P. 1
02_Silsilah_Wayang_Purwa_Mawa_Carita_Jilid_II

02_Silsilah_Wayang_Purwa_Mawa_Carita_Jilid_II

|Views: 194|Likes:
Dipublikasikan oleh yohanmulyono

More info:

Published by: yohanmulyono on Dec 06, 2011
Hak Cipta:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

11/05/2012

pdf

text

original

Sections

  • 85. HANUA,{AN DIOBONG, NJALARI KOBARE PRAJA ITUCTA
  • 86. RA\{A NGIRID WADYAIiALA NIENYANG LBNGKA, KANDHAG TNG VIIUKIR I\,{AHBNDRA
  • 88. RAMA DHA$TUH WADYABALA WANARA NAMBAK SAMODRA
  • 89. DEWI SINTA INGAPUSKRAI\4A RAWANA SARANA AJI KPJ\4AYAN
  • 90. NASfiTSA SUKASRANA TaLIKE DASAI\{UKA NITIPRIKSA RAI\{A SAV"ADYABALANE
  • 91. ANGGADA DINUTA RAI\{A NGANTOP TEKADE DASAI\{UKA
  • 92. SAWISE SA},(OKTA,WADYABALA RASoXSA'WANANA TUMULI WIWIT CAMPUH YUDA
  • 94. RA]\{A SA\YADYABALANE XECUEEN.IfrUPANruC
  • 95. PATTNE DUII{RAKSA LAN AKAIVIPANA
  • 97. PATINE KUMBAKARNA
  • 98. PATINE PARiI PTJ,TRANE DASAtr{I.,IKA LAN PUTRANE KUMBAKARNA
  • 99. PATINE DASAMUKA

anku saya mundhak g€dhe".

Sawise nggagas rnangkono, Sang Anilatmaja tqmuli cancut tali-wanda, banjur _wiwit ngrusak wit-witan ing sajrone taman, karo s'esumbar : ,,Endi ras'dksa sing ora trima lan rumangsa woni, mrenea, tandhingana si l'laruti !".

85. HANUA,{AN DIOBONG, NJALARI KOBARE PRAJA ITUCTA.
Jalaran diobrak-abrik dening Hanuman, wit-witan ing sajrone taman kang isih ngad6g katon mobat-mabit, kGmbang-k?mbange padha rontog, sarine k6mbang (Indonesia : tepungsarinya) padha kabur, katon mul6k-kum6lun kaya kukus. Keimbang-kembang plasa kang awarna abang padha tiba, satemah njalari ing taman kaya udan g6ni, katone banget ngg6girisi, sumorot kaya g6ni pralaya-

kala (ing w6ktu kiyamat). Kidang, menjangan lan kethek kang manggon ing taman iku padha lumayu saparan-paran, amarga w6di sumurup udan giini.

Lagi sapanginang suwene pangobrak-abrike Hanuman, witwitan ing taman Udyanawana (Asokawana) wis akeh kang rubuh
kabarubuh, pang-pange padha s6mpal karapal, suwarane gumuruh

pating grubyug pating jr'dthot. Para rasOksa kang njap taman Asoka (Asokawana), amarga saka giris-mirise, padha lumayu asalang-tunjang m6nyang kadhaton, n6dya ngaturi priksa marang gustine. Sapraptane ing kadhaton, manggalaning ras6ksa kang jaga tgman matur mangkene : ,,Sinuwun, Sang Suraripunatha / (Walanda : heer der godenuijanden : Jawa : ratuning mdngsahipyn para dewa). Kawuningana, wont€n Mahawanara saklangkung digsura atindak kurang-ajar ngobrak-ubrilz taman Udyanawana. Wiwit rumiyin, dalasan para deu,a kemawon sami ering dhating tsman punika, punapu malih parc manungsa, sami ngoji-aji. Hla hoh sapunika wont€n wanara, jinising hewan asor, inglzang botOn
ering, mandar wanuh-warli ngrobasa taman Asokawana. SrOngenge ing wanci tA ngan ge saklangkung bA nt er sumelet soro tipun, nan ging mancwi wontdn ing sanginggilipun tuman paduka puniha sorotipun laj|ng asr6p sanalika, awit saking eringipun dhetdng taman
Udyanawana. Angin prahara sindhung-aliwawzrr ingkang bant€ring sumiyutipun ngglgirisi, ngantos ing ngrika-ngriha kathah uit rt-

L26

pun-togahen kemcwon".

bah pating glasah, dumuginipun ing taman paduka, saking eringipun, nididipun angin punika lajdng sumilir alon. Bot|n nate won_ fin rdmbulan kantha utawi r7mbulan panglong wontOn ing sanginggilipun taman parlulea; ing salaminipun, sabin ing wanci dalu, frmbulan aj6g purnamasidhi madhangi taman Asokawana. Hla kck sapuniiea, iinisipun kewan asor kenmwon, u)anara nisthadama, haduk wani ngrabasa Asokawana. Sinuw,n, taman paduka tomtu badhe sirna, manawi tindakipun u)anara digsura punika di-

Saparipumaning ai:ure ras6ksa kang jaga taman, Dasamuka krodha, pasuryane marbabak abang, tumuli dhawuh wadya ras6ksa sakothi, ndikakake nyekilTmrajaya sang Maruti. warna-warna sanjatane para rasOksa, ana sing nggawa limpung, parasu, gada, g6ndhewa saj6mparinge, lan liya-liyane. praptane ing t"-an, puru ras6kia padha surak mawurahan, suwarane prasasat -rrr6ngt 6, wiyat.
Pawanasuta mangkrak-krodha, m6re-m6re, suwarane pindha suwaraning m6ndhung kang agawe l6buring jagat ing w6ktu kiyamat. Dheweke mancolot mGnyang wit katimang ing sacEdhake gapuraning taman, kanthi w6weka-waspada m6thukake mungsuh sing lagi gumrudug maju. Para rasEksa tumuli padha namakake g6gamane karo tum6nga. Ana sing nj6mparing, ana sing nlorong_ ake l6mbi:g, ana sing nguncalake jir6t (kala), ana sing-mbandhil nganggo watu sak6bo godhene, lan liyaliyane. Nanging kabeh sanjatane rasEksa ora ana kang nganti ng6nani salirane sang Ivlaruti, mandar padha bali sinab6t ing gada wr6ksa, akeh rasGksa kang k6taton k6taman gdgamane dhewe-.

tandange Sang N{aruti.

Ana wit c6ndhana g6dhe adawa, iku dibadhol dening Ha_ numan' di6nggo mupuh para ras6ksa. Akeh rasGksa kang k6t6nggol mati ngringk6l. Ana sing sumamburat muncrat g6tit tin ut6tI, ana sing tatu w0t6nge nganti m6tu ususe, ana sing putung sikile, ana sing p6pds pupune, ana sing r6muk wangkonge, *u ,irg g"peng-pendeng sirahe, lan ana sing manculat mripate. Bar6ng sumurup kanca-kancane akeh kang mati, ras6ksa-rasGksa kang isih urip padha lumayu ngg6ndring tan tolih wuri, giris-miris ndulu

,, A d h uh sinuwun, Sang Suraripunatha ( ratuning mingsahipun dewa), kawuningana ! Wadyabala rasOhsa sopnrongin aging sami kasambut ing yuda dening Song Wanaraseta, d1damAhpun-ayuda

127

)nehpttn raseksa ingkang saged sbhsa inghang rumiyin sampun sami misutuur sakti, lumawan wanara sat,unggal boten wonten inglzang xged males rnrawasa- wanara plmapa punika gusti, hadibyanipun kok sakhngkung ngedab-edabi".

iu" io"it is dAdintil sarana gada urihsa, botAn wontAn dedang,engingi piyantbakipun. Para ra-

sirna ginbpl,oh ing wreksa. Sahing titis-wasisipun wanara anggeni-

Midhang6t ature wadya ras6ksa mangkono iku, Sang.Dasa' rvadana saya muntab panggaiihe, satEmah banjur dhawuh marang watlyabala sinalir (prajurit p6'pilihan) sabr6Eada, nclikakake'nyirnakake sang Pawanasuta. sing uwis-uwis wadyabala ras6k,u p"pilit,,n iku bisa nyapu mungsuh nganti tumpes-tapis tanpa sisa, a*arga banget wasis marang ulah-g6laring baris, lan l6bda nandukake sawarnane g6gamaning ayuda' Para warganing praju' rit sinblir iku pawakane katon kukuh-bakuh tdguh-santosa, wujude nggegirisi. Brengose ketel, warnane ir6ng nggameng, siyunge papat p-uat u pating crongat lan sumorot prasasat kilat; mripate priksa amua tur mlolo-mand'elo. Para surawara giris-miris manawa (Surawara = walanwadya raseksa kang kaya mangkono wujude. da : voortreffelijkste der goden = Jawa ; dewa linuwih)'

PraptaneparaprajuritsinOlirras€ksaingtamar^tumulipadha namakake-gfuamane kanggo Elrawasa sang Anilatmaja Ana sing ngldpasake-cakra, ana sing nguncalake jir6t (kala), ana sing n:ainpting, ana sing nlorong lEmbing, ana sing mhandh6m watu glarri hn-liyaJiyane. Warna-warna carane para ras6ksa.olehe n6Iya mrajaya mungsuhe. Nanging kabeh g6gamane raseksa kang wis lumtipas saka tangane padha kontal kdsingsal kdsab?:t gada-

wr6ksa kang diobat-abitake dening Sang Anilatmaja, mandar akeh gdlaman kang tibane natoni awake rasbksa kang duwe gGgaman iku dhewe. anilatmaja mut6r wit tal g6dhe minanglra sanjata gada-,v6ksa, kanggo malds mrau,asa para ras3km. Gada-wrdksa iku wolawali diunlha, didnggo mupuh murrgsuh. Sabein dipupuhake sa' ambalan, rasdksa kang katiban akeh sing sirna, pirang-pirang kang mati pating j6kangkang utawa njr6babah ndh6pani lernah. Ana ra' .air"^ri"g-pacan siratre, ana sing r6rruk gulune, ana sing b6dhah dhadhane, ana sing suwek w6t6nge lan modhol-modhol ususe. Sa' w6netr raseksa ana sing lumayu dioyak dening Anilatmaja, barang kecandhak pinupuh g6g6re, arhbruk, nanging banjur bisa tangi ma'

L28

nanging ora njalari busiking kulite. sake taman Asokawana lan sirnane parijatha. permata mahkota). Ana uga raseiksa kang luput saka pamrawasane Sang Anilatmaja. satemah mung kretane bae kang kena. awahana rata. amarga dienfei-ri nganti sawatara suwene cra ana maneh raseksa sing teka. Syaksa tumuli mangkat menyang taman nedya lumawan Wanaraseta. nanging durung rganti lumepas jemparinge. katon rengkeng-reng}'eng mbrangkang. diiinggo nyawat Syaksa. dewangga awarna abang (cindhe). Syaksa wis njungkel ketdnggel panging kayu sirahe. kelat-bahu. lan jamang padha pating klebet (Indonesia : berkibat-kibar. Syaksa mOnthang ge'ndhewa kang wis pinasangan jemparing Ardhacandra (Walanda : halvemaanvormige ptjl = Jawa : panah kang bedhore awangun satdngah riimbulan). diincengake marang mungsuhe.rnaja. Kanthi banget muntabing ati. sak PARIJATHa kang ana ing satengahe'uaman. Satekane ing taman. sumping lan cundhamanik (Indonesia : permata ubun-ubun. lumayu nggdndring mulih tanpa tumolih. Kocap putrane Sang Rawana kang banget sekti mandraguna lan sudira ing rana. parijatha iku ji nise wit kang endah-peni n'engsemake. nalika ngrungu pawarta ru. brahmasutra (tali brahma). gelang. nyempal pang saprangkul gedhene. dirada utawa turang€a. Kang minangka uwohe parijatha awujud anting-anting. kroncong (g6lang sikil). Nanging Syaksa endha. nanging durung nganti jemparing iku lumiipas. muntab banget atine. rGmuk.Jdmparing ngenani dhadhane Hanuman. Ana maneh raseksa awahana kreta karo mentharrg gdndhewa nedya njemparing Sang pa'wanal. wite gedhe tur dhuwur lan sumorot pindha ke'ncana. raseksa ikr-r wis mati dijlogi dening mungsuhe.neh.Sanghararaja (jemparing pamunahing satru). n6aya apOputin. kagawa saka bangeting giris-mirise marang mungsuhe. Hanuman mal6s. dadi lan patine.. Hanuman banjur ngu- 729 . melambai-lambai). apdparab Syaksa. nanging banjur sinapu dening Sang Bayrvatmaja sarana gacla-rvrelksa. Epang-6pange parijatha ginub& oncen-oncen mutyara lan sinelut ktincana. Kang minangka godhonge parijatha yaiku : lungsir (Indonesia : sutera). sirna satunggangane. Sawise samrikta gegamaning ayuda. Ing sapatine rasdksa iku. ali-ali. Syaksa tumuli menthang langkap nedya nglepasake jemparing . ngrungkuk nyiJkukruk. Ana raseksa gagah-prakosa t6ka awahana kreta.

Ing sapatine Syaksa. dijojohake marang raseksa kang wani ny6dhaki' Para rasdksa rumangsa k6bipuhan lumawan Hanuman. clakcaosahe marang song Rantadeu'a: ntendoh stilea' Kocap kang t<aloka ing jagat Sang rajaputra Indrajit. Sawise adus. Sang Baywatmaja nglayang m6nyang pi2i3v1g. Dheweke wola-wali nye-mpal panging wreksa.. dhesagara. lan ni:dya adus. prasasat tanpa kr6kat. putrane sang Rawana kang bang6t skti mandraguna. bar.. kehe sabrtlgada. ma' .ucl4 arOp dalzpotltol lan clahgatt'a ntdnl'ang thi daktundhingi. Mangkono carane Anilatmaja wola-wali mrawasa ras6ksa. saya suwe para ras6l<' Indrajit saatinesayarnangkAllanawakesayak6siil'Bar6ngpararas'iksa wis katon sayah-lungkrah. g6dhene lan bantdring lakune. nr6s. ngirid wadyabala kang wis digagala.llanawa si Rawana hrodha lan banittr ng|toni 1. Amarga rurlangsa sayah awit saka suu'ene *Jt" . isi sanjataning aYuda maneka warna. sawise ngrungu pawarta patine Syaksa. Anilatmaja tumuli ny'dmpal eipanging wr'eksa gi:dhe. Ilangliarvan. Aja gdnti mara.i.Heh para ras1ksa . nanging yen ditututi dheweke tumuli anjiog ing burr.. ya pahlawan sang ueghananda.'daya ngasokake salira. Sirahe r6n aning p ang go lilt e ". Sumurup ana barisan ras'dksa teika. muring-muringe Hanuman kaya diububi. Kretane IndraJit bang-et nggumunake apike.'srtpa-va krasa s6gil'r awake sarta pulih kakurvatane.ra.candhala.ora n6dya mulih. Kanthi pratignya . dipupuhake marang mungsuhe. majua ! Tandhingana iki dtttane Sang Ramaclewa. sawadyabalane ngudani jamparing marang Anilatmaja. amalga tanda-nge bang6t cukat pindha kiiat. Manarva dipr[p[ki ras6ksa.-ar?p t6kane Ra' wana ng6toni yuda. akeh kang palasc.. kesit pindha tlaihit. Hanuman methukake karo sdsumb it : .ngo rnara daktandhingi iien !". Amarga saya akeh rasdksa sing ngtubut. nganti mungsuhe iku akeh bang6't kalonge' 130 . Hanuman mancolct tnenyang epanging wr6ksa. Nanging kabeh j6mparing kang ng6nani Sang }{aruti ora u"u tung nlto-"ni. Indrajit ng6toni yuda. Anilatmaja banjur wiwit ngobrak-abrik tan-ran maneh karo ngare]-. p6pindhane kaya gunung waja sinosog ing wr6ksa.ru*u o* bisa ngasorake Wanaraseta". Indrajit bang6t ngigit-igit atine.

Ketheh ala nistha-darna julig-culika. Nanging pamrawasane para raseksa iku ora ana sing agarve busiking kulite Sang I\rarutasuta. ana sing nempang Isp. dipateni bae rali rttt'is. endhsse clidheploh. Indrajit sau. Sumurup mungsulre kegubed ing Nagapasa lan banjur tiba. ana kang nendhang. dawane <rra k6na kirrira-kira. Jemparing Nagapasa iku nggubed bahune l:lanuman. siyunge pating crclngat dawa. Saupama dherveke n'edya t6rus lumawan ing yuda. Salugune. raseksa-raseksa iku sadhela-sadhela padha surak mawurahan.Rareng sltmurup rusaking wadyabalane.adyabalane tumuli padha mlayoni kanthi pangigitigiting ati.ian raseksa sing tanpa dosa iya diprajaya".. sanq. getihe diornbe. Mak brug ! Hanuman tiba ing bantala. la-ak clorot ! llanuman lin]pasan jemparing derring Indrajit. Indrajit saya ngigit-igit atine. tibane Hanuman iku ora jalaran sirna kasektene dening ginubed ing Nagapasa. Ana sing mbithi. Karo nguman-uman Hanuman. 131 . Indrajit jaja-llang mawinga-winga. supaya Sang Prabu priksa yen kekuwatane Nagapasa tanpa timbang. ore dijabr-rt. Para raseksa iku padha mrawasa Sang N{arutasuta kanthi cara 11'arna-\varna. lrkiulu kahananing mungsuhe kaya rnangkono. nanging ditogake hae. sumtimprtttrg. pepindhane kaya riica rvdsi pinupuh ing palu timah. Nagapasa dikirigake mdsthi tatas-rantas dening kasektene Hanuntan.Hah ! teni. Gulune ditigos. Jemparing tumanceh. I{anuntan tttnruli linepasan jenrparing Nagapasa (Walanda : slangenstrik = Indonesia : jerat trlai') kang g6dhene padha karo wit tal. lakuning kreta prasasat ora ngambah bantala. sulr'arane ngumandhang ing tawang. nringis katon untune kang landh6pe pindha bajra. Sang }leghananda prentah ngusung Hanuman menyang ngarsane Sri Raseksapati. minangka cihna yen dheweke prauyata urahalvira (pahIarvan agung) kang banget takad (Indorresia : berhati talrah). ora. llanuman njararr niba. njepit iga-igane. kena puptrne. cliobortg rnengko. llangkono kandhane para rasdksa. suwaralle gumerit. supaya tumuli bisa ket6mu adu-ar6p karo Fawana. enggal ngetap tttrangga. nutup prpune tekan ing dhengkule. ll'anara ala dtttane Raghawa ilti gauene nletna- .

maksude': Raivana. Adoh bang|t sungsate karo 732 . . satindaktanduke hewan diapura.. . sanajatt atindak cligatra salru julig-culilta". Sang Mamti tumr:li mojar. mangsa iya ltudtr luput ing pati' Ora hena ora dheweke hudu cliprajaya. praptane ing kadhaton.Heh ratttning ras. panggalihe ora wdngis lan ora siya'kaniyaya mamng mung .ksa ! Tanpa guna rrtltringira iku. ing ora pant|s manawa dituiolzake marang wanara. wa' nara iltu tuis mraiaya rosiksa aheh.Wanara dhustha ' candhala-julig-culika iku Mangkono ng6ndikane Sang Dasamuka. ana rnungsuh tika ditogahe bae. mulane ora harsa muring marang liyan. hawuningana ! Punilta uttjtLdiptrn \Yanaraseta ingkang ngobralz-abrik tsntan Asoka (Asokau'ano). digsura lan siya-kaniyaya.ih. tur ki)gubdcl ing iir7t. (Kalpa : iannn.Yayi Wibhisana ! Geneya sira ngeman tnarang uripe wana' ra iki ? ! wanara iku rak haldbu iinise hewan. rttisthi sirna kab?g. Tartt : wrAhsa' rc'it' Kalpataru: wit peranganing uripe jagat)"- Mangkono ature para raseksa kang ngusung Hanuman. Duta bot'dn hengiig dipun-prajay a. kttdu diuriPi ? !". basamuka).rnbrastha rJrijatta tin Katpataru.. nyirnahake I(ilpataru. Wctak'wanturrc Sang pi:eunjul jayeng prang' tiry{yt dirbe jAnAng ala. bangilt k"amiwelasen.. Sang Bayusuta diaturake marang Sang Suraripunatha (Sura = dewa. Apa iya keuan leang abudi candhala.Sapraptane ing kadhaton.. sabab kajabo julig-culika.Dhuh lzalza Prabu Dasawadarn ! llrtgi tuontina karsa padulea migatosak&r Dharmasastra (kitab sttci). Sang \Yibhisana ndulu Sang Bayulanaya kegub6d ing jirdt.. suwarane gandklang n$rmandhang tawang : . ing rasa sijngit ngigit-igit.Sinuwun. dtrcwek i'*prcn. sau'ise midhanget ature para rasiiksa. Rawana : . Ripu = mungsuh' Natha = ratu-.t luhur ing budi lan tansah m€mayu ayuning jagat. mung siii thit.ijatha. sa- patenana !"' .lan Par. Illanaua u)ong diina mdning bae. suraripunatha = Ratuning mungsuhe dela. lan banget panginane marang ingsun. mulane banjur matr-tr trarang kadange lvredha (Rawana) : . tzla kok ar6p Cipa-teni. nganti wani ngrabasa taman Udyanawana.iane"' .. tumindah saw^nang' wenang. Ape maneh kang nduta ahu ihi Sung Ramadewa kang bang. Duta tanpa kanthi.Wanara ilzi. koli.

kama. nOdya mrajaya marang Sang Ramadewa. KaraDusana. Pranyata luhur tindake Sang Ramadewa. mOnitrana dra. bangsat-kZparat monyet digsura ting_ gal tata ! Kowe ngahu dadi duta. clene ... mulane 1. howe kang tansah nguja angltara-murlta. tttabuhan b€cih)". Irlanawa haro Sang Roghawa lan l{apinclro Sugritua.Il'lanawa ltorue hapengin ngalarni raltoyu-bcsrrl. aja njalari kowe tlarbe rasa sdngit ngigit-igit marang panjOn'dngane.ra. A. rayine Sang Raghuptttra. polatane nj6nggur6ng m6m6deni. sabab wadyabalamu kang dipoteni ileu padha awatak ala..GAdhe bAbathene wong ntAntitran. I\{arica lan Wiradha. (Dharma = panggawe luhur. netrane mrababak abang. atintu di sabor-sarelt lan ldmbah ntanah. Dhanurdhara : lValanda : boogschutter : Jawa : satriva ahli nj€mparing pinunjut).tha.Sang Raghuttama iku dhanurdhara tanpa tandhing ing jagat. ldpasing bucline nyrantbahi bart'ana.. Rawana saya muntab panggalihe. artha.. dhuwit).tantane ngg'eclhckna prmitran. Panjindngane kagungan j\mparing kang papindhane laaya Kalamrityu (Walanda : de god des Doods : Jawa : deuaning pati). : rajobrana. yen nengi)nalte ivtha aran ntaclt. .ia gompang nzuring. Ai.Hah. nuruti diirehging ati . antarga panjinOngane mbrastha rasikss candhala angkara-murka kang d ad i l-e 6 thb lzi n g b u m i. ora hono ora howe mOsthi tansah kasinungan dharma. luhur ing budi lan sudira ing rana. k[.lan ngumbar hAhar|pan". pittindhone haya rnawa so/iro Himau'an. ngolanti seneng lan tunffam-ayi)tn. Ya amarga kitaman j6mparing iku leang njalari patine Tathaka. . Alg. kalis ing sombekala tansc. g 0 I ah -gA hh ing j ag a t ". Itlidhangiit t6t6mbungane Sang Bayutanaya sing isine nggunggUng kaluwihane Sang Raghuttamo. (Katta = napslt esn1o. Kang ltasusra ing 7'cgaf Sang Laksmana. pangandikane : . Sanajan akeh gegddhuging wadya_ balamu sing sirna dening sang Ramadewa. Deui Sinta ofarna bali marang Sang Ramadeua.to_ howe nungkul karananing atis ntarang sang Ramaclewa.h ltarahayon.i. nanging leabeh pakartimu ora I 133 ..a. ora bakal l€nggana nlanawa lzoajalt n'tontitran.rzrip ihtt ttTotlawa nggedheltalte kama aran nistha.nclra pepintlhune kqyo so. mdsttti di_ tampa hanthi rdnaning panggalih.en ltowe mentitran karo priyagung loro iltu mestlti tansal. G6dhening /ras6'h_ tene Sang Roghuu'a lan Song Kap. aja ntelik ttarbeking liyan. Yojanabahu (Drighabahu).

hla Laong nalilto samana Song Bali lagi perang-tantlhing ltrnmruan aclhine.. Si Nlarica. leaya hiclartg sttl?Tltrup ttTocor^t.Laksntona. Si Tathaka. Apa nrurtgliotto iltrt tirtdakirrg cluta ? Ruhtf pituttlang duta 6ndi kong hotunrt !". nyirnahakg kalpataru /an parijatlta. Pancen utis clacli tcatok-lage1'arte si l'larica..-lrl ft n r'. . iltu poncen tealebu pahlaruan. Sanyatane para roseleso hartg cliprajata dertittg si Roilc iltu kang akeh-aleeh ras?ksa jirih-ringkih ingah'ingih rvxli g€tih. dhewelze ihu cacad jasntoni pincang. sing pantese kudtt diu'elasi. anrurgtt aku ngobrak-abrik tarnan Asokawana lan rnroj.Kowe nggunggutlg ltaluu'iltorte si Ronta. halalte ltaro si Rorna anlorga soho cilihing atine. enggal-enggol lttrrtat'tr nggenclring sipat-huping.. apaclerte rrlro. Hanuman kang olehe ngad€g aj6'g mbr6gagah kanthi polatan panggah'ora owah. Ngobrah'abrik tamanmu ilzu cataning duta kang haya aku. ge'nti mojar : . sany. padha bae karo t?7raLL:asa mung suh hang mbineri logi nendro. V'o. omarga si \Yiradha clikroyole dening si Rartta . Alie)riparing mungsuh $orano nglimpe.re Sang Dasawadana. Apa ora asoring asor ? ! Saparipurnaning ngindika.ani nolih buri. Olehe osor ing yuda lan nganti tunteka ing pati. si Ranw bisane nibmporing Snng Bali (Sttbali) nganti kdna ihtt rah omarga nglimpe. holis ing rasa u'elss. Saupartm sabtio. sawijining rekadaya supaya kang dakgoleki bi' L34 .Kowe ngarani pakartiku ora lzaya pakartine cluta. Raseltsa si Yojanabaltu (Drgabahu). ntrajaya rnal:l-Lluk hang tanpa daYa". hla ralt jemparinge si Ranu ora bisa natoni dhadhane tbrus-tembtts ing rualikate. o ra alandh dsq n hanyatan. hla holt 1'a clipateni. rtctrtgirtg pattg' ? Rama nttntala mraiaya. lan dlatttaltaning siliile tunlopah ing wit-ruitan.gunggungn'tlt ntlt tlg oclh| tlhasor lta bar g e tlt o/. ora u. Song Bali.Si \Yiradha rasbhsa hang lumaltu saratlo epeh-epehing ta' ngane tuntapah ing l6nzah. Dheweke ora bakal ka' soran soltpanw pdrang-tandhing lumau:an si Ronta. hla koh si kaya tindake duta. lYruhanamu ! Altu iki duta kang tinanggdnah ngupaya lan niimoni DewiSita. .r'c si 51'aksa hn rqsAltsa pirang-pirartg. Kajaba saka iktt.io. Korue ngrusalt tartnningstut Udyauarvana. battgsat-lteporat ! Ge' dhe banget closane si Rarna salta panggauene liartg sirturttttg clening watalte siya-haniy'ayQ.tyo raslksa.atane pancen ora sahti.. angger w|nfi murtgstth. raselisi tur tanpa teantlti. iltu asipat u'aclon. hajaba ringtzih.

aturna bali tnarang Sang Ragl-ttrltutra.Heh para rasOhsa ! Supaya aia nginti kAbanjur saya ngandhar-andhar angbndhukur gunAme monyet ilzi. baniur buntute obongOn"' . Ittahitluk candhala lzang nAdya ngrubeda ileu dicek?l..isambat nyuwun urip. derui Sita anggAp?n leaya dewamu. ABAHU 20. bahttne rong puluh). bang|t anggonku asung pamrayoga t?'tarang koue. mulane ap6parab \I'INGSAttdafiU. Kand. nagara Ldngha mdsthi lAbur-tumpur. nanging surasane p6dhes bangdt. clur'ndahan ona rnahltluh 16ngake tbka. clihempit ing canglelaltan.deiine Sang Bali. amarga manawa pinuju tirvikrama. aia nganti pautlayan karo Sang Ramaclewa..atangan akeh kaya yuyu" iku ora liya ya Sang Dasamuka. Kowe clokcritani. Sapa sing durung tau ngrungu bab ihu ?!" (Kang dikar6pake . nganti agawe njar6m panggalihe Sang Rawana.lllau koue mratelakahe. Awit saka iku Sang Rawana tumuli dhawuh : .. cli sabar-sat'eh l6ntbahmanah tindalt-tandulltzu. Illakhlul: ihtt atangan akeh lraya yu)ru. Sang Ramadewq luhurna. ngrttbeda nnrang hang lagi nianungliu puia. t6g6se .si Syalisa lan ras?hsa liya-liyane. Alttt nfajal'c .sa lebtintu.u. klikaning wit lan barang-barang tipis liya-liyane InA 135 . supaya bisa leasittungan Ltmur darua lan widada dadi Ratu ana ing lingtza.Se^ndika. coba rungohna !" (Caritane Ilanuman ing ngisor iki salugune ny6rnoni (Indonesia : rnenvindir) marang Sang Dasarrr'. . Awit saka il?. kajaba amustaka 10.rka) : Sawiiini. yen Sang Bali ihu sanyatane ora saleti. kanthi aprajanii nddya nungkul lan ngestoleahe sadhatuuhe. (ll'lasandhya: ll/a-lsnda:lret gebed in de morgenschemering opzeggen : Inclonesia : mengucaphan seinbahyang fajar).ng tlina ntb\nAri Sang Bali /ogi masandhya m€' cipta ntunAmbah marttng Jaruata. enggal talenana lan qrut-erutdn sing leOncing. t6mbungan alus lan olehe ngucapake kanthi alon. slnditea /" N'Iangkono ature para rasiiksa karo padha ngad6g.". atnargo kabeh iltu padlrc nggapgglt altu sairone aleu lagi mbudidaya ngupaya dununge l)ewi Sit'. howe sawidyabalamu lzabeh mAsthi sirna-g?mpang tumpes'tapis tanpa sisa". banjur padha mblObdd buntute Hanuman sarana alang-alang garing. nyOntbaha nnrang panj)nlehgane.hane Sang Anilatmaja iku sanajan binungkus ing t6.. satAmah dhewetze jOrit-j€rit ai. llanowa horue nganti pasulayan lt'aro Sang Ramadeu'a.

ora ana kang kliwatan. buntute Hanu. kobar b6bar6ngan. Sasirnane Nagapasa. sat6mah Nagapasa kang nggub6d salirane tatas-rantas dadi satus. Sumurup kahanan mangkono iku para ras6ksa-ras6ksi bang6t giris-mirising atine. Ing kabetr keblat prasasat k6b6kan g6ni muiadmulad pindha tin6mpuh ing l{alamr6tyu (Walanda : de god des Doods = Indonesia : dewa I\{aui). BAl. Sawise kaputren kobar. akeh kang padha k6puyuh-puyuh. Suyasa-suyasa kancana kang saka-sakane pinatik manik-nawa-r6tna padha brastha. para ras6ksi pating jlOrit karo mlayu rrrrana-mrene as6sambat. Para apsari padha wa136 .kang gan. Kadhaton sapandhapane uga kobar. Sang Bayutarurya ndulu mangisor. Abure Hanuman katon kaya bumi kobar nglayang ing akasa. njalari mul6k kum6luning l6bu. Sawise mangkor-ro. Sang Anilatmaja tumuli tiwi krama.pang mumbe. tanpa darbe rasa rv6las padha nyum6d buntute Hanuman. nganti kabeh suyasa ing kukuban kadhaton LGngka padha k6tiban clahana. Sang Pawanaputra banjur nglayang-nglayang ing g6gana karo wola-wali nibakake g6ni. sanalika banjur ana angin g6dhe sumiyut bang6t bant6re. padha pating. g6nine murubmulad prasasat sundhul ing wiyat. kukuse kang mulEk-kumdlun pdpindhane rambuting sirahe Kalarnr6tyu kang ngombak banyu. Sang Bayuputra tumuli m6sat-mumbul ing g6gana. suwarane gurruubug ngg6girisi. dumunung ana ing sadhuwure Antahpura (Walanda : vrouwenvertrek = Jawa : kaputren) kang tanpa timbang endah-penine. b6l. Jalaran kGtiyup ing sindhung-rirvut bayu-bajra. saya mulad-mulad umbe. Puri Tripura katon murub pindha binasmi dening Bathara Iswara (Bathara Siwah). para ras6ksa kang ny6t<Gt suluh banjur maju b6bar6ngan. sumurup para rasGksa padha bingung pating bilulung. buntute llanuman kaya ingububan. Tanpa rasa was-sum6lang.nan banjur-4isiram taila (\\'alanda : sesamolie = Indonesia : minyak bijan).yl6rit rame. g6nine murub makantar-kantar pindha Kalagni (Walanda : het vuur van een Doodsgod = Indonesia : api dewa Maut). ditaleni sings6t sarana barang s6mb6t 196gombalan). NIak j6ngg6l6g ! sanalika gEclhening awake pindha gunung l\ileru. Bar6ng buntute wis murub. Soroting g6ni p6pindhane kaya ilate Kalamr'dtyu. Bar6ng pambl6b6de wis rampung. b6l ! Buntute Hannman disumOd nganti pirang-pirang panggonan.

abure mangalor. banyttne katon b6ning nyarong akinclong-kinclong kaya kaca. rikating abttre padha karo kBclaping cipta. i\{angkonc kaltanane kutha-krajan Ltngka kang kobar dening dahana Sawise nggawe kobare kulha-krajan L6ngka. Lagi sak6dhep netra. banyune asat ngg6reng kaislrp dening panasing g6ni. Amarga saka suwene mlayu mrana-mrene. njalari anane angin g6dhe.{AHBNDRA. Sang Bayuputra banjur napak jttmant&ra. n6dya bali m6nyang I\{alyawan' 86. tlangkono kandhar-re Hanuman. Kanthi wola-wali nuduhake j6mparing kang tumanc6p ana ing pupune. kagarva saka bang6ting gumun-ngungune. agawe giris-mirise iwak-iwak lan para naga.Aku kOtOnrrr Dewi Sita cna ing L?nglta. Saoncate saka ngarsane Dewi Sita. KaSeh tlaga ing kukuhan kaclhaton L6ngka bambinge padha pinatik candrakanta. RA\{A NGIRID WADYAIiALA NIENYANG LBNGKA.. para apsari akeh kang sayah-lungkrah alake. Saka bant6ring abure. arvake dadi sagunung anakan g6dheng. Hanuman sorvan Dewi Sita maneh. PonjAnAngane isih sug)ng". samodra kocak mangombak-ombak pinclha kin6bur. sindhung-riwut sumiyut agawe kagete para dewa kang nalika samana lagi cangkrama ana ing antariksa. 137 . . Sang Parvanasuta nyaritakake kabeh kang dialami sajrone ana ing L6ngka.yang-wuyungan apoyang'paying sumurup ing ng6'ndi-6ndi ana g6ni. pamitan.. Sajrone ngrungokake caritane Sang Pawanasuta. Anggada-NilaJambawan padha m6thukake tttmurune Sang Anilatmaja saka g6gana karo ngudarasa : . paclha gondhelan tapihing cethine karo as6sambat. Anggada-NilaJambawan tansah padha ndomblong. Ana ing akasa Sang Bayttputra tiwikrama. abure Sang Anilatmaja wis t6kan ing papan-padunungane kanca-kancane kang padha ng6nteni ana ing pasisir.Dheu'eke mOsthi oleh gaue". lan t6ianriuran ing sakub6ngd tlaga pacll-ra garing makingking. nanging saiki bamhinge padha jugrug. sawise niyup ing bantala. KANDHAG TNG VIIUKIR I\.

ang budhal. X'lanawa Hanuman saksncane uga ora oleh gawe.. ny6mbah. Hanuman maju.Wis ayo nd. yen nt|ngko diaturi prihsa. sirna sungkawane. ". banjur ngaturake cudamani lan nawala saka Sang Maithili. padha gumrudug milu lunldbu pasanggrahan. kapengin ngrungokake ature Hanuman marang Sang Ramadewa. Illung kari duta kang lumaku mangidul.gekbaniurhaPriYe . Mangkono kandhane Sang Bayuputra ing sarampunging caritane. sana' lika lipur panggalihe. ora oleh garue. manolL'a Deui Sita nyata ana ing LAngka". k6saru sowane Hanuman dumrojog tanpa larapanSumurup Hanuman t6ka lan manjing ing pasanggrahan. Kocap kang pinarak ana ing pasanggrahan l''Ialyawan.. Susena /an Winata padha mulih ngl?nthung.. permata rnahkota = Jawa : cundhamanik). . Nalika prikm cundhamanik ag6m6 Sang }4aithili. bah mAnyang It'4alyawan ! M6sthi' ne'ahu sahanca iki diar|p-arip bangit dening Sang raiaputm Ra' mad)wa". (Cin' 138 . Lakune g& gancangan kaya dibalangake.llfendah suka-r|naning panggalihe Song raiaputro Ramadewa. (Cudanrani = Walanda : kruinjuweel = lndonesia : permata ubun' ubun. Mangkono pangal6mbanane Sang F:ghuttama. Sang Ramadewa lagi imbal wacaha karo Laksmana lan Kapindra Sugrirva. mangulon lan kang nnngetan.-.. p6pindhane kaya CII. ]'arku si Satabali.Auilatmaja duta pinunjul.. Hanuman sakanca' ne kang duntng mulih. Pangandikane Sang Ramadewa : . para wadyabala wanara kang nalika samana lagi pating p6tnangkrong ana ing wit-witan. Hanuman sakancane tumuli padha budhal ninggal pasisir. Sang Narendraputra llatna pdpindhane kaya priksa iiwaning ltOkasih. Kanthi gambiraning ati amarga dinuta bisa mrantasi.ITAI\'IANI kang bisa nganakake sawamaning p6penginane wong kang darbe panyuwun". ny6dhak marang Sang Ramabhadra. Durung nganti rampung ng6ndikane Sang rajaputra Raghawa.Yayi Lahsmana lan Su' griwa ! Kapriye bahal kawusanane prakara iki ?! Dutaningsun kang lurnaku mnngalor.. ing sadalan<lalan padha r6rasan mangkene : .

ittghang ungefipun ntinanglte ciltnc on6nging manah kawula. sapunika bot\n wontin inghang pinanggih malih. ngimungakOn dhating paduka. Rumiyin (biyen)..Sada-r'o kasAnOngan lan Lzanihmatan ingkang dult runtiyin sampun kauula raosakOn.ula. sahu cundhamanik punika rrLinangka l€lintunipun badan kawula marale saha mangastuti poda padilta. nanging puniho boftn sagOd dados usada panglipuring onOng kawula. saha s|tya'bateti kawula dhat)ng padulza. Ciptaning manah kauula bot€n wontdn sanes. Ing tantan papan lzawula dipun-tawan. Itfanjing ing latu murub mangaladalad utaui sorono njAgur ing santodra ingkang minangha margini' pun pOcating jiwa hau. . ngantos dumuginipun manjanma ingkang kaping sapta. Nantung paduha ingkang kawula hawulani. Illugi wcnt€na kapar)nging panggalih paduka /rarso nupihsa (maos) s\rat kawula punilta. L'njukan maneka warni ingttang edi-mirasa. krama : sdsupe. amargi sampun lami boftn su' m|rOp paduha".ulo honjuk ing pado paCuha Prabu.. sadaya oncenoncen slkar ingkang arum ngambar-ambar.tamani = Walanda : edelgesteente dat alles geeft wat men wenscht = Indonesia : permata yang'dapat mengadakan segala keinginan orang).aruula hados nggambarak|n raosing panggalih paduba. Pm) p|paring paduha punika. nangangg|p l.. mabuk asmara). bot6n won' 139 . mangkene unine . BotOn wont|n sones pOl\nging cipta hawula. . saha pawartos paduka inggih botOn wont1n. Il[anawi ltawula ningali singsim (ngoko : ali-ali. hathah sangAt sAhar inghong nAdhAng m|krok mbabar ganda amrik ntinging. Brangta = branta = \\ialanda : verward. Sang rajaputra Raghawa banjr. bot|n wontin pr|lunipun leauula l|stantun g6nng. Sri Narpati Ramadewa ! Wont)na kapar6ng paduha karsa mriltsani tangis kawula.Adhuh. . leajau'i namung tansoh hapengin p7iah. Sawise ngiling-ilingi cundhamanik sawatara suwene. xnaliha kat6tangi s6dhih-kingkining manah kawula dening raos on6ng nawung brangta. tanpa guna tumrap Txaytula. Wondene singsim utawi kalpika pOparing padulto. suglng paduha botdn kapirOng. ntanawi tansah nawung sungkau:a tonpa **anasa ?". diwaos sinuksmeng wardaya.SOmboh kart. Sau'arnining pApiringan ingltang ngr\sApak|n.u mhukak layang kang saka Sang Maithili. in liefde gloed ontstoken = Indonesia : kusut pikiran. Kadospundi sag4d lzawula gadhah nta' nah tOguh-xntosa saho gambira.

Kau'ula punika namung abdi. Mangkono surasaning layange Dewi Sita. p adu ka sa tl1p tt tl rtt tu t t 1t u n i ". badhe tansah nOt|pi kuwaiibanipun abdi. ltolis ing panclant.Sfrrrrruun. hlanaui lruwula ing t|ntbe kapanggih malih kaliyan paduka. ialaran padul.Sau. Nomung ntanah slclhih-htngltin dening kanclltuhan brangta pasugatan ha' u.arnining ltasAn\ngan saha haniltmatan bot|n kirartg. Rquana puniko saklattgkung artgkara' nturlea. boclltt' priltsa pLtttapa padilea ? Pongalartrun ltauula inghuttg sahlangkrotg ltau:los-arsa tt. -\4/6/onftri' strngltawa punilta bot|n wont|n poedahipun. aLuit saleing liadule tr€sna paciuka dhat|ng hawula. hatuintbulmn raos susah irtglzong nondhls ing tOl?nging manah. . h att' u a k €k a. supaclos sagdd atci-tnurni panggalifi paduka. botdn uontin sanesiptnt nrulih ingkartg ntinanglto pahurnrutan lrangge nfiagekok?n ratult pacluha. p ( lt d tt ). sajrone maca 740 .un sett'tt J llanarci ltart'ulo hapar1ng ngoturi pantral'ogi dhat|ng padil:a.ontin ing towananilttt. ttlltntpttttg kawula tahsih gdsang.ula clhat?ng paduha. podulza sohlangkung bbda. satttpLttl ngantos paduka ngl?lontur sttngltarua.ng pactuha liursa ttuttuntin rqu. Satttpt .' o sn'tarogo t t1o ).DhatOng caranipttn apOltasihan (lnclonesia : bercurnbtt-ctgrtbuan). inghang l:qu'ulo bot?n nru' ngr|tos ltadospttndi badhe lncladosanipun ing.lllanawi paduka ngrau:ul'ri ltaLuula. . t?rnbe. tortpo girla". llakat?n puniha u'olti1run karuula pisati ltalil'att poduha..t6n ingkang sag\d kbbAt ing gulu hau'ttls"...l nntlya.tth ihg L7ngko.a rttituruti patl\'uwLtn ltawula (natiba haruula nyuwLtn cliltun-c1pAngolt|n ltidang h€n' cana). Amarga saka bang6te kasok t6sna lan on6nge marang Sang Dewi.cl au ok lih sanzi ngalanti sulru-r|na ingkang tanpa upattti ag|ngipttn.t ngatttos podulto tidha' tirlha anclon yttda ltunttrttg clhatdng L0nglt. tlutL. N a I ih a ntA n t as LLt inluto h a cl i1t tr n'. . rn\ngsah.. Dhat|ng katnasastra (Wolanda : leerboeh cler liefde = Inclonesia : buktt pelajaran percirttaart : Jott'o : loyang I . ngestokok?n saday a d hawuh p aduka". supaclos enggal k0gayuh ancas paduka".a. tt'tugi rL'ont?na napai. sampun ngantos paduka tansah nglihsanani panyuu'ttn hawula.Pangai6ng-ai6ng saha panyuu'rtn ha'rulo. Kautttla sanlpun ntangr/tos p€l0ngins panggalih ltoclulta. PtttOking nwnah miwah luh inghang sampltrt suntintpan ing ntorong ninanglto cil"rnaning onqng lruwula.

