ndhanu irlng nggamang. p|pindhane hoya aluning samodra ag?galungan mawalihan.

Sira mdnggah marang karmningsun ? ! Wo. tansh dipitongtonahe. Sira iku sinAbut pahlawan lan mahasenapati praja lingka. apa siri lagi ngtindur. Sajrone Kumbakarna lumaksana m6nyang rananggana. mangkat mOnyang pabaratan tanpa wadyabala. kagawa saka bang6ting giris-mirise. Hla saihi wohe habeh panggcwenira ala. aja mung kandhAg ana ing pamuring-muing bae. nArah hasusilan. pzra dewa padha bingung pating bilrlung. mandar sira milu ngombyongi. Ora mung sirc dhewe hang ngalami cilaha h|tOrah b|baya. prabu Dasamuka krodha tan sipi. dudu mulukmutuking gun\m lan g€dhening suwarane kang dipamerake. nuwuhake gara-gara gora reh kagiri-giri. Watakutantune hang alu lan tindah-tanrluke kang murang rlarga.branane. mung has1hten lan kaprawiran kang hudu. kang dadi tuk-ing kcsangsaran. Ingatase pahlawan. Tanpa mangsuli ng6ndikane Prabu Dasamuka. g|tuni lan aia sira susahahe patine para gAgAdhuging raslksa. Amarga sira ora bim ngdndhaleni hawa-napsu nGm warna kang ngrdridhu-nggodha panggalihira. para mantri-nayakanira ora kina dt\nd1tahe kaprawirane. pur" widadari padha poyang-paying lumayu akontrang-kantring. mAsthi banjur ngalami kantEdhan.'. Kumbakarna wola-wali ngg6r6ng lan masinghanarta (Walanda : een krijgsgeschreeuw aanheffen = Indonesia : memulai dengan t€riak perjuangan). mandar padha diina. amuhdn ingsun. Suralaya o169 kagegeran. nggoteki alaning liyan. sOngit ngigit-igit marang hang abudi rahayu. susah. banjur mak klepat m6tu saka dhatulaya.. ora tau sira ceda. akeh kang nganti k6puyuh-puyfr. Manawa rasa. suwarane gumludhug ngumandhang ing antariksa.hi-pundhi. Nanging manawa lumawan ipg yuda. Manawa sira pancen wani nAdya lumawan ingsun. sanajan dewa pisan. Wong-wong suci luhur ing budi kang bAn?re kudu dipund. bumi gon217 tumuli ngad6g. Kumbakama t6rus . diremehake. nanging uga habeh kadanghadeyanira sarta para hawula L|ngha. wis mangsane t?hq. panggalihira hdduwung. sabab salugane sirc dhewe sing dadi unclGraning luput. samdngho sira nawung sungkawa. metani kliruning tindakingsun. isih nendra ?!". ati kAduwung lan pihir bingung hObaijur ngr)bda ngambraambra. Midhanglt ature Kumbakarna mangkono iku. pangandikane s6reng-sora karo nudingi : .Heh bangsat-kOparat si candhala ing budi ! Aturira marang ingsun haduh digsuro murang-krama. Aja siro. Sajrone lumaksana. DhdniSn nTarang wong hang s6n6ng marang panggawe ll dudu. pikirira bingung.

sumunar pindha wukir kawlagar (gunung kobar). mandar saya makantar-kantar sEmangate. Kumbakarna dikrubut lvanara kang prasasat tanpa wilangan kehe.jang-ganjing. akeh gagak mib6r pating sliw6r karo nyuwara bantEr lan nyambdr-nyamb&. rubuh kabarubuh lan sGmpal kaparapaling wit-witan. ana kang n6ndhang. ana sing ndudut-ndudut 218 . S6sipatane Kumbakarna kaya Kalamr€tyu (Walanda : de god des Doods = Indonesia : Dewa N4aut). kayata : mega ing sadhuwure dalan kang diliwati Kumbakarna katon abang mbranang. bang6t ngg6girisi. Yen ing babagan w6ngis lan galake. Nanging sanajan sumurup ngalamat ala warna-warna. Kumbakarna iku p6pindhane kaya Sang Hyang Iswara (jdjuluke Bathara Siwah). Kumbakarna babar-pisan ora ulap atine. pirang-pirang wanara kang menek salirane Kumbakarna banjur nrathongkrong ana ing makuthane. Napase (amb6kane) k6prungu kumrusuk kaya zumiyuting sindhung-riwut. Bolonganing irunge amba bang6t.ngrasuk busana kaprajuritan. bang6t mbal6r6ngi. nganti njalari putung. ardi Sumeru moyag-mayig. kaya diububi kasudirane.ge. Warna-warna carane para wanara olehe paciha rnrawasa Krrnrbakarna. agawe kagete para naga. ana sing mbithi dhadha utawa njotos irung. ana ing godhohing kupinge. katon p6t6ng lan j6ro kaya guwa. Ana sing nyik6p kempole. ana sing ngpngkul pupune. ana sing mdnthung. Kumbakarna kang ing w6ktu iku wis. dalasan Sang Hyang Surya kasoran sorote. ndaru-ndaru pating clorot padha tiba. ana sing nyawat sarana gunung anakan. Netrane p6pindhane kaya sr6ngenge ing w6ktu kiyamat. Ana sing mbandh6m watu-it6m sagajah g6dhene. Iku kabeh mracihnani yen Kumbakarna bakal kasambut ing madyaning rana. Sapraptane ing pabaratan. mawa klambi k6re (Indonesia : berbaju zirah) sin6puh 6mas. netra lan bahune kiwa Kumbakarna k6dut6n. G Ngalamat kang katon lan kang kapiyarsa nalika sarnana. kewan-kewan cilik padha nan6Ut. an4 kang ndugang. sol. udan g6tih kaworan daging lan usus. padha w6weka-waspada mbokmanawa ana bdbaya tdka. pan:rse ngedabcdabi. sa6mah kewankewan g6dhe ing sajroning alas padha pating bradhat luma5ru. pungg6l. ngg6girisi bang6t. maatus-atus wanara kang padha ng6nciki pundhake Kumbakarna. utawa ana ing pok-ing itur. samodra kocak mawalikan pindha kin6bur. Yen ing bab g6dhedhuwure prasasat padha karo ardi l\{eru. ana sing mupuh utawa njojoh sarana gada wr6ksa.

sawdneh ina sing nddya nyukil netrane. kang dibEdtrrn "rrg "rg_ an"udr. sawise para wanara padha mrawasa miturut carane dhewedhe*e. kerkhof = tempat pembakaran mayat. mung. wanara'wanara kang kar6bu Manawa wis karasa **ag wetenge.1t potheng utawa dij6juwing awake. gada-gada wr6ksa kang kinaryu rrrru-*"iu padha pokah. ana sing nyubl6s-nyubr6s w6t6nge Kumbakarna sarana kukune_kang randh6p arancip. jagat. nariging v. ana sing nyakot. kang dit6kak gulune lan kang dib6thot"buntute.** p".n *ata"g"'kuru. Nanging kabeh iku ori ana kang njalari tatune Kumbakarna.. Maatus-atus wanara kang dis6rot dening Kumbakarna kal6bu ing tutuke. saya liwung pangamuke. (Sarwabhuta = waranda : alre wezens = Indonesia : semua makhluk. famangsane marang para wanara p6pindhane kaya Bathara Kala kang . t dilandh6sJke p.-kumba. I(umbakarna banjur mal6s.!r::.. makam. api yang membinasat<an1. gunung anakan kang ngg6pok salirane banjur b6ngkah.? l kupinge. pa_ ting krosak pating g6d6bug tibane." *u ing Smasanq akuthah getih lan ut6k. Akeh bang6t wanara -kang sirna binanting Kumbakarna sarana ing dh6ngkule.ruo-p6pindhane Brahmasutra kang min_1ngka r6r6ngganing Mahakala . ban_ (dimangsa tanpa dimamah)." suda wardge iya banjur mangsa wanara maneh.ifuru igrau".. Maewrr'-ewu wanara kang dir6m0t-r6rrr6t sarana tangane kiwa-t6'g6n nganti ajur-m?m6t: utawa di6a. bangkene banjur disawat-sawatake mangalor-mangidul-mangetan_mangulon utawa mandhuw-rr. Tangane kiwa-t6ng6n Kumbakarna. Brahmasutra = brahmanensnoer = tali brahma). p6cah sirahe lan muncrat ut6ke. smasana = praats waar lijken verbrand worden. sikile karc pisan lan tutuke padha nyirnakake ivanara dhewe-dhewe. p6pindhane kaya Kilagni kang g6nine U".-. ing tutuke ora diuru.iung* r"r*o"bhuta ing w6kasane jaman (ing w6ktu kiyamat)l uj6j. kang sin6mpal-sdmpal bahune. ususe *u. pirang-pirang wanara kang mati diidak-idak nganti gepeng-pendeng kuwandane.i. Saya suw_e saya kagila-gila galake Kumbakarna. iy.. verdelgend vuur = m"aonesia "-glri'= : api dewa Nlau-t. mandar watu-it6m kang ng6nani sarirane banjur p6cah. Amarga grrbras g6titre para wanara kang awarna abang mbra_ 2t9 lr!-*{'-1..rrru n6dya mbrastha sakabehe wanara. iX"tugi I Kd" + Walanda : het vuur van Doodsgod. "' ''i - . dik6mah-k6mah banjur dil6iehake.u"e banjur dikokop g6tihe. kang disuwek w6t6nge nganti modhor-modhol ususe.