. Awit saka iku. tinur-rggon Laksmana. eigenlijk : lichaamloos = Indonesia : cinta-asmara. m?sthi kontaha lzdtaman sanjatane Sang Hyang Anangga. mandamaruta rinasa kaya g6nine Sang Hyang Anangga kang njalari kobaring ati. W6ngi iku.makhluk kang nGdh6ng on6ng amarga pisah karo k6kasih. arti sebenarnya : tidak berbadan). Illanungsa leang logi ngalami sddhih-bingkin amarga pisah haro h|hasih.Yayi Lalesmana ! )lara waspadahna. Nanging rrganti lingsir w6ngi panj6n6ngane ora bisa sare. Ing ng6ndi-6ndi katon asri. Paduha puniha minangha pangayomoning jagat.Dhuh Sang u. maksude: asmara). katon sumunar endah ana ir"rg Udayadri (ardi Uclaya) kawistara kaya kapengin sttmttrup sipating asli Sang Raghawa kang bang6t nggatekake marang karaharjaning jagat. Ngnrngu ng6ndikane kadange wr6dha mangkono iku. Luarnane endah. dudu. Langite padhang suntilale tanpa mega. atine manungsa kang lagi pisalr karo k6kasih iya banjur milu p0t6ng.irotanta Raghuputra. Ing ng6ncli-6ndi katon p0t6ng. Laksmana kang bang6t l6pas ing budi tumuli matur asung panglipur': . lYujude ha-ta panah. rasanitrg panggalihe kaya wong kinunjara. (A = ora. p)pundhen leawula ! Iltugi paduka sampun ngontos k|hjing ngl)lantur panggalih ondng. kagawa saha akehe k6mbang kang nddhGng m6kal mbabar sari.ang katon sing bisa asung pangliptu. Anangga = tanpa awak.. p6pindhane kaya rvanita kang wis ngadi raga nOclya m6thukake t6kane priya kang dikawulani. Namung paduka ingkang dipun-ajdng-aj|ng dening jagat sag\d mbrastha sadayo 147 . R6mbulan ndhadhari. awart ginanti w6ngi. amarga ora ana barang l'. tansah s6dhih-kingkin dening rlawttng asmara. kae saniatane Song llyang Anangga. Sang Raghawa sare ak6kadhar ana ing sikile gttnung Mahen' dra alemek godhorrg garing. linali-lali datan bisa lali. tanpa wujud. apa hae kang hoton sumunar ana ing gdgana ?! Panduganingsun. nanging panjOn€nganingsun wola-uqli friksa kilat cumlorot kaya jintporinge Sang Hyang Anangga". tanpa. malah saya katon r-rgalela. ing wayah bOrrgi on6nging panggalihe Sang Raghawa marang Sang I\laithili saya ngranuhi. Nalika maspadakake r6mlrulan. Kang ginalih ora liya mung Sang l\{aithili. yen sumambung t6mbung apurwa aksara swara malih : an. Sang Raghawa kttwur panggalihe. mulane banjur ng6ndika marang Sang ari mangkene : . Srdngenge wis surup. Angga = awak. (Anangga = Walanda : liefde.

Ad6ge gunung N{ahendra. Ndulu kahanan mangkono iku. kadhatone Rawana. kahanane wukir Mahendra prasasat ora beda karo Kaindran. rantiyungtum6lung kangsrah ing l6mah. pura L6ngka.Lakune wadyabala wanara rikat kaya dibalangake. para wanara bang6t suka amarwata suta sumurup aluning samodra sagunung-g'. Amarga saka akehe wit kalpawr6ksa (kalpataru). bang6t asri anglam-lami. Saka dhuwure gunung iku. Akeh kombang mibdrak6kit6r. p6pindhane kaya para wanudya kang wis ngadi busana ngr6ngga salira. m6nyang pasisir. Saka kcnc. Gunung Xlahendra iku kahanane asri kaya ardi N{eru. nganti 6pang-6pange padha .Laksmana sarta sagung wadyabala tvilnara ngaso sawatara suwene ana ing lambung gunung Ivlahendra iring kidul.nunggah gunung dhuwur mudhun jurang-c&ung. banjur mencok ngrubung k6mbang tunjung ngalap sarine. nasak g6gnimtrulan nrajang wadlias-parang. p6pindhane tlaga iku kaya asung pisungsung tunjung marang panjdn0ngane. n6dya m6thuk lan asung pasugatan rnarang Sang Raghawa. sajak kaya rumEksa samodra. kat6tangi on6nge Sang Raghut' tama marang Sang Maithili. Amarga nguwatirake jagat (dharatan) k6bl6bdk banyune samodra. agawe s6n6nging atilrt' para wanara. dituduhi dening Hanuman. sat6mah banyu samodra ora bisa munggah. Pata wanara padha nlawarrg mangidul maspadakake pura Ldngka. Iakune wadyabala wanara t6kan ing gunung X{ahendra. mangisore t6kan ing dhasaring bumi. katon lamat-larnat. Sang Rama . Ktmbang-kdmbang ing ardi Mahendra katon pating plolok nddhGng m6krok mbabar ganda. suwarane gumuruh rame kaya mbagekake marang ra- 142 . manuk oceh-ocehan lan manuk jiwa-jiwa (Indonesia : burung dewata). kabeh mb6n6ri lagi mbiy6t wohe. puncake prasasat sundhul arviyat. Sawise wola-wali r. dumunung ana ing sat6pining samodra ngungkang banyu. Wit-witan ing gunung Alahendra maneka warna. gunung llahendra ngaddg mbrdgagah ana ing sac6dhake pasisir. Ana ing lambung gunung Mahendra Sang Raghuttama priksa tlaga keb6kan tunjung. Sapraptane ing pasisir. s6sotya maneka warna.rnung anakan g6dhene padha nySmpyok dharatan. Saka ing lambung gunung Mahendra Sang Ramadewa sawadyabalane tumurun mangidul.

die in de maneschijn glanst en smelt = Indonesia : permata dalam dongeng (hanya khayal. Samodra iku ing s6mu kaya asung p6peling marang para manungsa . isi s6sotya-manik-nawa r6tna lan candrakanta. (Candrakanta = Walanda : fabelachtige steen. Makhluk (kewan) warna loro iku pGpindhane kaya rum6ksa r6r6ngganing samodra kang awujud sGsotyamanik-nawa-r6tna lan candrakanta. ngalami bungah-susah tansah gilir-gumanti. Aluning samodra iku ana kang cilik prasasat mung sal6ng6n g6dhene.. p6pindhane kaya ngambung gunung kang ingupamakake susune pr6thiwi iku. padha bund6ring wujude. minangka tandhaning pakurmatan marang panj6nArgane olehe n6dya nyirnakake l6l6th6king bumi g6lah-g6lahing jagat. alon. yaiku kang sok diarani Nagabumi. lan aja awatak ngenak-enak manawa lagi ngalami urip kapenak". padha dhuwure. Gunung loro iku p6pindhane susune pr6thiwi. Iku p6pindhane uriping manungsa kang ora aj6g kahanane. Ya Nagabumi iku kang minangka pangayomane Pr6thiwi. Kajaba gunung l\Iahendra kang wis kas6but ing dhuwur. Alun kang wola-wali ndmpuh (ny6mpyok). Waraha (celeng) kang muncule ing w6ktu kiyamat. Suraloka (kahyangan) kalah endah karo samodra.wuhe Sang Raghuttama. Samodra iku kajaba akeh bang6t iwake g6dhe-crlik marieka warna. Samodra k6na dipOpindhakake gunung Himawan (apuncak akeh). kalah sakti karo Nagabumi. lan ana sing g6dhe nganti sagunung anakan dhuwure. alune hang g6dhe-g6ahe p6pindhaning puncak-puncake. Sawdneh gunung ing sajroning samodra. Ing antarane gunung loro iku kanggo dalan ilining banyu. Umpluk-urnpluking banyu samodra putih m6mplak warnane. mahanani rasa Manda-maruta (Indonesia : angin sepoi-sepoi basa) sumilir s6g6r-any6s ny6n6ngake. Ing sajrone samodra tin6mu ana gunung kang guwa-guwane di6nggoni baya lan ula. sawarnaning s6sotya-manik-nawa-r6tna lan candrakanta minangka 16r6nggane.aja tansah nggr8sahng6sah samangsa lagi nandhang susah. iku p6pindhane k6mbang kang dipisungsungake dening alun marang Sang Ramadewa. iku p6pindhane k6mb6n (tutup susu) kang mlorod. ana sing dadi padunungane ula naga kang g6dhene kagilagila. ing pasisire samodra ana gunung loro jejef padha gddhene. rnustahil adanya) yang berkilau dan melcleh dibawah sinar bulan). Nanging tumrap L43 .

"ta"-ul1 ing r'*'as1la.jt. Sawise kabeh ianeo* minangka sasmita budhaling wadyabala. Sang Raghuputra tanggap ing sasmita' nim' rang Kapindra Sugriwa.b ntulacl'ntulacl san ". dalasan wananipun pi' ntbasttti singa iAii ... layang ihi ana kang ."u.mili' tarkaIayang.1rrf i l-ol:smana' nlrenea ! Tulisane tttlisatt kang h|busdlt ilang. hapril'e unine &' iki. ^^i" (N6mbang = Kawi : nabuh)' 1.r'paniniot'6" singa.rel . Ature Laksmana agawe lfuaning panggalihe Sang Ramade' Sang. Pangui€ng' LLtltnging wadana sah'a nrunising ngirid ajtngipun Sang llloioint'i. \vaspane Sang Raghawa tansah marall'a!'an akeh tulisane kang ilang' kdbus6k dl-rang tiba ing fuyu. Sang Kapindra yuda ngta' bali kabeh wanara didharvuh: tata-tata' siyaga andon wanara kumpul' Sang Baywat' . " X{angkono ng6ndikane Sang R'aghawa karo ngiling-ilingi nawala.Inghang ntinagka panutuping s|rat LGng' tutttttntp..ocluita. Sawise Laksmana tutnuli maju ny6dhaki Sang Raghawa' banjur matur : "Kahang' nrriksani narvala sak6plasan. . ttuton bingar pasuryane' paduhallaruti puni' lruluuningana ! tvl|ngsah matttr mangkene : . *ugi paclttha harsaa tumunt|n praia [6ngka" ' wodyabata u)anam ngrabasa nolih ma' Sarampunging ature Hanur^ran.'dusti. iot"it" pu"jO"a"gu.. a:lu Sri Janahatntaja sa.t punika' s)k wastrta padnln..i.a.. praja L6ngka. t'6nglia p€pindhani' lta ltenging dipun-t'. Laksmana sattlpltn pamas Ragltou..n tutt'ttlt irrg haltang trtbolt ttgatttri p. ing padoning netra' siyang-'Jaltt tansah nTuwun' Jalaran bot|n makat|na' k€ltu' harsa rlltal"tar. hawttninp'ana ! Isirtipun s|rat lttrttilta ingltan^g icsl k|bu' clul:a waos snc/c1. Tttlungarta irtgsttn. learsaa kat'.*rt" ns rgubuii lat'u ntatua punika. *i"u" pandhOtittaning won' iontin ing LOngka' p€piiclnattipun latu mawa m6ngangah1' bayu' sindhung-rirvut clene padtika hengin'g clipun-ttpatnekak|n sat€ntalt lattt ntawa la' .44 iarioins . nttb:" wont\n s€ratanipt. prajapaduha dipun'tawan singa' Kdkasih pi."u".Rof i paclulto Sang ltttstunaning n-amttng paclulta ingkang tansah gumantung lrtnniirrri's ninAn kttng. saliranip-ttn lzurtt-ahirtg' Sanaja^n n6tya bot€n suda.o..

ruoni ing luPut u'6di ing b|n?r' NalikaSananaSangNindyamantriPrahasthakangkasusra lan surasakti mandraguna.ronih tir hawula' 1 Raghawa' . . awatak mutatuli siya-kaniyaya. para rasaksa iku racake padha wasis ulah galaring baris. para ras6ksa iku s6nGng agawe r6tuning jagat."w\itroriig atur hiwula punilea. kalis ing rasa w6las-asih. pindha samoclra.ataiyan ing L6ngka luwih dening j6mbar agilargilar. ya Sang Rawana il"f. pinDasa'rvadan". lunlguh maUu"fun ana ing bangsal pasewak-an LGngka (ing p"afr"iLgrrl sin6but : Ngal6ngka). .A'ture Laksmana njalari l6r6ming panggalihe Seng sat6mah panj6n6ngane banjur bisa sare' 8?.yuta. ing dina iku (Dasa.r**gun" padha iraton s6mbada gagah-prakosa' w6ruh gat -un?guh kang prayoga ditrapake.dha.- Du*tyu' Dasasirsa. digsura wuta ing"r"Uiritq tapi laku utama. didherekake para wadyabala kang ing ung.. ialaran sinurung dening pin' sih-tr1sna dhatdng kadang wr. putus ing babagan undhang-undhang panangpaprentahan. Dasagriwa' ^Dasawaktra' Lungguhe para ras6ksa iku miturut popangkatane.""gt".mulanelakuningbarisendlidirkaya ilining banjir. t6ral6ladiLannggawesdn6ngekangdikawulani'mulaneoranguciwarriolehepadhanindakakektrwajibaneabdikinasih.yep ta psnga' ingleang adamOl r€tuning bawana' Bot|n mungguh yonmning iagat ngantoi ngtOtantur sungkawa dening kandhuhan . arnb6k g6dhag-g6- ifrig aaigo"g-gunGndhung.".. dh6m6n atindak rusuh-sling- kuh. sa kang R'\N4A NAIvIPA PASLTV/ITANE WIBHISANA' I\{ar6ngidinaAnggaraKasih. \yingsatibahu).g miko. parandene ras6ksa kang t6ka lan manisih tansah ndlidir bae. bot6n awit saking . Iagi budhal saka dal6m Kapatihan m6nyang sawangiif"n (paservakan). gapurane kang ngedab-edabi p6pindhaning 145 .Cacade.i.tehize golongane lh3we.marang gustine' Wadyabala -nanastha iku ag6golongan. *.a"a.. ora worsuh. dhomas (800) cai*an"ir." r6naning panggalihe ratune. Para ras6ksa iku padha s6tya-bakti padha seba kangiap pungu*ulane marang gustine.isihesukwisnraewu-ewuras6k." pa6tr iahfu gQ6dhuge (Indonesia : pemukanya)' gunggung-kumpule kabehanamayuta.

(Parijatha = arane wit kang godhonge. Mr6ta = mati. para pahlawan iku padha nggawa pisungsung wowohan maneka uiama sing rasane bang6t nikmat-mirasa prasasat amr6ta. yaiku awujud singa. dadi panggawane pisungsung kewan galak wama tOlu iku mung kaya carane nggawa bulus bae.- meneritna tamu yang akan menghadap raja). ditata ana ing sajaban gapura. annrga saka bangiting girismirise. Gajah kang galake kagila-gila kang sab6n ana wong nyddhak m6sthi sirna. pisungsunge bang3t ngedab-edabi lan nggfuirisi. ng6pung lan ngrabasa Kaindran. (A = ora. karange. luwih dhisik munggah mGnyang suwarga. asung pisungsung jaran sing bant6ring playune pindha cloroting j6mparing.ludhune saka suwilgfl. Apa kang tin6mu ana ing tamane Bathara Indra. pinrawasa. b6basan nganti ngu ndhu ng-undh ung kaya gunung. Amr6ta = banyu kang njalari kalis ing pati. Sajrone phra paitlarvan rasOksa iku padha njupuki isen-isening Suralaya. l. para pahlawan banjur manjing ing pasewa- kan (panangkilan). kang lagi padha leren ana ing sajaban watangan (panangkilan) kadi mbludaging banjire kqli kang ora bisa mili. macan lan bruwang pirang-pirang diindhit saka sapuluh (sabdn ngindhit sapisan kehe 10) tanpa krangkeng. Para kawula ras6ksa kang n6dya seba. l€bda marang Aswasiksa (Walanda : paardenkennis = Indonesia : pengetahuan tentang kuda).Ana pahlawan pinunjul. Ana uga pahlawan sing asung pisungsyrg parijatha asal saka Suralaya kang wrrjude bang3t endah ngr6s6pake. minangka t6tunggule kabeh jaran titihaning ratune. Barang-barang pisungsung kang awujud mas_ picis rajabrana lan peni-peni rajapeni guru-bakal gurudadi. banyu panguripan). para derrrd padha ndhdlik ora wani mobah-mosik. kang elok alangka anane lan aneh-nyleneh wujude ora karulvan kehe. Sawise sawarnane pisungsung disamdktakake kanthi tumata ana ing sajaban gapura. dialap. padha lungguh mabukuh ngdnteni miyose ra146 . Ana pahlawan kang sugih pangalaman ing babagan jaran. Ana pahlalvan salvatara kang sadurunge mangkat m6nyang panangkilan. iku pisungsunge pahlawan sakti kang l6bda marang Hastisiksa (Walanda : olifantenkennis = Indonesia : pengetahuan tentang gajah). kGmbange lari wohe awujud barang-barang kang sarwa endah). (Watangan = Indonesia . tempai Para prajurit kang n6dya manangkil padha asung pisungsung man6ka warna marang ratune (Sang Rarvana).

"rrg b". Ora antara suwe Prabu Dasamuka miyos.r. sirna tata't1ntrdme. polatane katon manis ngr6s6!ake' Hawanapsu ala kang ngr6g6di panggalihe sirna.tune.Putraningsun kang kasumbaga Wibhisana marang sira bab kang njalari sunghawaning . ora kasinungan watak-wantu ras6ksa..' kilan.g WIBHISAI\iA dhewe kang durung sowan' Bathara Siwah' n6numaningku puja samadi man6mbah marang wun rahayuning bawana saisine kabeh' Pamuja samadine Wibhisana bang6t khusuk. pinarak ing ratna' singhasana(Walanda:metedelsteenenversierdetroon=Indotitgh"rutu bertatahkan ratna-mutu-manikam) salirane ""ri" ir6ng sumorot pindha Kalam6gha (Indonesia :. si Ra147 . panggalihe ora kalepetan r6r6g6d. Luhuring uuaine wibhisana lan pamundhi-mundhine marang wong-tuwa. adigung-gum1ndhung. sadurunge sowan ing mralokake marak ingkang ibu. kalis ing panggalih w6las-asih.kdr. dewa lVtaut awarna yang berwarna hitam.Wibhisanadingandikani -J"u_u"u kang gQayutan karo tata_tontr6ming jagt lan kliruning tindak-tanduke Sang Rawana ! Rungo. Patih Prabastha enggal-enggal *u. sapraptane ing sajrone panarrgkilan baniur maiu kanthi patrap kang bang6t susila anor-raga' Sawise ny6mbah. wiutti*"u luwih dhisik afe dening WiUtti*ru."ri .Deningingkangibu.u. seperti hitamnya mendung)' Ear6ng Prabu Dasamuka wis pinarak ing dhampar kaprabcn (singhasanaj.iiing ing panangkilan. panangSaparipurnaning muja-samadi. banjur l6nggah turnungkul amarik6lu ana ing ngarsane Sang Prabu. pant6s sinudarsana' Sowane \Yibhisana agawe kar6naning panggalihe ^ingkang ibu(DewiSukesi).. SamOn[ho iagat rdtu. amb. para nayaka mantribupati Ian saguig wadyabala wis padha samOkta ana ing panangkilan' pij6r mung i. Ingsun bangOt kamiwAhs)n lan ngeman ndulu karusakaning jagat.Mangkonopadatankangditindaksaban n6dya ngadani 'pakaryan wigati' panj6n6"ga-nem6sthingab6ktilannyuwunpangestumarangingi.un n'Adyo mraletakake panggalihingsun. Sang Nindyamanbri Prahastha. Koamarga sahi ktiruning tindake kadangira wrbdha sf Rawana.. ngab6ktilannyuwunpangestu. wr1dha iku iaduk siyi murka ngangsa-angsa. mutatuli. b6dhug tumuli ditabuh.kna' ing' .

warna h 6na d ip 6p in dhalaola e WISA ha ng agau' e rCtuning bawana. Ngelingana tantan Asoka (ing padhalangan sin|but taman Argasuka). k?kasihe yaihn Dewi Sita hon|n ngaturahe mnrang panj€n)ngane kanthi nguncupake asta (ny€mbah) stirta minta pangaksama. salirane awarna ir6ng lan 148 . Tltduhana rsine Dharmasastra (hitab suci). Wibhisana nyungk6mi padane Sang Dewi.. Bhathamantri = Walanda :militaile hoofden = Indonesia : perwira tinggi). Tartamtu kasoran lsn tumdka ing tiwas si Rawana. manawa lumawan panjiningane. . Wanara siji. lan rurgara Ldngka bakal sirna tanpa sisa. Elingna lan wenehana pamrayoga. saiki brastha.Sang Raghuttama ilzu p)pindhane Sang H1'ang Iswara (Bathara Siwah. hadangira wr)dha si Rawana wenehana pamrayoga. saya mantdp olehe n6dya m6nggak tindake kadange wr6dha.ah-manah sabar-dmna. banjur madal pasilan. Tindake hadangira wradha kang agawe song*rene para deu'a ileu kdna ingupamak ak e wisa Kalakutha". aja nganti leObanjur ngl|lantur laku dursila. Sang'Wibhisana ora lGnggana ngestokake dhawuhe ingkang ibu. supaya dheweke abudi utama". nanging ng6nteni dhawuhe rerta. tata-tintAm hn rahayuning jagat". wit-witane padha rubuh kabarubuh tindmpuh wanaro dutane Raghawa. Sapraptane ing panangkilan. . Sira k\ns ingsun upantoltake A-\IRATA kang bis nguripi isining jagat-traya. sorana ngdndhahahe hardaning kamurhane si Rawana. Pangandikane ingkang ibu (Dewi Sukesi) njalari saya padhanging panggalihe Wibhisana. Kajaba saka ihu.Rawana kumawani ngrabaw Suralaya nyikn pam dewa. tumuh mangkat m0nyang panangkilan. bisa mrajayo Bhathamantri LAngha pira-pira. Saparipurnaning ng6ndikane Dewi Sukesi. lllulane pdnggak)n bakangira si Rawana. ndikakake m6nggak tindake Rawana kang murang marga. supaJ'a gdle^m mundhimundhi marang Sang Raghawa. Ancase pancen n6dya ngelingake marang tindake kadange wr6dha. Mangkono iku bakal dadi usada kang mahanani sdn)ng. supaya kadaggiro wr€dha iku darbe watah l6mh. Mangkono piw6linge Dewi Sukesi marang \Vibhisana. Wibhisana priksa ingkang raka (Bawana) wis pinarak ing singhasana. hajaba bisa njahri sirnane tantan Asoka (Udyanawana). aja ngOdir-)diralze kas|kten lan panguwasane.. Bathara Sangkara).

gilap kaya kukus. amarga saka lumuhira pasulayan.. ana sing ny6k6l cakta. ana sing ngundha gada. ora milu ribut. amargd saka lumuhira poruloyrn. sira padha ora darbe rasrl sdngit ngigit'igit marang si Ranta. hasudiranirc nisuwur ing jagut. ana sing nyandhak kampak. Akeh rasOksa krodha kang banjur matur marang ratune mangkene : . Amarga -. Saparipurnaning pangandikane gustine. lan liya-liyane. Sabdn sna mungsuh kang kumautsni nyAdhahi L€ngka. ngirid wadyabala wanara. lan tansah oUut. Ana sing nyandhak p6dhang utarva klervang. sawang-sawungane ingkang raka barrg6t ngedab-edabi..Wirada-Kara-f)usana. ny6mbah marang Sang Rawana. netrane abang pinciha g6ni mawa.. Iku kabeh sababe ora liya. mOsthi bakal agawe susah lan karusakan'i. Manawa dheweke mwadyabalane nganti bisa nyabrang lan munggah ing dharatan.. lan kobare hutha-krajan lingka dalasn sakadhatone pisan ora agawe muntabing atinira. para ras6ksa padha ngad6g ngr6nggGp sanjataning ayuda. Patine atmajaningsun si Syaksa ora sira belani.rris ora ana kang kudu di6nteni. para nayaka 'mantri'' bupati lan sugung wadyabala ! sira habeh iku padha surasaltti mandraguna. Biyen. padha mati di' prajaya si Rama ana ing madyaning alas.Paman Patih Prahastha. Sang Rawana tumuli wiwit nganclika : . banjur ldnggah ana ing sac6dhake singhasana. meh nyabrang samodra. krdnah kapriye kang kudu ditindakake (Indonesia : tipu muslihat bagaimana). Tathaka . ingsun mundhut pamrayogo marang sira kabeh. xrehne si Rama sawadyabalane meh nyabrang samodra n)dya ngrabasa praja LOngka. Mitraningsun Sang Bali laang bangAt ingsun trisnani uga dipraiaya dening si Raghawa tanpa dosa. ora wAdi nmngsah yuda. Karo ngr6ngg6p sanjataning ayuda. Hla saiki. punapa pr)lunipun pun Rama sawadyaL49 . Isih akeh maneh pakartine si Rama kang isi pangina marang rasAkll. ana sing ng6mbat-6mbat g6ndhewa.Gusti. supaya dheweke aja nganti tAkan kene. si Rama wis mrajaya pahlawan rasiksa sawatara. katon m6n6ng'ant6ng. ora beda karo ula nmwa wisa. n$stiti h6na sira sirnakake sairone sak1dhep netra Hla sam|ngko padha sumurupq ana parangmuka kang bskal tdha ing L€nghaSf Rama wis ana ing ardi l\{ahendra. Sanajan mangkonoa. Sang Wibhisana maju ny6dhak. Patih Prahastha kang minangka pinituwane para ras6ksa. para ras6ksa padha pating br6ngok as6sumbar maciya-ciya. Uiturut pandmune.

. Rttnil.. Hla sira wajib padha ngaturi pamrayoga. sapa rasAhsa kang wani lumawan ?! para rasdhsa hang ngaku sura-sudira sakti mandraguna padha huwirangan.Heh para pahlawan kabeh ! Sira iku padha ngawula marang Sang P:abu.. lVilanipun. joi'punika sanes mingwh inghang awrat sanggenipun. Punopo paduka k|hitapan dhat\ng hadibyan'kanuraganipun para pahrawan raslksa ? ! sanajan srongenge "pisan. yen ptndangune Sang Prabu dhek mnu ilzu sira tanggapi sarona nyoidhok senja_ taning ayuda lan s1sumbar maciya-ciya. ndadak dipunrambag rante.fl a y a. wadyabala paduka sami sogah lan rumaos hiconggah numpAs R ama sawady abalanip tm. Naiging sumurupa ! Manarua ora hliru panyurasaleu.. Manatui pr|ht dipun-ttntal utaui dipun-mannhmamah ngantos ajur-mumur kados bubur.nhritta . badhe dhatingipun Rama lan para wanara bottn pralu dipun-prihatosak\n.. nalihq d. trnnawa Song Raghawa nganti prapta ing L?ngha. ltau. pancen b\n€r ng€ndikine Sang Prabu. poclttha tanpa munclhttt pamrayogi dhatong para kotuula. balanipun ndadak dipun-rombag ? ! Ir'l€ngsah poduka punile a sam- ron$s- ..abara wanara.m?mos hados ron luntbu. padha ndhAfik ora wani mobah-mosih". kawula sondika ngl|ksanani. Hla monawi para pahlawan rasaksa nantung lumatuan Rama lan para wanaro. 150 pun citha sahlangkung ringhih ingah-ingih tanpa iaya. Mttpakat lan orane marang pamrayoganim. manawi kddah dipun-sirnakakAn. l.in. ngilang habeh. mau sang prabu ndangu ing babagan .n ..'. Aturira marang sang Prabu dhek mau ileu ntuh ban?r.ula sogon ngimin dados wtus saldb|tipun sakodhep netra. Sarampunging ature para ras6ksa. tig1se : cara utawa rekadaya kang prayoga ditindakake. Hla holt saptrniko. iir sira kabeh iku pancen digadhang-gadhang saguh nyirnakake mungsuh.lanawi rambilan kodah dipun-sirnakahan. nam.groboro siraraya tumdwoe'Bathara Indra satuadyabalanipttn. Gusti bot6n prolu tumut nyalirani mangsah yuda. Hla rrtk aran aneh-nylendh.utcne hang rnung stji thil nggawe kobcre kutha-hrajan L6ngka. rah bi"balyr. Biyen..suwe mij6t wohing ranti. nyumanggahake karsane Sang Prabu. m|sthi njalari rib€d lan ruwod hang tundone ogawe riasusahan lan harusakan. Wibhisana ng6ndika : . pundi ingkang paduka karsakahdn.ng badhe kadhatangan mdng*h manungsa auadl. kawula piyambak sagoh mangsa ngantos tdlas tanpa sisa. salagine dutane bae saktine ngedab-edabi. mand-ar samangsa prolu kudu rila ngurbanake jiua-raga hanggo kasugdnganing gustinira lan kaslarn\tane nagaia.

Wruhanira.. sira sau. panj\n|ngane iku panjanmane Bathara Wisnu". bar6ng priksa pamrayogane Wibhisana ora dipraduli. Aja tidha-titlha lan aja ewuh-pakewuh sira nganggo r|mbuge Wibhisana.Putuningsun Rawana ! Nggugua parrtroyogane si Wibhisana. Para raslhsa kang padha lumaLL. Saka .l\[ungsuhe Bathara Indra kang misuwur crcn Asura Wr6ta. lan ngalJmbana k6kuwatane wadyabala wanara. . nydmbaha maraig Sang Ragharuo. sanajan dheu'eke luwih nom tinimbang sira". manungs:r awadyabala rvanara kang kasAktene tanpa tandhing. iku dipraiaya sarana umpluk samodra kang kOponjingan hasOktene Bathsra Wisnu.adyabalanira m\sthi sirna-g€mpang. Bagawan Sumali. ntatine iya anrurga h?taman j|mparing. Sumilanging panggalihingsun..Akeh lan warna-warna ng6ndikane Wibhisana sing surasane isi panyeda marang para ras6ksa. ing iagat.Akeh l1lakon aneh leang ana gigayutane karo Bathara Wisnu. Sang Ravrana ola karsa paring wangsulan marang \Vibhisana. Rawana I Ranwdewa ihu asaniata langhap lan jimporing sing ampuhe hagila-gila. mandrr ngaturi pamrayoga supaya kadange wr6dha iku nungkul aris sarta ngaturake Dewi Sita marang panj6n6ngane. Mulane ngger. Atur pamrayogane lllibhisana ora didhahar dening Sang Ralvana. 151 . panj6n6ngane banjur nggunggung kas6ktene Sang Raghawa kang tanpa timbang. trIanawa panj|n)ngane prapta ing kene lan linawan ing pArang. Wasanane Wibhisana ngelingake aja nganti kadange wr6dha m6mungsuhan karo Sang Raghawa. i€r cture arinira iku pancen bdn?r. putuningsun Rawana . mandar njalari dukane. Ing sadurunge ditamani umpluk samodra. yaiku eyarrge Prabu Dasamuka. panj6n6ngane ng6ndika mangkene : .on panjAn6ngane. . Bathara nganalzake kr)nah alus ora leasatmata. Sawise mangkono.a panjdn€ngane Sang Raghawa i/eu sranane para dewa. Dewi Sita aturna marang panj6n6ngane. tnanalt. kang wis tau ingsun rungu. yaileu Tathaka-\Yirada-Kara-f)usana-Marica. nlanungsa sattti kinarya lantaron jalaraning brasthane para rasihsiz. kabeh pangandiha lan tindak-tanduke sarroo nyata. dudu maya (dudu sulapan).ll'ruhanirq. dheweke dicoba dipraiaya sarana ilnjata bajra: nanging nganti wola-uali binaira dening Bathara Indra. saka bang6te sihtr6sna lan bang6ting pangemane marang ingkang wayah.. Panj|n)ngane iku rOsile ntulus panggalihe..bang6ting dukane. Siro prayoga nungkula arjs.

saya siya-kaniyayo watake. pisaca. Sadguna (Walanda . Sira kalah wAweka. ora sira 6cahake. uripira ora nulad tut a-ccrcning u rip e p ara sarj ar. a-suja na. soya g€dhe angkara-murhane. Ora ngr4gani marang para rlsi kaswargan lan para dewa. luwih-luwih mamng para manungsa bang7t olehe ngina. BarAng darbe tzasAkten kang ngedob-edabi. dudu manungsa. . dudu rasAksa.a. Ka#ktene Song Danarcaraja ihu solea nrtgrahane Bathara Siwah. Awit saha iku Bathara Wisnu baniur mancala warna Narasinga. GOgaman liya-liyane kang ditibakake ing salirane rimuk kabeh. (Nara : manung*. ora ano kang agau. Kang sira esthi nrung rnOmungsuhan lan pOp|rangan... Sira ora ngelingi kaagungane sih-tr6sna marang liyan (marartg bibrayan agung utawa masyarahat). lon' dhAping kukune kaya baira.Kang luwih nggumunake patine Danawaraja Hiranl'a- 152 . kasipu. mulane pmyoga srra nungkul ayjrs marang panidnAngane. kang njalari dheweke ors bisa mati dening dewa. pisaca.e busiking kulite. haloh wicahsana karo panj|n\rrgone. danawa. Singa : jinising kewqn galak) Narasinga iku galahe kagila-gila. manungsa lan sato-kewan. dudu danawa. . Sang Raghawa ihu luhur ing budi. tind ch ira gr usa-gri$u hdr|p kliru izang njalari asoring kahananira. danawa. Ya ing u'6htu iku patine Asura lVr?ta k€taman umpluk samodra". putuningsun Rawqna ! Kahancnira sarwt kontit yen katandhing karo Sang Raghau.Ngger. manungsa lan dening kewan apa bae. pant)s dihawulani lan pinundhi-pundhi. Nggugu-mituhua . \Vasanane Danawaraia Hiranyaka' sipu palastra binAhh dhadhqne dening Narasinga". kang gdgayutan haro Bathara Wisnu".. dudu yaksa lan dudu pisacq nanging sat6ngah manungs:r lan sat6ngah kewan.ain) sira liru'akake. rasAhsa. Awit saka iku para rAsi hn para dewa padha nyuwun pangayomon marang Bathara Wisnu. PanjAn?ngane ora kasamaran yen Sang Danawaraja ora bisa palastra dening dewa. ras|ksa. yaksa. Dudu dewa. Danawaraja Hiranyakasipu bang)t adigung-gum|ndhung. Luong. Dening Bathara Indra.Asura Wr6ta ora gigrig wulune salamba. yahsa. irtg wa-tah sandyakala dhewehe dibujuk dijak siram ing santodra. amarga panjAningane iku hang minanglza pangal'omaning Tribawana.Mangkono l1lahon aneh-nybneh nggumunake hang uis tau ingsun rungu. zesuoudige stontskunsl Indonesia : ilmu kenegaraan enam mac. Ing jagat t|t|lu ora ana lzang nyundhul lzas?lztene Donawaraja Hiranyakasipu. dudtt keuan.

marang r)mbuge Wibhisana.Kalea Prabu Dasawadana ! Tanpa gma padha ngrdmmanawa Oug .ng"ngo bisa datli adh€rtt... Manawa ihu . sawise sira balehake lan wis ditampa dening Raghawa. pinas" tr.mohi r.watak-wantune Rawana ora bisa luntur dening pitutur. pamrayogane gih plngqlaman.ii. sab€n ana bot-repot utawa rubedane praia. wibhisana sanajan kadang taruna. Sawise kandha mangkono. sira 6nggo.ni. Nanging saiingko. Bagawan sumali. mGtu kuping t6ng6n".sira tAtip kapengin m. nuli mapan nendra maneh. 153 . Kumbakarna banjur oncat saka panangkilan.rekidaya" ltcnggo rumOhsa'rchayune praia Lingka.t*. paribaxne.sie nonggulongi sarana migunahake pamrayoga utawa iguh'pra' dhAb Wibhbana. iulane r)mbuge me^ntds lan pantqs digatekake. Pasrahna sang Dewi marang Raghawa. uga banjur kondur m6nyang padhepokane. sawise prit *.'nanging wicaksana. nanging panggalihira kangkaku "bab*on" ora luntur dening pihrtur lan oraFasah ing w0kaya alu. garwane Sang Raghawa. . yaiku sarana kaPrawiran". **rh.ng eyang Sumali iya ora ..ngku Dewi Sita. Kumbakarna nyambungi : . awit pancen mung pamrayoganc kadanlgira taruia ihu d\dalane sira nAmu -rahayu"' Mangkono ng6naltunu ingkang eyang Bagawan Sumali marang Prabu Dasamuka. Rawana nganti mantala nandhang lan nundhung Wibhisana. Nanging niio proiu ing simu wdgah nggugu-mituhu r&nbug rahayu' Hla mangka sing uwis-uwis. .r".Kaka Prabu ndhustha Dewi Sita. b. sorote rOm\iii" king anyds bisa dadi panos. Wibhisana ngaturi pamrayoga maneh marang sang Rawana. Kagawa saka bang6ting muntabe panggalihe.mbug b1cik. Kumbakarna nglilir pananghiian' saka nendra. babar-pisan ora k6na di-ar6p-ar€p bisa tinotbuka kang nialari banjur karsa nampa'rAmbug b^cik. Sajrone Bagawan Sumali m6dhar sabda... dak-r|bute Sang Dewi sarana laku tttama. wong wicaksana kang sttsii ie. (Mriksanana iAi*i bab 69 : Wibhisana).ml6bu kuping kiwa. Ya atur pamrayogaBe kang kapindhone iki kang njalari bangat dukane Ru*a.. ora ryung rdmbuge Wibhiiana "ir"i w1warihe kangi. Ian banjur enggal-enggal manjing ing Sarampunging pangandikane Bagawan Sumali. sugih pangalaman lan mumpuni isine hitab iuci. laku nbtha. Ing sapungkure Bagawan Sumali lan Kumbakarna.

isine rasatala padha giris-miris nguwatirake t0kane w6ktu kiyamat. lOmpaiinge diinc6rg- dra. samodra kocak alembakJembak pindha kin0bur. G6ndhewane tansah ing6mbat€mbat."...*urrg*r. 88. padha ndulu mangidul . .rmodra kang dadi p6palang. mahanani rasa panas pindha panasing sorote srdngenge se-wu cacahe. I\{angkono ng6ndikane Sang Raghawa. Sajrone Sang Raghawa m6nthang gandhewa. RAMA DHA$TUH WADYABALA WANARA NAMBAK SAMODRA. tuwuh garagara gora reh kagiri-giri. Sang raiaputra bang6t judh6gputOg panggalihe. Praptane ing wukir Mahendra. B6n6r ng6ndikane sang minulya pandhita wr6dha kang rnratelakake yen rasa on6ng lan sih-tresna gampang nuwuhake pamuring-muring utawa a6auta. banjur miyos saka panangkilan.lra.54 tindake. tindak mangalor didherekake para wadyabala kang padha s6tya-bakti marang panj6n6ngane.. ora bisa n6mu akal carane nyabrangi samo. (Rasatala = Walanda : onderwereld = Jawa : dhasaring Lumi). Bumi gonjang-ganjing.ua ana ing pasi siring samodra. gunung moyag-mayig. Sang Raghuputra oneng manggalih k6kasih. n6dya suu"ita marang Sang Raghawa. Tindake Wibhisana qg6n6r wukir A. maspadakake kadhaton Ldngka kang katon lamat-lamat. nurnan. samodra kang ngalang_alangi tindake.fahendra. kapriye bisa_ ne t6kan L6ngka (Ngal6ngka) ngliwati samodra. njalari ora bisa mbanjurake Kocap Sang rajaputra Rama sarta para wan. R. rurnaos durung antuk w6wdngan. 1. kagawa saka put6t<-mfat6king pang_ galihe.Samocira iki nAdya ingsun tibcni j€mparing._. amarga diangg6p nggawe singsara. inc6ngake. pasuwitane wibhisana ditampa b6cik dening Sang Raghuttama.Wibhisana pamitan lan ny6mbah marang Rawana. kandhoging laku. Kanthi dilarapake dening Hanuman. katon sumorot murub bedhoring j6mparinge.. Ttrwuhe ddduka kanthi dadakan nglimputi panggalihe. Wibhisana dip6thukake Ha. Dumadakan gGndhevrane pin6nthang sakal'ange. duka marang snmo- . samodrq kang njalari.