Ga. Dhumara. \Vit-wit kang puncake di6nggo ndh€Iik para wanara padha oyag mobat-mabit. Arsabha. Indrajanu. Sang Nila. Saw6neh'wanara ana sing menek lan ndh6lik ana ing wit aren (Indonesia : pohon enau).rdamadana. tutuke Kumbakama kang ambane kagilagila pindha wiwaraning guwa katon nggdgirisi bang6t. sat6mah padha nandhang tatu k6rendhet'rendhet ing 6ri. Para wanara sing singidan ana ing sat6ngah-t6ngahe pring ori. Tara. mandar akeh uga sing pangungsine nganti t6kan ing wukir Mahendra. Wo ! napsu kapengin urip pranyata mahanani susah marang makhluk kang kaduk s6n6ng marang kanikmataning kadonyan. para wanara kang isih urip padha lumayu bubar asarsaran ngupaya pangungsen (pandh6likan) dhewedhewe. banjur pindhah ndh6lik ana ing liya panggonan. padha rumangsa t6ntr6m ay6m ndh6lik ana ing sajroning guwa. awake binungkus ing tsduk. para wanara kang ndh6lik ana ing kono padha goreh-rongeh atine.-rt ora w6di mati.ggal ngr:wuh sora. Pirang-pirang wanara kang ngungsi m6nyang ardi Suwela. mulane wola-rvali padha oncat lumumpat saka 6pang siji pindhah m6nyang sijine. kasudirane tumuli tangi. 220 . Dhanurdhara. wanara iku suwe-suwe ora b6tah ndh6tik ana ing kono. Bar6ng sumurup para wanara bubar padba lumayu saparanparan ngupaya pandh6likan kaya polarhe waraha (celeng) sumurup singa. Nanging jalaran awake krasa gat6l dening k6cocog-cocog unusing duk.nggada enggal+r. Winata. A. padha ordg-usr6g ngupaya dalane m6tu ora k6t6mu. Amarga wit-wit kang dilungguhi Gpang-Opange tansah oyag moyag-mayig. Nanging m6nyang ng6ndi bae pindhahe. para wanara tansah ngandhut kuwatir lan k6limputan ing rasa giris-miris. Krandana. atine muntab kaya g6ni diububi. ana sing tumurun ing jurang-c6rung. Sawise digddhekake atine lan dirv6'rvani dening Anggada. Sumurup tanpa wilangan kehe wanara kang diprajaya dening Kumb{<arna Ian kang dimangsa. Qawaya. Gawa. ana sing menek ing wit gddhe adhuwur kang agodhong ngr6mbuyung. atine Gntr6m-ay6m ora bakal kawruhan mungsuhe. m6nyang Setubandha. aja nganii kObanjur atindak asor ngucira ing yuda. Ana sing munggah ing puncaking gunung. Satabali. Kabeh padha bali m6nyang pabaratan i-r6dya luma wan yuda nraneh kanthi gumr6g. mittrturi para v/anara alandh6san dharma (piwulang suci). p6pindhane kaya 6moh ngayomi para prajurit kang asor ing budi ngucira ing yuda.nang kaya gincu. ora rv6di karo macan utawa singa.

Gawaksa, Bhimamuka, Mainda, Sarabha, Wr6sabha, Sampati lan f)arimuka, kabeh iku g6g6dhuging wadyabala wanara, padha bdbar6ngan maju nOdya p6pulih. Ajune ana kang karo mbopong gunung, ana kang karo manggul watu g6dhe, di6tutake wanara rucah mayuta-yuta cacahe, padha asanjata gada wr6ksa. Gada-gada wr6ksa sanjatane para wanara iku tansah obah mobat-nrabit k6tiyup ing angin kang m6tu saka imnge Kumbakarna. Sat6kane ing pabaratan. para wanara padha b6bar6ngan ng6byuki Kumbakarna, padha mrawasa kanthi ng6tog k6kuwatan. Ana sirrg ng6bruki gunung, ana sing mbandh6nt watu-it6rn, ana sing mupuh gada wr6ksa. Nanging sanajan tin6mpuh lan prnrawasa saka kabeh keblat (Indonesia : diserang dari sega.la jurusan), Kumbakalna tansah panggah mbr6gagah ora obah, pamrawasane para wanzua ora agawe busiking kulite. Bar6ng Kumbakarna mal6s mrawasa, tandange pindha dirada m6ta, lirvung pangamuke. Akeh bang6t wanara kang pendenggepeng diidak-idak, maewu-ewu wanara kang dir6m6t-r6m6t saka pitu-pitu utawa wolu-wolu, lan kang dit6kuk-t6kuk awake utawa dir6muk sirahe nganti manculat mripate, pirang-pirang wanara kang kontal k6buncang ing angin kang m6tu saka granane Kumbakarna,lan ora sathithik wanara kang mati k6tiban upile. ,,Kaya sulung al6bu g6ni". Mangkono p6pindhane kehing pdpati wanara, bangke-bangkene nganti n gundhung-undhung kaya gunung. Sumurup kehe wanara kang mati lan kang sirna dimangsa Kumbakarna, para wanara kang isih urip padha mundur, lumayu ngddohi mungsuhe karo nggraita : ,,Duclu raslksa kang sabaene Kumbaharna, nanging Asuraraja tukang ngrampas nyawa". Bar6ng ndulu wadyabala wanara mawut maneh kaya sadurunge diw6rvani Anggada, Wibhisana banjur matur marang Sang Raghuputra ; ,,Gusti, mugi wontOna kapar|ng paduka harsa manggalih liwunging pangamukipun Kumbakarna, sampun ngantos paduha togakdn hemawon. Wadyabala u)anara tartamtu badhe sirna tanpa sisa, manawi Kumbakarna bot?n tumuntdn padulza llpasi sanjata. Ro€ksa Kumbakarna punika kasusra pinunjut ing Tribawana jaya ing yuda. Dalasan Sang Hyang Indra sampun nate kasoran lumauan pi-vambakipun, mahatdn ugi Bathara Baruna, Bathara Waisrawana (Kuwera) saha BathLara Yama. pdpindhaning hasAktunipun Kumbakarna kados sindhung-riwut bayu-bajra ing wAkdal htyamat. saltlangkung ngedab-edabi, sirna gdmpang sadaya inglzang katrajang".

,r1

Sawise midhang6take ature Wibhisana, Sang Srinaranata Rama banjur dhawuh marang sang wanararaja (sugrina). ndikakake mangsah yuda nanggrrlangi krodhane Kumbakarna. Sang Kapindra kang dhasare kapengin darbe l6labuhan g6dhe, bangdt suka amarwata suta kadhawuhan" mangsah 5,uda, enggal+nggal 'mb6dhol wr6ksa g6ahe satus dhdpa darvane, kang atose prasasat bajra. Banaspati (Walanda : boschduivel = Indonesia : iblis hutan) kang ana ing wr6ksa iku katut kab6dhol, katon pucOt bang€t, kagarva saka bang6ting giris-mirise. trVr6ksa kang ngedab-edabi iku wujude (p6pindhane) kaya Nagaraja Taksaka. Oyode p6pindhaning ilate, tambine kang amba p6pindhaning tuhrke, klikane p6pindhaning sisike, l6bu kang katut ing oyode wrdksa iku katon kumObul mul6k kum6lun, iku p6pindhaning napase Sang Nagaraja (amb€kane) kang mawa wisa. (Nagaraja Taksaka = Naga kang nyakot Prabu Parik6sit Ratu Hastina nganti tum6ka ing seda).

Kanthi ng6tog t6naga, Kapindra Sugriwa mupuhake sanjata gada-wr6laa ing anggane Kumbakarna, pOpindhaning pamupuhe kaya Garudha mbanting (nyabGtake) naga ing lambung gunung, sadurunge naga iku dimangsa. (Garudha = ratuning manuk titihane Bathara Wisnu, iku putrane Maharsi Kasyapa patutan saka Dewi Winata. Sang Garudha iku kar6m mangs naga). Sang Kapindra p6pindhane Bathara Indra, gada-wrEksa p6pindhane sanjata bajra, Kumbakarna pdpindhane ardi Meru kang bang6t teguhsantosa, sanajan pinrawasa marambah-rambah tansah panggah mbr6fagah ora obah, malah wr6ksa kang kinarya rnrawasa wasanane banjur ajur-mumur. Sang Sugriwa wola-wali mb€dhol wrGksa dipupuhake ing anggane Kumbakarna, nanging kang pinupuh ora gigrig wulune salamba.
Amarga wola-wali pinupuh gada wr6ksa, sanajan ora krasa

lara, suwe-suwe Kumbakarna tuwuh muringe, mulane banjur ngr6ngg6p kunta landhOp.-Kunta w6si sinOlut kancana kang bobote ewon-l6ksan-k6then kilogram. iKrrnta = Walanda : lans, speer, werpspies = Indonesia : seligi, lembing, senjata yang dilemparkan). L?landh0pe kunta iku pindha bajra, manawa ditlorongake katon murub pindha siyunge Bathara Kala rikalane njogeri kalo mangap kaya n6dya nguntal jagad. Saya gumGbyar mbal6r6ngi sumunare kawaca sin6puh kancana anggon-anggone Kumbakarna' k6taman sorote kunta, p6pindhane kaya ardi Meru kGtaman so'

222

roting dwadacacata sur]rya (sr6ngenge satus roras) ing wGkasaning jaman (ing w6ktu kiyamat). Kanthi strEng lan w6ngis Kumbakarna nlorongake kunta iku tumuju marang sang winarawararaja (ratunrng wanara pinunjul yaiku sugriwa). Kanthi tandang kang kaliwat cukat prasasat kilat, Hanuman m6sat ing awiyat, nyaut ku-nta kang meh tumiba ing lambunge sang Kapindra. i.nr.g".rka bangGting g6dhe lan abote, kunta iku pinangku dening sang Bayuputra (Hanuman) digawa mabur, wasanane banjur diputung_ putung ana. ing antariksa sarana dilandh0sake dh6ngkut". rua,.rl, lekase Hanuman mangkono ikrr para wanara padha iurak mawrrrahan, kagawa saka s6n6nging atine. Umyang-gurrruruh suwarane para dewa lan siddhaw.ara ing antariksa, padha mangaldmbana mnrang Sang Maruti (Hanuman) karo ngucapake jaya_jaya. (Sid_ dhawara = walanda : voortrefferijkste der siddhas I L:rdonesia : yang terutama diantara para siddha/setengah dewa). surake para wanara agawc muntabing atine sang kalawira (pahlawan rasGksa yaiku Kumbakarna). saka ngigit-igiiing atine, Kumbakarna nug6l gunung, disawatake marang mungsuhe. Ja_ laran kotiban tugGlan gunung, wanararaja sugriwa tibJ kantaka, tan engdt purwa-duksina- sajrone ragi kantaka, sang wanararaja dibopong dening Kumbakarna, digawa mlayu. Sumurup ratune kapidhara dibopong mungsuhe digawa lumayu, para wanara kagegeran, padha bingung pating bilulung lu_ mayu saparan-paran; atine nglokro, Gntek pangar6p_ar6pe, pidha mesthekake yen sang Kapindra bakar tumGka ing palastra diprajaya dening Kumbakama. Nanging nyatane ora mangkono. Bar6ng kasiliran samirana, Kapindra sugriwa ering puria-duksina (lrdonesia : sadar kembali, sadar dari pingsan), nanging api_api isih sumaput, isih 3r6rGm bae. Sajrone api-api -urrg"koio,-Sang Kapindra nggagas, kapriye carane oncat saka- dhadhining mungsuhe karo [rrawasa. Dumadakan . . . . mak c6g I prol ! blas ! sang Kapindra nyaut irunging mungsuhe, aiu6ttrot mak prol karo mancal dhadhane, t6ms ,ggautas oncat. Dadi oncate Sang Kapindra saka ing dhadha karo nggawa irunge mungsuhe kang g6dhene pindha canthiking baita. Kumba-karna kang banjur ngalami cacad jasmani grumpung tanpa imng, wis ora nyipta kapengin urip. ,,Aluwung mati aku, tinimbang urip nandhang wirang grumpung tanpa irung !".
9<>e