u**ga giris-miris sumurup j6mparing sumorot k6lap -k6lap n gedab-edabi - Kocap Sang Hyang Baruna kang nalika samana mb6n6ri lagi l6nggah ing singhasana s6sotya ana ing madyaning samodra..ot bumi). samodra ngalami karusakan. bang6t njijiki lan ng6n6k6n6ti ati. ing kabeh keblat. ngupaya papan-panggonan kang any6s banyune. bumi o169. bangkene padha kurnambang. Iwak' iwak paus lan baya-baya padha klabakan nglangi mrana-mrene. gumabyaring sorote bangat mbal6rengi. puncaking wukir katon manggut-manggut. k6then. gumuruh ngg6girisi suwarane mega ing langit.u*odtu.Apa iagat ardp kiyamat ?!" Mangkono pangudasmarane panj6n6ngane priksa j6mparing ttri panggaiilr.reld = Lrdonesia : medan perang). sanalika banyune samodra banjur panas pindha umob mawalikan. Ana. bang6t kaget kagarvokan. g6t6r.*uk". samodra kaya kinocak.r-*t a padunungut ". Ewon. kang ingalambana kuwat ny6k6l jagat. ng6nani para naga' sat6mah akeh naga kang palastra. Dumadakan clorot-clorot sumorot madhangi nitala ing dhasaring bumi. Jalaran para Nagendra padha lumayu kagegeran. amarga nesia : kddayan bangating panase j6mparing. kan. Naga Basuki kang dumunung ing indh6ning bumi (Indo"po. lor-kidul-wetan-kulon padha ngganda bacin kaya gandane sarnarabhumi kang k6bak bangkene prajurit sing padha mati. amarga palGnggahane tansah obah agonjangganjing. cumlorot tiba ing . J6mparing kang dildpasake dening Sang Raghawa bablas t0kan ing rasatala. Saya suwe kahanane jdmparing iku saya sumorot ak6lapk6iap ngedabedabi.*"y. njalari r6g6aing sarrlodra. ana iwak bunt6k kap6t6k ing wal6d ora bisa m6tu. Priksa para naga padha ribut pating brubut nlosor saparani**. l6ksan. katon gum6t6r wel-welan . (Rasatala = Walanda : onderwereld = Jawa : dhasaring bumi). pu"ggalihe Bathara Baruna bangtt was-sum6lang. alune alembaklembak. yutan lan mawur-.Barang jamparing lumapas saka g6ndhewa.iwak lum' Ua-lurnba mancolot-mancolot lumayu. (Samarabhumi = Waianda : slag. titat-ttrattrit maliw6ran pindha soroting Kala (Indonesia : bagaikan sinar dewa Maut).rg gi6g6r rame dening polahe para naga kang pating tlosor ir. naga-naga kang ora mati padha bingung pating biluiung-. swarane puti. ngluwihi soroting sr6ngenge 155 . ora karuwan kehe isine samodra kan& mati. da-wurda kehe iwak kang mati.

ana maneh sing lagi ngad& ana ing pdsisir ndulu iwak kang padha sumaput klabak-klabak. Kawuningana. Nanging sasantpunipun santodra puniha asat. jum6n6ng ing sat6pining samodra. Bardng mriksani pasisir lan wukir Mahendra. barang-barang inghang sahlangltung mbAbayani. wadya. mugi paduka kagunganona panggalih w6las dhat)ng para mahhluh isiniputt samodra. mulane panj6n6ngane tumuli j6ngkar saka dhampar pal6nggahane. tdmtu wg€d kaliltsanan. ana sing lagi g6guyon karo kancane. paduka ingkang kagungan. banjur miyos ing sajaban banyu. ngantos paduka laj\ng kados k6kilapan dhotAr-g cncasing panjanma paduka inghang salzlanghung luhur-mw'lya ?! 'Padutea botdn ngrumaosi bilih panjanmaning Bathara Wisfiu.We hla ! Dadi Sang Raghowa sing nj€ntparing santodro". ana sing lagi r6butan wowohan.. kaya diubqbi d ukane. manawi dipun-ambah sagOd njalari clharuuh. Warna-warna solah-bawane wanara. .satus. rnanjanma 156 I i . 4ydrnbah marang Sang Raghawa. Bathara Baruna kaget wuninga wanara mal. Kajawi ltunika sinuwun. Kajaba priksa para wanara. sampu. Sang Bathara saya was-sum6lang panggalihe. kawilnlngona ! Karsa padulza ng1sat samodra sarona jdntparing pacluka. Bathara Baruna uga priksa Sang Raghawa kang nalika samana isih ngasta gdndhewa. banjur matur : .Sinuwun.utayuta. paduka ingkang rumAksa saha padukd inglzang nguwaosi. punapa laj|iq kenging dipun-atnbah pora Luanara rninangha marginipun dhatAng lingha ? Bot|n sinruuurt. . salirane s6mu ngrungkuk mbungkuk. (Nitala = Walanda : naam van een hel = Indonesia : arahing sawijine nraka). kathah harangipun ingkang ag6ng-ag0ng saha inggit-inggil tur lunyu.6n b dntering jiirn$ aring pcduka". Mangkoho pangudasmarane Bathara Baruna karo ny6dhaki Sang Raghawa kang nalika samana lagi n6dh6ng-n6dh6nge nrurub panggalihe..bala wanara botdn badhe sag€d ngambah dhasaring samodra. Bathara'Baruna jengleeng (Indonesia : berlutut) ana ing lumahing banyu samodra. Puncpu inghang njalari li:utuuring panggclih paduha.t ngcntos nilaj?ng sami p/jah kddas.. ana sing lagi m6thangkrong ing wit-witan. Jalaran sahing lzathahipun wal6d ingkang sahlanghung tdbdt saha sahing hathahipun. bot4n.Jagat saisinipun puniha paCuha imgharrg ngwontdnahin. Sinuwun ! Iitg samodra puniha kathah nwhhluhipun agdng-agdng inghang ngdd nguntal bumi.

lan dukane tumuli lilih. Itlet-aui ngengOti hathahipun uta. Padulea tdnttu sagAd dumugi L|nS' -ka saha wasananipun ngalami jaya.. baclhe mbrastha paro rasAksa angkara-murha. . mangulon utawa mangetan. nuwun sewu ! Manawi ruontin kapardng paduha horsa ndhahar otur lzawula.Tyubalo Lucnara. kanggo nggawe adl'r6me j6mparing dahana kang sumusup ing t6l6nging samodra lan rasatala (dhasaring bumi).Jawa : j6mparing dahana). jalaran para wanara punika sami kAse' renan kas€hten pacuha. padha lumayu. ndikakake ngusung gunung lan watu g6dhe-g6dhe kanggo nambak samodra. suwarane luwih -dening rarne' amarga parzr wanara olehe tumandang ing gawe karo mdre-m6re. rndngsah paduka sirna. rumOksa hawiluiinganipun para suci wha mbrastha para murln-candhala ingleang adamil r)tuning iagat". njalari giris-mirise kewan-kewan alasan. Sang Raghawa bangOt kar6nan ing panggalih. para makhluk samodra padha g6mbira. Ana sing mangalor. Kanthi gambiraning ati para wanara paqha mangkat pating b16b6r. Sang rajaputra Ramadewa banjur ndhawuhi para wadyabala tvanara. Bumi badhe mumbul (dhasaring sarnodra daclos mggil). ialaran dipun-urug r?di saha sela d. samodra puniha pOpindhanipun kados lepen ingkang namung sakilan wiyaripun. I\. Singa-singa kang padha ndhElik ing guwa akeh kang m6tu.Sinuwun. J€mparing padulta ingkang ampuhiltun p|pindhanipun kados'Kalamr6tyu (Walanda : cte god des Doods = Jawa : dewaning pati). para naga-bumi padha s6n6ng.langkono ng6ndikane Sang Hyang Baruna. lakune ng6n6r gunung.ening pcra wana' ra. prcyoginipun para Luanara sami lzadha' uuhana ntindhh r€di nyatunggal sarta ngusungi sela ingkang agOng-agArry hangge NAMBAK SAI\IODRA punika. Sasir6pe j6mparing dahana. Amarga carane ngaturi pamrayoga Sang Hyang Baruna kanthi ngaji-aji. Panj6n6ngane banjur nglOpasake j6mparing panulak. (Saragni = Walanda : pijlvuur =. Manawi paduka dhawuh!. t|nttu botin badhe ngantos dangu para Luanara anggenipurz-nambak santodra punika.padul?a ing marcapadu kanthi ancas nddya mAmayu ayuning ba' wana. Kewan-kewan L57 . kabeh kang mati dening Saragni padha waluya-jati kaya winginguni. para Luanara tinttu sag\d nambalt samodra sarana 16di saha sela ag)ng-agAng. para wadyabala uanara p|ltindhanipun hados kulauarganipun Sang Kalantaka (Watonda : de god uan de dood : Indonesia : dewa Maut) sami twnut nf irnakalt0n nt6ngsah paduka".

\fatu iku p6cah. p6pindhane kaya singa sewu paripaksa ngrabasa gajen' dra (ratuning gajah).Apa kang haton irdng kaya Asura Rahu hoe ?" I{ang}<ono ng6ndikane para dewa priksa watu kang disawatake tnau. manawa diungak katon p6t6ng ngg6girisi. iku culane Sang Hyang Anantaboga (naga kang nyangga bumi). sinangga pGpindhane. sdru kaya g6lap ngampar. para wanara padha b6bar6ngan ndhungkari gunung. katone ana ing akasa kaya manuk alap-alap nggondhol ni6mangsan jarahan (oleh-olehane ngr6 but saka alap-alap liya). Amarga saka g6dhening k6kuwatane. sadhela bae gunung iku wis tug6l kaya cinakra. gunung iku j6bol k6b6dhol nganti t6kan ing perangan kang dumunung ing sajroning bumi. Tilas dununge gunung iku awujud luwangan kang j6rone ngedabedabi. Tugdlan gunung iku katone entheng bae digawa dening wanara. njalari akeh margasatwa kang tiba kapidharaAna g6mpalaning watu leter ambane sewu dh6pa. lan m6tu gdnine. kato padha samdkta n6dya pindhah m6nyang planit liya.rngu nganti sayoiana dohe.kang kurang tr6sna nurang anake kang lagi nusu padha lumayu ngg6ndring sipat kuping. iku minangka sanjata dijojoh-jojohake ing lambung gunung. enggal-enggal padha m6ntas ing dharatan. ing epek-epeke. iku disawatake dening pahlawair rvanara m6nyang g6gana t6kan ing sr6ngenge. ing ngisor katon ana barang kang luwih dening aneh-nyl6neh sumunar mbal6r6ngi. celeng-celeng padha ndhisiki m6tu saka suclhunge. Ana wanara kang n6ndhang watu g6dhe. Jalaran kuwatir k6tunjang gajah. banjur lumayu asalang-tr. bar6ng ngmngu swarane wanara masinghanada. suwarane k6pr. sat6mah para dewa padha ribut kagegeran. nusup-nusup ing puncaking gunung I'Ianimaya (Walanda : uit juwelen of }. Para wadya158 . kaya kapuk Ana pahlawan wanara kang kasdktene kagila-gila. .. Tug6lan gunung iku banjur digawa mabur.injang.oistallen gevormd = [ndonesia : terdiri dari intan dan hablur): Gajah-gajah iung lagi adus ana ing tlaga. Sajrone kewan-kewan padha ribut pating brubut lumayu ngupaya pangayolruln. n6dya diprajaya. lambening guwa-gunung dikawil sarana epek-epeke. nuli lumayu m6nyang puncaking gunung. Ana pahlawan wanara kang epek-epeke bangGt atossantosa pindha bajra.

nuli diurug w6dhi. ditumpuk diundhung-undhung karo watu-watu kang g6dhene prasasat sagununggunung }{eru. nuli watu-watu ditata aldlarikan lan sap-sapan. iku pGpindhaning napase gunung kang rinangkul dening wanara.'tumempleke 159 . iku p6pindhaning panganggone k6nya kang mlotrok. wit-witane pinupuh padha rubuh kabarubuh. kaya patrape priya nonoman kang ora bisa atindak sareh . Sang misuwur wanara N a I a. dadi gunung-gunung kang g6dhe iku dumunung ana ing ngisor. Sawise kabeh iku krak6tk6ket. Sawise mangkono. Pangangg6pe. watu-watu kang tumemplek ing sauruting pinggiie. lima-lima utawa n6n6m-n6n6m b6bar6ngan. Ana wanara kang d6d6g-piad6ge g6clhe-dhuvrur tur gaiake kagila-gila. kaya nangis amarga rinodapaksa (Indonesia : diperkosa). banjur wiwit ngrakit gunung-gunung lan watuwatu iku diGnggo nambak samodra. tindake sarwa k6susu agrusa-grusu. gunung anakan iku g6dhene mung padha karo wiji sawi bae. Angin bant6r kumrusuk lum6bu ing guwa j6ro. ora g6lBm ditulungi dening wanara liya. cra r6kasa.pakoleh. Dheweke n6mpuh lambung gunung 96dhe. Sawise para wanara padha ngusung gunung. (Bathara Wisnu). katone kaya Garudha nglayang nggawa mabur Bathara Purusottama. binjur gununggunung anakan ditata ana ing sadhuwure gunung sing g6dhe-g6dhe. Tlaga-tlaga ing gunung iku banyune kocak alembaklembak. lVanara kang ana ing g6gana nampani gunung analian iku. banjur diuncalake mandhuwu: kaya bal. satdmah k6nya iku banjur ngl6g6na (wuda). bdcik lan r6sik. gunung iku banjur dirangkul. Iku banjur diurug l6mah nganti rata. tambak iku k6na diarani wis dadi. watu-watune padha b6lah-p6cah pating glasah. Sawise mangkono. Tambak iku katon l6nc6ng. lumahe tambak (permukaan tambak) rata-. Wanara sing ana rng ngisor mb6dhol gunung anakan.Lala wanara padha ngusung gunung loro-loro. I\ttega ing lambung gunung kabur katiyup ing samirana. Dhisike gunung-gunung kang g€dhe ditibikake ing samodra. atmajane Bathara I4'iswakarma kang mumpuni ing babagan bangunan iirg kalangane para wanara. t6lu-t6lu. watake bang6t angkulr-sum6ngguh. Gunung p6pindhane k6nya (gadis). katon prig3l Ian patitis. Ing antarane para pahlawan wanara ana sing uncal-uncalan gunung anakan. iku p6pindhaning 6luhe k6nya kang rinodapaksa. papat-papat.

alase bang6t n6ngs6make. Laksmana lan Kapindra Sugriwa. ingatase samodra amba lan j6rone ngg€girisi.. lran kang isih kari. Roorda : 16. Ukurane.kukuh bakuh.-a Indra. mdre-m6re luwih dening rame.. Bar6ng wis t6kan ing pasisire samodra laladan l€ngka. Ya ana ing gunung Suwela iku Sarrg Raghaua lan para wadyabala wanara olehe masanggrahan. sau'6neh ana sing ngarani 32. bisa nambak samodra. Sang Raghawa sawadyabalane padha munggah ing dharatan. Vtatu-watune awujud s6sotya-manik lan jum6rut.T. (L yojana = Bahusastra J.rnung STIWELA (Suwelagri. wadyabala wanira budhal diirid Sang Raghuttama.C. durnunung ing saBlore kadhaton Gngka. padha ngajap tumuli campuh yuda. Setubanrlha kang dawane satus yojana kebdkan wanara nganti jdjdl-riy6l tanpa s6la. Sawise Setubandha (Walanda : dambouw = Indonesia : bangunan pengempang) paripuma. Panj6ndngane bang6t gumun-ngungune. dawane mangidule (dohe) ana satus yojana. kahanane kaya patarnanune Bqtha. kahanane Setubandha. Suwelagiri iku gunung kang bang6t asri anglam-lami.F. Saka ing pasisir. Saka akehe wadyabala wanara. padha mangal6mbana marang kaluwihane Sang Nala. kang minangka cucuking baris Sang Anilatmaja. d6dalane kam6nangan lan kamulyan kang bakal kagayuh. pasire kang awarna irdng sumorot akil6ng-kil6ng.luwih ? dm). kok k6na binudidaya tinambak dening wadyabalane Sang Raghawa.Rama nambak samodra" kapiyarsa dening Sang Dasamuka. babar-pisan ora gonjing. Sang Kapindra tumuli nimbali kabeh wanara.000 elo. n6dya budhal mGnyang L6ngka. Tambak iku wis sam6kta dadi dalan kang b6cik. Wah ! Nyata pant6s ingaldmbana kurvasisane Sang NaIa ing babagan bangunan.000 elo. Gericke . lagi mangkat saka pasisir tansah ndlidir bae. sanva tOguh-santosa. Kagawa saka g6mbiraning atine meh t6kan ing IGngka. Sawise sam6kta. diukur miturut ukuran .). Sab6n 1 elo = kurang. Kahanane tambak iku ora ana kang pr6lu dikuwatirake. pawarta . lambunge gunung (ereng-erenge) slaka gilap. ndikakake padha kumpul lan tatatata.yojana'. Sang Raghuttama n6rusake tindake didherekake sagung wadyabala wanara t6kan ing g'. Sang Raghuttama. puncake 6mas. warnane gilap kaya watu manila (marmdr). Laksmana lan Kapindra Sugriwa bang6t kar6nan lan kagawokan mriksani. pil& wanara padha masinghanada.. kang minangka w6dhine 160 .

wala-nda Guwa-guvrane gunung Suwela amba-arr. para apsari (widadari) lan para kinnara-kinnari (Indonesia : makhluk ajaib). it 161 . amarga kahanane ardi Suwela saya asri anglam_lami.. ian padhang-sumunar. mandar k6mbang-k6mbange kang n6dh6ng m6krok mbabar gan_ da iya akeh.Suwelagiri p6pindhane kaya Amarawati tumurun ing marcapada (Amarawati = kutha-krajane Kaindran). saw6neh ana kang lagi cangkrama. . ora beda karo Alakawati (kutha-krajaning kahyangane Ba_ thara Kuwera. ngunekake k6capi utawa cl6gnpung. Ing guwa_guwa iku dadi padunungane para dewata.ika-candrakanta. (Sphatika = : bergkristal = Indonesia : mestika gunung. padha nyuling.rgsa. Wit-witane endah-endah. ana sing lagi nabuh gam6lan sang_ gani. ana sing lagi p6pasihan karo k6kasihe (Indonesia : sedang bercumbu-cumbuan).bae kang dipengini dening m"r. Ana uga kang lagi nyadham lan kang isih awujud p6ntil. amaiga ing kono akeh suryahanta (walanda : soort van edergesteente = Indo- Tindake Sang Raghawa saya mandhuwur saya kar6nan ing panggalih. ana kang lagi ngarang kidung. wit rtewandaru fiinise wit pinus. para gandharwa fiuru ngidung ing kahyangane Bathara Indra). ialaran akeh s6sotyane maneka warna. gilap. dadi p6pindhane kaya Cintamani (Walanda : edelgesteente dat alles geeft wat men wenscht = Indonesia : s6sotya kang bisa minangkani sawarnaning panjaluke manungsa). ana kang lagi suka_suka pari_ suka. ngidung.manik-mutyara. carana (uga juru ngidung ing kahyangan)..aghuttama. Kahanane suwelacala (gunung suwela) o^ra kalah endah karo kahyangane Bathara Kama. wohe mbiy6t bang6t. Wah I asrine gunung Su- ru. ing j6rone jdmbar ka. wujude kaya c6mara) asri ngganda wangi. Apa. manili-sphar. Pm).ya alun-alune Bathara Indra. mat6ng_ mat6rig.ba. candrakanta = V'alanda : fabelachtige steen. die in cle maneschijn glanst en smelt = Indonesia : permata dalam dongeng (hanya khayal) yang bersinar dan meleleh dibawah sinar bulan). sdsotyane matumpuk-tumpuk kaya ing ardi Me_ Suwela para dewa. Utawa k6na dip6_ pindhakake samodra lan Himawan. ing Suwelagiri ana. nesia : jinising s6sotya). kagawa saka ba\f a!6"g m6krok. Kang padha ad6dunung ing ardi wela prasasat madhani sLlwarga. mandara k6mbang-k6mbange katon pating plolok n6pdpindhane kaya wanurlya kang wis ngadi busana m6thukake rarvuhe sang B.

satdmah kukuse suryakanta ngganda kaya dupa. pdpindhane kaya ngar6Par6p rawuhe rajaputra Raghuttama. . rasane (tumamane ing awak) s0g6r lan any6s.ng6ting tuwane.Mung sapixn iki lzowe dirawuhi dening kang minulya Sang Raghuttamo". g€ni asmara kang murub makantarkantar. eampaka. rungkad ng6bruki suryakanta kang katone kaya tansah kumukus pindha asung pasugatan marang kang lagi prapta (Sang Raghawa): Wit hapurborus ngganda s6dh6p.ng gOni. asmara) kang agarve giris-mtrise wong i<ang lagi pi' sah karo k6kasih. angsana. Wo. Ing sapinggire dalan kang diliwati Sang rajaputra akeh wit cdngkeh kang mbGneri k6mbang. iku pOpindhane tangane tlaga (nguncupake asta) n6dya mangab6kti (ny6mbah) marang Sang raja-putra. kayata wit punaga. k6mbang bakung basantatilaka (Walanda : tilakabloem in de lente = Indonesia : bunga tilaka pada musim bunga). p6pindhane kaya mangayubarya nurang rawuhe Sang Raghawa. banyu mangkono iku saya amimbuhi panasing ati. iku p6pindhane wit-wit tal iku padha n6psu nyawati gajah-gajah.' Ttaga la ng dumunung ing lambung gunung katon amba lan r6sik. Ing sapinggire tlaga akeh wit tal g6dhe-g6dhe katon tumata jejer-jeje-r k6r6p. fijuna.ajaputra Raghawa. n6dya diaturi siram lan ngunjuk. Nanging tumrap wong kang n6dh6ng nandhang ondng marang k6kasih. nganti agewe kobaring atine wong kang lagi pisah karo k6kasih. wohe padha tiba. k6mbang sr6ngenge. w)di i. l6bda m6nthang langkap kanggo nglEpasake panah (panaf. Sing ndulu k6mbang maneka warna iku ing s6mu kasinungan ras. Sawarnaning pambudidaya ora ana sing bisa nyirip (Indonesia : yang dapat memadamkan) 162 . saka klikaning wite 5n6tu tlutuhe putih tumetes ing suryakanta. Kudhuping k6mbang trate kang n6dh6ng med6m. Kabeh wit-witan iku nalika samana lagi padha mangsane k6mbang. Banyu kang m6tu saka watu katon b6ning ar6sik. p6pindhane kaya wis padha sam6lrba n6dya nyaosi ganda s6dhtp-arum tumrap tutuk (nyaosi mut-mutan kang njalari tutuk ngganda s& dh6p-arum).. saya akeh witwitan asri ing Suwelagiri kang diwuningani. asmara-furc (Indonesia : asmara-cinta) bisa nggawe sangmraning jagat. lan liya-liyane. banyune katon bdning nyamng kinclong-kinclong.kang-padha adus ing tlaga kang agawe rusaking k6mbang trate. N/tangkono kandhane wit-witan marang kanca-kancane. Saya manduwur tindake R.

:tr::. panggalihb tansair kuwur.A.. j6n6nge t6mbang Bh ramarawilasifc (t6g6se : kombang ora t6ntr6m). '#A-:e@iiffi ct&. ora. t6mbang g6'dhe ing Kakawin Ramayana (Ramayana abasa Jawa-kuna) kang nyandra kaha+ane gunung k6r6p ir*eti ana 1 padeswara (1 bait utawa 1 couplet) kangpurwa' k6prungu dilagokake dhalang ana ing pagdtaran wlyang t<anggo-'sulukan path6t *oiyuro iigag utawa di6nggo path6t *". I\trangkono pangudadmarane Sang Raghawa pa- Katrongan. Glara kang amarga k6taman panah tang h"ai6pe or*iro iku madal tamba..suuelagiri iki bang€t'asri.bar wiii hang nialari wong kang lagi pisah haro hahasih kat.rg-6t ttu*rt g sungkawa.1-r* l*- nila. Iku kang njalari Sang Raghuputra baora .2 tu7G"e. V w?Ydv' TW . I'langing ernane kok saiak tunpa rasa isin-wirang tumurune asmara ana ing kene. sawamaning kagunan tanpa guna. kawicaksanan ora ndayani apa-apa.sadhih-kingkining atine wong kang kataman j6mparing asmara -kagila-gila.4.sz d &v"grurw^s /. nganti sur[e ngdndika marang Laksmana. ana karrg bisa ngilarrgi rasalara'asmara kang wis manjing I"g tata"ging atlsanubari. T\rmrap wong kang lagi nawung gandrung-wuyung nah6n kung.tSrEDl .tDV7 4J2 youqueexr?2\ l. unine mangkene : t. rneh kabeh papan'panggonan aha i€ngsO*inn. ora ana usada sing bisa marasake.tangi on€nging ofi". .-.x:T:'N##fiW'.r]rr* wantah. ny.eb *-.. pr6lu diwuningani.J 3^-^(--n. yaiku kang kas6but ing R'antayana Bab XVI kaca tl1 sloka angka 31.

Sanajan olehe mid6r-mid6r ana ing gunung Suwela nganti suwe. K6mbang m)nur uga n6dh6ng m6kar mbabar ganda. (bundaring badanipun bulus punika) papindhanipun kados bunddring rGmbulan (ingkang^ngl6r6si purnamasidi). Toyanipun (tlaga ing r6di Suwela) baning. agalve giris-girise kewan-kewan alasan. Ndulu kombang-kombang mangkono iku. nganti 6pang6pange padha mantiyung-tumdlung kangsrah ing l6mah dening kabotan woh. Gadhung kang k6mbange n6dhGng m6kar mbabar ngganda wangi.rrgsarinya) sumdbar kados mega.'t"p. Akeh kombang kang marani k6mbang surabhi padha mencok lan n6s6p madune. Sumurup wowohan maneka warna kang wis mat6ng-mat0ng. br6marabr6mara padha katon ora t|nffAm m6ncok lan s6n6ng-s6nGng n6sdp rnadune kdmbang iku. akeh k6mbange klng tiba ing bantala. IVTanuk-manuk padha mabur pating bldb6. tangit.ratr ing langit) pSpindhanipun kados s?kar sari-saiinipun s6'tr" (t"iorJJ . Lintang-liniani lingkang an. Ana wite k€mba ng manguning kang uga nggub6d-mu16d'ing wit padhali. Ndulu kahanane kombang-kombang kaya mangkono iku. Bar6ng lakune td kan ing c6dhak puncak. k6slimur ing sdsawangan endah maneka warna. mangkene -: K6mbang Surabhi kang n6dh6ng m6kar.lasita (pethikan saking s6rat Ramayana Jawi-kina). L64 . Sang Raghuttama saya bangdt onEnging panggalihe marang Sang \'taithili. katon rumambat nggub6d-mul6d ing wit padhali (padhanten). para waru[a padha ribut pating brubut mlayoni karo m0re-m6re.ela. (jimbaripun) tlaga (ngilak-itak) kados "r-"*. akeh bang6t wit-witan kang nddh6ng mbiy6t lan mat6ng-mat6ng wohe. p6pindhane kaya wanita kang ngrangkul sikile guru-lakine.r. Amarga katiyup manttamanda (angin sumilir alon. . padha lrrrnayu asalang-tunjang m0 nyan g pun cak gunun g. Indonesia : angin sepoi-sepoi basa) k6mbang iku tansah obah-obah. bulusipun kumambang. tdg6sipun s?kar Bhramaraw.r. iku pGpindhaning wanita kang nolak pangajahing guru-Iakine kang moyuh rnarang dheweke.Sloka-sloka ing sabanjure (sawise sloka angka 81 iku) isih akeh kang nyaritakake kahanane gunung Suu. Sang Ramadewa sawadyabalane durung rumangsa kdsGl. suwarane gumuruh kaya giudtrug in-g nmngsa kasanga. saya kat6tangi ondnging panggalihe Sang Raghawa marang kGkasihe (Dewi Sita). gandane ndul6g bang6t. kagawa saka bang6ting sih-trdsnane. kewan g&ihe-g6dhe padha m6tu saka pandh6likane.

*arana. para wanara Kang bangOt tritr'rt ot"tte padha r6butan lan mangan wowohan' para sujanma kang darbe ora milu r6butan pangan. yaiku g6gayuhan luhur' apamb6gan puruirit" (walanda : het welzijn van anderen beharbigend = Jawa : nggatekake kaslam6taning liyan)' 89. Saduruhge nganrlharake apuskramane Rawana sarana aji ka' mayan. DEWI SINTA INGAPUSKRAI\4A RAWANA SARANA AJI KPJ\4AYAN.e dit6mu kawula l\/tantili dicaosake marang ing x)' fr"aUu Janaka... Dewi Sinta iku putrane Prabu Dasa' muka Ratu Ngal6nlka. Pm). pGpindhane gaguy"t u" sotya-k6ncana. banjur dilabuh "narmada. miyos saka.amayana lan layang-layang liya-liyane' Dewi sinta iku pancen putrane Prabu Janaka Ratu ing }{ithila' mulane Sang Dewi uga apOparab Janaki (t6g6se : putrane Prabu Janaka) tan-ltaitfrm itag6se : putri Mithila).garwa Prameswari (Dewi Ka' nung. iabang-bayi winadh"ll! kandhaga.Kagawa saka bang6te k6s6l lan ng6lak-ng6lih. prayoga dipratelaltake dhisik silsilahe Dewi Sinta' iViturut layang Kanda. Iku salaras karo De' wi Kr6sna kang uga sin6but Dropadi (t6g6se : putrane Prabu Drupada) lan Phncali (t0g6se : putri Pancala)' lVondene asal-usule Dewi sinta kaya kang kapratelakake ing ngisor iki : *) Carita padhalangan Yogyakarta kang adh8dhasar layang Kanda' 165 . (l\{riksanana bab 71 : Indrajit)' Miturut Kakawin F.

SILSILAH XI DEWI SI}. tili t4erre crndn Dewi t\rniungbinr Risi Winru- Dewi Marawa kagarwa Banapati Ratu Alodya Bagawan Ravthea Banapuha Ratu Ayodya p6[q Dewi Raghu (Sukasalya) kagarwa Prabu Dasarats Jrneke Ratu Mantili Kusa (habu Kusiya) Iava (Ranra Batlawa) 166 .ITA (Mitumt layang Arjunasasrabahu) Batharadi Wdja Batharadi Wfia Dewi Sukesi kegarwa Wisrawa a Ratu Man.

mar|m' rnanawa sira dusun.FrabuO"tu-"ft"ngadibusanasaranaab6borehan'akam. lan mawa roronggan Prabu Dabyar sunare...Si*u' supaya bisa Dewi Sinta kang sin6dva' amarga saka Mulunging . tandha' -f"taian dheweke .Laksmana Mangsarruka nganakake p6p6than mustakane Fama pa"i'6t'-6"g""e nandukake apus-krama (Lrdonesja kono kapadhan rng sih' "r*n" tipu-muslih"il -*"*g {"*i. sira kelangan j6r dheweki tnu om anyahrasi Rama.-Mung Dewi sinta kang tansah tumuju *"*. Ora tryu *t"tg Dewi Sinta kang tansah Wo!asmara.aro sirah loro iki ! Ihi rak .Yayi Dewi Janahi..i oro siig ing p6rang' nalika ingsun-tigas janggane"' y A h tine. aw ake humur-kumur hulite si bur.-ar€p bakal sira matulungan uio*o pongoyo^on ?! Sira bangdt mangal€mbana J.prasasatorataubisa pin6l6ng ing cipta' sar. Sawise mangkono' t*uttu aji kamayane' .t.kapirangu ?rabu Dasamuka kang bang6t gandrung-gandrung liya. marya kalpika (ali-ali) amripat puh endah il"I.Laksmana' pangandikamustakane R'ama wi Sinta f.orakarsadhahar.tinimbang karosi Rama' g7tuni patine Rama-Lahsmarur. liyaliyane kang pating 916s€sotya sumorot. tcntiem' kagawa saka bang6te na$'ung asma' gorJh-Jng"t-"tI ti* ra-turida.G.esia:asrnara-cirrta)bangGtagawelara.. mung tansah ora marang newi-Sinta.Hki:ekuwur. p* ggdin".t-p" hay a bu' Rama-Laksina' tanpa k .bul nyatane' rang"kas.n"tnu'ulrndtabangOtolehengluhurahemaranging.ao'. rudah-ng grdsah F anggalihe bangot tun g ing t" r.-d. st^mah banjur aris..it# Dewi' bang6te t<anatrutran brangta marang Sang n6moni DeSapraptane ing taman Asoka' Prabu Dasamuka .i Raghawa.kiwatan. "risiii banjur antuk l€liru ingsun' Ratu agunggiris-miris para Ratu sura-whti padha wati kasusraiiiiosoit oya. p'nggolihingsun durung L61 ne: ""aufrake .. padha nungkul harananing marang naszptJn'iissun. p€pindhanekayawisakangorak6natinulaksaranaginawefawa tawar)' lindonesia : dengan dibuat Dewi Kanthi maksud supaya salirane agawe kayungyune Sinta.Dala. Nangiig..e..kt"nn ..anurrf 6nlur. sapi sa*i sing isih sira ar6p.. mara waspadahna wis padha tumOha simhe si Rama karo Laksmana' ta ? ! Sakarone jaluhi piing pati. Mulaie yayi."". aia sira madhani kahananingsun.*1"1. Isih triii *rioa godhong lumbu. ora ana sing madhani' madhani jirihe lan asoring watake.g. p6l6nging panggalihe gumanbewi.

(Ratna = s6sotya.Dhuh maskwari.utarak. panj6n6ngane mu168 . endah ing warna padha a6ladi marang sira. hayata : gajah. ngira manawa kakunge wis seda t6in6nan.. yayi. ba_ r6ng prikm t6tironing mustakane Sang Ramabhadra. hOkosihingsun ! trIanouq sira manut_mi_ bakai ingsun Eksanani. kayata : timinggilo (iutah paus). m€sthi karakone. langkaja.Dhuh yayi Janaki ! Wdlasa rwrang ingsun yayi. meswarine Bathara Indra). singa. (Bathari Soci = pra- turut lw nggugu-mituhu marang karsaningann. ntacan. m6njangan lan liya-liyane kang prayoga dipisung-sttngake mara4g Prabu Janaha.Iantili) nggawa sdsotya-kancano ing sakarsanira lan keuan u)arnawarna. kagawa saka bangEte gandrung-gandrung kaprangu marang Dewi Sinta. Sahasrapatra = godhong sewu.Manewe sira kapengin munjung (nyaosi) rajabrana kang awujud apa bae marang Prabu Janaka.. ruif parijathq ratnapangkaja sahasrapatra lan sawarnane wowohan saka kadewatan"... asline katulis : pakaja = kang lair utawa tuwuh ing wal6d yaiku trate. Sang Janakatmaja (Sinta) kang binujuk n6dya kagarwa. adhuh ! Aluwung matiu bae ingsun.i dhawuhana nggawa sa_ warnaning iwak samodra. Ingsun bang|t no. idr apa ing sakarsanira Mangkonc pambujuke Prabu Dammuka.wung sungkawa dening lara as mara.ngsun. kang kacipta ora liya mung n6dya milu palastra. Il[onghono uga poftt abd. Dhawuha para abdi m|nyang Mithila (ing padhalangan sindbut : J. . tulunga marang ingsun. Prabu Janaka caosana manuk Garudha kang g€dhene kagilagila ana ing kurungan hancana. Bathara Baruna dewaning samodra saisine. para opsari-widadari kang .rung sinunggL-sungga dening para Ratu lan para dewa bdbar^ngan karo ingsun". 6ntek pangarEp-ar6pe (nglokro). Inn aja lali yayi. kidang. jaran. Ratnapangkaja sahasraptra = trate sEsotya agodhong sewu). bakal ingsun undang lan ingsun prentahi nggawa kabeh isine samodra m|nyang illithita. Paka = wal6d.. hiyu. kakap lan liyaliyane: monawa mitttrut pan\munira iwak-iwah sing saihi uis ana isih kurang akeh. lumba-lumba.. Naga gOdhe ana ing sajrone jdnbangan pinatik sdsotya. . Ja = lair.. rnuliane bangGt nawung sungkawa Panggalihe p6p6s-ngdn6s. Manut-mituruta marang ingsun yayi. IVlanawa sira t€tQt puguh lumuh nglanggati karsani. sanajan Bathari saci m?sthi klahon seba marang sira.

salirane panas lan ndhrodhog. ing tdmbe wontOn ing jaman halangg1ngan (ing kahyangan) paduka badhe jumdnAng EKACATRA (Ratu mandhiri.. Kala rumiyiry para Rctu inglzang sarni nglOb\ti sayimbara rt. sami ng€ndihakahon bilih paduka punitza inghang nguwoosi rYiloka (iagat fttiga).an ras€ksa candhala..lta bloharaja sinaltti raiuning jagat. msampunipun 169 l.pitrlurg . wasanane dhawah kapidhara. igl*ngkara yen ta pangandikanipun punilza dora.onesia : Ra_ ja tunggal). sint|n ingkang kasdhtenipun nyunclhul kas)kten paduka ?! Namungpaduhainghang ltuwawi m|nthang langkap pusaka lttithila.Anggen kawula *gdd sabar-taw|hal ngalami panandhang.. j)r rasOksa puniha makhluk inghang botdn sakti.. jalamn kawula ngAntosi rawuh paduka.Kados ingkang sampun paduka pir€ng. amargi pacluka sag6d mbrastha mdngsahipun jagat. Laj€ng Sang Ri-si Ramabhargawa (parasurama. . Somanghe. sanajan dipun-wa6s pinarang candrasa ngantos tugal suwiwinipun kiwa. panjanma paduka ing marcapacla leanthi ancas luhur nddya m€mayu ayuntng bq. Saklangkung nnokal-andupara yen ta poduka ngantos lzaso:"an Iumau. karo nyawang mustakane Sang rajaputra Raghawa. Il. Bar6ng wis eling purwa-duksina. Sang Dewi as6sambat ngr6ngih angrdrintih bang6t kawlas-asih. milanipun seda paduka nuwuhakin pangina". gi nampuh Rawana saha nucuk bahunipun ngantos tatu awrat mili ludira.lakaftn pangandikanipun para ltfoharsi.wun k6lataJara. Sang Jathayt). kasudirart lan hadibyan pcduha tanpo timbang. Paduka pongayomanipun para suci. ngayomi saindAnging jagat.. wasananipun Sang Rdsi kasoran dening padulza". Jathayu bot€n pojah. Paduha puni. . Ramaparasu) ngadhang saha nantang paduka wont)n ing margi. inggih punitza para angltara-*uiko ingkang adamol rdtuning bawana.yaning wana ingkang sami paduka ayomi. Punapa langhap paduka ingkang ke_ nging kangge nyirnakahAn THpura sapunika tanpa guna ?!.amarleamiwAlasAn dhatdng kawula.Dhuh-dhuh adhuh Bathara Ramabhadra ! Punapa inghang njalari seda paduks ? ! Pa(iuka panjanntoning Bathara Purusottarrra (Wisnu).Kala rumiyin. trfilanipun kawula babarpisan botdn ngintan bilih paduka sag\d hasoran ngantos dumugi ing seda lumawan Rawana.Iithila. waspane tansah mili carocosan. Ind.wana. . para daitya_danawa_rasak_sa l€l€thoking bumi gahh-gahhing jagat sami paduka sirnahakOn. para ltlaharsi ing mad. hala rumiyin asung.

paduka damd asor yudanipun Mahatdn prntho dados . Manawa mangkono' kowe mdsthi baniur misuwur sinabut titah kang enthengan asung pitulung.i*uig badhe nusul paduka dhatdng Aribawana"' Mangkoncf. Rawana inghang asor ing budi... ingkang awatih iutig'culiho. i"ii"i' ii*uto 1ntosi. heh Dosamuha ! mAnAnga. Manawagama ': Ind.. panguwasdmu ngedab'edabl . murha . (Astamurti : Walandb : de acht uormet\ waarin penge' Stwa zici openbaan : Indonesia : delapan rncam bentuh : Walanda : wetboelz uan Manu jawantahan Siwah. bot€n nggan' . Dewi Sinta k6wiyos panguman-umane marang dewa.or4716-yAhfi bitih paduka asih dhatAng fitah ingkang bot€n iuiur. tngkang adamZl r€tintng iagat. dewa ingkang maha jalaran paduha botdn adil. kowe namahake suduhmu (curigamu) ing guluhu. cAmAr bn i6mbAr' ora bisa ftstari ndkerekahe tindabe kakangmas Ramd"' iki ! (Pra' .milanipury kqk1nc7nganing tekad hlawula . mulane tumuntur tut uturl parane Sang Raghuttama.rtrylalapa nyawai<v sarT'na Mulane mungguh bang\t yen ta. botOn wont€n matih ingkang hawula ai6ng11Ang.Dhuh ariningsun Lahsmana kang luhur ing budi ! Kamuring sa' sidani."sambat-s6bute Dewi sinta karo nungkuli mustakane Sa=ng Raghawa.nmu sonlpurna ngebOhi Triloka Manawa howe 1?O . tanwh ngdstokahAn dhatAng piwulang suci isinipun Manawagarna. saha bot€n mi' "dana dhatang ingkang atindah juti. ngarani yen dewa iku ora adil. l\labuha.i. Dharmaning wanudya hang haye aku ihi ora liya *u.ng tansah sdtya mnrang patibratadharma (Walanda: de plicht uan huweliihstrouw = Indonesia : hewaiiban setia hepada perhawinan = Jdua : kuwajiban sltya rnarang guru'!ak!)' Awit saha ihu.onesia : kitab huhum karungane Bathara Manu)!' . jar dhat€ng titin hskang gadhah t1hbAtun utami. luhur ! Kawula . piyarsakna handhahu : raianya : Walanda : uorst -der uolhen : Indonesia jadhipati 'ranyit). sira tansh bis 'Nangtng ahi pribadi amarga ora suci.ra tulus'mulus ing tAbnging panggalihira.rndholo. Amarga ngira yen Sang R4ghawa wis seda t6m6nan. Kowe Ratu sshti anyahrawati. hasudirunmu ora ona sing madlnni.Heh Prajadhipati Ratnana.paduha seda. lan aia maneL'maneh sira handlrc mbobuith ahu haya dlrch mau.o"oi dhotAng paduka. paduha wOnangak4n unggul ing yuda' Kosohwangsulipun Sang Raghuttama inghang sahlangkung luhur ing budi saha susila.Dhuh Sang Astamurti.