rrisiratr lan-Dusana. Kumbakarna banjur ngamuk-punggung sura tan taha nirbaya nirwikara. makuthane 6mas tiba lan p6cah. manawi pangamukipun Kumbakarna pad. Mripate tanpa kodhep. Awit sahing punika gusti. kawacane Kumbakarna rusak. Tanpa wi_ langan kehe wanara kang diprajaya lan dimanpa. Kumbakarna -naalot wr6ksa saprangkul g6dhene i<inarya sanjata garla. Jalaran kBtaman j6mparinge Laksmana. saya ora w6di mati. olehe ngad6g lan lumaku sarana dh6ngkule. siyunge kumilat-sumirat. sanajan ma-ngkonoa. ewadene durung m6ndha pangamuke.Mangkono kandhane.. (Amogha sanjata = g6gaman kang kasinunlan daya kasGkten sing njalari ora tau ruputLmangsa ditamakake iig mungsuh). Nanging sadurunge namakake gada-wr0ksa. Awit saka iku. Thal ! Kemp. wibhisana enggal-enggal matur marang sang Raghut tama . (sarawara = walanda : voortreffelijkste der pijlen = Lndonesia : panah terutama. Hareng priksa Kumbakama raine kuthah ludira lan liwung pangamuke. Sang Raghuttama tumuli ngl6pasake j6mparing Amogha sanjata kang duk ing nguni kinarya mrajaya rasksa xara.ole Kumbakarna loro pisan tug6t k6t6ngg6t i6m_ paring Amo gha sai-riata. Sang RamaLaksmana tumuli jum6n6ng karo ngiwa rangkap. . Bar6ng priksa Kumbakama wis tanpa kawaca lan tanpa makutha. dadi mun! ka:i bairune kiwa sing isih.' . sarana tangane kiwa. Mak t6dh6pr6k ! sasirnaning kempole. Nanging lagi bae n6dya nyawatake gada kan[ diundha. Kumbakarna prayogi tumuntdn paduka rampungi". bokonge kang_ srah l6mah. Kumbakarna jeng_ keng. Kang lum6p* arri"il. tutuke mangap-mangap 224 .hune kiwa [ug6l k6t6lngg6t j6mparing. mak thar ! ba.uha-togaiin kemawon. banjur *r"rarrgan ngincGngake j6mparing. dheweke m6Lsa iiirr'gaat< kahanane. Kumpa_l<arna jin6mparing cangklakane dening SanS Raghawa. Tanpa mangsuli ahrr-pamrayogane Wibhisana. sat6mah saya liwung pangamukg Kumbakarna.Gusti ! Sayiktos badhe tumpds-tapis tanpa siia wadya_ bala wanara. sat6mah Kumbakama mung kari awuj"ua g6lnUurrg karo sirah bae. mlolo-mandOlo sumorot kaya g6ni murub. yang terbaik). ThGl ! bahune Kunrbakarna kang t6ngiln tug6l. sarawara kagungane sang Laksmana. Dheweke tu_ rnuli ngundha gada-wEsi kang tanpa p6pindhan gOdhene lan bobcin.

IKA LAN PUTRANE KUMBAKARNA.jantung). nganti palastra". Babar-pisan ora ngira. kubhanda utawa putana. lan Bathara Niriti (Dewa Maut) padha surak mawurahan. Kanggo ngg6dtrekat<e panggalihe sudarma. kagawa saka bang6te nawung sungkawa. Tlikaya lan Dewatantaka supaya tumuli mangsah yuda nyirnakake Sang Rama-Laksmana sawadyabalane. Narantaka. Putana = een soort van spoken = sebangsa haniu). Ambruke Kumbakarna ing bantala mahanani or€ging bumi. Para r6si kaswargan padha kar6nan ndulu patine t6tungguling ras6ksa kang k6r6p nggawe r6tuning bawana. Kubhanda = soort van daemonisch wezen = sebangsa gandarwa-raksasa. Trikaya. Rajaputra papat iku (Tiisirah.. (Bhuta = Walanda : monster. Bathara Yama.fndrajit prentah mzuang Ttisirah. daemon. Bathara Dhanada (Kuwera).. manawa siratbisa hasoran lumawan si Rama-Inksmana. jin6mparing derring Sang Raghawa nganti tutuke k6bak j6mparing. sat6mah ora bisa nyuwara. kombak-kombuling alune p6pindhane kaya obahing tangane wong kang n6dh6ng suka-suka parisuka. Narantaka. 9rx . samodra kocak alembak-lembak kaya njoged jalaran saka s6n?nge. Bathara Baruna.Adhuh ariningsun Kumbakarna ! Kasiktenira kasusra ing Tribawana. ruh jahat. gandarwaraksasa. Para Jawata ing antariksa.TRANE DASAtr{I.ring pa.mungkas tumancab ing pulung-atine Kumbakarna (l6gokan ing sangisor dhadha kang p6nGr. bisa ngasoralee ratuning dewa. Nalika Kumbakarna mb6n6ri mangap amba. sanalika banjur muwun. mangal6mbana kas6ktene Sang Raghuputra. p6pindhane kaya bhuta.nyuwara nggdg6t6ri. Bathara Hara (Siwah). suwarane kaya jugruging puncak gunung kang sinamb6r ing g6lap. laak c6prot ! j6mpa. booze geest = Indonesia : makhluk yang dahsyad. salirane l6m6s lir linolosan b6balunge.jaya-jaya". Bumi obah kaya milu bungah. itrmuli disusuli j6mparing pamungkas kang ampuhe kagila-gila. Panggalihe p6pGs. sanalika Mahasenapati L6ngka iku ambruk grrmuling ing bantala. yaiku Bathara Wisnu.' bang& ngg6giriSi. sambat-s6bute : .. 98. PATINE PARiI PTJ. Prabu Dasamuka. mulane padha nyawurake puspa saka antariksa karo ngucap .. nalika midhang6t yen Kumbakarna kdsambut madyaning rana.

Narantaka pinupuh wrdksa. lan Mattaka sirna dening kapi Saraba. thal ! Gulune Ttikaya tu226 . majune ing rananggana kanthi diayomi rasdksa loro kang bangEt t6guh-tanggon sudira ing yuda. nuli mrdp6ki mungsuhe. Lum6bune Hanuman ing pabaratan dip6thukake Dewatantaka. (Warastra = parrah). wondene Nila ditanggulangi dening rai6ksa Samaramattaka. Krodhane Ttikaya dltanggulangi dening Sang Laksmana.Sanajan dikrubut t6lu. Trisirah-Tlikaya-Dewatantaka padha p6pulih. (Mahendrasiyaka = Waianda : dc pijl vau den grooten Inclra = Irrdonesia : panah Indra yang besar. MahOndrasa' yaka. kapi Nila lan Hanuman tumuli at6tulung mallgsah yuda b6bar6ngan. a-keh kahg putung utawa g6s6ng bar6ng. wola-wali ngudani j6mparing marang wadyabala wanara.T!ikaya banjur padha alancaran warastra. Pawakasara lan liya-liyane. Pawakasara . mati padha sanalika.. ntulane Sang Laksmana . isika. Rajaputra Trisirah lan Trikaya (Atikaya) sarta ras6ksa MaL taka liwung pa4gamuke. (Girisr0ngga = girisikara = Walanda : berglop = Indonesia : puncak gunung). Samaramattaka sirna dibmki girisr&gga dening kapi Nila.'Ana j6mparing sing aran Sora. s€mah kapibala kagegeran Sumurup mawuting wadyabala wanara. Sakarone padhadene wasis-titis nj6mparing. Anggada enggalenggal mb6dhol wrdksa. Kari siji rajaputra Trikaya (Atikaya). Ndu lu k adan ge p alastra. Wasanane Dewatantaka mati dibithi dening Maruti (Hanuman). Wasanane Ttisirah mati pinupuh gadawr6ksa dening Sang Anilatmaja (Hanuman). mahaprawira tur n6dh6ng tumaruna.Walanda : vuurpijl = Indonesia : panah api). rajaputra papat lan rasEksa Mattaka sarta Samaramatta padha soroh amuk b6bar6ngan. Bar6ng sumurup kadange t6lu lan ras6ksa loro kang minangka pangayomane wis padha palastra. TYikaya ngamuk-punggung sura tan taha nirbaya nirwikara. Clorot. JGnrparing-j6mparinge kang m6ntas lum6pas Saka g6ndhewa padha tdmpuk-gathuk utawa gesrekan ana ing akasa. b6bar6ngan ngrubut Anggada. Sang Baliputra m6ksa bisa ngendhani pamrawasaning mungsuheSumurup Balipuha (Anggada) sajak kewran lumawan pahlawan ras6ksa t6lu. aran Mattaka lan Samaramatta. Wasanane Laksmana ngl6pasake j6mparing pamungkas kang aran Kamalajastra $urawijaya.Dewatantaka) putrane Prabu Dasamuka. Sapraptane ing pabaratan.

Ingsun ora rAkasa mbrastha u)anara mayuta-yuta.. ($/imohanastra = wimohana + astra = Watandi: verbijsterenae pi..irng kari siri thil. put. Indrajit ! Si Rama ilzu jarene sAngsAm uhh ha_ badhe ny irnnhakdn F.rjr'r. ingsun r6m|t_r6mAt nganti ajur_mAmOt. p-andhitan. . yaiku kang apGparab Inrtrajir utawa l{eghanarl'a.nanyang padunungane mungsuh ing pasarrggrahan Suwela. prabu Dasamuka sirna sungkawane lan banjur turvuh ing yuda. lndralit ! Mcnawa mungsuh nganti unggttl ing yuda. maneh pangar6p-ar6p" uut"i ui* ""ggr . Ing lair katon suci.. jur m6nthang langkap ngrEpasakeSawise mangkono. dhahar-nganjurz kanthi panggarih sakeca. putihe mung ing jabta bae.. Prabu Dasarnuka 6ntek pangar6p_ar6pe.Putraningsun.. jugrug iono*o k0g€pok astaningsun". Irrangkate m6nyan-g p. nglokro panggalihe.. ndnuirn . nanging . Bar6ng naungkap t6kan ing pabaratan. ing ng6ndi-6ndi wis katon p616ng. Ingsun kuwawa lumalwan Fam.p6ndhita antiga'.. Kawura i. yaiku mantra panglimunan t<ang n.atari bisa ngilang. Saparipumaning pangandikane prabu Dasamuka. sining m|mateni.dewa (?) supaya .. Y/is ngrasa yen bakal kasoran-ing'yuda.igkang matur mangkene .Wruhanira.. sanrtya_ .. ian ngrumangsani yerr mdsthi bakal ngornasi. Kawula aturi ldnggah'kemawon wontOn ing dha_ tulaya.ama-Laksmana iawadyabalanipun..ru_ rang.nOnant€tu". ora katon ing liyan.. Aja maneh sing mung as-ipgt manungsa lan wanara. . marfrit Uan_ j6mparing' IVimoha"*iru.ane kang-isih urip .bisa nrlulu. Indrajit : .ngeh lamttn ingsun ngantia asor ing yuda.KangjAng rama ! Sampun ngantos paduka mangsah yuda..16_ mat6k aji Adr6syatantra. = kemenangan pahlawan..a sewu cacahe. yaitu dari Bathara Brahma. nanging ora kadulu. ing 1113 ! Jerone aworna kuning. Nangirry ti.t : 227 ngenge wis surup. sanajan gunung pisan.'.. Indrajit ng6ningakl cinta. ahewZne ihu . Nanging y^en ta sin|buta p6ndhita.oiugun" abudi siya candhala. _k6t6ngg6l j6mparing Kamatajastra Qurawiiaya. ing wayah -mE-1V_anS kala Indrajit nganakake s6saji. Sadurunge mangkat pabaratan. . (Ant€lu: antiga: Anato1i.l'idhang6t kasaguhane Indrajit. bu.e6l = Kamalaja + astra = V/alanda : nijl van Kamalaja = Indonesia : panah dari Kamalaja. ramanira ihi m€sthi paiastru. (Kamalqiastra $urawrjaya Sasirnaning putrane papat lan ras6ksa loro kang minangka pangaj/omane.