. prabu Dasamuka.g Ramabhadra kang wis palastra liuro. ffnigas jangganipun dening uwa prabu Dasamuka.-'rss dhaton kanthi kagoling panggalih. b.ktos gusti Sang Naranata Rama sampun palastra... Mangkono ng6ndikane Sang Rawana kanthi ngasih_asih ngr6_ r6pa.i"r".g Su.ng r6di suwela sowan baps pr. harsakake m€sthi karoksnan. sang Mahadewi ! sampun k€s6sa pitados dhat€ng ngdndihanipun uwa prabu Dasamika.*u**i'R"*u_ Ng6ndikane Sang Dewi mangkono iku agawe h6nyuhing ati_ ne Ttijatha.'Bab pii*-r'iroyoe. be.. manut-mituruta *oror| ingsun.aiie . {marSa bra kapadh. prabu Dasamuka bangOt gumun-ngungune.-'. . sim ngantapi-patibrzta (s6tya marang guru-taki) ran banjur kapengin palast. pangancliki ne : . yayi Ingsun iki rak aatu airn'i binathara ing jagat..i'..gdl6m mateni aku g€gamanmu. uncalna ing jamban.r. Su"g-nawana banjur kondur anga_ --J.gan haro ingsun.. Sawise matur mangkono.Apa pr6lu_ ne yayi.ngru. Sapraptane ing panggonan kang ait_"uju. kag.. masthi klahon onc Sinta sewu ftha ing Ldngka iairone *i...u" Lg Jif-.rh. _ Ngrungu pangandikane Dewi sinta mangkono i[. p"riyZ7sone ahu patenana sarana binasmi ing g6ni.Gusti. punapa y.dii"-"- 171 .:n.bang6te gand"rung_*ry. dipun'nyatahakan rumiyin.. Bar6ng wis dingdndikan-i t. Kapar\nga hawura nyuwun pamit dhat. ing yuda 1.Oaiip Muhne yayi.ih har* nglanggati dhatdng karmnipun uwa prabu. irig .ra. Kabeh kang_ ingsun s6dya mlsthi t"ioiZ. Apa bae nans ko'-an:ggi mrajaya ahu.b.. Gawanin nntro. Tlijatha tumuli mangkat mdnyang ardi -Suwela. Ing sapungkure. Dewi sinta ng6ndika marang Tlijatha yen n6dya _manjing dahana. iirahe si Rama. iriiatha marak sang wibhisana... prihsa. bela-paii . sint€n mangrotos punika namung satunggaling apus-}irama supados paduha b.awa saka.'. pmnyata kowe Ratu panga_ _sarana yomaning jagat. Minawa ingsun t *inii.rng marang Dewi Sinta. buwimgdn.la-pati marang st Riia ? ! Atuwung t€_ ftp_a ldstari urip mukti-wibawa ngrasakike scwa"nnning iitn*oton b€baror.. Wondene manawa kowe darbe panganggAp gaga_ manmu bahal r^gid sawise di€nggo mrajaya oni. ora k€na ora ahu mosthi baiar tokan ing priya "ii&r" na.

u'ol-*titi nnndraguna' tdguh'tanggon Narpati Ra' dhdteng sang ing yuda.tnmunt|n uadvabata waponuioi slsOdhugins *angunl pratt'ira nara punika smi ..o saniatanlyg avudo' ioda\"1*'t glagah kematuon' lVonngal gampit.aya anawin-Ttmaitanipun toian€n ianthi tulus'mulusing manah"' praiurit Luanara lzuwawi mtbOdhol .. w Ah dal naw ung sungk awa' Midhang6b ature Tlijatha.anrpun bapa ka:outa boftn tabih katb'nn sami gladhi ulah para pahla*on *onoli' Para wadyabala wanara posanggrahan' sab€' ing sajawining ftridhaning pArang wontOn swant\nipun.usari.waras-wiris s6g6r-bug6r ora kurang Laksmana isih sug6ng kanthi De. kawuningano.. Dewi Sinta bangOt suk'a amarwata muja samadi' p€langing cipsuta. I ntr iiii. wi Sinta maneh.SaiOg-iumlAg kawuta nir\an hasahtenipun praiurit wakang kasaktenipun ngoi'to' -jaduha hagungan pa'nggalih kunara. sora masinghanada' ing s€dhap-sak\dhap k)pirlng manguh yuda -eiio mu saiak somr uoi6i iabar...ing uit ttoschduiuet. maonesia : ii't* hutin) puniha ngannaaainot..'. saking airihipun.r\p w!11!. mi na n gk a ga da' Battaspati...".ono *niiniiiie sltva-baiti Sang Narpati Rama dipun-esma.ono **p'u"[-"io'"1it ngiA-l-antur kadhartaduka' ^Kawula rendra Rama *nb"eniig onin! dhatOng manggak p aduha..s dhawah kantaha (sumaPut)"' dereng nate...a iuniuti bali m6nvang taman Asoka' marak .*..fi... ndihik alz an gusti' sumang' w uhart t ttmu ntan'' . .in fnS' -rott*bong .o-"iii t"e ardi sttweli' dipun-adh|p pahlau'an ll'anara saha para Kapindra Sugriwa.*".t*tt".iiotin' W\iaa minangka gantosipun paduka sampun bawa ingatasipun "AhU' . I Srf Narendra Ranta talzsih . Song Laksntana' . rOng. Panj6nangar.Satunggal-xtttnggalipun pamb\dholipun kati' -ir..i"'t' kai\ne agOng *rnois. Sang Bayutana)ta '..( a i"arie iia iTsi i" : ingkang dumunung.Gusti Mahadewi. Sad." sahing punika sampun ngantos "giui""u"tufta' Atuit mbirat sunghawa ga karwa padukalurnunftn surycn saha karsaa k|bah-raos suka-wi' ingkang sardtta nglillipur po. banaspati i. rt o.sum|.ii"-irlit io. Milantpun **iii sunghawa' Gusti Srinau)atos. no*un] mutdr wit salzlanqlzunq tdn g*gOdhusirg p''ii't'it *ano'o ingkang -i w atanda : o o. tzapengin ."." U^"3t" as€saji lan Sang Raghawa' ta tumuju marang ungguling yudane 772 .... ..

Paduka Astamurti (W. ingkang nguwaosi r6di.Dhuh Song Hutasana (Walanda : offer etend. inggih Song Dewawaktra (W. : de aeht uormen. linangkung sal. uuur = yang memakan saiian.. Pm). nguwatirake bakal kasoran yudane.Paduka sahlangkung u€las-asih saha satwika (W.. bumi wha ialadri.. Kocap habu Dasamuka. Paduha puniha Bhaktawatsala (W. inggih Bathara Gunawidhi (Jawa : dewcning hasaenan. api). panggalihe tansah goreh-rongeh. : mond der goden : mulut dewa). rakus. Padtiiza deaa linangkung Siwagni (Siwa + agni : api). Raiah : napsu ketnginan hati. : plaats uan uerlossing : tempat kelepasan : Jawa : papan kamuk' san)". : de drie grondeigenschappen : : satu)a. rajah.". Paduka ingkang minangha tuh-ing has6n1ngan saha kasaenan. wiwit miyarsa pawarta yen Sang Raghawa sawadyabalane wis masanggrahan ana ing ardi Suwela. fttAPmantdpa sih-tr€sna dhat|ng kawula. Tamah : napsu loba. ora tau t6ntr6m. Nlangkono panuwune Dewi Sinta 90. sapira k6- t73 . . NASfiTSA SUKASRANA TaLIKE DASAI\{UKA NITIPRIKSA RAI\{A SAV"ADYABALANE. SANG RAMABHADRA PINARENGNA UNGGUL ING YUDA. saha sagdda kawula pinanggih matih lzaliyan panjin)nganipun kanthi ngalami suka-wibaw0. : heilige schrift:kitab suci) saha inghang njalari para titah sagOd dumugi fng moksapada (W.uirtng hagunan wha sag€d nguuraosi (mcngreh) Triguna (W. Jawata inghang sahlanghung agdng pangu' waosipun. panj6n6ngane kapengin nguningani kahanane Sang Raghawa'sawadyabalane. iahat).Dhuh Dewa. inggih Dewa' tasakala (Indonesia : dewata dalam segala hcl : Jqwa : dewaning santulzawis). Awit saka iku. Paduka ingkang murugak|n para titah sami mangr)tos dhating Aji (W. : uersot op eten : suha sekali rnahan). ratuning Tribawana ! Dhuh Sang Dahana ! Dhuh Bathara ingkang maha wAhs ! Mugi wontAna kapar?ng paduka karsa ngtdksanani dhatAng panyuwun kawula. tamah : tiga watak dassr : satwa napsu baik.-tlt pengeiawantalmn Siwu). : waarheid-lieuend = suka akan lzebenaran). waarin Siwa zich openbaart: delapan macam bent.

Dheweke didhawuhi dadi t6lik dening Sang Rawana.. nyumurupi para pahlawan wanara sing lair-batin sOtya marang Sang Raghawa lan sing ora. Polatane klicutan. Dheweke tumuli dic6k0l dening wanara sawatara. \74 . disik6p banjur dibancla. nddya laku dursila". nuli disorvanake marang Sang Raghuputra. Sukasrana iku pahlawan rasOksa sura-sakti mandraguna lan bisa mancala \4. . ana ing ng6ndi dununging karingkihane. apa dheweke bisa uga g6l6m pininta-sraya mrajaya Sang Raghawa. lan sarana . Iku kqbei \udu dititipriksa dening ras6ksa Sukasrana. durung nganti nglGksanani.rsiasat" kapriye carane ngasorake yudane. prihx wanara dihaniyaya". mracihnani yen howe darbe sddya ala.Yayi Wibhisana ! Wanam apa ihu. apd amarga dip6ksa.arna.Heh Suhasrana ! Ana gawemu apa howe tdka ing ganung Suwela ?! T|hamu ing hene kanthi mancala warna warnro. Sukasrana wis k6priksan dening Wibhisana. Sawise matur s6ndika. nitipriksa kas6kten lan k6kuwatane.ayahaning gustine.Apa dosane ? ! Bangtt ora rAnane panggalihingsun. sak0cap ora mangsllli. lan ora konangan dening mungsuh. Sang Rawana tumuli nimbali ras6ksa Sukasrana. paugandikane : . Mangkono dhawuhe Sang Dasawadana. Sukasrana nrdn6ng bae. Mangkono uga Sang Kapi. misahahe tdmAn. Bar6ng priksa wanara pinusara (dibanda).. jalaran kuwirangan. ndikakake manjing lan ndlajahi ardi Suwela ngetung cacahe wadyabala wanara. maksude supaya bisa nindakake dhawuhing gustine kanthi BamPmg. jalaran mulung saka atine dhewe. iku bangOt nyala-wadi. sadurunge manjing ing pasanggrahane Sang Raghawa. Ngrungu ng6ndikane Wibhisana mangkono iku. Nanging lagi bae m6ntas man' cala warna wanara. Suliasrana banjur mangkat m6nyang gunung Suwela.kuwatane. Sang Raghuputra enggal-enggal ndangu marang Wibhisana. pinusara. raja (Sugriwa) kudu dititipriksa 96tya lan orane marang Sang Raghawa. Olehe ndherek marang Sang Raghawa. Sawise manggalih ras6ksa kang prayoga dinuta minangka t6lik. Sat6kane ing gunung Suwela. Sukasrana mancala warna wanara.

Kawula Eampun dhat)ng ing pasanggrahanipun mOngsah paduha Sang Ramabhadra ing rddi Suwela. inggih punika anggenipun ndamd tambak-samodra.Wanara punika sapuniha rasdksa t6likipun Sang Dasasya.rta_ srana t6rus marak Sang Rawanadhiraja (Maharaja Rawana). sampun sa_ Atu6 Wibhisana nes golonganipun abdi paduha. Sat6kane ing kadhaton L6ngka. Wont\n wohing pindamAfipun wadyabala wanara inghang mhlangkung ngedab-edabi ngantos adamil gumun-ngunguning jagat. iijdl-riydl prasasat tanpa sela. TAUV (Indonesia : mata-mata). amarga ora pinidana. atine s6n6ng. nuli nyuwun pamit mulih m6nyang Ldngka. namanipun Sukasrana.. ! Dhewehe kudu asung pawarta (iaporan) marang gustine.. Sawise diuculi bandane. samodra dados kados pareden inggil. bot6n wontAn padainghang angel utawi awrat tumrap para tranara. . Sri Maharaja ! Kawuningana. dhawuh paduka sampun kawula estohakOn. Enggal uculana bandane. tujuanipun supados gampil nanduhah4n piawonipun.Gusti. Pawanatmala saha Anggadi mihn L75 . mandcr luwaranc. hawuningana ! mA sth inip un d ip u. Ka_ wuningana. Dhawuh-pangandikane Sang Raghawa : . Anggenipun mancala warni . ny6mbah. Botdn sanes.yayi Wibhisana ! Rasahs ilzu ora k|na diprajaya. Kadospundi kapar|ng paduha. ngaturake kabeh kang disumurupi lan kang dialami ana ing Suwela_ giri. rasdksa Sukasrana banjur ny6dhaki Sang Raghuttama. hawula namung ny€nyadhang dhawuh padulta. Para wanara sag€d njalart r6dl dados hados lepen utawi jurang-cArung. badhe kapatrapan pidana punapa pun Sukasrana puniha. S. Kas€ktenipun para wannm saklangkung nggAgirisi. ..rri. gusti ! ROdi Suwela punika wiwit sahing ereng-ereng_ ipun ngontos dumugi ing ngandhap (ing suhuning r6di) ieb€kan wadyabala tDanara. laporant'.. sami kuwawi nug)h r6di inghang agdngipun kados ardi Meru.n-p idana".Gusti. kabeh hang disumurupi ana ing Suwelagiri.Sadaya pmjurit u)anara xmi sOtya-bakti kanthi tulusing manah dhatOng Sang Ramabhadra. Ing batin bangdt mangalGmbana marang trrtr.Janara. Lakune Sukasrana g6gancangan. supaya dheweke bisa tumuli bali-mulih sowan maneh marang ratune. Mangkono ng6ndikane Srinarendrd Rama. Salugunipun : . Awit uking agAnging kas€htenipun...rg panggalihe Sang Ramabhadra.

Satabali. Mangkono atur pamrayogane Sukasrana sing surasane m6ng' gak Sang Rawana aja nganti m6mungsuhan lumawan Sang Ragha' iva. supados jaduha sagOd wid. kaworntOn haparAng parOnga kawula ngaturi pamrayogi halih warni' Sapisn: wontdna 'napaiOng paduha harsa guyub-ruhun am€mitran haliyan Sang p R ighawi. Darimulza.n. K1sari. iOr Sang Dewi puniha inghang dodos tuk-ing pasulayan' An'ggen kawula kamipurun cumanthaha ngaturi pamrayogi makatOi punika. uah malih-sAQa-baktinipun dhatdng Sang Raghu' bang"ing putia.. Indraianu. Sarabq Wresba. Itlakatbn . -manawi panjannwning Bathara paduka karsa ndhahar atur kawula. Sang llibhisana ingkang ngancam kawula makat-dn punika. Gawaya. Puthahsa. Nala. pOpindhanipun kados Kalamr6tyu (l7olania-: de god des Doods = Indonesia : dewa Maut).Heh Suhasrana ! Bang' sat-kOparat. Dama lan Mattahasti.gray ang ipun ngedab-ed ab i. Kawuh babar'pisan bot€n gdhah manah nadya druhaka.'Ci*o*i.. Sadanurdara. Awit sahing puniha gustt. Susena. pangandikane i . jalaran kAcOp\ng. kagiwa saka bang6ting pangernne marang ratune' Nanging Sang Rawana kliru hmpa.. ialaran pitados bilih Sang Raghuputra 'puniha wisnu. Nila. sayiktos k\kiyatanipun wadyabala wanara tanpa jagat. hadosto : Gawa.tuhu saha aj rih -asih dhatAng p ani 6 nO nganipun. xklangkung agOng. Jambawan. boftn marAngakAn kawula dipun'prajaya Sang Raghawa inghang dhawuh nggtxngi kawula. dipunkisas. j6r kawula puniha abdi poduha ingkang sahlcngkung sltya.Atimu bangat t76 ..n punika para manggala gage-dhuging prajurit wanara inghang hawont. Tara.-El6thAhing bumi gAbh'g^lahing iagat. Panasa. gusti"' tim." (Druhaka = Walanda : verraderlijk = Indonesia : bersahlangk khianat). polatan lan p amOrenipu n ngung' t andang. soraning g\laP". ature Sukasrana dianggdp pangina. Winata. Kalawaktrq Druma.nanipun^ sahlang\i"e go-tot nioiin-airini. Druwa.adt mukti-wibawa ium.Kawula meh lzemawon hapatrapan pidana awrat. iup ad o s p ad. k uli sw ant|ning . Nanging Sang Raghawa panggalihipun suci luhur ing budi..ng Maiaraia i. Gandamadana' Dwiwin' da. Subodara. Kumuda.ung sity a. Ingkang kawula s€batak.uha lO stantun ngalami suh a'w ib aw a' Ka ing Dewi sinta dhatan{ panian€ngnaun : Karsaa paduha masrahakan anipun.igi pat:a wanata sanes-sanesipun'.ng LOngha.Gusti. *rrlure banget dukane. IVlainda. Bhimawaktra.

ras€hsa jirih-ringkih ingah-ingih wddi gOt*.uwanen.Dttdu dewa dudu danawa mungsuh kang t€ln.Kowe ngatag ingsun supaya nunghul aris ntarang si Rama. nildya ngayom m. Anggada kang pinatah dadi duta. njaluka pangayoman marang st Ranta". ndikakake ngant6p tekade Da' L71 . kawula kala wau ngaturi pamrayogi dhatAng paduka. Nanging kagawa salza nAdya rnalik tingal. Biyen houe niisuwur takad-kuwat sugih k. nanging sl. Ananging manawi hapar€ng paduka ngrdsakale€n dumadosipun pArang 16r\mpon lumowan &ng Raghawa. ntugi nAbihna sagunging d|duha ! Ngrungu pangandikane gustine mangkono iku. Wo ! ora idhOp isin kowe lturui. Kawula s|ndiha nandukakdn sandi-upaya punapa laemawon (Indonesia : tipu-muslihat) dhatdng mAngsah. kowe baniu. Itlidhangdt ature Sukasrana mangkono iku. P6puntoning r6mbug. ANGGADA DINUTA RAI\{A NGANTOP TEKADE DASAI\{UKA..r enggal-enggal manungsa nistha-danta awadyabala Luanara. tutuuh uatakntu nistha-crlndhala. milua si Wibhisana. mulane ganpang giris-miris ntarang mungsuh. mung alaning watak lan ciiihing atimu. Sukasrana.l'tlult tanpa guna.Gttsti. kagawa saka bangdting w6dine. Kocap Sang rajaputra Rama. jalaran sinurung dening raos pangeman saha awit saking s|Ua-baleti kawula dhatAng paduka. kangge ng gant p ilalt A n so d ay a in gkang p ad ulz a k ar sakah 6 n ".arang si Raina".cOm\r bn i€mb\r. sanalika larutmirut dukane Sang Rawana. . Sampun samAsthinipun kawula ngurbanah|n jiwa-raga minangka piwal?s kawula dhatAng sih'wi' lax paduka. ing sapungkure t6lik Sukasrana.Heh Sukasrana. minggata ! Ngungsio mcrang mungath. saguh dadi g€dibaling mungsuh. enggal-enggal ny6mbah karo ma' tur ngr6r6pa mangkene : . 91. lzawula sagah piiah ing madya' ning rana ndhdpani pmja Lingka. panj6n6ngane banjur imbal-wacana karo Kapindra Sugxiwa. sirna kasdkfun lan leuuanennTu. niyot ngawula marang rnttngsuh. Wibhisana lan Hanuman.Jhi kowe dadi ntalt. ngr6mbug rancangan lan rekadaya kang prayoga ditindakake. Laksmana. Tanpa nyum?r|pi brAs-Gpating atur. luwih dhisik Sang Raghawa n6dya matah duta m6nyang kadhaton L6ngka..

manawa nganti dumadi pdrang. Abure rikat prasasat kilat. Amarga k6tamp6k sumiyuting angin g6dhe. nganti nu- wuhake angin g6dhe ing saind6ngng pura L6ngka. para nayaka. pdparabku Anggada. Kanthi dhadhag-tatag tanpa rdringa. wegoh maninft ah marang panjdndngane. suwarane gandhang. supayo nungkul aris nrurang panj€n\ngane. l6bu mari mul6k kum6lun. Manawa sira ora nungkul aris funthi caos bulu-bAkti.. Anggada banjur kandha t6rus t6rang. Ora antara suwe p6p6t€ng sirna. kanthi mantdp lan tumdm6n anggone nindakake dhawuhe. Kajapa saka iku. Anggada tumuli mangkat m6nyang kadhaton L6ngka. Sirc ian paru kauulanira kabeh nydmbaha marang gustiku Sang Ra. ingadh6p Nindyamantri (Patih). l7nggana masrahahe Sang Maithili. Kabeh barang kang g6c)he pangajine ing hadt'ntonirq suu)srnane se'sotya-rdtna lan peni-peni raja-peni coaEna marung gustiku Sang Ramabhadra. sat6mah akeh ras6ksa kang padha bingung pating bilulung.Heh Prabu Dasanana. Sawis0 lungguh ana ing ngarsane Sang Rawana. bilahi m|sthi bakal sira alami Sang Narpati Ramabhadra m|sthi bakal nyirnakake sira. ndikahake nlkahake dhawuh-timbalane ffnrang sira. ffmnawa sira kapengin listari urip lan fttAp ngratoni nagcra L?ngka. Anggada bang6t suka amarwatasuta tinangg6nah dadi duta. napak jumantara. 178 .samuka. Wruhanira ! Bathara Raghuputra iku Ratu tng saind€nging jagat. tanpa ati tidha-tidhaSawise sam6kta. apa aluwung nungkul aris masrahake Dewi Sinta. kaprungu c6tha dening kang padha seba : . l6bu mul6k kumElun njalari p6t6nging kahanan. Mantri-bupati lan pam manggalaning wadyabala. sira sawadyabalanira mdsthi bahal tumpAs-tapis tanpa sisa Wruhanira ! panj)nAngane Sang Ramabhadra iku pahlawaning jagat kang bang€t kinawasa". Rawana. piyarsahna kandhaku ! Ahu iki Baliputra. Ora bdna ora. milih dumadine p6rang. b€bar€ngan karo masrahahe Dewi Sinta murang panj€ndnglne. amarga rumangsa tampa kapracayan g6dhe mka gustine. nagara lfngka (Ngal6iigka) m6sthi dadi karang-abang Rawana sawadyabalane bakal sirna g6mpang. madewa. dhandhaning umbul-umbul kadhaton Ldngka nganti padha putung. Dhawuhe gustiku Nararwta Ramabhadra. pratandha Anggada wis niyup ing bantala. Kagawa saka bang6ting baktine marang Sang Raghawa. Tdkaku ing kene iki diutus dening panjdndngane. Anggada didhawuhi ngelingake maralg. misuwur ing jagat. Nalika sarrrzrna Prabu Dasamuka mb6n6ri siniwaka. Anggada manjing ing pasewakan dumrojog tanpa larapan.

palarapane nj6ngk6rut. lan ngandhakake kawiryan hasantikanmu. Anggada ! Kobang?ton asoring wataltmu lan olehmu ora wdnth ing isin. lWalanda :' ie leeraar beleedigend : Jotua : ngina utawa nydperehatee marang Guru). manaia ingsun eh-elu nggltgu lzandharnu. niul*i sira tumindak mutatuli g6l6m melik bojoning liyan. wrurranira ! J6mparing" gurtiLu iku hebat kaliwatJiwat. mand. Ratumu kon|n enggal mranata gAhring baris. lan kon6n tumuli ng€toni pArang. kajaba narak sarak uga dacli tandha y|kti asoring watak lan tindah-tanduhrnu. Mangkono kandhane Anggada. diiraiba"denins si Rama.ulir"n" g6t6r werwelan.iaya sudarmamu ?! Si Ranta ! Dadi. padha bae haro kowe nglahoni dosa . imbane t6pung.Bcbo. o... ora k6na ora. OaOo t K€thek naruthuk tharuthukan. tanpa msa isin-wirang ! Tindakmu mangkono ilzu rzariwat-liwat g\dhening dosomu. matura marang gustimu yen ingsun ora n)dya r|rukunan learo mungsult. Minangka pitukuning panggawenira. Atimu tanpa sOrile-runtik. kagawa saka bangEting dukane. 779 . yaiku kang bakal kanggo nguntapake sira m6nyang Yamaloka (iagade Bathara yama = nraka)".an Sang Raghuputra.Kabeh gunommu itzu.ar sm 6an1ui ngayom marang mungsuhe sudarmamu.. rlanaua kowe kasinungan watsrt pahrawan. sira m6sthi bakal sirna dening sanjatane gustiku sang Ramabhadra. sapa sing mra. Elinga. g6l6tn nggugu-mituhu ujarntu ?! Mendah guyuning jagat.. murang sarale digsura atinggat tata. babo. sanajan anaa Rama sewu cocoft e bAbar€ngan t€ha iig kene. sira m6sthi bakal ngundhuh wohing panggawenira. si Ranta mlungsuhe sudarmamu. Kowe nuduhahe g)dhening tekadmu.taneh mung Rama siji rngsun wOdia. nudingi karo ng6ndika s6r6ng-sora : .Wo. Anggada ! rzou. Nanging nyatane.. mrajaya si Rama.... Midhang6t kandrrane Anggada kang bangEt p6dh6s mangkono iku. .. asung peling marang Sang Rawana. ingsun oro ulap". Anggada. koue ngrilakahe bae nnrang patine sudarntarnu. netrane mandOng manth6l6ng marang-Anggada.gurudroha. i\stnr wani mbelani sudarmamu.e tunturi muliha. Aja n. supaya aja pisan-pisan rvani lumau. pasuryane sang Dasamuka mrababarr abang. Prabu Rawana ! Watak-wantunira kang ambdk-siya murka-k6thaha mahanani kusut-kuwuring pikiriru. amarga ngrumangssni atmajane Sang Bali..Heh Anggada kang bang\t adigung-gumOndhung ! Apa ingsun kokira ros|ksa leumpra-humprung mudha_punglung. landhCpe _kagila-gila. Wo.

. Anggada banjur S"*ula' Anggada t6rus maing welagiri.l6ksacacahetumulimunibinarungunining ngallti tumUrr-gong-b6ndhe-beri. kang n6dya awahana di: baju zirada utawa turangga'padha ng6trapi kawaca (Indonesia rah) ing tunggangane dhewedhewe' banjur dhaSawise sam6kta ing sakabehe. *u. jagat kaya b6lah-balaha' langit kava ng6ndh6longngdndh6longa.il. Sang Baliputra kang ing sakawit lungguh tumuli -ngaddg Pro' : mattr6ntli6ng (malang-k6ril. suligi. Bajramu."una-s6sotya ilil padha nyandhak gogamaning ayuda. Pragasa' Prajangg' para [rr-arrgti. Asanipraba.""g dwaia ing-Iiretane dhewe-dhewe. Prabu Dasamuka Wiruwuh marang Patih Prihastha. para putrane Kutnbakarna yhiku Nikumba -ndikakakl ngdtoni p0rang sawadyabalane' Kumb a. swarane gumuruh mavrurahan onde'rweo"r3glng bumi t6kan ing saptapatala (W' = zeven "lJ*f = tujutr dasar bumi). ngaturake sarehing dinuta' 92. slompret-slomprete wadya-bala s6ksakangmai0ksa.. n6nggala. uanlur mangzuli's6r6ng "Heh buRawana!Bakqtsi-rnanirasau'atlyabalanirodbningSangRa. padha tarldha Sarampunge iihawuhe Prabu Dasamttka' minangka rabudhale *uOyoUuto LOngka.igrl tori. Yupaksa. Wilohitaksa.ngllman-uman Nlangkono wangsulane Sang Ralvana' sawise Anggada. ghuttama w k katon gaw ang-gou'angan"' bali m6nyang Su*pasat'ggruhut' Sawise kandha mangkono. trisula lanlceta padha p15a ras6ksa kang nOdya awahana Sl*ire m4ngkono..(OKTA. IUahaparswa' Ghathodara' Jampaksa. abdboPara rasdksa padha dandan ulanganggo kaprajuritan' lan mawa r6r€nggan k6mbang' . Sapraptane rak dang Raghuputra. Dumraksa. Akampana. iatEmah samodra kocak mawalikan ." .ir"n.-"U. 180 kindbur.WADYABALA RASoXSA'WANANA TUMULI WIWIT CAMPUH YUDA. mr*ia. parasu. Trikaya. putrane Sang Rawa"l ylikY Dewantaka' lan Trisirah.u:up"ti. SAWISE SA}. Ana sing asanjata culiya-liyane' . Mintragna.i"d.. ..sthi' Narantaka' .rra*u k6r.

.. Saw6neh ana sing pangarrggone . ing batin bang6t mongkog (Indonesia : merasa bangga) sumurup guru-lakine ng6toni p6rang. luwih-luwih rasEksi kang isih pangant6n anyar utawa kang lagi nggarbini.. Manawa praiurit wdgah mangsah 181 .Ngrungu unine t6tabuhan maneka warna srng suwarane prasasat suwarane mega ing w6ktu kiyamat. unggul ing yuda". Saka akehe wadyabala raspksa.. Panganggone wadyabala ras6ksa manca warna. maju l" Kang njalari r6ndh6ting lakune. nggdgirisi. = leerboek der boogschietkunst = Jawa : buku piwulang nj6mparing). kAhasihku saiati ! Ak-u iki kabbu dadi prajurit. kala-kala lakune barisan ora bisa maju. Mangkono kandhane para ras6ksi marang bojone dhewEdhewe. akeh ras6ksa sing mandhi sanjata kampak 96' dhe kang dawane nganti 5 dh6pa.Kakangmas. nalika nguntapake bojone kang n6dya mangsah yuda. Para rasGksi bojone pahlawan ras6ksa padha nguntapake lakune wadyabala L6ngka t6kan sajaban w6w6ngkon kadhaton. Sanajan Bathara Kala pisan. kang padha nunggang jaran wasis ing babagan salihotra ( = aswasiksa = \\'.rswangga".I\{laku. satOmah pangg6dhene k6p6ksa wola-wali ngabani . ing mangka kampak iku landhOpe kagila-gila. para wadyabala ras6ksa katon bangot g6mbira. savuise olehe nguntabake t6kan sajaban w6w6ngkon kadhaton. = olifantenkennis = pengetahuan tentang gajah). yaiku panganggo kang diarani . Para pahlawan rasdksa sing padha ditangisi dening rabine sadurunge mangkat pdrang. wujude ras€ksa sing manganggo kaya mangkono banjur mirib singa. i<ajaba sdsak dalane. mlaku ! ilIaju. Para ras6ksi kang mangkono iku njalari kun'uring pikire guruJaki. iku wis dadi huwajibane. dalan kang diliwati nganti sQsak. mugi-rnugi jdngandiha sagAd ndamAl Ehbdtan utami dhatOng gusti saha nagari. luwih-luwih para pahlawane saya kat€tangi kasudirane. Praiurit maiu p0' rang. giris-miris yen ndulu rasOksa sing ngangeo kaya mangkono' Kang lumaku ana ing ngarGp para ras6ksa sinakti aklambi k6re-rv6si (Indonesia : baju zirah besi).Yayi. Nanging akeh uga ras6ksi kang nangis. kang padha awahana ciirada l6bda marang hastisiksa (1V.-uda kantl'ri au'qs lan utaspada. .luar biasa". paardenkennis = pengetahuan tentang kuda). Para pahlawan iku padha mumpuni marang dhanurwedasastra (W. olehe nglipur rabine mangkene : . garu-laki kula ! Sumangga kula aturi mangsah .

Gawaksa.tya. Winata. Drawidha. didhawuhi ngumpul. lzowe bakal milu ngrasakake. Indrajanu. Druwa. Dumra. yen unggrl ing yuda antuk kamisuwuran. Minangka sanjataning ayuda. Nila. Anggada. yen aku unggul ing yuda. Susena. padha m6re' mEre masinghanada lan surak-surak mawrirahan. Satabali.'ginodhog ing kawah dradimuka)".Wruhanira. Hari. hasombttt ing madyaning rana apa unggul ing yuda. ingatase prajttrit. Kumuda. Kang dumunung ana ing ngardp para wanara kang pinunjul kas6ktene.yuda. ora bisa k&Amu guru'lakine ana ing ddlahan' C\hak-cukupe. Gandawadana. Saraba. yaiku : Hanuman. nwngkene yayi : Manawa kowA titdp s|tya marang aku. Dariwadana. ing t|mbe sira bakal katut munggah suu)arga (manjing ing Aribawana). mulane tumuli nimbali kabeh wanara. Tara. kang minangka g6g6dhuging wadyabala. utawa mb6dhol wr6ksa kang pirang182 . Bhimamuka. ing tdmbe manawa mati ntOsthi manjing (ing.. Kang tinoleh padha tanggap ing sasmita. lire padhadene bakal ngalomi lt. Mattahasti. Kocap bar6ng Sang Raghuttama miyarsa warta yen Sang Rawana wis mbudhalake wadyabalane m6nyang pabaratan. lan bakal kAcbmplung nraka. munggah ing Aribawana (suwarga hahyangane Ba' thara Ari). Sabodara. sinungga-sungga.padhalangan sinAbut hawah Canrytraka. yayi / P6rang. Kr6sna. amarga wOdi mati. Jam' bawan. Karalawaktra. salugune padha bae. Praba. uripe ing sa' banjure huncara. Wisangkatha. Wresaba. Sawise dingOndikani dening Iaksmana (lan Sang Kapindra).urip mulya-huncara sinungga-sungga". Mainda. puncake gunung Suwela dij6bol b0bar6ngan. para rvanara padha ndhungkari silatala (watu leter arata) kang sagunung anakan g6dhene. sing wigati g)dhening kasAtyanmu marang guru-laki. Pralambodara. sagung wadyabaia wanara banget g6mbiraning atine. m^sthi balzal pisah kato guru-lakine. saupaffn ahu mati ing madyaning rano. nuli padha mamerake kaluwihane. Ing saburine pala gfu6dhuging wadyabala iku sinambttngan para wanara mayuta-yuta kehe. Nala. Sampati. Ingatase titah lzang haya kowe. panjdn6ngane noleh marang Laksmana lan Kapindra Sugriwa. ndhungkari gunung-gunung anakan. Manauts kqwmbut ing yuda (mati). Singhanana.asinAngan. Mulane aja susah dahtinggal mangsah yuda lumawan mungsuh. . Puthaksi. Sahasra. Dhanurdara lan Krandhana. Bojo kang kurang s. Gaja.

matur mangkene : . kukune k6ras-akas san= 183 . Panj6n6ngane m6muja marang satarudra (Rudra satus). = een krijgsgeschreeuw aanheffen = memulai dengan teriak perjuangan). Kajaba iku ana ndaru tiba ana ing ngarsane Sang Raghuttama. Kabeh kang katon lan kang kapiyarsa iku salugune ngalamat b6cik.pirang prangkul g6dhene. iku arane pujian kanggo rum6ksa kasarasan. nanging durung ngyakinake panggalihe Sang Ramabhadra. lan akeh asu-ajag kang mbaung mdthuk panj6n6ngane. Ature Wibhisana agawe l6jaring panggalihe Sang Raghuputra lan s6n6nging atine para wanara. siyunge katon landhOp mingid-mingid. suwarane prasasat man6ngkdr wiyat. ocehe manuk-manuk kaprungu 'n6ngs6make. Dumadakan burni o169 lan udan g6tih ing saCalan-dalan. (Yamakingkara para ras6ksa Mripate manth6l6ng sumorot. njalari jaya lan panjang yuswa.ing pangsalih. Pujian Astasata manggalastawa iku g6dhe sawabe (g6dhe dayane). mulane panj6n6ngane panggalihe isih tidha-tidha lan ngandhut kuwatir. ngrabasa para ras6ksa. Ana Astasata manggalastawa. m€ngsah paduka timtu badhe sirna". para wadyabala wanara padha masinghanada (W.Gusti. sawise ngrungu ng6ndikane Wibhisana anane ngalamat kang sarwa bAcik. Sang Raghawa bangdt kar6'nan. (Astasata = 800. Sat6kane ing sapinggire kutha-krajan L6ngka. bot€n uontdn bab ingkrtng pr€lu dipun-kuwatosak|n. Manggala_stawa = Walanda : gelukvoorspellende loftuiging = pujian yang menyatakan ramalan bahagia). mracihnani yen Sang Raghuttama bakal unggul ing yuda. kapengin tumuli n6mpuh mungsuh. nyuwun idi-pangestu. yaiku kanggo rum6ksa Sang Rama nalika isih timur. Sadhela-sadhela katon ana kidang lumayu nyabrang dalan mangiwa. Wibhisana kang l6bda ing kawruh ing babagan ngalamat. Para wadyabala wanara saya ora sabar atine. Yen cinandra kahanane para wanara iku p6pindhane kaya para Yamakingkara n6dya njabuti nyawane tosa. Paduha ttmtu badhe unggul ing yuda. Pujian iku winatdk (diucapake) dening Sang Raghawa. Priksa para wanara padha sam6kta asanjata silatala lan wr6ksa. banjur dhawuh budhal wadyabala wanara. Sri Narendraputra Raghuttama ! Sadaya ngalamat ingkang katingal lan kapiyarsa punika Earwasartai *e. Dalandalan kang diambah wadyabala wanara katon ngr6s6pake..

amarga Sang Rawana ngelingi sipating Ratu. mayuta-yuta cacahe. para kawula ora kdna ngr6ti. Campuhe wadyabala wanara lumawan rasdksa ngor6gake japt.-tra ! Aku u)anara. tandang-grayange katon galak. Bar6ng ngrungu pangajape Sang Kapindra. Kapindra Sugriwa wis ding6ndikani dening Sang Ramabhadra ing babagan kautamane wong p6rang. sing lagi lumaku utawa lagi mangkat saka gunung Suwela :isih ndlidir bae ora ana p6dhote. hlako' we flpa ?! Ahu iya ras?hsa. Polahe wadyabala kaya gabah den int&i. ora ding6ndikakake marang para kawula L6ngka. mandar kang lakune lagi t6kan ing tambak samodra utawa kang isih ana ing gunung l\{ahendra uga akeh bang6t. Barisan wadyabala wanara kang wis tdkan ing pabaratan prasasat tanpa wilangan. sat6mah kang padha pErang ora bisa sumurup 6ndi mungsuh Ondi rowang. banjur m6re-mdre masinghanada.Kalantaka (dewaning pati) tumurun ing bumi n& dya njabuti nyawane para ras6ksa. Pangajape Sang Kapindra iku dianggdp panantang dening Sang Rawana. kuwatir lan pikir kuwur m6sthi kudu winadi. .Walanda : dienaar van den Doodsgod = hamba Dewa Maut)..Heh wpa ihi ?! Rasihsa opa wanara ?! Aku rasAksa. Olehe mangkono iku. kang kaloka Sang I{egananda (Indrajit). rasa giris-miris. Ananging kagawa saka wataklvantune wanara kang dhasare pancen ora bisa ngEndhaleni marang adrdnging atine. 184 . Kabeh kang njalari ruwEding panggalih. malCksaldksa mak6thi-kathi. sat6mah panggalihe kang wis isi rasa giris dadi saya miris. Hla howe wanara apa rasihsa ? !". aja nganti n6mpuh mungsuh luwih dhisik. ngajap supaya Sang Dasamuka tumuli ngdtohi yuda n6mpuh wadyabala wanara. ananging giris-mirise iku sinimp6n primp6n. dipOthukake para wanara karo m6re-m6re luwih dening sora. ng6l6girisi kaya. t6tunggule para pahlawan ras6ksa tumuli ngabani wadyabalane supaya wiwit ngrabasa wadyabala wanaraAjune para ras6ksa karo ngg6ro-ngg6ro. akeh k ang mrawasa /mrajay a kancane dh ewe. nOdya mrajaya rasiksa. njalari mui6kkum6hming lSbu kang agawe p6t6nging pabaratan. sadhela bae wis ilang sabar-dranane Sang Kapindra. aja hopil. Ya pangandikane Sang Ramabhadra mangkono iku kang njalari Sang Kapindra kasinungan sabar-drana ora k6susu kumudu-kudu tumuli ngrabasa praja L6ngk4 ngEnteni pan6mpuhe mungsuh.

kaya mb6lah-mbdlahna langit. Er-rdi kang k6candhak diprajaya. gong. akeh wanara kang s6mpalkaparapal bahune utarva njungk6l k6t6ngg6l c6ng6le dening j6mparinge pahlarn'an ras6ksa kang nrambul yuda. ana sing alok p6rung kupinge. Bar6ng nguningani mawirting wadyabala wanara. Awit saka iku. Ana sing as€sambat pru thul tangane. Bar6ng pabaratan katon sumilak padhang. ambaning bedhore nganti sadh6pa lan landh6pe ngluwihi siyunge Bathara Kala. Para wanara kang nandhang tatu Entheng padha t6rus lumawan ras6ksa. Bar6ng sumurup wadyabala wanara k6s6s6r. l€bu mari m6l6k kum6lun.. enggal-enggal ngelingake para wanara kang padha ngucira ing yuda : . ana sing s6sambat grumpung irunge.Heh kanca'hancaktt para wanara kabeh ! Kapriye dene kou'e padha mblenjani ianiimu ing ngani ?! 185 . Jalaran sumurup kanca-kancane akeh kang palastra lan kang nandhang brana (tatu). t6mpuk lan nang6tnpreting dirada sarta pamb6ngingehing turangga. jalaran saka bang6ting p6t6nge kahanan. pirang-pirang pahlawan ras6ksa kang nrambul 5'p6u ngudani warastra para wanara. ana sing mb6ngok puturlg sikiie. nanging atine kaya siniksa. sat6mah pabaratan katon padhang sumorot abang. wasanane banjui padha lumayu asalang-tunjang. grfuEt-saute saya kurang. Warna-warna pisambate para wadyabala kang paciha nandhang brana kang sarwa nr6nyuhake.Mangkono suwara kang kaprungu ing pabaratan. Sambate para prajurit kang k6laran dening k6taton bangOt ng6r6s-6r6si ati. amarga lumawan mungsuh karo nandhang lara. hla mangka gandhewane para pahlawan ras6ksa iku racak-racake g6dhene padha karo wit tal (saprangkul). Suwarane tambur. Bantala nganti kaya ng6ndh6long-ng6ndh6longa kambah para prajurit kang campuh yuda.. Hanuman kang pinatah dening Kapindra Sugriwa ndikakake nGnangi kasudirane kanca-kancane. apadene s6sumbare para prajurit kang bisa mrawasa/mrajaya mungsuh. Ing saj6g-juml6g durung tau ana paprangan kang kaya mangkono ramene. ing paprangan prasasat banjir g6tih asarah bangke. ana sing tulungtulung pdcah dhadhane utawa b6dhah w6t6nge ian modhol-mocihol ususe. beri lan kaiasangka. pirang-pirang kang palastra lan kang nandhang tatu abot. para ras6ksa padha surak mawurahan karo ngoyak-oyak mungsuhe. Amarga bantala k6siram ludira. g6dhening panahe padha karo wit jambe. saya suwe tandange para kapibala saya k6ndho. Saka akehe prajurit kang palastra.