prasasat wis padha palastra. LEt sakEdhep netra. Arnr6tama}. Sang Raghawa sawadyabalane padha k'antaka kaya wis padha palastra. Himalaya) njupuk l4ahosadhamrGtamaya ba-kal diCnggo ngusadani para wanara kang padha kantaka. Priksa wadyabala wanara padha kantaka. Indrajit tumuli luma5ru mulih. . Panj6n6ngane tumuli nimbali Sang Maruti (Hanuman).r6tamaya = ma. Nalika ngrasa kahanane pasanggrahan Suwela bang6t s6pi-sonya. Kapindra Sugriwa. MahosadhamrCtamaya kang uga karan Pararr. Sawise wuninga Sang Rama-Laksmana lan kabeh \r. mak byar ! Ing pasanggrahan Survelagiri lan sakiwa-t6ng6ne padhang sumilak.ane sanjata Mohanasara (Wimohan6stra).anara kantaka. pandulune bisa pramana. (Mahakalana = Walanda : groote reus = Indonesia : raksasa besar). padha bisa sumurup para wanara kang dununge adoh karo Sang Raghuttama pating glasah ana ing 16mah.a = Walanda : uit nectar bestaande = Indonesia : terdiri dari aA penghitiupan = Jawa : dumacii saka banyu pangrripan). Mahe sadha = Walanda : voornaam geneesmiddel = Indorresia : obat manjttr. wonder 228 .ha + osadha + amr6ta + ma]'a. ing padhalangan sin6but .Indonesia : panah yang dahsyat). Jalaran k6taman prabawane sanjata l\iimohanastra kang mbarubul 4narawata lum6pas saka g6ndhewane Indrajit. Sang Marutasuta (Hanuman). (Dipa = padhang. Sarvise kabelr iku padha raup. Sang Rama-Laksmana diwungu dening Wibhisana. banjur diaturi suryan. Wibhisana tumuli ng6ningake cipta mat0k aji Dipasanjata. \\'ibhisana ngira yen mahakalana Indrajit alaku cidra ngl6pasake sanjata Wimohanastra. (Mahosadham. Mahosadhi = Walanda : voornaam geneesmiddel. Himawan. obor). jalaran s'6di konangan ingkang paman (Wibhisana) kang ora pasah dening prabau.. Aji iku kadarbe dening \\ribhisana. Sang Raghuttama bang6t tr6nyuh panggalihe. Avvit saka iku. sat6mah Sang Ragharva sawadyabalane katon pating glasah ana ing l6mah. sorot. k6kuwatane sirna.. didhawuhi m6nyang ing puncake Himagiri (gunung Hima.amahcsadhi (Jawa : tamba kang bang6t mustajab) iku awujud t6tuwuhan' rambat kang diarani Mahosadhilata utawa Osadhilata (kang dialap di6nggo tamba godhonge. sawise eling purwaduksina.godhong sandilata". Nila lan Anggada uga padha ginugah dening Wibhisana.Dipasanjata" araning aji hang bisa ngasomke dayane Wimohanasara (Wimohanastra).

pulih k6kuwatane. Dozrm Vdrr €€n kruid = Indonesia : penlrgmSralian penyakit.an). dipEthiki dhewe dening sang Raghawa. ya kang uga karan I\{r6kjiwani branitasandhini kang h.gkat mahawan glgana (mabur). banyune ditetesake marang para wanara.Iahosadhilata. amarga durung ngr6ti kang diarani go_ tlhong Osadhilata utawa Mahosadhilata. sanalika padha sirna lOsu-lungkrahing awake.rwuh ana ing Himagiri ing papan kang karan Wisalyakarini. nama tumbuh_ ajaib-mengagumkan. para wanara padha nggawe kobaring suyasa'suyasa ing kukuban kraton karo surak-surak mawurah- . Bar6ng kabeh wanara wis waluyajati kadi wingi-nguni. prabu Dasamuka kaget lan g6t6r panggalihe. padha didhawuhi ndilat banyune osadhilata. 229 . katut kEgawa kabeh. tumbuhanlrempah-rempah yang = obat. kapengin tumuli campuh yuda maneh. Kagawa saka bang6ting pangigit-igite. Sat6kane ing puncaking Himagiri. wanara-wanara sing sawise tangi isih ngantuk th6klak-th6kluk. Branitasandhini = walanda : gewonden genezen = Ind. (1\ttr6tajiwani = \r/alanda : dooclen opwekkend = Indorresia : membangunkan yang sudah mati. para wanara tumuli pating j6ngg6l6k padha tangr. godhong Mahosadhilata (Osadhilata. mEntas tangi saka nendra. Jawa : usada. Sang lrarutsuta (Hanuura. Osadhi an. diw6ny6t-w6ny6t -nganti ajur-mumur. mulane padha mangkrak-krodiia m6re-m6re masinghanada. tumuli ma. Wasanane gunung Hima (Himalaya) iku banjur ditug6l. ora ngr6ti 6ndi kang kudu dijupuk.sandilata). (Dikuh-rb = digodhog).nesia : menyembuhkan lukaluka. para wanara padha bang6t pangigit _ igite marang ras6ksa. nganti suwe pij6r lingak-linguk.Bardng kotetesan banyune r. Ngrungu caritane Wibhisana mangkono iku. para ras6ksa padha bingung pating bilulung. Hanuman kuwur atine.) matur s6ndika. Lata = Walanda : slingerplant = Jawa : wit-rambat). Sapraptane ing plataran pasanggrahan. puc6t kaya terong dikulub. puncake digawa mabur m6nyang pasanggrahan Suwela. Indtajit katon aclum cahyane. wisalyakarini = \d/alanda : genezing bewerkend. ing padhahnfan sin6but. sawarnaning wit-witan (t6tuwuhane) ora ana kang cicir. rumangsane pian. kruid = Indonesia : obat manjur.Priksa suyasa akeh kang kobar. nuli padha dicritani dening wibhisana yen mEntas padha kanLka saka panggawene mungsuh kang bang6t julig culika. Kang kudu diupaya (dijupuk) dening Hanuman.

vlag. (Dhwaja = \. (Yuwaraja = Walanda : kroonprins. wasanane banjur bubar asar-saran. Ing sakawit. sebangsa behdera). Anggada banjur m6thukake laodhane Dhwajaksa kang manggul dhwaja adharrdhan santosa. Prabu Anom. Prajanggha. aran Kumba lan Nikumba.Valanda : vaandel. yaiku kang apii. parab Wilohitaksa. mati padha sanalika. Para wanara kang katrajang pating glimpang. Sang Baliputra (Anggada) kang wis sin6ngkakake ing aluhur jinunjung dadi Yuwaraja bang6t dr6dha-bakti marang Sang Ramabhadra.Ana g6g6dhuging rasdksa loro sasadulur. lYilohitaksa lan Dhrvajaksa. lan Sang Raghuttama diangg6p kayadene r6ca sEsotya kang bangEt pinuja-puja ana ing sajrone Parhyangan (Walanda : heiligdom. Anggada ngoyak Kampana. Ras6ksa papat kang diprajaya dening Anggada. Sawise mangkono. Pan6mpuhe ras6ksa pitu iku kanthi ng6tokake prabarva panas pindha urubing Antahagni mbrastha kapibala. Ras6ksa loro iku wujuding arvake kaya gunung k6mbar. Wadyabala wanara o169 kagegeran. atmajane Kumbakarna. Sasirnane Prajanggha. yaiku Kampana. tinangg6nah mangsah jurit dening Indrajit. linawan dening kapi Dwiwidha. Priksa bosah-basihing wadyabala wanara. tunggul. tansah ngestokake sadhawuhe. Akampana. ing saj6g-juml6g durung tau ana'kang kuwawa lumawan ing yuda. Wasanane ras6ksa Wilohitaksa uga palastra pinupuh gada-wr6lsa dening kapi Dwiwidha. Sawise rasGlsa iku palastra. njalari patine. (Antakagni = antaka + agni = Walanda : vuur van de dood = Indonesia : api maut). Anggada lumawan rasGksa Akampana. Kampana disik6p. mederegent = Indonesia : putera mahkota. dadi lan patine. Majune Kumba lan Nikumba ing rananggana jinangkung ras6ksa lima kang minangka pangayomane. f-lhwaja dirdbut dening Anggada. 230 . Anggada banjur mburu Prajanggha. Sang Ramabhadra dhawuh marang Anggada ndikakake mangsah yuda. dibithi nganti pendeng-11epeng irunge lan p6cah uwange. Kari siji rasdksa kang rninangka oangayorrrne Kumba larr Nikumba. raja muda = Jawa : Pangeranpati. tempat bersembahyang). agawe girismirise wanara liya-liyane. Papan paprangan dianggdp kayadene r6ca s6sotya dening Anggada. banier = Indonesia : panji-panji. nuli dibanting ing watu-it€m. bedehuis = Indonesia : tempat suci. dhandhane dipupuhake ing sirahe Dhwajaksa. Bar6ng k6candhak. Dr6dha-bhakti = Walanda : vast in zijn trouw = Indonesia : t6guh s6tia). bang6t g6dhe-dhuwur.