BAJRAMT]STHI. 93. Apa kowe padha lali. TAPANAKSI. MITRAGI'IA. wadyabala wanara lan ras6ksa padha bali m6nyang padunungane dhewe-dhewe. antult hamulyon lan lzabdgjan ing dAhhan. PATINE RASfiKSA PRAJANGGA. Mulane. PRAGASA. wadyabala wanara lan ras6ksa wis padha sam6kta ing yuda. munggah suwargo. cliwAnangalze Inanjing ing Wisnupada (Walanda : gebied. WIRUPAKSA. PUTHADAKSI. Ala dulune. Nanging ora antara suwe banjur k6tungka tdkane w6ngi kang kayadene nyapih nurang kang padha p6rang. kahx*ansane Bathara Wisnu). ASA. sinubasuba dening sapodha-padha. (Jtamane prajurit. G6g6dhuging wadyabala ras6ksa kang aran PRAJANGGA tumuli mangsah yuda. Esuke ing wayah pl6thet<ing surya. hajen-keriigan sinAbut pahlauan u'irotama. uripe m|sthi aji godhong jati aking. kang tinggal glanggang acolong playu nubras-nubras ngungsi urip. Kabeh padha bali m6nyang pabaratan maneh kanthi mandhi wr6ksa gddhe adaw4 utawa mbopong watu sagunung anakan g6dhene minangka sanjataning ayuda. wOdi mati". yen ta bisaa bstari urip. para wanara padha katEtangi kasudirane. wani mati". ffnnalua prajurit mati ana ing paturon ing sajroning omahe dhewe. Sapraptane ing pabaratan. tur ing ftmbe yen mati ntAsthi k?cAmptung Yamani (nratzo). pirang-pirang ras6ksa kang mati k6pupuh ing gada wr6ksa utawa dibruki rvatu kang g6dhene kagila-gila.. mati ana ing ntady'aning paprangan. kang apambdgan . uripe ''i'ng sabanjure ana ing donya ngalami bAgja lan ntulya. para wanara padha ngamuk punggung sura tan taha nirbaya nirwikara.w6di wirang. andhAmana pambdgane praiu' rit wirotama . ntanunggal learo para dewa. yen p|rdng ileu ingatase prajurit dadi didalane antuk kab6gjan lan kamulyan ing donya lan ing dOlahan ?! Prajurit hang unggttl ing yuda. hentel uan Wisnu : Indonesia : daerah. Prajurit kang mati ing madyaning rana. PRA.wani wirang. NIPRABA. Nanging prajurit leang ngucira ing yuda. kowe nildya nuntpAs msAksa-diytq jSbul saihi katon giris-mirismu ffnrang mungsuh. Sirnakna ntungsuhrnu para rasAksa nganti tump4s-tapis tanpa sisa". SYANIKUIVIBHA. Ngrungu t0t6mbungane Hanuman mangkono iku. JAI{BUI\{ALI.Janjimu. 186 ..

katon padha wasise ulah sanjataning ayuda. k6na sinondong gada-wr6ksa nganti kontal sawatara dh6pa dohe.sa Prajangga iku t6dhak-turune pahlawan. Bardng k6candhak. Sampati tandange luwih cukat. pirang-pirang wanara kang kobar pating prakitik awake utawa murub rambute. endhane manawa pinrawasa luwih rikat. Yen nuju rnundur. Sumurup rvadyabala wanara o169 kagegeran. Suwe-suwe Prajangga katon sayah thele-thele. (Nala = Walanda : vuur = Jawa : g6ni).lawan wanara aran NALA enggal-enggal mangsah yuda n6dya lumawan puthadaksi lan Pratapanaksi. Rasdksa loro iku m6mitran sabaya-pati. k6mpole prasasat bajra lan galake kagila-gila. mripate padhadene sumorot abang mbal0r6ngi. n6dya nyidra. nanging aja nganti k6na cinidra. Sakarone padhadene angon limpening mungsuhe. pah. Sapatine Prajangga. sab6n pinupuh gada-wr6ksa lumumpat endha. Krodhane ras€ksa Prajangga dipAthukake dening pahlawan wanara aran Sampati. mungsuh kang pinand6ng m6sthi g6s6ng. Bar6ng sumurup kanca-kancane akeh kang kobar awake. padhadene angon limpe. dikdpruk sirahe. dirada utawa turangga. Ras6k- . I\{anawa pinuju maju. pahlawan rasGksa aran PUTHADAKSI kang wis kondhang ing babagan ulah kriclhaning perang. wasanane kdlimpe. buntute molah katon luw6s. Kapi Samirati iku sudira ing rana lan wis gOdhe lOlabuhane (besar jasanya).. Campuhe Sampati lumawan Prajangga bang6t rarne. mulane ap6parab Nala. njalari patine. tumuli ng6toni jurit b6bar6ngan karo ras6ksa Pratapanaksi. Wanara kang n6dya m6thukake ras6ksa loro iku dumadi saka g6ni. Majurre Sang Sampati karo ngundha gada-wr6ksa kang tanpa tirnbang gSdhene. wujuding pawakane g6dhedhuwur tur sarwa santosa. 18? Prajangga iku prawira ing yuda. Nala ngoyak Puthadaksi. Prajangga waspada. Tibane Prajangga ditututi Sampati. mulane sing uwis-uwis mungsuh kang tin6rrrp'uh mdstiri sirna. sakti mandraguna lan kulina pdrang dharat. banjur oyak-oyakan karo mungsuhe. sat6mah banjur padha lumayu asalan g-tunjang. bahune atos pindha gada. Puthadaksi sinik6p. lakune ulah maju-mundur. wasanane tumOka ing pati. para wanara padha giris-miris atine. muncrat g6tih lan ut6ke. amarga pinand6ng dening Puthadaksi utawa Pratapanaksi. tanpa wahana rata. gadane wr6ksa kinarya nangkis sanjataning mungsuhe. Kanthi kObat-cukat prasasat kilat.

miturut l\rahabharata kang ap6putra Kr6pi-Krapa. Gotama. Para dewa lan para r6si kaswargan kang padha mriksani campuhe wanara-rasaksa saka antariksa. paputra Anjani. dipathukake dening sang wibhisana. sanalika suwarga gonjangganjing lan tumuli m6nga lawange. tumuli diti bakake ing bantala. sanalika ambruk njr6babah ndh6pani bantala. pahlawan ras6ksa kang ora tau ngucira ing yuda.rdu t *o ngundha dh6ndha. enggal-enggal ngdtoni jurit asanjata suduk lan tr6tata. dadi lan patine. (Tamburu. dip6. suwe-suwe.Sumurup Wibhisana unggul ing yuda. iktt wis asalira dewa. gadaginacla. ba. bang6t suka amarwatasuta ndulu kang padha abanda yuda. Bar6ng ana pahlawan ras6ksa kang tEguh-tanggon sudira ing rana palastra.'6ng sumurup Mitragna kasambut madyaning rc mangsah y.tumuli tin6pak mukane. Bar6ng sumurup Janrbumali palastra. para wanara surak mawurahan" Ras6ksa Pragasa.'b-anjur disungsang (sirahe ana'ing ngisor). Sang JAMBUI\'IALI ling pJafrai*gu' sin6but Jambumangli). wasanarre pahlawan rasoksa iku palastra di bruki arga. Nganti suwe wibhisana . pahlawan kang l6bda alaku cidra lan s6pi irig rasa w6di. Nala banjur ngoyak Pratapanaksi kang oncat m6nyang awiyat. ras6ksa N{itragna kang kaloka t6gutr-ti-mUul sudira ing rana tumuli ng6toni yuda asanjata gada. Subali lan sugriwa). katibarr ga(ane wibhisana. hemelbewoner = Indonesia : sejenis rokh angkasa. Ing sapatine Puthadaksi lan Pratapanaksi. wasanane Mitragna kdna kacidra. penghuni langit). Ivtiturut layang Arjunasasrabahu : Gotama pandhita ing wukir sukendr4 garwane widadari asma Dewi windradi.Mitragna olehe p6rang-tandhing rok-bandawala pati.rul "nggut-enggal 1BB . kang olehe lumawan mungsuh tanpa tidha-tidha mracihnani pahlawan sajati. Krodhane Jambumali dipathukake dening sang L{aruti (Hanuman). saciurunge bisa nandukake sanjatane. mati padha sanalika. (Kinnara = walanda : mysthisch wezen = Indonesia : makhluk ajaib. Para kinnara-kinnari sarta widadara-widadari padha b6bar6ngan mathuk lum6bune pahlawan ing suwarga karo nggawa pasugatan maneka wama kang sarwa edi-mirasa. Pratapanaksi k6candhak. Widyadhara = Walanda : soort van luchtgeest. ing padhalangan sin'ebut Hyang T6mboro. sawise mrajaya Puthadaksi. kayata sang Tamburu lan -sang Gotama kang dipangarsani R6si Narada. sikile karo pisan sinik6p dening Nala.

bar6ng w6ruh mustakane Bajramusthi dipothol mungsuh. kapi IUainda jajabang mawinga-winga. jangkah-jinangkah. Ras6ksa iku dic6k6l c6ng6le. kapi IUainda tumuli ngrangsang Bajramusthi kanthi's6r6ng kapati. enggal-enggal m6tu ing pabaratan n6dya p6pulih. mungsuh kang nganti k6bithi Bajramusthi ora njaluk banyu. K6taman gadane Syanikumbha kang g6dhene kagila-gila. padha ngucap . Sawise wqla-wali panggadane. Sumurup ras6ksa kang tandange sajak ngewakewakake. bithi-binithi. Karo nyangking sirahe mungsuhe. Kagawa saka bangGting pracayane marang g6dhening k6kuwatane. Sing uwis-uwis (ing wdktu-wdktu kang wis kapungkur). Sapatine Pragasa. dh6ndhane Sang Kapindra lan Pragasa putung bar6'ng. kapi Nila tansah panggah mbr6gaSah ora obah. Ya ntangkono iku carane para Cewa-r6si ngurmati pahlav. Padha cdngkah-cin6ngkah.. majune kapi Nila n6dya lumawan ras6ksa Syanikumbha tanpa nggawa apa-apa minangka sanjataning ayuda. amarga mangkono iku dianggdp patining pahlawan. Sang Syanikumbha. Krodhane Syanikumbha dipOthukake dening kapi Nila.'an unggul ing yuda. T6kane kapi Nila ing ngar6pe Syanikumbha. bar6ng wuninga I(apindra Sugriwa bisa ngasorake pahlawan rasOksa gagah-prakosa. sanalika ambruk t6rus palastra.unglgul ing yuda buncara sinuba-suba. kapi Mainda ng. ing s6mu ras6ksa kang wujude kaya Bathara Kala iku sajak ngina marang para wanara. mati ing madyaning rana ntunggah suluarga". mulane banjur dumadi p6rang lugasan tanpa g6gaman. Ya pakurmatan lan pangaji-aji mangkono iku kang njalari sing tandhing ayuda ora ana kang n6dya ngucira. kumpul maneh karo kanca-kancane. mungsuhe iku wis ngundha gada. mati padha sanalika. rasdksa Bajrarnusthi kang murah gruyune tumuli ng6toni jurit karo ngguyu cukakakan. Syanikumbha k6na sinik6p denin'g 189 .jaya-jaya" karo nyawurake k6mbang lan boreh kang ngambar wangi. pothol. t6ndhang-tin6ndhang. Sawise cancut taliwanda.thukake Kapindra Sugriwa.. banjur diuntir sirahe. padha ngant6pi tekad . Kajaba saka iku. tumuli pinupuhake ing anggane Nila. para devra-r6si bang6t olehe ngaji-aji marang prajurit kang mati jalaran lumawan p6rang. Wasanane rihadhane Pragasa k6na binithi dening Sang Kapindra. pahlawan ras6ksa kang n6dh6ng tumaruna. Para dewa lan para r6si kaswargan kang padha mriksani kang tandhing ayuda saka akasa.6blas. mbdg0g6g m6g6g-m6g6g pindha tugu sinukarta. kaya diububi muntabing atine. Sawise dh6ndha-dhinGndha sawatara suwene.

gulune dicakot. 190 . n. Sang Wibhisana mes6m.Dirglahayu. sang pi' nunjul Baliputra". bardng priksa patine jaran lan rGmuking kretane Sang RawanaPutra. ngg6blag ing bantala t6rus palastra Ing sapatine Wirupaksa.rgu1A-bana lan mangayubagya : . mulane er. i\lulane sirnane para . ngira yen Syanikumbha kapracondhang ing madyaning rana. Anggada katon ewa.rlunu *ggui-"nggal mb6dhol wr6ksa kang kagila-gila g6dhene minangka sanjataning ayuda. jarane Indrajit mati. Ana ing sajrone kreta. wirupaksa u'is linopasan jAmiaring dening Sang Sumitraputra (Laksmana). Awit saka iku. bar6ng miyarsa surake wadyabala wanara. Praptane \\'irupaksa dip€thukake Sang l.ahlawan iku bangdt agawe muntabe Sang Rawanaputra (Indrajit). Kuda lan kretane Sang rajaputra l. Sang Laksmana lan Sang Kapindra padha o*. rodhane prasasat ora ngambah l6mah. k6na dhadhane i6rus-t6mbus ing rvalikate. dheweke tumuli ngataP kuda pangiriding kretane.kapi Nila.atsmana karo ngiwa langkap kang rvis pinasangan warastra. P4iftu tAptok-k6piok sarta surak-surak mawurahan' Ing gdgana. kagawokan ndulu kaluwihane Anggada. kagawa saka. bangdting s6n6ng€. Indrajit endha. banjur m6thukake krodhane sang Rawanlaputra. Ndulu solah-bawane Indrajit kang rujut unigung-gum6ndhung mangkono iku. Indrajit wola-wali ngundha gada diagagake marang para wanzlra. pahlawan ras6ksa kang ap6parab Asanipraba mangsah yuda. Durung nganti bisa mrawasa murrgsnh.6ngka iku pinupuh ing gada wrOksa. wasanane mati dening kapi Drawidha Para pahlawan rasaksa kang wis padha palastra iku budhale saka ing kutha manyang pabaratan diirid dening sang Indrajit' minangfa senapatine. umyang-gumuruh srrwarane para dewata kang padha ngucap. kretane r6muk. Sang Raghuttama. priksa tandange Anggada kang bang6t kdbat-cukat trongginastrampil. kretane nyuvrara gumerit. Pahlawan ras€ksa sang !f irupaksa kang wis samakta ing yuda ng6nteni ana ing srijabAn pura L6ngka.. Amarga k6t6ngg6l gada wr6ksa. wcndene para wanara. satamah kuda lumayu sum6mPrung. mancolot m6nyang sajaban kreta. atine kaya mumb muruba."Toyo-joyi'. Pilhot.ggal-er-rggal lumumpat m6sat m6nyang madyaning rananggana.

(Sarpa = ula * astra = panah + pasa = jir6t). jarane nganti mati b6bar6ngan karo r6muking kretane. ora bisa ngasorake yudane Sang Rawanaputra. p6tak as6sumbar maciya-ciya. pdpindhane mung sa6ndh6g qmun-amun g6dhene. ing wayah b6ngi sarvise s6pi. Saparipurnane nindakake yoga. (Endhdg amun-amun = bl6dug ing awang-awang/ombaking hawa kang katon ing panasan). candi). Indrajit tumuli oncat saka pabaratan bal! mOnyang kasatriyane kanthi pangigit-igiting atine. Kocap Sang F. Indrajit bisa ndulu. ii*grng ora kadulu. Amarga saka dayaning mantra-sihir. Krungu suwara gora-gurnita tanpa mpa (amarga kang nyuwara ora katon). Indrajit mangkrak-krodha masinghanada. Amarga suwarane bisa agawe gara-gara iku kang njalari Sang I\regananda (Indrajit) kasusra ing ing jagat-traya. saya nggardsnandh6s pangigit-igiting atine ngrasakake sirnaning jarane lan 16muking kretane pinupuh dening mungsuh. RA]\{A SA\YADYABALANE XECUEEN. ing batin yakin yen bakal unggul ing yuda. Indrajit banjur mat6k sihir. suwarane pindha gludhug ing mangsa kasanga. Bar6ng wis tdkan ing pabaratan. Indrajit mes6m. pa191 . Sanajan Sang Hyang Indra pisan. IIla kok saiki. ing jagat prasasat gara-gara. Amarga rumangsa nandhang wirang. Biyen-biyen.sa dening wanara. Awit saka iku. prasasat ora kasatmripat. Jaran pangiriding kretane Indraj. Sawise nydndhak gandhewane kang sauwit tal gOdhene (saprangkul).IfrUPANruC NAGAPASA. sarta panahe kang adhapur t6tunggule dewaning Nagq Indrajit tumuli mangkat m6nyang pabaratan.Indrajit ing saj6g-juml6g durung tau kasoran p6rang. sanalila salirane banjur dadi cilik bang6t. Bumi o169 gonjang-ganjing. luwih dening }Ombut tan k€na jinumput. akeh mungsuh r6bal-r kasulayah k6tujah dening jarane. m6muja j6mparinge Sarpas trapasa (lYalanda : pijl slangenstrik = Indonesia : panah jerat ular). Sawise Sarpastrapasa pinuja-mantra.awanaputra Megananda (Indrajit). Indrajit manjing ing padewaharan (Walanda : tempel = Indonesia : kuil. 94.1 wis g6dhe lElabuhane. mnng amarga pinrawa. sab6n Indrajit mangsah yuda awahana rata. para wanara padha bingung pating bilulung.

Arya Wibhisana tum6nga ing akasa karo ngusap-usap netra. Nanging sakarone ora bisa asung pitulung Inarang Sang rajaputra Rama-Laksmana lan para rvadyabala wanar1 amarga manawa kang kOgub6d ing Nagapasa ana kang n&ya at6tulung ngluwari. Sang rajaputra Rama . b . cangkAme amba ngg6girisi. sat6mah l0sah-lungkrah salirane. Indrajit ngg6blas rnulih m6nyang praja. ngaturi priksa nurang ingkang rama kahanane Sang Raghawa sawadyabalane.Wah !pu' traningsun kang asipat anak anung anindita ! Pant)s sira sintbut 192 .. tarkadhang ulia naga siji ana kang nggub6d wanara nganti loro. pating glasah. Indrajit wola-wali hglOpasake j6mparing NAGAPASA diinc6ngake m6nyang pasanggrahan Suwela. Sawise Iumdpas saka g6ndherva. panj 6nGngane k6wiyos pangalOmbanane marang Indrajit mangkene : . akeh wanara kang tiba tabrakan karo kancane. sitna k6kuwatane lir linolosan bObalunge. [Jla naga gOdheg&lhe ma' lihane j6mparing-j6mparing Nagapasa kang cacahe l6ksan-k6then iku padha nggubOd awake rvadyabala lvanara siji-siji. Panj6n6ngane tumuli ngasta sula (jinising l6mbing). Sumurup klebating parnane. wiwit saka pamidhangane nganti t6kan samparane. ditlorongake m6nyang g6gana. Kanthi suka-sukuring panggalih. mripate sumunar mbal6r0ngi. Sang Rawana bang6t suka amarwatasuta. botdn kasinungan ha' langkungan punapc-p uncpa. Adhuh ! bang6t ngg6g6t6ri r. jaiaran h|kiman j|mparing Nagapasa RaghatuaLahsmnna saklangkung ringkih ingch-ingih.Kangj1ng rama. nama irama syair). t6iu utawa luwih. naam van een versmaat = Indonesia : ular' ular yang melata.Laksmana uga k6gub6d sings6t ula naga salirane sakojur. huwtLningana ! L'I)ngiah samDun sami pdiah tdn sakti". kagawa saka bang6ting pangigit-igite panggalihe. bisa priksa Indrajit kanthi c6tha welawela. wisane tansah sumGmbtu saka cangk6me. Awit saka iku. nalika samana Sang Kapindra mung tansah ng6p6l-ng6p6l asta karo ngawOt lathi. . j€mparingj6mparing NAGAPASA iku padha malih ULA NAGA g6dhe adawa. Sajrone w4dyabala wana. c Midhang6t ature Indrajit mangkono iku.ting jlGrit lumayu saparan-paran. Kang ora k6taman ing panangsayane Nagapasa mung \Vibhisana lan Kapindra Sugtiwa. panggubEde Nagapasa mandar saya s6rdt asings6t.ra pating jlGrit kagegeran.r'ujude Bhujanggaprayata (Walanda : voortsluipende slangen.. culane sttmotot m6m6deni.

karsaa mrihsani dhaftng lzawula. dipun sabar-tawOkal panggalih paduha. lan banjur manut-miturut ing sakarsane Sang Rawana. dip0t6ki jajane. pasuryane kang d6mekane wis krasa any6s lan prasasat rvis tanpa bayu diusap-usap. salirane dioyogoyog lirih supaya eling. dikdk6p-k6k6p sarta diarasi mustakane. Sang Dewi diunggahake ing kreta pinatik s6sotya digawa m6nyang sac6dhake pasanggraJ-ran Suwela. nganti turah-turah. menyenangkan). saya sora panjdrit Ian panangise Trijatha' . B6ngine. Bar6ng priksa Sang Raghawa ginub6d Nagapasa bang6t sings6t lan katone kaya u'is meh palastra. Saw6ngi natas Indrajit sawadyabalane padha ora nendra.Gusti Sang llahadewi. Indrajit pinaringan ganjaran maneka warna kang 96dire bangGt pangajine. pikire bingung.Prawiralatita". gustL Kawuh atui eng|t. ropyan-ropyan aj6jogedan. TYijatha njOrit lan nangis k6laralara. kabeh kang dipengini dening para wadyabala. mulane iya pracaya marang kabeh atttre. kanggo meng6ti ungguling yudane. gusti. pracaya bang6t yen Sang Raghawa sawadyabalarre wis sirna. PanjE- ndngane pracaya marang g6dhening kas6ktene Sang Megananda. disarekake ana ing ratnaparyang\a (Walanda : juweelen rustbank = Indonesia : balai-balai bertatahkan ratna-mutu-manikam = Jawa : kanthil pinatik manik-nawar6tna). Ndulu kahanane Sang Dewi kaya mangkono iku. In- clrajit dirangkul. bevallig = manis juita. dhuh bathara' ! Mugi wontdna kaparing 193 . Amarga salirane Sang Dewi sajak wis rada kaku. Sang Dewi dipulasara dening Trijatha. (Prawira = Walanda : groote held = pahlawan b6sar. tansah padha suka-suka parisuka. Sigdg. Sawarnane pOpanganan kang sarwa edi-mirasa. sarwa ana tur kabehkabeh sanva akeh. saka dhawuhe Sang Dasamuka.. supaya Sang Dewi 6ntek pangarBp-ar6pe marang Sang Raghawa. Kagawa saka suka-r6naning panggalihe Sang Dasawaktra. digawa oncat bali m6nyang taman Asoka. Maksude. Dhuh cleua. kanthi t6tabuhan maneka warna. Kocap Sang Sri Janakatmaja (Dewi Sita). supaya wuninga kahanane Sang Ragharva sawadyabalane. Sang I'{aithili nj6rit t6rus dhawah kantaka gumuling ing jrambahing kreta. Irrdrajit nganakake bojana-andrawina kanggo para wadyabalane. Lalita = Walanda : liefelijk. Kango ngr6gani gddhening 16- labuhane. Sang Dewi tumuli dibopong. digagap-gagap p6n6ring panggalihe.

Saiki. Astane obah krug0t-krug6t. heh awak. ffnnawo altu listari urip.padulza harsa paring pitulungan dhat€ng Sang Deui. Heh nyawo.Mugi ha*^uningana. sawise Sang Amarga kaget dening panj6rit lan panangise Ttijatha. Hla samAngko sing paring pangayoturn lan paring tuntunan. yayi Trijatha ! Supaya bdcik kawusananing patiku. Trijattra atine nratab. gusti ! Punapa kemawon inghcng badhe paduka tindalzahdry dhatOng pundi kemawon tindah paduka. Atuit salea ihu yayi. Apa ta prAlune aku urip.Adhuh gusti. ugi prasasat dewa 194 . Sita eling purwa-duksina. nanging sarehning panjdndngane isih sug€ng. Sang Arya Raghuttama. Dewi Ngrungu ng6ndikane Sang Maithili kang sajak wis kanthi panggalih golong-g6ldng-gilig n6dya manjing dahana. Kapar€nga kawula nyuwun pamit dhatZng pa"sanggrahon Suwelagtxi sowan bapa kawula. padulza Luungu. Dadi olehku ora tumuli nganyut tutuuh. kanggo mungkasi uriphu". tumuli cAthika gAni.nyawa ! bAcih tumuli mdtua xka raga hang tansah hOtuta-tula kAtuh iki. ntanaui Sang trlaithili hdlajAng seda". Sri Noranata Raghowa seda ? Wingi-nguni. wis ora ana. supaya kAtrima olehku bela-pati marang Sang Naranata Raghaua. sampun h|s|sa kapengin ngimnsi. mulane luuih b€cik aku tumuli mati. kawuh tanwh badhe ndherelz. gusti ! Ifiangke ta manglee gustt.. . harsa peduku badhe nglalu antaka sarsild rnanj ing dahana hawula sumanggulwh|n". affnrga isih darbe pangarAp-ar|p ngdfieni panjAn?ngone. nangrng netrane isih m6r6m. aku nAdya manjing dahana murub. Mulane. Aginging sih-trisna saha s€tyabahti kawula dhatOng yayah-rena sampun dumunung wontdn ing paduka. Paduka prawwt ronn-ibu hawula. netrane kum6mb6ng.. mung kl6sik-kl6sik : .wi kapara nyata Sang Naranata Rama bcttdn henging dipun-aj?ngajOng sugAngipun. ora satimbang karo gOdhening rudah-sush lan papa-sangsara kang dahsandhang. Nanging yayi. dak-€nteni rawuhe. tGtalining urip lzang nggandheng alzu karo panj|ndngane wis pddhot. Sirnq rdbahpokah wringin pangayorrwn kawula. ng6ndikane lirih.Bahal nglantur lawas s)dhih-hinglzinhu. ltoduha tangeltakOn.t bla:npaltan punika. . Sapira g1dhening hatr€inanhu n?arang uripku lan gidhening kasdnAngan kang dalz-alqmi. uriplttt banjur tanpa pangayoffMn lan tanpa tuntunan. ature alot pddhot-p6dhot : .. telzadku kapengin mati salugune ya wis gddhe. panjdnAnganipun kapidhara. Ilfano. awak ! kowe bdcik matia bae. bodhe nyuwun priksa hadospundi badhe wasananipu.

kau,;rla. Padulia pipindhanipun kados Cintamani saha minangka roit dununging g€sang luwula. Paduka pdpundhen kawula, ugi pangayoman kawula- Awit shing punika, lzawula tansah badhe tutttttntur tut-wingking paduha. Sanajan dumugi ing dilah:n pisan. leoruula wAgah pisah haliyan paduka. Illakatdn ugi, saupami pndultc ngant<ts ngloltt antaha sarana ambyur samodra utawi manjing dalmna, kawula bot4n badhe pitrun kantun". (Cintamani = \ValanCa : edelgesteente dat alles geeft wat men wenscht = Indonesia : permata yang dapat memenuhi segala keinginan orang = Jawa : s6sotya kang bisa minangkarli kabeh p6penginane wong). Sawise mattu mangkono, Tri;atha banjur nrangkat, mSnyang pasanggrah:tn Srtwela. Sapraptane irlg pasanggrahan, Trijatha t6rus marak Sang Wibhisana. Sawise ngandharake kahanane Sang trIaithili, Trijatha banjur nyuwun priksa bakal kawusanane Sang Naranata Raghuttama, bisa waluyajati lan orane.
Wangsulane Sang Wibhisana : ,,Sumurupa, nini ! Saupama Srinarendra Roma h|banjur tumdka ing seda amarga k€gub€d Nagapasa, ora bisa waluyajati kadi wingi-nguni, Tribawana mdsthi baltal ldbur-turnpur. Mangkono uga manawa panjOningane nganti asor ing yuda lumawan sapa bae. Jagat luwih dening cilaka ntincit, manalua Sang Naranata Ramabhadra nganti k2na kap1ajaya dening mungsult. Sumurupa ! PanjAndngane iku panjanmaning Purusottama leang bangAt luhur, kinawasq lan wicaksana, sarta ahli njAmparing hang .tanpa timbang ing saindinging jagat. (Purusottama : lltalanda : hoogste geest, bijnaam uan Wisnu : Indonesia : jirua tertinggi, julukan Wisnu). Di bdcik anggonmu rttnt€hsa lan oliladi tnqrang Song Janaki, wasanane ing timbe kowe m1sthi balzal ngalami s?nAng, mulane aja was-sumAhng atimu. (Janaki : Janakatanaya, Janakatmaja, Janahasuta, Janahaputri : dochter uan Janaka : Jawa : putrane putri Prabu Janalza, yaiku Sang Maithili utawo Dewi Sinta). Alang-alangana, aja nganti Sang Dewi nyiksa mlirane dhewe. Manawa panjOndngane nganti seda (nglalu antaka), Sang Narendra Rama m€sthi banjur ngalami ruudd panggalihe. Hlq yen Sang Narpati Rama nganti seda, jagat saisine mOsthi sirna. PanjanAngane iku satuhu kang mAmayu ayuning jagat, ya kang nggawe biciking bAbrayan agung utawa masyat'ah.at, mulane doklulttti,ahu ndherek ana ing kene. Wis nini, kou,e tumuli ntuliho, kabeh kandhaku mau protelakna marang
Sang

Deui".

195

Saparipurnaning ng6ndikane Sang Wibhisana, Trijatha ny6mbah, banjur pamitan mulih m6nyang taman Asoka (Ing padhalangan sin6but taman Argasuka). Sapraptane ing taman, kabeh ngGndikane Sang Wibhisana dipratelakake marang Sang i\Iaithili, satdmah panggalihe Sang Dewi banjur l6jar, pasuryane katon rada
bingar.

Kacarita Sang Raghuttama, amarga saka sings6ting panggubdde Nagapasa, panj6nGngane nganti kapidhara, tan 6ng6t purwa-duksina. Salirane panas lan prasasat r6mak-r6mpu dening sdrdting panggub6de Bhujagapasa. (Bhujagapas = Nagapasa = Sarpapasa = Walanda : slangenstrik, Indonesia : jerat ular)Jalaran kasiliran mandamaruta (Walanda : zachte wind =

Indonesia : angin sepoi-sepoi basa), Sang Raghuttama eling punvaduksina; mangkono uga Sang Laksmana kang gumuling ana ing sac6dhake, iya banjur eling. Nanging, sanajan panggalihe wis eling, salirane ora bisa obah, amarga panggubae Bhujagapasa babarpisan ora ng6ndhoni. Bar6ng Sang Ramabhadra wis eling, Sang Wibhisana lan Sang Kapindra tumu li ny Odhalq nyadhong dh awuh-p angandika. Marang Sang Laksmapa, Sang Ragharva ngGndika : ,,Yayi Lahsmnna kang luhuring budi lan s,tya-balztine marong hodang wreclha pantds sinudarsana ! Kanthi l;ga-rilo.ning panggalihira, sira tansah tumuntur tut-wuri ing saparaningsrot, lan tansah agawe sAning sarta mnrAming panggalihingsun. Kabeh kang ingsun sandhang, panas-pOrih lara-lapa, sira milu ngalami tanpa ngr^su' la". ,,Dhuh ariningsun Laksmana ! Illungguh bang?t sira dadi' hadangingsun tarunq. Aiuit saha luhuring budinira, om abot sira ngurbanake iiwa-raga ktnggo kadangira wrOdha. O, ariningsun ! dirung ana plwalAsingsun habAcih-an marang sira, ngAmungake kasusahan lan hascngsaran bae pawewehingsun marang sira Wo, kadangtru wr\dha iki murtg arane bae kaltrdnah tuwe, nanging nyatane ora bisa asung kas,nangan morarTg sira, mandar ulasanane njclari sfro kasangsaya ginubdd ing Ncgapcsa". ,,Yayi Laksmana ! Sai\g-iuml|g ingsun durung tau prihsa satriya kang satimbang kcro sira ing babagan g)dhening tekade, tzosidirane, lzautanwne, sabar-taw|kale, kawicaksanane, gadhe' ning tOlabuhane, kasusilane, kaprigdlane, m€ndat'm?ntuling pang' gau-ne hn kasauane. Kabeh wicara lan tindah-tanduhira mracih'
196

nani manawa sira ihu satuhu hitapriya (Walanda : een uriend uan het goede : Indonesia : mhabat segala sesuatu yang baik)". ,,O, yayi, kabAcikanira manang ingsun hehe lan warno-warnane ora kAna dietung, pdpindhaning gOdhene ngluwihi gunung Malaya, suci-murniring habOcihanira (urrarga anggonira gawe h,ab6cikan s€pi ing pamrih) pdpindhane /aayo c6ndhana, ngganda arury. &iya-bahtinira marang hadang wr€dha (marang ingsun) ora bdda haro s€tya-baktine abdi marang bdndara. Ilzu kang njalori ingsun saya runiangsa kapotangan g€dhe marang sira. Manawa ingsun prihsa sim sewaha lungguh makidhupuh ana ing ngarsantngsun, suka-rdnaningsun tanpa upama, gddhening panggalihingsun sagunung l\'teru".

,,Yayi Laksmana ! GAdhene lan warna-warnane utangingsun habdcikan marcng sira, ora bahal bis sah (ora bahal bisn lunas), manaua ingsun sahuri ing sajrone sewu taun". Wasananing pangandikane Sang Raghuttama marang Laksmana, kasEbut ana ing Ramayana abasa Jawakuna bab XXI kaca 230 sloka angka 102, surasane mangkene : ,, Janji-kasaguhaningsun mara,ng sim yayi, manaus ing tdmbe (ingsun lan sira) manjanma maneh ing marcapada (Walanda : reincantatie, Indonesia : mengalami perputaran hidup kembali : Jawa : ngalami nyahra manggilingan), sira titdpa dadi kadangingsun, aja pisah karo ingsun. Nanging sira dadia kang kapr6nah TUWA; ingsun kang kaprGnah TARUNA, supaya ingsun bisa m.b6kteni sira minangha p iw ab singsun habAcikan marang s ira ". ,,Yayi Wibhisana
Banjuring carita, Sang Raghawa ng6'ndika marang Wibhisana : ! Oncatim wha Ldngha ninggal kadang-hadeyani-

'

Katrangan.
Karsane Sang Raghawa ing panjanman candhake kapengin dadi kang kaprdnah taruna lan Laksmana kang kapr6nah wr6dha, bisa kalEksanan t6m6nan. Sawise Rama-Laksmana seda asalira dewa, manjanmane maneh ing marcapada padhadene dadi putrane Prabu Basudewa Ratu ing Mandura. Bama dadi Krdsna, Laksmana dadi Baladewa. Kr6sna kapr6nah taruna, Baladewa kapr6nah wr6dha, mulane pany6bute Kr6sna marang Baladewa ,,Kaha Prabu
Baladewa".

19?

pangayoman lzang ora bisa ngayomi. lan ora bisa mbrastha sawarnaning panggawe ala-candhala kang dadi m€malaning jagad. Hta samdngho. (Parahita : : 198 .Wo. sira padha maliha m|nyang Kiskindha. G)dhening ldlabuhanira nurang tngsun tanpa pdpindhan.a lumnwaiT para rasihsa hanthi ngAbg hasudiran lan numplah kAhuwatan. Sira wis padha gawe lllabuhan gAdhe ffnrang ingsun. Walanda ra kanthi ancas nAdya ngupaya pangoyoman. Anggonira ngupaya yayi I\{aithili kanthi nalasah u)unawasa nusuknt'. Sawise yayi Dewi kitAmu finawan Rawa na ana ing taman Asoha LAngka.Manawa ancase manghono iku om kallksanan. Anggonira ngayom marang ingsun ora ana wohe. sim aia mbadal dhawuhingsun. Nanging habOcihanira ora bisr agawe suka-rAnaning panggalihira. padha muliha minyang Kishindhq lan tumuli manghata !". atutrga wka bangdte papa'sangsaraningsun.Anane wong ngupaya pangayorwn. munggah gunung tumu. Sira om ru-nungsa abot. tanpa pakoleh.run ing jurang-c|rung tanpa ngelingi r?kasaning laku sartc g1dhening pringga-baya. hilat". arnrga xka bangOte anggonira manggalih Jagaddhita (Walanda : het heil der wereld = Indone' sia : kebahagiaan dunia). Sawise kabksanan bisa ftkan ing laiadan pruja LAngka rnffinggrahan ing crdi Suwela' sira lan ffigung wadya' bala wanara padha mangsah yud. sirc mandor banjur scya wuwuh r\hasa nambak sarrbdra. Ing mangkq siTa ihu pancene pantds ingasihary jalaran luhur ing budi lan lunawan. lumrahe supaya bisa nyirnakahe mungsuh lan didnggo nggayuh hawibawan. k4parat si Rama. Sira mangr€ti yen hasindngan lan ka' nikmatan ing mayapada iki ilange bangAt rihat pindha gdbyaring ( Mayapada : alam donya).sup g1gruntbulan nraiang b0bondhotan.het welzijn uan anderen behartigend = Indonesia : mem' perhatihan keselamatan/kebahagionn orang lain). affnrga saka bang|tira nAng€nake marang parahita" /ragana xha kapenginira milu nggawe sAnAnging iagat. Aia padha nswung sungkawo. wani ing b\nbr u?di ing luput.Yayi Sugriwa. bangdt asor tanpa pangaii lan tuna ing budi". apadene Pawanasuta lan Anggada ! Ingsun pamit palastra rwrang sira habeh. adoh ing wicara goroh. Marang hadangira wrddha Sang Dasanana sira ora trtsna. adate baniur ninggal pangayoffnne. ngarnbah alas gung liwang'liwung. Sira singsdm ulah kabdcikan lan rahayu ing budi. tanpa rafi ernn lan tanpa ngro. .so susah pixh haro kadang-kadeyan lan garwa-putra. J€bul antulz panga' yoran kang ngaciwani...

. (R6sigana = Walanda : zienersschaar = Indonesia : rombongan para makhluk awas).ula tansch badhe ndherekak|n paduka. mendah alokipun jagat angg€nipun sami nacad dhating kawula : .. Apa sira 199 . budidayandn amrih kal|hsananing sidyanira. Sasampunipun mAngsah paduka kawula sapu ngantos sirna g1rapang tanpa sisa.Ngrungu ng6ndikane Sang Raghawa mangkono iku.Wo. esthane kaya padha nangis mbelani kang lagi nawung sungkawa. p6pindhane kaya 6luhing w6ngi kang milu susah sumurup sang rajaputra Rama-Laksmana ginubEd ing Nagapasa. Ndungkap wayah rahina. bang6t kar6rantan panggalihe Prabu Sugriwa.Heh ltladhuzudana ! Di sabar-tawihal. Langhung rurniyin kqwula badhe rryirnakak1n m€ngsah paduka Manuui kdkiyatanipun me^ngsah langkung agAng tinimbang hasAhten tzawula saiadyabala u)anara. Manawi kawula tinilar kantun. Katuuls botin sag6d pisah't€bih saking pada paduka. . fin Sang Raghuttama olehe ngdndikan karo Kapindra Sugriwa nganti ing wayah lingsir rv6ngi. hihAnc€nganing tekad kawula. kawula laj€ng badhe ndherekak€n paduka manjing suwarga. sampun hislsa seda. kawulu boftn badtte ngundtri yuda.ani nglabuhi gusti nganti tumAka ing pati".. pipundhen kawula ! lltont1na kapar)ng paduleo karsa ng?ntosi kauula. . nggunggung kas6ktene lan mangal6mbana kaprawirane. agawe tibane bun-bun kang padha tumemplek ing g6godhongan. . kawula l6stantun g€sang mukti-wibawa wont|n ing Kiskindha. Ing w6ktu iku angine sumilir. manuk-manuk padha tangi. hiparat ! Si Sugtitua pranyata wanara kumprung-kumprd nisthacandhala.Adhuh gusti. Banghenipun Rawana minangka pisungsung kawula dhatdng paduka. suryarane rarne. sanajan dumugi ing aOlahan'pimn. bohenging botin. liripun padulza seda. aja banjur nglokro manghono.rawayan mili. Dumadakan ing g6gana k6prungu suwarane para rEsigana bang6t rame. waspane tansah ma. Alt wung p61ah mbrigagah lumawan m7ngsah tinilnbang ngucira ing yuda. sonajan ngantos haping pint€n lzemawon panjanma paduka ing marcapada". ngelingake marang Sang Raghuttama.Awit salzing punika gusti. padulea satuOg mungguh manggalih seda pariuka. om u. Sasampunipun kcwulo saha sadaya waciyabala wanara sirna. leawula k€dah mbrastha mingsah paduka.. Kau.

Yen ing antarane paru Rudm sira iku Bathara Sangkara (Batharc Siwah).Ing antarane kabeh kang mawa sorot. Yen ing antarane para mcnungsa sira ihu Puat. 1'o Sang Punrsottamottama (Wqlanda : alld'rhoogste geest. Dadi.lali. hla manianmanira sing saiki awujud Rama apdparab Raghawa (ftgdse : putrane Dewi Raghu). kanthi maujud gonta-ganti. dalam kelzusutan pikiran)".Biyen. dewaning rajabrana utawa dewaning kasugihan). sira iya m)sthi hasinungan kawicaksanan kaya panjanmnnira saiki. nuli awujud Maharsi Jamadagni. pdparabe Bathara Wisnu). kusut. Siro ruis wola-u'ali manjantna ing ntarcaltadoPanjanmanira sing biyen-biyen. ihu habeh ftluluhe Buthara Kuwera. D h ane ndra. ora ana hang nganti ngalanti ximohita (Walanda : uerward. pingwn. iultthan lYisnu). iiwane sagung dunwdi". D hanap a t i. bijnaant uan Wisnu : Indonesia : jiwa yang sangat tertinggi. D h an e sru ar a. Yen ing antarane gunung hang dhuaur-dhuu'ur sira iku Himawan (Himalaya). kang dhisih dhewe sira manianma dadi mina (iwalz). Yen ing antarane golongan indria sira ihu ati. nuli manjanma awuiud lvaraha (celeng). tansah sumunar. D hanad ip a. uerbijsterd. Sira iku Wisnu.. W aisrau)ana. amarga hau'asesa dening rajoli-tamah. in zinsuerbiistering : Indonesia : kalut. banjur manjanma awuiud bulus. Yen ing antarane kitab suci sira ihu Samaweda. \'en ing antarane kAhayon utawa wit-witan sira iku urif bodhi (Walanda : boom der kennis = Indonesia : pohon pengetahuan). . baniur manjanma awujud wong cebol (wong bajang). sira ihu pApindhane Surya $rlngenge). Yen ing antarane para dewa sira ilzu Bathara Indra. Kandhaku iki Abka-suta tanpa warana: sira ilzu ratu' ning jagad. bingang.. Yen ing antarcne para yaizsa-rasZksc sira ihu Dhanapa. sawise iku baniur manjanma awujud Narasingha (ntanung' sa amustaka singa). Panjanmonira ing marcapada ihu tansah leasinungan pom' b€gan parahita (Walanda : het welzijn uan anderen behartigend : Indonesia . Yen ing anta' rane sawarnane barang hang isi banyu sira ihu samodra. Yen ing an' tarane hewan rajahaya sira ihu l6mbu hang bisa minangkani pd200 . sira manianma ing marcapada wola-wali. memperhatihan heselamatan/kebahagiaan orang lain).tr hang kasusra ing iagad. (Bestth bakal manianma awuiud Krisna. Ing panjanmanira besuh. manawa sira ilzu salugune panjanmane Bathara Wisnu ? (lla' dhusudana : Walsnda : Madhu-dooder : Indonesia : pdntbunuh Asura Madhu. Sira ngalanii kAbingungan lan panggalih ltuwur. (Dhanapa = D hanada. bewusteloos. . Pm).