Bardng priksa putrane kuwalon saya suda gumr6guting yudane. Kapindra Sugtiwa enggal-enggal t6tulung. Puncak gunung iku ditampani dening Anggada. trouw aan haren echtgenoot = Indonesia : kesetiaan kepada perkawinan. (Wok = Walanda : kinbaard = Jawa : jenggot). Nanging puncak gunung iku banjur mbalek tumuju marang Anggada marreh.pratipa (jdmparing panulak kang bisa mahyakake angin g6dhe. suwe-suwe tangane Anggada banjurjimpe. Indrajit tumuli ng6toni jurit. sikile bakikul6n. Praharana = Walanda : wapen = Jawa : g6gaman. Sumurup kadange palastra. amarga ditanggulangi dening Kumba sarana jin6mparing Praharana . Mangkono wola'wali. tumuli ciik6prukake maneh ing sirahe si Kumba. puncak gunung iku haya di6nggo dolanan Anggada . ngungada kang g6dhene kagila-gila.Kapi Mainda milu mangsah yuda. Ing sapatine Kumba . gadane Nikumba disaut dening Sang Anilatmaja (Hanuman). amorga tansah diudani warastra. Nikumba muntab-krodha. Amarga wola-u'ali nampani lan banjur nyawatake maneh puncak gunung iku. 237 . padha milu mangsah yuda. ora ana kang g6l6m ngucta ing yuda. Pratipa = angin lesus).Kumba. setia kepada suami). Anggada enggalenggal t6tulung. Pila widadari iku kapengln tumuli balimulih m6nyang Indraloka. Sang Anilatmaja banjur nyaut gulune Nikumba kang gddhene ngluwihi gulu dirada. Kanthi k6bat-cukat prasasat alap-alap. maju karo mbopong puncak gunung dikGprukake ing siraire si Kumba. banjur diputung-putung ana ing akasa. mati. Awake padha mawa b6lang-b6lang lan mawawok. widadari pitu kang tanpa timbang sulistyaning warnane. rup pamane kang wis kaduk yuswa k6s6s6r i:. banjur dibithi. lumawan pahlawan Kum' nanging ora kuwawa.(Patibrata = Walanda .g yuda. sirahe dipuntir nganti pothol. Wo ! bang6t m6m6las patine si Nikumba. Para rabine Indrajit. huwelUkstrouw. disawatake tumuju Sang Kadha pindra. Kajaba mbuktekake s6tyane marang gurulaki nganGpi patibrata. Sumuba. Sawise ngrusak gada. si Kumba tumuli dipr6p6ki. sat6mah saya k6ndho tandange.Nikumba lan ras6ksrlima kang minangka pangayomane. ngirid wadyabala kang l6bda nandukake sawarnaning sanjata. Para wadyabalane Indrajit iku pidha t6guh-timbul sudira ing rana.

BarBng Maheswarasara lum6pas saka g6ndhewa. Maheswara = jGjuluke Bathara Siwah).lvugari (Walanda : werptuig = alat pelempar) lan liyaliyane tanpa wilangan kehe. sat6mah akeh wanara kang mati amarga kobar sandhangane lan rambute. kabeh padha mawa g6ni kang kagila-gila panase. satGmah rajaputra loro iku (Indrajit . Sawise lum6pas saka g6ndhewa. jin6mparing Indrasara dening Laksmana. marang mungsuhe. Indrajit kang nalika samana katon ng6dhangkrang 232 munggwing rata. rl-_ . padhadene wasis-titis nglGpasake warastra maneka warna. Sanajan sumurup -liinca-kancane akeh kang mati. Sira = panah. Krodhane Indrajit dip6thukake Sang tiksmana. maklap ! sirna tanpa sisa sawarnaning sanjata- ne L:drajit kang pinangkane saka j6mparing Asurastra. yaiku jOmpanng kang k6na di6nggo nulak sawamaning sanjatane mrrngsuh. wadyabalane Indrajit akeh kang mati k6blabak ing banyu. para wanara kaya ban- theng k6taton.1 kang ngilak-ilak pindha samodr} wasanane sirna tanpa sisa. ora ana wanara utawa ras6ksa kang n6dya ngunduri yuda. sanalika pabaratan malih warna dadi sadiodra. Indrajit tumuli ngawaki yuda ngudani jdmparing marai-rg wadyabala wanara. Indra- .. Laksmana enggal-enggai nyam6ktakake Maheswarasara irrg s6ndh6nging g6ndhewane. Bar6ng lum6pas saka gdndhewa.ra. padhadene li'wung panuawasane-.parasu (Walanda : bijl = wadung. trisula (Walanda : drietand = senjata bermata tiga). Sasirnane ban5ru. Sakarone padhadene ahli nj€mparing.Laksmana) banjur padha ngadu t5zasa alancaran warastra. Indrajit ng!6pasake Asurastra (j6mparing Asura). I Laksmana m6nthang g6ndhewa kang wis pinasangan j6mpaxing Bamnastra-salilamaya (Walanda : pijl van Baruna uit water bestaande = Indonesia : panah Baruna terjadi dari air). Bar6ng Barunastra-salilamaya lum6pas.*Amarga sin6s6p dahana. bany. (Maheswarasara = Maheswara + sara = j6mparing saka Bathara Maheswa. Asurastra ng6tokake sanjata maneka warna. Sawise mangkono.Campuhe wadyabala wanara lumawan rasdksa agawe girismirise para dewa lan r6sigana kang padha ndulu saka antariksa. Ana musala (Walanda : knots = Indonesia : sebangsa gada). Amarga kapengin enggal bisa mbrastha mungzuh nganti sirn4 tanpa sisa. Saragni murub mangalad-alad prasasat sundhul awiyat. Tandange para rasdksa kaya dirada m6ta. kampak). . Pamal6se Indrajit sarana ngl6pasake Saragni (Sara + agni = Walanda : vuurpijl = Indonesia : panah api).

uclrasara dening Laksmana. pikire bingung. wani mati". Indrasara = j6mparing saka Bathara Indra). tuwih becik mati mbr€gagah. ingsun banjur nungkul marang si Rama. mulane padha nyawurake kombang tumiba ing layone Ing sapatine Indrajit. nggagas p6p6sthening uripe. Nalika midhang6t yen Indrajit kasambut madyaning rana.jaya". p*. 6pang-6pange wis 6ntek ditutuhi. ing g6gana kaprungu rame suwarane kang padha mangayubagya . nanging k6dhisikan lin6pasan B. godhong-godhonge wis dirontogi. sanajan wa-sanane nga/ami samaramarana (Walanda : sneuuelen tn d. babar-pisan ora ana. Indrajit n6dya mal6s ngudani jEmparing marang mungsuhe. Prabu Dasamuka bang6t ing pamuwune.w6di wirang. manawa sawise para pahlawan gdgg_ Chuging rasiksa sima. Sawise nggagas mangkono.Panj6n6ngane tumuli -u. Nganti sawatara suwene prabu Dasamuka pij6r^dh6l6gdh6l6g bae. * ugra = 233 . jit 99. d"*ru lan r6sigana ing antariksa bangot suka-r6na. ngant6pi t6kad . tuwuh kasudirane. Dumadakan tuwr. ora hana ora ingsun mosthi kudu ngamuk. sirna sungkawane prabu Dasa_ muka.th k6k6nc6npning tekade prabu Dasamuka mangkene : . n6t6pi patlbraia. p6pindhane uwit.jaya . m6sthi bakal tumuli ambruk utawa mati. Ndulu kas6tyane para widadari marang guru-laki. pangar6par6pe bakal bisa lOstari urip wis ora ana.Tinimbang mati mringhus. PATINE DASAMUKA. panggalihe dadi g6dhe. sun gkawane n ggar6s-nandh6s t6kan t6l6nging sanubarine. n[al6mbana marang Laksmana karo nyawurake puspa.malumpat-oncat ngendhani.en strijd : Indone_ sia : gugur didalam peperangan)". Prabu Dasamuka iku mung kari d6l6ge. sat6mah mung kreta lan jarane bae sing sirna. Saparipurnane muja samadi. panggalihe p6p6s_ng6n6s. Mak th6l ! gulune Indrajit tug0l k6t6ngg6l Rudrasara (i6mparing kang pinangkane saka Bathara Rudra.. panggalihe judh6g-put6g. panj6n6ngane nimbali para Paramagurugraipuru-ugur.. yaiku sangtfi oam6l6ngan papan-panggonane Sang dawana mujasamadi. Mendah guyuning jagat. apa maneh pangarEp_ ar6p bakal unggul ing yuda. kabeh padha bela-pati guru-laki sarana suduk-salfua. n6nuwun marang dewa.. Rabine Indrajit widaclari pitu.rJing ing Qiwasabha.

Aku si Anu. enggalcnggal padha tata-baris. hla howe sapa ?! Aku rasdhsa. Sawise asung pisungsung maneka warna marang para Paramagurugra. b6dhug. j6mparingj6mparinge padha mawa wisa.jaya-jaya" marang Sang Dasawadana. . Dhwajadhwaja lan ubar-abir (\\talanda : vlaggetje. sat6nrah kang campuh yuda ora wEruh 6ncii rowang 6ndi mungsuh.. Wanara lan ras6ksa worsuh. gubar. Sambate wadyabala kang nandhang brana warnawalna. Saka liwunging tandange lan s6r6rrg-w6ngise olehe padha nuawasa-pinrawasa. sapa bae kang ana ing sacfihake tumuli dipupuh. amarga saka pdt6nge rananggana. Wingsatibahu. wimpel = Indonesia : bendera kecil. Sawise mangkono. llahaguru. Dasawaktra. T6kane wadyabala ras6ksa ing rananggana tumuli campuh karo wadyabala wanara. Prabu Dasamuka nitih kreta k6ncana kang g6dhene pindha puncaking ardi NIem. barGng sumurup ratune miyos. Sang Rawana banjur ngrasuk busana kaprajuritan. pita hiasan pada puncak bendera) kang ginawa para rasEksa katon pindha wangkawa (Walanda : regenboog = Indonesia : bianglala. padha pupuh-pinupuh mrawasa-pinrawasa tanpa darbe rasa w6di. slompret-slompret padha sinEbul. pinrawasa. didhawuhi as6saji lan ngucapake japamantra panulaking b6baya sarta nugrahani r6stu-pangestu marang Walanda Prabu Dasamuka. nuli miyos saka dhatulayaPara wadyabala kang wis suwe ng6nteni ana ing sajaban dhatulaya sangk6p sanjataning ayuda. bumi nganti kaya ng6ndh6lcngng6ndh6longa kambah kang padha pancakara. Dasanana. LEbu mu!6k kum6lun agawe p6t6nging pabaratan. kanggo ngurmati Sang Dasasya olehe n6dya mangsah yuda. pelangi = Jawa : kluwung). Dwijawara). Rawana. ayomana !" Mangkono suwara kang k6r6p kapiyarsa. Dasamuka). G6gamane wa- : dyabala ras6ksa maneka warna. putung pupune.voortreffelijkste leeraar = Indonesia : Guru pinunjul. aja hopilara !". . Wasanane para Paramagurugra padha m6muji . kabeh sarwa ngg6girisi. manawa ng6nani (tumamane ing awAk) nuwuhake rasa panaskumranyas. tumuli budhal m6nyang pabaratan. Dasasirsa. ingurung-urung sagung wadyabala. sawarnane gamdlan padha ditabuh. Dasagriwa. buntung 234 . b6ndhe lan beri padha dinnekake. kabeh tambur. (Dasarvadana = Dasasya.. ana sing alok s6mpal bahune. supaya tansah basuki-raharja ana ing madyaning rananggana. 6mbuh wanara 6mbuh ras6ksa.Aku uJanara.

lakuning kreta prasasat ora ngambah bantala. amarga k6gubda buntut wanara gulune. d6nging pabaratan kEsaput rng g6tih. Dumadakan ana sindhung-riwut sumiyut b6bar6ngan Sapatine \Virupaksa. I\[aatus-atus maewu-ewu mal6ksa-l6ksa kehe rasdksa kang mati dening j6mpalinge Sang Raghuttama kang lumEpase saka g6ndhewa mbarubul anaravrata. pdpulih. Sang f)asanana enggal-enggal dhawuh ngdtap kuda pangiriding kreta. Sumurup kanca-kancane akeh kang mati. Kanthi asanjata limpung arvahana dirada. g6g6dhuging ras6ksa kang kapengin darbe lOlabuhan g6dhe supaya misuwur j6n6nge. saya kagila-gila galake. kuda lumayu sum6mprung. Prabu Dasamuka tumuli ndhawuhi Wirupaksa ndikakake pGpulih.umraksa maju ing rananggana n6dya karo t6kane manuk gagak pating bl6b6r nyamb6r-nyamb6r. priksa ngalamat ala rong warna iku Sang l)asasya babar-pisan ora ulap panggalihe. Sang l\'{ahodara. dheweke mati pinrawasa dening Sang Kapindra. pruthul tangane. Jalaran sainwadya- lan pabaratan dadi padhang. Sasirnane ras6ksa tdlu iku. mracihnani yen Sang Dasawadana bakal asor ing yuda. mandar kaya diububi kasudirane. saw6neh ras6ksa ana sing b6ngok-b6ngok as6samhat. Dl'. para rasdksa kang isih urip buba: pating slEbar ngupaya pangungsen dhervedhewe. Wirupaksa mangsah yuda. Ifaewuewu wanuua kang mati k6slt6s kretane lan k6tujah jarane. \r. l6hu mari mul6k kum6lun. Sang Raghuttama banjur mangsah yuda karo Rgasta gdndhewa. Bar6ng pabaratan padhang. sinawat ing watu-it6m kang kagiri-giri gEdhene. Bar6ng priksa kahanane Rawana pindha Kalamr6tyu (Walanda : de god des Doods = Indonesia : dewa Maut). nanging durung nganti namakake sanjatane. suwarane gumdrit nggdgirisi.buntute. wasanane ras6ksa iku uga mati dening Sang Kapindra. a}:eir kang mati. Priksa mawuting wadyabala ras6ksa. b6bathang pating glinrpang. manjing ing pabarirtan lan banjur soroh amuk ngobat-abitake gadane kang bing6t 96dhene. p6cah dhadhane. didherek235 . bala ras6ksa gampang kdtaman j6mparinge Sang Raghuttama. b6dhah w6t6nge.'asanane l/rahodara palastra pinupuh gada-wr6ksa dening Anggada. Wadyabala lvanara lan rasdksa padhadene ngalami karusakan g6dhe.

Jheweke kdtiban kunta ihi kang araning sanjahane Frabu na..rk". sandlika sirna jOmparinge Sang Dasasya kang pinangkane saka Bathara Rudra.rging Sang Rawana ora nandhang brana...u.yi syamogi'o. kunta ngEnani lambungeLaksmanangantibuhrl.Jho. bang6t nggOgirisi' Sawise i.g. slnga. j6mparing iku ng6tokake s6njata musala- irir"fr-matah mul6k ng6b6ki g6gana. limpung iku tug6l ana i.ake Laksmana lan wibhisana. *"ii"g i"g bantala." (Syamogha. amarga panggalih ngigit-igit. sardula (macin) lan naga kang galake kagila-gila' Agni iurg n"ghi*" mal6s nglEpasake Agneyastra (Walanda : door derva panah hadiah dari g"..u*uaunu ngasta limpung ditlorongake marang mungsuhe' Nanging sadurunge ng6nani Sang Raghawa. p6pindhaning murube panggalihe kaya Sang Hyang TO"'d-. Majune priyagung t6lu iku ing ragoden : nanggana pOpindhane kaya Ttipurusa (Walanda : de drie : Brahma-Wisnugrahta-Wisnu-Qiwa = Indonesia : kdtiga dewa Siwah). safa g6ndhewa. priyagung t6lu kang b6bardngan maju. f. Sang Daman"coiot onlat saka kreta. . jGmparing g6ni kang a$awe sirnane sato galak lvarna-warna t u'"g'prti"g bruUui m6tu saka j6mparinge Sang Rawana' j6mparing maneh' jEm-paring Sang Dasasya tumuli nglOpasake kang pin-angkane saka Bathara Rudra.'"tit iu" jura"e mati kGtaman panj6-n6ngane ."Uart. Kanggo nangkis sanjata maneka warna iku.'Ap. Kanthi ..sai6mahrajaputraikukapidharagu.. Rama ! Ayomana arinira si Lahsmana ! pipindhane Mongla wurunga muti.ri + agni = Walanda : de drie vuren = Indonesia : ketiga upi). salugune Bagadatta Ratu ing Bahlika). wapen = Indonesia : senjata lstti).. R"ghawa bang6t nawuFrg sungkawa lan ng6mb6ng waspa' sang Ramabhadra nglapasake Gandharwastra. sang amb6k #4"9r rcngtcaifripa (Ratu L6ngka) ora ng6dhap panggalihe' iku. nyandhak kutrta ingambat-ambat ing asta karo nguwuh sora : .ftin. Ora luput pangincdnge Sang Dasasya. j6mparing Asura t<an"g barAng lum6pas saka gOndhewa banjur ng& iot ut.. lan l6t sak6dhep netra kretane j6mparinge Sang Raghawa' *"f.. hiksa Sang Sumitrapuha (Laksmana) kantaka' -S.iut" r<at6 n"ge6r J6 mp arin ge Laks m ana' Sava mun tab pan ggalih e pranu Dasamuka. Sang Dasanana saya riwut tandange' Dumadakan dhan16dhaning |anji-panjinu pr'rt. amarga rumangsa ora bakal kewran lumawan mungsuh t6lu Jamparinge Sang Dasanana luwih dening hebat kaliwat-lirvat.? .i (f.

Buku Ramayana abasa Jawa-kuna bab XXIV kaca 2TB sloka angka 13 mratelakake mangkorr' : e. banjur mundur. ngawe ras6ksa didhawuhi nyam6k_ takake kreta kans luwih dening toguh-santosa darasan turanggane pisan. sawise nglOpasake san3ata kunta ng6nani Laksmana. mustakane cliarasi. engqalenggal ny6dhaki sang ari.d^* l""rr'*Aa& 5"^erlraA* r"'*"^. Wibhisana enggalenggal atEtulung. para siddha (satGngah dewa) lan para r6siga_ na ing antariksa padha tr6nyuh lan kamiw6las6n. w 237 . gum6rit lakuning kreta ng6n6r clununge Sang Raghuttama. Sang Raghawa.'Ol/. kuda ki n6tap mlayu sumGmprung. lan dheweke banjur eling purwa-dul<sina.h *ir lrbr. Laksmana dirangkul.Irytt** ry a. Prabu Dasamuka. Sang Kapindra la. Sumurup Sang Sumitraputra wis waluyajati.la wanara bang6t suka amarwatasuta.n sagung wadyaba.-* ttv+Uf tU . Laksmana dibopong digawa mundur saka pabaratan.Sang Khpindra nj6rit. tatune diusadani sarana ditetesi banyune osadhilata.n A. Sawise kreta sam€kta. kanthi kusir pinunjul kang bang6t l6bda mangreh turangga. Sang Dasawadana tumuli nitih. kagawa saka bangGte suka-r6naning pangealihe. sanalika tatune Laksmana ilang. kunta ftang tumancdb ing lambunge dilolos.

Tdg6se kurang-luwih mangkene

:

Was-sum6lang panggalihe Bathara Indra, nguwatirake Sang Rama bakal asor ing yuda. Kanggo ngawekani (aja nganti Rama kasoran), pani6n6ngane maringi -jGmparing GUHYAWIJAYA, (yaiku) Brahmastra fi6mparing kang pinangkane saka Bathara Brahma) lan kreta-p6rang; ora liya kusir MATALI kang didhawuhi tansah rumdksa (karahayone Rama). Sang Raghuputra munggah ing kreta-s6sotya endah karo sang ari (Laksmana).

Katrangan.

1. 2.

Sang Matali iku dewa, kusire Bathara Indra. Ing carita,,Bagawan Ciptaning", Arjuna munggah m6nyang Kahyangan (ditimbali Bathara Indra) nitih kreta kaswargan, sing ngusiri kreta iku iya Sang Matali.

Sadurunge p6rang-tandhing lumawan Dasamuka, Sang Rama durung kagungan j6mparing GUHYAWIJAYA. Mulane ora b6n6r yen saw6neh dhalang nyaritakake ,,patine Subali jin6mparing GUTilAWIJAYA denrng Rama", sabab nalika mrajaya Subali, Rama durung kagungan j6mparing Guwawijaya.

3.

T6mbung ,,Guwawijaya"

iku salugune kliru, tanpa tEgds; b6n6re ,,Guhyawijaya", wondene t6g6se, miturut Oudjavaansch-Nederlandsche Woordenlijst door Dr. H.H. Juynbol! : Guhya = te verbergen, geheim, geheimzinnig (untuk disembunyikan, rahasia, dengan diam-diam).
Guhyanama.= geheime naam (.nama samaran, Jawa : j6n6ng sOsinglon). Guhydgastra = geheim leerboek (kitab pelajaran yang dirahasiakan).
Dadi, t6mbung, ,,Guhya','ringk6se at6g€s : wadi (w6ra-adi, rahasia). Wijaya = overwinning, zcgevierend (kamSnangan, kejayaan).

Guhya',vijava = kemenangan (ke.;ayaan) kang winarii, kamGnangan
(kejayaan) gaib.

4.

Ing carita padhalangan, kreta-p6rang titihane Rama nalika p6rang-iairdhirrg lumawan Dasamuka, sinEbut kreta Jatisura. Sal6bare p6rang, kreta Jatisura ditinggal ana ing Ngal6ngka rin6ksa Prabu Wibhisana. Pamburine, kreta Jatisura iku rin6ksa Prabu Bisawarna (Dintawilukra-

ma), yaiku, putrane .Wjbhisana kang.gumanti jumen6ng Ratu Ngal6ngka, kang wiwit nalika samar--d nagara, Ngal6ngka banjur sinEbut nagara SINGGELA.

238

.

gapasa.