. Kang sin6but Caturasrama (pratapan warna papat). Gr6ha = griha = griya.. Gr6hastha = mad68 k6pala somah). Yen ing an' tarane satoJtewan hang bisa mahawan gdg.ahtu berkomat-hamit mendoa). Yen ing bab rikating lakune sira iktt p6pin' dhane Pau'ana (ongin). Yen ing antarane sawarnane sdsaii sira iktr Japayaga (Walanda : gebedoffer. Yen in| anturane Caturasrama (pratapan taarna papat) sira p?pindhane Grehasthasrama (Walanda : het tiidperk uan hu'isuader : Indonesia : masa untuh meniadi ltopo^ yaitu menjadi hepala keluarga). diarani Gr6hastha. lan sira i/au . yaiku L6mbu Nandini. 4 Sanyasin. Yen ing antarane paru nxga sira ihu Anantabhoga.. 2 Gr6hastha. Bhima. : 1 Brahma- 1. Gr6hastha. Katrangan. lVong kang wis diwasa. yaiku cari. yaiku arwah pinuniul hang ksran Pitriwara (Walanda : uoortreffeliikste de manes : Indone' sia : arwah yang terutama). brahmacari banjur kdna omahomah lan dadi k6pala somah. T6mbung .ana (kang bisa mabur) sira ihu Wainateya. Uripe kudu n6t€pi pranatan k6nc6ng.a" ing sajrone abiad.. Yen ing antarune arwahe para l1luhur sira ihu Aryama.Ong" ing pocapan sarta muiudake aksara .t6g6se : muride brahnrana kang mangane saka olehe p6priman. banjur ngawula (purohita) ma' rang sawijining brahmina. Yen ing antarane kali leang g€dhe'g€dhe sira llau Jahnawi (b€ngcwan Gangga). Sawise rampung pasinaone. Nindakake b6brayan urip kanthi nglakoni kab6cikan.bhiksu".bhik".donesia : Tuhan. preueloffer= Indonesia : sajian pada u. 3 WanaPrastha. diarani brahmacari utawa muride brahmana. padha bae learo tdg|se Kuntheya : putrane l)ewi Kunthi. Manawa wis ditampa purohitane dening brahmana. 20t . Yen ing antarane kewan-clasan sira ihu singa. mangane dikudokake sarana p6priman kang lumrahe diarani . Dhatar :'Walenda : schepper : Ir'. sawise nglakoni pacoban (yen cara mahasiswa wis ngalami p6rploncoan). dh6m6n asung pitulung lan sapanunggalane. Yen ing antarane para leang addg nagara sirs ihu Dhatre (Dhatre : Dhota. (Wainateya : putrane Dewi Winata. maksude yaileu Garudha. yaihu : Yudhisthira. Stha = mad6g. kas6n6ngane diwatdsi. Brahmacari. Ariuna). 2. Penciptu alam semesia).penginane wong sing ngingu. Yen ing antarane sakabehe ula sira ilau Naga Ba' suki.

para iiaata tan para_ carana kang padha nyabdakake . karo nyawurake utkatha (kulit kayu kang ngganda wangi). Manawa wis tuwa... .ke dening Sang pu_ jangga. dumadakan Kag6ndra GARUDHA kang uga sin6bul WainaLya prapta mawa prabawa sindhung-riwut sumiyut.jaya . Sanyasin. nanging kahananira ngdboki (nglimputi) ing Triloka. Yen ing antarane para panclau. para siddha (sat6ngah dewa) lan para cararla 0uru ngidung kaswargan) kang padha ngucap . 4.jaya'. ing antariksa uga kapiyarsa suwarane para dewa. yen ing halangane kewan galak sira ilar. n6dya nggayuh kasampurnaning pati. Pm)". iku diarani manjing dadi Sanyasin.. urip ana ing sajroning alas. Gr6hastha sakloron (iarrang-wadon) tinggal kamukten. mangkene Kajaba suwara pangal6mbanane para R6sigana marang Sang Raghuttama.r sardura (macan). kang dilagolta. jar siia rkrr jirvane sagung dumadi". k6mbang sarta boreh saka antariksa ing sadhuwure sang Raghusuta.Banjure suwara ing langit (pangandikane para R6sigana) 'i . Yen ing halangqne poro Gajendra (ratttning Sajin) sira iku scng Airawana (gajah'"ing kaswargan titihane Batiaro'Indra). yen ing kalangane para pahlawan bangsa wrasni sira iku Kr6sna hang bakat mrajaya daitya Kangsa.jaya-jaya. Duryodhana hang abudi asor-canciltala kang bahal sira prajaya (lumantar Bhima sarana ginada u€ntise kiwo..LGt sakGdhep neha Garudha niyup ing bantala. Wanaprastha banjur tinggal kadonyan lan ngumbara ing saparan-paran. beda-bedo wujude.Mangkono kahananing wujude saliranira anggonira ruola_ wali manjanma ing marcapada. Wanaprastha. Yen wis ngrasa ny6dhaki patine. amarga salugune sira ihu mung siji. nyddhak lan . sira ilzu tdmbang Gayatri hang pinunjul dhewe. njalari tatas-rantase kabeh Nagapasa kang nggub6d salirane Sang Rama-Laksmana lan para wa_ nara. ianging satu_ gune ora ana bedane.Yen ta ingupanwleake t6mbang. 202 . diarani Wanaprastha.a iira ileu p€pindhane Arjuna. Dening dayaning sabda-pangal6mbanane para R6sigana sarta suwarane para dewa.

pahlawan rasaksa kang kondhang kaonang-onang g6dhe tekade lan t6guh-tanggon watake.. wadyabala wanara enggal-enggal budhal ng6nar kutha-krajan l6ngka. Miyarsa suwara gora-gurnita surake wadyabala wanara. Esuke.Pranyata panjdn)ngane ihu panjanmaning Bathara Wisnu' song Ganrdadhwaja manianma awuiud sri Naranata Rama. nuli mulih mEnyang padununganb' Para vradya. pikire kuwur kaworan giris-miris. bang6t suka amarwata suta.amadewa. m6ntas ngalami panandhang ginubEd Nagapasa saka panggawene mungsuh. Apa maneh barEng diaturi priksa dening t€lik rasoksa bab tokane barisan wanara. kagawa saka bang6ting pangigit-igite atine . 95. Sat6kane ing sajaban kuthakrajan (Indonesia : ibu n6g6ri). Sang Dasamuka bang6t k6jot panggalihe. habeh m€malaning iagad tan ldl6th0hing bumi mdsthi babql laburtumpur dening pani€nOngane". (Garudaihwaia : 1€juluke Bathara Wisnu). Dumraksa awahana rata 243 Ing wayah b6ngi.madal pasilan. nuli ngr6siki l6bu kang tumemplek ing samparane. Ora pr€lu disum)langake. luwih-luwih bar6ng sumurup'Sang Faghuttama wis wAuyaJati. Sanalika Sang rajaputra sakarone (Rama-Lak' smanal-watuyajati.nydmbah marang sang Faghawa. panggalihe tit gr. Wasanane panjdn6ngane dhawuh marang Dumraksa. Kagandra Garudha banjur pamitan. lan padlta pracaya maiawa praptane Sang Wainateya iku arvi'" saka g6dhenitrg prabawane Sang B. Sawise sam6kta. para wanara surak mawurahan.rg. suwarane n gumandhang in g awang-awan g. para kapibala nganti lingsir w6ngi lagi bisa nendra. PATTNE DUII{RAKSA LAN AKAIVIPANA. Dumraksa sawadyabalane enggal-enggal budhal n6dya lumawan barisan wanara. M'angkono kandhane para kapibala.bala wanara padha pat'ing j6nggelek tangi kanthi gdmbiranin g ati. wola-wali unjal napas dawa. sirna l6sahlungkrahing salirane. kakuwatane pulih kadi wingi-nguni. Para wanara padha sumurup yen kang asung pitulung r. sawise sam6kta.jalari tatas-rantasing Bhuja' gapasa (Nagapasa) iku Kagdndra Garudha. amarg" piiOt puanu nggun6m kapengine tumuli campuh yuda n6dya namakake piwalds marrng para ras6ksa. . sawise mangkono.

iku sing akeh-akeh durung tau kEtaman san- 204 . Apsari malini kdmbang)". Mangk ono panggraitane Dumraksa. akeh wanara kang ora mraduli lan ora krasa s0mpal bahune pinrawasa mungsuh. dixdhiyanr apsari malini luwih saha sqf. leeuw. Para wanara kaya wuru.kang kagiri-giri g6dhene aran Singhasya. Kabeh kdkar?pan lan p€penginanhu diparAngahe dening Sang Prabu. kuda pangiriding kretane aran Wrdkasya. Kagawa saka k6nd6le p6rang lan liwunging tandange. amarga wis lawos aku ginawe muhti. Sumump kanca-kancane akeh kang nandhang brana (k6taton). para g6g6dhuging wanara enggal-enggal nrambul yuda. uripku tanxh ngalami mahmur jibar-jibur mubramubru blabur mndu. Singhasya = Jawa : atutuk sinp. pinaringan sandhangan mawa rdrdnggan s€sotya-ritna. . Lagi bae Dumraksa m6tu saka beteng. roman muka. ing pabaratan nganti katon p€t6ng pindha kEsaput ing mGndhung ang6ndhanu. kumitiring p6dhangklewang lan g6gaman liyaliyane kang diobat-abitake para ras6ksa katon kaya widyutmala (Walanda : kronkelende bliksemlijnen = Indonesia : sinar halilintar yang berkelok-kelok). Asya = mond. dumadakan ana manuk gagak nyambEr-nyamb6r karo muni sora. hasinungan kawibawan.kang meh mrawasa mungsuh.. Sumurup ngalamat ala mangkono iku Dumraksa s6pi ing rasa wddi. Saw6neh wanara ana. kOganthol.pangamuke. k6tiban limpung utawa k0taman dh6ndha. k6pidak-pidak dirada utawa k6tujah turangga. Saka akehe wanara lan rasEksa kang campuh yuda. nanging banjur kddhisikan tin6mpuh ras6ksa. (Malini : Walanda : kransulechtster : Indonesia : : widadari ahli nggubah Campuhe wadyabala wanara lumawan para ras6ksa wadyabalane Dumraksa nganti ngor6gake bumi. pembuat hamngan bunga. Para pahlawan wanara . amarga atine wis atekad pati. tiba kalGnggak lan nandhang brana. bang6t ngg6girisi. (Singha = Walanda . gezicht = Indonesia : mulut. arai iinga.Apa kang dakw1deni ?! Wis samAsthine ahu labuh lara-pati mamng gusti.. dwaja kang pinasang ing kreta Singhasya kabur kabuncang maruta. gdtihe pating dlewer tumetes ing bantala. Pirang-pirang wanara kang nandhang tatu abot k6cubl6s sanjata lancip. Aku diuja ing xsdnAnghu.

. wadyabala rasEksa k6dh6s6k mundur. Wadyabala wanara kagegeran. N{aksude Sang l\{aruti olehe njarag supaya ginada dhadhane. ora liya karGben misuwur jdn€nge. tansah panggah mbr6gagah ora obah. Durnraksa enggal-enggal ng6tap kuda Wr6kasya. pirang-pirang kang mati k6tiban gadane Dumraksa. Sang Pawanaputra (Hanuman) enggal-enggal m6thukake krodhane Dumraksa karo nggawa watu-it€m kang sagunung anakan g6dhene. Sumurup mawuting wadyabala wanara. p6pindhane kaya Mattamayura n6mu ula. Dumraksa babar-pisan ora ulap. Dheweke tumuli mancolot mudhun saka kreta. Dumraksa ewa.-Walanda : uitgelaten pauwen. Solahe Sang Anilatmaja kang bangOt ngewak-ewakake mangkono iku agawe saya ngigit-igiting 31ins Dumraksa. Iranawa pinrawasa mungsuh bisa endha utawa nangkis sarana gada wr6ksa. Amarga kang ginada ora gigrig wulune salamba. k6gil6s rodhaning kreta Singhasya utawa k6tujah kuda Wr6kasya. mandar muntabing atine kaya cliububi. gddhe. nggada Sang Anilatmaja sakayange.'anara. linud dening I)ara v. Nduiu rusake wadyabala ras6ksa. glrrn6rii ngeclabedabi suwaraning lakune kreta Singhasya. kagalva saka pangigit-igiting atine kelingan nalika padha k6gub0d jir6t Nagapasa awake. Pahlawan rasdksa iku agahan munggah m6nyang kreta maneh karo ngobat205 .jataning mungsuh. diumbul-umbulake (kinarya onclang) saka tangan t6ng6n ditampani tangan kiwa lan kosok-baline. mudhun maneh saka kreta. naam van een versmaat = Indonesia : merak-merak yang bersuka-ria. Dumraksa wola-wali ngundha gada disawatake marang mungsuhe kang kumawani ny6dhaki. Ndulu solahe Hanuman kang tansah ngumbul-umbulake watu it6m karo ny6dhaki kreta Singhasya. Ana ing sajroning kreta kang ban' t6ring lakune kaya sumiyuting angin. Nanging kang ginada malah tadhah. (Mattamayura =. banjur munggah mdnyang kreta maneh.'an wanara. nangiug yen mrawasa ras6ksa m6sthi kdna. Para pahlawan wanara padha liwung tandange. pirang-pirang kang bahune s6mpal kaparapal k6tiban watr. para wanara bangEt suka amarwatasuta.rlar. nama irama syair). sat6mah kuda lumayu sumdmprung. Ndulu Sang Maruti ng6toni jurit. dadi lan patine. mandar nuduhake dhadhane supaya ginada dening Dumraksa. Akeh ras6ksa kang awake r6mak-r6mpu pinupuh gada wrEksa dening pi. rodhane prasasat ora ngambah bantala. Tanpa bisa iral6s mrawasa. nuli nggada Sang Itaruti wola-wali.

Dumraksa diangkat lan disungsang. lan ora dipar6ngake mrilih. taline gdndhewa gddhene padha karo wit jambe. paprangan iki bakal suwe rampunge". uwange r6muk.abitake gadane kanggo ngawekani supaya mungsuhe ora bisa mal6s mrawasa. 206 . nuli wola-wali nggada Sang N{aruti. Sawise nyiimbah nrinangka tandhanrng pangaji-ajine marang gpstine. Sang Pawanaputra banjur api-api mundur. Prabu Dasamuka sa' ya kar0rantan panggalihe. Nanging kang ginada malah tadhah dhadha. Kanthi asanjata gada. Dumraksa mancolot endha. hla ! Manawa raslhsa iki dak-uia bae ing salzarAp-kar€pe. Ing sajrouing kretane kang bang6t gSdhe lan santosa isi j6mparing matumpuk-tumpuk lan g6ndhewa sawatara. ana sawatara kang lumayu mGnyang pura. ngaturi priksa patinG Dumraksa marang gustine.. I\{iyarsa pawarta mangkono iku. G6ndhewane Akampana iku dawane 5 dh6pa. gdtihe sumamburat m6tu saka ing tutuke. mulane mung kreta lan jarane bae kang sirna. satEmah Dumraksa ngira yen mungsuhe ngucira ing yuda. banjur dig6jrotake ing watu iku. Kagawa saka bang6te kumropoking atine. g6dhene saprangkul. manawa ora bisa rr. Sirahe Dumraksa p6cah. Bar6ng Hanuman sumurup watu g€dhe. ut6ke muncrat. ninging s6dhih-kingkine ora dituduhake marangsapa bae. Hanuman banjur nyik6p sikile mungsuhe karo pisan. Amarga durung ana kalodhangan kanggo mal6s mrawasa. mak brabat ! Kanthi cukat prasasat kilat Hanuman ngangs6g maju. dilarak'larak. Dumraksa diglandhang. dadi lan patine. Nanging. Sapatining senapatine. Nlangkcnb prasdtyane . watu-it6m kang wis diumbul-umbulake suwe dik6prukake nurang mungsuhe.. wadyabala ras6ksa padha lumayu asaiang-tunjang. p6rang dharat.. dumadakan . Dheweke kumudu-kudu tumuli ngrampungi Sang lIaruti. Akampana mangkat awahana rata ngirid warlyabala ras6ksa mayuta-yuta.We dening wadyabale wanara". utawi bauula ingliang sirne pahlawan Akampana marang ratune. Dumraksa t6rus lumarvan yuda. Dumraksa kirig'kirig karo ngg6rdng. padha ngungsi urip dhewe-dhewe. .llfiingsah brastha dening kawula. Sawise nggagas mangkono. Panj6n6ngane banjur dhawuh marang pahlawan ras6ksa Akampana ndikakake ng6toni yuda.brastha wadyabala wanara..

bahune Akampana kang kiwa k6dut6n.. ngaturi priksa patine Akampana marang Prabu Dasamuka. ldnggahe ora j6nak. Bar6ng wis c6dhik. (Tti pandurat = t6lung k6dheping netra).nanging ngalamat ala warna-warna iku onr agawe ulaping atine Aka. Karo ngobat-abitake gada wr6ksa. wadyabala rasGksa bubar pating sl6'bar.Lagi bae mangkat.A. banjur miyos ing sajaban dhatulaya. Ana rasOksa sawatara kang lumayu m6nyang dhatulaya. Akampana ngudani j6mparin g marang para wanara. kong sahira bim nyimakake Sang Raghawa sawadyabalane". I\rangkono kahanane ngalamat ala kang dinulu Akampana. binujung-bujung dening para wanara. Sang Maruti krodha tan sipi. nuli pinupuh wola-wali nganti mati. kagawa saka adigung-gurn6ndhunging watake lan amarga saka bang6ting boclhone. banjur maju ny6dhaki mungsuhe. Panggalihe goreh-rongeh. Hanuman nyddhaki Akampana. 207 . tiba.mpana. g6tihe muncrat. Wingi-nguni. padha lumayu rdbut-dhucung asalang tunjang. sarta ana wong edan ngamuk m6thukake asu ajag pirang-pirang parlha njdgog b6bar6ngan. panj6n6ngane bangdt ambdk g6dhag-g6dhig ujubriya-kibir. Saka akehe jGmparing kang lum6pas saka g6ndhewane Akampana. ing s6mu manggalih . Akampana ji- nojoh ing gada wr6ksa. . Sat6kane in g pabaratan.k6r6p ngungasake kasudiran lan kas6ktene. Saka giris-mirise marang mungsuh.lan dumadakan banjur ana angin sindhung-riwut sumiyut. Panjdn6ngane ngrumangsani bakal ngalami bGbaya g6dhe kang ora k6na ditanggulangi. Sumurup wadyabala wanara akeh kang nandhang brana. Dhadhane Akampana p6cah. Panj6n6ngane j6ngkar saka ratnasinghasana (Walanda : met edelsteenen versierde troon = Indonesia : kursi kerajaan yang bertatahkan ratna-mutu-manikam). langit nganti kaion p6t6ng kaya k6tutupan jdmparing. bahune s6mpal.awana nganti tripandurat datan ng6ndika. enggal-enggal mb6dhol wit tal g6dhe kinarya gada. Kabeh jEmparinge Akampana bali kabalik tinangkis ing gada wr6ksa dening Sang I\{arutasuta. Akeh wanara kang tatu arang-lcanjang awake dening j6mparinge Akarrrpana kang lurr6pase saka g6nrihewa mbarubul anarawata. Nanging saiki. Bar6ng Akampana mati. Sang F.sapa kang nddya didhawuhi mangsah yuda. Akampana tumuli ngudani j6mparing marang Sang Anilatmaja. NSungu palapurane ras6ksa mangkono iku. . c6p-klak6p ora tau ngdndikakake kaluwihane. nanging ora ana j6mparinge siji-sijia kang nganti ngGnani salirane pahlawan wanara iku. ras0ksa-ras6ksa iku p6pindhane kaya kidang-mGnjangan sumurup singa utarva macan.

$ang Patih asung pisungsung marang para brahmana. ing s€mu anqk Prabu saiah hagvngan panggalih was-sumd' lang. boftn'botdnipun wadyabah pa' duha ngantos asor ing yuda lumawan pun Rama scwadyabalanipun".96. Kanthi gugup-gurawalan. Pangaidng'aj€ng kula paman. Mangkono ng6ndikane Prabu muka. sami sagah lab?t jiwa-raga dhat)ng Sri Maharaia. ndCya scroh'amuk d.. para p6ndhita lan para tapa awujud masiajabrana peni-peni rajapeni guru-bakal gurudadi kang kehe ..Paman Prahastha ! Jingandiha hula aturi ngAdali pun hasusra t|guh-tanggon sudira ing rana. ma. . nindhihi wadyabala ra*ks pdpilihan inghang sam' bala inghang kawontAnanipun kados makatdn punika. Dasa- dOg senapalt. rila-l1gawa piiah ing maclyaning rana. Sawise manggalih sawatara suwene milih pahlawan kang ndya kadhawuhan nyirnakake Sang Raghawa sadadyabalane.' Sadaya kawula saha wadyabala Ldngka sami rum€hsa hasu' gdngan paduka kanthi s|tya saha tulusing manah. -picii 208 Mangkono ature Patih hahastha. Patih Prahastha tumuli sowan ing dhatulayajurit.hat1ng mAngsah paduha. wiwit dumadosipw paprangan prniko. bot)n badhe ngucira ing yuda ang' genipun *mi ndh)pani praia lumawan parangmuha..Kawula nyuwun pamit ngddati iurit. Milanipun sampun ngantos paduka ngl|lantur panggalih sungkawa. Kawula prasitya. mi' lanipun bot\n pr|lu dipun-kuwatosahAn has€tyanipttn. Prabu Dasamuka banjur utusan nimbali PATIH PRAHASTHA. PATINE PATIH PRAHASTHA. mugi-mugi jdngandiha sagdd munghasi paprangan puniha sarana mrajaya pun Ature Nindyamantri Prahastha : . Sagung wa' dyabala rasOhsa sampun sami tuwuk nampi h|kucah paduka. wasis ulah-gAhring bais saha l|bda nandukak€n sawarnining *niata. ffnnawi ngantos bot€n sag&i nyapu m6ngsah ingh an g n gr ab osa LO n gh a". s\ndilaa. sadaya sami sumangg€m nindahak|n dhawuh paduha. kakarsahna mangsah yuda sawanci-wanci. sugih pangalaman ing 'babagan p1rang.Anak Prabu Buminata Lingha ! Miturut pamawas kawula. Sadurunge budhal nguid wadyabala m6nyang pabaratan. hanthi wadya' Rama sawadyabalanipun".

Patih Prahastha katon bang6t g6mbira nguid wadyabala rainq sls6ksa p6pilihan kang prasasat tanpa wilangan kehe' kang mawurahan' suwarane gpmumh dalanialan tansah iurak-surak pindha suwaraning samodra kindbur' Dwaja-dwaja lan panjip*ji"" para wadyabala katon pating klebet pindha aluning sarno&u. Dumadakan ana asu-ajag pirang-pirang m6thukake Pailh prurr*tha lan banjur ngub6ngi kretane karo ngalup sora' nuli bumi ordg kaya ana iitaft" b6bar6ngan karo udan g6tih' banjur putunge dhanana angin sindhung-riwut sumiyut kang njalari Iku kabeh. sakehing dirada lan kuda p6pindhane kaya iwak lumbalumba. Llangrng nganyasmiiani bakal asorirrg yudane lamat warna-warna iku ora agawe gris-mirise Sang Patih kang sek6k6nc6nganing tekacl lan kayakinane mangkene : " Utamane pinulung Jawata napati mati ing paprangan.."ni"i dwajane pitifr nanastha.saka irrg madyaning rana kanthi ngalami "nu prahastha ninuja-mantra dening para trahmana lan para p6ntih j6mparinge Sang Patih clhita ana ing sangar6pe g6ni s6saji' manclar gunung' Sapari-purnane earta sanjata-sanjata jiyu-tiyut'" uga pinuja-mantra' supaya k6na cli6nggo mbrastha Sang Raghawa sawadyabalane' Patih sawise man6mbah rnarang sang Hyang waiswanara. Patih Prahastha banjur binr6kahan slamOt" dening Dang urrtrirun" irt"-ain*rgtahani. ngalamat ala kang if.t t""i lp6ndhita). minjing ing w15. dene galaring barise wadyabala wanara aran sangkirna (Walanda : gemengd = Indonesia : bercampur)' 209 ."* *iqn gddiene. l6higahe ngddhangkrang' R6r6ngganing makusin6puh kancana. p6pindhane kaya sr0ngenge ing puncaking ardi UdaYa. cahyane sumunar an6lahi' thane kang awujud kancana-mutyara-s6sotya sarta tapu-tapu "zeker hoofdsieraarl = Indonesia : nama perhiasan kelWur*au : pAu) t"-"nar pating gl6byar. sanjata-sanjatu net U p6plnanane kaya iwak hiu ap6pul6tan. supaya -ngalami sluman-slumuniku' Pajaya' Kajaba. ngalami mulya"' nata baBar6ng ndungkap t6kan pabaratan.Sang Patih nitih kreta kang abusana kawaca .pandonga slam6t Iiv""g . Patih Prahastha risan wadyabala ras6isa ag6lar Artlrlhacanrlra (awangun sat6ngah iLrnn"r*i. patih Prahastha..(Waiswanara = \[1iswaPrahastha tumuli budhal sawadyabalane' prasasat sagunala = Bathara Agni).'1oka. matine mati muksa.b6basan nganti ngundhung-undhung kaya dening para asung pisu"ngsung.

ana sing nyakra. Kosok-baline manawa wanara rnal6s rnrawasa marang mungsuhe k6na dip6sthekake k6nane. ana kang s6mpal kaparapal bahune. I\4barubul anarawata lum6pasing j6mparinge Sang Prahastha saka g6ndhewa. Patih Prahastha jaja-bang mawinga-winga. Plawaga = plawangga. Sang Piawagaraja dhawuh Nila.luwih k6bat-cukat lan luwih awas lan waspada. enggal-enggal ngOtap kuda pangiridins kreta. Para ras6ksa kang awake padha b6lang-b6lang lan galak polatane.rnangu. padha asilih ungkih g6nti unggul g6nti k6lindhih. ndikakake nandhirrgi krodhane Patih Prahastha.warna. padha galake lan padha sudirane. Sang Nila tumuli maju. palwaga. bang6t ngg6girisi. nyik6p lan mbanting. barOng Sang hahastha nglEpasake jGmparing sing bisa nak-kumanak. Ndulu wadyabala ras6ksa akeh kang palastra. Para wanara sing rnati. P6range wadyabala wanara lumawan para ras6ksa pdpindhane kaya g6gulungane singa lumawan para ratuning naga. pramsat ora tau luput. ng6pruk sarana watu. amarga para ras0ksa kurang k6bat-cukat endhane lan kurang wasis nangkis sanjataning wanara kang awujud watu lan gada wr6ksa. Bar6ng priksa rusake wadyabala wanara. paCha ng6nani mungsuhe. lan liya-liyane. akeh bangdt kalonge wadyabala ras6ksa. nggada. ana sing dhedhel-dhuwel dhadhane. Para wanara mGnang luwih sakti tinimbang piua ras6ksa. (Plawagaraja = Kapindra = ratuning vr'anara yaiku Sugriwa. Saka ing sajroning kreta. suwarane gum6rit ngg0girisi. Sumiyut kaya dibalangake lakuning kretane. Ta'npa ati . ngalap gada wit randhu-alas kang saprangkul ge-dhene lan sapuluh dh6pa dawa270 . pirang-pirang wanara kang palastra utawa nandhang brana. Wadyabala rasOksa namakake sanjata maneka . angel k6nane pinrawasa dening mungsuhe. Saya akeh maneh wanara karrg palastra lan nandhang brana. lan ana kang kample-kample tangane. tandange kaya Bathara Kala. nyakot. ana kang b6dhah wdt6nge lan modhol-modhol ususe. prawaga = wanara.Wadyabala rong golongan iku tumuli campuh yuda. nggraut. numbak.mhngiu. pupuhpinupuh. akeh kang ngdnani wanara. Ana sing tompral uwange. Awit saka iku. kathek). ana kang sigar wangkonge. mrawasa-pinrawasa. Para wanara ngg6bug utawa nyondong sarana gada wr6ksa. mddhang utawa m6rang saranahlewang. Patih Prahastha ngl6pasake j6mparing diinc6ngake marang mungsuhe. mbithi. jdmparing sijr bisa dadi sattrs utawa luwih. bangke-bangkene padha k6bak panah nganti pating crongat kaya landhak kang pinuju njdgrag wulurre.

saka wasis-titising dheweke olehe nangkis. mulane mung jarane bae kang mati b6bar6ngan karo r6muking kretane.wr8ksa kapi Nila kang tansah mobat-mabit p6pinrlhane udan kang nyiram g6ni kiyamat.lila kang nalika samana raine mangar-mangar abang-rnbranang papindhane Rodrabahni (Walanda : het vuur van wildheid = Indonesia : api kebuasan). Nganti su\ye olehe padha pupuh-pinupuh. f)umadakan mak blas ! Kanthi tandang kang bang6t cukat prasasat kilat. Prahastha babar-pisan ora ulap atine. kagawa saka santosaningf tekade lan g6dhening kasudirane. lan tangane Sang Nila ora k6na dititeni obahe.ne. saka bant6ring ub6nge nganti katon kaya tameng bund6r. siji bae ora ana j6mparing kang ngg6pok salirane Nila. Nanging sanajan prasasat tanpa wilangan cacahing j6mpating kang lurn6pas saka gandhe'arane Prahastha. wapenhemd = Indonesia : baju zirah = Jawa : klambi k6re) kang ora bisa p6cah pinupuh gada wr6ksa. nangtng ora ana kang nandhang brana (k6taton). Patih Prahastha mawa karvaca (\\'alanda : pantser. gadane. Wondene Sang Nila p6pindhaning 2]-7 .Prahasiha banjur ayun-ayunan. Saya suwe Prahastha saya k6ndho panjdmparinge. mandar saya ny6dhaki mungsuhe. Sang Nila nyand6r Prahasiha. kapi }. Sang Nila . Sumurup krodhane dip6thukake dening Nila karo ngundha gada wr6ksa kang gadhene kagila-gila. ing mang-ka sab6n saambalan maatus-atus j6mparing kang lumEpas saka g6ndhewane. mung m6ndat bae. siji bae ora ana kang nganti nganani salirane Nila. Sang Nila asanjata gada wr6ksa. pangincEnging panj6mparinge ditujokake marang clheweke. nuli mupuhake gadane wrdksa. Gadane wr6ksa tansah kumitir mubOng. Sanajan mangkonoa. mrawasa-pinrawasa. Patih Prahastha asanjata musala. tumuli mr6p6ki Pratrastha kang ora k6ndhat ngudani j6mparing marang para wanara. Panj6mparinge Prahastha marang pahlawan Nila nganti ambal kaping s6wu. J6mbare pabaratan ngilak-ilak kaya samodra. Prahastha manculat oncat saka kreta. Landh6p lan panasing j6mparinge Prahastha kaya gdni kiyamat. p6rang dharat. Nanging kapi Nila katon saya gumrdgut tanclange. panahpanahe Prahastha kang prasasat tanpa wilangan kehe p6pindhaning banyune. Prahastha saya muntab atine. kabeh k6na tinangkis sarana gada wr6ksa. salirane katon sayah alungkrah. Sanajan jaran lan kretane wis sirna. \Yah ! pranyata nggumunake kaprig6lane Sang Nila molahake gacla rvr6ksa.

dheweke mandhuwur. 212 . 97. Sanalika hahastha ambruk ing bantala. Sang Nila mangisor. banjur kondur m6nyang karang Kawidadaren. atnarga dikGpmk TUGU . tarkadhang ngOdohi. dioyak Prahastha. dioyakoyak para wanara. Bar6ng Patih Prahastha palastra. dumadakan sumurup u. kang k6candhak diprajaya. tha kasambut madyaning rana. agawe p6t6nging jagat. dhAl6g-dhalag. (Mriksanana jilid II iki angka ?0 lan Silsilah Wayang Purwa mawa carita jilid I angka 47 : R6si Gotama).I?ATU malihane widadari Dewi IVINDRADI. sat6mah kleyang-kleyang lan l6bu padha kabur katut milu mub6ng. Sang NiIa tansah ngangkah lenaning mungsuhe. dadi banjur kaya yun-yunan kang munggah-mudhun bant6r. yen pinuju ana ing ngisor. Kanthi tandang kang bang6t cukat prasasat kilat. padha sudirane. Sang Nila wola-wali m6re-m6re sora. tarkadhang kdkit€r ub6ng-ub6ngan. g6tihe sumamburat abang kaya dhatu (gincu). sirahe p6cah. Frahastha bola-bali nggar6ng karo ngeeclruAake sikile. Bar6ng dik6prukake ing dhadhane Patih Prahastha (dening Sang Nila). tugu-u.atose awake kaya w6si. Prabu Dasamuka Bar6ng diaturi priksa dening wadya ras6ksa yen Patih Prahas- panggalihe jib6g-put6g. Sakarone padha t6guh-timbule. 'Tarkadhang sakarone padhadene ngangs6g ny6dhaki mungsuhe. padha lumayu r6butdhucung pating bilulung. watu iku diangkat dik6prukake marang mungsuhe. njalari anane angin sumil'ut. dioyak. ut6ke muncrat. I\'tanawa pinuju ana ing papan dhuwur. Nalika Sang Nila pinuju ana ing dhuwur. nganti sawatara suwene jum6n6ng ana ing Katrangan. PATINE KUMBAKARNA. Sajrone pupuh-pinupuh mrawasa-pinrawasa. gulune putung.atu iku badhar dadi widadari Dewi Windradi. garlvane RGsi Gotama. ora obah pinupuh mungsuh sarana musala. wadyabala ras6ksa o169 kagegeran.atuitEm g6dhe. Saka bantGre olehe ub6ng-ub6ngan. sedane Patih Prahastha dening Sang Nila. Miturut layang Arjunasasrabahu.

Para ras6'ksa kang tampa clhawuh padha tumuli mangkat m6_ nyang padunungane Kunrbakarna. mulane banjur padha m6n6ng bae. atine ka\mputan ing tamah (walanda : duiiternts.. hawa-ncpsu. ana sing nydbul kalasangka (slompret). tttunggutLg rastksa kang g6dhening awake sagunung anakan iku m6ksa"6ra tangi. Sapraptane ing padunu.6t * kang pindha suwarane gludhug ing mangsa kasanga. para rasoksa padha ngunekake t6tabuhan warna-wzlrna. Nanging sanajan dhadhane diidak dening gajah samono kehe. banjur padha nuntun gajah 500 diunggahake ing dhadhane. Kagawa saka bang6ting g6mpunge kang padha nggugah. ana sing sarana neyoti pupune. mandar g6^g6dhuging ras6ksa iku saya kapati olehl nendra.bpindhane kaya kabo. tanpa ginugah. gong. (pa1g. suprandene Kumbakarna m6ksa ora nglisik olehe nendra. dadi g6g6dhuging rasoksa iku diidak-idak turangga sawatara kang tinunlgi. mandar saj'a sora pangoroke. buta hati. ana sing sarana njiwiti bahune.a gapuraning pura tanpa ng6ndika. hesilauan. Para rasdksa kang tinanggEnah nggugah padha rumangsa k6n_ tekan akal.lire ora bisa njalari tangine Kumbakarna.gu.atarna tangi saka kar6pe dhewe.r"pul ra pahlar. tambur. sawise tita yen Kumbakarna ora bisa tangi ginugatr sarana gumuruhing suwara. banjur ana pahrawan ras6ksa sawatara awahana turangga munggah ing anggane Kumbakarna.. (iVliturut carita padhalangan kasatriyane Kumbakerna ing Pangl6burgangsa).Heh bocah buta kabeh ! sira padha nggugaha arining- sun si Kumbakarna. pij6r ngorok ass6ngguran. uerblinding.rgane Kumbakarna. ana sing nabuh gam6lan. suwarane bang6t rame binarung gumuruhing surake p*" *.ran. Nanging suw-ara mangkono iku ora kOprungu dening Kumbakarna.-dhalang sing akeh akeh nyaritakake tangine Kumbakarna antirga dinuuut wulu- 2L3 . napsu rakus atau lo_ ba).ri nyakot kupinge. Nanging kabeh iku tanpa gawe. Ana sing nggugah Kumbakama sarana ngoyog-oyog awake. suwe-suwe xumf. uraatzucht : Indonesia : kegelapan. geestelijhe blindheid. b6ndhe. gumuruh ngor6gake bantala.uru. para ras6ksa banjur padha migunakake akal r+'arna-rvarna. ana sing nabuh b6dhug. Sawise ginugah sarana cara kasdbut ing dhuwur iku Kumba_ karna ora ta'gi. wasanane panj6nOngane dhawuh mangkene : . dheweke lagi hapati nenclra. padha ac6congklangan lan nyirig-nyirig u"u lrrg anu_ dhane. beri. padha lungguh ana ing sac6dhake kang lagi kapati nendra. miturut pan6mune dhewe-dhewe. ana sing . zinnelijltheid.

Rama sawadyabalanipun. Paduka hatimbalan dening raka paduka Sang Sri Naranata.. banjur ngombe pirang-pirang atus guci. Ora antara suwe ana ras6ksi pirang-pirang padha nyam6ktakake s6ga lan l6lawuhan maneka warna.Ana gawe parigawe apa ltowe padha mrene ?!". Kumbakarna tumuli lingak-li ngrik noleh kiwa-tdng6n. daging babi lan k6bo-sapi nganti ngundhung-undhung kaya gunung. kadhawuhan manjing dhatulaya". Miturut carita padhalangan. lGlawuhan saka daging gajah. sowan kadange wr6dha (Prabu Dasamuka). Sawise ngrungu wangsulane para ras6ksa. yaiku wulu kang dumunung ing j6'mpoling sikile).Kawuningana ! Dhat|ngipun parangmuka ing LAngka. I{angkono caritane. nuli manganggo kaprajuritan. Bar6ng sumurup ras6ksa pirang-pirang . Kumbakarna at6tanya : . satnpun adomdl 'pdp\ph hathah. Kumbakarna k6temu kadange wr6dha kang sawang-sawungane bang6t nawung sungkawa. 214 .puhune. amarga kasinungan aji GGdhongrn6nga. pangandikane alon lan Kairangan. miturut kang kas6but ing buku Uttarakanda. C Banjuring caritane mangkene : Sapraptane ing dhatulaya. Kumbakarna tumuli mangkat mEnyang dhatulayd. amarga nalika ing Gokarno (Cohkarna) pinaringan nugraha Cirakalasup+-a utawa Cirakalanidra dening Bathara Brahma. kanggo sarapane kang mdntas tangi nendra. Sawise uc6k-uc6k netra sawatara suwene. T\rmp6ng g6anegadhe pirang-pirang ewu. Kumbakarna banjur raup. Cirakalasupta = Cirakalanid'a = tidur waktu lama.. daging singa.. Supta (nidra) = tidur. mandar Sang Patih wrOdha (Patih Prahastha) inggih sampun palostra kasambut madyaning rana. Kala = waktu.padha l6lungguhan ana ing sac6dhake. Wangsulane para ras6ksa : . sababe Kumbakarna bisa mandan b6panganan kang nganti agEgunungan kehe. kabeh iku 6ntek sa6ndh6gan. Cira = Indonesia : panjang. (Mriksana:ra bab 64). Sal6bare sarapan.mratapa ana Kumbakarna yen nendra nganti sewu warsa ranpa nglilir. pasuryane puc6t. panggalihe sajak rada was-sum6lang.

j|r sai6g-iuml6g sira tansah ngalami jaya. patenana LaksmanaSugriwa ! GCdhening l|labuhanira marang praia L?ngha lan sihtr€snanira mamng kadang wrddha (marang ingsun) bahal saya kacihna. pii6r ngenak-enak nendra. arinira si Wtbhisana sing dhisik dhewe ngetingake marang sira gddhening bibaya hang bakal tumdka.Ariningsun Kumbakarna ! K?bang€tAn anggonira ora mraduli marang hahanane praja. kang kuwuwa nanggulangi parangmuha.na habeh mungsuhira nganti tumpds-tapis tanpa sisa. Dumraksa. Saparipurnaning ng6ndikane Prabu Dasamuka. Kumbakarna mangsuli : . Biyen wb aheh rimbug bOcih hang bisa'dadi d\dalane rahay'u. si Rama ngirid wadyabala toanara mayuta-yuta. apa maneh si Rama hang bangit ringhih ingah-ingih lan para wanara oraa 16bur-tumpur dening sira sajrone sah1dhep netra". Rampungana si Rama. Sirnah. Biyen. kabeh iku pahlawan pinunjul kang surasahti mandraguna. sababe ora liya. Kabeh hang mdnggah karsane halia habu dianggdp hliru. Kasudiraniro bakal saya hasusra ing jagat. h|ntekan frmbug. ndh€pani praja lingha. Dasarati (ftgAse atmajane Dasarata yaihu Rama) mZsthi bahal kasomn lumawan sira. pangan2L5 . Natika rimbugan ana ing panangkilan. diuring-uring. sumrambahe marang para kawula lingha kabeh. Eyang Bigawan Sumali uga ng)ndihani marang sira. mandar paman Patih Prahastha iya wis seda ing rananggana. ora sumurup apa kang hudu daktindakahe kanggo rumdksa kasugZngane kaha Prabu. lan asmanira bahal saya kondhang haonnng-onang. kaka Prabu babar-pisan ora karsa ndhahar atur pamrayoga. Sira hang mirrangka pangayonutnings'trt.. Ing mangka sawarnane r|mbug bOcik biyen kae. Wirupaksa. Pihirhu judhbg-put1g. Dalaxn para dewa kasoran lumawan sira. Aku tumarlgsa wis hintekan akat. Mintragna. nanging kaha Prabu wAgah nggugu-mituhu. Akampana lan Pragaw. nganti ora ngr€tt t|hane mungsuhira. yayi. sing atur pamrayoga cineda. Wrukanira ! lilis akeh g1g)dhuging wadyabala ras|hsa sing mati ing madyaning rana. apa kang lzudu dahprutelakahe marang sira.Kaka Prabu Dasawadana ! Aku ora ngrdti.a lirih :-. wis padha mati hasambut madyaning rana. Sailti andil-anitiiing praja Iirrgta mung kdri sira. Ahehe para pahlawan lhngha hang palgstra. sawise sira mbrastha si Rama sawadyabalane. tujuane mung murih rahayune kaka Prabu dalaxn para kadang-kadeyan. Nanging pOpeling lan pamrayogane Wibhisana ora sira tampa. amargd saha hliruning tindahe kaha Prabu.. manawa sira w?gah masrahahe Dewi Sinta marang Scng Raghawa.

diuman-uman lan diala-ala. Angham'murhanira babar-pixn ora ana rnAndhane. ang' gonira gampang hAtuwuhan raw meri (Indonesia : iri hati) p6pindhane haya makara galak kang tansah mangap-mangap nOdya m\mangsa. dharmanira pipindhane momotaning prau hang ilang. pOpindhane kaya h€l€m ing *modra.nesia : jenis naga laut. dh\m|nira ngina marang liyan p?pindhane kaya l6m' pay. mulane sira.u habeh padha awatak siya-haniyaya agawe rtituning jagad". para mantri-nayahanira padha xgawe onaring iagat. L6mpay = Walanda : zekere vergiftige slang = Indonesia : jenis ular laut berbisa). Ya manghene iki undhuh' undhuhane ngaurip haduh adigang-gumdndhung. gAdhening pamuring-muringira haya sinrlhung-riwut bayu-bajra. diturut pituture. (Makara = Walanda : zeemonster = Indc.Kajaba saha ihu haha habu. pituture eyang Bagawan tumanduhe marang sira mung fumdbu ing kuping tAigin. -. hasaring pangandikamu p1pindhane iurala hiyu. ora ngrdgani r|mbuge wong wicaksana hang koya si Wibhisana. Wong hang kaya eyang o Bagawan iku waspada pandulune.. nAmu sangsara. dialap raia' 2L6 . mitra-haruh lan rowang-rowangm. hla ya haya manghene iki wasanane. Sanaian dinnggipa kurang pint|r. ing t?mbe mOsthi hd&mplung ing nraka. kurang libda marang isine sas:rna (buku piwulang). oro ana pang' gawenira hang tumuju hanggo tata-tAntAming jagat. sih-trisna' nira marang liyan sirna hdcZmpfung ing gini nralza.. galah lan hasaring tindak-tandukira pApindhaning praune. prih* marang hasunyatan. . Wong utama hcng pancene hudu sinungga-sungga. hawa-napsunira pindha ombak alembak-lembak. watakira kang haduh drOngki pApindhane iwak samodra kang mawa wisa. g\dhening hawa-napsumu @Apenginanmu) pApindhane lunasing pral^ kang wis b|jad. ingatase Ratu. sdndng midana wong k. sdpa sira sapa ingsun. ldlabuhanira marang b?brayan agung (masya' rahat) pApindhanne sakaning layar prau hang putung. hasAganmu lzaya k6mudhining prau kang kendhang. ngalami bAbaya. solah'ba' wanira haya humlebeting layare prau hang wis suwek rowah' raweh. pOtOnging pihirira pindha m6ndhung ang6ndhanu irlng nggamang. Hardaning panggalihira tansh inguja. hudu ginugu rCmbuge.. p|pindhane hoya aluning samodra ag?galungan mawalihan.ang ora doq. Eman bangdt.dikane iya ora sira gatehahe. mAtu ing kuping hiwa. ora patut yen rAmbuge wong-tuwa ora diturut. amb€h kumawosa. Manawa ngaurip ngremehahe pituture para wrddha. mulane pantbs linuhurake.

mung has1hten lan kaprawiran kang hudu. Sira iku sinAbut pahlawan lan mahasenapati praja lingka. mangkat mOnyang pabaratan tanpa wadyabala. Kumbakama t6rus . sanajan dewa pisan. apa siri lagi ngtindur. Manawa sira pancen wani nAdya lumawan ingsun. Ingatase pahlawan. Ora mung sirc dhewe hang ngalami cilaha h|tOrah b|baya. Watakutantune hang alu lan tindah-tanrluke kang murang rlarga. g|tuni lan aia sira susahahe patine para gAgAdhuging raslksa. pzra dewa padha bingung pating bilrlung. ora tau sira ceda. pur" widadari padha poyang-paying lumayu akontrang-kantring. wis mangsane t?hq. Hla saihi wohe habeh panggcwenira ala. Kumbakarna wola-wali ngg6r6ng lan masinghanarta (Walanda : een krijgsgeschreeuw aanheffen = Indonesia : memulai dengan t€riak perjuangan). kang dadi tuk-ing kcsangsaran. isih nendra ?!". panggalihira hdduwung. diremehake. metani kliruning tindakingsun. Nanging manawa lumawan ipg yuda.branane. bumi gon217 tumuli ngad6g. samdngho sira nawung sungkawa.Heh bangsat-kOparat si candhala ing budi ! Aturira marang ingsun haduh digsuro murang-krama. Manawa rasa. Tanpa mangsuli ng6ndikane Prabu Dasamuka. Amarga sira ora bim ngdndhaleni hawa-napsu nGm warna kang ngrdridhu-nggodha panggalihira. akeh kang nganti k6puyuh-puyfr. kagawa saka bang6ting giris-mirise. Sajrone lumaksana. pangandikane s6reng-sora karo nudingi : . susah. Sira mdnggah marang karmningsun ? ! Wo. Midhanglt ature Kumbakarna mangkono iku. banjur mak klepat m6tu saka dhatulaya. suwarane gumludhug ngumandhang ing antariksa. mandar padha diina.'. nArah hasusilan. Aja siro. Wong-wong suci luhur ing budi kang bAn?re kudu dipund. mAsthi banjur ngalami kantEdhan. sabab salugane sirc dhewe sing dadi unclGraning luput. dudu mulukmutuking gun\m lan g€dhening suwarane kang dipamerake.. tansh dipitongtonahe.hi-pundhi. amuhdn ingsun. aja mung kandhAg ana ing pamuring-muing bae. Sajrone Kumbakarna lumaksana m6nyang rananggana. nggoteki alaning liyan. DhdniSn nTarang wong hang s6n6ng marang panggawe ll dudu. para mantri-nayakanira ora kina dt\nd1tahe kaprawirane. prabu Dasamuka krodha tan sipi. ati kAduwung lan pihir bingung hObaijur ngr)bda ngambraambra. Suralaya o169 kagegeran. pikirira bingung. nanging uga habeh kadanghadeyanira sarta para hawula L|ngha. nuwuhake gara-gara gora reh kagiri-giri. mandar sira milu ngombyongi. sOngit ngigit-igit marang hang abudi rahayu.

ana kang n6ndhang. katon p6t6ng lan j6ro kaya guwa. udan g6tih kaworan daging lan usus. akeh gagak mib6r pating sliw6r karo nyuwara bantEr lan nyambdr-nyamb&. ana sing nyawat sarana gunung anakan. Warna-warna carane para wanara olehe paciha rnrawasa Krrnrbakarna. sol.ge. kaya diububi kasudirane. Nanging sanajan sumurup ngalamat ala warna-warna. Yen ing babagan w6ngis lan galake. bang6t ngg6girisi. nganti njalari putung. netra lan bahune kiwa Kumbakarna k6dut6n. Bolonganing irunge amba bang6t. Kumbakarna babar-pisan ora ulap atine. mawa klambi k6re (Indonesia : berbaju zirah) sin6puh 6mas. bang6t mbal6r6ngi. dalasan Sang Hyang Surya kasoran sorote. ana ing godhohing kupinge. ndaru-ndaru pating clorot padha tiba. an4 kang ndugang.jang-ganjing. Iku kabeh mracihnani yen Kumbakarna bakal kasambut ing madyaning rana. maatus-atus wanara kang padha ng6nciki pundhake Kumbakarna. mandar saya makantar-kantar sEmangate. sumunar pindha wukir kawlagar (gunung kobar). S6sipatane Kumbakarna kaya Kalamr€tyu (Walanda : de god des Doods = Indonesia : Dewa N4aut). ngg6girisi bang6t. Yen ing bab g6dhedhuwure prasasat padha karo ardi l\{eru. Sapraptane ing pabaratan.ngrasuk busana kaprajuritan. pungg6l. padha w6weka-waspada mbokmanawa ana bdbaya tdka. Napase (amb6kane) k6prungu kumrusuk kaya zumiyuting sindhung-riwut. sa6mah kewankewan g6dhe ing sajroning alas padha pating bradhat luma5ru. ana sing mbithi dhadha utawa njotos irung. kewan-kewan cilik padha nan6Ut. pirang-pirang wanara kang menek salirane Kumbakarna banjur nrathongkrong ana ing makuthane. Ana sing nyik6p kempole. G Ngalamat kang katon lan kang kapiyarsa nalika sarnana. Kumbakarna iku p6pindhane kaya Sang Hyang Iswara (jdjuluke Bathara Siwah). ana sing mdnthung. agawe kagete para naga. Netrane p6pindhane kaya sr6ngenge ing w6ktu kiyamat. Kumbakarna dikrubut lvanara kang prasasat tanpa wilangan kehe. pan:rse ngedabcdabi. utawa ana ing pok-ing itur. samodra kocak mawalikan pindha kin6bur. Kumbakarna kang ing w6ktu iku wis. kayata : mega ing sadhuwure dalan kang diliwati Kumbakarna katon abang mbranang. ardi Sumeru moyag-mayig. ana sing ngpngkul pupune. ana sing ndudut-ndudut 218 . rubuh kabarubuh lan sGmpal kaparapaling wit-witan. Ana sing mbandh6m watu-it6m sagajah g6dhene. ana sing mupuh utawa njojoh sarana gada wr6ksa.

ifuru igrau".-kumba. sawdneh ina sing nddya nyukil netrane. gunung anakan kang ngg6pok salirane banjur b6ngkah. kang sin6mpal-sdmpal bahune. p6pindhane kaya Kilagni kang g6nine U". Maewrr'-ewu wanara kang dir6m0t-r6rrr6t sarana tangane kiwa-t6'g6n nganti ajur-m?m6t: utawa di6a. gada-gada wr6ksa kang kinaryu rrrru-*"iu padha pokah. Brahmasutra = brahmanensnoer = tali brahma). mandar watu-it6m kang ng6nani sarirane banjur p6cah. dik6mah-k6mah banjur dil6iehake. kang disuwek w6t6nge nganti modhor-modhol ususe.. nariging v." suda wardge iya banjur mangsa wanara maneh. "' ''i - . bangkene banjur disawat-sawatake mangalor-mangidul-mangetan_mangulon utawa mandhuw-rr. sawise para wanara padha mrawasa miturut carane dhewedhe*e. Saya suw_e saya kagila-gila galake Kumbakarna. t dilandh6sJke p. sikile karc pisan lan tutuke padha nyirnakake ivanara dhewe-dhewe.rrru n6dya mbrastha sakabehe wanara. iX"tugi I Kd" + Walanda : het vuur van Doodsgod.iung* r"r*o"bhuta ing w6kasane jaman (ing w6ktu kiyamat)l uj6j.-.? l kupinge.** p". ban_ (dimangsa tanpa dimamah).i. p6cah sirahe lan muncrat ut6ke. kerkhof = tempat pembakaran mayat. ana sing nyakot. Tangane kiwa-t6ng6n Kumbakarna. ing tutuke ora diuru.. wanara'wanara kang kar6bu Manawa wis karasa **ag wetenge. ususe *u. ana sing nyubl6s-nyubr6s w6t6nge Kumbakarna sarana kukune_kang randh6p arancip. iy. saya liwung pangamuke. smasana = praats waar lijken verbrand worden. makam. Akeh bang6t wanara -kang sirna binanting Kumbakarna sarana ing dh6ngkule. pa_ ting krosak pating g6d6bug tibane. pirang-pirang wanara kang mati diidak-idak nganti gepeng-pendeng kuwandane. verdelgend vuur = m"aonesia "-glri'= : api dewa Nlau-t. famangsane marang para wanara p6pindhane kaya Bathara Kala kang .1t potheng utawa dij6juwing awake.!r::.ruo-p6pindhane Brahmasutra kang min_1ngka r6r6ngganing Mahakala .u"e banjur dikokop g6tihe.. api yang membinasat<an1. kang dibEdtrrn "rrg "rg_ an"udr." *u ing Smasanq akuthah getih lan ut6k. Maatus-atus wanara kang dis6rot dening Kumbakarna kal6bu ing tutuke. Nanging kabeh iku ori ana kang njalari tatune Kumbakarna. I(umbakarna banjur mal6s. kang dit6kak gulune lan kang dib6thot"buntute. mung. Amarga grrbras g6titre para wanara kang awarna abang mbra_ 2t9 lr!-*{'-1. (Sarwabhuta = waranda : alre wezens = Indonesia : semua makhluk... jagat.n *ata"g"'kuru.

\Vit-wit kang puncake di6nggo ndh€Iik para wanara padha oyag mobat-mabit. mulane wola-rvali padha oncat lumumpat saka 6pang siji pindhah m6nyang sijine. Dhumara. Sumurup tanpa wilangan kehe wanara kang diprajaya dening Kumb{<arna Ian kang dimangsa. Winata. Sawise digddhekake atine lan dirv6'rvani dening Anggada. 220 . atine muntab kaya g6ni diububi. Nanging m6nyang ng6ndi bae pindhahe. banjur pindhah ndh6lik ana ing liya panggonan. wanara iku suwe-suwe ora b6tah ndh6tik ana ing kono. Qawaya. ana sing tumurun ing jurang-c6rung. Nanging jalaran awake krasa gat6l dening k6cocog-cocog unusing duk. ora rv6di karo macan utawa singa. padha ordg-usr6g ngupaya dalane m6tu ora k6t6mu. A. tutuke Kumbakama kang ambane kagilagila pindha wiwaraning guwa katon nggdgirisi bang6t. ana sing menek ing wit gddhe adhuwur kang agodhong ngr6mbuyung. m6nyang Setubandha. Wo ! napsu kapengin urip pranyata mahanani susah marang makhluk kang kaduk s6n6ng marang kanikmataning kadonyan. aja nganii kObanjur atindak asor ngucira ing yuda. Satabali.ggal ngr:wuh sora. Dhanurdhara. Para wanara sing singidan ana ing sat6ngah-t6ngahe pring ori. Bar6ng sumurup para wanara bubar padba lumayu saparanparan ngupaya pandh6likan kaya polarhe waraha (celeng) sumurup singa. Arsabha. Saw6neh'wanara ana sing menek lan ndh6lik ana ing wit aren (Indonesia : pohon enau). atine Gntr6m-ay6m ora bakal kawruhan mungsuhe. Sang Nila. para wanara kang isih urip padha lumayu bubar asarsaran ngupaya pangungsen (pandh6likan) dhewedhewe.-rt ora w6di mati. kasudirane tumuli tangi. Kabeh padha bali m6nyang pabaratan i-r6dya luma wan yuda nraneh kanthi gumr6g.nang kaya gincu. para wanara kang ndh6lik ana ing kono padha goreh-rongeh atine. mittrturi para v/anara alandh6san dharma (piwulang suci). p6pindhane kaya 6moh ngayomi para prajurit kang asor ing budi ngucira ing yuda. Indrajanu. Ga. Ana sing munggah ing puncaking gunung.nggada enggal+r. mandar akeh uga sing pangungsine nganti t6kan ing wukir Mahendra. Krandana. Gawa. Tara. Amarga wit-wit kang dilungguhi Gpang-Opange tansah oyag moyag-mayig. para wanara tansah ngandhut kuwatir lan k6limputan ing rasa giris-miris. padha rumangsa t6ntr6m ay6m ndh6lik ana ing sajroning guwa.rdamadana. awake binungkus ing tsduk. sat6mah padha nandhang tatu k6rendhet'rendhet ing 6ri. Pirang-pirang wanara kang ngungsi m6nyang ardi Suwela.

Gawaksa, Bhimamuka, Mainda, Sarabha, Wr6sabha, Sampati lan f)arimuka, kabeh iku g6g6dhuging wadyabala wanara, padha bdbar6ngan maju nOdya p6pulih. Ajune ana kang karo mbopong gunung, ana kang karo manggul watu g6dhe, di6tutake wanara rucah mayuta-yuta cacahe, padha asanjata gada wr6ksa. Gada-gada wr6ksa sanjatane para wanara iku tansah obah mobat-nrabit k6tiyup ing angin kang m6tu saka imnge Kumbakarna. Sat6kane ing pabaratan. para wanara padha b6bar6ngan ng6byuki Kumbakarna, padha mrawasa kanthi ng6tog k6kuwatan. Ana sirrg ng6bruki gunung, ana sing mbandh6nt watu-it6rn, ana sing mupuh gada wr6ksa. Nanging sanajan tin6mpuh lan prnrawasa saka kabeh keblat (Indonesia : diserang dari sega.la jurusan), Kumbakalna tansah panggah mbr6gagah ora obah, pamrawasane para wanzua ora agawe busiking kulite. Bar6ng Kumbakarna mal6s mrawasa, tandange pindha dirada m6ta, lirvung pangamuke. Akeh bang6t wanara kang pendenggepeng diidak-idak, maewu-ewu wanara kang dir6m6t-r6m6t saka pitu-pitu utawa wolu-wolu, lan kang dit6kuk-t6kuk awake utawa dir6muk sirahe nganti manculat mripate, pirang-pirang wanara kang kontal k6buncang ing angin kang m6tu saka granane Kumbakarna,lan ora sathithik wanara kang mati k6tiban upile. ,,Kaya sulung al6bu g6ni". Mangkono p6pindhane kehing pdpati wanara, bangke-bangkene nganti n gundhung-undhung kaya gunung. Sumurup kehe wanara kang mati lan kang sirna dimangsa Kumbakarna, para wanara kang isih urip padha mundur, lumayu ngddohi mungsuhe karo nggraita : ,,Duclu raslksa kang sabaene Kumbaharna, nanging Asuraraja tukang ngrampas nyawa". Bar6ng ndulu wadyabala wanara mawut maneh kaya sadurunge diw6rvani Anggada, Wibhisana banjur matur marang Sang Raghuputra ; ,,Gusti, mugi wontOna kapar|ng paduka harsa manggalih liwunging pangamukipun Kumbakarna, sampun ngantos paduha togakdn hemawon. Wadyabala u)anara tartamtu badhe sirna tanpa sisa, manawi Kumbakarna bot?n tumuntdn padulza llpasi sanjata. Ro€ksa Kumbakarna punika kasusra pinunjut ing Tribawana jaya ing yuda. Dalasan Sang Hyang Indra sampun nate kasoran lumauan pi-vambakipun, mahatdn ugi Bathara Baruna, Bathara Waisrawana (Kuwera) saha BathLara Yama. pdpindhaning hasAktunipun Kumbakarna kados sindhung-riwut bayu-bajra ing wAkdal htyamat. saltlangkung ngedab-edabi, sirna gdmpang sadaya inglzang katrajang".

,r1

Sawise midhang6take ature Wibhisana, Sang Srinaranata Rama banjur dhawuh marang sang wanararaja (sugrina). ndikakake mangsah yuda nanggrrlangi krodhane Kumbakarna. Sang Kapindra kang dhasare kapengin darbe l6labuhan g6dhe, bangdt suka amarwata suta kadhawuhan" mangsah 5,uda, enggal+nggal 'mb6dhol wr6ksa g6ahe satus dhdpa darvane, kang atose prasasat bajra. Banaspati (Walanda : boschduivel = Indonesia : iblis hutan) kang ana ing wr6ksa iku katut kab6dhol, katon pucOt bang€t, kagarva saka bang6ting giris-mirise. trVr6ksa kang ngedab-edabi iku wujude (p6pindhane) kaya Nagaraja Taksaka. Oyode p6pindhaning ilate, tambine kang amba p6pindhaning tuhrke, klikane p6pindhaning sisike, l6bu kang katut ing oyode wrdksa iku katon kumObul mul6k kum6lun, iku p6pindhaning napase Sang Nagaraja (amb€kane) kang mawa wisa. (Nagaraja Taksaka = Naga kang nyakot Prabu Parik6sit Ratu Hastina nganti tum6ka ing seda).

Kanthi ng6tog t6naga, Kapindra Sugriwa mupuhake sanjata gada-wr6laa ing anggane Kumbakarna, pOpindhaning pamupuhe kaya Garudha mbanting (nyabGtake) naga ing lambung gunung, sadurunge naga iku dimangsa. (Garudha = ratuning manuk titihane Bathara Wisnu, iku putrane Maharsi Kasyapa patutan saka Dewi Winata. Sang Garudha iku kar6m mangs naga). Sang Kapindra p6pindhane Bathara Indra, gada-wrEksa p6pindhane sanjata bajra, Kumbakarna pdpindhane ardi Meru kang bang6t teguhsantosa, sanajan pinrawasa marambah-rambah tansah panggah mbr6fagah ora obah, malah wr6ksa kang kinarya rnrawasa wasanane banjur ajur-mumur. Sang Sugriwa wola-wali mb€dhol wrGksa dipupuhake ing anggane Kumbakarna, nanging kang pinupuh ora gigrig wulune salamba.
Amarga wola-wali pinupuh gada wr6ksa, sanajan ora krasa

lara, suwe-suwe Kumbakarna tuwuh muringe, mulane banjur ngr6ngg6p kunta landhOp.-Kunta w6si sinOlut kancana kang bobote ewon-l6ksan-k6then kilogram. iKrrnta = Walanda : lans, speer, werpspies = Indonesia : seligi, lembing, senjata yang dilemparkan). L?landh0pe kunta iku pindha bajra, manawa ditlorongake katon murub pindha siyunge Bathara Kala rikalane njogeri kalo mangap kaya n6dya nguntal jagad. Saya gumGbyar mbal6r6ngi sumunare kawaca sin6puh kancana anggon-anggone Kumbakarna' k6taman sorote kunta, p6pindhane kaya ardi Meru kGtaman so'

222

roting dwadacacata sur]rya (sr6ngenge satus roras) ing wGkasaning jaman (ing w6ktu kiyamat). Kanthi strEng lan w6ngis Kumbakarna nlorongake kunta iku tumuju marang sang winarawararaja (ratunrng wanara pinunjul yaiku sugriwa). Kanthi tandang kang kaliwat cukat prasasat kilat, Hanuman m6sat ing awiyat, nyaut ku-nta kang meh tumiba ing lambunge sang Kapindra. i.nr.g".rka bangGting g6dhe lan abote, kunta iku pinangku dening sang Bayuputra (Hanuman) digawa mabur, wasanane banjur diputung_ putung ana. ing antariksa sarana dilandh0sake dh6ngkut". rua,.rl, lekase Hanuman mangkono ikrr para wanara padha iurak mawrrrahan, kagawa saka s6n6nging atine. Umyang-gurrruruh suwarane para dewa lan siddhaw.ara ing antariksa, padha mangaldmbana mnrang Sang Maruti (Hanuman) karo ngucapake jaya_jaya. (Sid_ dhawara = walanda : voortrefferijkste der siddhas I L:rdonesia : yang terutama diantara para siddha/setengah dewa). surake para wanara agawc muntabing atine sang kalawira (pahlawan rasGksa yaiku Kumbakarna). saka ngigit-igiiing atine, Kumbakarna nug6l gunung, disawatake marang mungsuhe. Ja_ laran kotiban tugGlan gunung, wanararaja sugriwa tibJ kantaka, tan engdt purwa-duksina- sajrone ragi kantaka, sang wanararaja dibopong dening Kumbakarna, digawa mlayu. Sumurup ratune kapidhara dibopong mungsuhe digawa lumayu, para wanara kagegeran, padha bingung pating bilulung lu_ mayu saparan-paran; atine nglokro, Gntek pangar6p_ar6pe, pidha mesthekake yen sang Kapindra bakar tumGka ing palastra diprajaya dening Kumbakama. Nanging nyatane ora mangkono. Bar6ng kasiliran samirana, Kapindra sugriwa ering puria-duksina (lrdonesia : sadar kembali, sadar dari pingsan), nanging api_api isih sumaput, isih 3r6rGm bae. Sajrone api-api -urrg"koio,-Sang Kapindra nggagas, kapriye carane oncat saka- dhadhining mungsuhe karo [rrawasa. Dumadakan . . . . mak c6g I prol ! blas ! sang Kapindra nyaut irunging mungsuhe, aiu6ttrot mak prol karo mancal dhadhane, t6ms ,ggautas oncat. Dadi oncate Sang Kapindra saka ing dhadha karo nggawa irunge mungsuhe kang g6dhene pindha canthiking baita. Kumba-karna kang banjur ngalami cacad jasmani grumpung tanpa imng, wis ora nyipta kapengin urip. ,,Aluwung mati aku, tinimbang urip nandhang wirang grumpung tanpa irung !".
9<>e

Nanging sadurunge namakake gada-wr0ksa. Nanging lagi bae n6dya nyawatake gada kan[ diundha. dheweke m6Lsa iiirr'gaat< kahanane.. Kumbakarna prayogi tumuntdn paduka rampungi".' . bokonge kang_ srah l6mah. makuthane 6mas tiba lan p6cah. Mak t6dh6pr6k ! sasirnaning kempole.Gusti ! Sayiktos badhe tumpds-tapis tanpa siia wadya_ bala wanara. Jalaran kBtaman j6mparinge Laksmana. Dheweke tu_ rnuli ngundha gada-wEsi kang tanpa p6pindhan gOdhene lan bobcin. Tanpa mangsuli ahrr-pamrayogane Wibhisana. Awit sahing punika gusti. dadi mun! ka:i bairune kiwa sing isih. (sarawara = walanda : voortreffelijkste der pijlen = Lndonesia : panah terutama. Kumbakarna jeng_ keng. Thal ! Kemp. yang terbaik).Mangkono kandhane. Kang lum6p* arri"il. sat6mah Kumbakama mung kari awuj"ua g6lnUurrg karo sirah bae.ole Kumbakarna loro pisan tug6t k6t6ngg6t i6m_ paring Amo gha sai-riata. saya ora w6di mati. Kumbakarna -naalot wr6ksa saprangkul g6dhene i<inarya sanjata garla. sarawara kagungane sang Laksmana. Sang RamaLaksmana tumuli jum6n6ng karo ngiwa rangkap. . mak thar ! ba. Kumpa_l<arna jin6mparing cangklakane dening SanS Raghawa. (Amogha sanjata = g6gaman kang kasinunlan daya kasGkten sing njalari ora tau ruputLmangsa ditamakake iig mungsuh). siyunge kumilat-sumirat. mlolo-mandOlo sumorot kaya g6ni murub. Awit saka iku. wibhisana enggal-enggal matur marang sang Raghut tama . Sang Raghuttama tumuli ngl6pasake j6mparing Amogha sanjata kang duk ing nguni kinarya mrajaya rasksa xara. sarana tangane kiwa. ewadene durung m6ndha pangamuke. ThGl ! bahune Kunrbakarna kang t6ngiln tug6l. Mripate tanpa kodhep.hune kiwa [ug6l k6t6lngg6t j6mparing. kawacane Kumbakarna rusak. sanajan ma-ngkonoa. tutuke mangap-mangap 224 . olehe ngad6g lan lumaku sarana dh6ngkule. manawi pangamukipun Kumbakarna pad. Tanpa wi_ langan kehe wanara kang diprajaya lan dimanpa. Kumbakarna banjur ngamuk-punggung sura tan taha nirbaya nirwikara. rrisiratr lan-Dusana. sat6mah saya liwung pangamukg Kumbakarna.uha-togaiin kemawon. Bar6ng priksa Kumbakama wis tanpa kawaca lan tanpa makutha. banjur *r"rarrgan ngincGngake j6mparing. Hareng priksa Kumbakama raine kuthah ludira lan liwung pangamuke.

.. gandarwaraksasa. lan Bathara Niriti (Dewa Maut) padha surak mawurahan. Bathara Dhanada (Kuwera). mangal6mbana kas6ktene Sang Raghuputra. sat6mah ora bisa nyuwara. Para Jawata ing antariksa. Bathara Baruna. Para r6si kaswargan padha kar6nan ndulu patine t6tungguling ras6ksa kang k6r6p nggawe r6tuning bawana. Tlikaya lan Dewatantaka supaya tumuli mangsah yuda nyirnakake Sang Rama-Laksmana sawadyabalane. kombak-kombuling alune p6pindhane kaya obahing tangane wong kang n6dh6ng suka-suka parisuka.. jin6mparing derring Sang Raghawa nganti tutuke k6bak j6mparing. PATINE PARiI PTJ. bisa ngasoralee ratuning dewa. Bathara Yama. Ambruke Kumbakarna ing bantala mahanani or€ging bumi. 98.TRANE DASAtr{I. sanalika banjur muwun. kubhanda utawa putana.jaya-jaya". daemon.' bang& ngg6giriSi. nganti palastra". p6pindhane kaya bhuta. Narantaka. 9rx .. (Bhuta = Walanda : monster.jantung). kagawa saka bang6te nawung sungkawa.nyuwara nggdg6t6ri. Rajaputra papat iku (Tiisirah.mungkas tumancab ing pulung-atine Kumbakarna (l6gokan ing sangisor dhadha kang p6nGr. mulane padha nyawurake puspa saka antariksa karo ngucap .Adhuh ariningsun Kumbakarna ! Kasiktenira kasusra ing Tribawana. yaiku Bathara Wisnu. Trikaya.ring pa.fndrajit prentah mzuang Ttisirah. Narantaka. Babar-pisan ora ngira. Bathara Hara (Siwah). Nalika Kumbakarna mb6n6ri mangap amba. Prabu Dasamuka. sambat-s6bute : . ruh jahat. sanalika Mahasenapati L6ngka iku ambruk grrmuling ing bantala. Kanggo ngg6dtrekat<e panggalihe sudarma. laak c6prot ! j6mpa. nalika midhang6t yen Kumbakarna kdsambut madyaning rana. suwarane kaya jugruging puncak gunung kang sinamb6r ing g6lap. Kubhanda = soort van daemonisch wezen = sebangsa gandarwa-raksasa. Bumi obah kaya milu bungah. itrmuli disusuli j6mparing pamungkas kang ampuhe kagila-gila. manawa siratbisa hasoran lumawan si Rama-Inksmana. Putana = een soort van spoken = sebangsa haniu). booze geest = Indonesia : makhluk yang dahsyad. Panggalihe p6pGs. salirane l6m6s lir linolosan b6balunge.IKA LAN PUTRANE KUMBAKARNA. samodra kocak alembak-lembak kaya njoged jalaran saka s6n?nge.

Wasanane Laksmana ngl6pasake j6mparing pamungkas kang aran Kamalajastra $urawijaya. s€mah kapibala kagegeran Sumurup mawuting wadyabala wanara. Sapraptane ing pabaratan. (Girisr0ngga = girisikara = Walanda : berglop = Indonesia : puncak gunung).Dewatantaka) putrane Prabu Dasamuka. thal ! Gulune Ttikaya tu226 . Rajaputra Trisirah lan Trikaya (Atikaya) sarta ras6ksa MaL taka liwung pa4gamuke. Samaramattaka sirna dibmki girisr&gga dening kapi Nila.Walanda : vuurpijl = Indonesia : panah api). (Warastra = parrah). Trisirah-Tlikaya-Dewatantaka padha p6pulih. Wasanane Ttisirah mati pinupuh gadawr6ksa dening Sang Anilatmaja (Hanuman). Krodhane Ttikaya dltanggulangi dening Sang Laksmana. Pawakasara lan liya-liyane. b6bar6ngan ngrubut Anggada. lan Mattaka sirna dening kapi Saraba. Sang Baliputra m6ksa bisa ngendhani pamrawasaning mungsuheSumurup Balipuha (Anggada) sajak kewran lumawan pahlawan ras6ksa t6lu. Narantaka pinupuh wrdksa. Lum6bune Hanuman ing pabaratan dip6thukake Dewatantaka. Pawakasara . rajaputra papat lan rasEksa Mattaka sarta Samaramatta padha soroh amuk b6bar6ngan. wondene Nila ditanggulangi dening rai6ksa Samaramattaka.'Ana j6mparing sing aran Sora. Sakarone padhadene wasis-titis nj6mparing. Ndu lu k adan ge p alastra. Clorot.T!ikaya banjur padha alancaran warastra. a-keh kahg putung utawa g6s6ng bar6ng. majune ing rananggana kanthi diayomi rasdksa loro kang bangEt t6guh-tanggon sudira ing yuda. kapi Nila lan Hanuman tumuli at6tulung mallgsah yuda b6bar6ngan. TYikaya ngamuk-punggung sura tan taha nirbaya nirwikara. Wasanane Dewatantaka mati dibithi dening Maruti (Hanuman). (Mahendrasiyaka = Waianda : dc pijl vau den grooten Inclra = Irrdonesia : panah Indra yang besar. ntulane Sang Laksmana . isika. mati padha sanalika. JGnrparing-j6mparinge kang m6ntas lum6pas Saka g6ndhewa padha tdmpuk-gathuk utawa gesrekan ana ing akasa. nuli mrdp6ki mungsuhe. Anggada enggalenggal mb6dhol wrdksa. aran Mattaka lan Samaramatta. Bar6ng sumurup kadange t6lu lan ras6ksa loro kang minangka pangayomane wis padha palastra. wola-wali ngudani j6mparing marang wadyabala wanara.Sanajan dikrubut t6lu. Kari siji rajaputra Trikaya (Atikaya). mahaprawira tur n6dh6ng tumaruna.. MahOndrasa' yaka.

ing 1113 ! Jerone aworna kuning. ahewZne ihu . Saparipumaning pangandikane prabu Dasamuka. yaitu dari Bathara Brahma. Nangirry ti. = kemenangan pahlawan.a sewu cacahe. Indrajit ! Si Rama ilzu jarene sAngsAm uhh ha_ badhe ny irnnhakdn F. Indrajit : ..igkang matur mangkene . ramanira ihi m€sthi paiastru.nanyang padunungane mungsuh ing pasarrggrahan Suwela. _k6t6ngg6l j6mparing Kamatajastra Qurawiiaya. sanrtya_ .'.Wruhanira.ane kang-isih urip .nOnant€tu". nanging ora kadulu. ($/imohanastra = wimohana + astra = Watandi: verbijsterenae pi. sining m|mateni. Prabu Dasarnuka 6ntek pangar6p_ar6pe.oiugun" abudi siya candhala.l'idhang6t kasaguhane Indrajit. Sadurunge mangkat pabaratan. jugrug iono*o k0g€pok astaningsun". ndnuirn .irng kari siri thil.. Kawula aturi ldnggah'kemawon wontOn ing dha_ tulaya. nglokro panggalihe. Indrajit ng6ningakl cinta. (Ant€lu: antiga: Anato1i. .. prabu Dasamuka sirna sungkawane lan banjur turvuh ing yuda. ian ngrumangsani yerr mdsthi bakal ngornasi.. Ingsun ora rAkasa mbrastha u)anara mayuta-yuta. Ing lair katon suci.KangjAng rama ! Sampun ngantos paduka mangsah yuda.. ingsun r6m|t_r6mAt nganti ajur_mAmOt.ru_ rang. dhahar-nganjurz kanthi panggarih sakeca.. jur m6nthang langkap ngrEpasakeSawise mangkono.atari bisa ngilang. ing ng6ndi-6ndi wis katon p616ng. Irrangkate m6nyan-g p.. p-andhitan.. Aja maneh sing mung as-ipgt manungsa lan wanara.Putraningsun.ama-Laksmana iawadyabalanipun... Ingsun kuwawa lumalwan Fam.16_ mat6k aji Adr6syatantra. put. Bar6ng naungkap t6kan ing pabaratan.p6ndhita antiga'. (Kamalqiastra $urawrjaya Sasirnaning putrane papat lan ras6ksa loro kang minangka pangaj/omane. yaiku mantra panglimunan t<ang n. Kawura i. marfrit Uan_ j6mparing' IVimoha"*iru. nanging .rjr'r.bisa nrlulu. . Nanging y^en ta sin|buta p6ndhita. sanajan gunung pisan. Y/is ngrasa yen bakal kasoran-ing'yuda. yaiku kang apGparab Inrtrajir utawa l{eghanarl'a. bu. .. lndralit ! Mcnawa mungsuh nganti unggttl ing yuda.ngeh lamttn ingsun ngantia asor ing yuda.dewa (?) supaya ... putihe mung ing jabta bae.t : 227 ngenge wis surup..e6l = Kamalaja + astra = V/alanda : nijl van Kamalaja = Indonesia : panah dari Kamalaja.. ora katon ing liyan. maneh pangar6p-ar6p" uut"i ui* ""ggr . ing wayah -mE-1V_anS kala Indrajit nganakake s6saji.

a = Walanda : uit nectar bestaande = Indonesia : terdiri dari aA penghitiupan = Jawa : dumacii saka banyu pangrripan). MahosadhamrCtamaya kang uga karan Pararr. sorot. wonder 228 . (Dipa = padhang. padha bisa sumurup para wanara kang dununge adoh karo Sang Raghuttama pating glasah ana ing 16mah.ane sanjata Mohanasara (Wimohan6stra). Himawan. Mahosadhi = Walanda : voornaam geneesmiddel. sat6mah Sang Ragharva sawadyabalane katon pating glasah ana ing l6mah. Avvit saka iku..r6tamaya = ma. . sawise eling purwaduksina. Himalaya) njupuk l4ahosadhamrGtamaya ba-kal diCnggo ngusadani para wanara kang padha kantaka.Indonesia : panah yang dahsyat). Aji iku kadarbe dening \\ribhisana. didhawuhi m6nyang ing puncake Himagiri (gunung Hima. mak byar ! Ing pasanggrahan Survelagiri lan sakiwa-t6ng6ne padhang sumilak. k6kuwatane sirna. Indrajit tumuli luma5ru mulih.godhong sandilata". Sang Rama-Laksmana diwungu dening Wibhisana. Sawise wuninga Sang Rama-Laksmana lan kabeh \r. (Mahosadham. prasasat wis padha palastra.ha + osadha + amr6ta + ma]'a.Dipasanjata" araning aji hang bisa ngasomke dayane Wimohanasara (Wimohanastra). Sang Raghuttama bang6t tr6nyuh panggalihe. Sang Raghawa sawadyabalane padha k'antaka kaya wis padha palastra. Arnr6tama}. Kapindra Sugriwa. Jalaran k6taman prabawane sanjata l\iimohanastra kang mbarubul 4narawata lum6pas saka g6ndhewane Indrajit.anara kantaka. banjur diaturi suryan. Mahe sadha = Walanda : voornaam geneesmiddel = Indorresia : obat manjttr. Sang Marutasuta (Hanuman). Priksa wadyabala wanara padha kantaka. (Mahakalana = Walanda : groote reus = Indonesia : raksasa besar). Nila lan Anggada uga padha ginugah dening Wibhisana. obor). Wibhisana tumuli ng6ningake cipta mat0k aji Dipasanjata. ing padhalangan sin6but . pandulune bisa pramana.amahcsadhi (Jawa : tamba kang bang6t mustajab) iku awujud t6tuwuhan' rambat kang diarani Mahosadhilata utawa Osadhilata (kang dialap di6nggo tamba godhonge. Panj6n6ngane tumuli nimbali Sang Maruti (Hanuman). Nalika ngrasa kahanane pasanggrahan Suwela bang6t s6pi-sonya. LEt sakEdhep netra. jalaran s'6di konangan ingkang paman (Wibhisana) kang ora pasah dening prabau. \\'ibhisana ngira yen mahakalana Indrajit alaku cidra ngl6pasake sanjata Wimohanastra. Sarvise kabelr iku padha raup..

gkat mahawan glgana (mabur). pulih k6kuwatane.Iahosadhilata. para wanara padha nggawe kobaring suyasa'suyasa ing kukuban kraton karo surak-surak mawurah- . wisalyakarini = \d/alanda : genezing bewerkend. ora ngr6ti 6ndi kang kudu dijupuk. Sapraptane ing plataran pasanggrahan. 229 . nama tumbuh_ ajaib-mengagumkan. ing padhahnfan sin6but. Lata = Walanda : slingerplant = Jawa : wit-rambat).rwuh ana ing Himagiri ing papan kang karan Wisalyakarini. diw6ny6t-w6ny6t -nganti ajur-mumur. Osadhi an.nesia : menyembuhkan lukaluka. mEntas tangi saka nendra. nganti suwe pij6r lingak-linguk.Bardng kotetesan banyune r. puc6t kaya terong dikulub. Sat6kane ing puncaking Himagiri. Wasanane gunung Hima (Himalaya) iku banjur ditug6l. Branitasandhini = walanda : gewonden genezen = Ind. prabu Dasamuka kaget lan g6t6r panggalihe. sanalika padha sirna lOsu-lungkrahing awake. Bar6ng kabeh wanara wis waluyajati kadi wingi-nguni. Kang kudu diupaya (dijupuk) dening Hanuman. katut kEgawa kabeh. banyune ditetesake marang para wanara. para wanara padha bang6t pangigit _ igite marang ras6ksa. Hanuman kuwur atine. Kagawa saka bang6ting pangigit-igite.sandilata). godhong Mahosadhilata (Osadhilata. Sang lrarutsuta (Hanuura. (Dikuh-rb = digodhog).an). Jawa : usada. amarga durung ngr6ti kang diarani go_ tlhong Osadhilata utawa Mahosadhilata. wanara-wanara sing sawise tangi isih ngantuk th6klak-th6kluk. mulane padha mangkrak-krodiia m6re-m6re masinghanada. tumbuhanlrempah-rempah yang = obat. (1\ttr6tajiwani = \r/alanda : dooclen opwekkend = Indorresia : membangunkan yang sudah mati. sawarnaning wit-witan (t6tuwuhane) ora ana kang cicir. Dozrm Vdrr €€n kruid = Indonesia : penlrgmSralian penyakit. ya kang uga karan I\{r6kjiwani branitasandhini kang h. kapengin tumuli campuh yuda maneh.Priksa suyasa akeh kang kobar. padha didhawuhi ndilat banyune osadhilata. dipEthiki dhewe dening sang Raghawa. para ras6ksa padha bingung pating bilulung. nuli padha dicritani dening wibhisana yen mEntas padha kanLka saka panggawene mungsuh kang bang6t julig culika.) matur s6ndika. Ngrungu caritane Wibhisana mangkono iku. para wanara tumuli pating j6ngg6l6k padha tangr. rumangsane pian. kruid = Indonesia : obat manjur. Indtajit katon aclum cahyane. puncake digawa mabur m6nyang pasanggrahan Suwela. tumuli ma.

nuli dibanting ing watu-it€m. Akampana. Sang Ramabhadra dhawuh marang Anggada ndikakake mangsah yuda. mederegent = Indonesia : putera mahkota. Dr6dha-bhakti = Walanda : vast in zijn trouw = Indonesia : t6guh s6tia). yaiku Kampana. bedehuis = Indonesia : tempat suci. Kampana disik6p. Sawise mangkono. Ras6ksa papat kang diprajaya dening Anggada. (Dhwaja = \. lan Sang Raghuttama diangg6p kayadene r6ca sEsotya kang bangEt pinuja-puja ana ing sajrone Parhyangan (Walanda : heiligdom. Priksa bosah-basihing wadyabala wanara. sebangsa behdera). Sang Baliputra (Anggada) kang wis sin6ngkakake ing aluhur jinunjung dadi Yuwaraja bang6t dr6dha-bakti marang Sang Ramabhadra.Valanda : vaandel. f-lhwaja dirdbut dening Anggada. parab Wilohitaksa. Sasirnane Prajanggha. Wadyabala wanara o169 kagegeran. bang6t g6dhe-dhuwur. Papan paprangan dianggdp kayadene r6ca s6sotya dening Anggada. Prabu Anom. Kari siji rasdksa kang rninangka oangayorrrne Kumba larr Nikumba. Ing sakawit. wasanane banjur bubar asar-saran. lYilohitaksa lan Dhrvajaksa. linawan dening kapi Dwiwidha. dibithi nganti pendeng-11epeng irunge lan p6cah uwange. Sawise rasGlsa iku palastra. Anggada lumawan rasGksa Akampana. yaiku kang apii. Anggada ngoyak Kampana. tinangg6nah mangsah jurit dening Indrajit. banier = Indonesia : panji-panji. Para wanara kang katrajang pating glimpang. Prajanggha. (Yuwaraja = Walanda : kroonprins. Ras6ksa loro iku wujuding arvake kaya gunung k6mbar. ing saj6g-juml6g durung tau ana'kang kuwawa lumawan ing yuda. aran Kumba lan Nikumba. atmajane Kumbakarna. tansah ngestokake sadhawuhe. vlag. Bar6ng k6candhak. raja muda = Jawa : Pangeranpati.Ana g6g6dhuging rasdksa loro sasadulur. dhandhane dipupuhake ing sirahe Dhwajaksa. tunggul. Anggada banjur m6thukake laodhane Dhwajaksa kang manggul dhwaja adharrdhan santosa. (Antakagni = antaka + agni = Walanda : vuur van de dood = Indonesia : api maut). mati padha sanalika. njalari patine. Pan6mpuhe ras6ksa pitu iku kanthi ng6tokake prabarva panas pindha urubing Antahagni mbrastha kapibala. agawe girismirise wanara liya-liyane. tempat bersembahyang). Anggada banjur mburu Prajanggha. Wasanane ras6ksa Wilohitaksa uga palastra pinupuh gada-wr6lsa dening kapi Dwiwidha. Majune Kumba lan Nikumba ing rananggana jinangkung ras6ksa lima kang minangka pangayomane. dadi lan patine. 230 .

banjur diputung-putung ana ing akasa. Sang Anilatmaja banjur nyaut gulune Nikumba kang gddhene ngluwihi gulu dirada. Sawise ngrusak gada. Praharana = Walanda : wapen = Jawa : g6gaman. maju karo mbopong puncak gunung dikGprukake ing siraire si Kumba. amorga tansah diudani warastra. ngungada kang g6dhene kagila-gila. disawatake tumuju Sang Kadha pindra. lumawan pahlawan Kum' nanging ora kuwawa.(Patibrata = Walanda . Para rabine Indrajit. Kapindra Sugtiwa enggal-enggal t6tulung. suwe-suwe tangane Anggada banjurjimpe. Awake padha mawa b6lang-b6lang lan mawawok. Nanging puncak gunung iku banjur mbalek tumuju marang Anggada marreh. Mangkono wola'wali. gadane Nikumba disaut dening Sang Anilatmaja (Hanuman). rup pamane kang wis kaduk yuswa k6s6s6r i:. setia kepada suami). (Wok = Walanda : kinbaard = Jawa : jenggot). ora ana kang g6l6m ngucta ing yuda. Pila widadari iku kapengln tumuli balimulih m6nyang Indraloka.Kapi Mainda milu mangsah yuda. Pratipa = angin lesus). banjur dibithi. Kajaba mbuktekake s6tyane marang gurulaki nganGpi patibrata. mati. 237 .Kumba. Nikumba muntab-krodha. Puncak gunung iku ditampani dening Anggada. Kanthi k6bat-cukat prasasat alap-alap. Para wadyabalane Indrajit iku pidha t6guh-timbul sudira ing rana. huwelUkstrouw. Sumuba. tumuli ciik6prukake maneh ing sirahe si Kumba. amarga ditanggulangi dening Kumba sarana jin6mparing Praharana . Ing sapatine Kumba .g yuda. padha milu mangsah yuda. Anggada enggalenggal t6tulung. trouw aan haren echtgenoot = Indonesia : kesetiaan kepada perkawinan. Amarga wola-u'ali nampani lan banjur nyawatake maneh puncak gunung iku.Nikumba lan ras6ksrlima kang minangka pangayomane. sikile bakikul6n. widadari pitu kang tanpa timbang sulistyaning warnane. Wo ! bang6t m6m6las patine si Nikumba. si Kumba tumuli dipr6p6ki.pratipa (jdmparing panulak kang bisa mahyakake angin g6dhe. Bardng priksa putrane kuwalon saya suda gumr6guting yudane. ngirid wadyabala kang l6bda nandukake sawarnaning sanjata. Indrajit tumuli ng6toni jurit. puncak gunung iku haya di6nggo dolanan Anggada . Sumurup kadange palastra. sat6mah saya k6ndho tandange. sirahe dipuntir nganti pothol.

Maheswara = jGjuluke Bathara Siwah). marang mungsuhe. Saragni murub mangalad-alad prasasat sundhul awiyat. Asurastra ng6tokake sanjata maneka warna. Sawise mangkono. Sanajan sumurup -liinca-kancane akeh kang mati. Indra- . satGmah rajaputra loro iku (Indrajit . wadyabalane Indrajit akeh kang mati k6blabak ing banyu.ra. rl-_ . Pamal6se Indrajit sarana ngl6pasake Saragni (Sara + agni = Walanda : vuurpijl = Indonesia : panah api). jin6mparing Indrasara dening Laksmana. Sasirnane ban5ru. para wanara kaya ban- theng k6taton.parasu (Walanda : bijl = wadung. maklap ! sirna tanpa sisa sawarnaning sanjata- ne L:drajit kang pinangkane saka j6mparing Asurastra.*Amarga sin6s6p dahana. Amarga kapengin enggal bisa mbrastha mungzuh nganti sirn4 tanpa sisa. padhadene wasis-titis nglGpasake warastra maneka warna.Laksmana) banjur padha ngadu t5zasa alancaran warastra. sat6mah akeh wanara kang mati amarga kobar sandhangane lan rambute. Laksmana enggal-enggai nyam6ktakake Maheswarasara irrg s6ndh6nging g6ndhewane. I Laksmana m6nthang g6ndhewa kang wis pinasangan j6mpaxing Bamnastra-salilamaya (Walanda : pijl van Baruna uit water bestaande = Indonesia : panah Baruna terjadi dari air). kampak). ora ana wanara utawa ras6ksa kang n6dya ngunduri yuda. sanalika pabaratan malih warna dadi sadiodra. Tandange para rasdksa kaya dirada m6ta. Sira = panah. Sakarone padhadene ahli nj€mparing. Indrajit tumuli ngawaki yuda ngudani jdmparing marai-rg wadyabala wanara. Sawise lum6pas saka g6ndhewa. Krodhane Indrajit dip6thukake Sang tiksmana. BarBng Maheswarasara lum6pas saka g6ndhewa. Indrajit kang nalika samana katon ng6dhangkrang 232 munggwing rata. yaiku jOmpanng kang k6na di6nggo nulak sawamaning sanjatane mrrngsuh. .1 kang ngilak-ilak pindha samodr} wasanane sirna tanpa sisa. (Maheswarasara = Maheswara + sara = j6mparing saka Bathara Maheswa. padhadene li'wung panuawasane-.lvugari (Walanda : werptuig = alat pelempar) lan liyaliyane tanpa wilangan kehe.. kabeh padha mawa g6ni kang kagila-gila panase. Bar6ng Barunastra-salilamaya lum6pas. Indrajit ng!6pasake Asurastra (j6mparing Asura). trisula (Walanda : drietand = senjata bermata tiga).Campuhe wadyabala wanara lumawan rasdksa agawe girismirise para dewa lan r6sigana kang padha ndulu saka antariksa. bany. Ana musala (Walanda : knots = Indonesia : sebangsa gada). Bar6ng lum6pas saka gdndhewa.

p6pindhane uwit.. pikire bingung. godhong-godhonge wis dirontogi. Prabu Dasamuka iku mung kari d6l6ge. * ugra = 233 . mulane padha nyawurake kombang tumiba ing layone Ing sapatine Indrajit. ingsun banjur nungkul marang si Rama. yaiku sangtfi oam6l6ngan papan-panggonane Sang dawana mujasamadi. m6sthi bakal tumuli ambruk utawa mati. sirna sungkawane prabu Dasa_ muka. sun gkawane n ggar6s-nandh6s t6kan t6l6nging sanubarine. n[al6mbana marang Laksmana karo nyawurake puspa. tuwih becik mati mbr€gagah. ngant6pi t6kad .. nanging k6dhisikan lin6pasan B. sanajan wa-sanane nga/ami samaramarana (Walanda : sneuuelen tn d. jit 99. manawa sawise para pahlawan gdgg_ Chuging rasiksa sima.jaya". wani mati". Ndulu kas6tyane para widadari marang guru-laki.uclrasara dening Laksmana. panj6n6ngane nimbali para Paramagurugraipuru-ugur. Nalika midhang6t yen Indrajit kasambut madyaning rana. Sawise nggagas mangkono. Dumadakan tuwr. Saparipurnane muja samadi. Rabine Indrajit widaclari pitu.Tinimbang mati mringhus. panggalihe p6p6s_ng6n6s. ora hana ora ingsun mosthi kudu ngamuk. 6pang-6pange wis 6ntek ditutuhi.Panj6n6ngane tumuli -u.malumpat-oncat ngendhani. d"*ru lan r6sigana ing antariksa bangot suka-r6na. Nganti sawatara suwene prabu Dasamuka pij6r^dh6l6gdh6l6g bae. p*.w6di wirang. PATINE DASAMUKA.jaya . Mak th6l ! gulune Indrajit tug0l k6t6ngg6l Rudrasara (i6mparing kang pinangkane saka Bathara Rudra. panggalihe judh6g-put6g.th k6k6nc6npning tekade prabu Dasamuka mangkene : . ing g6gana kaprungu rame suwarane kang padha mangayubagya . Prabu Dasamuka bang6t ing pamuwune. kabeh padha bela-pati guru-laki sarana suduk-salfua. Indrajit n6dya mal6s ngudani jEmparing marang mungsuhe. Mendah guyuning jagat. Indrasara = j6mparing saka Bathara Indra). n6nuwun marang dewa. pangar6par6pe bakal bisa lOstari urip wis ora ana. apa maneh pangarEp_ ar6p bakal unggul ing yuda..rJing ing Qiwasabha. tuwuh kasudirane. panggalihe dadi g6dhe. sat6mah mung kreta lan jarane bae sing sirna. n6t6pi patlbraia. babar-pisan ora ana. nggagas p6p6sthening uripe.en strijd : Indone_ sia : gugur didalam peperangan)".

sawarnane gamdlan padha ditabuh. buntung 234 . Rawana. Dasamuka). pelangi = Jawa : kluwung). gubar. enggalcnggal padha tata-baris. ayomana !" Mangkono suwara kang k6r6p kapiyarsa. 6mbuh wanara 6mbuh ras6ksa. putung pupune. sat6nrah kang campuh yuda ora wEruh 6ncii rowang 6ndi mungsuh. manawa ng6nani (tumamane ing awAk) nuwuhake rasa panaskumranyas. nuli miyos saka dhatulayaPara wadyabala kang wis suwe ng6nteni ana ing sajaban dhatulaya sangk6p sanjataning ayuda. Dasawaktra. Dasagriwa. Prabu Dasamuka nitih kreta k6ncana kang g6dhene pindha puncaking ardi NIem. Sambate wadyabala kang nandhang brana warnawalna. b6ndhe lan beri padha dinnekake. T6kane wadyabala ras6ksa ing rananggana tumuli campuh karo wadyabala wanara. sapa bae kang ana ing sacfihake tumuli dipupuh. Dasanana. bumi nganti kaya ng6ndh6lcngng6ndh6longa kambah kang padha pancakara. hla howe sapa ?! Aku rasdhsa.Aku si Anu. Wingsatibahu. amarga saka pdt6nge rananggana. b6dhug. barGng sumurup ratune miyos. kanggo ngurmati Sang Dasasya olehe n6dya mangsah yuda. kabeh sarwa ngg6girisi. G6gamane wa- : dyabala ras6ksa maneka warna. . Saka liwunging tandange lan s6r6rrg-w6ngise olehe padha nuawasa-pinrawasa. tumuli budhal m6nyang pabaratan. ana sing alok s6mpal bahune. aja hopilara !". Wasanane para Paramagurugra padha m6muji . llahaguru.. didhawuhi as6saji lan ngucapake japamantra panulaking b6baya sarta nugrahani r6stu-pangestu marang Walanda Prabu Dasamuka. pita hiasan pada puncak bendera) kang ginawa para rasEksa katon pindha wangkawa (Walanda : regenboog = Indonesia : bianglala.jaya-jaya" marang Sang Dasawadana. supaya tansah basuki-raharja ana ing madyaning rananggana. kabeh tambur. j6mparingj6mparinge padha mawa wisa. slompret-slompret padha sinEbul. (Dasarvadana = Dasasya. Wanara lan ras6ksa worsuh. . Sawise mangkono. ingurung-urung sagung wadyabala. Dasasirsa. Dhwajadhwaja lan ubar-abir (\\talanda : vlaggetje. Sawise asung pisungsung maneka warna marang para Paramagurugra. LEbu mu!6k kum6lun agawe p6t6nging pabaratan. wimpel = Indonesia : bendera kecil. pinrawasa.Aku uJanara.. padha pupuh-pinupuh mrawasa-pinrawasa tanpa darbe rasa w6di.voortreffelijkste leeraar = Indonesia : Guru pinunjul. Dwijawara). Sang Rawana banjur ngrasuk busana kaprajuritan.

b6dhah w6t6nge. kuda lumayu sum6mprung. b6bathang pating glinrpang. Bar6ng priksa kahanane Rawana pindha Kalamr6tyu (Walanda : de god des Doods = Indonesia : dewa Maut). bala ras6ksa gampang kdtaman j6mparinge Sang Raghuttama. a}:eir kang mati. Wirupaksa mangsah yuda. Ifaewuewu wanuua kang mati k6slt6s kretane lan k6tujah jarane. Jalaran sainwadya- lan pabaratan dadi padhang. mracihnani yen Sang Dasawadana bakal asor ing yuda. pruthul tangane. Sumurup kanca-kancane akeh kang mati. g6g6dhuging ras6ksa kang kapengin darbe lOlabuhan g6dhe supaya misuwur j6n6nge. para rasdksa kang isih urip buba: pating slEbar ngupaya pangungsen dhervedhewe. Priksa mawuting wadyabala ras6ksa. sinawat ing watu-it6m kang kagiri-giri gEdhene. Sang f)asanana enggal-enggal dhawuh ngdtap kuda pangiriding kreta. saya kagila-gila galake. l6hu mari mul6k kum6lun. suwarane gumdrit nggdgirisi. \r. Sang l\'{ahodara. manjing ing pabarirtan lan banjur soroh amuk ngobat-abitake gadane kang bing6t 96dhene. d6nging pabaratan kEsaput rng g6tih. Kanthi asanjata limpung arvahana dirada. Wadyabala lvanara lan rasdksa padhadene ngalami karusakan g6dhe. saw6neh ras6ksa ana sing b6ngok-b6ngok as6samhat. Sang Raghuttama banjur mangsah yuda karo Rgasta gdndhewa. pdpulih. dheweke mati pinrawasa dening Sang Kapindra. Bar6ng pabaratan padhang.'asanane l/rahodara palastra pinupuh gada-wr6ksa dening Anggada. didherek235 . Dumadakan ana sindhung-riwut sumiyut b6bar6ngan Sapatine \Virupaksa.umraksa maju ing rananggana n6dya karo t6kane manuk gagak pating bl6b6r nyamb6r-nyamb6r. Prabu Dasamuka tumuli ndhawuhi Wirupaksa ndikakake pGpulih. Sasirnane ras6ksa tdlu iku. Dl'. wasanane ras6ksa iku uga mati dening Sang Kapindra. amarga k6gubda buntut wanara gulune. nanging durung nganti namakake sanjatane. mandar kaya diububi kasudirane.buntute. p6cah dhadhane. I\[aatus-atus maewu-ewu mal6ksa-l6ksa kehe rasdksa kang mati dening j6mpalinge Sang Raghuttama kang lumEpase saka g6ndhewa mbarubul anaravrata. lakuning kreta prasasat ora ngambah bantala. priksa ngalamat ala rong warna iku Sang l)asasya babar-pisan ora ulap panggalihe.

Ora luput pangincdnge Sang Dasasya.. jGmparing g6ni kang a$awe sirnane sato galak lvarna-warna t u'"g'prti"g bruUui m6tu saka j6mparinge Sang Rawana' j6mparing maneh' jEm-paring Sang Dasasya tumuli nglOpasake kang pin-angkane saka Bathara Rudra.. safa g6ndhewa.yi syamogi'o..ri + agni = Walanda : de drie vuren = Indonesia : ketiga upi).u. sardula (macin) lan naga kang galake kagila-gila' Agni iurg n"ghi*" mal6s nglEpasake Agneyastra (Walanda : door derva panah hadiah dari g". amarga rumangsa ora bakal kewran lumawan mungsuh t6lu Jamparinge Sang Dasanana luwih dening hebat kaliwat-lirvat. Sang Dasanana saya riwut tandange' Dumadakan dhan16dhaning |anji-panjinu pr'rt.'Ap. j6mparing Asura t<an"g barAng lum6pas saka gOndhewa banjur ng& iot ut. nyandhak kutrta ingambat-ambat ing asta karo nguwuh sora : .. f.sai6mahrajaputraikukapidharagu." (Syamogha..Jheweke kdtiban kunta ihi kang araning sanjahane Frabu na. Rama ! Ayomana arinira si Lahsmana ! pipindhane Mongla wurunga muti. kunta ngEnani lambungeLaksmanangantibuhrl. Kanggo nangkis sanjata maneka warna iku. sang amb6k #4"9r rcngtcaifripa (Ratu L6ngka) ora ng6dhap panggalihe' iku. ..u*uaunu ngasta limpung ditlorongake marang mungsuhe' Nanging sadurunge ng6nani Sang Raghawa.ake Laksmana lan wibhisana.? . p6pindhaning murube panggalihe kaya Sang Hyang TO"'d-.. Majune priyagung t6lu iku ing ragoden : nanggana pOpindhane kaya Ttipurusa (Walanda : de drie : Brahma-Wisnugrahta-Wisnu-Qiwa = Indonesia : kdtiga dewa Siwah).rk".Jho. wapen = Indonesia : senjata lstti). amarga panggalih ngigit-igit. limpung iku tug6l ana i.g. sandlika sirna jOmparinge Sang Dasasya kang pinangkane saka Bathara Rudra. salugune Bagadatta Ratu ing Bahlika). R"ghawa bang6t nawuFrg sungkawa lan ng6mb6ng waspa' sang Ramabhadra nglapasake Gandharwastra.'"tit iu" jura"e mati kGtaman panj6-n6ngane .i (f. bang6t nggOgirisi' Sawise i. *"ii"g i"g bantala. slnga. Sang Daman"coiot onlat saka kreta.ftin. lan l6t sak6dhep netra kretane j6mparinge Sang Raghawa' *"f.rging Sang Rawana ora nandhang brana.. priyagung t6lu kang b6bardngan maju."Uart. Kanthi .iut" r<at6 n"ge6r J6 mp arin ge Laks m ana' Sava mun tab pan ggalih e pranu Dasamuka. hiksa Sang Sumitrapuha (Laksmana) kantaka' -S.. j6mparing iku ng6tokake s6njata musala- irir"fr-matah mul6k ng6b6ki g6gana.

sanalika tatune Laksmana ilang. Wibhisana enggalenggal atEtulung. banjur mundur.n sagung wadyaba. kagawa saka bangGte suka-r6naning pangealihe. para siddha (satGngah dewa) lan para r6siga_ na ing antariksa padha tr6nyuh lan kamiw6las6n.Irytt** ry a. Sang Kapindra la. Sumurup Sang Sumitraputra wis waluyajati.'Ol/.n A. sawise nglOpasake san3ata kunta ng6nani Laksmana. kunta ftang tumancdb ing lambunge dilolos. ngawe ras6ksa didhawuhi nyam6k_ takake kreta kans luwih dening toguh-santosa darasan turanggane pisan. Laksmana dibopong digawa mundur saka pabaratan. Sang Dasawadana tumuli nitih. kuda ki n6tap mlayu sumGmprung. Prabu Dasamuka. w 237 . mustakane cliarasi.Sang Khpindra nj6rit. engqalenggal ny6dhaki sang ari.d^* l""rr'*Aa& 5"^erlraA* r"'*"^. kanthi kusir pinunjul kang bang6t l6bda mangreh turangga. Sawise kreta sam€kta. Sang Raghawa. lan dheweke banjur eling purwa-dul<sina. Buku Ramayana abasa Jawa-kuna bab XXIV kaca 2TB sloka angka 13 mratelakake mangkorr' : e. gum6rit lakuning kreta ng6n6r clununge Sang Raghuttama.-* ttv+Uf tU . tatune diusadani sarana ditetesi banyune osadhilata. Laksmana dirangkul.la wanara bang6t suka amarwatasuta.h *ir lrbr.

Tdg6se kurang-luwih mangkene

:

Was-sum6lang panggalihe Bathara Indra, nguwatirake Sang Rama bakal asor ing yuda. Kanggo ngawekani (aja nganti Rama kasoran), pani6n6ngane maringi -jGmparing GUHYAWIJAYA, (yaiku) Brahmastra fi6mparing kang pinangkane saka Bathara Brahma) lan kreta-p6rang; ora liya kusir MATALI kang didhawuhi tansah rumdksa (karahayone Rama). Sang Raghuputra munggah ing kreta-s6sotya endah karo sang ari (Laksmana).

Katrangan.

1. 2.

Sang Matali iku dewa, kusire Bathara Indra. Ing carita,,Bagawan Ciptaning", Arjuna munggah m6nyang Kahyangan (ditimbali Bathara Indra) nitih kreta kaswargan, sing ngusiri kreta iku iya Sang Matali.

Sadurunge p6rang-tandhing lumawan Dasamuka, Sang Rama durung kagungan j6mparing GUHYAWIJAYA. Mulane ora b6n6r yen saw6neh dhalang nyaritakake ,,patine Subali jin6mparing GUTilAWIJAYA denrng Rama", sabab nalika mrajaya Subali, Rama durung kagungan j6mparing Guwawijaya.

3.

T6mbung ,,Guwawijaya"

iku salugune kliru, tanpa tEgds; b6n6re ,,Guhyawijaya", wondene t6g6se, miturut Oudjavaansch-Nederlandsche Woordenlijst door Dr. H.H. Juynbol! : Guhya = te verbergen, geheim, geheimzinnig (untuk disembunyikan, rahasia, dengan diam-diam).
Guhyanama.= geheime naam (.nama samaran, Jawa : j6n6ng sOsinglon). Guhydgastra = geheim leerboek (kitab pelajaran yang dirahasiakan).
Dadi, t6mbung, ,,Guhya','ringk6se at6g€s : wadi (w6ra-adi, rahasia). Wijaya = overwinning, zcgevierend (kamSnangan, kejayaan).

Guhya',vijava = kemenangan (ke.;ayaan) kang winarii, kamGnangan
(kejayaan) gaib.

4.

Ing carita padhalangan, kreta-p6rang titihane Rama nalika p6rang-iairdhirrg lumawan Dasamuka, sinEbut kreta Jatisura. Sal6bare p6rang, kreta Jatisura ditinggal ana ing Ngal6ngka rin6ksa Prabu Wibhisana. Pamburine, kreta Jatisura iku rin6ksa Prabu Bisawarna (Dintawilukra-

ma), yaiku, putrane .Wjbhisana kang.gumanti jumen6ng Ratu Ngal6ngka, kang wiwit nalika samar--d nagara, Ngal6ngka banjur sinEbut nagara SINGGELA.

238

.

gapasa.

Banjuring caritane mangkene : Bar6ng Sang Raghuputra wis ana ing sajroning kreta kang kinusiran sang }aatali, para dewa lan rOsigana ing antariksa padha nyawurake gandhakusuma (walanda : welriekende bloem = Indonesia : bunga yang berbau harum). sang Raghuputra tumuli alancaran warastra maneh rurnawan sang Dasawaktra. Kang rinEpasa-ke dhisik dening sang Raghawa j6mparing Pazupatapasa, yaiku j6mparing ka'g bisa'ng6totrk" sula (walanda : werpspies = rembing) tanpa wilangan kehe rnurCk ing akasa. Sang Dasawaclana enggalenggal ngl6pasake j6mparing Bhujagapasa (walanda : siangenstrik = jerat utar. nnulaga = ular. Pasa = jerat). Sula-sula kang m6tu saka jOmparinge Sang Raghut_ tama sirna diuntal ula-ura kang pating brubur m6tu sala Bhuja-

Bar6ng priksa sanjatane sirna, Sang Ramabhadra jaja_bang marvinga-winga, tumuli nglEpasake j6mparing sing m6tune saka g6ndhewa mbarubul a.r*u*it"; ana siji sing ng6nani dhadhane sang Rawana, njalari Ratu L6ngka iku dhawah-kantaka ana ing sajroning kreta. sumurup ratune ambruk kapidhara, kusire enggal-enggal mancolot saka kreta t6rus lumayu, nOciya nzupaya pangayoman. Nanging, durung sapira dohe playuning kusir, Sang Rawana eling punvaduksina, jum6n6ng ana ing kreta. Kusir di_ u'uh, didhawuhi bali m6nyang kreta. Kagawa saka bang6ting w6dine marang gustine, kusir tumuli bali, banjur munggah m6nyang kreta maneh.

kabeh- sawise mangkono, Rama - Rawana banjur ngeiokate i6mparing__liya-liyane, g6ntig6nti lin6pasake. Ana j6mparing kang di arani Yamastra (pinangkane saka Bathara yama), ivrirclrrm 1ruka gandharwa), Barunasbra (saka Bathara Baruna), Guhyakastra

kang aran Indrakulisa = palu-godam Indra. pm). Bar6ng limpung iktr dil6pasake dening Sang Raghawa, ana ing ai<asa tOmlpuk karo Tlisula, wasanane sanjata warna loro iku g6s6ng bar6ng, dadi awu

Ana sanjatane Rarvana kang ampuhe kagila-gila, awujud Ttisula (lValanda : drietand = senjata bermata tiga), p6paringe Bathara. sanjata Ttisula iku dil6pasake dening surg'ir**"na tumuju marang Sang Raghawa. Kanggo nanggulangi sanjata Tlisula, Sang Ragharva enggal-enggal ngasta limpung minantran Indra_ kulisa (Dimantrani supaya ampuh kaya sanjatane Bathara Indra

239

(saka Guhyaka = jinising dewa), Asurastra (panah Asura) lan.liya-

Iiyane.

Amarga padhadene ngangs6g-mr6p6ki, dununge Rama - Rawana saya c6dhak antarane, tansah padha ub6ng-ub6ngan--kaya rodha, utawa kaya sapu sumorot kang pinut6r-put6r. Saka bantdre olehe ub6ng-ub6ngan, kang tandhing yuda ora katon c6tha, mung katon bund6r mubdng ak6kalangan, kaya kalangane Bathara Yama karo Kalamr6tyu llnaonesia : dewa l\,Iaut) kang pinuju k6t6mu, banjur p6rang-tandhing ub6ng-ub6ngan mangun
bund6ran.

s

Kagawa saka bang6ting bant6re kreta-p6rang loro titihane Rama - Rawana olehe tansah ub6ng-ub6ngan, bumi nganti kaya ar6p mings6d pindhah panggonan, tansah agonjang-ganjing. Sang Girindra (Walanda : de vorst der bergen = rajanya gunung, gelar Bathara Siwah) gondhelan puncaking gunung kang kaya ar6p jugrug-jugruga. Suwara kang k6prungu ing w6ktu iku gumuruh pindha gludhug, samodra kocak mawalikan pindha kin6bur. Ing g6gana para dewa lan r6sigana padha gondhelan planit, amargi kuwatir tiba k6jungkir sumurup jagat, planit-planit lan liya-liyane padha gonjangganjing.
Amarga di6nteni nganti suwe Sang Raghuttama ora ngl6pasngl6pasake sanjata pamungkas, Sang Matali banjur matur mangkene : ,,Sinuwun, mugi wOlasa dhat|ng jagat, sampun ngantos jagat saisinipun kAhj|ng risak dening paprangan puniha. Ing simu paduka ngangg€p entheng dhat)ng m|ngsah paduka, botdn mb€bayani. Sampun makatdn, sinuwun. Prayoginipun pun Raruana tumuntin paduha lipasi sanjata pamungkas. Manawi pun Rawana bot1n enggal-enggal paduka sirnakakAn, sag1d ugi dangu-dangu piyambakipqn manggih apus-kr-ama julig-culika (Indonesia : tipumuslihat licikJihai) ingkang leenging kangge ngasorak|n paduka. Piy amb alz ip un p unika aw atak c ulika-p o ra cid ro, sagdd nglela-ngle la m|ngsah (Indonesia : menina bobokkan). Scmangsa padulza katingal ueya-p€pelzu, piyambo.kipun lajdng ng*cakah€n apus-hrama nlurih unggul ing yuda".

,,Damar inghang meh pOjah jalaran tilas lisahipun, manawi dipun-sip?t, hatirrgal muntb sagAbyomn. Mahat|n p€aindhanipun p angamukip un D asamuk a, sahlangku ng mbdbay ani dh at| ng sin ft n hemawon ingkang cAhk kaliyan piyambahipun. Awit saking punika sinuwun, karsaa paduka tumuntdn mungkasi yuda mrajaya Rawana, supados ndam)l asr)pipun sadaya inglzang sami nandhang
240

bedhoripun bayu-bajia (Wolanda : oruuteersst<trrn = Indo. Wujuding jOntparing sumorot kados surya.nipun". mangalEmbana kadibyane Sang Raghawa. para kapibala padha surak-surak karo k6plok-k6plok lan jingklak-jingklak. un- 247 . Pm). hanging wauratipun prosasat sami kaliyan ardi Windya utawi Himawan. tiba ing bantala b6bar6ngan karo ambruke g6mbunge. L6gokaning panah.PARAI{ARTHA. prasasat ajur-mumur panggalihe \4iibhisana. lnuli Bar6ng sumurup Dasamuka palastra. sumingkir saking ngarsa paduka saha laj|ng suwita dhaftng sang PARARTHA . saha kapar|nga paduka paring pangaksama dhat|ng kawula ingkang kalis ing panandhang. salirane l6m6s lir linolosarqb6balunge. para R6sigana. Para suragana (rombongan dewa).'a : l6gokan. jagat dadi tintrim. Sanalika banjur ana mandamaruta sumilir (angin sepoi-sepoi basa). lon Bothara Rttdra dumunung ing Dungka .jaya-jaya" karo nyawurake k6mbang saka antariksa. dhuh kaka Prabu pCpundhen kawula ! Ivlugi kar*a paduka mriksani dhatdng hawula. jalaran hawula. mak clorot ! Thal ! Janggane Dasamuka sapuluh pisan tug6l k6t6ngg6l j6mparing Guhyawijaya. boreh-wangi sumawur b6barengan karo tibane agaru (c6ndhana) lan guguladhupa (ukupdupa) kang tansah kumukus. Sawise nyawurake k6mbang ing s. nuli l6nggah ana ing dagane. jalaran dumados sahing pOdnut ingkang saklangkung alus. Sedane habu Dasamuka agawe p6p6s-angl6s lan tr6nyuhing panggalihe Wibhisana.. b1nter. Wibhisana ny6mbah. waspane tansah carocosan.Dhuh kakang Dasanana.. Saka bangGte nawung sungkawa lan tr6nyuhe. L6t sak6dhep netra. para siddha (sat6ngah dewa) lan para makhluk TAR PAGATA (Walanda : lichaamloos = Indonesia : tak berbadan) padha as6santi . inggih sang sarjana-sujana abudi luhur ingkang mdmayu ayuning bawana. Saparipurnaning ature Sang I\aatali. Sang arya Raghawa tunyam6ktakake jdmparing Guhyawijaya pinasang ing s6ndh6nging g6ndhewa. banjur matur mingkene : . (Parartha : Walanda : een anders belang behartigend.rmparane sang kaka (Dasamuka). J|mparing punika tanpa p|pindhan ampuhipun. nr-Ony|pipun (utuluning j\ntparing) \laripun (]aruclha. J\mparing GUHYAWIJAYA tumunt8n padulta pigunakakdn. (Pungka = \/alanda : gleuf = Jav.rcsia : angin dan petirihalilintar). het heil uan anderen zoekend : memperhatikan hepentingan orang lain.

Paramartha Walonda : de . bi' lih tiyang inghang namung tansah tumindalz sakai€ngipun piy amb alz. saking pinisApuh ingkang Dbda ing kawruh. sahlangkung agdng cacad paduha".saklangkung awon. Ndulu Wibhisana kang wis sawatara suwene pij6r rnacaudrasa (muwun) katon nalangsa k6ranta-ranta. makatdn punika nama atindak durako. boten paduha pituhu'' namung paduka angg|p kados suwantOning groiogan sewu": .hoogste waarheid = hebenaran yang tertinggi). Adhuh hcha Prabu..undhuh-undhuhaning wohipun pandam6l paduka wont6n ing donya". misdadig. inghang tanpa ancas luhur anggenipun tilar kadang. saha sirnanipun para kadang'hadeyan punapadene para uadyabala. Paduka tansah nggAga rdmbag ingkang l6pat' rAmbagipun para nayaka mnntri-bupati ingkang sugih pamrih. uerderf. mulane 242 q a .PATAKA. lzehancuran. Wondene ingkang murugalzOn sttsahing manah ltawula. uasananip un lai6 ng ngalami P ATI -. Sang Raghuttama kamiw6las6n. Sabda rahayu. manah hawula kOcuwan saha g\h. tttlz membahagiakan orang lain. biratAn sunghawanira. Kauulo ngru' maosi darbe kuu'ajibon tumut rum?ksa ayttning batt'ana. dosa.sapuniha leanyatan ftrAsing pangintdn-intin hawula. sirna h arahay onip u n. Yoyi W'iblti' sana ! Wis ta. mulane oanjur uglOlipur mangkcne : . Aia sira susahake patine Sang Da:asya. inghang namung tansah iumurung wha nggunggung (mangaGmbana) dhatAng karsa Paduka".. Pati-pataka : mati terkutuk karena berdosa besar). amargi bot)n wont€n pamrayogi uta' mi inglzang padulea tanggapi. Nalika sami wawan-r€mbag wontdn ing pasewalzan.. tilar kadang ingkang lajOng ngAmpali darjana. amarga ing nguni rlfs mbangun tapa.. j|r patine hadangira wr1dha iku mati utama. haha Prabu ! Makat€n hawont)nan pa' tluka. Dheweke pantls ingal|mbans. iahat. Mbolzmanaui anggen paduka botOn karsa ndhahar atur pamrayogi kawula. Nanging punapaa pangandikanipun eyang Baga' wan Sumali ugi bot|n paduka praduli. manawi tiyang. inggih inglzang kawastanan . ntilani' pun kAncAng tukad kotoula. (Pataka : Walanda : misdaad.-s6bute Wibhisana.'karmaphala" (wohing pindsmOl). amargi seda paduha sanes seda utami. puniha. ueruloekt : Indonesia : keiahatan. terkututt. jalaran hawula kaprAnah kadang taruna. zonde. Seda padttka ingkang makat€n puni' ka. kOpaksa kCdah pisah haliyan paduka. Mangkono samba".

. amarga ora ngtcira ing yuda. mulane aja sira susahake.a pera durjana padha mratobat. (Moksa + atmaka : Walanda : wien. samdngho gumantia jumAn|ng Ratu. raja dunia). Sing mpa mati ngamuk ing madyaning rana. ngSlilut piwulang suci. ngrungkdbi agama. (calzrawartti = walanda : wererdheerscher = yang memerintah jagat. yang jiwanya mengala. bima padha kasinungan. Kas6but ana ing layang Lagu Jawi jilid Iv.ni kebebasan).. Katrangan. patine Sang Dasawadana kol)bu patinirtg pahlawan. Dheweke aran mati utama.6 . Nagara L|ngka pulihna ran ayomana. laras pelog path6t n6nGm.7.ati w€ning pincha kaca (partgilon). 243 . udinon supa).. wondene sira. p6dhotan 4 . Mangkene. dhawuhe sang Raghuttama marang lYibhisana kamot ing t6mban-g gddhe patrasuratma lampah 1?.s ziel uerlost wordt : helepasan jiwa.hasusra cakrawartting jagat. Dadi. amarga prabawaning kaagunganira suci-murni. sira pantos siniwaha para rasoksa. matine sin€but moksatmak a.

t.i FlEesT U@ @q c frla+ tr A -. . ern un dt. fi.r. sEs oiiti. L z^4 ttt. alt n0 yg s.&j'E.u E o q.1.z.si rg.' t{. liila6 ls *tfi-ri sE s 3 3 56 n-a. eO7 $/. 3 4 t 5 7{a g"i.: m 23 tr nl.?a..!93 t @ tfie tg? - L trz. 2.t" 3 Vr:i o D*-rotn q. L.iE. 4 : e-0 U\ "0. . H7 oil.Q -7*\'0 n'wB 7*\r0 . @ s. tr5 rFE 3 E iiiTsEEi tr \__ * "i'3 \d TN'. 19. e & o:ii.1 ng E? /rO?\ nV re AA 53.1. a $ ry|f w a AJ. ry d €] arr) cl a s&ffiieprrr. tr Nt \ /.W. eO n\ . t e.t.iffies-r . cD -_rJ ?. r. 1L?.653 t lz E-.i Ag. .juijj uy n2eSrter Fi f! ?.-'8. "0 - rr-rr-J ns? u . & E Tt 6 o Y.7r7 G \ OaO /d erts?EFGTsazi-sa 2.a.-.1 cln q7.

(S. Silsilah Wayang Purwa iilid Untuk SMP. Padmosoekotjo) iilid ll.RP 1. &lo (R.: 516/1 04. Soetardi Soeryohoedoyo) RP 650. SPG RP 750. Samoed Sastrowardoyo) Untuk SD.500. Padmosoekotio) RP l'350. Padmosoekotio) SPG SPG lll.BUKU PELAJARAN BAHASA JAWA. Prawirodiharcijo) ll (S.- Urip Baharia (M. ll. .750. Padmosoekotio) (S' Padmosoekotio) Rp 1.tanggal 1 Agustus 1980 adalah sebagai berikut: ItJlemetri Basa Jawi Memetri Easa Jawi Mernetri Basa Jawr Untuk SMP. liC 16 80 . (S. "CITRA JAYA" Jl.- Untuk SPG di Toko-toko buku di Surabaya.500.- Bisa dibeli atau langsung kePada PenerbitnYa: C. Silsilah V/ayang Purwa jilid Untuk SMP.CITRA JAYA" yang telah dinyatakan lulus oleh Tim Peneiiri Kanwil Departemen P dan K Propinsi Jawa Jimur. (S. Padmosoekotio) Rp '1.V.25974 Surabaya. Silsilah Wayang Purwa lilid Untuk SMP. .M.500. (S.V. Burat Sari SPG iilid l.(S. lV. SMP . Prawirodihardio) Burat Sari Untuk sPG iilid iilid Silsilah Wayang Purwa iilid Untuk SMP. Penghela 2 (atas) Telpun: 41 169 .- SPG l.(S. Padnroscekotio) iilid lll.. " t v - Buku-buku baru Penerbitan C.- | (S. Rp '1. Pepali Kiageng BP 300. menurut Surat No.

Ora ngemungake kabudayan lan kagunan kuna tinggalane para leluhur lan para pujangga kang wis kasusra. crita .Jaya Baya" sing jenenge wis kondhang wiwit taun 1945. mentes lan mirasa. Kotakpos Surabaya. Jaya Baya Jln.gambar lan sapanunggalane..cekak.U. ekonomi. panggonane ora ana maneh kajaba kalawarti .- ' Mundhuta dadi langganan saiki uga. Metu saben dina Minggu. a I . - 25O.MINGGoN . crita sarnbung-sinambung. mawa samak rinen gga gambar manca-warna.. . T. Regane langganan sesasi mung Rp 1. Isih katambahan maneh waosan-waosan panglipur wuyung kayadene : crita . Penghela 2 ( atas ). lan kawruh-kawruh liyane kang dibeber kanthi cetha lan gampang dingerteni. kandele 52 kaca. Kajaba saka iku panjenengan iya saged maos andharanandharan kang gegayutan karo prakara pulitik. lan kagur"ran Jawa anyar kang wis kalarasake karo kamajuaning jaman. l(X).lfapa T8aya" fy' tI I \'lanawa panjenengan kagungan kawigaten marang bab-bab kang gegayutan karo kabudayan lan kagunan Jawa kang adi luhung. nanging kalebu uga kadubayan.' Cekake isine pepak.

Babad Tanah Jawi memang br-tltan sejarah dalam arti yang lazim. Ukuran buku : L4 X 72 cm. Petrgging. tetapi juga bukan sekedar legenda atau dongengan belaka. Soewito Santosa. Versi oseli Babad Tanah. babad merupakan sttatu karya sastra Jawa yang tinggi nilainya./au. tebal : 282 halaman. . Pejajaran. Kini karya besar tersebut diceritakan kembali dalam Rahasa Indonesia huruf Latin oleh seorang ahli Kesusastraan Jawa.500. Berisi cerita rakyat muiai jaman kerajaan Galuh. l j .. Demak sampai ke jaman lUataram. kertas HVS.--*--- . bacalah buku ini. Dr.puisi mocopat. L{ajapahit. Bandung 1953) bahwa babad "melukiskan cara pandangan-pandangan bangsa Jawa terhadap sejarahnya di waktu lamPau". yang beiarti jtrga menrpererat kesatuan dan persatuan buclaya Nasional.-. Pajang. cetak offset. Harga Rp 2.3 BABAD TANAH JAWI Agar supaya Kesusastraan claerah clapat dikenal dan dirrikmati seluruh bangsa.i tertulis dengan huruf Jawa rlalam bentuk. Barangkali benar apa yang tertulis dalam Ensiklopedia Indonesia (Van Hoeve. Tidak sedikit episode-episode dari Babad Tanah Jawi telah diangkat ke pentas teater tradisional Jawa karena keindahan dan nilai-nilai dramatik ceriteranya. Soervito Santoso berkenan menyuguhkan Babad Tanah Jawi dalam bahasa Indonesia.Yang jelas.. Jakarta. Dr. kebijakan dan keadiluhung-an Jawa. Kalau anda ingin mengenal kearifan.

Prof. S6'rat Pr6giwa . Partakrama 32.R. g4. Hariwangsa abasa Jawi-kina .Djajapoespita.R.A. S6rat . S6rat f"prrttakan Jawi . Bharatayuddha abasa Jawi-kina . Yasadipura II.M.Parwa I ing lVlahabharataParwa II 7.S.Dr.Sindoesastra' 35. Asramawasanaparwa abasa Jawi kina . Ng. .P. Bhagawadgita abasa Indonesia . pANGRIpTANIPUN BUKU "SILSILAH wAYANG PURWA MA\IA CARITA'" 1.I' Ng. S6rat Bratayuda R. S6rat Sumbadralarttng . Ng.oleh . Adiparwa abasa Jau'i-kina . Bhismaparwa abasa Jawi-kina . 5. *.6-p. Ramayana abasa Jawi-kina . NH: Sindoesastra.Sindoesash.Ng.. 25. surakarta. Ng.R.0.* t .R. S6rat Wiwahajarwa .R.R. Mosalaparwa abasa Jawi-kina .Parwa XVI ing Mahabharata' 13.Priyohutomo' Sindoesastra' 31.Iagalabilawa . SSrat Wedhapurwaka M. Ng.Panva IVing tr{ahabhirataing lvlahabharata8.R. Pakampalan Theosofi 17.R. Bagoes Soelardi' .B. Ranggawarsita' jarwa s6kar I\{acapat .Njoman S. Ng. Pendit.Ranggawarsita' 27.YogyakartaR.ctcaRau DAFTAR KAPUSTAKAN ( BIBLIOGRAFIE ). Ranggawarsita' 28. 21. Swargarohanapan/yaJawi-kina -ParwaXVIIIingMahabharata 15.Yasadipura I.Romo". Tantu Pangg6taran 6. 19.a. S6rat . Sdrat Lokapala .R. S6rat 29. Dr' R' Ng' Poerbatjaraki *r. S6rat 33. S6rat Srikandhi maguru manah . 16. Ud-yogaparwa abasa Jawi-kina 9.Yasadipura II' Pustakaraja 26. Kalawarti Padhalangan Panjangmas .R. Yasadipura II' 24. Sabhaparwa abasa Jawi-kina .P. Ng. S6rat S6mar R.R. S&at Paramayoga . Ng.Himpunan Budaya Surakarta 20. 10.Q-o" Panuluh.Parwa XV ing Mahabharata. Koescemadilaga' K. Mahabharata mawa sastra Jawi . S6rat Dewaruci . Wirataparwa abasa Jawi-kina Parwa V ing Mahalha14ta. Ng. Uttarakanda abasa Jarvi-kina 3.Parwa VI ing Mahabharata' 11 . 74. irz. Sasradiwirya' 37. Mintaraga gancaran 30. Yasadipura Bratayuda 22. S6rat Arjunasasrabahu ( 6 jilid ) . Kalawarti Padhalangan H. Ng. Mahabharata (kalawarti) 18. Yogisrvara ? 2. Koesoemadilaga' njantur 36. S6rat tuntunan natah lan nyungging ringgit .K.IVi' Soekir' 38 S6rat Abirranyukerem ig. S6rat Rama . S6rat . 4.Parwa XVII ing Mahabharata. Ng.A.R. Ng. Mahabharata abasa Indonesia .Empu S6dah. Ranggawarsita' 29. Prastanikaparwa abasa Jarvi-kina . t .

You're Reading a Free Preview

Mengunduh
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->