Banjuring caritane mangkene : Bar6ng Sang Raghuputra wis ana ing sajroning kreta kang kinusiran sang }aatali, para dewa lan rOsigana ing antariksa padha nyawurake gandhakusuma (walanda : welriekende bloem = Indonesia : bunga yang berbau harum). sang Raghuputra tumuli alancaran warastra maneh rurnawan sang Dasawaktra. Kang rinEpasa-ke dhisik dening sang Raghawa j6mparing Pazupatapasa, yaiku j6mparing ka'g bisa'ng6totrk" sula (walanda : werpspies = rembing) tanpa wilangan kehe rnurCk ing akasa. Sang Dasawaclana enggalenggal ngl6pasake j6mparing Bhujagapasa (walanda : siangenstrik = jerat utar. nnulaga = ular. Pasa = jerat). Sula-sula kang m6tu saka jOmparinge Sang Raghut_ tama sirna diuntal ula-ura kang pating brubur m6tu sala Bhuja-

Bar6ng priksa sanjatane sirna, Sang Ramabhadra jaja_bang marvinga-winga, tumuli nglEpasake j6mparing sing m6tune saka g6ndhewa mbarubul a.r*u*it"; ana siji sing ng6nani dhadhane sang Rawana, njalari Ratu L6ngka iku dhawah-kantaka ana ing sajroning kreta. sumurup ratune ambruk kapidhara, kusire enggal-enggal mancolot saka kreta t6rus lumayu, nOciya nzupaya pangayoman. Nanging, durung sapira dohe playuning kusir, Sang Rawana eling punvaduksina, jum6n6ng ana ing kreta. Kusir di_ u'uh, didhawuhi bali m6nyang kreta. Kagawa saka bang6ting w6dine marang gustine, kusir tumuli bali, banjur munggah m6nyang kreta maneh.

kabeh- sawise mangkono, Rama - Rawana banjur ngeiokate i6mparing__liya-liyane, g6ntig6nti lin6pasake. Ana j6mparing kang di arani Yamastra (pinangkane saka Bathara yama), ivrirclrrm 1ruka gandharwa), Barunasbra (saka Bathara Baruna), Guhyakastra

kang aran Indrakulisa = palu-godam Indra. pm). Bar6ng limpung iktr dil6pasake dening Sang Raghawa, ana ing ai<asa tOmlpuk karo Tlisula, wasanane sanjata warna loro iku g6s6ng bar6ng, dadi awu

Ana sanjatane Rarvana kang ampuhe kagila-gila, awujud Ttisula (lValanda : drietand = senjata bermata tiga), p6paringe Bathara. sanjata Ttisula iku dil6pasake dening surg'ir**"na tumuju marang Sang Raghawa. Kanggo nanggulangi sanjata Tlisula, Sang Ragharva enggal-enggal ngasta limpung minantran Indra_ kulisa (Dimantrani supaya ampuh kaya sanjatane Bathara Indra

239

(saka Guhyaka = jinising dewa), Asurastra (panah Asura) lan.liya-

Iiyane.

Amarga padhadene ngangs6g-mr6p6ki, dununge Rama - Rawana saya c6dhak antarane, tansah padha ub6ng-ub6ngan--kaya rodha, utawa kaya sapu sumorot kang pinut6r-put6r. Saka bantdre olehe ub6ng-ub6ngan, kang tandhing yuda ora katon c6tha, mung katon bund6r mubdng ak6kalangan, kaya kalangane Bathara Yama karo Kalamr6tyu llnaonesia : dewa l\,Iaut) kang pinuju k6t6mu, banjur p6rang-tandhing ub6ng-ub6ngan mangun
bund6ran.

s

Kagawa saka bang6ting bant6re kreta-p6rang loro titihane Rama - Rawana olehe tansah ub6ng-ub6ngan, bumi nganti kaya ar6p mings6d pindhah panggonan, tansah agonjang-ganjing. Sang Girindra (Walanda : de vorst der bergen = rajanya gunung, gelar Bathara Siwah) gondhelan puncaking gunung kang kaya ar6p jugrug-jugruga. Suwara kang k6prungu ing w6ktu iku gumuruh pindha gludhug, samodra kocak mawalikan pindha kin6bur. Ing g6gana para dewa lan r6sigana padha gondhelan planit, amargi kuwatir tiba k6jungkir sumurup jagat, planit-planit lan liya-liyane padha gonjangganjing.
Amarga di6nteni nganti suwe Sang Raghuttama ora ngl6pasngl6pasake sanjata pamungkas, Sang Matali banjur matur mangkene : ,,Sinuwun, mugi wOlasa dhat|ng jagat, sampun ngantos jagat saisinipun kAhj|ng risak dening paprangan puniha. Ing simu paduka ngangg€p entheng dhat)ng m|ngsah paduka, botdn mb€bayani. Sampun makatdn, sinuwun. Prayoginipun pun Raruana tumuntin paduha lipasi sanjata pamungkas. Manawi pun Rawana bot1n enggal-enggal paduka sirnakakAn, sag1d ugi dangu-dangu piyambakipqn manggih apus-kr-ama julig-culika (Indonesia : tipumuslihat licikJihai) ingkang leenging kangge ngasorak|n paduka. Piy amb alz ip un p unika aw atak c ulika-p o ra cid ro, sagdd nglela-ngle la m|ngsah (Indonesia : menina bobokkan). Scmangsa padulza katingal ueya-p€pelzu, piyambo.kipun lajdng ng*cakah€n apus-hrama nlurih unggul ing yuda".

,,Damar inghang meh pOjah jalaran tilas lisahipun, manawi dipun-sip?t, hatirrgal muntb sagAbyomn. Mahat|n p€aindhanipun p angamukip un D asamuk a, sahlangku ng mbdbay ani dh at| ng sin ft n hemawon ingkang cAhk kaliyan piyambahipun. Awit saking punika sinuwun, karsaa paduka tumuntdn mungkasi yuda mrajaya Rawana, supados ndam)l asr)pipun sadaya inglzang sami nandhang
240

b1nter. hanging wauratipun prosasat sami kaliyan ardi Windya utawi Himawan. inggih sang sarjana-sujana abudi luhur ingkang mdmayu ayuning bawana.nipun". Sanalika banjur ana mandamaruta sumilir (angin sepoi-sepoi basa). mangalEmbana kadibyane Sang Raghawa. Sedane habu Dasamuka agawe p6p6s-angl6s lan tr6nyuhing panggalihe Wibhisana. waspane tansah carocosan. het heil uan anderen zoekend : memperhatikan hepentingan orang lain. Wujuding jOntparing sumorot kados surya. bedhoripun bayu-bajia (Wolanda : oruuteersst<trrn = Indo. sumingkir saking ngarsa paduka saha laj|ng suwita dhaftng sang PARARTHA . nr-Ony|pipun (utuluning j\ntparing) \laripun (]aruclha. salirane l6m6s lir linolosarqb6balunge. Pm). L6t sak6dhep netra. jagat dadi tintrim.Dhuh kakang Dasanana.PARAI{ARTHA. jalaran hawula. saha kapar|nga paduka paring pangaksama dhat|ng kawula ingkang kalis ing panandhang. tiba ing bantala b6bar6ngan karo ambruke g6mbunge. Saka bangGte nawung sungkawa lan tr6nyuhe.. J\mparing GUHYAWIJAYA tumunt8n padulta pigunakakdn. J|mparing punika tanpa p|pindhan ampuhipun. dhuh kaka Prabu pCpundhen kawula ! Ivlugi kar*a paduka mriksani dhatdng hawula.'a : l6gokan. lnuli Bar6ng sumurup Dasamuka palastra. Wibhisana ny6mbah. un- 247 . Sawise nyawurake k6mbang ing s. mak clorot ! Thal ! Janggane Dasamuka sapuluh pisan tug6l k6t6ngg6l j6mparing Guhyawijaya. Sang arya Raghawa tunyam6ktakake jdmparing Guhyawijaya pinasang ing s6ndh6nging g6ndhewa. Saparipurnaning ature Sang I\aatali. jalaran dumados sahing pOdnut ingkang saklangkung alus. lon Bothara Rttdra dumunung ing Dungka .rmparane sang kaka (Dasamuka). L6gokaning panah. nuli l6nggah ana ing dagane. prasasat ajur-mumur panggalihe \4iibhisana.rcsia : angin dan petirihalilintar).jaya-jaya" karo nyawurake k6mbang saka antariksa. Para suragana (rombongan dewa). para kapibala padha surak-surak karo k6plok-k6plok lan jingklak-jingklak. para R6sigana. para siddha (sat6ngah dewa) lan para makhluk TAR PAGATA (Walanda : lichaamloos = Indonesia : tak berbadan) padha as6santi . (Parartha : Walanda : een anders belang behartigend. boreh-wangi sumawur b6barengan karo tibane agaru (c6ndhana) lan guguladhupa (ukupdupa) kang tansah kumukus. banjur matur mingkene : .. (Pungka = \/alanda : gleuf = Jav.

(Pataka : Walanda : misdaad. Nalika sami wawan-r€mbag wontdn ing pasewalzan. bi' lih tiyang inghang namung tansah tumindalz sakai€ngipun piy amb alz. saha sirnanipun para kadang'hadeyan punapadene para uadyabala. Paduka tansah nggAga rdmbag ingkang l6pat' rAmbagipun para nayaka mnntri-bupati ingkang sugih pamrih. Ndulu Wibhisana kang wis sawatara suwene pij6r rnacaudrasa (muwun) katon nalangsa k6ranta-ranta.sapuniha leanyatan ftrAsing pangintdn-intin hawula. tilar kadang ingkang lajOng ngAmpali darjana.Paramartha Walonda : de . dosa. Sang Raghuttama kamiw6las6n. misdadig. ueruloekt : Indonesia : keiahatan. uasananip un lai6 ng ngalami P ATI -.PATAKA. Dheweke pantls ingal|mbans. Yoyi W'iblti' sana ! Wis ta. lzehancuran. sahlangkung agdng cacad paduha". tttlz membahagiakan orang lain. Mbolzmanaui anggen paduka botOn karsa ndhahar atur pamrayogi kawula. uerderf. inghang namung tansah iumurung wha nggunggung (mangaGmbana) dhatAng karsa Paduka". amargi seda paduha sanes seda utami. Kauulo ngru' maosi darbe kuu'ajibon tumut rum?ksa ayttning batt'ana.. Seda padttka ingkang makat€n puni' ka. Wondene ingkang murugalzOn sttsahing manah ltawula. manah hawula kOcuwan saha g\h.. iahat.hoogste waarheid = hebenaran yang tertinggi). jalaran hawula kaprAnah kadang taruna.'karmaphala" (wohing pindsmOl). makatdn punika nama atindak durako. amargi bot)n wont€n pamrayogi uta' mi inglzang padulea tanggapi. Nanging punapaa pangandikanipun eyang Baga' wan Sumali ugi bot|n paduka praduli. inggih inglzang kawastanan . j|r patine hadangira wr1dha iku mati utama. kOpaksa kCdah pisah haliyan paduka... saking pinisApuh ingkang Dbda ing kawruh. ntilani' pun kAncAng tukad kotoula. Sabda rahayu. manawi tiyang. haha Prabu ! Makat€n hawont)nan pa' tluka.saklangkung awon. sirna h arahay onip u n. Aia sira susahake patine Sang Da:asya. Adhuh hcha Prabu. terkututt. zonde. biratAn sunghawanira. mulane 242 q a .undhuh-undhuhaning wohipun pandam6l paduka wont6n ing donya". puniha. boten paduha pituhu'' namung paduka angg|p kados suwantOning groiogan sewu": . Mangkono samba".-s6bute Wibhisana. mulane oanjur uglOlipur mangkcne : . inghang tanpa ancas luhur anggenipun tilar kadang. Pati-pataka : mati terkutuk karena berdosa besar). amarga ing nguni rlfs mbangun tapa.

Mangkene. 243 . dhawuhe sang Raghuttama marang lYibhisana kamot ing t6mban-g gddhe patrasuratma lampah 1?.ni kebebasan)..a pera durjana padha mratobat. sira pantos siniwaha para rasoksa.6 . mulane aja sira susahake. p6dhotan 4 . patine Sang Dasawadana kol)bu patinirtg pahlawan. (calzrawartti = walanda : wererdheerscher = yang memerintah jagat. Nagara L|ngka pulihna ran ayomana.ati w€ning pincha kaca (partgilon). laras pelog path6t n6nGm.. Sing mpa mati ngamuk ing madyaning rana. udinon supa).. matine sin€but moksatmak a. samdngho gumantia jumAn|ng Ratu. wondene sira. Dadi. amarga prabawaning kaagunganira suci-murni. Kas6but ana ing layang Lagu Jawi jilid Iv. ngrungkdbi agama.s ziel uerlost wordt : helepasan jiwa. Katrangan. Dheweke aran mati utama. bima padha kasinungan. yang jiwanya mengala.7. amarga ora ngtcira ing yuda.hasusra cakrawartting jagat. raja dunia). (Moksa + atmaka : Walanda : wien. ngSlilut piwulang suci.

7r7 G \ OaO /d erts?EFGTsazi-sa 2. & E Tt 6 o Y. tr Nt \ /.iffies-r .-.Q -7*\'0 n'wB 7*\r0 .1 ng E? /rO?\ nV re AA 53.si rg.1. fi.iE. 2.: m 23 tr nl. ry d €] arr) cl a s&ffiieprrr.t. .1 cln q7.?a.653 t lz E-. 19. eO7 $/. . sEs oiiti.t.i Ag. L. e & o:ii.z. t e..r.juijj uy n2eSrter Fi f! ?. @ s.&j'E.' t{.1. cD -_rJ ?.i FlEesT U@ @q c frla+ tr A -. 1L?. ern un dt. liila6 ls *tfi-ri sE s 3 3 56 n-a. . a $ ry|f w a AJ. tr5 rFE 3 E iiiTsEEi tr \__ * "i'3 \d TN'. 4 : e-0 U\ "0. "0 - rr-rr-J ns? u .a. r.W. eO n\ .u E o q. H7 oil. alt n0 yg s. 3 4 t 5 7{a g"i. L z^4 ttt.-'8.!93 t @ tfie tg? - L trz.t" 3 Vr:i o D*-rotn q.

Rp '1. Penghela 2 (atas) Telpun: 41 169 .- | (S.BUKU PELAJARAN BAHASA JAWA. Silsilah Wayang Purwa lilid Untuk SMP.tanggal 1 Agustus 1980 adalah sebagai berikut: ItJlemetri Basa Jawi Memetri Easa Jawi Mernetri Basa Jawr Untuk SMP. "CITRA JAYA" Jl. Padmosoekotio) RP l'350.(S. . Padmosoekotjo) iilid ll.500. &lo (R.M. menurut Surat No.RP 1. Samoed Sastrowardoyo) Untuk SD.V.CITRA JAYA" yang telah dinyatakan lulus oleh Tim Peneiiri Kanwil Departemen P dan K Propinsi Jawa Jimur. Prawirodiharcijo) ll (S. liC 16 80 . SMP . (S. (S.500. Padmosoekotio) (S' Padmosoekotio) Rp 1.750.: 516/1 04.. Burat Sari SPG iilid l. SPG RP 750. Silsilah Wayang Purwa iilid Untuk SMP.500. Prawirodihardio) Burat Sari Untuk sPG iilid iilid Silsilah Wayang Purwa iilid Untuk SMP.- Bisa dibeli atau langsung kePada PenerbitnYa: C. Silsilah V/ayang Purwa jilid Untuk SMP.V. " t v - Buku-buku baru Penerbitan C.- SPG l.(S. lV. ll.- Untuk SPG di Toko-toko buku di Surabaya.- Urip Baharia (M. Padnroscekotio) iilid lll. Padmosoekotio) SPG SPG lll. Pepali Kiageng BP 300. Padmosoekotio) Rp '1. Soetardi Soeryohoedoyo) RP 650. (S. . (S.25974 Surabaya.

mentes lan mirasa. Kotakpos Surabaya.. Kajaba saka iku panjenengan iya saged maos andharanandharan kang gegayutan karo prakara pulitik. crita sarnbung-sinambung. Penghela 2 ( atas ). Jaya Baya Jln.' Cekake isine pepak.- ' Mundhuta dadi langganan saiki uga. T. Regane langganan sesasi mung Rp 1.lfapa T8aya" fy' tI I \'lanawa panjenengan kagungan kawigaten marang bab-bab kang gegayutan karo kabudayan lan kagunan Jawa kang adi luhung.gambar lan sapanunggalane. mawa samak rinen gga gambar manca-warna. Ora ngemungake kabudayan lan kagunan kuna tinggalane para leluhur lan para pujangga kang wis kasusra. Metu saben dina Minggu. . l(X). lan kawruh-kawruh liyane kang dibeber kanthi cetha lan gampang dingerteni. ekonomi..U.MINGGoN .Jaya Baya" sing jenenge wis kondhang wiwit taun 1945. - 25O. a I . nanging kalebu uga kadubayan. lan kagur"ran Jawa anyar kang wis kalarasake karo kamajuaning jaman. kandele 52 kaca. crita . panggonane ora ana maneh kajaba kalawarti . Isih katambahan maneh waosan-waosan panglipur wuyung kayadene : crita .cekak.

babad merupakan sttatu karya sastra Jawa yang tinggi nilainya. kebijakan dan keadiluhung-an Jawa. Pajang. Kini karya besar tersebut diceritakan kembali dalam Rahasa Indonesia huruf Latin oleh seorang ahli Kesusastraan Jawa.500../au. kertas HVS. Versi oseli Babad Tanah. Dr. l j .i tertulis dengan huruf Jawa rlalam bentuk. Kalau anda ingin mengenal kearifan.Yang jelas. Jakarta.-. Bandung 1953) bahwa babad "melukiskan cara pandangan-pandangan bangsa Jawa terhadap sejarahnya di waktu lamPau". Tidak sedikit episode-episode dari Babad Tanah Jawi telah diangkat ke pentas teater tradisional Jawa karena keindahan dan nilai-nilai dramatik ceriteranya. Ukuran buku : L4 X 72 cm. .3 BABAD TANAH JAWI Agar supaya Kesusastraan claerah clapat dikenal dan dirrikmati seluruh bangsa. Babad Tanah Jawi memang br-tltan sejarah dalam arti yang lazim. Berisi cerita rakyat muiai jaman kerajaan Galuh. Dr. Pejajaran. Petrgging. bacalah buku ini. yang beiarti jtrga menrpererat kesatuan dan persatuan buclaya Nasional. Soervito Santoso berkenan menyuguhkan Babad Tanah Jawi dalam bahasa Indonesia. Demak sampai ke jaman lUataram. cetak offset. Harga Rp 2. tetapi juga bukan sekedar legenda atau dongengan belaka..--*--- . L{ajapahit. Soewito Santosa. Barangkali benar apa yang tertulis dalam Ensiklopedia Indonesia (Van Hoeve.puisi mocopat. tebal : 282 halaman.

Asramawasanaparwa abasa Jawi kina . Wirataparwa abasa Jawi-kina Parwa V ing Mahalha14ta.Sindoesash. S6rat Srikandhi maguru manah .R. 25. S6rat tuntunan natah lan nyungging ringgit . Pakampalan Theosofi 17. Dr' R' Ng' Poerbatjaraki *r.M.I' Ng.R. S6rat S6mar R. Bhagawadgita abasa Indonesia . Ng. SSrat Wedhapurwaka M.A.R.Q-o" Panuluh. S6rat Sumbadralarttng . Bharatayuddha abasa Jawi-kina . Mintaraga gancaran 30. Koesoemadilaga' njantur 36. Tantu Pangg6taran 6. Ng. S6rat . Bhismaparwa abasa Jawi-kina .ctcaRau DAFTAR KAPUSTAKAN ( BIBLIOGRAFIE ). g4. S6rat Rama .IVi' Soekir' 38 S6rat Abirranyukerem ig.Priyohutomo' Sindoesastra' 31. surakarta. Bagoes Soelardi' .oleh . S6rat . Ng. Yasadipura II' 24. Sdrat Lokapala . Ng. Mosalaparwa abasa Jawi-kina .Panva IVing tr{ahabhirataing lvlahabharata8. S6rat 33.Yasadipura II' Pustakaraja 26.R. *.Parwa XV ing Mahabharata.Parwa XVI ing Mahabharata' 13.Prof. Ranggawarsita' jarwa s6kar I\{acapat .R. Adiparwa abasa Jau'i-kina . Mahabharata abasa Indonesia .R. Kalawarti Padhalangan Panjangmas .S. S6rat 29. 19..Empu S6dah. Yasadipura Bratayuda 22.0.B.6-p. pANGRIpTANIPUN BUKU "SILSILAH wAYANG PURWA MA\IA CARITA'" 1. Prastanikaparwa abasa Jarvi-kina . 10.K.R. Ng. Koescemadilaga' K. S6rat Arjunasasrabahu ( 6 jilid ) .R. Ramayana abasa Jawi-kina . S6rat f"prrttakan Jawi .Parwa VI ing Mahabharata' 11 . S6rat Dewaruci .R. 74.Djajapoespita.* t . Ng. Ranggawarsita' 29.Iagalabilawa . Ng. Mahabharata (kalawarti) 18. Yogisrvara ? 2. 5.YogyakartaR.R. Ud-yogaparwa abasa Jawi-kina 9. Sasradiwirya' 37.P. Ng.Parwa I ing lVlahabharataParwa II 7.A. Ranggawarsita' 28. S6rat .Njoman S. S6rat Wiwahajarwa .P. t .R. Swargarohanapan/yaJawi-kina -ParwaXVIIIingMahabharata 15. 16. S6rat Bratayuda R. irz. Kalawarti Padhalangan H. 21. .a.R.Parwa XVII ing Mahabharata. 4.Dr. Yasadipura II. Mahabharata mawa sastra Jawi . S&at Paramayoga .Ranggawarsita' 27. Uttarakanda abasa Jarvi-kina 3.Sindoesastra' 35. Ng. S6'rat Pr6giwa .Ng. Pendit. Hariwangsa abasa Jawi-kina . Sabhaparwa abasa Jawi-kina . Ng. NH: Sindoesastra.Himpunan Budaya Surakarta 20. Partakrama 32.Yasadipura I.Romo". Ng.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful