P. 1
Lehen il-Qala - Milied 2011

Lehen il-Qala - Milied 2011

|Views: 1,191|Likes:
Dipublikasikan oleh radjulehenilqala
rivista mahruga mill-Parrocca Arcipretali tal-Qala
rivista mahruga mill-Parrocca Arcipretali tal-Qala

More info:

Published by: radjulehenilqala on Dec 18, 2011
Hak Cipta:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

12/14/2012

pdf

text

original

Sections

-Festi awguraw il ollha N alin k -tajba lil Q t

The place for Ur future Shopping at the Best Discount Prices

Triq il-For n, QALA tel: 2156 6748 / 9946 0763

Leħen il-Qala - Milied 2011

Il-Kelma tal-Arċipriet
Rev. Kan. Dr Joe Zammit

Glorja ’l Alla
Quddiem katastrofi naturali u oħrajn li nistgħu nsejħulhom umani, li b’xorti ħażina qed nassistu għalihom fi żminijietna u b’mod tant frekwenti, nistgħu aħna nibqgħu nemmnu f’Alla u iktar u iktar li Alla hu mħabba, kif jistqarr b’mod konvinċenti San Ġwann (1Ġw 4,16) li kien tant qrib qalb il-Verb Inkarnat. Il-Milied huwa proprju r-risposta puntwali għal din id-domanda inkwetanti. U dan għaliex l-istess Skrittura tgħidilna; ‘Hu li għad li kellu n-natura ta’ Alla, ma qagħadx ifittex tiegħu li hu daqs Alla, iżda xejjen lilu nnifsu billi ħa n-natura ta’ lsir…’ (Fil 2,5) u tkompli fi kliem Kristu ‘Alla hekk ħabb lid-dinja li ta lil Ibnu l-waħdieni’ (Ġw 3, 16) u wkoll ‘Ħadd ma għandu mħabba akbar minn din…’ (Ġw 15, 13) u ‘Hu, li kien ħabb lil tiegħu li kienu fid-dinja, ħabbhom għall-aħħar’ (Ġw 13,1). Fil-Misteru tal-Inkarnazzjoni tal-Verb, Alla jieħu fuqu l-akbar katastrofi għax libes id-dnub li fih kien waqa’ l-bniedem u b’konsegwenza l-univers kollu. Kif jistqarr San Pawl ‘Dak li ma kienx jaf x’inhu dnub, Alla għamlu dnub għalina…’ (2Kor 5,21). U kellu jkun Alla, hu biss u waħdu, bħala Alla, li seta’ jinżel fid-dagħbien tal-waqgħa, fid-dlamijiet, minn fejn seta’ jgħolli l-kreazjoni kollha għall-ġieħ tad-dinjità oriġinali tagħha u iktar: ‘Għalhekk Alla għollieh sas-smewwiet, u żejnu bl-isem li hu fuq kull isem, biex fl-isem ta’ Ġesù - fis-sema, fl-art u f’qiegħ l-art - il-ħlejjaq kollha jinżlu għarkopptejhom, u kull ilsien jistqarr; ‘Ġesù Kristu hu l-Mulej għall-glorja ta’ Alla l-Missier’ (Fil 2,9-11). U tkompli turina kemm dan hu minnu l-Iskrittura Mqaddsa meta tfakkarna b’mod qawwi u oriġinali, speċjalment quddiem żminijiet qalila li għaddejja minnhom id-dinja tagħna bħalissa; ‘Il-ħolqien kollu għadu s’issa jitniehed bl-uġigħ tal-ħlas; u mhux hu biss, imma wkoll aħna li għandna l-ewwel frott tal-Ispirtu, aħna wkoll nitniehdu fina nfusna waqt li nistennew l-adozzjoni ta’ wlied, il-fidwa ta’ ġisimna’ (Rum 8, 22-23). Mela l-konklużjoni hija waħda loġika. Kull darba li l-Verb t’Alla jitwieled fina permezz tal-grazzja, aħna minna nfusna nkunu qed inkantaw il-glorja ta’ Alla sa ma jasal il-waqt li l-katastrofi l-kbira tad-dnub tintrebaħ minn fuq wiċċ l-art kollha, hi u l-konsegwenzi terribbli tagħha u jinbtu ‘sema ġdid u art ġdida’ (Ap 21,1). ‘U l-Verb sar bniedem u għammar fostna, u aħna rajna l-glorja tiegħu’ (Ġw 1,14)! 

1

Lehen il-Qala
Id-39 Sena • No. 110 - Serje E - No. 21 • Milied 2011

Leħen il-Qala - Milied 2011

F’Din il-Ħarġa
Il-Kelma tal-Arċipriet 1 Drawwiet u Tradizzjonijiet dwar il-Milied f’Għawdex 3 Editorjal 6 L-Għana tal-Milied 7 San Ġużepp Fostna 9 Frak ta’ Storja 13 To Our English Speaking Residents 14 L-Immakulata Kunċizzjoni… Ħarsa Biblika 15 Il-Milied f’nofs diskussjoni 17 It-Tifsira vera tal-Milied 19 Katekeżi Luqa 10: Versi 25-37 21 Il-Milied f’Għajnejn iż-Żgħażagħ 23 “Simboli tal-presepju” 25 L-esperjenza tal-Kor Magnificat f’Messina 27 L-esperjenza tiegħi fl-Etjopja 29 Qala fest2 a model to be copied by all parishes 31 L-Oratorju Vokali u Strumentali “San Ġużepp” 33 Mid-Djarju ta’ Ġużepp Debono 35 Mons. Mikiel Cefai għeluq it-30 sena minn mewtu 39 Paġna Adolexxenti u Żgħażagħ Qalin 41 Pjan Pastorali 2011/12 42 Programm - Kunċizzjoni 2011 44 Programm - Milied 2011 46 “Tu es sacerdos in aeternum” - Dun Krystof Buttigieg 49 Kumitat Ċentrali tal-Festa 57 O Żmien Ħelu... 59 American Qala Association 61 Australian Qala Association 63 Qala International Folk Festival 65 Ġita - Pellegrinaġġ fi Krakow il-Polonja 67 Persunaġġi Qalin 73 Gozo International Celebration 78 Il-Komunità Kummerċjali tal-Qala - 60 sena ilu 79 Il-Preparazzjoni għall-Festa tal-Immakulata Kunċizzjoni 86 Kronaka tal-Parroċċa 91 Radju Leħen il-Qala 96 Mill-Uffiċċju Parrokkjali 97 Ritratt tal-Ħarġa 99

B o R D E D I to R JA L I
Arċ. Kan. Joe Zammit Chairman Mario Bugeja Pubblikatur tar-Rivista Mary Josette Xerri Joe Grima Qari tal-Provi Lorne Cremona Frank Ion Magro Ritratti Euchar Mizzi Editur Mary Josette Xerri Philip Pisani Doris Cutajar Ġbir tar-Reklami Victor Grech Fr. Charles Buttigieg Membri

Qoxra: Prima Messa ta’ Fr. Krystof Buttigieg, 31 ta’ Lulju 2011.
■ Direzzjoni u Amministrazzjoni: Uffiċċju Parrokkjali, Pjazza San Ġużepp, Qala, Għawdex. Tel/Fax: 2155 6684 • Mobile: 9940 3612 ■ Toħroġ tliet darbiet fis-sena, fix-xhur t’April, Awwissu u Diċembru, u titqassam b’xejn iżda kull offerta tiġi aċċettata. ■ Il-fehmiet li jistqarru l-awturi u l-korrispondenti tal-artikli li jiġu ppubblikati m’humiex neċessarjament dawk tal-Bord Editorjali. ■ Kull korrispondenza għandha tintbagħat lill-Bord Editorjali, “Leħen il-Qala”, Dar Parrokkjali, Pjazza San Ġużepp, Qala, Għawdex, jew e-mail: lehenilqala@gmail.com ■ Ritratti tal-qoxra: Ħajr lil The Foto Grafer. Tel: 21660166 ■ Isettjat: Mario Bugeja. Mob: 9960 3167 ■ Stampat: A&M Printing Ltd. Qala. Tel: 2155 3217

We organise your wedding from start to finish... you have less hassle and more peace of mind
Jothain - Plot 19, Triq il-Mag. Salvu Attard - Qala Tel: 2156 4209 Mob: 9922 8699

Joe Gatt - Wedding Organiser

2

Leħen il-Qala - Milied 2011

Drawwiet u tradizzjonijiet Folkloristiċi dwar il-Milied f’Għawdex
minn: EUCHAR MIZZI

Il-Milied: Il-kelma Milied ġejja mill-verb ‘wiled’ li tfisser kellu tifel jew tifla. Bl-Ingliż ngħidulu ‘birthday’ – Jum it-Twelid. Però l-Milied huwa Jum it-Twelid ta’ Ġesù Bambin. Ħadd ma jista’ jgħid illum huwa l-milied tiegħi, imma ngħidu għeluq snini, jew bl-Ingliż il-‘birthday’ tiegħi, għax il-kelma Milied hija riżervata biss għat-Twelid ta’ Ġesù. Fil-fatt hemm persunaġġ ieħor li l-kelma Milied kienet tapplika wkoll għalih u dan hu Ġwanni l-Battista. Infatti nsibu l-Milied il-kbir ta’ Ġesù Bambin u l-Milied iż-żgħir ta’ Ġwanni l-Għammiedi. Il-Milied hija festa kbira u nistgħu ngħidu Universali. Fil-fatt l-Insara kollha jiċċelebrawha b’sollennità kbira madwar id-dinja kollha. L-Ortodossi jiċċelebraw il-Milied fis-6 ta’ Jannar, festa tal-Epifanija tal-Mulej, meta nfakkru l-miġja tas-Slaten Maġi fi ħdan Ġesù Bambin meta marru jadurawh u joffrulu r-rigali tagħhom, ta’ deheb, inċens u mirra. Bosta huma d-drawwiet kulturali u folkloristiċi li huma marbuta ma’ din il-festa, uħud minnhom drawwiet speċjali li jinsabu biss fostna f’pajjiżna. Il-Presepju: Il-Presepju li mhuwa xejn għajr tifkira tal-Grotta ta’ Betlem, fil-waqt li l-Pasturi huma r-Rgħajja (Pastore). F’pajjiżna l-presepju folkloristiku kien ikun magħmul mill-ġebel tarrina. Ħafna kienu jmorru fuq l-għoljiet fejn isibu dan it-tip

ta’ ġebel. Anke t-triqat tal-presepju kienu jsiru bi trab isfar li joħroġ mill-ġebla Maltija. Imbagħad din il-grotta kienet tiġi mżejna bis-Sagħtar u b’leħjet ix-xiħ li kienu jdaħħluha bejn il-ġebel innifsu. B’hekk il-presepju kien ikun lest u kull ma jkun fadal li jżejnuh bil-pasturi. Kif għedna, dawn huma Rgħajja li skont it-tradizzjoni kienu huma l-ewwel nies li ġew mgħarrfa bit-twelid ta’ Ġesù permezz tal-Anġlu kif insibu fil-Vanġelu meta qal li dehrilhom Anġlu u ħabbrilhom ferħ kbir li kien tweldilhom is-Sultan u s-Salvatur tal-Lhud li hu Ġesù ċkejken tarbija. Imbagħad naturalment hemm diversi pasturi li oriġinarjament kienu xebh ta’ personaġġi ta’ żmien Ġesù. Pereżempju, insibu l-Mistagħġeb f’nofs il-Presepju jew ilGrotta jistagħġeb bis-sbuħija u l-ħlewwa tat-tarbija Gesù. Presepju mingħajr dan il-pastur huwa kkunsidrat mhux komplut. Hemm ukoll ir-ragħaj rieqed li minkejja l-kant talAnġli baqa’ rieqed. Insibu wkoll ix-xabbatur. Dan il-pastur jidher għarkupptejh jew mimdud jixxabbat biex jaqtalkurżità u jara t-tarbija li għadha kif twieldet. Pasturi hemm kemm trid u dawn jiżdiedu u jinbidlu skont il-pajjiż li jkun. Dari kont issib żewġ tipi ta’ Pasturi, dawk imlibbsin ta’ Lhud skont żmien Ġesù u oħrajn imlibbsin b’ilbies lokali. Dawn it-tnejn kienu jkunu magħmula mit-tafal lokali li kienu jiġbru minn fuq l-għoljiet, fosthom dak tal-għolja li tinsab qrib l-Għasri magħrufa bħala tal-Aveċċa. Kienu

3

Leħen il-Qala - Milied 2011
jinbiegħu l-ewwel tliet ħabbiet il-wieħed imbagħad jien niftakarhom sold il-wieħed. Wara naturalment komplew jimxu mal-għoli tal-ħajja. Kienu bosta dawk li kienu jaħdmu dawn il-Pasturi. Illum pasturi tat-tafal kważi ma ssibx għajr xi wieħed ’l hawn u ’l hemm. Però grazzi għall-Għaqda Ħbieb tal-Presepju, kemm il-Presepju kif ukoll il-Pasturi qed jerġgħu jieħdu l-ħajja u jidħlu fid-djar kollha tagħna. M’hemmx dubju li fil-presepju nsibu dak ir-ragħaj bilħaruf fuq spallejh sejjer joffrieh lil Ġesù. Imma l-qofol tal-Pasturi huma l-Madonna, San Ġużepp, il-Bambin, il-baqra u l-ħmara. Grotta mingħajr dawn, mhi presepju xejn. Naturalment ma jonqsux l-Anġli kemm kbar kif ukoll puttini, dawn huma anġli żgħar li jikkonsistu fir-ras u l-ġwienaħ biss. jagħtuhulna f’numru ta’ kastelli, per eżempju tmien kastelli li jiġu tnejn u tletin lewża, eċċ. Konna nilagħbu l-logħba taċ-ċippitatu li skont fejn jaqa’ tirbaħ jew titlef u anke kemm titlef jew tirbaħ. Normalment anke din illogħba kienet tkun għal-lewż. Logħba oħra li niftakar jien kienet dik tal-qagħaq tal-għasel. Din konna norbtuha ma’ siġra jew ma’ xi ħadid tat-taraġ u b’idejna fuq wara u min jigdimha jeħodha jikolha. Logħob ieħor kien dak tal-boċċi tal-ħġieġ li nilagħbuhom fl-art fuq it-torba bit-tliet toqbiet quddiem xulxin. Naturalment hemm imbagħad il-logħob normali tat-tombla li dan jintlagħab matul is-sena kollha minħabba l-popolarità kbira tagħha. Min jirbah kien jingħata xi qalb tal-pasti miksija bil-ġelu kkulurit jew xi ħelu ieħor. Ikel u Xorb tal-Milied: Mal-Milied insibu marbuta wkoll tipi ta’ Ikel u ħelu. Iddundjan jibqa’ l-ikla prinċipali ta’ Jum il-Milied għalkemm illum dan il-laħam insibuh matul is-sena kollha. Imbagħad hemm l-imboljuta. Din hija tisjira ta’ qastan mgħolli filkokkodina bi ftit tal-qxur tal-larinġ imqatta’ rqiq għattogħma. Imbagħad naturalment lejlet u nhar il-Milied xarba kokkodina ma tonqosx. Din konna neħduha sew wara l-ikel kif ukoll filgħaxija qabel immorru l-Quddiesa ta’ nofsillejl u qabel norqdu. Il-Qagħaq tal-għasel għalkemm illum insibuh is-sena kollha, kien ikun id-deżerta tal-Milied. Magħha nżidu wkoll il-qagħaq tal-Qastanija. Fi żmieni konna nixtru s-suflè tal-Milied mimli saffi differenti ta’ kuluri ta’ krema, morbidu u b’togħma ħelwa li togħġob kemm liż-żgħar kif ukoll lill-kbar. Meta konna mmorru t-tombla, bħala rigali lir-rebbieħa kien ikun hemm hampers mimlija ġewż, lewż, pasti differenti, xorb tal-Vermut u xi flixkun Aniżetta jew Whisky. Tradizzjoni li għadha ħajja sallum hija l-Ikla tal-Milied għall-familja kollha f’nofs inhar, inklużi kultant anke xi zijiet u saħansitra anke n-nanniet L-għanjiet tal-Milied: Ma jistax ikun li festa kbira bħall-Milied m’għandhiex ukoll għanjiet marbuta magħha. Nibda biex insemmi per eżempju l-għanja “Ninu Ninu tal-Milied”, li hija għanja purament tal-Milied. L-għanja “Ninni La tibkix Iżjed” ta’ Patri Indri Schembri, Ġiżwita, hija l-għanja famuża ta’ pajjiżna, l-għanja li tismagħha f’kull knisja li tirfes fi żmien il-Milied. Inkantawha wkoll fl-iskejjel tagħna u waqt attivitajiet tal-Milied li jsiru mal-Pajjiż kollu. Hemm oħrajn li daħlu minn barra u naturalment inqalbu għallingwa tagħna. Għanja famuża mondjali hija bla dubju “Silent Night” – “O Lejl ta’ Skiet”, liema għanja tkantat fuq il-battaljun tal-gwerra mis-suldati matul il-lejl qaddis u għażiż tal-Milied, meta l-attakki waqfu kompletament almenu għal lejl wieħed. “Jesu Redemptor Omnium” u “Alma Redemptoris” huma innijiet bil-latin li jitkantaw matul in-Novena tal-Milied fil-Knejjes Kattoliċi kollha. It-temp: Il-Milied huwa l-festa tat-temp. Dan għaliex hemm ħafna drawwiet marbuta mat-temp. Nibdew bl-Istilel tal-Maltemp. Dawn huma seba’ festi tal-Qaddisin Verġni

Fil-bogħod imbagħad jitpoġġew it-tliet Slaten Maġi u dawn jitressqu ftit pulzieri kuljum, dejjem joqorbu lejn il-Grotta sa ma jaslu fit-Tre Re, l-Epifanija. Kurżità hi li filpresepju ma tidħolx il-mogħża. Dwar din hemm leġġenda ħelwa li nitkellmu fuqha aktar tard. Il-libsa tal-Bambin Din fi żmienna kienet xi ħaġa li kważi t-tfal kollha kienu jieħdu gost jagħmluha, anzi kienu huma stess li jistaqsu lillkonfessur għaliha. X’inhi din il-libsa tal-Bambin? Din kienet speċi ta’ sagrifiċċju żgħir ta’ tfal li konna, li kien jagħtina l-konfessur fil-bidu tal-Avvent u li ddum tosservaha salMilied. B’hekk dan is-sagrifiċċju żgħir kien iservi ta’ “libsa spiritwali’ li kull tifel u tifla kienu jieħdu gost li jagħmlu. Dawn is-sagrifiċċji kienu jikkonsistu per eżempju, billi wieħed ma jikolx ċikkulata jew ħelu matul dan iż-żmien tal-Avvent, jew li darba fil-ġimgħa tkun trid tmur iżżur lil xi ħadd marid fid-dar jew fl-isptar. Jew li ma tixrobx soft drinks u l-flus tagħhom toffrihom għall-karità jew tagħtihom lil xi ħadd fil-bżonn li tkun tafu. Mal-Milied dan jispiċċa u nerġgħu għan-normal. Logħob tal-Milied: Dan iż-żmien tal-Milied għandu wkoll diversi logħob konness miegħu. Per eżempju nsibu l-logħob tal-ġellewż, jew tal-lewż kif forsi l-aktar li nafuh aħna. Dan il-logħob kien jikkonsisti fil-logħba tal-kastelli, tal-ħofra, tal-kukklu, eċċ. Fi żmieni l-għalliema fil-Milied kienu jagħtuna borża lewż biex ikollna biex nilagħbu. Kastell lewż kien jikkonsisti f’erba’ lewżiet u meta kienu jagħtuna dan il-lewż kienu

4

Leħen il-Qala - Milied 2011
Nisa li huma Santa Roża ta’ Viterbo, Santa Teresa ta’ Avila, Sant’Ursola, Santa Ċeċilia, Santa Katerina, Santa Barbara u Santa Luċija. Dawn jissejħu Stilel tal-Maltemp għax fihom kien jagħmel il-Maltemp. Imbagħad fit-13 ta’ Diċembru, jibdew l-“Irwiegel”. Dawn kienu 12-il ġurnata li jirregolaw il-kalendarju tal-biedja u li jirrappreżentaw it-tnax-il xahar tas-sena. Jekk per eżempju fit-13 ta’ Diċembru tagħmel ixxita, ifisser li Jannar ser tagħmel ix-xita. Jekk fl-20 tax-xahar tkun ġurnata tax-xemx, ifisser li Awwissu ser ikun wieħed sħun b’ħafna xemx. Imbagħad kull siegħa tal-ġurnata tirrappreżenta kull ġurnata ta’ dak ix-xahar partikulari u l-kumplament. Il-Leġġendi dwar il-Milied: Il-Gawgaw. X’inhu l-gawgaw. Il-‘gawgaw’ hija fantażma. Skont l-għidut, kull min jitwieled f’nofsillejl ta’ lejlet ilMilied, peress li dan il-ħin huwa riservat biss għat-twelid ta’ Ġesù Bambin, kull sena f’dak il-lejl dan isir gawgaw. Allura r-ruħ ta’ dan, kultant anke bil-ġisem b’kollox, toħroġ barra fit-triq bejn nofsillejl u l-Paternoster tiġġerra mat-toroq. Kienu jirrakkontaw li xi nisa li żwieġhom kienu jsiru gawgaw, kienu jmorru jfittxuhom fis-sodda u ma jsibuhomx. Biex jeħilsu minn dan l-inkwiet, dawk li jitwieldu dakinhar, kienu jgħaddu minn nofsillejl sal-Paternoster bilqiegħda b’għarbiel f’idejhom jgħoddu t-toqob tiegħu. Il-Możgħa u l-Presepju. Din il-leġġenda tgħid li meta l-mogħża daħlet fil-Għar ta’ Betlem, hija bdiet tgħajjat u qajmet lill-Bambin u dan meta qam maħsud beda jċanfarha u hija u ħierġa l-Bambin qabdilha denbha u refagħhulha ‘l fuq u hekk għadu sal-lum. Barra minn dan, il-leġġenda tgħid li qallha: “nofs ħalibek ikun misħut”. Filfatt il-ħalib tal-mogħża huwa nofsu ilma u mhux tajjeb per eżempju għall-ġbejniet, għax fih ma ssib xejn, però huwa tajjeb biex jinxtorob waqt il-mard għax huwa ħalib ħafif. Storja ħelwa li baqgħet marbuta mat-twelid ta’ Ġesù Bambin. Is-Siġra tat-tin. Il-leġġenda tas-siġra tat-tin tirrakkonta li meta San Ġużepp u l-Madonna kienu sejrin lejn l-Eġittu biex jaħarbu lil Erodi, jum minnhom semgħu li s-suldati ta’ Erodi kienu ġejjin warajhom. Malajr huma raw siġra kbira tat-tin u daħlu taħtha biex jinħbew u peress li din kienet għolja talbuha biex titbaxxa u tostorhom. Fil-fatt is-siġra tbaxxiet u għattiethom bil-weraq tagħha. Fl-istess waqt brimba kbira bdiet tagħmel l-għanqbut u għamlet għanqbuta kbira. Ftit wara waslu s-suldati u waqfu viċin din is-siġra għax issuspettaw li jistgħu jkunu taħtha. Iżda l-kap tagħhom qallhom li ma jistax ikun meta hemm daqshekk għanqbut, li ovvjament kien jieħu ż-żmien biex jifforma ruħu. B’hekk baqgħu sejrin u l-familja kienet salvata. L-Għalqa tal-Qamħ. Leġġenda oħra ħelwa marbuta ma’ Ġesù Bambin, hija din tal-għalqa tal-qamħ. Jingħad li darba waqt li s-Sagra Familja kienet fi triqtha lejn l-Eġittu, raw wieħed qed jiżra l-qamħ. San Ġużepp staqsieh x’kien qed jagħmel u dan qallu li kien qed jiżra l-qamħ. San Ġużepp qallu: “għada ejja u aħsdu”. Il-bidwi qallu “kif jista’ jkun?” imma Ġużeppi qallu: “Agħmel kif qed ngħidlek.” L-għada, il-bidwi b’kurżità kbira mar l-għalqa u b’għaġeb kbir, ra l-għalqa mimlija qamħ li ġa kien niexef għall-ħsad u beda jaħsdu. Waqt li kien qed jaħsad, waslu fuqu s-suldati li kienu qed ifittxu lit-tarbija Ġesù u staqsewh jekk kienx ra xi koppja bit-tarbija għaddejja minn hemm. Dan wieġeb iva u huma staqsewh x’ħin rahom. Il-bidwi ħaseb ftit u qallu li kien rahom meta kien qed jiżra’ dak il-qamħ. Għalhekk is-suldati qalu li allura ser iduru lura għax mindu tiżra’ sa ma taħsad għadda żmien biżżejjed biex dak li jkun jilħaq jasal fejn kellu jasal u iżjed minn hekk. Għalhekk daru lura u Gesù ġie salvat. Fl-istess ħin il-bidwi ma gidibx għax hu kien rahom il-ġurnata ta’ qabel meta kien qed jiżra’ dak il-qamħ. Il-ħalib tal-Bambin. Leġġenda oħra tgħid li darba waqt li l-Madonna kienet qed tisqi lill-Bambin ġewwa għalqa, waqgħalha xi ħalib li ġie fuq xi xtieli tax-xewk selvaġġ u dan beda jċarċar minn werqa għall-oħra . Dan it-tip ta’ xewk għadu jeżisti sal-lum bin-nofs tal-werqa tiegħu kulur abjad bħal ħalib li ċarċar fuqu.

Il-Priedka tat-tifel u l-Purċissjoni tal-Bambin: Fi żmien il-gwerra numru ta’ Maltin ġew Għawdex bħala refuġjati u magħhom ġabu anke xi drawwiet fosthom ġabu per eżempju, il-Priedka tat-Tifel ta’ Lejlet il-Milied. Imbagħad is-Superjur tal-Mużew Mr. Bianco mhux biss daħħal il-Mużew f’Għawdex imma introduċa wkoll għallewwel darba il-Purċissjoni tal-Bambin li għadha ssir sallum mis-Soċjetà tal-Mużew. Il-Quddiesa ta’ nofsillejl kienet u għadha l-mument l-aktar sollenni tal-Milied u f’ċerti parroċċi l-priedka għadha ssir mit-tifel li aktarx li jkun mgħallem mis-Soċjetà tal-Mużew. Għat-tfal ir-rigali talMilied huma xi ħaġa mistennija wisq. Dari l-għajta kienet li r-rigali jġibhom lit-tfal il-Bambin u jsibuhom hekk kif iqumu fuq is-sodda f’Jum il-Milied. Illum aktarx li jsibuhom taħt is-siġra tal-Milied u għaż-żgħar iġibhomlhom Santa Klaus. Niltaqgħu sena oħra. Il-Milied u s-Sena t-tajba lil Kulħadd.  Nota: Dan l-artiklu kien mibni fuq intervista li l-awtur kien għamel mas-Sur Anton F. Attard, kittieb magħruf l-aktar fis-suġġett tal-Folklor ta’ Pajjiżna. Inroddulu ħajr.

5

Leħen il-Qala - Milied 2011

L-Editorjal

Il-Milied….. Żmien ta’ Hena, Paċi u Sliem!!!
Ninsabu fi żmien il-Milied. Żmien ta’ hena, paċi u sliem. Żmien ta’ maħfra u ta’ rikonċiljazzjoni ma’ Alla u mal-bnedmin. Meta ngħidu maħfra nifhmu kemm-il punt li aħna għandna naħfru lil min hu ħati għalina, kif ukoll nitolbu maħfra lil min aħna nqasna jew weġġajna bi kliemna jew b’għemilna, sew jekk dan sar b’mod konxju kif ukoll jekk dan sar b’mod mhux intenzjonat. Dan hu l-ewwel pass għall-bniedem nisrani li verament jixtieq u jrid li jkollu Milied hieni mimli paċi u sliem. Kif tista’ tgħid li kellek Milied sabiħ meta lejl u nhar ittaqtaq fuq dak u fuq dik u xxandar dawk l-affarijiet li inti tqis bħala ħżiena jew ta’ għajb, biex forsi tipprova tbaxxi, iċċekken u ttellef ir-reputazzjoni ta’ dak li jkun? Kif tista’ jkollok Milied qaddis meta xogħlok hu biss li ġġelled u timla’ lil dak u lil dik, kontra dak jew kontra l-ieħor għax tobogħdu u allura trid tagħmillu d-deni billi toħloq il-firda u l-mibegħda fil-familja, fil-komunità jew fir-raħal tiegħek stess? Il-Milied hu żmien ta’ ferħ. Mela anke aħna rridu nagħmlu ħilitna biex inkunu kemm jista’ jkun ferħanin u persuntna trid tipprova tferraħ lil ħaddieħor, lil taddar, lill-ħbieb tagħna, lil tat-triq tagħna, lill-komunità li ngħixu fiha. Irridu f’dan iż-żmien sabiħ u qaddis, li niftakru f’ħaddieħor. Niftakru l-ewwel u qabel kollox filfamiljari tagħna, kemm jekk huma qrib kif ukoll dawk talbogħod. Niftakru fil-morda li hemm fl-isptarijiet, l-aktar dawk li jafuna. Niftakru anke f’dawk li jgħixu weħidhom, f’darhom, jew f’xi Dar tal-Anzjani. Niftakru anke f’dawk li żbaljaw u bħalissa jinsabu fil-Faċilità Korrettiva ta’ Kordin, għaliex le, dawn mhumiex ħutna u niesna wkoll. Irridu niftakru wkoll fl-għeżież mejtin tagħna. Filġenituri, ħutna, qrabatna li llum m’għadhomx magħna. Dawn ukoll jistennew il-‘happy Christmas’ tagħna, imma mhux permezz tal-Card, għalkemm bukkett fjuri u xemgħa fuq qabarhom tagħmel sabiħ ħafna, imma billi nitolbu għalihom aktar mis-soltu, billi noffrulhom quddiesa b’suffraġju għal ruħhom. Dan m’għandux isir billi nagħtu quddiesa lis-saċerdot biex iqaddes għal ruħhom, imma li aħna nisimgħu dik il-quddiesa u noffruha għalihom. Dan hu r-rigal tagħna li huma tant jistennew bil-ħerqa minn għandna. Imbagħad għandna nibbenefikaw il-massimu li jagħtina l-Milied billi nħejju ruħna għat-tifkira kbira u qaddisa tat-twelid ta’ Ġesù. Dan nagħmluh billi nersqu għassagramenti mqaddsa u billi nattendu għall-funzjonijiet sbieħ li l-Knisja tiċċelebra b’pompa kbira f’dan iż-żmien speċjali tas-sena. Meta nagħmlu dan, imbagħad ħa mmorru niddevertu u nipparteċipaw mal-familja u mal-ħbieb f’attivitajiet soċjali u festivi li dan iż-żmien iġib miegħu. Mela le! Għax inkunu għamilna d-dmirijiet ta’ ċittadini nsara veri u jkollna fina l-hena, il-paċi u s-sliem li jaf jagħti Ġesù Bambin. Il-Milied u s-Sena t-Tajba lil Kulħadd.  Euchar Mizzi. Editur.

Appell: Rivista Leħen Il-Qala
Il-Bord Editorjali tar-rivista “Leħen Il-Qala” għandu pjaċir jikkonferma li qed jagħmel kull ma jista’ sabiex ikompli jikkonsolida l-kwalità ġa tajba tar-Rivista. Mhux biss, iżda qed isir dak kollu possibbli sabiex din ilkwalità tkompli togħla u titjieb. Kif wieħed jista’ jifhem dan isir b’żewġ modi; • b’investiment ta’ ħsieb, ippjanar u ħidma, u dan kollu qed isir fuq bażi volontarja, • b’investiment finanzjarju kemm f’dik li hija kwalità ta’ stampar kif ukoll kwalità tal-karta u l-preżentazzjoni. Dan qed isir ukoll. Għalhekk il-Bord jappella lilkom għeżież qarrejja regolari ta’ din ir-rivista, sabiex bħala apprezzament ta’ dan kollu, b’mod volontarju toffru xi ħaġa żgħira biex tagħmel tajjeb għall-ispejjeż involuti. Il-ġenerożità talQalin m’hemmx għalfejn tistaqsi għaliha. Kunu ġenerużi mar-Rivista tagħkom. Grazzi. Il-Bord Editorjali.

6

E-mail: lehenilqala@gmail.com

Leħen il-Qala - Milied 2011

L-Għana tal-Milied minn: Josette Buttigieg
Il-Milied hu l-festa li aktar minn kwalunkwe festa oħra matul is-sena ġġib magħha ċelebrazzjonijiet u tradizzjonijiet partikulari. Għalkemm il-ġurnata proprja tal-Milied hi l-25 ta’ Diċembru, il-festa tifrex il-ferħ tagħha fuq perijodu ħafna itwal, u tant hu qawwi l-ispirtu ta’ festa li donnu li anke ż-żmien li suppost marbut magħha mhux twil biżżejjed. Il-preparazzjoni għall-festa tibda uffiċjalment fl-ewwel Ħadd tal-Avvent u ttul erba’ ġimgħat; preparazzjoni li thejji lilna l-insara għall-miġja ta’ Kristu u tfakkarna fil-vera tifsira tal-Milied. U malli jibda l-Avvent, id-dinja u mhux inqas pajjiżna donnhom jisplodu f’orġja ta’ dwal u tiżjin li jixhdu l-ħerqa li biha l-poplu jistenna u jlesti għall-festa li ġejja. Però dak li jagħti l-aktar ħajja lil dan iż-żmien hu l-għana u d-daqq marbut mal-festa tat-twelid ta’ Kristu. L-għana tal-Milied fl-Ewropa jaf il-bidu tiegħu, eluf ta’ snin ilu saħansitra qabel il-miġja ta’ Kristu fid-dinja. Naturalment ma kinux għanjiet tal-Milied imma għanjiet popolari pagani marbuta mal-jum li fih jibda l-istaġun tax-xitwa, il-21 ta’ Diċembru. Dan hu l-iqsar jum tassena u dawn in-nies antiki kienu jqisuh bħala l-bidu taż-żmien li jwassal għar-rebbiegħa u t-twelid ġdid tannatura u għalhekk kienu jiċċelebrawh bi żfin u daqq u kienu jikkomponu għana apposta għal din il-festa. Il-25 ta’ Diċembru, il-jum li fih jiġi ċċelebrat it-twelid ta’ Kristu, hu qrib ħafna lejn din id-data. L-ewwel li nafu li l-Milied ġie ċċelebrat fil-25 ta’ Diċembru kien fis-sena 336W.K. fi żmien Kostantinu, l-ewwel Imperatur Ruman nisrani. Ftit wara l-Papa Ġulju I iddikjara li t-twelid ta’ Kristu jiġi ċċelebrat fil-25 ta’ Diċembru, u baqa’ jiġi ċċelebrat f’din id-data minn dak iż-żmien. L-ewwel insara allura, bidlu ċ-ċelebrazzjonijiet marbuta mal-21 ta’ Diċembru f’dawk li jiċċelebraw il-Milied. Kienet użanza li kienet diġa’ bdiet snin qabel, li għanjiet b’tema nisranija jieħdu post l-għanjiet pagani. Fis-sena 129W.K. isqof Ruman qal li għanja li kien jisimha ‘L-għanja tal-Anġlu’ imissha titkanta waqt servizz tal-Milied fi knisja f’Ruma. Għanja oħra famuża nkitbet fissena 760W.K. minn Comas ta’ Ġerusalemm għall-Knisja Ortodossa Griega. Wara dan, ħafna kompożituri bdew jiktbu għanjiet għall-Milied, però dawn l-għanjiet ma tantx ġew milqugħa mill-poplu għar-raġuni li kienu miktuba bilLatin, lingwa li l-popolin ma kienx jifhem. Barra minn hekk sa ma waslu ż-żminijiet tan-nofs, madwar is-sena 1200, ħafna nies kienu tilfu l-interess li jiċċelebraw il-Milied. Dan kollu nbidel minn San Franġisk ta’ Assisi fis-sena 1223 meta beda t-teatrin tal-Milied fl-Italja. L-atturi f’dawn itteatrini kienu jirrakkontaw l-istorja tal-Milied bil-kant u għalkemm il-korijiet kienu bil-Latin, l-għanjiet kienu billingwa tal-poplu u għalhekk in-nies mhux biss talli setgħu jifhmu l-istorja imma setgħu wkoll jingħaqdu mal-atturi fil-kant. F’qasir żmien dan il-kant infirex għal pajjiżi oħra,

l-aktar Franza, Spanja u l-Ġermanja. Il-kant tal-Milied qabad sew u nibtu għanjiet li għalkemm imdawra malistorja tal-Milied però kienu stejjer fittizji tant li ma baqgħux jitkantaw fil-knejjes, izda kienu jitkantaw fiddjar u fil-pjazez minn għannejja vjaġġaturi li kienu jmorru minn post għall-ieħor, ikantaw u jdoqqu biex jallegraw lillpoplu. Hekk bdew l-għanjiet tal-Milied. Ħafna mill-ewwel għanjiet intilfu, oħrajn inbidlu, filwaqt li nkitbu oħrajn ġodda. L-Għana tal-Milied f’Malta Għalina l-Maltin l-għanjiet l-aktar popolari huma dawk Ingliżi, għanjiet li bdew jitkantaw madwar mitejn sena ilu u li kibru u żdiedu maż-żmien. Inħobbu nkantawhom fit-test tagħhom Ingliż, imma llum insibu testijiet bilMalti li ġew addattati għall-mużika ta’ dawk Ingliżi. Ħafna minnhom inkantawhom ukoll fil-knejjes waqt ilquddies fi żmien il-Milied. Barra minnhekk għandna wkoll għanjiet proprja Maltin li maż-żmien qegħdin jiżdiedu. Imma żgur li l-aktar waħda li hi għall-qalb tal-Maltin u li jkantaw ma’ Malta kollha bl-akbar emozzjoni hi l-għanja ‘Ninni la tibkix iżjed’. Dan nistgħu ngħidu li hu grazzi għallmembri tal-MUSEUM. Inkitbet kważi mitt sena ilu imma sabet il-popolarità tagħha fis-snin sittin meta Dun Ġorġ, illum San Ġorġ Preca, mal-membri tal-MUSEUM beda jorganizza l-purċissjonijiet tal-Bambin mal-irħula kollha ta’ Malta. Dawn il-purċissjonijiet għadhom isiru u aħjar ngħid li saru karatteristika importanti fiċ-ċelebrazzjoni talMilied Malti. Sa mill-bidu tagħhom, membri, tfal u nies li jakkompanjaw fil-purċissjoni, kienu u għadhom ikantaw b’tant ħeġġa l-għanja “Ninni la tibkix iżjed”. Tħossha

7

Leħen il-Qala - Milied 2011
verament ħierġa mill-qalb u mhux wieħed u tnejn jidhru bid-dmugħ iġelben ma’ ħaddejhom bl-emozzjoni. “o Lejl tas-Skiet” Jekk “Ninni La Tibkix Iżjed” hi l-għanja l-aktar maħbuba mill-Maltin, l-għanja l-oħra maħbuba f’Malta u mad-dinja kollha u li tidwi f’kull rokna fi żmien il-Milied hi ‘O Lejl tas-Skiet’. Tismagħha b’kull lingwa fi knejjes, f’postijiet pubbliċi, fil-qalba tad-djar, kantata mill-kbar u miż-żgħar, min-nies għonja u min-nies sempliċi, minn korijiet u minn solisti, imma kantata dejjem b’entużjażmu, b’emozzjoni u fuq kollox, b’riflessjoni. Din l-għanja tant maħbuba għandha l-istorja tagħha. Il-kliem tagħha nkiteb minn qassis Awstrijak Dun Joseph Mohr, filwaqt li l-ħabib tiegħu, Franz Gruber, għalliem, ikkompona l-mużika. Dun Mohr talab lil Gruber biex jikteb akkompanjament għall-kitarra u l-għanja kienet se tindaqq fis-servizz tal-Milied fil-knisja ta’ San Nikola f’Obendorf, l-Awstrija fl-1818. L-idea kienet li jkantawha t-tfal bħala sorpriża għall-ġenituri tagħhom. Skont l-istorja marbuta mal-għanja jingħad li waqt ilprovi l-orgni ġratlu l-ħsara għax kienu gerrmuh il-ġrieden u ma setax jissewwa. Għalhekk it-tfal kellhom ikantaw akkumpanjati bil-kitarra. Imma tant kienu jafuha tajjeb li ma kellhomx bżonn ta’ akkumpanjament. Però ma nsibu l-ebda rekord ta’ dan il-kor tat-tfal jew li l-orgni nkiser. Fl1818 nafu li Dun Mohr u Franz Gruber kantaw is-sitt strofi tal-għanja filwaqt li l-kor tal-knisja kanta l-aħħar żewġ versi ta’ kull strofa. Sentejn wara Dun Mohr ittraskriva l-mużika tal-kitarra u din hi l-ewwel manuskritt li għadu jeżisti u li hu miżmum fil-Mużew Carolino Agusteum f’Salzburg. Wara dan Franz Gruber għamel diversi arranġamenti tal-mużika u l-manuskritti tagħhom ukoll għadhom miżmuma. L-għanja ġriet għal postijiet oħrajn fl-Awstrija. Jaħsbu li wieħed organista li xogħlu kien isewwi orgnijiet, kien ġarr miegħu din il-mużika u daqqha f’ħafna postijiet. MillAwstrija għaddiet għal pajjiżi oħrajn, u fl-1839, wieħed u għoxrin sena biss wara li nkitbet, indaqqet għall-ewwel darba fi New York quddiem il-knisja tat-Trinità. Sa dan iżżmien inbidlet u tranġat u l-mużika kienet saret kif nafuha llum. Il-kliem oriġinali tal-għanja kien bil-Ġermaniż, imma malajr ġiet maqluba f’ħafna lingwi. Saż-żmien li l-għanja saret famuża Dun Mohr kien miet. Ħaga kurjuża kienet li Franz Gruber kiteb lill-awtoritajiet tal-mużika f’Berlin

jgħidilhom li kien hu li kkompona l-mużika tal-għanja. Però ma emmnuhx u qalu li nkitbet minn Haydn, Mozart jew Beethoven tliet kompożituri famużi Awstrijaċi. Imma l-verità ħarġet meta nstab il-manuskritt li kien ittraskriva Dun Mohr. Fir-rokna tal-manuskritt Dun Mohr kien kiteb ‘Melodija ta’ Franz Gruber’. ‘O Lejl tas-Skiet’ hi għanja mill-aktar jekk mhux l-aktar irrekordjata mad-dinja kollha, kantata minn nies ta’ kull ġens u f’kull lingwa, u dejjem bl-akbar emozzjoni u nostalġija. Forsi fatt li jixhed kemm hi maħbuba, hu meta f’Diċembru 1914, waqt il-waqfien mill-glied għal żmien il-Milied fl-ewwel gwerra dinjija, is-suldati fit-trunċieri nstemgħu ikantaw ‘O Lejl tas-Skiet’. Kienu jafuha s-suldati taż-żewġ naħat u għal dak il-mument insew il-gwerra ta’ bejniethom u kantaw l-għanja flimkien. 

8

Leħen il-Qala - Milied 2011

“SAN ĠUŻEPP FoStNA”
It-tieni Parti:
(Jaqbad mill-Ħarġa tal-Festa 2011)
© kitba ta’ VICtoR GALEA

d. It-transtu ta’ San Ġużepp. L-inkwatri tat-Transtu ta’ San Ġużepp, jiġifieri talagunija u l-mewt tiegħu, bdew jidhru fil-Punent fissbatax-il seklu, żmien il-barokk, kif ukoll żmien li fih id-devozzjoni lejn San Ġużepp kienet ikkargat sewwa. Ruma, insibuh ipittirha lil Franġisk Trevisan, Napli hemm xogħol ta’ Annibali Carracci, u Vienna pittruha Karlu Marutta u Luqa Giordani. Malta, nsibuha fil-benniena tal-kult ta’ San Ġużepp, fil-lunetta tal-fratellanza tiegħu Ta’ Ġieżu, ir-Rabat talImdina. Din saret wara li kienet tlestiet il-kappella fl1670. Ma setax jonqos li din il-fratellanza tkun minn tal-ewwel li tpinġi t-Transtu ta’ San Ġużepp, meta tqis li l-fratelli, sa mill-bidu li twaqqfet il-fratellanza, snin qabel ġew hawn il-Kavalieri, kienu jieħdu ħsieb jagħmlu t-twiebet lill-foqra u, wara li jidfnuhom, kienu jiġbrulhom għall-quddies. Il-fratelli kienu jimxu wkoll quddiem il-vjatku u jerfgħu l-baldakkin. Fi nkwatru qadim ta’ pittur Sqalli tas-sittaxil seklu, li juri l-familja ta’ Nazaret fi triqtha għall-Eġittu, in-naħa t’isfel naraw lill-fratelli ta’ San Ġużepp lebsin il-kunfratija bil-maktur f’rashom, mexjin quddiem ittebut ta’ xi ħadd li miet fil-faqar. Duzzina, fl-1575, isemmi li l-fratellanza kienet twassal lill-ikkundannati għall-mewt, mill-ħabs tal-Imdina salPonta tal-Forok, barra s-swar, u tieħu ħsieb tidfinhom. Fost dawn l-imgħallqin insibu lit-Tabib Ġużeppi Callus, li kien għallqu il-Grammastru La Valette, fl-1560. Dan kien wieħed minn tal-ewwel li kien jismu Ġużeppi fost il-Maltin, għax qabel kont issibu fost il-Lhud biss.

e. L-ospizju ta’ San Ġużepp, Ħaż-Żebbuġ. Post ieħor fejn insibu kif jixraq inkwatru tatTranstu ta’ San Ġużepp, hu dan l-Ospizju jew Sptar ta’ San Ġużepp, Ħaż-Żebbuġ. Fetaħ għall-konvalexxenti, sewwasew nhar San Ġużepp tal-1788, bissensja tal-Isqof Labini, (1780-1807), fid-djar u l-ġonna ta’ Dun Ġann Patist. Benefatturi oħra kienu Patist Debono, Dun Ġużepp Mamo, Dun Filippu Calleja u Dun Anton Saliba. Dan barra l-għajnuna tal-Isqof Labini u x-xogħol b’xejn tażŻebbuġin. Il-kappella, bl-inkwatru tal-Mewt ta’ San Ġużepp, qiegħda f’tarf is-sala biex il-morda jkunu jistgħu jisimgħu l-quddies. Fl-1900 ħaduh f’idejhom is-Sorijiet tal-Qalb ta’ Ġesù u fih jilqgħu, barra x-xjuħ u t-tfal iltiema, skola għat-tfal. f. L-Arzella tat-transtu ta’ San Ġużepp, l-Imsida. Billi l-leġġenda tal-mewt ta’ San Ġużepp, Malta, sabet l-aqwa interpretazzjoni tagħha fil-kapulavur tal-Pittur Anton Inglott, (1915-1945), ma nistax ma niqafx fit-tul fuqha qabel ma nagħlaq. F’din l-arzella mhux biss Anton Inglott laħaq il-qofol tal-arti tiegħu bħala pittur, imma

9

Leħen il-Qala - Milied 2011
billi kien jaf li l-polza tiegħu kienet taħt il-platt, bħalma naqraw li kienet għal San Ġużepp fil-leġġenda, għax ilpittur miet biss ftit ġimgħat wara li kien ħelisha, ma setax fih ma jħallix it-testment tiegħu, kemm bħala pittur u kemm bħala Nisrani. Dan għax fl-arzella, barra s-sengħa tal-pittur fl-aqwa tagħha, naraw ukoll kapulavur talispiritwalità profonda tiegħu fl-aħħar ta’ ħajtu. Fl-arzella, isfel, naraw qisu tubru għamla ta’ tebut b’San Ġużepp mejjet mimdud għal tulu b’rasu tistrieħ fuq imħadda, b’dirgħajh u spallejh għerja. Sidru jidher imkebbeb sew f’farda tas-suf. Il-bqija ta’ ġismu mgħotti b’liżar kbir donnu kefen nieżel mal-art minn kullimkien. Wieqaf wara San Ġużepp hemm Ġesù, li figurtu tieħu biċċa sew mill-arzella, iħares ‘il fuq lejn id-dawl qawwi abjad bħax-xemx fid-daqqa ta’ nofsinhar, b’dirgħajh miftuħa jitlob ‘l Alla jilqa’ ruħ San Ġużepp, li għadha kif ħarġet. Ġesù liebes tonka wiesgħa bla ħżiem. Fuqha għandu mantell kbir li minn wara mifrux u nieżel sal-art, imma minn quddiem merfugħ biżżejjed biex sata’ joħroġ dirgħajh, qisu qassis liebes pjaneta hu u jqaddes. Liebes hekk, u f’dik il-qagħda, Ġesù ma jistax ma jiħux aspett liturġiku. Warajh, Ġesù għandu qatigħ anġli, libsithom tbajjad fiddija tad-dawl nieżel minn fuqhom, ikantaw għalenija. Ġesù, imbagħad, għandu żewġ anġli, wieħed kull naħa, ħarira ikbar mill-oħrajn, b’ilbies twil u wiesa’, safrani. Dawn qegħdin juru b’subgħajhom lejn is-sema. Skont illeġġenda dawn mhumiex ħlief San Mikiel u San Grabiel, donnhom qegħdin jgħidulu, li lil San Ġużepp se jtellgħuh magħhom il-ġenna. Għarkupptejha, ħdejn saqajn San Ġużepp, liebsa l-aħmar dagħmieni, b’mantell kaħlieni jgħattilha persunitha kollha minn rasha ’l isfel, hemm il-Madonna, b’idejha ma’ xulxin titlob. Warajha hemm żewġ nisa oħra, għarrkupptejhom bħalha, b’rashom baxxuta iktar mill-Madonna u milfufa f’mantell kbir ikħal, b’sinjal ta’ vistu. Fuq in-naħa l-oħra ħdejn rasu, San Ġużepp għandu mara żagħżugħa, għarkupptejha bħall-oħrajn, imma liebsa mantell abjad jgħattilha minn spallejha ‘l isfel. F’idha għandha l-ħatar ta’ San Ġużepp bil-ġilju abjad ukoll, kollha simbli tas-safa ta’ San Ġużepp, f’ruħu u f’ġismu. Ħdejha hemm mara oħra, għarkupptejha bħalha, imma b’rasha baxxuta mgħottija b’velu. Din liebsa safrani bħażżewġ arkanġli, imma skur ħafna, għax qiegħda fid-dell ta’ dik id-dija qawwija li hemm fil-quċċata f’nofs l-arzella li ddawwal l-anġli, lil Ġesù u lil San Ġużepp. Jekk l-iskema tal-ilwien hi simbolika, bħalma hu l-abjad ta’ lbies il-mara ta’ ħdejn ras San Ġużepp, bil-ġiljuwa b’kollox, li qed juru s-safa u l-qdusija ta’ San Ġużepp, l-isfar tal-arkanġli u tal-mara ta’ ħdejn ix-xbejba liebsa l-abjad, ifisser, fost ħwejjeġ oħra, il-perseveranza. L-ikħal, imbagħad, għalkemm tal-Madonna hu dak li soltu jlibbsu lid-Duluri, xorta id-daqs tiegħu u tan-nisa ta’ warajha, jista’ jfisser it-tama qawwija li talbhom jasal.

3. San Ġużepp patrun tal-iltiema. Sa mill-1600, il-pitturi Spanjoli kienu bdew ipinġu lil San Ġużepp ma’ Ġesù Bambin jew ma’ Ġesù tifel imfarfar. Il-Pittur Carlier saħansitra pinġa lil Ġesù tfajjel iqiegħed kuruna fuq ras San Ġużepp. Malta, kemm flinkwatri u kemm fil-vari li għandna dejjem juru lil San Ġużepp ma’ Ġesù tarbija jew tfajjel. Għalhekk drajna naraw lil San Ġużepp bħala l-bniedem li kien rabba lil Ġesù u għallmu senegħtu. Mhux hekk biss, imma l-grotta li dari iktar mil-lum issib f’kull dar nhar il-Milied, darrietna nqisu lill-familja ta’ Nazaret mal-familji l-foqra. Sqallija, għalhekk, hemm id-drawwa li nhar San Ġużepp jagħmlu ikla lill-foqra tal-post. Fost il-mistednin ikun hemm tlieta meqjusa bħala l-familja ta’ Nazaret. Barra fid-djar, il-foqra ġie li jagħtuhom ikla fil-knejjes, u flok il-kap tal-familja, iservuhom il-qassisin. Barra l-Bambin f’dirgħajh, lil San Ġużepp aħna mdorrijin narawh ukoll bil-ġilju f’idu, billi hu meqjus ukoll xempju tal-kastità. Għalhekk insibuh iħares lix-xbejbiet imlaħħqa għaż-żwieġ. Dan iwassalna biex naraw l-għamla li ħa f’pajjiżna l-patroċinju tal-iltiema u x-xbejbiet foqra filkonservatorji, spizji u istituti, li llum insibuhom djar għalihom, kollha msemmija għal San Ġużepp. a. Il-Konservatorju ta’ San Ġużepp, Bormla. Bnietu Lawrika Agius, fl-1699, biex fih jilqa’ x-xbejbiet foqra għall-edukazzjoni tagħhom. Fl-1708 ħallietlu l-imgħax fuq 4525 skut, li jġibu €978. Bnieh mill-ġdid l-Isqof Labini, fl-1790, fuq Santa Margerita, fuq biċċa

10

Leħen il-Qala - Milied 2011
art li ħa minn għand il-Gvern b’ċens ta’ għaxar ħabbiet fis-sena, xi €0.008. Benefattur ieħor kien l-Arċipriet tal-Isla, Dun Ġużepp Bonanno, li kien dam żmien jamministrah. Dan ħareġ 1104 liri, €2572, biex tah dawra u kabbarlu l-kappella, fl-1919. Fl-1858 kien waqa’ f’idejn is-sorijiet ta’ San Ġużepp talApparizzjoni. Biż-żmien inbidel fi skola primarja għallBormla. Il-kappella għandha nkwatru ta’ San Ġużepp ta’ Bastjan Conca. Fuq il-bieb tagħha hemm l-armi tal-isqfijiet ta’ Malta, Labini, (1780-1807), u Mattei, (1808-1829). Ilfaċċata tagħha tħares fuq Pjazza Santa Margerita. b. Id-Dar ta’ San Ġużepp, il-Ħamrun. Meta l-kanonku Dun Franġisk Bonnici, (1852-1905), Bormliż, kien imexxi l-Missjoni ż-Żgħira, laqtuh ilħafna tfal subien jiġġerrew mat-toroq bla ebda skola. Bil-għajnuna tal-Isqof Anton Buhagiar, Kapuċċin, xtara dar ħdejn il-knisja tas-Samra, il-Ħamrun, u semmieha d-Dar ta’ San Ġużepp. Ma damx wisq ma mlieha bit-tfal u xtaq post akbar. IlGvern tah b’ċens ta’ disgħa u disgħin sena biċċa raba’ fl-inħawi tal-Palazz l-Aħmar. Tinsab fit-Triq Irjala San Ġużepp, bejn l-Istitut Vincenzo Bugeja u d-Dar tal-Iljuni, u llum tagħmel ma’ Santa Vendra. Kabbarha Dun Ġorġ Bugeja li laħaq floku fl-1916. Żiedha d-Dekan Ġużeppi de Piro, il-fundatur tas-Soċjetà Missjunarja ta’ San Pawl, li kellhom jitgħabbew bil-piż tat-tmexxija tagħha. Il-kappella ta’ mad-Dar ta’ San Ġużepp, li kien bena l-fundatur, bnieha mill-ġdid għamla ta’ salib Dun Ġorġ Bugeja, u kkonsagraha l-Arċisqof Mawru Caruana fl-1916. Fl-1960. it-tfal tad-Dar, kisbu post tal-villeġġatura għassajf Birżebbuġa, minn għand il-familja Cachia Zammit. ċ. Id-Dar ta’ San Ġużepp, iż-Żejtun. Fl-1908, l-iskola l-qadima taż-Żejtun kienet waqgħet f’idejn il-Knisja li għaddietha lis-Sorijiet tal-Qalb ta’ Ġesù. Dawn fetħu hemm dar għall-iltiema. d. Id-Dar ta’ San Ġużepp, Għajnsielem. Din id-Dar kienet fetħet għas-subien, fl-1925, bit-tħabrik tal-kappillani Għawdxin u ta’ Monsinjur De Piro, fid-dar tal-Balliju Chambrai, li bena l-Belt Xambrè biex jistkennu fiha l-Għawdxin, qribha, fit-Triq tax-Xatt. Sal-1937, kienu mexxewha l-qassisin tas-Soċjetà Missjunarja ta’ San Pawl, u minn dakinhar ‘il quddiem ħadha f’idejh l-isqof li beda jqabbad il-qassisin Għawdxin jieħdu ħsiebha. It-tfal ta’ San Ġużepp, kif konna nsibuhom, kellhom uniformi kannella, li tgħidx kemm kont naraha pulita. Kienu joħorġu jħabbtu bieb bieb u kienu jeħduhom ukoll f’xi funeral, biex idabbru xi ħaġa. Dawn id-drawwiet maż-żmien qatgħuhom. Jien, l-ikbar ħabib li kelli meta kont il-Liċeo, fis-snin ta’ wara l-gwerra, kien sewwa sew wieħed minnhom. Fl-1949, kienet bdiet tinbena d-dar tal-lum li tlestiet fl-1957, imma t-tfal dejjem baqgħu fejn kienu qabel. Imbagħad, id-dar il-qadima żiduha, fl-1973, u t-tfal

baqgħu joqogħdu fiha sal-1991. Il-post il-ġdid illum inbidel f’dar għan-nies bi bżonnijiet speċjali, li jniżżluhom hemm kuljum biex iserrħu ftit lil nieshom. e. Id-dar ta’ San Ġużepp, Ħaż-Żabbar. Din id-dar li tilqa’ l-iltiema bniet, qiegħda fi Triq Bajjada, dari kif tidħol Ħaż-Żabbar. Ħolomha id-Dumnikan Feliċ Grech. Beda jibniha fl-1930 u lestiha seba’ snin wara. Telaqha f’idejn is-sorijiet Dumnikani. Il-kappella kien ikkonsagraha l-Arċisqof Gonzi fl-1961. Għandha artal wieħed b’inkwatru li pittru Ġużeppi Briffa.

Dawn id-djar u oħrajn juruna kemm imxiet Malta u Għawdex il-qima lejn San Ġużepp, patrun tat-tfal iltiema  (ikompli fil-ħarġa li jmiss tal-Għid il-Kbir 2012)

11

Leħen il-Qala - Milied 2011

Xerri il-Bukkett
Bar - Restaurant Pizzeria
Zewwieqa Road, Qala - Gozo Tel: 2155 3500 • Fax: 2156 5394 Mob: 9949 0679 E-mail: bukkett@maltanet.net
Spoil yourself with our vast selection of dishes starting from our... Soup, Antipasto dishes leading you all the way to our crispy Salad Bowls, enjoying our selection of Pasta Dishes. From the Chafing dishes, Fish, Beef, Pork & Chicken complimented with chef’s sauces, vegitables & potatoes. Enjoy your selection of Cheeses served with galetti, Bread Table and our assortments of desserts, Fresh Fruits and Fruit Salad from or Sweet Table

GEORGE ZAMMIT & SONS
d e a l e r & s u p p l i e r o f r e l i g i o u s a r ti c l e s
Opening Hours: Monday to Saturday 09.00 - 13.00 Friday open all day 146, Old Bakery Street, Valletta - Malta Shop: 2123 2933 • Mob: 9985 6842 Cera dell’Erom - Xema Likwida

12

Leħen il-Qala - Milied 2011

L-Arloġġ tal-Knisja

Frak ta’ Storja (3)
minn: Winston L. Zammit B.A.,(Hons.), P.G.C.E., M.A.
Fl-1921, l-irħula kollha ta’ Għawdex, minnbarra dak tal-Qala, ilkoll kellhom arloġġ imwaħħal fil-faċċata tal-knejjes parrokkjali rispettivi tagħhom. Fis-Seduta tal-Assemblea Leġiżlattiva tas-27 ta’ Diċembru 1921, l-Avukat Luigi Camilleri LL.D., wieħed mill-erba’ deputati Għawdxin, li kien jirrappreżenta lil Għawdex, fl-Assemblea Leġiżlattiva, ġibed l-attenzjoni tal-Prim Ministru l-Onor. Joseph Howard għal dan il-fatt. Staqsieh jekk kienx il-ħsieb tal-Prim Ministru li jagħti l-ordnijiet meħtieġa biex il-Qala jkollha arloġġ simili. Fir-risposta tiegħu l-Prim Ministru informa lill-Onor. Dr. Luigi Camlleri, li kien il-ħsieb tal-Gvern li jagħti l-ordnijiet meħtieġa, biex il-Qala jkollha arloġġ, simili għal dak imwaħħal malfaċċata ta’ knejjes oħra f’Għawdex.(1) It-talba tal-Avukat Camilleri ma waqgħetx fuq widnejn torox, għax fis-seduta talAssemblea Leġiżlattiva tas16 ta’ Marzu 1923 tressaq vot Nru. 27, li kien jirrigwarda x-Xogħlijiet Pubbliċi, u dan kien jinkludi somma ta’ £120 biex isir arloġġ f’Għawdex. Il-Ministru tax-Xogħlijiet l-Onor. Ninu Dalli spjega lill-kamra, li din is-somma kienet intiża biex isir arloġġ fil-Qala f’Għawdex. Il-Ministru Dalli, qal li dan kien se jkun it-twettiq ta’ wegħda tal-Gvern, li kienet saret snin ilu iżda li kienet ser titwettaq mill-Gvern preżenti.(2) Dan il-vot ġie approvat mill-Kamra fl-istess seduta.(3) Mir-rapport tas-supretendent tax-Xogħlijiet Pubbliċi għas-sena finanzjarja 1925-1926, li jġib id-data tal11 t’Awwissu 1926, insibu li l-arloġġ tal-Qala twaħħal f’postu f’din is-sena finanzjarja. L-ispiża biex twaħħal l-arloġġ telgħet għal £28.(4) 
1. 2. 3. 4. D(ebates) of the L(egislative) A(ssembly) Vol. 1 sessioin 27.XII.1921 p.99. Ibid Vol IV, session 16 –IIIv- 1923 p.858, 861. Ibid p.866. Report of the superintendent of Public Works for 1925 – 1926, Malta Govt. Gazzette, Suppliment No.LXIV, 8. X.1926, p.694. 24.IV.2011.

Sliema-Malta.

13

Leħen il-Qala - Milied 2011
to our English Speaking Residents: Hello my friends This is the third time I’m addressing you in my capacity of Editor of our Parish quarterly magazine ‘Leħen il Qala’. This is the Christmas edition and as such it will be full of messages and articles concerning this most beautiful and blessed time of the year, Christmas. A festive season celebrated throughout the world. The Maltese and Gozitan people love Christmas, and in fact start preparing for it as early as November. Most families build a crib, or as it’s better known, “il-Presepju”. It’s dominated by the Baby Jesus in the manger surrounded by Mary and Joseph, and kept warm by the cow and the donkey. This will be the centre of attraction in every house during the Yuletide period, and will be enjoyed by both young and old members of our families. By late November our houses will take on that magical look, with Christmas trees and decorations twinkling merrily behind windows and front doors. In the first week of December our Local Councils see to it that the village squares and main streets are all lit up and decorated with Christmas lights and cribs, which gives a wonderful feeling of warmth and hope. Apart from the material preparations, as Catholics we also prepare ourselves in a spiritual way for the feast of the birth of Jesus, which occured in Betlehem 2010 years ago. It is important for us that we attend and participate in full at every church function and social activity during this happy event. This is a time of peace and happiness, something which we all yearn for and do our best to achieve. It is a time when hatred is left behind and family feuds forgotten. Even wars stop for Christmas. In this time we have a tradition of remembering those less fortunate than we are. Those who are old, alone and in hospitals. Many of us make it a point to visit them and give a small gift which is so much appreciated. It is little things that make their Christmas bright. From here we would like to invite all of you to participate in our joyful celebrations. Enjoy your parties, dinners and receptions. Permit me one word of caution. Remember if you are driving don’t drink, take care of yourselves and others. May we all have a peaceful and blessed Christmas. Merry Christmas to all. Euchar Mizzi Editor.

14

Leħen il-Qala - Milied 2011

“Ruħi tfaħħar il-kobor tal-Mulej, u l-ispirtu tiegħi jifraħ f’Alla s-Salvatur tiegħi” (Luqa 1:46-47).

L-Immakulata Kunċizzjoni…
Ħarsa biblika
minn: Fr Charles Buttigieg
Storja ta’ mħabba: Fil-persuna tal-Verġni Marija naraw l-isbaħ storja ta’ mħabba ta’ bejn Alla u l-kreaturi tiegħu. Xi jfisser li Marija tnisslet bla tebgħa tad-dnub oriġinali? Dan ifisser li ġiet ippreservata mid-dnub ta’ Adam u Eva u tnisslet bl-ikbar intimità u għaqda ma’ Alla. Mhux ta’ b’xejn mela li f’Marija naraw il-glorja t’Alla, dik li hi mimlija bilgrazzja. Dik li hi l-ewwel frott tar-redenzjoni ta’ Kristu. Id-dnub hu distakk minn Alla, imma f’Marija id-dnub ma għandux postu, għaliex hija qiegħda tassew f’għaqda perfetta ma’ Alla. Hija ġiet magħżula sabiex tkun Omm il-Feddej. Kien hemm bżonn li titwieled qaddisa sabiex trawwam lit-tarbija Ġesù fl-umanità tagħha. Sa mill-Eternità: Din l-istorja ta’ mħabba hija inizjattiva ta’ Alla. Sa milleternità Alla għażel biex tkun Omm Ibnu, waħda minn ulied Iżrael, tfajla Lhudija minn Nazaret tal-Ġalilija, «xebba mgħarrsa ma’ raġel jismu Ġużeppi, mid-dar ta’ David. Din ix-xebba kien jisimha Marija.» (Lq 1:26-27). Marija tnisslet l-ewwel fil-moħħ ta’ Alla. Alla li sa minn qabel lemaħ il-kobor ta’ din il-mara ta’ Iżrael. ‘Potuit, decuit, ergo fecit’, għal Alla dan kien possibbli, kien jixraq u għalhekk għażilha għall-missjoni tiegħu. Alla li ried jikkomunika ruħu mal-umanità, jagħżel dan il-mument l-iktar partikulari, l-iktar perfett fil-persuna ta’ Marija. Fl-Istorja tas-Salvazzjoni: Marija tnisslet fl-istorja tal-poplu ta’ Iżrael. Il-missjoni ta’ Marija tħejjiet minn diversi personaġġi fl-Antik Testment speċjalment meta nħarsu lejn xi uħud millpersonaġġi nisa. Dan narawh fil-Ġenesi 3:15: “U jien, inqajjem mibegħda bejnek u bejn il-mara, bejn nislek u nisilha, u hu jisħaqlek rasek u int tisħaqlu għarqubu”, f’Sara li Alla jbierek il-wild tagħha, fl-istorja ta’ Samwel u Ġwanni l-Battista. Marija tnisslet minn familja l-iktar safja u ta’ mħabba, dik ta’ kif jurina l-ktieb apokrifu ta’ San Ġakbu, il-Proto evanġelju tiegħu, fejn Marija tnisslet frott tal-imħabba li tant kienu ilhom jistennew il-ġenituri tagħha Sant’Anna u San Ġwakkin. Dik li kienet fost iċ-ċkejknin ta’ Iżrael ġiet magħżula sabiex tkun Omm il-Feddej, ġiet mogħtija minn Alla doni li jixirqu lill-uffiċċju għoli tagħha. Il-ġamar li kien qed jinħema fl-istorja, sar dawl għad-dinja kollha filpersuna ta’ Marija. Kien għalhekk li l-anġlu fit-tħabbira tiegħu, isellem lil Marija «mimlija bil-grazzja» (Lq 1:28) u tilqa` bil-ferħ il-missjoni fdata lilha. It-tagħlim tal-Knisja: Il-Knisja ntebħet matul iż-żminijiet li Marija mimlija bil-grazzja ġiet mifdija sa mit-tnissil tagħha kif tgħid id-domma tat-Tnissil bla Tebgħa tal-Verġni Marija filBolla «Ineffabilis Deus» tal-Papa Beatu Piju IX fl-1854: «L-Imqaddsa Verġni Marija sa mill-ewwel mument tat-tnissil tagħha, bi grazzja u favur singulari ta’ Alla li jista` kollox, f’ġieħ il-merti magħrufin minn qabel ta’ Ġesù Kristu, is-Salvatur tal-bnedmin kollha, kienet għal kollox ħielsa minn kull tebgħa tad-dnub tan-nisel.»

15

Leħen il-Qala - Milied 2011
Missirijiet il-Knisja tal-Lvant isejħu lil Omm Alla ‘Panaghia’ - dik li hi kollha kemm hi qaddisa; u jqimuha bħala dik li kienet ħielsa minn kull tebgħa ta’ dnub għax qisha magħġuna mill-Ispirtu s-Santu u magħmula ħolqien ġdid. San Irinew jgħid: «L-għoqda tad-diżubbidjenza ta’ Eva nħallet bl-ubbidjenza ta’ Marija, dak li rabtet Eva bin-nuqqas ta’ fidi tagħha, ħallitu Marija bil-fidi tagħha.» Hija s-Santwarju Qaddis tal-Ispirtu s-Santu, kif jgħidilna San Ġwann Dammaxxenu. Alla qies minn qabel il-merti tal-istess Iben tiegħu sabiex iħares lil Ommu minn kull tebgħa ta’ dnub. San Anselmu jgħidilna li Marija hi verament imlibbsa bil-kwiekeb, hi verament dawl għal ħolqien, hi barka li jitbierek biha kulħadd: “Bik mhux biss il-ħolqien jitbierek mill-Ħallieq iżda ukoll il-Ħallieq jitbierek mill-ħolqien. Alla nissel lil dak li bih sar kollox. Marija welldet lil dak li bih ġie salvat kollox.” Konkluzjoni: Jaqbel ħafna li niċċelebraw is-Solennità talImmakulata Kunċizzjoni proprju fil-bidu tal-Avvent li hu preparazzjoni għal Kristu permezz tal-Ispirtu. Hekk għamlet ukoll Marija li mimlija bl-Ispirtu aċċettat lil Kristu. Din l-istorja ta’ mħabba li rajna f’Marija, Alla jagħmilha ukoll magħna għalkemm żgur b’mod differenti. Aħna ukoll inġorru ġo fina storja ta’ vokazzjoni. Aħna li bl-ispirtu ħaj aċċettajna lil Kristu u nimxu warajh. Ejjew għalhekk nitfgħu l-ħarsa tagħna lejn Marija, ejjew nintrabtu mal-ankra soda tagħha u t-tama tagħna tkun żgura f’din l-istorja famuża ta’ imħabba.

Biblijografija: Bertetto, D., Maria la serva del Signore, Napoli 1988. O’Carroll, M., Theotokos. A Theological Encyclopedia of the Blessed Virgin Mary, Washington – Delaware 1982. Passarelli, G., L’icona della Madre di Dio, con inno Akathistos, Milano 1992. Stacpoole, A. (ed.), Mary’s Place in Christian Dialogue, Middlegreen (U.K.) 1982. Zuffi, S., Episodi e personaggi del Vangelo, I Dizionari dell’Arte 4, Milano 2002.

Salvu Camilleri & Sons Ltd.
(Tan-Najsi)
Suppliers of Ready Mix Concrete, Crane Hire
Ready Mix Plant: 2156 0346 Residence: 2155 1485 Mobile: 9949 5378
16

Gelluxa SupplieS ltd
General Merchant
Store A, N.B. Grunju Street, Qala, Gozo
T: 2155 1555 F: 2155 4273 M: 9982 4300 E: gelluxa@maltanet.net

“Camilleri House” Belveder Street, QALA

Leħen il-Qala - Milied 2011

Il-Milied f'nofs diskussjoni
minn: Mons. Salv Grima

Kienu draw lil xulxin sewwa għax tul l-istaġun tas-sajf kienu saru ħbieb kbar u ma naqsux li jiltaqgħu flimkien ta’ spiss. Il-festi u okkażjonijiet fejn jiċċelebraw kienu għal qalbhom ħafna. U ladarba ż-żmien beda dieħel, ma setgħux ma jaqbduhiex fuq l-eqreb ġranet li jmiss fejn mill-ġdid jistgħu jqattgħu l-isbaħ ħin ta’ vaganzi u jippjanaw bejniethom kif jafu huma. Allura qabduha fuq il-Milied. Wieħed minnhom dar fuq sħabu u ħasadhom xi ftit għax staqsihom: “Għiduli ftit, kemm-il Milied hawn?”. Kemmkemm ma ħasbuhx li qed jiċċajta, jew ġej b’xi qabda argumenti żejda. “Bis-serjetà qed ngħidilkom”, insista bil-ġentilezza magħhom. Sħabu kienu jafuh bħala bniedem tal-affari tiegħu u għalhekk malajr fehmu li kellu xi punt importanti x’jgħidilhom. Moħħhom beda jhewden dwar x’għamla ta’ Milied kienu jgħaddu fl-imgħoddi. Il-ferħ ma kienx jonqos, ir-rigali ma’ kullimkien, it-tiżjin dejjem jiżdied, l-appuntamenti minn jum għall-ieħor, postijiet għall-ħruġ u għall-ikel, u xewqat speċjali għall-ġranet partikulari. “Mhux l-istess Milied ikollna?” qabeż iwieġeb wieħed minnhom. “Ma ninsewx kemm konna mħeġġin għan-novena, provi ta’ kant, xi reċita ġol-knisja u l-armar għall-okkażjoni”. U hawn deher li setgħet tibda xi diskussjoni. U ftit ftit ippruvaw juru x’jaħsbu. “Il-Milied propjament ma bdejnihx aħna, iżda, k’ikolli ngħid, biddilnih kif fettlilna” rrimarka ieħor minnhom. Ilkoll baqgħu jiftakru żmien it-tfulija tagħhom u bejn wieħed u ieħor fiex kien jikkonsisti dan iż-żmien. “Aħna suppost niċċelebraw festa kbira tal-imħabba li Alla wera magħna l-bnedmin meta l-Iben twieled fostna bħala tarbija u allura nifirħu bil-miġja tiegħu bħala s-Salvatur mwiegħed u li kellna tant bżonnu”, żied ifiehem l-ewwel wieħed. “Ma tantx tista’ tgħidu dan il-kliem lil ċerti nies!” qabeż ir-raba’ wieħed. “L-atmosfera llum hija iktar mixħuta

fuq il-kummerċ, ix-xalar, il-parties, l-ikel, l-awguri, ixxiri u l-qsim tar-rigali, u ħwejjeġ oħra ta’ lussu”. U kompla jispjega b’liema mod jintramaw il-ħwienet, l-istabbilimenti kbar tar-rigali, l-inviti għall-ikel barra, flimkien ma’ ruxxmata ta’ karti u riklami li jitqassmu fiddjar biex ikomplu jqajmu l-“ispirtu” tal-Milied. “Propju għalhekk staqsejtkom kemm-il Milied hawn. U l-gwaj hu li qed ninsew għal kollox il-vera tifsira tiegħu”. Sħabu qablu miegħu, u osservaw li din it-tendenza qed tkompli tikber ladarba dil-ġrajja kbira ma baqgħetx tirrifletti dak iż-żmien meta seħħet għall-ewwel darba, fis-skiet u l-ġabra tal-kampanja, bogħod mill-għaġla, il-geġwiġija u l-agħa tal-ħajja mimlija storbju. “Illum m’hemmx Milied mingħajr ħsejjes, ġiri u taħbit. Issib min jgħidlek li minkejja dan kollu lanqas jaf li ġej il-‘veru’ Milied”. “Agħar u agħar meta llum ħafna qed jiddubbaw b’dan kollu biex jifgaw fihom dik l-imġiba jew stil ta’ ħajja li xejn ma tixraq lill-bniedem” ikkummenta ieħor. “U din mhix invenzjoni oħra ta’ Milied? Milied pagan, għax għal kollox jaslu. Jippruvaw jagħtu dehra falza minn barra li xejn ma tkun taqbel mar-realtà tal-ħajja tagħhom. Allura x’tifsira għandhom ix-xewqat tal-festi?” “Jien naraha ftit stramba kif x’uħud jixtiequ Milied ‘hieni’ meta ma jkunx qed jirrifletti l-verità. Xi tgħidu għal dawk li ma jaħsbuhiex darbtejn biex minkejja li ma jkunux fi stat xieraq ta’ ħajja xorta waħda jippretendu li malprofan u d-diżordni jħalltu dak li hu qaddis u sagru? Qed nifhem għall-attendenza spontanja u tradizzjonali għallQuddiesa, basta ta’ nofsillejl”. Kompla jikkommenta ieħor minnhom. “U kemm tista’ tippretendi profitt xieraq minn dawk li jiffullaw fl-aħħar mument għallhekk imsejjaħ qrar! Jew dawk li jagħmlu bħal sħabhom bla ma jfittxu l-ħtieġa tal-qrar. Biex ma nsemmux innuqqas ta’ dekor jew imġiba xierqa li titlob ċelebrazzjoni tant sollenni”.

17

Leħen il-Qala - Milied 2011
Minn ħsieb għall-ieħor il-ħbieb tagħna baqgħu għaddejjin għal iktar kummenti. “Din mhix festa li tfakkarna fi twelid li seħħ fil-faqar, fis-sempliċità, fl-imwarrab, għalkemm b’messaġġ importanti għal kulħadd?” Kellu raġun jgħid hekk, iżda bejn l-istorja ta’ dakinhar u dak li niċċelebraw illum hemm qabża kbira. “Xi ngħidu għall-ħela bla rażan, infiq anki bla bżonn, jew bla ħsieb ta’ ħadd?” “Ġie li jiżdiedu l-inċidenti tat-traffiku mill-iktar serji f’dawn il-ġranet” żied jgħid sieħbu. “Niftakar”, kompla dan “meta konna żgħar ġie li rrakkontawlna kif kienu jiċċelebraw il-Milied missjunarji f’artijiet imbiegħda. L-insara tagħhom lanqas joħolmu b’dak li għandna aħna. Allura, tgħid ma kinux iħossu fihom xi ferħ speċjali f’dawn il-ġranet?” “Naħseb li hawn missejna Milied ieħor, differenti mill-oħrajn, u li jgħaddi ħafna lil tagħna, għax il-paċi tagħhom ma nafx fejn tista’ ssibha aħjar. Ħasra li dak li naħlu aħna ma jistax jasal għandhom”. “Ma dawn ta’ min iżid ukoll dawk li joffru xi ħin biex jgħinu xi morda, fi djar tal-anzjani, f’istituti tat-tfal jew għand xi familja fil-bżonn” kompla ieħor biex juri kemm hu f’waqtu li wieħed jipprattika xi xogħol ta’ volontarjat, fis-sena ddedikata għal dan il-għan. Ma kinitx diskussjoni għalxejn. Malajr qablu li għal dis-sena jippjanaw jumejn fid-Dar tal-Providenza. “Min jaf jekk għal darb’oħra nagħmlux esperjenza missjunarja għal ħabta tal-Milied?” esprima x-xewqa dak li għamlilhom l-ewwel mistoqsija. 

in-najsi
Mario Camilleri
 For 

“Camilleri Family” 21, Independence Street, Qala, Gozo.

18

9988 5457

Tel: 2155 4941 Mob: 9946 0725

all kind of Concrete Works Crane Hire

Leħen il-Qala - Milied 2011

It-tifsira vera tal-Milied
minn: Angelo Xuereb

Għalina l-Milied għandna nħossuha bħala festa. Iżda nixtieq nistaqsi x’tip ta’ festa qegħdin niċċelebraw jekk hijiex materjali biss jew reliġjuża. L-aspett uman tal-Milied; parties, xi ħarġa, rigali u kartolini, mhumiex xi ħaġa ħażina anzi fihom ħafna tajjeb. Iżda ma jridx jiġri li dawn inessuna s-sens veru tal-Milied. Ir-rakkonti marbuta mat-twelid ta’ Ġesù Biex niskopru x’ifisser il-Milied għalina sewwa li niftħu l-Evanġelji u naraw l-istejjer li hemm marbuta ma’ dan iż-żmien. Naraw lil San Ġużepp u l-Verġni Marija jmorru jinkitbu fiċ-ċensiment f’Betlem; Ġesù jitwieled f’għar tal-annimali u l-anġli faħħru lil Alla; ir-rgħajja kienu l-ewwel li marru jagħtuh qima. Ta’ tmint ijiem għamlulu ċ-ċirkonċiżjoni u ngħata l-isem ta’ Ġesù. Ta’ erbgħin jum Ġesù ġie ppreżentat fit-tempju. Il-maġi jiġu mil-Lvant biex jaduraw. Erodi joqtol lit-tfal innoċenti u s-Sagra Familja taħrab lejn l-Eġittu biex teħles mill-qilla tiegħu. Sensiela ta’ stejjer li jekk nimmeditaw fuqhom idaħħluna fl-ispirtu veru tal-Milied. Naraw lil Ġesù jitwieled fil-faqar jiġifieri f’għar tal-annimali. Irrgħajja li kienu meqjusa bħala emarġinati kienu l-ewwel dawk li marru jadurawh. Naraw ukoll li l-maġi ġew mill-bogħod biex jagħtuh qima. Filwaqt li r-rgħajja kienu meqjusin bla nies ta’ livell baxx, ilmaġi kienu għorrief li ġabulu deheb, inċens u mirra. Id-deheb ifisser li huwa sultan, l-inċens li huwa Alla u l-mirra li kien ser ibati.

It-tarbija ta’ Betlem hija l-Iben ta’ Alla li sar bniedem Forsi wieħed jistaqsi: Għaliex dan l-interess kollu; it-tarbija ta’ Betlem kienet l-Iben ta’ Alla li sar bniedem bħalna f’kollox barra mid-dnub. San Ġwann jesprimi din il-verità b’dan il-mod: “U l-Kelma (jiġifieri Ġesù) saret ġisem u għammret fostna” (1, 14). U dan għandu jkun l-istagħġib tagħna fil-Milied. Alla jsir bniedem bħalna. It-tarbija ta’ Betlem mhijiex tarbija bħal oħrajn iżda hija t-tieni persuna tat-Trinità li ħadet natura umana u hekk daħlet flistorja tal-bniedem biex kull min jemmen fih jikseb il-ħajja ta’ dejjem. Fil-Milied ma nistgħux ma niftakrux kemm nies twajba stennew il-Messija. Niftakru wkoll filprofeti li ħabbru l-miġja tiegħu filwaqt li ppriedkaw il-konverżjoni tal-moħħ u l-qalb. L-awtur tal-Ittra lil Lhud jgħidilna: “Wara li bosta drabi u b’ħafna manjieri kellem Alla ilu lil missirijietna bil-profeti, dan l-aħħar, f’dawn il-jiem, kellimna b’Ibnu, li Hu għamlu werriet ta’ kollox u li bih ukoll ħalaq iddinja” (1, 1-2). Nistgħu ngħidu li d-dħul ta’ Kristu fl-istorja taddinja kien l-aqwa avveniment li ġara wara l-ħolqien tad-dinja. Iżda fil-pjan ta’ Alla din il-miġja seħħet fis-skiet u min jilħaqha ried fidi kbira. Jekk naraw it-Testment il-Qadim naraw li l-Lhud kienu jmorru Ġerusalemm biex jagħtu qima lil Alla. Kienu jqisu li Alla huwa kbir u ta’ setgħa kbira.

19

Leħen il-Qala - Milied 2011
L-atteġġjament lejn Ġesù Iżda f’Betlem din is-setgħa dehret f’Ġesù tarbija. U għalhekk il-Verġni Marija u San Ġużepp kienu ta’ fidi kbira biex jaċċettaw dan il-misteru. L-Evanġelju ta’ San Luqa jgħidilna: “U Marija kienet iżżomm dan kollu f’moħħha u taħseb fuqu f’qalbha” (2,19). Naraw il-maġi li ġew mil-Lvant biex jaduraw lil Ġesù. B’kuntrast mal-fidi ta’ San Ġużepp, tal-Verġni Marija, r-rgħajja u s-slaten maġi naraw il-qilla ta’ Erodi li wasal biex joqtol lit-tfal innoċenti. Ġesù sa mill-bidu kien sinjal ta’ kontradizzjoni kif ħabbar Xmuni l-profeta waqt il-preżentazzjoni fit-tempju: “Ara, dan ikun tiġrif u qawmien għal ħafna f’Israel, u sinjal li jmeruh” (Lq 2, 34). Ġesù kien il-veru dawl tad-dinja iżda min ried jimxi fid-dlam ma aċċettahx. “Id-dawl jiddi fid-dlam iżda d-dlam ma laqgħux” (Ġw 1, 4). Ta’ min jinnota li dan l-atteġjament ta’ dawn ilpersuni kollha għadu sejjer sa llum. Jekk inħarsu lejn l-istorja tal-Knisja nsibu persuni li mxew ‘il quddiem fit-triq tal-virtù u bbażaw kollox fuq Ġesù. Insibu wkoll dawk li ma tawx kas tat-tagħlim tiegħu u nsibu min ħoloq ħafna tfixkil lit-tajbin għax qalbu baqgħet fid-dlam u ma aċċettax lil Ġesù f’ħajtu. Ġesù f’ħajjitna Għalhekk dan il-Milied waqt li niftakru fl-istejjer tat-tfulija ta’ Ġesù naraw x’tip ta’ atteġġjament għandna lejn Ġesù. Niftakru li t-tarbija ta’ Betlem hija l-vera dawl kif jgħidilna l-Evanġelju ta’ San Ġwann: “Kien id-dawl tassew, li jdawwal kull bniedem sa jiġi fid-dinja” (1, 9). Nistaqsu jekk dan id-dawl nifidx il-ħajja tagħna b’mod li naraw kollox ġej minn l-idejn setgħana ta’ Alla avolja ma jkunx jogħġobna u jekk qalbna hijiex miftuħa biżżejjed għal Ġesù b’mod li ħajjitna tkun ibbażata fuqu. Niftakru li Ġesù jrid jitwieled f’qalbna billi nemmnu aktar fih u billi nirċevuh ta’ spiss fl-Ewkaristija. Quddiem Ġesù ma nistgħux nibqgħu indifferenti. Jekk ma jibdlilniex ħajjitna jkun ifisser li għadu ma daħalx biżżejjed f’ħajjitna. Biex Ġesù jidħol f’ħajjitna għandna bżonn li nkunu nixbhu lill-Verġni Marija, lil San Ġużepp, lir-rgħajja u lill-maġi. Dawn kollha kellhom spirtu kbir ta’ umiltà u aċċettazzjoni ta’ Ġesù. L-Evanġelju ta’ San Ġwann isemmilna l-ġid li jsir lil dawk li laqgħu lil Kristu f’ħajjithom: “Imma dawk li laqgħuh tahom is-setgħa li jsiru wlied Alla, dawk li emmnu f’ismu, dawk li mhux mid-demm u lanqas mir-rieda talbniedem imma twieldu minn Alla” (1, 12-13). Veru li bil-magħmudija nsiru wlied Alla iżda dan is-sagrament irridu ngħixuh kuljum billi naċċettaw aktar f’ħajjitna lil Ġesù u nagħtu xhieda tiegħu. Niftakru li l-aċċettazzjoni ta’ Kristu f’ħajjitna mhijiex xi ħaġa li tiġri mil-lum għal għada iżda tieħu ħajjitna kollha. 

20

Leħen il-Qala - Milied 2011

Katekeżi

LUQA 10: Versi 25-37
minn: Marie Josette Xerri Is-Samaritan it-tajjeb Is-silta tal-kelma ta’ Alla li għandna llum hija meħuda mill-Vanġelu ta’ San Luqa, fejn Ġesù bil-parabbola tas-Samaritan it-Tajjeb, ġabar fil-qosor it-tagħlim essenzjali tiegħu, li kulħadd, kull min jagħmel it-tajjeb skont il-liġi ta’ Alla, jista’ jkollu l-ħajja ta’ dejjem. F’din is-silta li għandna ser nirriflettu fuq dak li San Luqa jirrakkonta f’Kap. 10, versi minn 25 sa 37. Il-Lhud kienu mkabbrin bil-liġi u kienu jaħsbu li huma biss kienu jistgħu jħarsuha. Bil-parabbola, Ġesù wriehom li min mhuwiex Lhudi jista’ jħarisha wkoll u jasal ukoll għall-ħajja ta’ dejjem u ġabilhom l-eżempju ta’ raġel Samaritan, wieħed minn dawk li l-Lhud kienu jqisuhom bħala mwarrbin u midinbin. Madankollu, kien is-Samaritan li osserva l-liġi u mhux il-qassis u l-Levita tagħhom. B’din il-parabbola Ġesù kkonferma wkoll it-tagħlim tiegħu dwar l-imħabba tal-proxxmu, li għandha tkun universali, li tħobb lil kulħadd u ma teskludi lil ħadd, lanqas lill-għedewwa. Hekk jgħidilna Ġesù f’San Luqa, Kapitlu 6, versi 27 sa 36: “Ħobbu l-għedewwa tagħkom, agħmlu l-ġid lil min jobgħodkom, itolbu għal min iżeblaħkom. Agħti lil kull min jitolbok u min jeħodlok xi ħaġa tiegħek titlobhilux lura. Kif tridu li l-bnedmin jagħmlu lilkom, hekk ukoll għamlu intom lilhom. Jekk intom tħobbu lil min iħobbkom, xi ħlas jista’ jkollkom? Għax il-midinbin ukoll iħobbu lil min iħobbhom u jagħmlu l-ġid lil min jagħmel il-ġid lilhom. Imma intom ħobbu l-għedewwa tagħkom, agħmlu l-ġid u tkunu ulied Alla l-Għoli, li hu tajjeb mal-ingrati u l-ħżiena. Ħennu bħal ma hu ħanin Missierkom”. Hekk jitkellem Ġesù fuq l-imħabba tal-għedewwa. Kliem ċar kemm jista’ jkun u li jifhmu kulħadd. Il-Lhud kienu jaħsbu li l-proxxmu tagħhom kienu biss ħuthom il-Lhud, tan-nazzjon u r-reliġjon tagħhom. Ġesù wera li l-imħabba vera u skont l-ispirtu ta’ Alla, tħaddan il-bnedmin kollha. L-għaref tal-liġi suppost kien jafha l-liġi. Għalhekk Ġesù dawwar għal fuqu l-mistoqsija li kien għamillu. U l-ieħor wieġeb tajjeb. Wieġeb bil-kliem tat-talba “Xema’”, li l-Lhud kienu jgħidu fis-sinagogi tagħhom u li tinsab fil-ktieb tad-dewteronomju kapitlu 6, versi 4 u 5. “Ħobb mela lill-Mulej Alla tiegħek, b’qalbek kollha, b’ruħek kollha u b’saħħtek kollha” u żied magħha l-vers “u lill-proxxmu tiegħek bħalek innifsek” meħuda mill-ktieb tal-Levitiku kapitlu 19, vers 18. L-għaqda flimkien ta’ dawn iż-żewġ kmandamenti kienet magħrufa f’Mark, kapitlu 12, versi 29 sa 31, meta Ġesù mistoqsi għal darb’oħra minn wieħed millkittieba. “Liema wieħed fost il-kmandamenti kollha huwa l-ewwel?” Ġesù wieġbu hekk, “Int għandek tħobb lill-Mulej Alla tiegħek, b’qalbek kollha, b’ruħek kollha, b’moħħok kollu u bil-qawwa tiegħek kollha. U t-tieni hu dan, ħobb lil għajrek bħalek innifsek. M’hemmx kmandament ieħor akbar minn dawn”.

21

Leħen il-Qala - Milied 2011
Kemm San Mark u kemm San Mattew isemmu dan l-episodju tal-Vanġeli tagħhom. “Il-Kmandament ilKbir”. Fil-kuntest tal-Levitiku, il-proxxmu hu “ħutek, niesek u qrabatek”. Imma mhux il-barrani u l-għadu tiegħek, kif kien qed jgħallem Ġesù, “Il-proxxmu tiegħek min hu?” U tah l-okkażjoni li joħroġ b’din il-parabbola sabiħa. It-triq minn Ġerusalemm għal Ġeriko kienet taqsam mid-deżert ikrah tal-Lhudija, kienet perikoluża, għax fiha kienu jinħbew il-ħallelin biex jagħmlu għal xi ħadd li kien ikun għaddej u jisirquh. Il-parabbola tagħtina x’nifhmu li l-qassis u l-Levita kienu sejrin lura lejn darhom wara li kienu taw qima ‘l Alla fit-Tempju ta’ Ġerusalemm. Madankollu, meta raw lil dak l-imsejken mixħut mal-art, ma tawx kasu u baqgħu għaddejjin, il-liġi ma ħarsuhiex. Ir-reliġjon tagħhom ma kinitx vera, kienet tat-tempju biss u mhux tal-ħajja. Il-figura tas-Samaritan ħanin turi kuntrast qawwi malqassis u l-Levita, li baqgħu indifferenti quddiem ilħtieġa ta’ dak il-proxxmu u hawn hi l-aktar it-tagħlima tal-parabbola. Is-Samaritan li, skont il-Lhud ma kienx mill-poplu ta’ Alla, ġieb ruħu ta’ proxxmu u ħares il-liġi ta’ Alla, u l-qassis u l-Levita tal-poplu ta’ Alla lanqas biss għarfu li kisru l-liġi ta’ Alla. Lill-għaref tal-liġi, Lhudi li kien jistmell is-Samaritan, Ġesù qallu biex jagħmel bħas-Samaritan. Hekk jgħid ukoll lil kull min irid iħares il-liġi ta’ Alla u jkollu l-ħajja ta’ dejjem. Hemm xi ħadd li aħna nqisuh bħala għadu tagħna? Kif inġibu ruħna miegħu? Għaliex insibuha daqshekk bi tqila biex naħfru lill-għedewwa tagħna? X’jiġifieri taħfer tassew? F’hiex għandna niftakru meta niltaqgħu ma’ diffikultajiet kbar biex naħfru lil xi ħadd? Għandna naħsbu u niftakru li l-imħabba lejn l-għedewwa hija bħal termometru li jimmarkalna kemm imxejna ’l quddiem fil-ħajja nisranija. Turina jekk aħniex insara tassew jew jekk għadniex inġibu ruħna bħall-pagani. Għax għan-nisrani, l-imħabba tal-għedewwa mhix lussu, mhix xi ħaġa merfugħa għal ftit nies qaddisin. Ma tistax tkun nisrani jekk ma tkunx lest biex tħobb lil kulħadd, ukoll lill-għedewwa tiegħek. Għax min mhux lest li jagħmel dan, ikun qiegħed igiddeb lilu nnifsu. Ikun qiegħed jiċħad l-imħabba ta’ Alla u l-Ispirtu ta’ Kristu li fuqu għandu jimxi. l-imnikktin, ħafer lill-midinbin, tema’ lil min kien bilġuħ u ta’ dan il-ġid kollu minflok bil-grazzi ħallsuh bissalib. U fuq is-salib Ġesù jibqa’ jagħder u jibqa’ jħobb. Bħala wlied Alla, aħna l-insara mhux biss naħfru lill-għedewwa tagħna iżda naslu wkoll biex nitolbu għalihom u nagħmlulhom il-ġid. Aħna l-insara nimxu fuq dak li jgħidilna San Pawl fl-ittra tiegħu lir-Rumani, kapitlu 12, vers 20 fejn jgħid hekk. “Jekk il-għadu tiegħek hu bil-ġuħ itimgħu, jekk hu bil-għatx isqih. Tħallix il-ħażen jirbħek iżda irbaħ il-ħażen bit-tajjeb”. Il-qawwa tat-tjieba u tal-imħabba hija akbar minn dik tal-mibegħda u tal-vendikazzjoni. Mhux ħaġa faċli li nħobbu lil xi ħadd li ma naħmlux. Insibuha diffiċli ħafna biex naħfru. Ma nkunux irridu “naqgħu” għal min jagħmlilna xi azzjoni ħażina. Iżda niftakru li quddiem Alla min jaħfer u jgħin mhux jaqa’ jkun qiegħed, imma jkun qiegħed jogħla lejn ilquċċata tal-imħabba ta’ Alla nnifsu. Huwa bis-saħħa ta’ din l-imħabba bla tarf ta’ Alla li aħna nistgħu naħfru mill-qalb u ngħinu wkoll fejn nistgħu lillgħedewwa tagħna għax waħedna m’aħniex kapaċi nħobbu. Aħna ma nistgħux nagħtu lil ħaddieħor minn dak li m’għandniex. Aktar ma nħobbu lil Alla u naċċettawh f’ħajjitna, billi nħalluh jgħix u jaġixxi fina, aktar inkunu kapaċi nħobbu lill-oħrajn. Ħadd ma jista’ jħobb il-bnedmin bla ma jħobb lil Alla. Il-maħbub u mibki, il-Beatu Papa Ġwanni Pawlu II darba qal li bil-parabbola tas-Samaritan it-Tajjeb, Ġesù jbiddel it-termini tal-mistoqsija. Il-mistoqsija mhix min hu l-ġar tiegħek imma min għamel lilu nnifsu ġar tar-raġel msejken li waqa’ vittma talvjolenza tal-ħallelin. Eżempju prattiku biex nifhmu. Jekk naf li hemm persuna, hi min hi, li għandha bżonn l-għajnuna per eżempju, wara xi operazzjoni u tgħix waħedha, għandi nkun Samaritan Tajjeb għaliha u mmur nara x’għandha bżonn u ngħinha, biex b’hekk nagħmel lili nnifsi ġar tagħha, bla ma nippretendi xejn lura. Is-Samaritan tal-parabbola mhux talli ma stenna xejn, talli f’vers 35 nsibu li, l-għada ħareġ biċċtejn flus, tahom lil tal-lukanda u qallu, “Ħu ħsiebu, jekk tonfoq xi ħaġa iżjed, inroddhielek jien meta nerġa’ ngħaddi.” F’vers 36, Ġesù lil dak l-għaref tal-liġi staqsieh min minn dawk it-tlieta jidhirlu li ġab ruħu ta’ proxxmu u dak wieġeb, “min ħenn għalih”. Fl-aħħar vers, 37, Ġesù qallu. “Mur u agħmel hekk int ukoll”. Inħossuh fil-qiegħ ta’ qalbna dan il-kmand, dan l-amar ta’ Ġesù, issa, Ġesù qed jgħid proprju lilna biex, f’kull ċirkostanza li niltaqgħu magħha, inġibu ruħna ta’ Samaritani Tajbin ma’ kulħadd. 

22

Kristu ma għamilx ħlief ġid, fejjaq il-morda, farraġ

Leħen il-Qala - Milied 2011

Il-Milied f’Għajnejn iż-Żgħażagħ
minn: Chelsi Cefai “Ġej il-postman!” kont inlissen minn taħt lil ommi, b’ħajta eċċitament, hekk kif il-ħoss tal-mutur jibda jinstema’ viċin tad-dar tagħna. Tista’ tgħid li hekk kont ngħaddi kull għodwa tal-vaganzi talMilied xi għaxar snin ilu; b’saqajja nkollati wara t-tieqa ta’ barra, nistenna bil-ħerqa l-kartolini neżlin waħda waħda ġol-kaxxa tal-ittri. U erħini mbagħad inċarrat kull invelopp ħalli bilġri nqabbel liema tkun l-isbaħ li rċevejt dakinhar jew min għandu l-isbaħ kaligrafija! Illum inħares lura bi tbissima u forsi anke b’sens ta’ nostalġija għaż-żmien uniku tat-tfulija. Li kieku dak iż-żmien kellek tistaqsini x’ifisser il-Milied għalija forsi kont nazzarda nsemmilek dan l-episodju, ir-rigali ta’ taħt is-siġra tal-Milied, il-knisja li kull filgħaxija tkun mixgħula ferm aktar mis-soltu u probabbli anke l-fatt li għal dan l-istaġun is-sigla fuq it-televixin tkun ukoll mibdula! Iżda jekk tistaqsini llum, naħseb li l-istorja għandha tkun kemxejn differenti! Nemmen li fis-soċjetà tagħna għad fadal diversi sterjotipi, anke rigward iż-żgħażagħ. Żgur u mhux forsi li huma l-ħafna li jassoċjaw iż-żmien tal-Milied u ż-żgħażagħ max-xalar u l-ħruġ, filwaqt li l-anzjani maċċelebrazzjonijiet interni. Imma kif qatt tista’ tpoġġi lil kulħadd f’keffa waħda – tiġġeneralizza! Minkejja li ħafna jpittru l-ġenerazzjoni żagħżugħa bħala dik vendikattiva u vulnerabbli għall-vizzji, nemmen li jekk tfittex bir-reqqa issib oħrajn li jikkontradixxu dan it-timbru u li għadhom iħaddnu valuri sodi. Però fil-verità nammetti li nħoss illi kieku kellu jsir vox pop fejn iż-żgħażagħ jiġu mistoqsija x’jaħbat l-ewwel ma’ moħħhom meta nsemmu ‘Milied’, il-maġġoranza l-ewwel taċċenna għaż-żmien taxxalar imbagħad għat-twelid ta’ Ġesù Bambin. Ninsabu f’dinja fejn it-tentazzjonijiet li dejjem kienu hemm għall-ġenerazzjonijiet preċidenti qegħdin kull ma’ jmur jikbru. Ilkoll nafu li llum il-medja tal-massa tilgħab irwol importanti fid-dawl ta’ affarijiet li jinfluwenzaw liż-żgħażagħ. U jekk dak li hu ħażin jinstema’ oħla minn dak li hu verament tajjeb, fl-età fejn wieħed iħobb jesperimenta, tal-ewwel se jegħleb. Din tista’ tkun ir-raġuni għaliex id-divertiment bosta drabi jieħu post funzjonijiet reliġjużi li ħafna żgħażagħ imbagħad jistmerru jagħmlu. Mhux għaliex iż-żgħażagħ tal-lum kollha bla qalb, irrisponsabbli, krudili, immaturi..., kif kemm-il darba nisma’ adulti jargumentaw. Tal-opinjoni li f’għajnejn il-maġġoranza taż-żgħażagħ ilMilied ikun dak li jintroduċi l-istaġun tad-divertiment li jinkludi pawsa mir-rutina tal-iskola. Għaldaqstant ma jonqsux il-festini u l-ammonti akbar ta’ żgħażagħ

li jokkupaw id-diskoteki, il-ħwienet li jiġu frekwentati minnhom aktar mis-soltu u xi ikla mal-ħbieb ma tonqosx. Fil-frattemp issib oħrajn li dan iż-żmien isibuh opportun biex jinqatgħu mix-xenarju ta’ barra u minflok iqattgħuh mal-familja fil-paċi. Għalhekk għal dawn, ilMilied għandu sinifikat ta’ għaqda u mistrieħ. Għalkemm nassumi li l-funzjonijiet reliġjużi mhumiex fost dawk l-attivitajiet immarkati bħala prijorità fuq il-kalendarju taż-żgħażagħ, issib uħud li jattendu bi ħġarhom. Oħrajn isibu l-vaganzi tal-Milied utli għal għanijiet filantropiċi. Hu att verament nobbli meta żmien bħal dan ikun mezz li jqawwi qlub dawk l-aktar batuti fis-soċjetà meta l-ferħ ġenwin iwarrab is-sofferenzi ta’ dawk l-anzjani solitarji. Meta l-enerġija dinamika taż-żgħażagħ tissellef għal ftit lil dawk żgħażagħ bħalna li din is-sena se jqattgħu l-Milied fl-isptar, jirrekjedu bżonnijiet speċjali jew jassumu li dan se jkun tal-aħħar. Is-sigriet għal Milied hieni, fl-opinjoni tiegħi, hu li nsibu lok għal kollox - il-bilanċ. Li naħarbu mill-vera sinifikat tal-Milied u li nintilfu fid-divertiment biss jirriżulta f’Milied bla sens, ċelebrazzjoni bla skop. Jew xi skop jibqgħalha l-Quddiesa ta’ Nofsillejl jekk ngħodduha bħala tradizzjoni – drawwa jew rutina ta’ bilfors? It-tifsira vera tal-Milied, it-twelid ta’ Ġesù Bambin, għandha mnejn qiegħda tiċċajpar. U għalhekk irridu naħdmu biex dawk iż-żgħażagħ li jħaddnu l-valuri reliġjużi ma jitqisux bħala devjanti fis-soċjetà tal-lum. Nistinkaw sabiex il-mod ta’ kif kienu jħarsu lejn din il-festa missirijietna jibqa’ fissoċjetà tagħna – fil-qlub żagħżugħa. Għandu jkun żmien fejn naħsbu f’żgħażagħ oħra mferrxin madwar il-globu li jafu li hekk kif jintemmu dawn il-ġranet, tissokta l-gwerra f’pajjiżhom u li ma’ kull jum li jgħaddi jittamaw li jkun jum eqreb lejn sbieħ għodwa serena. U forsi għandu jkun żmien xieraq li nidħlu fina nfusna u nistħarrġu kif nistgħu nkunu aħna li nibdew insaltnu l-paċi u l-għaqda madwarna; mhux biss fi żmien il-Milied imma matul is-sena kollha. Jew forsi kif aħna stess nistgħu nkunu l-istilla – l-istilla li fid-dlam tallejl tispikka fuq il-kanvas sewdieni u tqawwi qalb lil dak ilmitluf fi triq imwarrba; tigwida liż-żagħżugħ lejn Dak li jkun jistenna b’idejH miftuħa fil-kesħa tal-lejl, abbandunat minn ħafna, ġewwa l-maxtura. 

23

Leħen il-Qala - Milied 2011

Fresh Fish Supplies

FISH MARKET
Mġarr Road, Għajnsielem, Gozo Tel: 21560 686 - 21555 668 - Fax: 21555 668 - Mobile: 9943 9012

55, St. Joseph Square, Qala - Gozo 2785 5051 - 7905 5051 For top quality fresh meat cuts, marinated pork, beef & chicken for BBQs, a vast selection of superior meat products such as roast pork, beef, or chicken, kebabs, meatballs, bragioli, burgers and lots more...

Peter’s Butcher Shop

Tal-Kelba
Triq il-Kunċizzjoni Qala, Gozo

Building Contractor Crane & Generator Hire
Contact: Raymond Cefai
Tel: 21557847 - 21562532
‘RayRita’, Triq it-Tempju, Qala, Gozo

tel: +356 2156 5626 Antoine mob: 9922 4114 Franco mob: 7953 6874 email: info@divebluewaters.çom web: www.divebluewaters.çom

Mobile: 9949 3169

24

Leħen il-Qala - Milied 2011

“Simboli tal-presepju”
minn: Victor Grech Billi riesaq iż-żmien tal-presepju tajjeb li nagħmlu għadd ta’ riflessjonijiet spiritwali biex nifhmu aħjar xi jfisser il-presepju u l-personaġġi li nsibu fih u li ilna ngħożżu minn ċkunitna. Ftuħ: Illum il-Verġni tat lid-dinja u l-art tat għar lill-Għoli li hu fuq kollox u fuq kulħadd. Ifaħħruh l-anġli u r-rgħajja, jersqu lejh il-Maġi mmexxija minn kewkba, u San Ġużepp iħares lejH hieni. L-Għar: L-art laqgħet lill-Mulej u tatu għar. In-natura laqgħet lill-Iben t’Alla. Kien il-bniedem li ma laqax lil Ġesù. San Ġużepp u Marija sabu l-bibien magħluqa. Aħna ukoll sikwit nagħlqu l-bibien ta’ qalbna għax togħġobna iktar il-ħajja kif irriduha aħna, inqabblu fejn jaqbel. talba: Mulej iftħilna qalbna għalik, idħol fina, agħġinna kif trid, sir iċ-ċentru ta’ ħajjitna ħalli kull ma nagħmlu, ngħidu u naħsbu jkun offerta lilek u jagħtik glorja. Kewkba: Il-kewkba kienet dawl u kumpass li tat direzzjoni lill-maġi. Fid-dlam ngħixu kif irridu, ngħaffġu u nfasslu ħajja bla direzzjoni spiritwali. Id-dawl jurina l-kobor ta’ Alla, ir-rieda tiegħu u t-triq li twassalna fis-Saltna Eterna. Meta nilqgħu d-dawl ta’ Alla nsiru dawl aħna lkoll, insiru dawl għal oħrajn bil-kelma, bl-eżempju u bl-imħabba. talba: Mulej ħalli d-dawl tiegħek idawwalna u jiddi fina quddiem il-bnedmin, għinna ħalli l-għemejjel tagħna jagħtu glorja lilek. Kun inti t-tmun ta’ ħajjitna ħalli twassalna fil-post tas-salvazzjoni. Erodi: Erodi beża’ minn Ġesù. Beża’ li jeħodlu l-poter, il-ħajja komda u l-għana. Aħna ukoll nibżgħu li l-kelma ta’ Alla teħdilna l-kumdità falza tal-vizzju u d-dnubiet, is-sigurtà falza tal-ġid materjali. Imma Ġesù li ġie mfisqi bħala tarbija ħalla l-faxex materjali meta rxoxta. Ma tellax il-fisqija u l-faxex miegħu fis-sema. Aħna ukoll nħallu kollox warajna mal-mewt. Jibqa’ biss it-tajjeb li nkunu għamilna. Dak biss jissarraf fil-bank etern. talba: Mulej keċċi minn qalbna l-idoli, ir-rabta żejda malaffarijiet ta’ din id-dinja. Għinna nibnu u ninvestu fil-kelma tiegħek għax dik biss tagħtina l-ferħ u l-passi u tagħtina l-premju li ma jintemm qatt. Ir-rgħajja: Meta twieled Ġesù tfaċċaw anġli kollha dija u qalu lirrgħajja li twieled il-Messija u dawn marru jadurawh. Ir-rgħajja kienu meqjusa foqra spiritwalment, injoranti u ma kellhomx ħin jitgħallmu u jitolbu fissinagoga minħabba l-merħliet tagħhom. Imma Ġesù għażel li juri lilu nnifsu tarbija lilhom l-ewwel. Għażel is-sempliċità, is-safa u l-onestà tar-rgħajja u mhux ilqdusija falza ta’ min jidhirlu li hu qaddis iktar minn ħaddiehor, jitkaża bl-oħrajn u jiġġudika lill-proxxmu. talba: Għinna Mulej inkunu safjin, sempliċi u onesti. Għinna ħalli l-Ewkaristija tkun mimlija tifsir għalina, ħalli nġorru l-ferħ u l-paċi u l-qdusija tal-Ewkaristija kull fejn inkunu, ħalli nkunu mimlijin ħniena u mħabba dejjem u ma’ kulħadd.

25

Leħen il-Qala - Milied 2011
Il-Maġi: Il-maġi kienu slaten għorrief li telqu għall-vjaġġ diffiċli u perikuluż ħalli jfittxu lil Ġesù għax fehmu li Hu l-Messija. Sabu lil Ġesù u offrewlu r-rigali tagħhom. Ġesù aċċettahom għax Hu ġie biex isalva lil dawk kollha li jemmnu fiH u jimxu fuq il-kelma tiegħu. Is-saltna ta’ Alla hi miftuħa għal min jgħix u jwassal il-Kelma u l-Imħabba ta’ Alla lill-oħrajn u mhux għall-insara talqoxra li jaduraw lil Alla bil-fomm biss u mhux bil-qalb. In-nisrani veru jgħin, jaħfer u jħobb għax jara lil Ġesù moħbi fil-proxxmu tiegħu. talba: Mulej għinna niftħu qalbna u moħħna għall-kelma u l-imħabba tiegħek, noffru dak kollu li nagħmlu għall-glorja tiegħek, nerfgħu s-salib tagħna kuljum u nimxu warajk. Marija: Marija kienet pura qabel it-twelid, fit-twelid u wara t-twelid. Meta aħna nkunu nodfa u meħlusin mill-jasar tad-dnub inkunu puri u sbieħ minn ġewwa u għalhekk inħossu l-ferħ u l-paċi tal-Mulej f’qalbna. Marija kienet ubbidjenti. Meta aħna nobdu l-liġi ta’ Alla u nagħmlu r-rieda tiegħu nkunu qrib ta’ Alla, iktar siguri u mimlijin grazzja. Marija marret tgħin lil Eliżabetta b’umiltà kbira. Meta niċċekknu f’għajnejn ħaddieħor nikbru f’għajnejn Alla. Marija saret omm Ġesù bilqawwa tal-Ispirtu s-Santu u omm tagħna lkoll. Fuq issalib Ġesù qal lil Ġwanni, “Hawn hi ommok.” Marija kienet l-ewwel tabernaklu għax ġarret lil Ġesù f’ġufha. Hi weldet lil Ġesù bħalma aħna għandna l-obbligu li nwelldu lil Ġesù lill-oħrajn. Hi poġġiet lil Ġesù tarbija f’Maxtura minn fejn kienu jieklu l-annimali. Hekk Ġesù sar ikel divin għalina fl-Ewkaristija. talba: Għinna Mulej ħalli nibqgħu nagħrfu r-rigal ta’ kobor bla qies li Inti tajtna permezz ta’ Marija. Nitolbuk Marija żommna taħt il-mant tiegħek, żomm għajnejk fuqna u weżinna bit-talb tiegħek. Ġesù: Alla l-Missier wiegħed lil Adam u lil Eva li għad jibgħat il-Messija biex jisħaq ras ix-xitan u żamm kelmtu. L-iben ta’ Alla sar bniedem bħalna f’kollox minbarra d-dnub u għażel li jitwieled f’għar kiesaħ, għeri u skomdu. Meta ppriedka poġġa fuq ġebla mhux fuq tron. Ġesù uriena l-kobor tal-umiltà, talmaħfra u tat-tbatija u kollox idur fuq l-imħabba infinita Tiegħu għalina. Ġesù għallimna dwar Alla l-Missier u xi jrid minna Alla fil-ħajja ta’ kuljum. Ġesù ħallilna s-sagramenti, għejjun ta’ grazzja għalina. Meta tela’ s-sema bagħtilna l-Ispirtu s-Santu ħa jagħtina l-għerf, l-għaqal, il-qawwa ħa ngħixu kif irid Alla u nagħmlu r-rieda tiegħu. talba: Twieled mill-ġdid f’qalbna Ġesù ħalli ġġeddidna u tgħinna ninżgħu l-libsa tad-dnub, u nfasslu ħajjitna fuq il-Kelma u l-Imħabba li Inti tajtna. 

26

Leħen il-Qala - Milied 2011

L-esperjenza tal-Kor Magnificat f’Messina
minn: Patricia Buttigieg Din il-mawra kienet possibbli bis-saħħa ta’ stedina li l-Kor Magnificat irċieva mingħand Mons Gulletta, l-Arċipriet tal-Katidral famuż ta’ Messina, biex ikanta lejlet il-festa ta’ Santa Marija, il-jum tal-konsagrazzjoni tal-Katidral li lilha hu ddedikat. Il-preparazzjonijiet bdew minn ġimgħat qabel il-festa tarraħal, ovvjament ma stajniex nitilgħu hemm mingħajr provi, għalhekk il-kor kien jiltaqa’ frekwenti. Waslet il-ġurnata tat-tluq tal-Ġimgħa 12 ta’ Awwissu 2011 fejn grupp ta’ sitt membri mill-kor flimkien mal-Arċipriet tagħna, Direttur tal-kor, u xi ġenituri kellhom jitilgħu Sqallija għal din l-esperjenza. Qbadna il-vapur għal xi s-sebgħa ta’ filgħodu u erħejnielha għall-ajruport ta’ Malta. Wara nofsinhar wasalna f’Messina, Collereale, li hi home kbira u sabiħa tal-anzjani, fejn issetiljajna l-affarijiet u kellna xi ftit ħin tal-mistrieħ. Filgħaxija stess ħsibna biex immorru naraw il-Katidral fejn il-kor kellu jkanta. Għalavolja ma kienx maħsub, il-kor għamel prova żgħira. Ta’ min jgħid li huma għandhom wieħed mill-aqwa orgni li jinsab fl-Ewropa, għalhekk biex isiru l-provi wieħed ried jiftiehem minn qabel għax mhux kulħadd huwa permess li juża dan l-orgni. Ngħid għalija kien kemxejn ta’ xokk xħin rajt il-kobor talKatidral filwaqt li l-orgni kien enormi qisu surround system mal-knisja. Kif konna ħa ninstemgħu? Filgħaxija ħriġna għall-ikel u komplejna nduru mal-madwar ta’ Messina ovvjament xi ċajta ’l hawn u ’l hemm ma naqsitx minn naħa ta’ kulħadd. L-għada filgħodu qomna, ħadna kolazzjon flimkien imbagħad kulħadd kellu ħin biex idur u jagħmel dak li tixtieq qalbu. Hekk għal nofsinhar kilna l-ikla u kellna xi mumenti ta’ mistrieħ qabel ma tlaqna għal general rehearsal malorganista ċelebri Rosario Mangano fil-Katidral ta’ Messina. Fil-provi morna tajjeb ħafna. Ovvjament hu importanti ferm li tħossok kunfidenti fl-aħħar prova biex tkun tista’ tagħti performance tajba quddiem il-pubbliku. Filgħaxija għal darb’oħra ħriġna nieklu u wara morna fejn il-port tagħhom fejn kellhom lejl ta’ folklor. Il-kor beda bl-ewwel għanja tiegħu a cappella ‘Tota Pulchra’ u kompla b’solo tiegħi l-‘Ave Maria’ ta’ Gounod. L-Arċipriet kanta l-‘Ave Maria’ ta’ Arcadelt u wara l-kor akkumpanjah fl-‘Invocazione’ ta’ Mro Giuseppe Giardini Vella li l-Bażilika ta’ San Ġorġ offritilna ġentilment. Melodiji oħra kienu ‘Fil-Ħlewwa ta’ Mejju’ u ‘Ismagħha l-Għanja’. M’hemmx xi tgħid, ilpubbliku li kien numeruż baqa’ hemm iħares lejna millbidu sal-aħħar minuta tal-kunċert. U fl-aħħar laqgħuna b’ħafna ċapċip. Mons. Gulletta wara ta tifkira lillArċipriet bħala ringrazzjament filwaqt li għamel żewġ kelmiet verament sbieħ ta’ apprezzament.

Il-Ħadd 14 ta’ Awwissu, il-ġurnata tant mistennija u li tant konna ilna nippreparaw għaliha. Filgħodu qomna, ħadna l-kolazzjon flimkien u wara bdew il-preparamenti. Tlaqna xi siegħa qabel peress li kellna xi ftit bogħod u ridna nilbsu l-uniformi. Saru xi warm up tal-vuċi u f’kemm ilni ngħidlek kien sar il-ħin biex nitilgħu fuq il-presbiterju biex nagħtu bidu għall-kunċert li ħa xi ħamsa u erbgħin minuta. Il-kunċert kien iddedikat lill-mibki Fr. Joshua Muscat li tant kien maħbub mill-poplu tal-Qala u li kien żar dan ilKatidral flimkien mal-Arċipriet tagħna meta kien għadu filPreseminarju u wara bħala seminarista.

27

Leħen il-Qala - Milied 2011
Wara l-kunċert il-grupp irritorna lura għal ftit mistrieħ u ikel u wara reġa’ beda jipprepara għall-quddiesa ta’ filgħaxija fejn għal darb’oħra l-kor kellu jsemma’ leħnu waqt il-quddiesa ta’ lejlet Santa Marija. Did-darba l-organista tal-quddiesa kien Mons. Gulletta nnifsu. Il-kor anima l-quddiesa tajjeb ħafna. Eżegwixxa l-quddiesa ta’ Mro Carmelo Zammit. Fuq il-ħarsa ta’ dawk kollha hemm prezenti iktar u iktar talgrupp kollu stajt issib tbissima ta’ sodisfazzjon. Il-kor wara ġie mistieden mill-Arċipriet tal-Katidral għall-ġelat u għal ftit mumenti flimkien. Wara ħriġna u morna nieklu l-ikla ta’ filgħaxija flimkien. Ilum iktar minn qatt qabel ma setax jonqos żfin, kant, daħq u ċajt bejnietna.

Għal darb’oħra bi preparamenti li saru hemmhekk stess irnexxielna mmorru Catania fil-Casa Madre tas-sorijiet ta’ San Vinċenz de Paul fejn laqgħuna ħafna, ħafna. Malli wasalna ħaduna għall-kolazzjon u wara krew vann u xufier biex ħaduna fuq il-Vulkan Etna. Kienet xi ħaġa sabiħa li tara li s-sorijiet, li dawn kemm kemm qatt rawna, laqgħuna daqshekk. Wara ma kienx jonqos li mmorru xi ftit sigħat induru fit-toroq ta’ Catania fejn hawnhekk kulħadd kien liberu jagħmel dak li xtaq. Il-ħin beda jagħmel ġmielu u lkoll irritornajna lura il-kunvent tas-sorijiet fejn fl-aħħar siegħa qgħadna nitkellmu magħhom u nkantaw xi għanjiet. Kien qed isir il-ħin biex nitilqu lura lejn l-ajruport ħalli naqbdu l-ajruplan għall-vjaġġ tagħna lura lejn Malta. L-għada filgħodu bis-saħħa ta’ preparamenti impossibbli u ta’ malajr minħabba li kienet festa pubblika, qomna lkoll kmieni biex immorru ġurnata Taormina. Filgħodu dorna mhux ftit fit-toroq dojoq u sbieħ ta’ dan il-post. Wasalna f’pjazza u f’daqqa waħda nisimgħu ħoss ta’ qanpiena ċkejkna ddoqq għall-quddiesa. Mingħajr ħsieb il-kor spiċċa janima bla mużika u bla noti l-quddiesa. Is-Sależjan li l-Arċipriet qaddes miegħu, wara l-quddiesa ħadna nieklu xi ħaġa flimkien. Ilkoll bqajna mistagħġbin kemm laqagħna dan il-qassis minkejja li dan sa siegħa qabel l-anqas biss kien jaf bina. Ovvjament ma setax jonqos li mmorru għal ftit ħin sal-baħar. Wara rritornajna fejn il-kowċ li kienet qiegħda tistenniena biex nirritornaw lura lejn Messina. Filgħaxija ħriġna dawra għall-aħħar darba f’Messina u wara tlaqna nippakkjaw il-bagalji biex l-għada stajna mmorru Catania. Xi ħaġa li nibqa’ niftakar minn din il-mawra, apparti l-esperjenza tal-kant, hija żgur kemm konna milqugħin għalavolja ma kinux jafuna ħafna. Kienet esperjenza ferm sabiħa u żgur li din se nibqgħu niftakruha. Nixtieq minn hawn nirringrazzja lillArċipriet Kan. Joe Zammit li għal snin sħaħ kien hemm biex jgħallimna u jedukana, kemm għall-ħajja imma speċjalment fil-qasam tal-mużika, li ngħid għalija mingħajr is-sapport tiegħu żgur li ħadd ma kien ikun jaf bil-ħiliet mużikali tiegħi. Jekk hemm xi tfal interessati jingħaqdu mal-Kor Magnificat jikkuntattjaw l-Arċipriet; il-provi jsiru kull nhar ta’ Sibt mill-ħdax sa nofsinhar. 

28

Leħen il-Qala - Milied 2011

L-esperjenza tiegħi fl-Etjopja
minn: Loren Buttigieg Għadni ġejja lura minn kważi xahar l-Etjopja. Huwa ferm diffiċli tikteb l-esperjenza tiegħek wara xahar bħal dak. Diffiċli ħafna tispjega xi tħoss u tara f’dan il-pajjiż! Trid tesperjenzaha int stess biex tifhem x’jien ngħid. Però xorta ħa nipprova nispjega ħalli taraw ftit għalfejn min imur fuq xogħol ta’ volontarjat ikun irid jerġa’ jmur! tagħhom. Għamilna ukoll xi ġbir qabel tlajna biex x’ħin inkunu hemm ngħinu lill-organizzazzjonijiet li qed naħdmu magħhom kemm bl-għajnuna tagħna kif ukoll finanzjarjament. Organizzajna ukoll attivitajiet bħal ikliet, carwashes, car boot sales u BBQ ħalli jkollna ammont sabiħ x’intellgħu magħna. Ġbarna ukoll id-donazzjonijiet mill-irħula Għawdxin fejn millġbir waqt il-quddies ġbarna l-ammont ferm sabiħ ta’ €2,448 mill-irħula ta’ Sannat, Għajnsielem, Qala u San Ġorġ (€395 minnhom mill-Qala). Inġabru ukoll il-flus mill-idejn fejn mill-Qala nġabar l-ammont ferm sabiħ ta’ €435. Dawn il-flus tqassmu prinċiparjament ġo 4 organizzazzjonijiet: l-istitut fejn konna noqogħdu “Kidane Mehret”, l-isptar ta’ Madre Tereża, skola li jieħdu ħsiebha s-sorijiet Franġiskani u dar għal tfal bi bżonnijiet speċjali. Sa fl-aħħar waslet il-ġurnata tal-31 ta’ Lulju. Wasalna l-ajruport fis-siegħa u nofs ta’ wara nofsinhar biex naqbdu t-titjira tagħna lejn il-Kajr fl-erbgħa però kellna delay ta’ sagħtejn u minflok tlaqna fis-sitta. Kellna titjira ta’ sagħtejn u nofs u mbagħad minn hemmhekk kellna nerġgħu naqbdu titjira oħra, din id-darba għal Addis Ababa, il-belt kapitali tal-Etjopja. Hemmhekk reġa’ kellna delay ta’ xi tliet sigħat oħra, allura wasalna l-Etjopja naqra iktar tard milli kien ippjanat. X’ħin ħriġna mill-ajruport bqajna miblugħin. X’ħin taħseb fl-Afrika bla ma trid taħseb f’nixfa u sħana. Iżda sibna kompletament il-kontra. Kull fejn tħares kien mimli muntanji u ħdura. L-Etjopja bħalissa huwa żmien ix-xita allura l-ambjent huwa vera aħdar. X’ħin konna fil-vann u konna qed inħarsu ’l barra, bdejna nindunaw li l-esperjenza ser tkun differenti milli konna qed nistennew.

Il-preparazzjonijiet għal dan il-vjaġġ inbdew minn ħafna qabel il-31 ta’ Lulju, il-ġurnata li kellna nitilqu għal din l-esperjenza. L-ewwel ħaġa li saret kienet li mlejna l-applikazzjoni. Kienet twila u vera ddettaljata! Tajna l-applikazzjoni u ftit ġranet wara li għalqu l-applikazzjonijiet irċivejt email biex immur għallinterview ftit tal-ġranet wara. Dakinhar tal-interview vera kont ma niflaħx imma xorta mort għax ma ridtx nitlef dik l-opportunità! Ftit ġranet wara l-interview irċivejt email oħra, din id-darba li ġejt aċċettata! Kont vera ferħana u eċitata li ġejt aċċettata, imma fl-istess ħin kont xi ftit inkwetata kif ser ngħid lil ommi u lil missieri li ser immur xahar l-Etjopja. Jien kont diġa’ tarraftilhom xi ħaġa li ser napplika, imma ma stennewx li daqshekk malajr ser ngħidilhom li filfatt ser immur. Huma damu ftit sa x’ħin aċċettawha li verament sejra, però mbagħad x’ħin indunaw li vera rrid nagħmilha aċċettawha u ssapportjawni. Kellna ftit preparazzjonijiet x’nagħmlu mhux ħażin qabel morna. L-ewwel ħaġa kienet li kellna nieħdu l-prekawzjonijiet kollha u għalhekk ħadna t-tilqim kollu li kellna bżonn. Qabel morna kellna ukoll xi lezzjonijiet biex jgħinuna x’ħin inkunu hemm bħal fuq kif nieħdu ħsieb tagħna nfusna, kif tnaddaf xi ferita kif ukoll anke lezzjonijiet fuq il-lingwa u l-kultura

29

Leħen il-Qala - Milied 2011
fis-swali. Jiena xogħli hemmhekk kien iktar affarijiet bażiċi peress li ma għandix sfond ta’ mediċina, bħal li nilgħab mat-tfal jew ngħin fit-tqassim tal-ikel. Xogħol li xorta jagħtik ħafna sodisfazzjon li tkun hemm malpazjenti. Parti kbira mill-ħin kont inqattgħu nitkellem mal-pazjenti. Huma jieħdu ħafna gost jaraw li hemm xi ħadd li mhux qed jiddejjaq joqgħod fejnhom u jitkellem magħhom.

Waħda mill-esperjenzi li żgur ma nistax ninsa hija dik ta’ x’ħin wasalna. Morna sa Istitut li konna ser inkunu fih. Huwa ta’ mara Maltija li tieħu ħsieb wieħed u għoxrin tifel li kienu fit-triq. Dawn it-tfal ħarġu jilqgħuna barra waqt li aħna konna għadna fil-vann. Avolja ma nżilniex mill-vann u ma stajniex inkellmuhom wisq, stajna nħossu l-imħabba tagħhom lejna, avolja dawn ma jafuniex. Mument li diffiċli tispjega x’ħassejt, però kien ta’ ferħ kbir. Aħna hemmhekk prinċiparjament konna naħdmu mas-sorijiet ta’ Madre Tereza fl-isptar tagħhom u mas-sorijiet Franġiskani fl-istitut li huma jmexxu. Fl-istitut jien kont ngħallem il-Matematika littfal ta’ bejn l-età ta’ ħdax-il sena u sittax-il sena. X’ħin tkun ma’ dawn it-tfal għal ħinijiet twal tibda tara d-differenzi fil-karattri tagħhom. Tara ukoll li għalkemm ma għandhomx ħafna affarijiet, xorta huma ferħanin. Jiġġieldu u jillatikaw bejniethom bħal tfal oħra, però xorta wara ftit ħa terġa’ tarahom bit-tbissima fuq fommhom. Esperjenza oħra vera qawwija hija meta tkun ma’ xi ħadd fl-aħħar mumenti ta’ ħajtu. Tara lil xi ħadd imut mhix esperjenza sabiħa, imma fl-istess ħin tgħallmek ħafna. Tgħallmek tapprezza l-ħajja u tgħix ħajtek bl-aħjar mod possibbli. Hija esperjenza agħar meta tara li kieku l-pazjent kien qiegħed Malta kien ifieq bla problema ta’ xejn filwaqt li hemmhekk imut għax ma għandhomx il-kura għalih. Jiddispjaċik ħafna għalihom u tgħid kemm aħna xortina tajba li noqogħdu Malta u li nsibu l-kura kollha li jista’ jkollna bżonn. X’ħin tiġi lura tara differenza kbira bejn iż-żewġ pajjiżi. Tara li hawn Malta għandna iktar milli għandna bżonn filwaqt li hemmhekk bilkemm għandhom in-neċessitajiet ta’ kuljum. Però, d-differenza hi li allavolja aħna għandna kollox, xorta ngergru għal kull ħaġa ta’ xejn u ma aħniex ferħanin għax ma għandniex aktar, filwaqt li hemmhekk bilkemm għandhom biex jgħixu u bilkemm jafu hux ser ikollhom x’jieklu llejla, però xorta ma jgergrux. Qabel tlajt l-Etjopja kont ngħid li nitla’ darba kemm speċi naqtal-kurżità u daqshekk. Imma x’ħin tmur u tesperjenza dik it-tip ta’ ħajja, ta’ lanqas għalija personali, huwa vera diffiċli biex ma tkunx trid terġa’ tmur! Titgħallem ħafna f’esperjenza bħal din. Min għandu x-xewqa li jgħix din l-esperjenza nħeġġu biex jagħmilha, għax barra li tkun mort f’pajjiż ieħor u tkun tajt l-għajnuna tiegħek, titgħallem ħafna u tagħmlek persuna aħjar milli tkun mort. 

30

Waqt dan ix-xahar konna naħdmu ukoll mas-sorijiet ta’ Madre Tereża. Konna nagħmlu dak li jkun hemm bżonn fl-isptar li huma għandhom f’Addis Ababa. Biċċa mill-grupp qed jistudjaw suġġetti relatati malmediċina allura dawn setgħu jagħtu aktar għajnuna speċifika bħal fid-diwi tal-feriti u li jkun hemm bżonn

Leħen il-Qala - Milied 2011

QALA FEStA A MoDEL to BE CoPIED BY ALL PARISHES
from Paul Louis Fenech The small village of Qala celebrates the feast of the patron saint on the first Sunday of August. Those who really want to experience the true sense of the traditional feast as should be celebrated in this day and age, should do their best to learn from this small village with the positive attitude and big heart. There is total coordination and harmony among the religious organisations and the secular ones responsible for the external manifestations. These include the local council, the band club Ite Ad Joseph the fireworks groups, the youths responsible for decorating and organising the support during the band marches. The business community that does its bit to raise funds and provides services. Special mention goes to the media persons in particular to the superb Leħen il-Qala Radio station. The church services were extremely well attended with the congregation taking active part throughout the whole week. The music was of very high standard deem for the occasion. There was a huge amount of pastoral activity. A number of guest priests were also present for those who needed spiritual help. The feast simply lacked nothing. Fireworks were let off only in the evenings and always in moderation. Qala is renowned for one of the best street fireworks (ġifġifogu) presented in Malta and Gozo. It is a credit to Vince ir-Rigu and his team. The band marches are an opportunity for getting together and having good decent fun. The Qala’s festa supporters give a special dimension to how one should participate and enjoy traditional band marches. They use them as an occasion to sing praises and not to taunt or promote pique. They are a model to many feast organisers where the traditional band marches are not a family event. They do not allow behaviour that does not do credit to the occasion. Ultimately it is an event in honour to the patron saint. The procession is the highlight of the week. The now popular main hymn creates the right feeling when the statue is taken out of the church. A decade back, Qala was an ageing population. Now the feast has become an event where the young show the pride they have in their traditions and the third generations of emigrants who flock to Qala every year, are a marvellous human experience. The festa is beamed into the 21st century thanks to live streaming on the internet. This year the organisers also installed a roving camera and transmitted the events live. Maltese and Gozitans from Australia, Canada, the United States of America, Great Britain, Italy, Belgium, Denmark and others from other countries connect with Leħen ilQala during the televised direct transmissions. Tiny Qala brought the people of the world together. The Qala Archpriest has a knack of coordinating all the different groups and organisations. Such is the hallmark of professionalism of Can. Zammit, an archpriest who lives in the future. A master of communication who understands the value of social networking. Together with the Mayor Paul Buttigieg they succeeded in bringing the whole village together and in making sure nobody misses the wood for the trees. They strived to remind one and all that although the festa remains a popular event it is ultimately a tribute to Saint Joseph, the patron saint. Qala feast is a very happy social event. It is modern spiritual annual renewal. Qala is an example of how feasts should be celebrated in this modern day and age. Well done to all those who in one way or another contribute for a week of bliss and joy that only the cynics cannot appreciate. 

31

Leħen il-Qala - Milied 2011

21 55 79 93

32

Leħen il-Qala - Milied 2011

GĦAQDA MUŻIKALI ‘ITE AD JOSEPH’ QALA - A.D 1996

L-oratorju Vokali u Strumentali “San Ġużepp, il-Banda tal-Qala”
minn: George Mercieca Nhar l-Erbgħa, 3 ta’ Awwissu 2011, ħabat l-ewwel jum tattridu sollenni bi tħejjija għall-festa titulari ta’ San Ġużepp, titular ta’ din il-knisja Arċipretali tal-Qala. Ħabat ukoll jum l-Oratorju Vokali u Strumentali, imtella’ mis-Sotto Kumitat ‘Ċelebrazzjonijiet 15-il Sena Banda’ f’kollaborazzjoni malKumitat Eżekuttiv tal-Għaqda Mużikali ‘Ite ad Joseph’– Qala, biex ifakkar avvenimenti storiċi importanti fl-Istorja tal-imsemmija banda u tar-raħal tal-Qala: l-40 sena millinkurunazzjoni tal-Kwadru Titulari ta’ San Ġużepp u 15-ilsena mit-twaqqif tal-banda Qalija. Avveniment partikulari ta’ dan il-kalibru kien jinvolvi xogħol kbir. Għaldaqstant, hekk kif intemmet iċċelebrazzjoni tat-tridu fil-knisja, ilkoll bdejna nippreparaw l-aħħar irtokki, fil-waqt li l-presbiterju kien diġà armat għall-banda minn kmieni wara nofsinhar. Bdejna nilqgħu lill-mistednin distinti fosthom l-Onor. Giovanna Debono, Ministru għal Għawdex u l-Onor. Dr. Chris Said, Segretarju Parlamentari kif ukoll mistiedna oħra, kemm mir-raħal, minn Għawdex u saħansitra minn Malta. Il-banda kienet qiegħda tipprepara l-aħħar irtokki meħtieġa qabel issib postha fuq il-platea mħejjija apposta u għall-ħabta tad9.15pm, ingħata bidu għal dan l-Oratorju hekk kif ilpreżentatriċi Linda J. Buttigieg flimkien man-narratur Josef Abela, it-tnejn ulied il-Qala, ħaduna lura lejn l-1996, is-sena tat-twaqqif tal-banda Qalija u reġgħu ġeddu l-memorji sbieħ u inqas sbieħ għax ngħiduha kif inhi, biex twaqqaf banda fiż-żminijiet tagħna mhuwa faċli xejn. Mal-banda ħadu sehem is-sopran Ruth Portelli, bint ilQala, it-tenur Joseph Aquilina u l-baxx Noel Galea millBelt Victoria. Is-surmast direttur Antoine Mercieca kellu d-direzzjoni mużikali ta’ dan l-Oratorju. Din kienet l-ewwel inizjattiva mużikali ta’ dan it-tip f’Għawdex u l-ewwel darba li s-surmast direttur kiteb biċċa xogħol mużikali ta’ dan it-tip. Ta’ min jgħid li l-mużika ta’ dan l-Oratorju nkitbet f’perjodu pjuttost qasir, fi tliet xhur. L-Oratorju kellu bosta taqsimiet: tliet movimenti mużikali, ir-rokna tal-messaġġi u tal-preżentazzjonijiet. Kull moviment mużikali kien akkumpanjat mil-letteratura

33

Leħen il-Qala - Milied 2011
marbuta skont il-moviment partikulari. L-Oratorju kellu lirika ta’ Dun George Mercieca mill-Belt Victoria u kien milqugħ tajjeb mill-assemblea preżenti fejn kulħadd kellu kliem ta’ tifħir lejn il-kompożizzjoni mużikali tiegħu. ukoll b’sinjal ta’ ringrazzjament tal-lirika impekkabbli tiegħu. Ta’ min jgħid li l-lirika tiegħu ma ġiet tiswa l-ebda finanzjament lill-banda. Fir-rokna tal-messaġġi tkellmu l-President tal-Banda Dr. Raymond Xerri, iċ-Ċermen tasSotto Kumitat George Mercieca, l-Arċipriet tal-Parroċċa Dr. Joe Zammit, l-Onor. Giovanna Debono u l-Onor. Dr. Chris Said.

L-ewwel moviment kien marbut mal-figura qaddisa ta’ Ġużeppi fejn l-awtur fakkarna f’bosta mumenti mill-ħajja ta’ dan il-qaddis flimkien ma’ martu Marija u binha Ġesù. It-tieni moviment kien marbut mal-Istorja tat-twaqqif talbanda li seħħ fl-1996 mill-W.R. Mons. Carmelo Refalo, dakinhar Arċipriet tal-Qala u llum tal-parroċċa tax-Xagħra. F’din il-parti ssemmew il-presidenti u s-surmastrijiet kollha li kellha l-banda tal-Qala s’issa. It-tielet u l-aħħar moviment kien marbut mal-Istorja tal-Qala fejn fost l-oħrajn l-istorja ħaditna f’diversi nħawi fosthom ilparroċċa nnifisha, is-Santwarju Nazzjonali tal-Kunċizzjoni

L-Oratorju ntemm fil-każin tal-banda b’ċerimonja sinifikattiva – il-kxif tal-lapida fl-entratura tal-każin kif ukoll bl-illanċjar tas-sit elettroniku fis-sala ewlenija talkażin waqt riċeviment ġentilment mogħti mill-familji talPresident tal-Banda u tas-Surmast u ċ-Ċermen. Għal daqstant, nixtieq ngħarrafkom li dan l-Oratorju ġie rrekordjat fuq dvd u cd. Kull min jixtieq jakkwista kopja minnhom, jista’ jħalli ismu fil-każin jew ikellem lill-President tal-Banda. Mhumiex ser isiru kopji żejda minnhom iżda skont l-ordni li jkun hemm. Fl-aħħar nett, peress li dan hu l-aħħar intervent tiegħi fuq din ir-rivista, nixtieq ngħidilkom grazzi tal-paċenzja li ħadtu bija għal ħin li ddedikajtu biex qrajtu dan l-artiklu marbut mal-Oratorju. Nixtieq nirringrazzja lill-arċipriet ta’ din l-opportunità li tani, lil Dr. Raymond C. Xerri tal-fiduċja li dejjem wera fija u lil sħabi tas-Sotto Kumitat. Nitlob skuża lil kull min seta’ ħassu offiż b’xi ħaġa iżda jien ċert u determinat li ma kinitx l-intenzjoni tas-Sotto Kumitat li jien mexxejt tul dawn l-aħħar xhur. L-għan tiegħi kien li nwettaq dak li ġie fdat lili: li t-twaqqif tal-banda jiġi mfakkar b’avveniment storiku bħal dan. Grazzi mill-ġdid u nawguralkom il-Milied it-Tajjeb u Sena tajba mimlija barka u risq. 

34

u bosta oħrajn. Waqt ir-rokna tal-preżentazzjonijiet ingħataw bosta premjijiet ta’ rikonoxximent li jsiru ta’ kull sena fosthom il-bandist/a tas-sena, l-alljiev tas-sena, il-premju ta’ rikonoxximent li din is-sena ingħata lis-Sur Karmnu Mizzi u martu Marija għall-ħidma li wettqu matul dawn l-aħħar snin. Ilkoll konna konxji li kien mument f’waqtu li jingħata premju ta’ rikonoxximent lil kull min involut f’din il-kawża ġusta tat-twaqqif talbanda, iżda wieħed irid jifhem ukoll li l-ħin kien kontrina kontinwament u xtaqna li nżommu l-ħin propizju talOratorju. Għal din l-okkażjoni biss, introduċejna wkoll ilpremju tal-aħjar lirika assoċjata mat-twaqqif tal-banda u fost dawn kien hemm is-sur Euchar Mizzi u Frans Rapa. Dun George Mercieca ingħata l-premju ta’ rikonoxximent

Leħen il-Qala - Milied 2011

Mid-Djarju ta’ {u\epp Debono (17)
Miġbura u ppreżentata minn: Euchar Mizzi

It-tielet Kapitlu - Il-ħames Parti

A. “Saċerdoti mill-Qala li niltaqgħu magħhom fid-Djarju ta’ Ġużepp Debono”
Mid-diversi pitazzi li jiffurmaw id-Djarju ta’ Ġużepp Debono u li kelli l-opportunità u l-ħin li nifli bir-reqqa, s’issa jien iltqajt ma numru konsiderevoli ta’ Saċerdoti mill-Parroċċa tagħna tal-Qala u oħrajn li ħadmu għal xi snin fil-Parroċċa tal-Qala. Uħud minnhom nafuhom waqt li oħrajn le, għalkemm forsi ġie li smajna b’isimhom. L-okkazjonijiet li laqqgħuni magħhom ma kinux kollha l-istess, anzi dawn kienu diversi, bħal: Prima Messa tagħhom, ħatra tagħhom f’xi uffiċċju tal-Knisja, karigi fissoċjetà jew meta mietu. Tajjeb kieku l-qarrejja Qalin li jinzertaw jafu b’xi wieħed minn dawn is-Saċerdoti jew oħrajn, li l-ġenerazzjoni żagħżugħa tal-lum żgur li ma’ tafx bihom, jinfurmawni u jagħtuni xi tagħrif dwaru biex jien inżid dan it-tagħrif dwar dawn it-talin. B’hekk fir-raħal jibqgħalna memorja ċkejkna imma denja ta’ dawn in-nies li bla dubju taw ħafna għar-raħal u għall-poplu tal-Qala. Hekk forsi ma ħadux għarfien f’ħajjithom jeħduh wara mewthom. Ħa nibdew insemmuhom fl-ordni li fiha jien iltqajt magħhom. 1. L-Eċċellenza Tiegħu Mons. Mikiel Franġisk Buttiġieġ - Iben il-Qala u l-Ewwel Isqof t’Għawdex. Twieled fit-3 ta’ Novembru 1793, sar Saċerdot fil-21 ta’ Diċembru 1816. Inħatar Kappillan tax-Xagħra fis-16 ta’ Marzu 1823. Arċipriet tal-Katidral fl-14 t’Awwissu 1848 u ta’ San Ġorġ fl-20 t’Awwissu 1848. Il-Papa Piju IX ħatru Isqof fis-16 ta’ Marzu 1863 u Isqof t’Għawdex fit-22 ta’ Settembru 1864. Huwa miet fit-12 ta’ Lulju 1866 u ndifen fil-Katidral t’Għawdex. 2. Dun Manwel Galea - Twieled fis-sena 1824. Kellu d-dar tiegħu fi Triq l-Imġarr kantuniera ma’ Pjazza San Ġużepp (Id-Dar taz-Ziju) - Għamel żmien jagħmilha ta’ Viċi Parroku għall-Qala u kien hu l-ewwel bniedem li ħa interess li jikteb lill-Gvern Ingliż, permezz tal-Gvernatur, sabiex tinfetaħ skola primarja fil-Qala. Miet fil-25 ta’ Mejju, 1909, fl-età ta’ 85 sena. 3. Dun Salv Grima D.D. - l-Ewwel Kappillan tal-Qala - Twieled fl-14 ta’ Lulju 1840. Dam Kappillan mill-1872 sal-1880 - 8 snin. Miet fil-5 ta’ Novembru, 1880 u ndifen il-Qala. 4. Dun Indri Portelli miet fil-31 ta’ Lulju, 1917. 5. Dun Pawl Mizzi - bin il-mejtin Franġisku u Grazzja neè Falzon Prokuratur tal-knisja u ħadem ħafna għallbini tal-knisja l-ġdida. Miet f’Malta u ġie midfun fiċ-Ċimiterju tal-Addolorata.

Dun Indri Portelli

6. Dun Franġisk Buttiġieġ D.D. - tal-Maxxillar (aktarx). Ma sibt xejn aktar fuqu. 7. Dun Ġużepp Diacono - It-Tieni Kappillan tal-Qala. Twielet fis-16 t’Awwissu, 1847. Sar Kappillan talQala fit-12 t’April 1881, fejn dam għaxar snin sal1891, meta ttrasferixxa ruħu lejn ix-Xagħra. Miet fit-22 ta’ Lulju ,1924. 8. Dun Ġwann Saliba (tal-Ħaruf mir-Rabat) - itTielet Kappillan tal-Qala. Twieled fl-14 ta’ Frar 1852. Sar Saċerdot fl-1877. Sar Kappillan tal-Qala f’Novembru 1891 - 1919, 28 sena sħaħ. Miet 23 ta’ Marzu, 1919, fl-età ta’ 67 sena. 9. Dun M’Ang Cauchi - ir-raba’ Kappillan tal-Qala. Twieled fir-Rabat Għawdex fid-29 ta’ Settembru 1885. Sar Kappillan tal-Qala u ħa l-pussess fit-22 ta’ Ġunju 1919. Huwa ħalla l-Qala u mar Kappillan taż-Żebbuġ fis-6 ta’ Novembru 1920. 10. Dun Salvatore Camilleri - miet fit8 ta’ Marzu, 1929. Ma sibtx aktar informazzjoni.

Dun Salv Camilleri f’ordinazzjoni ta’ Dun Karm Camilleri

35

Leħen il-Qala - Milied 2011
1915. Sar Arċipriet Victtoria Katidral fil-23 t’April 1944 - San Ġorġ fit-30 t’April 1944. Laħaq Vigarju Ġenerali fil-15 ta’ Marzu 1976. Miet Fl-1 ta’ Diċembru 1981. 19. Dun Angelo Camilleri - Jasal minn Marsilja wara 20 sena fit-22 ta’ Diċembru 1946. 20. Dun Karlu Vella Għamel l-Ewwel Quddiesa Sollenni tiegħu f’Settembru 1927. Prokuratur tal-Knisja tal-Qala. Miet ta’ 56 sena fl10 t’April, 1957.

Dun Karlu Vella

Il-Qassisin godda mill-Qala, Dun Guzepp Vella (Kapp. Qala), Dun Mikiel Mercieca, Dun Salv Vella u Dun Mikiel Cefai (Tal-Habsi) (lewwel wiehed mix-xellug) - 22/12/1915.

11. Dun Ġużepp Buħaġiar - miet fis-27 t’Ottubru 1937. Ma sibtx aktar informazzjoni. 12. Dun Ġużepp Cassar - il-ħames Kappillan tal-Qala. Twieled fis-27 t’Awwissu 1885. Sar Saċerdot fit-12 ta’ Novembru 1911. Laħaq Kappillan talQala fit-12 ta’ Diċembru 1920. Kien trasferit lejn Sannat fid-29 t’April 1926. 13. Dun Ġużepp Cassar - Is-sitt Kappillan tal-Qala wara dak ta’ qablu li jġib l-istess isem. Twieled fis-22 t’Awwissu 1890. Sar Saċerdot fit-26 ta’ Diċembru 1915 u ħa l-Pussess ta’ Kappillan filQala fis-27 ta’ Ġunju 1926. Huwa kien miet f’Ruma fit-2 ta’ Novembru 1950, meta kien iservi ta’ Kappillan fin-Nadur. 14. Dun Ġużepp Vella (tal-Maġġa) - Twieled fis-16 ta’ Mejju 1890. Sar Saċerdot fit-22 ta’ Diċembru 1915. Sar is-Seba’ Kappillan tal-Qala fl-24 t’April 1927. Miet fit-12 t’Awwissu, 1955 wara parrokat ta’ 28 sena. 15. Dun Karm Camilleri (ta’ Slajf) - Qaddes l-Ewwel Quddiesa Sollenni fis-sena 1921 u miet fl-14 ta’ Marzu 1965. 16. Dun Mikiel Mercieca - (ta’ Manweli). Sar Saċerdot fit-22 ta’ Diċembru 1915 u miet fit-3 ta’ Jannar, 1942 fl-età ta’ 53 sena. 17. Dun Mikiel Bartolo - miet fl-10 ta’ Lulju 1942. M’għandix aktar informazzjoni.

21. Dun Manwel Xerri (t’Għassa) - Twieled fit-30 ta’ Jannar 1895. Qaddes l-Ewwel Quddiesa Solenni fil-16 ta’ Lulju 1922, sar it-Tmien Kappillan talQala fis-16 ta’ Ottubru 1955. - miet fit-12 ta’ Diċembru 1964. Qabel il-Qala Dun Manwel kien fil-Missjoni għal 4 snin, kif ukoll Kappillan talGħasri u ta’ Għajnsielem. 22. Mons. Anġelo Camilleri (ta’ Kuxkieri) - miet f’Marsilja fit-28 ta’ Diċembru, 1966 fl-età ta’ 84 sena. 23. Dun Ġużepp Portelli (ta’ Dun Andri) - miet f’Selmun fid-29 t’Awwissu, 1968. Din l-informazzjoni li sibt. 24. Kan. Dun Karm Vella - Twieled fis-17 ta’ Jannar 1915. Ordnat Saċerdot fl-1 t’Awwissu 1943. Ġie l-Qala bħala d-disa’ Kappillan fis-7 ta’ Marzu, 1965 u sar l-Ewwel Arċipriet tal-Qala fid-29 t’April 1965. Huwa kien trasferit mill-Għasri għallQala fit-2 ta’ Marzu 1965 - miet fil-11 ta’ Marzu, 1969 fl-età ta’ 54 sena u ndifen fil-Kappella taċċimiterju tal-Qala. 25. Kan. Dun Ġużepp Borg Attard (mill-Fontana) - itTieni Arċipriet tal-Qala. Twieled 21 ta’ Frar, 1927. Sar Saċerdot fil-26 t’April 1953. Ħa l-pussess t’Arċipriet fit- 8 ta’ Ġunju 1969 fejn dam sas-sena 1983, u wara li spiċċa sar Monsinjur tal-Katidral u Kanċellier tal-Kurja Veskovili. Miet fl-4 ta’ Mejju, 1996. 26. Dun Salv Vella - taċ-Ċejċa - Sar Saċerdot fit-22 ta’ Diċembru, 1915 u miet fis-27 ta’ Jannar, 1969 fletà ta’ 81 sena. 27. Dun Franġisk Camilleri (tal-Bedeq) - Twieled fil-15 ta’ Novembru 1896. Sar Saċerdot fit-3 t’Awwissu 1925. Kien għalliem fil-Kulleġġ San Alwigi f’B’Kara f’Malta għall-25 sena. Fl-1950 sar Rettur tal-Knisja ta’ Kemmuna fejn dam bosta snin u wara li rtira fil-

36

18. Mons. Mikiel Cefai - Twieled 27 ta’ Settembru 1899. Kien ordnat Saċerdot fit-22 ta’ Diċembru

Leħen il-Qala - Milied 2011
Qala kien sar Rettur tal-knisja tal-Kunċizzjoni. Miet fis-26 ta’ Frar 1976 fl-għomor ta’ 68 sena. 28. Dun Angelo Ċamilleri 34. Patri Ġużepp Portelli SJ - Twieled fit-28 ta’ Mejju 1904. Qaddes fil-21 ta’ Novembru 1934. Irritorna mill-Indja wara 32 sena. Huwa qaddes quddiesa sollenni fil-Qala nhar il-31 ta’ Marzu, 1957. Reġa’ lura lejn l-Indja wara sitt xhur ta’ mistrieħ. Miet fl-24 t’Awwissu 1986 fl-età ta’ 82 sena. 35. Mons. Ġużeppi Buttigieg - Twieled fl-14 ta’ Marzu 1933. Qaddes l-Ewwel Patri Ġużepp Portelli SJ Quddiesa Sollenni tiegħu fl-20 t’April, 1958. Għalliem fis-Seminarju u fil-Lyceum ir-Rabat Għawdex (5/1/62), Direttur tal-Moviment ta’ Kana f’Għawdex u Rappreżentant tal-Museum għal Għawdex. Inħatar Kappillan tal-Q.T. il-Papa bit-Titlu ta’ Monsinjur fil-28 t’April, 1974. Miet fl-1 ta’ Settembru 2007. 36. Mons. Lorenzo Xerri - Twieled fis-7 ta’ Ġunju 1933 Qaddes l-Ewwel Quddiesa Sollenni fis-6 ta’ Mejju, 1959. Rettur tal-knisja ta’ Kemmuna, Kappillan tal-Parroċċa tal-Fontana (27/1/63), Għalliem fl-iskola sekondarja tal-Bniet ta’ Victoria, u Monsinjur tal-Kapitlu Katidrali ta’ Għawdex (27/5/69). 37. Dun Lawrenz Thewma - Twieled fit-30 t’April 1934. Qaddes il-Quddiesa Sollenni tiegħu fl-1 ta’ Mejju, 1960. Inkarigat miż-ŻHN Qala, Għalliem fl-Iskola Sekondarja tas-Subien tarRabat Għawdex. 38. Dun Ġużepp Camilleri (mix-Xewkija imma għadda t-tfulija tiegħu fil-Qala maz-zijiet talFurnar) - Twieled fit-13 ta’ Diċembru 1934. Qaddes Quddiesa Sollenni fil-Qala nhar l-10 ta’ Lulju 1960. Emigra fl-Amerika fejn iwettaq xogħol Pastorali f’Parroċċa kbira. Illum jinsab fil-missjoni ta’ Gwatemala. 39. Dun Carmelo Xerri - Twieled fit-2 ta’ Novembru 1932. Qaddes l-Ewwel Quddiesa tiegħu fil-11 ta’ Mejju 1961. Rettur tal-knisja ta’ Kemmuna sa mis-sena 1963. 40. Dun Publius Xuereb - Twieled 8 ta’ Settembru 1942. Qaddes l-Ewwel Quddiesa Sollenni tiegħu fit-23 ta’ Mejju 1968. Mar jaħdem pastoralment fl-Amerika. 41. Patri Joe Falzon O. Carm. (Karmelitan) - Twieled fl-10 t’Ottubru 1944, bin ġenituri mill-Qala u joqgħod il-Ħamrun. Sar saċerdot fl-20 ta’

Dun Franġisk Camilleri

(Tal-Furnar) Twieled fid-29 ta’ Novembru 1901. Qaddes l-Ewwel Q u d d i e s a Sollenni tiegħu Dun Ang Camilleri f ’Settembru 1927. Ħadem ta’ Surmast fil-Kulleġġ San Alwigi u fl-Isptar f’Birkirkara waqt l-Ewwel Gwerra u kien Prokuratur tal-knisja tal-Qala. Miet fit-18 ta’ Mejju 1985 fl-età ta’ 84 sena. 29. Dun Franġisk Azzopardi (Tal-Patri) Għamel l-Ewwel Quddiesa Sollenni tiegħu f’Settembru 1927. Għamel żmien jaħdem bħala Kappillan fl-Armata Ingliża. Miet fit-28 ta’ Mejju, 1971, 30. Dun Mikiel Buttigieg Twieled fil-5 t’April 1927. Qaddes fl-4 ta’ Mejju,1952. Għamel żmien Rettur Dun Franġisk Azzopardi tal-Kunċizzjoni - mill-4 ta’ Mejju 1976 sa ma miet, kif ukoll organista talKnisja Parrokkjali. Huwa miet fl-1 ta’ Frar 2002. 31. Patri Gabriel Falzon OFM (ta’ Kajżola) - Qaddes l-Ewwel Quddiesa fil-Qala fit-18 ta’ Settembru, 1952. Dejjem wettaq il-pastorali tiegħu filKunventi f’Malta. 32. Dun Ġużepp Vella - Twieled fit-28 ta’ Novembru 1927. Qaddes l-Ewwel Quddiesa fil-1 ta’ Mejju, 1955. Benefattur kbir tal-knisja billi ħadem ħafna xogħol fiha. Kien pijunier tal-presepji mekkaniċi f’Malta u Għawdex. Fil-bidu kien għamel żmien jaħdem fid-Dar ta’ San Ġużepp u fl-istamperija tal-orfni f’Għajnsielem. Miet f’Lulju 2006. 33. Dun Angelo Buttigieg - Twieled fl-20 ta’ Ġunju 1926 Qaddes l-Ewwel Quddiesa fit-8 ta’ Mejju 1955. Mar Viċi Parroku f’Għajnsielem ftit wara li qaddes. Huwa rritorna l-Qala bħala Viċi Parroku fit-13 ta’ Lulju 1965. Miet fl-10 ta’ Frar 2011.

37

Leħen il-Qala - Milied 2011
Diċembru 1969 u qaddes il-Quddiesa Sollenni tieghu fil-Qala fis-16 ta’ Frar, 1970 fis-7.30am. Kien Kappillan f’Santa Venera u f’San Ġiljan f’Malta. 42. Dun Anton Sultana – Twieled 12 ta’ April 1945. Għamel il-Prima Messa tiegħu fis-27 ta’ Lulju 1970. Siefer fuq xogħol Pastorali barra minn Malta. Wara xi snin rritorna Malta fejn inħatar Direttur Spiritwali tas-Seminarju Maġġuri. Fl-1 ta’ Mejju 1983 sar it-tielet Arċipriet tal-Qala, kariga li dam jokkupa sas-sena 1991. Wara huwa ħadem fil-Media Centre tal-Knisja t’Għawdex għall-15-il sena fejn għadu hemm sal-lum. 44. Patri Joe Portelli – (Ta’ Peppina). Twieled fil6 ta’ Lulju 1961. Fl-1980 beda Novizzjat malPatrijiet Sależjani ġewwa Dublin fl-Irlanda. Kien ordnat Djaknu fis-27 ta’ Marzu 1989 u saċerdot fit-23 ta’ Ġunju 1990. Għamel ilPrima Messa tiegħu fl-1 ta’ Lulju 1990. Illum huwa r-Rettur ta’ Savio Collage ġewwa ĦadDingli f’Malta. 45. Kan. Dun Karm Refalo. – ir-raba’ Arċipriet talQala. Huwa twieled fix-Xagħra 23 ta’ Lulju 1961. Ordnat Saċerdot fit-28 ta’ Ġunju 1986. Wara huwa mar Ruma fejn wettaq ħidma Pastorali f’Parroċċa f’Ruma u kompla bl-istudji tiegħu. Huwa ġie maħtur Arċipriet tal-Qala fis-17 ta’ Novembru 1991. Mar Arċipriet taxXagħra, raħal twelidu fis-sena 2005. 46. Rev. Dr. Joseph Zammit. - Il-Ħames Arċipriet tal-Qala. Dun Joe twieled fit-2 ta’ April 1959. Huwa kien ordnat Saċerdot mill-Q.T. il-Papa Ġwanni Pawlu II fil-Bażilika ta’ San Pietru ġewwa Ruma fil-31 ta’ Mejju 1984. Wara huwa kompla bl-istudji tiegħu ġewwa Ruma fejn ħa d-Dottorat fil-Liġi Kanonika u Ċivili – JUD fis-sena 1994. Fl-istess żmien huwa wettaq xogħol Pastorali f’Parroċċa f’Ruma u ħidma vokazzjonali f’Ċentru Internazjonali ta’ Formazzjoni. Irritorna Malta fl-1997 fejn kien maħtur Vigarju fil-Parroċċa tal-Qala. Huwa kien maħtur Arċipriet tal-Qala fejn ħa l-Pussess fl-1 ta’ Mejju 2005. Preżentament huwa għadu jservi f’dan l-Uffiċċju ta’ Arċipriet fl-istess Parroċċa. 47. Dun Charles Buttigieg - Twieled il-Qala fl-1 ta’ Frar 1974. Ġie ordnat Saċerdot u għamel il-Prima Messa tiegħu fit-18 ta’ Lulju 1999. Wara kompla fl-istudju tiegħu ġewwa Ruma fejn wettaq ukoll xogħol Pastorali f’waħda mill-Parroċċi ta’ dik l-istess Belt. Irritorna lura fil-Qala fis-16 ta’ Settembru 2004, fejn ġie maħtur Viċi-Parroku tal-Arċipriet Dun Karm Refalo. Illum huwa għadu jagħmel l-istess Pastorali fil-Parroċċa tal-Qala. 48. Dun Krystof Buttigieg – Is-Saċerdot Novell li qaddes dan l-aħħar fil-Parroċċa tal-Qala u li dwaru hemm supplement f’din ir-Rivista. Fr. Krystof twieled fis-26 ta’ Lulju 1986 u kien ordnat Saċerdot minn Mons. Isqof Mario Grech fit-28 ta’ Mejju 2011. Huwa għamel ilPrima Messa tiegħu fil-Knisja Arċipretali ta’ San Ġużepp nhar il-Ħadd 31 ta’ Lulju 2011. Illum jinsab ġewwa Ruma fl-Italja fejn qed ikompli bl-istudji tiegħu, u fl-istess ħin qed ukoll iwettaq ħidma Pastorali f’Parroċċa f’Ruma. Din hi l-lista kompluta sa Diċembru 2011 

B. “Brothers mill-Qala”
1. Bro. Michael Buttigieg S.J. - Twieled fl-1907. Mar missjunarju flIndja fl-1939. Wara 9 ġimgħat vaganza f’Għawdex irritorna lejn l-Indja fit-12 ta’ Settembru 1972. Miet fit-3 t’April 1983.
Bro. Michael Buttigieg SJ

2. Bro. Indrija Cassar S.J. - Twieled fis-6 ta’ Diċembru 1917. Beda n-novizzjat f’Bagheria fi Sqallija fis-7 ta’ Ġunju 1935. Għadda l-aħħar 47 sena Residenti f’Manresa House. Miet fid29 t’Ottubru 2001. Nota: Gużepp Debono miet fil21 ta’ Diċembru 1994 u malmewt waqaf ukoll id-Djarju.

Bro Indrija Cassar SJ

Jien ser inkompli l-lista ta’ Saċerdoti Qalin u oħrajn li ħadmu għal xi snin fil-Qala, minn wara l-mewt ta’ Ġużepp Debono lil hawn, biex b’hekk ikollna lista kompluta li twassalna sal-aħħar tal-2011. Inkomplu: 43. Dun Anthony Mifsud. – (Tal-Patri). Twieled f’Sydney l-Awstralja fit-12 ta’ Ġunju 1956. Irritorna f’Malta fl-1971 u daħal is-Seminarju tal-Qalb ta’ Ġesù fl-1975. Kien ordnat Saċerdot fil-Bażilika ta’ Ruma mill-Q.T. il-Papa Ġwanni Pawlu II fil-31 ta’ Mejju 1984. Għamel il-Prima Messa fil-Qala fit-12 t’Awwissu 1984. Wara huwa emigra, fejn għadu hemm sal-lum jaħdem bħala Kappillan ta’ Parroċċa fl-Awstralja.

38

Leħen il-Qala - Milied 2011

Mons. Mikiel Cefai – Vigarju Ġenerali

Għeluq it-30 Sena mill-mewt tiegħu
Direzzjoni Leħen il-Qala
tfulija: Mikiel Cefai iben Salvu u Grazzja neè Grech, ġenituri milliktar eżemplari magħrufin mar-raħal kollu, twieled il-Qala Għawdex fis-27 ta’ Settembru 1899 u ġie mgħammed l-għada fil-knisja parrokkjali tal-istess raħal fejn ingħata l-ismijiet ta’ Mikieli, Orazju u Ġużeppi. Ta’ sitt snin, iċċkejken Mikiel beda jmur l-iskola primarja fil-Qala. Alla l-imbierek lil Mikiel Cefai żejnu bil-prerogattivi kollha. Persuna sabiħa, intelliġenti u ta’ memorja kbira u fuq kollox bil-virtù tas-serjetà. Għadu ċkejken fuq il-bank taliskola, Mons. Cefai beda juri l-ħajra li jsir qassis. Meta għadda l-iskola tal-Gvern u dik tal-Liċeo fir-Rabat ta’ Għawdex, fejn dejjem kien minn ta’ quddiem fost sħabu, huwa mbagħad għadda għas-Seminarju ta’ Għawdex biex jibda t-triq għas-Saċerdozju. Mikiel Cefai jiġi ordnat Saċerdot: Dun Mikiel Cefai ġie ordnat Saċerdot flimkien ma’ tliet Saċerdoti oħra, ilkoll mill-Qala li huma Dun Salv Vella, Dun Mikiel Mercieca u Dun Ġużepp Vella li wara sar Kappillan tal-istess raħal twelidu l-Qala. Fil-‘Prima Messa’ ta’ Dun Mikiel Mercieca, li saret fil-25 ta’ Diċembru 1915, il-Paniġirku kien għamilulu l-istess saċerdot novell sieħbu Dun Mikiel Cefai, fil-waqt li fl-Ewwel Quddiesa Sollenni tal-istess Dun Mikiel Cefai li saret fl-1 ta’ Jannar 1916, ilPaniġirku kien sar minn Monsinjur Anton Debono. Dun Ġużepp Vella għamel l-ewwel quddiesa tiegħu fis-26 ta’ Diċembru ta’ dik is-sena u l-paniġirku kien għamlu Monsinjur Alfonso M. Hili. Ir-raba’ saċerdot, Dun Salv Vella għamel l-Ewwel quddiesa tiegħu fis-6 ta’ Jannar 1916 u l-paniġirku għamlu Monsinjur G. Vella. Dun Mikiel Cefai kien tassew żina tas-Saċerdozju. Jingħata l-ewwel ħidma Pastorali: Mis-seminarju Dun Mikiel Cefai ħareġ imħarreġ sewwa mhux biss fl-istudju, imma wkoll f’dik li hija spiritwalità u ż-żmien wera tassew min kien u x’doni kellu dan il-qassis ġdid. L-ewwel xogħol li wettaq fil-parroċċa tiegħu kien dak ta’ Viċi-Parroku, xogħol li jitlob sagrifiċċju fiż-żminijiet l-imgħoddija. Mix-xogħol ta’ Viċi-Parroku Dun Mikiel kellu wkoll dak ta’ Prokuratur ta’ ‘Esito’ fil-parroċċa. Il-ħila tiegħu ġiegħlet lis-superjuri tiegħu jitfgħu għajnejhom fuqu. Jingħata responsabbiltajiet ekkleżjastiċi fid-Djoċesi: Dun Mikiel Cefai kien maħtur Arċipriet tal-Parroċċi tarRabat, Il-Katidral u San Ġorġ, fis-sena 1944 fejn dam għal aktar minn 32 sena. Barra din il-kariga, Mons. Mikiel Cefai mal-medda tas-snin kien ukoll membru tal-Kapitlu Katidrali ta’ Għawdex, President tat-Tribunal Ekkleżjastiku Djoċesan u membru tal-Bord tal-Eżaminaturi Pro – Sinodali. Huwa kien ukoll Membru tal-Bord Djoċesan taċĊensura, President tal-Kulleġġ talKappillani Għawdxin u Prelat Domestiku tal-“Camera Pontificia”. Mons. Mikiel Cefai kien ukoll imżejjen bil-kariżma talpredikazzjoni. Kien imżejjen bil-għerf tal-Kotba Mqaddsa. Fuqhom nistgħu ngħidu li bena s-saċerdozju tiegħu. Bħala predikatur huwa niseġ l-aqwa paneġierki minn fuq il-pulpti ta’ Malta u Għawdex. Kellu kelma li tqanqal u ssaħħar u fuq kollox tikkonvinċi. Imma Mons. Cefai mhux biss kien predikatur imfittex, imma kien ukoll l-imgħallem għal dawk illi kienu jħejju rwieħhom għas-saċerdozju. Kien l-Isqof t’Għawdex Mons. Mikiel Gonzi li sejjaħ lil Mons. Mikiel Cefai u għażlu mhux biss bħala “Padre Spirituale” fis-seminarju, imma wkoll erħielu f’idejh it-tagħlim tal-filosofija u tat-teoloġija. Mons. Cefai baqa’ jissemma mhux biss għat-tagħlim li ta bħala Professur ta’ dawn iż-żewġ xjenzi imma wkoll għallmod kif mexxa d-direzzjoni spiritwali lil dawk li riedu jsiru qassisin. L-għażla ta’ Direttur Spiritwali tas-Seminarju Maġġuri kienet saret fis-sena 1924. Mons. Isqof Mikiel Gonzi kien għażel ukoll lil Dun Mikiel Cefai bħala Kanonku Lettur tal-Knisja Katidrali ta’ Għawdex. Kien ħa l-Pussess fit-3 ta’ Mejju 1927. Wara, l-istess Isqof ħatar lil Mons. Cefai bħala Kanonku Penitenzier tal-istess Kapitlu. Bħala moralista Mons. Cefai baqa’ msemmi kemm kien jinqala’ biex iħoll il-każijiet talmorali. Lil Mons. Cefai insibuh ukoll eżaminatur Sinodali u pro-Sinodali tal-kleru delegat tal-Isqof tad-Djoċesi u bosta drabi “Locum Tenens”. Barra dan ix-xogħol, Mons. Cefai kien ukoll konfessur assidwu tal-komunitajiet reliġjużi. Għal bosta snin Mons. Cefai kellu wkoll il-kariga ta’ Uffiċjal tat-Tribunal Ekkleżjastiku tad-Djoċesi ta’ Għawdex. Jinħatar Arċipriet tal-Parroċċi tar-Rabat u wara Vigarju Ġenerali: L-ikbar xogħol ta’ pastorali li Mons. Mikiel Cefai wettaq kien dak ta’ Arċipriet tal-Parroċċi tal-Belt Victoria. Din il-ħidma kollha kellha medda ta’ aktar minn 30 sena. L-Arċipriet Cefai jibqa’ msemmi mhux biss għall-priedki li kien jaf jinseġ bl-ikbar sengħa imma wkoll għall-ispjega tal-Katekiżmu fil-Bażilika ta’ San Ġorġ, li kien jagħmel kull nhar ta’ Ħadd wara l-għasar. Fi żmienu wkoll il-Bażilka ta’ San Ġorġ, illum Kolleġġata, iżżejnet bl-isbaħ opri artistiċi tal-pittura mill-Professur Ġann Battista Conti u l-irħamijiet li jiksu l-ħitan tal-istess Bażilika. Fuq kollox l-Arċipriet Cefai

39

Leħen il-Qala - Milied 2011
kien jgħasses fuq il-parruċċani tiegħu liema dmir baqa’ jħossu sal-15 ta’ Marzu 1976, meta Mons. Isqof Nikol Cauchi ħatru bħala Vigarju Ġenerali tiegħu. Il-figura tal-Vigarju Ġenerali Mons. Mikiel Cefai żgur li ma tintesa qatt u għalkemm illum huwa mejjet, l-għemejjel tiegħu jibqgħu jkellmuna fis-skiet ta’ qalbna u ruħna. sena. Il-funeral sar l-għada s-Sibt fejn l-Orazzjoni Funebri saritlu wkoll minn Mons. Mikiel Cefai, Arċipriet tar-Rabat u kom-pajżan iben l-istess il-Qala. Sabiex titfakkar il-ġrajja kbira tal-Inkurunazzjoni talKwadru tal-Immakulata Kunċizzjoni li seħħ fl-1954, ilParroċċa tal-Qala, permezz tal-Prokuratur, il-ħabrieki Dun Anġ Camilleri, waqqfet Monument fil-Pjazza, filpost fejn kienet seħħet din il-ġrajja. Dan il-Monument jikkonsisti f’Pedestall magħmul mill-ġebel taż-żonqor maqtugħ mill-barriera tal-qawwi li tinsab fl-istess raħal u fuqu tpoġġiet Statwa tal-Irħam abjad minn Pietrasanta ta’ Ruma fl-Italja. U hawn jerġa’ jidħol Mons. Mikiel Cefai fejn kien għal darba oħra il-mistieden li għamel id-diskors tal-okkażjoni li sar qabel il-kxif u t-tberik tal-istess statwa li sar mill-Eċċellenza Tiegħu Mons. Ġużeppi Pace, l-Isqof t’Għawdex f’Awwissu tal-1964. Fl-età avanzata ħafna, Mons. Mikiel Cefai – Vigarju Ġenerali fid-Djoċesi t’Għawdex, kien għamel diskors qasir tal-okkażjoni fil-quddiesa sollenni li Dun Anġelo Camilleri kien organizza f’għeluq il-ħamsin sena mill-Ordinazzjoni Saċerdotali tiegħu. Din saret fil-Knisja Arċipretali tal-Qala f’Awwissu tal-1977.

Il-Kapitlu tal-Katidral fil-purċissjoni pontifikali, qabel l-Inkurunazzjoni talImmakulata Kunċizzjoni. Mons. Mikiel Cefai jidher fin-nofs. - 1/8/1954.

Sehem Mons. Cefai f’Attivitajiet Reliġjużi fil-Qala: Fit-22 ta’ Ġunju 1922, waslu f’Għawdex il-qniepen talKnisja Parrokkjali tal-Qala. It-tberik ta’ dawn il-qniepen sar mill-Eċċellenza Tiegħu Mons. Ġużeppi Maria Camilleri, Isqof t’Għawdex nhar il-Ħadd 25 ta’ Ġunju tal-istess sena. Hawn ukoll Mons. Mikel Cefai, kien il-magħżul biex jinseġ id-diskors ta’ din l-okkażjoni hekk kbira u sinifikanti. F’Awwissu tas-sena 1954, il-Qala organizzat b’suċċess kbir l-Inkurunazzjoni tal-Kwadru Titulari tas-Santwarju Nazzjonali tal-Immakulata Kunċizzjoni. Din saret fl-Ewwel Ħadd t’Awwissu fil-Pjazza tal-istess Knisja Parrokkjali tal-Qala. Quddiem folol kbar li ħonqu kull rokna ta’ din il-Pjazza, qabel ma Mons. Isqof Ġużeppi Pace poġġa l-kuruna tad-deheb u djamanti fuq Ras l-Immakulata, mess lil Mons. Mikiel Cefai biex jinseġ id-diskors studjat u mirqum ta’ din l-okkażjoni unika u speċjali. Dan intlaqa’ b’ċapċip kbir ta’ approvazzjoni minn dawk kollha preżenti. Mons. Mikiel Cefai, kien ukoll il-Kelliem mistieden, biex jagħmel id-diskors kommemorattiv fl-okkażjoni ta’ kxif ta’ Lapida kommemorattiva li twaħħlet mal-faċċata tad-dar li fiha twieled Mons. Mikiel Frangisk Buttiġieġ, l-Ewwel Isqof t’Għawdex. Din il-funzjoni nżammet nhar il-Ħadd 6 ta’ Lulju 1947, fi Triq l-Imġarr Nru.30, u bdiet b’korteo mill-Knisja Parrokkjali li fih ħadu sehem rappreżentanti tal-Kapitlu tal-Katidral, kif ukoll tal-Kolleġġata tax-Xagħra, fejn kien Kappillan l-Istess Isqof Buttiġieġ qabel laħaq Isqof. Kienu preżenti wkoll il-Kummissarju għal Għawdex u diversi Kapijiet tadDipartimenti u l-Kumitat Organizzattiv. Dun Ġużepp Vella li kif ġa għedna aktar ’il quddiem kien qaddes flimkien ma’ Mons. Cefai, kien is-seba’ Kappillan tal-Qala. Hu kien wieħed mill-aktar kappillani ħabrieka u spiritwali li qatt kellha l-parroċċa tal-Qala. Miet fit-12 t’Awwissu 1955, wara parrokat ta’ 28 sena, fl-età ta’ 65

1971 - Festi Ċentinarji u Inkurunazzjoni ta’ San Ġużepp - 100 Sena Protettur Knisja Universali. Mons. Mikiel Cefai jidher fejn il-Kardinal Govanni Colombo flmkien mal-Arċipriet Dun Ġużepp Borg Attard.

Il-Mewt ta’ Mons. Mikiel Cefai: Nhar it-Tlieta, 1 ta’ Diċembru 1981 Għawdex kollu sebaħ f’luttu, meta l-Vigarju Ġenerali Mons. Mikiel Cefai, wara ħajja twila ta’ disgħin sena, mimlija ħidma fl-għalqa talMulej għadda għal ħajja oħra ta’ bla tmiem. Bil-mewt ta’ Mons. Cefai l-Knisja Għawdxija tilfet kolonna, waħda millikbar kolonni li qatt dehru sal-lum fid-Djoċesi ta’ Għawdex. Mons. Cefai ħadem biex isebbaħ it-tempju Ġorġjan talBażilika ta’ San Ġorġ bil-pittura tal-magħruf artist Taljan Ġian Battista Conti. Feraħ meta ra din il-Parroċċa għażiża tiegħu tiżżejjen bit-titlu ta’ Bażilika u wara mgħollija għad-dinjità ta’ Kolleġġjata. Għal dan il-għan, il-Parroċċa ta’ San Ġorġ kitbet b’ittri tad-deheb fil-paġni ta’ ġrajjietha l-isem ta’ Mons. Mikiel Cefai biex dejjem jitfakkar u qatt ma jintesa. Huwa sarlu Funeral Solenni fir-Rabat, fejn il-katavru tiegħu ġie meqjum kemm fil-Katidral ta’ Santa Marija, kif ukoll fil-Bażilika ta’ San Ġorġ Martri. Il-ġisem tal-maħbub u qatt minsi Mons. Mikiel Cefai, jinsab jistrieħ f’qabar li huwa nnifsu kien hejja minn qabel fiċ-ċimiterju tal-Kunċizzjoni tal-Qala, ir-raħal li fih ħa l-ħajja u li lilu kien tant iħobb 

40

Leħen il-Qala - Milied 2011

Paġna Adolexxenti u Żgħażagħ Qalin
minn: Gabriel Vella
Kienet esperjenza ferm sabiħa dik ta’ bejn il-11 u l-14 ta’ Settembru 2011 fejn madwar għoxrin adolexxenti u żgħażagħ attendew bi ħġarhom għall-Live In li sar filflats tal-Kurja f’Marsalforn. Minn din l-esperjenza ħarġu ħafna punti bl-aktar punt importanti minnhom ikun dak li ta’ kull nhar ta’ Ġimgħa nibdew niltaqgħu fiċ-ċentru parrokkjali fejn ikollna xi laqgħa u wara naraw xi DVD interessanti. Dan il-Live In ma setax ikun possibbli li kieku ma kienx għall-Arċipriet il-Kan. Dr. Joe Zammit u Fr. Krystof Buttiġieġ li għalkemm kellhom ħafna x’jagħmlu xorta sabu l-ħin biex dan il-Live In ikun possibbli u suċċess. Kien il-Ġimgħa 7 ta’ Ottubru li għall-ewwel darba ltqajna flimkien grupp ta’ madwar għaxra li għalkemm numru żgħir, kien ta’ kuraġġ kbir għall-quddiem. F’ din il-laqgħa pprogrammajna x-xhur ta’ Ottubru u Novembru. IlĠimgħa ta’ wara kellna magħna lil Francesco Pio Attard li qasam magħna xi esperjenzi taż-żgħożija tiegħu u li għal din il-laqgħa kien hemm attendenza sabiħa. Il-ġimgħat baqgħu għaddejjin fejn fihom saru ħafna attivitajiet fosthom l-adorazzjoni fil-jiem tal-Kwaranturi, in-Night Hike, iċ-ċelebrazzjoni djoċesana fl-Oratorju ta’ Don Bosco u aktar laqgħat interessanti. Issa li wasalna fi żmien ilMilied għandna diversi attivitajiet imħejjijin u li żgur ser jinżlu għasel mal-adolexxenti u ż-żgħażagħ Qalin. Minn qalbna nixtiequ nirringrazzjaw lill-Arċipriet Fr. Joe Żammit u lis-Saċerdoti kollha ta’ raħalna. F’ isem l-adolexxenti u ż-żgħażagħ Qalin kollha nixtiequ nagħtu lilkom għeżież qarrejja ta’ din ir-rivista l-Milied u s-Sena t-Tajba. 

41

Leħen il-Qala - Milied 2011

A. Mixja ta’ fidi
1. Jekk tibqgħu fija u kliemi jibqa’ fikom, itolbu kull ma tridu u jingħatalkom (Ġw 15:7) ottubru 2011 - Ftuħ tas-Sena Kateketika u Kwaranturi Mqaddsa Dan hu l-kmandament tiegħi li tħobbu lil xulxin kif ħabbejtkom jien (Ġw 15:12) Novembru 2011 - Viżti lill-familji tal-istudenti talGriżma Ibqgħu fl-imħabba tiegħi (Ġw 15:9) Diċembru 2011 - Festi tal-Immakulata Kunċizzjoni u tal-Milied Kif il-fergħa ma tistax tagħmel frott minnha nfisha jekk ma tibqax fid-dielja hekk anqas intom jekk ma tibqgħux fija (Ġw 15:4b) Jannar 2012 - Missjoni tax-Xirka tal-Isem Imqaddes ta’ Alla Min jibqa’ fija u jiena fih, dan jagħmel ħafna frott għax mingħajri ma tistgħu tagħmlu xejn (Ġw 15:5) Frar 2012 - Seminar Jekk wieħed ma jibqax fija, jintrema barra bħal fergħa u jinxef (Ġw 15:6) Marzu 2012 - Mixja penitenzjali tar-Randan Ħadd ma għandu mħabba akbar minn din li wieħed jagħti ħajtu għal ħbiebu (Ġw 15:13) April 2012 - Tridu Paskwali u t-Tberik tal-Familji Jekk tħarsu l-kmandamenti tiegħi, intom tibqgħu fi mħabbti, kif jiena ħarist il-kmandamenti ta’ missieri u qiegħed f’imħabbtu (Ġw 15:10) Mejju 2012 - Pentekoste Mhux intom għażiltu lili, imma jien għażilt lilkom u ħtartkom biex tmorru tagħmlu l-frott (Ġw 15:16) Ġunju 2012 - Ordinazzjoni Djakonali

2.

3.

4.

5.

6.

7.

Għal din is-sena
Din is-sena nixtiequ li nikkonċentraw fuq il-Familja. Jekk il-familja tkun b’saħħitha, il-parroċċa tkun b’saħħitha. It-Tieni Sinodu t’Għawdex, madwar 20 sena ilu, hekk kien stqarr fir-rigward: ‘F’dan id-dokument pastorali, aħna ser nirriflettu fuq ittifsira taż-żwieġ, mhux biss bħala komunjoni, kuntratt jew għaqda naturali maħluqa minn Alla, iżda wkoll bħala Sagrament, kif Kristu ried li tkun din l-għaqda fl-ordni tal-fidwa. F’dan is-sens, iż-żwieġ nisrani jista’ jwassal lill-miżżewġin għand Kristu u, permezz tiegħu, għand Alla. Iż-żwieġ sagrament jagħti tifsir ġdid lil din ilkomunjoni jew għaqda bejn ir-raġel u l-mara, ikabbar ilvaluri tagħha u jafda lill-miżżewġin missjoni importanti fi ħdan il-Knisja għax, permezz tat-tnissil u t-trawwim tal-ulied, mhux biss jiżdied l-għadd tal-bnedmin fiddinja, iżda toktor u tissaħħaħ ukoll il-komunità ekkleżjali li hija l-Ġisem Mistiku ta’ Kristu’ (n. 255). Biex ngħinu f’dan għandna, fost l-oħrajn, il-kors talgħarajjes fuq sentejn, iż-żjajjar fil-familji, il-mixja ta’ fidi għall-familji, speċjalment dawk li għadhom irabbu, il-ħidma mal-adolexxenti u ż-żgħażagħ, it-tisħiħ talministeri eżistenti fil-parroċċa... Dan il-pjan pastorali tal-parroċċa jirrispondi għassejħa li qed tagħmel id-djoċesi fil-pjan pastorali tagħha għal din is-sena bit-tema: Il-Ministerjalità fil-Knisja. 8.

9.

10. Intom ħbiebi, jekk tagħmlu dak li jiena nikkmandakom (Ġw 15:14) Lulju 2012 -Tħejjija għall-Festa ta’ San Ġużepp 11. Għidtilkom dan biex il-ferħ tiegħi jkun fikom, u biex il-ferħ tagħkom ikun sħiħ (Ġw 15:11) Awwissu 2012 - Live-in adolexxenti 12. Ibqgħu fija u jiena nibqa’ fikom (Ġw 15:4a) Settembru 2012 - Pellegrinaġġ

1. 2. 3.

Katekeżi (ara Programm ‘Tagħlim nisrani għal kull kategorija’) Liturġija (ara Programmi taċ-Ċelebrazzjonijiet liturġiċi) Djakonija u promozzjoni umana (L-Equipe tal-Professjonisti Qalin ‘Informa’)

B. Ministeri

42

Leħen il-Qala - Milied 2011

C. Strumenti
1. 2. 3. Kunsilli-Kumitati: Pastorali, Presbiterali, tal-Familja, tal-Adolexxenti u ż-Żgħażagħ, tal-GIC, Kateketiku, Liturġiku, ‘Informa’, Finanzjarju, tal-Fundraising, tal-Festa. L-Iskola tas-Sorijiet, Primarja, l-ITS. Media: Bullettin parrokkjali / Radju tal-Komunità / Website tal-parroċċa / Rivista ‘Leħen il-Qala’.

D. Riżultat
a. b. c. d. e. f. g. Komunità ta’ kondiviżjoni u solidarjetà - tagħti żejjed u toffri l-bżonn: kultura tal-għoti: ħin, impenn, talenti. Komunità li tinfetaħ għal min hu fil-bżonn - l-imwarrbin ta’ kull tip (familji bi problema, is-separati, min mhux miżżewweġ regolari, il-fqar, persuni ta’ konvinzjoni reliġjuża differenti, iż-żgħażagħ diżorjentati, id-drogati). Komunità li timxi flimkien lejn Alla - iċ-ċelebrazzjonijiet fil-knisja. Komunità familja - ħsieb tal-anzjani u l-morda, mhux l-inqas iż-żjajjar fl-isptarijiet. Komunità li tieħu ħsieb l-armonija - id-djar tal-Knisja u l-Knisja nnifisha / ir-relazzjonijiet bejn l-għaqdiet. Komunità li tfittex li jkollha mentalità evanġelika - katekeżi bħala mixja ta’ komunjoni u l-għixien u l-qsim ta’ esperjenzi tal-Kelma ta’ Alla. Komunità li tieħu ħsieb l-għaqda - taqsam il-ħajja u l-aħbarijiet bil-mezzi ta’ komunikazzjoni li għandha. “L-għerf bena d-dar tiegħu, waqqaf is-seba’ kolonni tagħha” (Pr 9,1)

tagħlim Nisrani għal kull Kategorija
DAR PARRoKKJALI
Pre-Kinder u Kinder It-Tnejn 5.00 - 5.45pm • Year 1 - Year 3 It-Tnejn Il-Ħamis Il-Ġimgħa 5.00 - 5.45pm 5.00 - 5.45pm 5.00 - 5.45pm

DAR PARRoKKJALI
• Azzjoni Kattolika Żgħar L-Erbgħa 5.00 - 5.30pm ommijiet It-Tnejn 5.00 - 5.45pm Nisa Adulti It-Tnejn 3.00 - 4.00pm • Leġjun ta’ Marija Studenti L-Erbgħa 6.30 - 7.30pm Nisa 1 It-Tlieta 9.15 - 10.30am Nisa 2 It-Tlieta 4.45 - 5.45pm Irġiel Il-Ħamis 6.30 - 7.30pm • Familji Għarajjes: Il-Ħadd fil-11.00am: Ottubru - Mejju
(l-ewwel u t-tielet Ħadd tax-xahar)

DAR NAZAREtH
• Grupp tal-Vokazzjonijiet Is-Sibt 4.00 - 4.30pm • Lectio Divina It-Tlieta 6.45 - 7.45 pm

FIL-KNISJA ARĊIPREtALI
• Abbatini Is-Sibt 10.00 - 11.00am • Abbatini Ġodda L-Erbgħa 5.00 - 5.30pm • Grupp ta’ Patri Piju L-ewwel Tnejn tax-xahar fil-11.00am. • Fl-Ewwel Ġimgħa tax-xahar Nisa: Laqgħa fil-11.00am u quddiesa. Irġiel: Laqgħa fis-6.30pm wara l-quddiesa. • Għal kulħadd Il-Komunità Parrokkjali tinġabar f’riġlejn Ġesù Ewkaristija dritt wara l-quddiesa ta’ kull nhar ta’ Ħamis filgħaxija.

MUSEUM BNIEt
• Year 4 - Form 1 It-Tnejn Il-Ħamis Il-Ġimgħa 5.00 - 5.45pm 5.00 - 5.45pm 5.00 - 5.45pm

Celebrazzjoni fid-Dar Parrokkjali

• Form 2 ’l fuq It-Tlieta 5.00 - 5.45pm Il-Ġimgħa 6.30 - 7.00pm

MUSEUM SUBIEN
• Year 4 - Year 6 It-Tnejn Il-Ħamis Il-Ġimgħa Il-Ħadd • Form 1’l fuq It-Tnejn It-Tlieta Il-Ħamis Il-Ġimgħa Is-Sibt l-Ħadd 5.10 - 5.55pm 5.10 - 5.55pm 5.00 - 5.45pm 9.30 - 10.00am 6.45 - 7.15pm 6.45 - 7.15pm 6.45 - 7.15pm 6.45 - 7.15pm 6.45 - 7.15pm 9.30 - 10.00am 3.00 - 6.30pm

Celebrazzjoni fid-Dar Parrokkjali

Miżżewġin: Il-Ħadd fil-11.00am
(it-tieni Ħadd tax-xahar)

SoRIJIEt FRANĠISKANI
• Il-Kwiekeb tal-Qalb ta’ Ġesù L-ewwel Tlieta ta’ kull xahar.

ommijiet: It-Tnejn fil-5.00pm
(waqt id-duttrina tat-tfal)

RADJU LEĦEN IL-QALA
• Għall-komunità Parrokkjali kollha Programmi ta’ formazzjoni fosthom il-programm ‘Nitkellmu malArċipriet’ fejn infissru l-Pjan Pastorali u naraw il-Bullettin tal-Ġimgħa, kull nhar ta’ Ħadd fid-9.00am.

• Komunità Ewkaristika L-Erbgħa 6.45 - 7.45pm

ĊENtRU PARRoKKJALI
• Adolexxenti u Żgħażagħ Il-Ġimgħa 7.30pm

43

Leħen il-Qala - Milied 2011
Is-Sibt 26 ta’ Novembru – L-Erbatax-il Sibt tal-Madonna 5.45am Quddiesa tas-Sibtijiet mill-Kan. Piju Zerafa. 5.00pm Rużarju Meditat. 5.30pm Quddiesa bl-omelija mmexxija mill-Arċipriet Kan. Joe Zammit. Wara ħruġ tal-istatwa ta’ Marija Mmakulata min-niċċa. Kuljum, fil-5.30pm ikun hemm Rużarju meditat, Kurunella talImmakulata u Barka Sagramentali. It-tnejn 28 ta’ Novembru – L-Ewwel Jum tan-Novena. ‘MARIJA U L-MINIStERU MAt-tFAL U tAL-KAtEKIStI’ - Jum it-Tfal u l-Katekisti 5.30pm Rużarju meditat bis-sehem tat-tfal u l-katekisti talparroċċa u wara Barka Sagramentali. 6.00pm Quddiesa tal-Ewwel Jum tan-Novena bil-priedka minn Dun John Meilak. Fi tmiem il-quddiesa titpoġġa f’riġlejn il-Madonna il-‘warda tad-deheb’ f’isem it-tfal kollha tal-parroċċa. Ikanta l-Kor Parrokkjali Magnificat. It-tlieta 29 ta’ Novembru - It-tieni Jum tan-Novena. ‘MARIJA U L-MINIStERU tAL-FAMILJA’ - Jum il-Familja 5.30pm Talb tar-Rużarju Meditat. 6.00pm Quddiesa tat-Tieni Jum tan-Novena bil-priedka minn Dun John Meilak bis-sehem tal-familji tal-parroċċa. Issir il-Preżentazzjoni tat-Trabi lill-Immakulata Kunċizzjoni. L-Erbgħa 30 ta’ Novembru - It-tielet Jum tan-Novena. ‘MARIJA U L-MINIStERU tAL-BENEFAttURI’ - Jum il-Benefatturi 5.30pm Talb tar-Rużarju Meditat. 6.00pm Quddiesa tat-Tielet Jum tan-Novena bil-priedka minn Dun John Meilak, li fiha jsir talb partikulari għallbenefatturi ħajjin u mejtin tas-Santwarju. Il-Ħamis 1 ta’ Diċembru – Ir-Raba’ Jum tan-Novena. ‘MARIJA U L-MINIStERU EKUMENIKU’ - Jum il-Għaqda tal-Knejjes Insara 5.30pm Talb tar-Rużarju Meditat. 6.00pm Quddiesa tar-Raba’ Jum tan-Novena bil-priedka minn Mons. Salv Grima. Isir talb għall-Għaqda fil-Knisja ta’ Kristu bis-sehem ta’ ħutna kattoliċi barranin li jgħixu fostna. Il-Ġimgħa 2 ta’ Diċembru – Il-Ħames Jum tan-Novena. L-Ewwel Ġimgħa tax-xahar. ‘MARIJA U L-MINIStERU MAL-ADoLEXXENtI U MAŻ-ŻGĦAŻAGĦ’ - Jum l-Adolexxenti u ż-Żgħażagħ 9.00am Quddiesa lit-Tfal tal-Iskola Primarja tal-Qala. 5.30pm Talb tar-Rużarju Meditat. 6.00pm Quddiesa tal-Ħames Jum tan-Novena bil-priedka minn Mons. Salv Grima bis-sehem tal-adolexxenti, iżżgħażagħ u l-koppji għarajjes tal-parroċċa. Is-Sibt 3 ta’ Diċembru – Is-Sitt Jum tan-Novena. L-Ewwel Sibt tax-xahar u l-Ħmistaxil Sibt tal-Madonna. ‘MARIJA U L-MINIStERU SAĊERDotALI U tAL-ĦAJJA RELIĠJUŻA’ - Jum il-Vokazzjonijiet Saċerdotali u Reliġjużi 5.45am Quddiesa tas-Sibtijiet mill-Kan. Piju Zerafa. 5.00pm Adorazzjoni organizzata mix-Xirka tal-Isem Imqaddes ta’ Alla mmexxija minn Mons. Salv Grima, bit-talb tarRużarju Meditat skont l-intenzjoni tal-vokazzjonijiet saċerdotali u reliġjużi fil-parroċċa. 6.00pm Quddiesa tas-Sitt Jum tan-Novena bil-priedka minn Mons. Salv Grima. Isir talb partikulari għallvokazzjonijiet Saċerdotali u għall-Ħajja Reliġjuża u Kkonsagrata bis-sehem tar-Reliġjużi Għawdxin.

FEStA tItULARI tA’

L-IMMAKULAtA KUNĊIZZJoNI

SANtWARJU NAZZJoNALI IMMAKULAtA KUNĊIZZJoNI QALA - GĦAWDEX
mis-26 ta’ Novembru sat-8 ta’ Diċembru 2011

Motto: MARIJA U L-MINIStERI FIL-KNISJA
“Hemm imbagħad diversi doni, imma wieħed hu l-Ispirtu; hemm diversi ministeri, imma l-istess wieħed hu l-Mulej; hemm diversi ħidmiet, imma l-istess Alla, li jaħdem kollox f’kulħadd.” (1 Kor 12:4-6)

44

Leħen il-Qala - Milied 2011
Il-Ħadd 4 ta’ Diċembru – L-Ewwel Jum tat-tridu. It-tieni Ħadd tal-Avvent. ‘MARIJA U L-MINIStERU tALMoRDA’ - Jum il-Morda 9.00am Quddiesa bis-sehem tal-morda u nies bi bżonnijiet speċjali. Bħala ringrazzjament fil-quddiesa jsir l-Att ta’ Konsagrazzjoni tal-Morda kollha lill-Qalb bla Tebgħa ta’ Marija. Wara l-quddiesa tingħata tifkira speċjali lil dawk kollha preżenti. 5.30pm Talb tar-Rużarju Meditat. 6.00pm Quddiesa kantata bil-priedka tal-Ewwel Jum tatTridu mill-Arċipriet Kan. Joe Zammit. Wara Kurunella, Antifona u Barka Sagramentali. Ikanta l-Kor Parrokkjali ‘San Ġużepp’. It-tnejn 5 ta’ Diċembru - It-tieni Jum tat-tridu. ‘MARIJA U L-MINIStERU tAL-QRAR’ - Jum ir-Rikonċiljazzjoni 5.30pm Talb tar-Rużarju Meditat. 6.00pm Quddiesa bil-priedka tat-Tieni Jum tat-Tridu millArċipriet Kan. Joe Zammit. Wara Kurunella, Antifona u Barka Sagramentali. Ikanta l-Kor Parrokkjali ‘San Ġużepp’. It-tlieta 6 ta’ Diċembru - It-tielet Jum tat-tridu. ‘MARIJA U L-MINIStERU StRAoRDINARJU tAt-tQARBIN’ - Jum l-Ewkaristija 5.30pm Talb tar-Rużarju Meditat. 6.00pm Quddiesa bil-priedka tat-Tielet Jum tat-Tridu millArċipriet Kan. Joe Zammit, bis-sehem tal-Ministri Straordinarji tat-Tqarbin. Fi tmiem il-quddiesa jitpoġġa l-brillant fil-girlanda tal-istatwa tal-Madonna. Wara Kurunella, Antifona u Barka Sagramentali. Ikanta l-Kor Parrokkjali ‘San Ġużepp’. L-Erbgħa 7 ta’ Diċembru - Lejlet il-Festa 6.00am Quddiesa b’suffraġju tar-Retturi u l-Benefatturi tasSantwarju. Fl-aħħar tal-quddiesa jitkanta l-Innu ta’ Radd il-Ħajr, Te Deum f’għeluq in-Novena u t-Tridu. 1.00pm Pellegrinaġġ mill-Parroċċa tax-Xewkija u quddiesa minn Dun George Mercieca. 5.00pm Marċ mill-Banda tal-Qala Ite ad Joseph li jibda minn Triq il-Kunċizzjoni (mill-familja Mizzi) u jasal sasSantwarju. 5.30pm Talb tar-Rużarju Meditat. 6.00pm Translazzjoni u Konċelebrazzjoni Sollenni mmexxija millW.R. Mons. Pawlu Vella, Uffiċjal Għoli fit-Tribunal talArċidjoċesi ta’ Malta, bis-sehem tal-kleru tal-parroċċa. Wara Kurunella, Antifona u Barka Sagramentali. Il-Ħamis 8 ta’ Diċembru - JUM IS-SoLLENNItÀ tALIMMAKULAtA KUNĊIZZJoNI Orarju tal-Quddies: 4.15am, 5.00, 5.45, 6.30, 7.15, 8.00, 9.30, 10.45, 11.30, 12.30pm, 1.15, 3.00. 4.15am Quddiesa mill-Arċipriet Kan. Joe Zammit. 5.00am Pellegrinaġġ mill-Parroċċa tan-Nadur. 5.45am Pellegrinaġġ mill-Parroċċa tax-Xagħra. 6.30am Quddiesa mill-Kan. Daniel Xerri Rettur tas-Seminarju ta’ Għawdex. 7.15am Pellegrinaġġ mill-Parroċċa ta’ San Lawrenz. 8.00am Pellegrinaġġ mill-Parroċċa t’Għajnsielem. 9.00am Talb tas-Salmi. 9.30am Konċelebrazzjoni Pontifikali Sollenni mmexxija millE.T. Mons. Mario Grech, Isqof t’Għawdex bis-sehem tal-Kleru tal-Parroċċa. 10.45am Pellegrinaġġ mill-Parroċċa tal-Għarb. 11.30am Pellegrinaġġ mill-Parroċċa taż-Żebbuġ. 12.30pm Pellegrinaġġ mill-Parroċċa ta’ Kerċem. 1.15pm Pellegrinaġġ mill-Parroċċa ta’ Sannat. 1.30pm Tluq tas-57 Edizzjoni tal-Pellegrinaġġ Tradizzjonali tal-muturi, roti u karozzi mill-pjazza tas-Santwarju Ta’ Pinu. Mal-wasla tal-Pellegrinaġġ fil-pjazza tasSantwarju tal-Kunċizzjoni, isir it-tberik tal-vetturi millW.R. Arċipriet Kan. Joe Zammit. Jitqassmu rikordji lissewwieqa. 3.00pm Pellegrinaġġ mill-Parroċċa tal-Fontana. 4.00pm Il-Banda tal-Qala Ite ad Joseph iddoqq marċi brijużi fittriq prinċipali tas-Santwarju. 4.00pm Għasar Sollenni kantat immexxi mill-W.R. Mons. Lawrenz Xerri tal-Kapitlu tal-Katidral flimkien malKleru tal-Parroċċa. 5.00pm Ħruġ tal-Purċissjoni Aux Flambeaux bl-Istatwa devota tal-Immakulata Kunċizzjoni. Il-Banda Ite ad Joseph iddoqq l-Innu ‘Lill-Verġni bla Tebgħa tal-Qala’, mużika tas-Surmast Vincenzo Ciappara u versi tal-Poeta Għawdxi Ġorġ Pisani, bis-sehem tal-Kor Parrokkjali ‘San Ġużepp’ u wara takkompanja b’marċi reliġjużi. Imexxi l-Purċissjoni Dun Krystof Buttigieg, flimkien mal-Kleru, l-Abbatini u l-Fratellanzi tal-parroċċa talQala u tal-Madonna tar-Rużarju tal-parroċċa tażŻejtun. Mad-dħul tal-Istatwa titkanta l-‘Ave Maria’, l-Antifona u wara Barka Sagramentali. • Lejliet il-Festa jkun hawn konfessuri barranin mill4.00pm sal-5.30pm. • Nhar il-Festa jkun hawn konfessuri barranin mill5.00am sal-5.00pm. • Matul it-tlett ijiem tat-Tridu jieħu sehem il-Kor Parrokkjali ‘San Ġużepp’, taħt it-tmexxija tad-Direttur u Organista Mario Portelli. • Il-mużika ta’ Lejliet u nhar il-Festa tkun taħt id-direzzjoni tas-Surmast Frankie Debono. • L-Għaqda Mużikali tal-Qala Ite ad Joseph tkun taħt iddirezzjoni tas-Surmast Antoine Mercieca. • Il-Mixegħla Ġenerali matul il-jiem tal-Festa issir minn J. Cutajar. • Il-Logħob tan-Nar ser jinħadem minn ‘Virtù Fireworks’ tal-Għarb u ‘St Nicholas Fireworks’ tas-Siġġiewi. • Radju Leħen il-Qala (106.3FM Stereo u ‘webcasting’: www.radjulehenil-qala.com) ser ixandar iċċelebrazzjonijiet kollha. Xogħlijiet marbuta mas-Santwarju: • Tkomplija tar-Restawr tal-Ħajt minn ġewwa talKappella tas-Santwarju. • Ittieħed ritratt professjonali tal-Kappella tas-Santwarju. • Link diġitali biex isir ix-xandir mis-Santwarju għal fuq Radju Leħen il-Qala. • Xogħol ta’ manutenzjoni. Nitolbu li fil-ġranet tal-Festa u fil-jiem ta’ wara, ma jersaq ħadd lejn l-għelieqi tan-nar jekk mhux awtorizzat. Il-motto u temi tan-Novena huma ispirati mill-Pjan Pastorali Djoċesan 2009-2012.

Jekk inti devot tal-Immakulata Kunċizzjoni, il-Qrara u t-tqarbina huma l-isbaħ devozzjoni

45

Leħen il-Qala - Milied 2011 Il-Ħadd, 18 ta’ Diċembru. Ir-Raba’ Ħadd tal-Avvent. Ir-Raba’ Jum tan-Novena Simbolu: Il-Libsa tal-Abbati IN-NGĦAĠ - IL-MINIStERU tAL-ABBAtI 7.45am Talb tas-Salmi fil-knisja. 10.00am Quddiesa bl-omelija minn Dun Michael J. Galea. Janimaw il-liturġija l-abbatini talparroċċa. 4.00pm Adorazzjoni organizzata mix-Xirka talIsem Imqaddes ta’ Alla. 6.30pm Fil-Knisja Arċipretali, it-Tmintax-il Edizzjoni tal-Avveniment Ekumeniku ‘Gozo International Celebration’, edizzjoni talMilied bit-tema ‘Glory be to God’. Wara riċeviment fiċ-Ċentru Parrokkjali. It-tnejn, 19 ta’ Diċembru. Il-Ħames Jum tan-Novena Simbolu: Il-Kewkba IL-KEWKBA - IL-MINIStERU tAL-KAtEKISt 6.00pm Quddiesa bl-omelija minn Dun John Muscat, li fiha ssir il-priedka tal-Milied minn tifla. Kull filgħaxija qabel il-Barka Sagramentali jitkanta l-innu: “Alma Redemptoris Mater”. Fil-ġranet tad-Duttrina fiċ-Ċentri tal-Katekiżmu, ittfal u l-istudenti jitħejjew b’katekeżi tan-Novena talMilied. Il-Ħamis, 15 ta’ Diċembru. L-Ewwel Jum tan-Novena Simbolu: Il-Lezzjunarju ĠWANNI L-BAttIStA - IL-MINIStERU tAL-LEttUR 6.00pm Quddiesa mmexxija minn Dun Joe Calleja. Isir it-tberik tal-presepju artistiku fil-knisja, maħdum b’abilità minn Johnny Theuma u voluntiera Qalin. Il-Ġimgħa, 16 ta’ Diċembru. It-tieni Jum tan-Novena Simbolu: L-Orgni L-ANĠLI - IL-MINIStERU tAL-KANtUR 6.00pm Quddiesa bl-omelija minn Dun Charles Sultana. Ikanta l-kor parrokkjali ‘Magnificat’. Is-Sibt, 17 ta’ Diċembru. It-tielet Jum tan-Novena Simbolu: Il-Baklu u l-Istola IR-RGĦAJJA - IL-MINIStERU tAL-ISQoF U tASSAĊERDot 6.00pm Quddiesa bl-omelija minn Dun Charles Buttigieg. Tieħu sehem il-Banda tal-Qala ‘Ite ad Joseph’ fl-akkompanjament talgħanjiet tal-Milied. It-tlieta, 20 ta’ Diċembru. Is-Sitt Jum tan-Novena Simbolu: Il-Bibbja IL-MAĠI - IL-MINIStERU tAL-MISSJUNARJU 6.00pm Quddiesa bl-omelija minn Dun Joe Borg MSSP, għal diversi snin missjunarju filPakistan, fejn nitolbu għall-paċi fiddinja. Isir it-tberik tal-bambini li t-tfal igibu mid-dar sabiex jitpoġġew filpresepji fil-familji tagħhom. L-Erbgħa, 21 ta’ Diċembru. Is-Seba’ Jum tan-Novena Simbolu: Il-Fardal IL-ĦMARA U L-BAQRA - IL-MINIStERU tADDJAKoNIJA 6.00pm Quddiesa bl-omelija minn Dun John Meilak, bis-sehem tal-istudenti li din is-sena ser jirċievu s-sagrament talKonfirmazzjoni, fejn isir talb għallvokazzjonijet saċerdotali u għall-ħajja reliġjuża. Il-Ħamis, 22 ta’ Diċembru. It-tmien Jum tanNovena Simbolu: Iċ-Ċrieket taż-Żwieġ MARIJA U ĠUŻEPPI - IL-MINIStERU tAL-FAMILJA 6.00pm Quddiesa bl-omelija minn Dun Joe Farrugia, Direttur Spiritwali fis-Seminarju Maġġuri ta’ Għawdex, bis-sehem tal-għarajjes.

46

Leħen il-Qala - Milied 2011 Il-Ġimgħa, 23 ta’ Diċembru. Id-Disa’ Jum tan-Novena Simbolu: Ġesù Bambin ĠESÙ - IL-MINIStERU tAL-MESSIJA 6.00pm Quddiesa bl-omelija tal-aħħar jum tannovena mill-Arċipriet Dun Joe Zammit. Ittfal iġibu rigali għall-karità. 7.00pm Jasal ‘Father Christmas’ fil-pjazza f’laqgħa ferriħija mat-tfal u l-ġenituri tagħhom wara li fil-knisja jkunu tkantaw għanjiet tal-Milied fid-dawl tax-xama’. Is-Sibt, 24 ta’ Diċembru. Lejliet il-Milied 4.30pm Quddiesa tal-Vġili bl-omelija. 6.30pm Purċissjoni tradizzjonali tal-Bambin organizzata mis-Soċjetà tal-Mużew tal-Qala bis-sehem tal-Banda ‘Ite ad Ioseph’. Wara programm fil-Knisja bil-prietka tat-tifel. 11.30pm Talb tas-Salmi u Quddiesa Sollenni talLejl tal-Milied bil-kant tal-Glorja bissehem tal-Kor Parrokkjali ‘San Ġużepp’. Ilkomunità tippreżenta lil Ġesù Bambin lejn l-artal maġġur fejn jitpoġġa fil-maxtura mħejjija. Fuq l-artal mejda jintuża leġiju antik rrestawrat. Il-Ħadd, 25 ta’ Diċembru - Nifirħu fil-Jum tat-twelid ta’ Sidna Ġesù Kristu Quddies: 5.30am, 6.30, 8.00, 10.00 u fil-5.00pm. 10.00am Konċelebrazzjoni Sollenni. Janima l-kant il-grupp tal-adolexxenti u ż-żgħażagħ. Wara, jitqassmu rigali lit-tfal fil-pjazza u lill-morda fid-djar tagħhom. L-Erbgħa, 28 ta’ Diċembru – Il-Qaddisin Innoċenti Martri 6.00pm Quddiesa fejn isir talb favur il-ħajja talbniedem. IL-Ġimgħa, 30 ta’ Diċembru 7.30pm Fil-knisja arċipretali Kunċert tal-Milied minn ‘The Choral and Orchestral Society ‘Maria Bambina’ of Mellieha’. Is-Sibt, 31 ta’ Diċembru. L-Aħħar tas-Sena 6.00pm Velja tal-aħħar tas-sena u Konċelebrazzjoni bis-sehem tal-Kor Parrokkjali ‘San Ġużepp’. Jitkanta l-Innu ta’ Radd il-Ħajr (Te Deum) b’ringrazzjament lil Alla. 8.30pm Ikla familjari tal-aħħar tas-Sena organizzata mill-‘Fund Raising Group’ fisSala taċ-Ċentru Parrokkjali. Il-Ħadd, 1 ta’ Jannar 2012. - Sollennitá tal-Imqaddsa Marija omm Alla. Jum il-Paċi Quddies: 5.30am, 6.30, 8.00, 10.00 u fil-5.00pm. It-tlieta, 3 ta’ Jannar - Festa tal-Isem Imqaddes ta’ Ġesù 6.00pm Quddiesa fejn isir talb ta’ riparazzjoni talIsem Imqaddes ta’ Alla. Il-Ħadd, 8 ta’ Jannar - L-Epifanija tal-Mulej. Festa tat-tfal għall-Missjoni. tħabbira tal-Festi 2012 10.00am Quddiesa bis-sehem tat-tfal u tal-familja. Janimaw il-Liturġija l-adolexxenti. Il-programm kollu taċ-ċelebrazzjonijiet tal-Milied ser jixxandar fuq Radju Leħen il-Qala 106.3FM u ‘webcasting’: www.radjulehenil-qala.com.

Flimkien mal-programm tas-Saċerdoti tagħna, ser ikollna magħna konfessuri barranin għall-qrar.
Il-Ġimgħa 23 ta’ Diċembru 2011 mit-3.30pm sas-6.00pm Is-Sibt 24 ta’ Diċembru 2011 mit-3.30pm sal-5.30pm

Qegħdin inħejju ruħna għall-Festa tal-Milied, li fiha aħna nagħmlu t-tifkira tal-Ewwel Miġja ta’ Ġesù fid-Dinja. Żgur li tkun tħejjija xierqa għall-Festa tal-Milied 2011, jekk aħna matul din in-Novena nkabbru t-tajjeb li hemm fina u nwarrbu l-ħażin ħalli nkunu qaddejja fid-diversi Ministeri tal-Knisja.
It-Tema ta’ din in-Novena tal-Milied fil-Parroċċa tal-Qala hija ispirata mill-Proposti għan-Novena tal-Milied għal din is-sena marbuta mal-Pjan Pastorali tad-Djoċesi ta’ Għawdex 2009-2012.

47

Leħen il-Qala - Milied 2011

Whether you are mother of the bride/groom or guest we want you to have the perfect dress for your special occasion. We also carry evening dresses and formal wear, shoes, bags and also hiring of hats.
2, St George’s Square, Victoria, Gozo, Malta - Tel: 2155 1287
Left handside of St George’s Basilica

Qala Road - Ghajnsielem Gozo

Hardware

Best Quality Lowest Prices

Plot 24, Qasam Ta’ Dun Anton, Xagħra, Gozo. Tel: 2156 3457 Fax: 2156 4285 Mob: 9945 0523

48

Leħen il-Qala - Milied 2011

Prima Messa ta’ Dun Krystof Buttigieg
Messaġġ mill-Arċipriet Dun Joe Zammit ‘O veneranda sacerdotum dignitas in quorum manibus Dei Filius veluti in Utero Virginis incarnatur’. Hekk Santu Wistin imur ifakkrek, għażiż Dun Krystof, fid-dinjità saċerdotali li biha ġejt imżejjen fejn fl-idejn ikkonsagrati tiegħek isir il-Ħobż tas-sema biex bih titmantna d-dinja. ‘Mihi datum est quod Angelis non est concessum’, tkompli tgħidlek l-ispiritwalità fitteoloġija. U jekk inti llum tilmaħ lilek innifsek iktar ixxurtjat mill-anġli, kemm iktar il-Missier iħares lejk fil-għożża u jsib fik il-għaxqa. Permezz tiegħek jiġġenera lil Ibnu fil-qlub tal-bnedmin li fl-Ispirtu Qaddis jingħaqdu f’familja waħda, f’dak l-innu ta’ radd il-ħajr u ġieħ li l-liturġija tgħanni kull darba li inti toffri s-sagrifiċċju tal-Iben fl-Ispirtu lill-Missier. Iva, għażiż Dun Krystof, hekk hu minkejja li għalina forsi kollox ikun moħbi taħt il-velu tal-misteru. Jalla ħajtek tibqa’ f’din id-dinjità mgħollija biex tikxef lill-bniedem tallum din l-imħabba ta’ Alla waħdanija, Hu li hekk ħabb lid-dinja li ta lil Ibnu l-waħdieni biex kull min jemmen fiH ikollu l-ħajja. Kun dispensatur fidil ta’ ‘l-ħajja ta’ dejjem’ li d-dinja titniehed għaliha bħal fl-uġigħ tal-ħlas. U biex dan iseħħ tassew fik ibqa’ ħares lejH li min jaf kemm-il darba tennilek fisskiet ‘Mitis sum et humilis corde’, qalb ħelwa u umiltà li lilek diġa’ jagħżluk fost ħafna. Ħa tkun din l-okkażjoni hekk sollenni, l-isbaħ sinjal ta’ dak kollu li għexna flimkien matul is-snin tat-tħejjija tiegħek għas-saċerdozju u xhieda għal quddiem li tfakkrek f’dik il-kelma magħrufa li niżlet f’qalbek iddinjità tas-saċerdozju ta’ Kristu fik: ‘Tu es sacerdos in aeternum’. 

Tu es sacerdos in aeternum
49

“tU ES SACERDoS IN AEtERNUM!”

Is-Saċerdot Novell Dun KRYStoF BUttIGIEG
Quddiesa Sollenni ta’ Radd il-Ħajr
Nhar il-Ħadd 31 ta’ Lulju 2011, il-Ħadd ta’ qabel il-festa tar-Raħal ad Unur ta’ San Ġużepp, il-Parroċċa tal-Qala ffesteġġat bl-akbar sollennità l-Prima Messa ta’ Dun Krystof Buttigieg – Quddiesa Sollenni ta’ Radd il-Ħajr lil Alla għad-Don kbir li għoġbu jagħtih meta sejjaħlu għas-Saċerdozju Mqaddes. L-aħħar darba li fil-Qala kien hemm Ordinazzjoni Saċerdotali kien proprju fis-sena 1999 meta żagħżugħ ieħor, ukoll offra ħajtu għall-ħidma fil-għalqa tal-Mulej. Dan kien Dun Charles Buttigieg, illum il-Viċi Parroku tal-istess Parroċċa. M’hemm l-ebda dubju li Dun Krystof kien imħejji tajjeb għal Jum l-Ordinazzjoni Mqaddsa tiegħu speċjalment fis-snin li qatta’ fisSeminarju Maġġuri tal-Qalb ta Ġesù, permezz tat-talb u l-istudju, imma wkoll permezz tal-esperjenzi kollha li kiseb mid-diversi parroċċi li fihom kien mibgħut jaqdi xi servizz. Iżda fil-preparazzjoni kollha tiegħu, żgur li ħalliet timbru ferm speċjali, din l-istess parroċċa tiegħu tal-Qala. Bla dubju hu kien dejjem akkumpanjat bit-talb u s-sostenn tal-Arċipriet u s-saċerdoti, ta’ sieħbu s-seminarista John Paul Cefai, issorijiet Franġiskani u l-familji kollha parruċċani Qalin. Għalhekk żgur li din iċ-ċelebrazzjoni tal-Prima Messa fil-Qala mhux biss kellha tfakkar il-ferħ u r-radd ta’ ħajr tas-saċerdot novell għad-don tal-Ordinazzjoni li rċieva, imma wkoll tesprimi l-ferħ kbir tal-Qalin li b’don minn Alla qed jirċievu lura wieħed minn uliedhom bħala saċerdot. Sebaħ il-Ħadd 31 ta’ Lulju 2011, il-Jum mistenni mhux biss minn Dun Krystof, imma bl-istess ħeġġa u fervur, mill-familja kollha tiegħu, missieru Sammy, ommu Frances u oħtu Marouska, zijuh ilKan. Dun John Muscat, familjari oħra, qraba, ħbieb u fuq kollox ilkomunità parrokkjali kollha tal-Qala li tagħha Krystof huwa membru ħaj u ferm attiv. Wara nofsinhar il-Parroċċa kollha bdiet tipprepara għall-festa tal-Prima Messa ta’ Dun Krystof. Il-knisja kienet armata bil-libsa tal-festa, kollha damask u fided u tiżjin ieħor li normalment naraw fil-Festa Titulari. L-artal maġġur armat u mżejjen qisu ġnien ifewwaħ kollu ward u xema’ waqt li fwieħa ta’ inċens kienet tidħol fil-pulmun u tpaxxik bl-aroma tagħha. Il-Banda Ite Ad Joseph ħejjiet ruħha quddiem id-dar tal-Familja Buttigieg fi Triq Ċini u hemm preċiżament fil-ħamsa ta’ filgħaxija lissnet l-ewwel noti melodjużi tal-marċi ferriħija magħżula apposta għall-okkażjoni. Diversi nies għażlu li jitilgħu ukoll ħdejn daru sabiex minn hemm jakkumpanjawh f’korteo lejn il-Knisja Santwarju ta’ San Ġużepp, filwaqt li oħrajn laqgħuh matul it-triq biċ-ċapċip quddiem darhom. Dun Krystof fil-korteo kien akkompanjat minn ommu u missieru, oħtu, iz-zijiet, fosthom il-Kan. Dun John Muscat li kien ta’ sapport kbir għal Krystof matul is-snin li huwa għadda jistudja fis-Seminarju, u l-familjari l-oħra kollha. Hu kien assistit ukoll millArċipriet tal-Qala, il-Kan. Dr. Joseph Zammit, li kien jappoġġjah u juri nteress kbir fil-mixja tiegħu Saċerdotali, u Mons. Carmelo Refalo, Arċipriet tax-Xagħra li fi żmienu bħala Arċipriet tal-Qala nibtet u xxettlet il-vokazzjoni Saċerdotali ta’ Krystof. Kienu jimxu wkoll ma’ Dun Krystof is-seminaristi u l-abbatini li fuq quddiem talkorteo żammew il-pjaneta, l-alba u l-kalċi li kellu juża fil-Quddiesa. Biex il-Qala tkompli turi lill-parroċċani kollha tagħha, kif ukoll talirħula ħbieb u viċin tagħna, il-qniepen daqqew mota ta’ nofs siegħa

li naturalment kienu wkoll akkompanjati minn ħruq ta’ murtali biex hekk il-festa ma kienet nieqsa minn xejn. Hekk kif il-korteo wasal fil-pjazza tal-knisja, infetħu l-bibien talknisja u fi ftit minuti din ġiet imballata bin-nies. Dun Krystof hekk kif daħal fil-knisja, bierek l-assemblea bl-ilma mbierek tal-magħmudija, għamel mument ta’ talb qasir quddiem Ġesù Sagramentat u mbagħad waqaf quddiem l-istatwa għażiża ta’ San Ġużepp biex jitlob u joffrilu bukkett ward b’sens ta’ ringrazzjament għall-protezzjoni li sab dejjem mingħandu. Is-saċerdoti sadanittant daħlu jippreparaw għall-konċelebrazzjoni Sollenni, u hawn tajjeb insemmu li s-saċerdoti li ġew jikkonċelebraw ma’ Dun Krystof ma kinux ftit. Fosthom, apparti l-Kleru tal-Qala, kien hemm ukoll is-saċerdoti kollegi li qaddsu ma’ Dun Krystof, is-superjuri tas-Seminarju Maġġuri, numru sabiħ ta’ kappillani u saċerdoti ħbieb oħra. Ingħata bidu għall-konċelebrazzjoni sollenni bil-parteċipazzjoni tal-orkestra mmexxija mill-Mro. Antoine Theuma bid-daqq millisbaħ tal-Quddiesa “Ad honorem Santae Annae”. Wara l-qari talVanġelu, saret l-omelija tal-okkażjoni mill-Kan. Dun John Muscat, iz-ziju ta’ Dun Krystof. Priedka li kienet kemxejn twila però kienet ippreparata tajjeb ħafna u żżommok attent bla ma tħallik titlef kelma waħda. Rakkont li ħareġ minn pinna tajba u minn qalb imfawra b’tant imħabba għan-neputi saċerdot novell Krystof, li bla dubju ta’ xejn tah ħafna fuq xiex jaħseb u jimmedita. Il-Quddiesa kompliet u fi tmiemha Dun Krystof poġġa bukkett fjuri quddiem il-kwadru mirakoluż tal-Madonna ta’ ‘Salus Infirmorum’ filwaqt li ndaqq għall-ewwel darba l-innu talba tal-Madonna tas-Saħħa. Wara dan saru xi diskorsi ta’ ringrazzjament l-ewwel minn Dun Krystof innifsu, imbagħad mill-Arċipriet tal-Qala Kan. Joe Zammit u wkoll mis-Sindku tal-Qala s-Sur Paul Buttigieg. Wara d-diskorsi f’mument ta’ sorpiża, l-Għaqda briju San Ġużepp f’isem iż-żgħażagħ tal-Qala offriet bħala rigal lil Dun Krystof, pjaneta millisbaħ bix-xbihat impittra tal-Kunċizzjoni u ta’ San Ġużepp. Iċ-ċerimonja liturġika ġiet fi tmiemha bil-kant tal-Antifona ta’ San Ġużepp kif ukoll bil-bews tal-idejn tas-saċerdot midluka bilbalzmu, li jfakkru d-dilka taż-żejt imqaddes tal-ordinazzjoni li saret xahrejn qabel, fil-Katidral. Imbagħad il-ġemgħa kbira ta’ mistednin ġiet milqugħa mill-ġdid fil-pjazza tal-knisja għal riċeviment tal-okkażjoni offrut millfamilja ta’ Dun Krystof. Hemm kulħadd seta’ jibqa’ jgawdi għal aktar ħin dawn il-mumenti speċjali, filwaqt li jiġi servut varjetà ta’ ikel, xorb u ħelu, f’atmosfera mixgħula bil-kuluri tal-faċċata talknisja u mżewqa bil-mużika ferriħija tal-kantant Mario Caruana mill-belt Victoria. Il-Familja Buttigieg, apparti minn dak ir-riċeviment hekk kbir, xorta għamlet tlett ijiem tilqa’ n-nies id-dar fejn kulħadd seta’ jieħu l-opportunità li jmur u jitkellem aħjar f’mument aktar kwiet ma’ Dun Krystof u l-familjari tiegħu. Illum Dun Krystof jinsab ġewwa l-belt ta’ Ruma fejn qiegħed jgħix u jagħti s-servizz pastorali tiegħu fil-parroċċa ta’ Santa Chiara, u flistess waqt għadu kemm beda l-istudji Patristiċi (dwar il-Missirijiet tal-Knisja) f’waħda mill-Universitajiet kbar tal-istess belt. Lil Fr. Krystof f’isem il-Qala kollha nixtiqulu; “Ad Multos Annos”. 

Leħen il-Qala - Milied 2011

52

Leħen il-Qala - Milied 2011

53

Leħen il-Qala - Milied 2011

L-Arċipriet flimkien mal-Kleru u l-Kunsill Pastorali tal-Parroċċa u l-Bord Editorjali jixtiequ lill-Poplu tal-Qala

Il-Milied it-tajjeb u Sena Ġdida mimlija Paċi u Ferħ
54

Leħen il-Qala - Milied 2011

55

Leħen il-Qala - Milied 2011

Kumitat Ċentrali tal-Festa Parroċċa San Ġużepp – Qala Għawdex.
F’laqgħa li saret wara l-festa Titulari tal-Patrun tagħna San Ġużepp li din is-sena nżammet il-Ħadd 7 t’Awwissu, fejn fiha saret ‘post mortem’ tal-andament tal-attivitajiet kollha li seħħew matul dik il-ġimgħa, mill-ewwel deher ċar li għall-futur hemm bżonn li l-parroċċa jkollha Kumitat Ċentrali li jikkoordina l-ħidma kbira u varjata li tkun għaddejja mid-diversi gruppi nvoluti fl-istess festa tar-Raħal. L-iskop ta’ dan il-kumitat huwa proprju l-koordinament tant meħtieġ sabiex kollox jimxi kif ippjanat waqt li kull kategorija tkun taf x’għandha tagħmel, kif, meta, fejn u xħin. B’hekk ikun assigurat ippjanar komplet u koordinat bejn il-parteċipanti kollha mingħajr possibbiltà ta’ konfużjoni jew nuqqas ta’ ftehim bejn l-istess imsieħba. Din il-laqgħa nżammet f’Awwissu fid-Dar Parrokkjali fis-7.00pm u li għaliha kienu mistiedna numru mdaqqas ta’ nies li b’xi mod jew ieħor ilkoll kienu nvoluti fix-xogħol tal-festa, kemm dik interna kif ukoll dik esterna. Dakinhar ingħata ċ-ċans lil kulħadd jgħid dak li jħoss b’mod liberu ta’ dak kollu li sar u li jidhirlu li jista’ jsir aħjar fil-futur. Id-diskussjoni kienet waħda wiesgħa u miftuħa li ħadet aktar minn sagħtejn, fejn fiha ħadu sehem dawk kollha preżenti. Il-laqgħa tmexxiet mis-Sur Mario Portelli (li għal dakinhar għamilha ta’ ‘ad hoc’ Chairman) u kien preżenti wkoll l-Arċipriet Fr. Joe Zammit. Fi tmiem il-laqgħa ġie deċiż li dan il-kumitat għandu jitwaqqaf b’mod formali u jkun kompost minn mhux iktar minn żewġ membri minn kull għaqda li teżisti fil-Qala u li b’xi mod jew ieħor għandha xi konnessjoni mal-organizzazzjoni tal-festa tar-raħal. Fi tmiem il-laqgħa sar ftehim li għandha ssir laqgħa oħra sabiex tkompli d-diskussjoni li kienet kemmxejn ħajja wkoll. Wara saru żewġ laqgħat oħra fejn tkompliet id-diskussjoni dwar kif ser jiffunzjona dan il-kumitat u sar ftehim ukoll dwar il-kompożizzjoni ta’ dan l-istess kumitat. Il-Formazzjoni tal-Kumitat Ċentrali tal-Festa - Parroċċa Qala, huwa kompost minn: • • • • • • • • • • • • • • • • • L-Arċipriet Fr. Joe Zammit Mario Portelli Joe Gatt Fr. Charles Buttigieg Kunsill Lokali Banda Ite Ad Joseph Rivista Leħen il-Qala Radju Leħen il-Qala Kumitat tan-Nar Grupp Manutenzjoni tal-Knisja Grupp Armar ta’ Barra Grupp Armar - Opri ġodda u tiswija Grupp Armar tal-Knisja Grupp Żgħażagħ tal-Briju Stallazzjoni tas-Sistema Elettrika Group Fund Raising Grupp tal-Liturġija President. Viċi President Segretarju F’isem il-Kleru tal-Parroċċa Is-Sindku u Kunsillier ieħor President u membru tal-Kumitat L-Editur u membru tal-Bord. Iċ-Chairman u membru tal-Bord. Żewġ membri Żewġ membri Żewġ membri Żewġ membri Żewġ membri Żewġ membri L-Electrician Żewġ membri Żewġ membri

Il-Kumitat iżomm id-dritt li jikkooptja xi persuni oħrajn jekk tinħass il-ħtieġa u jekk jara li tkun ta’ valur miżjud għall-istess kumitat. Kif qed taraw, kull grupp jew għaqda ġiet allokata żewġ membri. L-obbligu ta’ kull għaqda huwa li tkun preżenti għal kull laqgħa li ssir. L-attendenza ta’ membru wieħed tal-grupp hija sodisfaċenti. Ir-raġuni li kull għaqda għandha żewġ membri hija primarjament sabiex membru minnhom ikun dejjem preżenti għal-laqgħat talkumitat. Madankollu, jekk iridu, jistgħu jattendu t-tnejn li huma u b’hekk wieħed jagħmel kuraġġ bl-ieħor. Il-Kumitat għandu jiltaqa’ possibbilment darba fix-xahar jew aktar spiss jekk tinqala’ l-ħtieġa. Il-membri għandhom jiġu avżati għal-laqgħa permezz ta’ aġenda li għandha tasal għand il-membri mill-anqas tlett

57

Leħen il-Qala - Milied 2011
ijiem qabel l-istess laqgħa. Kull grupp għandu jkun infurmat tajjeb bil-ħidma li tkun għaddejja millgrupp tiegħu bi preparazzjoni għall-festa li tkun ġejja, biex ikun kapaċi jirrispondi għal xi domandi dwar il-ħidma tal-grupp. Meta toqrob il-festa dan il-Kumitat Ċentrali għandu jfassal programm dettaljat u komplet ta’ dak kollu li jkun ser jiġri matul dik il-ġimgħa tal-festa, għad-diskussjoni. La darba jsir il-ftehim dwar dak ilprogramm, kull grupp ikun marbut li jimxi strettament ma’ dak il-programm, sakemm ma tinqalax xi ħaġa mhux mistennija. F’każ li dan jiġri, għandha tissejjaħ laqgħa tal-Kumitat b’urġenza, anke fl-istess ġurnata u mingħajr aġenda, sabiex jiddiskuti biss dik il-problema partikulari u jingħata ruling dwar x’għandu jsir bħala soluzzjoni. Kull grupp jista’ jibdel il-membri tiegħu – wieħed jew it-tnejn – sempliċement billi jibgħat nota bilmiktub indirizzata lis-Segretarju ta’ dan il-Kumitat. F’każ li l-President ma jkunx jista’ jattendi għalllaqgħa, din titmexxa mill-Viċi President. Il-‘kworum’ tal-Kumitat huwa ta’ żewġ terzi tan-numru ta’ gruppi (u mhux ta’ rappreżentanti tal-gruppi) rappreżentati fuq dan il-Kumitat. F’każ li tissejjaħ laqgħa li ma jkollhiex ‘kworum’ din trid tiġi aġġornata għal data oħra li ma tistax tkun anqas minn tlett ijiem bogħod minn dik il-ġurnata. Jekk jiġri li anke t-tieni darba l-‘kworum’ ma jintlaħaqx, imbagħad dawk preżenti għandhom jistennew nofs siegħa u wara l-laqgħa tibda b’dawk preżenti, huma kemm huma. Is-Segretarju għandu jieħu nota tal-minuti, li jinkludu dak kollu li jsir fil-laqgħa, b’mod speċjali taddeċiżjonijiet li jkunu ttieħdu. Dawn għandhom isiru fil-qosor u bil-miktub u jidħlu fis-seħħ wara li jinqraw fil-laqgħa ta’ wara u jiġu approvati u ffirmati mill-President u s-Segretarju. Il-laqgħa tispiċċa billi tiġi aġġornata għal data oħra fil-futur. Il-laqgħa li jmiss ser issir wara l-festi tal-Milied u l-Ewwel tas-Sena.  Joe Gatt. Segretarju.

33, Triq l-Wileġ, Qala, Gozo T��: 00356 2156 0750 M��: 00356 9988 5482 E����: mport@maltanet.net W��-S���: www.lesolives.com

58

Les Olives Farmhouses

Leħen il-Qala - Milied 2011

O Żmien Ħelu...
Is-Sett Kalati tal-Andar ix-Xagħri
Riċerka, kitba u ritratti minn: Dr. Raymond C. Xerri
X’inhuma jagħmlu hemm il-kalati fi blat żonqri? Għaliex kienu jintużaw? Min għamilhom, ilbniedem, in-natura jew xi intelliġenza barra minn din id-dinja? Għaliex il-kalati ta’ Andar ixXagħri huma uniċi f ’Għawdex u f ’Malta? X’inhuma l-Kalati fiż-żonqor jew fil-blat? Hemm diversi tipi ta’ kalati f ’pajjiżna u madwar id-dinja. Kalata waħda teżisti pero’ mhix komuni f ’pajjiżna. Fil-Qala kellna eżempju wieħed li kien jinsab fil-viċinanzi tal-Mitħna ta’ Randu. L-aktar komuni huwa s-sett kalati. Kalati oħra li ma tantx huma komuni huma dawk li jiksru bħal kantuniera. Finalment, hemm kalati li jibdew fuq l-art ħafna drabi fuq xi sies jew bajja u jkomplu taħt il-baħar. Il-kalati jissemmew għall-ewwel darba minn Gian Francesco Abela fl-1647 li jgħid li dawn kienu jintużaw sabiex jittrasportaw il-ġebel mill-barrieri għal ħdejn il-baħar sabiex jiġu esportati lejn il-kontinent Afrikan matul ilħakma Għarbija f ’Malta. Fil-Qala nsibu tliet siti li għad baqa’ fejn hemm il-kalati: (1) fl-inħawi ta’ Andar ix-Xagħri; (2) fl-inħawi ta’ Kordina u (3) fl-inħawi ta’ taħt Għar id-Dar. Il-fatt li baqa’ marka ta’ kalati fiż-żonqor jew fil-blat jagħti x’jifhem li l-istess kalati kienu jintużaw ħafna drabi, tant li baqgħu mmarkati hemm għal eluf ta’ snin. Hemm min ma jemminhiex li kienu jintużaw għal fini ta’ trasport għal numru ta’ raġunijiet. Raġuni prinċipali kienet, wara li dawn il-kalati ma baqgħux jintużaw għaliex maż-żmien ma tħassrux bħal ħafna affarijiet oħra? Għaliex biċċa minnhom jinfirdu minn xulxin? Hemm diversi argumenti favur u kontra. Minn żmien Abela nstabu kalati f ’ħafna postijiet madwar id-dinja. F’Anse de St. Croix, fi Franza kienu jintużaw mir-Rumani sabiex iġorru l-ġebel. Fil-Bolivia l-kalati kienu jintużaw f ’ċerimonji u ritwali. Fil-Baħar Mediterran, ilGżejjer tagħna huma l-aktar famużi u għandhom l-akbar konċentrazzjoni ta’ kalati fid-dinja f ’żona daqstant żgħira. Il-preżenza tal-kalati

jinsabu wkoll fil-Greċja, l-Italja l-aktar fi Sqallija u Sardinja, l-iŻvizzera, Spanja, il-Portugall, l-Ażerbaijan u Franza. L-Inħawi ta’ Andar ix-Xagħri L-inħawi ta’ Andar ix-Xagħri hija medda art imdaqqsa li tinsab fit-Tramuntana tal-Qala. Din l-art fil-passat riċenti jiġifieri sa qabel it-Tieni Gwerra Dinjija kienet tintuża primarjament għall-agrikultura. Fil-fatt, minkejja li l-ftit ħamrija li nsibu fl-inħawi kienet ħamrija ta’ kwalita’ tajba u kienu jitħawlu d-dwieli u anke siġar tar-rummien. Illum ħafna mir-raba’ huwa abbandunat. Iżda dan ma kienx dejjem hekk. Fuq mappa tal-Gżejjer Maltin tas-Seklu Sittax li kont rajt fil-Mużew tal-Vatikan jindika li dawn l-inħawi kienu jissejħu il-Piccolo Giardino. Filfatt in-nannu tiegħi Ġużepp Buttiġieġ li għandu 94 sena hekk jafha. Il-Piccolo Giardino kien ġnien kbir ħafna li kien jestendi kważi minn Ras il-Qala sal-bajja ta’ Daħlet Qorrot li flimgħoddi kienet tagħmel parti mit-territorju tal-Qala. Illum ma fadal xejn minn dan il-ġnien ħlief l-Għorfa tal-Mim. Fejn kien ġnien, illum qiegħed jittiekel minn żewġ barrieri tal-qawwi li ftit ftit qegħdin jeqirdu l-ambjent tal-post. Il-Kalati ta’ Andar ix-Xagħri huma uniċi L-ewwel punt importanti li rridu ngħidu hu, li fejn jinsabu dawn il-kalati huwa l-għola post firraħal tal-Qala u anke ogħla minn ċerti postijiet fin-Nadur għal ogħli ta’ 124.1 metri (407 pied) minn wiċċ il-baħar. Dawn il-kalati huma uniċi filGżejjer Maltin għall-fatt li apparti li huma żewġ kalati biswit xulxin bħall-maġġoranza l-kbira tal-kalati f ’pajjiżna, f ’kalata minnhom hemm differenza importanti li ma tissemma f ’ebda

59

Leħen il-Qala - Milied 2011
ktieb li qrajt jien li jikkonċerna l-kalati. Din id-differenza tikkonsisti f ’żewġ estenzjonijiet f ’forma ta’ żewġ saqajn kull naħa. Illum dawn l-estenzjonijiet flimkien maż-żewġ kalati biswit xulxin bilkemm jidhru għaliex huma mirduma fis-sagħtar. Dawn il-kalati jestendu mil-Lvant għall-Punent ħerġin mill-kalati tanNofsinhar għal kważi għaxar metri u fondi bejn tletin u ħamsin ċentimetru. Minħabba li dawn il-kalati huma mirduma sew fis-sagħtar, il-fond eżatt huwa diffiċli jiġi mkejjel mingħajr ma jsir ħsara lis-sagħtar. Għalxiex setgħu jintużaw dawn il-kalati uniċi? Il-mistoqsijiet jiġu weħidhom. Dawn il-kalati uniċi għaliex huma differenti? Għaliex għandhom il-forma li għandhom? Kif ġew imsawra hekk? U l-aktar importanti, għalxiex kienu jintużaw? Sfortunatament, ħadd mill-istudjużi f ’dan ilqasam bħal Abela, Trump u oħrajn ma ta kas b’ċerta dettall u studjaw dawn l-estenzjonijiet li jagħmlu dawn il-kalati differenti. Mill-ħafna teoriji li jeżistu, safejn nista’ nara jien, ma hemm l-ebda waħda li tkopri dawn il-kalati. Possibbiltà oħra hi li missirijietna kellhom makkinarju jew metodi differenti relatati mal-agrikultura jew ilqtugħ tal-ġebla. Apparti li jinsabu fl-ogħla post fil-Qala, l-arkeoloġisti Olandiżi, Dr Adrian van der Blom u Dra. Veronica Veen jindikawlna fuq mappa li ħallew fil-Mużew Parrokkjali li dawn il-kalati huma f ’żona fejn hemm fdalijiet preistoriċi, jiġifieri huma ta’ ċiviltà antika u era oħra talumanità. Arkeoloġista miniex, però s-sens komun jiddetta li dawn il-kalati huma verament speċjali u ta’ min jistudjahom f ’aktar dettall. Il-misteru madwar dawn il-kalati ta’ Andar ixXagħri jkompli jikber. Il-mistoqsijiet jiżdiedu. Kieku nistgħu mmorru lura għal meta ġew iffurmati dawn il-kalati ‘strambi’. O żmien ħelu...Fejn int? 
Referenzi: BEZZINA, Joseph (2003), Qala – The Village with Valleys and Views, Gaulitana 24, A & M Printing Ltd, Il-Qala, Għawdex. BUTTIGIEG, Anton (1971), Il-Qala, Orphan’s Press, Għajnsielem, Għawdex. GATT, J.E. (1937), A Guide to Gozo (Illustrated), Progress Press, Valletta, Malta. THEUMA, Lawrenz (2010), Il-Qala matul iż-żminijiet, A & M Printing, Ltd., Il-Qala, Għawdex. XERRI, Dr Raymond (1996), O Żmien Ħelu – Il-Kalati jew Cart-ruts, Leħen il-Qala – Diċembru 1996, paġni 14-15.

60

Leħen il-Qala - Milied 2011

Joseph Muscat President - American Qala Association. My Dear Friends, As the year is coming to an end, I would like to look back and reflect on what went on within the American Qala Association. Although we experienced a year full of ups and downs, the association remains a committed group for the cause it represents. The American Qala Association is a vibrant group of people who organize activities during the year to bring the Maltese Community in New York together for a good cause. As always, the proceeds made from the activities are donated to the Radio Leħen il-Qala. In the past year, we organized the Saint Joseph the Worker’ feast party in May and had a great turnout. We are currently in the process of organising the annual New Years party, which has turned out to be a great success in the past 4 years. With the help of the dedicated committee members, family and friends, we always manage to put together a big party that is remembered for a long time. As President of the committee, I am extremely proud of our achievements as we continue our tradition of giving back to the Qala community. It gives us great pleasure in being able to donate the proceeds made to Radio Leħen il-Qala, who is doing a great job. This past year alone, we were able to donate $10,000. This past summer, I had the pleasure of visiting my hometown Qala. Although I was there for a very short time, I managed to meet the fine group of very devoted members working at the Radio station as well as the Archpriest. I had the opportunity to thank them on behalf of the committee in person for the outstanding job they are doing. The Radio doesn’t only help people in Malta but it helps people in New York too. With today’s technology, we now can listen to the radio here which enables us to relive our childhood memories of listening to Mass everyday as we did growing up. The activities and other programmes that are played by the radio are very informative to anyone that is interested in learning about the Qala parish and in some cases, Gozo in general. On a final note, we would like to wish everyone a healthy and happy Christmas and a Prosperous and peaceful New Year. With the help of St. Joseph, we will work together to keep the Radio Station going on and keep the tradition alive. Until next summer, so long and take care. 

A Whole New Look

Sharmain’s Styling Salon
1, Triq Ta Kassja Qala Gozo. Tel: 2156 6236 Mob: 726 7490
61

Leħen il-Qala - Milied 2011

62

Leħen il-Qala - Milied 2011

AUSTRALIAN QALA ASSOCIATION
L-ASSOĊJAZZJONI TAL-QALA FL-AWSTRALJA
48 Cowper Avenue, St Albans, Victoria 3021, Australia. Tel: 0061 (03) 93674268

Tagħrif mill-Awstralja dwar ħutna l-Qalin emigranti, minn MIcHAEL BUTTIGIEG, President Australian Qala Association

Aħbarijiet minn Melbourne għall-Qalin tal-Qala
Qabel nibda nikteb l-artiklu ta’ din il-ħarġa tal-Milied, irrid nagħmel ftit ta’ ringrazzjamenti sentimentali tiegħi. Bħal ma tafu intom dan is-sajf li għadda konna qegħdin hemm fostkom flimkien mal-familja tiegħi, biex ingawdu lill-familji tagħna, il-qraba u l-ħbieb. Hemm aħna gawdejna anke l-baħar u l-festi li jiena tant inħobb, speċjalment dik tal-Patrun tagħna San Ġużepp. L-ewwel nett irrid nirringrazzja lir-Rev. Kan. Dr. Joe Zammit tal-laqgħat sbieħ li għamilna flimkien bi pranzu, laqgħat u stediniet oħra, speċjalment dik il-Quddiesa sabiħa tal-Emigranti. Din għadha stampata ġo qalbi. Grazzi Sur Arċipriet. Ringrazzjament ieħor imur għal Dr. Raymond Xerri, tal-istedina li kellna miegħu u ma’ għaqdiet oħra. Stediniet oħra kienu mas-Sindku s-Sur Paul Buttigieg. Grazzi Sur Sindku anke tat-tagħrif kollu li tajtni. Laqgħa oħra mal-ħbieb antiki tiegħi, dawk li kont nitkellem magħhom fuq il-bank fejn il-knisja u ma ġenb ilknisja. Nirringrazzja wkoll lid-Direttur tar-Radio s-Sur Ivan Cefai tal-opportunità li tani biex inkun nista’ nagħmel sitt programmi ma’ Dr. Ray Xerri u ma’ Euchar Mizzi f’dik il-ġimgħa tal-festa. Grazzi Sur Cefai, veru li ħassejtni wieħed minnkom. Ħbieb antiki u anke żgħażagħ li issa sirt naf ħafna minnhom. Grazzi ta’ kollox, grazzi lil kulħadd. Però, ħaġa li qatt u qatt mhu ser ninsew hija dik il-Festa sabiħa li għamel is-Saċerdot il-ġdid u żagħżugħ, Fr. Krystof Buttigieg. Dik il-quddiesa sabiħa li kont ilni ma nara bħalha snin kbar, veru li ma xtaqniex li tispiċċa, u dik il-festa kbira barra fil-Pjazza li kienet ippakkjata bin-nies. Veru festa kbira u meraviljuża li mhux li tinsiha kif ġib u laħaq. Fl-istess ħin sirna nafu wkoll il-ġenituri ta’ Fr. Krystof. Prosit tassew. Fr. Krystof hu saċerdot ħabrieki u dħuli u li jiġbed ħafna tfal u żgħażagħ għal warajh. Inħossni ċert li ser jagħmel ħafna ġid fil-għalqa tal-Mulej. Jien ċert li San Ġużepp u l-Immakulata Kunċizzjoni ser jieħdu ħsiebu matul il-mixja tiegħu appostolika. Jiena u l-familja, flimkien man-nies Qalin ta’ Melbourne nixtiqulu minn qalbna; ‘Ad Multos Annos’. Grazzi lil Kulħadd. Għeżież Qalin, insellmilkom. Kif intom? Huwa ta’ pjaċir u gost għalija li nitkellem magħkom permezz tal-kitba tiegħi. Reġgħu għaddew erba’ xhur oħra mill-aħħar li tkellimna ftit bejnietna permezz ta’ din ir-rivista tant popolari fostna l-Qalin. Ftit tax-xhur ilu, aħna wkoll konna qegħdin fostkom fejn gawdejna kollox u li stajna mal-ħbieb antiki u xi ħbieb ġodda għamilna wkoll. Tiġik ftit tan-nostalġija ta’ meta tkun għadek tifel titrabba u tgħix fir-raħal sabiħ u pittoresk tal-Qala, u tara lil art twelidek. Bqajt skantat b’dik il-bajja sabiħa u mfittxija minn kulħadd – dik il-bajja ta’ Ħondoq irRummien, fejn fi tfuliti konna nkunu aħna tal-Qala biss. Illum saret tant popolari li m’hawnx pajjiż fid-dinja li ma jafx biha. Kif tafu intom, issa erġajna bdilna l-istaġuni, aħna sajf, u intom xitwa, u erġajna bdejna bir-rutina ta’ qabel; tfal l-iskola, xogħol u affarijiet oħra li huma bżonn fil-ħajja tagħna. Fl-istess ħin intom tistrieħu ftit minn dik is-sħana kbira li jġib miegħu s-sajf ta’ Malta. Is-sajf tagħna jagħmel sħana wkoll però ma jdumx, jifriska u terġa’ tieħu r-ruħ. Jien inbati wisq bis-sħana (anzi m’iniex oħxon).

F’Ottubru li għadda kellna fostna fuq żjara Pastorali l-Eċċellenza Tiegħu Mons. Mario Grech u l-familja tiegħu. Huwa beda ż-żjara tiegħu minn Sydney, fejn dam ħmistax u wasal f’Melbourne fl-14 ta’ Ottubru fejn dam ħmistax oħra. Kellu ħafna u ħafna żjarat u laqgħat malKomunità Maltija u Għawdxija, fejn in-nies attendiet bi ħġara. Kull fejn mar kien dejjem ippakkjat bin-nies.

63

Leħen il-Qala - Milied 2011
Quddiesa sabiħa fis-Santwarju tal-Madonna Ta’ Pinu f’Bacchus March, fejn in-nies kellhom joqogħdu barra. Quddiesa tal-festa ta’ Stella Maris, fil-Parroċċa ta’ St. Joseph The Worker, North Reservoir, fejn ukoll il-knisja kienet mimlija daqs bajda. tagħrif fuq l-Għaqda tagħna l-A.Q.A. Issa li qegħdin noqorbu biex jispiċċaw l-attivitajiet kollha għal din is-sena 2011, kellna biss one day trip to Sorrento fejn għaddejna ġurnata flimkien mal-bajjiet tan-naħa l-oħra ta’ Melbourne, fejn konna 58 ruħ u anke għamilna B.B.Q. lunch. L-aħħar trip kien tal-W/End Away għal Cobram u Barooga fil-border ta’ N.S.W., fejn ukoll kulħadd ħa gost speċjalment inkantaw il-Christmas Carols bilMalti u bl-Ingliż. Hawn konna wkoll 58 persuna. Issa nieħdu ftit tal-mistrieħ u nerġgħu nibdew attivitajiet oħra s-sena d-dieħla 2012. Hux kemm jgħaddi jiġri ż-żmien. Filli Jannar u filli Diċembru u xjaħna sena oħra. Meta konna Malta, kemm jien u kemm marti Rose u anke Mrs. Rita Mizzi, l-għaqda tagħna tal-A.Q.A. tajna donazzjoni ta’ €500 lill-Arċipriet għallKnisja, $A300 lill-Banda Ite Ad Joseph, u $A200 lir-“Radju Leħen il-Qala” Irrid nagħti prosit kbir tassew lill-Banda Ite Ad Joseph, lis-Surmast Antoine Mercieca u lill-President Dr. Raymond Xerri, ta’ dak il-kunċert kbir u sabiħ li sar filknisja, nhar l-Erbgħa 3 t’Awwissu 2011. Veru ħadna gost nisimgħu u naraw dawk il-bandisti u tenuri, jagħmlu minn kollox biex joħorġu programm kunċert bħal dak. Prosit tassew. Nibgħat inselli għalikom ħafna u nixtieq lilkom u lill-familji tagħkom kollha, Milied sabiħ, mimli risq, hena, ġid u paċi u Sena Tajba.

Quddiesa oħra fil-knisja ta’ St. Bernardette, North Sunshine, l-qalba tal-Maltin u l-Għawdxin, fejn ukoll ilknisja kienet mimlija. Wara konna mmorru fil-Hall fejn ikun jista’ jkellem lin-nies. Żjarat oħrajn kellu ħmistax mimlijin daqs bajda. Għamilna Dinner Dance għad Unur l-Isqof Mario Grech fejn kellna aktar minn 400 ruħ. Jien ċert li ż-żjara Pastorali Tiegħu fostna ħalliet il-frott. Jiena u l-familja tiegħi stedinnieh minn Malta biex jiġi jżurna fid-dar tagħna u qalli Michael niġi żgur. U veru, sab ftit ħin u ġie mal-familja tiegħu kollha, iżuruna ġo darna fejn ħadna xi ħaġa bejnietna u tkellimna ftit u wara ħadnieh biex ibierek id-dar ġdida tat-tifel. Ħadna ħafna u ħafna pjaċir nitkellmu flimkien. Grazzi Eċċellenza Mons. Isqof Mario Grech. Memorja li qatt ma aħna ser ninsew. Grazzi talli ġejt iżżurna u erġa’ ejja fil-futur. Jiena u l-familja tiegħi nixtiequ lilek u lill-familja tiegħek kull ġid u barka missema.

64

Issa qegħdin noqorbu għall-festa tat-twelid ta’ Ġesù Bambin, il-Milied. Hawn il-ħwienet huma kollha mimlijin tiżjin u bin-nies jixtru r-rigali għaż-żgħar u l-kbar. Iddjar ukoll huma mżejna bil-Christmas Trees u kollox juri li l-ispirtu tal-Milied reġa’ magħna. Kos hux, il-Milied tagħna jiġi fis-sajf, però sabiħ taf, bnazzi, aktar dawl, aktar atmosfera sabiħa tas-sajf. Però hu x’inhu, illum ilMilied aktar sar business milli nafuh aħna, almenu hekk nifhimha jien.

Issa rrid nieħu din l-opportunità biex flimkien ma’ marti Rose u l-familja kollha u l-Kumitat tal-Australia Qala Association nibgħatilkom l-isbaħ xewqat talMilied u l-Ewwel tas-Sena 2012, mimlija riżq, hena, paċi u ġid, lill-WR.Arċipriet, lil Fr. Charles Butigieg, lil Fr. Krystof Buttigieg, lis-Saċerdoti kollha u lil John Paul Cefai Seminarista. Lis-Sindku s-Sur Paul Buttigieg, lillKunsilliera kollha, lil Dr. Ray. Xerri u lill-familja, lill-Editur Euchar Mizzi u lill-Bord Editorjali kollu, lil Ivan Cefai u sħabu tar-Radju Leħen il-Qala, lis-Surmast tal-Banda u l-Bandisti kollha tal-Banda Ite Ad Joseph, lis-St. Joseph Football Club - Kumitat, players u membri u lill-għaqdiet kollha tal-Qala u l-familji kollha Qalin. Minn qalbi nixtieq lil kulħadd il-Milied it-Tajjeb mimli riżq, hena, ġid u prosperità għas-sena 2012. Saħħa lil Kulħadd.

Leħen il-Qala - Milied 2011

QALA INtERNAtIoNAL FoLK FEStIVAL Direzzjoni Leħen il-Qala
Tmiem l-aħħar ġimgħa ta’ Settembru, l-Kunsill Lokali tar-Raħal tagħna tal-Qala Għawdex, taħt it-tmexxija tas-Sindku s-Sur Paul Buttigieg, organizza s-sitt Festival Internazzjonali tal-Folk li jġib l-isem tal-“QALA INtERNAtIoNAL FoLK FEStIVAL”. Qed nirreferi għallinizjattiva folkloristika fuq skala Internazzjonali li kienet introdotta fil-kalendarju ta’ dan il-Kunsill u li tinżamm kull sena fi tmiem ix-xahar ta’ Settembru. Din l-attività tikkonsisti f’parteċipazzjoni ta’ numru ta’ gruppi Il-Gruppi lokali minbarra l-grupp tal-lokalità tagħna talQala li ħadu sehem ukoll din is-sena huma:  ta’ Seguna Folk Band – minn Sannat u  Marsaskala Junior Folk Group. Il-Festival inżamm bejn il-Ħamis 15 u l-Ħadd 18 ta’ Settembru 2011. Dan fetaħ nhar il-Ħamis, fi Pjazza San Ġużepp il-Qala fit-8.00pm, f’ċerimonja tal-ftuħ li fiha pparteċipat il-Banda tal-Qala “Ite Ad Joseph” u taw sehemhom il-“Menhir Qala Folk Group” bil-grupp taż-żgħar li qed jitrawwem fi ħdan l-istess Menhir Group, Gruppi Barranin, tal-Irlanda, l-Belarus u Sqallija l-Italja u dak lokali minn Sannat, li jidher aktar ’l fuq. M’hemmx għalfejn ngħid li dawn il-gruppi huma kollha akkompanjati minn daqq “live” folkloristiku tradizzjonali rispettiv tagħhom. Din is-serata ħadet madwar sagħtejn u nofs. Il-Gimgħa 16 ta’ Settembru, l-gruppi barranin flimkien mal-grupp tal-Qala, “Il-Menhir Qala Folk Grupp” taw wirjiet f’żewġ postijiet f’Malta, f’Marsaskala, fl11.30am u f’Xatt is-Sajjieda f’San Ġiljan, fit-8.00pm. Waqt li fil-Pjazza tal-Qala ttella’ kunċert fit-8.00pm li fih ħadu sehem David Azzopardi, Enzo Guzman u The Green Fields.

folkloristiċi lokali u barranin, u hija bbażata fuq erbat ijiem, mill-Ħamis sal-Ħadd. Il-venue ta’ dan il-Festival hija l-Pjazza Prinċipali tal-Qala, bil-Knisja Arċipretali ta’ San Ġużepp u biz-zuntier bħala palk u bil-faċċata talknisja sabiħa bħala ‘background’ li tkun mdawla b’mod professjonali. Din l-attività kulturali u folkloristika rat ilbidu tagħha fis-sena 2006 u din is-sena ġiet organizzata s-sitt Edizzjoni ta’ dan il-Festival. Festival Internazzjonali. Iva, dan il-festival ikollu fih parteċipazzjoni barranija. Dan apparti s-sehem sħiħ talgrupp folkloristiku tagħna, l-“Menhir Qala Folk Group”, flimkien ma’ xi gruppi folkloristiċi oħra Għawdxin u anke Maltin, fih jipparteċipaw ukoll gruppi barranin. Il-gruppi folkloristiċi barranin li ħadu sehem din is-sena huma dawn:  Città dei templi Folk Band – minn Sqallija fl-Italja  Brestchanka Folk Group – mill-Belarussia u  the Inis Ealga School of Irish Dancing – millIrlanda.

Is-Sibt 17 ta’ Settembru mbagħad nerġgħu lura għal Qala fejn filgħaxija fit-8.30pm, erġajna assistejna għallserata oħra pjaċevoli ta’ kostumi kkuluriti, daqq u żfin mit-tliet Gruppi Barranin, dak tal-Qala kif ukoll dak ta’ Sannat, “Ta’ Seguna Folk Group”. Din is-serata ħadet madwar sagħtejn, bilqiegħda għall-frisk fil-Pjazza arjuża tal-Qala, fejn assistejna għall-mużika li tpaxxi l-widna, kif ukoll naraw kostumi u żfin li jsaħħru l-għajnejn bilkuluri u koreografiji tagħhom. Ma’ tmiem is-serata beda Kunċert mill-Kantant magħruf Freddie Portelli flistess Pjazza li dam sejjer sa wara nofsillejl. Il-Qofol tal-festival kien il-Ħadd 18 ta’ Settembru fl-istess Pjazza fis-7.30pm. Waqt din is-serata finali kellna l-parteċipazzjoni tal-Gruppi Barranin u l-Folk Grupp tal-Qala. Membru tal-Menħir Qala Folk Group,

65

Leħen il-Qala - Milied 2011

is-solista/soprano Sinjorina Patricia Buttigieg, kantat diversi għanjiet folkloristiċi. F’din is-serata ħadet sehem ukoll il-Banda tal-Qala “Ite Ad Joseph” Il-Kumitat organizzattiv ħaseb biex fl-aħħar ġurnata tal-Festival, jerġa’ jagħmel bħas-sena li għaddiet u jtella’ għall-benefiċċju ta’ dawk li jattendu, Wirja tradizzjonali Qalija-Għawdxija, ta’ xogħlijiet ta’ Artiġjanat u Crafts. Kien hemm espost xogħol konness mal-pittura, skultura, stained glass, bizzilla, suf, ġummar, qasab, ganċ, phyrography, ħjata, ċeramika, newl, rakkmu, ganutell, parċmina, macramé, eċċ. Din il-wirja kienet miftuħa mill11.00am sa filgħaxija. Fiha kien hemm ukoll nies jaħdmu dan l-istess xogħol.

toroq prinċipali tal-Qala taħt il-Baldakkin. Din hi kultura u folklore mhux tas-soltu u li ta’ kull sena tiġbed numru kbir ta’ viżitaturi kemm lokali kif ukoll barranin. 

F’rokna oħra tal-Pjazza ttella’ ‘stand’ ta’ oġġetti antiki li jinsabu fil-Qala u li ġejjin minn għand l-antenati tagħna fejn bosta minnhom apparti l-valur antik tagħhom, għandhom ukoll valur sentimentali. Din ukoll kienet miftuħa matul in-nofs ta’ nhar ta’ filgħaxija. Matul il-ħin ta’ din l-esebizzjoni kien hemm ukoll daqq folkloristiku minn diversi mużiċisti tal-istess gruppi, kif ukoll mill-grupp “Ta’ Seguna”. Membri tal-Folk Groups kienu hemm bil-kostum tradizzjonali tagħhom iduru man-nies fejn wieħed ikun jista’ anke jieħu xi ritratti magħhom. Okkażjoni unika u kompletament oriġinali ttellgħet il-Ħadd 18, fejn dawk preżenti gawdew replika fidila tat-tieġ Malti / Għawdxi tradizzjonali, li għadda mat-

66

Leħen il-Qala - Milied 2011
PARRoĊĊA ARĊIPREtALI QALA GĦAWDEX: Pjan Pastorali Parrokkjali 2010 – 2011.

ĠItA – PELLEGRINAĠĠ FI KRAKoW IL-PoLoNJA (4)

“KoLLoX BEDA MINN HAWN!”
Din hija l-frażi li tinsab stampata b’ittri kbar filKappella ddedikata lill-Beatu Ġwanni Pawlu II, il-Papa Pollakk li ġennen lid-dinja għal warajh. Din il-kappella tinsab fuq il-lemin tiegħek, int u dieħel fil-knisja ta’ Wadowice, il-post fejn twieled u għex it-tfulija tiegħu ċ-ċkejken Karol Wojtyla li sar Papa bl-isem ta’ Ġwanni Pawlu II. Din hi l-frażi li qal dan il-Papa meta kien qed iżur il-Polonja u għamel waqfa fil-belt ta’ Wadowice, fejn twieled fit-18 ta’ Mejju 1920. Dakinhar huwa qal lill-folla kbira li ppakkjat il-pjazza tal-knisja din il-frażi, “kollox beda minn hawn”. F’din il-kappella qed isir ħafna talb għall-Kanonizzazzjoni ta’ Ġwanni Pawlu II, mhux biss min-nies tal-lokalità iżda anke minn eluf ta’ pellegrini u viżitaturi li ta’ kull sena jżuru dan il-post hekk viċin tal-Papa. Għar-raba’ sena, il-Parroċċa tal-Qala organizzat ġita/ pellegrinaġġ parrokkjali, fejn din is-sena żorna il-Belt ta’ Krakow fil-Polonja, bl-iskop ewlieni jkun li apparti postijiet ta’ interess storiku, kulturali u turistiċi, nżuru wkoll dawk il-postijiet li għandhom konnessjoni kbira u qawwija mal-Papa Beatu Ġwanni Pawlu II. Din il-mawra tagħna li kienet parti mill-Pjan Pastorali tal-Parroċċa tagħna, saret bejn l-24 u l-31 ta’ Awwissu 2011. Mal-wasla tagħna fl-Ajruport ta’ Krakow, sibna tistenniena lill-Gwida brava Karolina Kedzierska li hija llawrjata mill-Università ta’ Krakow u li litteralment damet magħna s-sebat ijiem li għamilna hemmhekk. L-ewwel dawra tagħna kienet ovvjament id-dawra talBelt ta’ Krakow – belt ta’ storja kbira, mimlija kultura u mżejna b’arkitettura u sbuħija naturali liema bħala. Krakow Krakow hija waħda mill-eqdem u l-ikbar bliet talPolonja, b’popolazzjoni ta’ 780,000 ruħ (u 1.3 miljun ruħ fl-area metropolitana). Din il-belt storika, tmur lura sas-seklu erbgħa. Tinsab fuq ix-Xmara Vistula fil-wied f’riġlejn tal-Carpathian Plateau, bejn ‘l hekk imsejħa Jurassic rock Upland, u l-muntanji Tatra, 100 kilometru (63 mil) lejn in-nofsinhar. Krakow kienet il-kapitali tal-Polonja sal-1596 kif ukoll il-kapitali ta’ Krokow Voivodeship mis-seklu 14 sas-sena 1999. Illum hija l-kapitali ta’ Lesser Poland Voivodeship li jinsab fil-Lesser Poland region. Iċ-ċentru storiku ta’ Krakow jinsab f’riġlejn l-Għolja Wawel, fejn jinsab il-Kastell Irjali, l-ex-residenza talMonarkija Pollakka. L-inħawi li jdawru d-distretti l-aktar antiki ta’ Krakow jinkludu l-Belt il-Qadima, id-distrett ta’ Wawel u l-Kazimierz, li oriġinarjament kienu maqsuma fi kwartieri Kristjani u Lhud. Iċ-ċentru storiku tal-belt kien miżjud fil-lista ta’ World Heritage Site mill-UNESCO fl-1978. L-ewwel darba li nafu li eżistiet abitazzjoni fuq issit preżenti ta’ Krakow kien fuq il-Għolja Wawel u dan ġara fis-seklu erbgħa. Skont il-leġġenda dan issettlement f’din il-belt huwa atttribwit lill-mexxej mitiku Krakus, li bena l-belt fuq għar li kien okkupat minn Dragun imġewwaħ, Smok Wawelski. L-isem talbelt ta’ Krakow issemma l-ewwel darba fis-sena 966, meta Abraham Ben Jacob semma lil Krakow bħala ċentru kummerċjali notevoli. L-ewwel waqfa tal-coach tagħna kienet fid-Distrett tal-Lhud. Hawn rajna xi fdalijiet ta’ Sinagogi tal-Lhud, waqt li minn sebgħa fadal tnejn biss weqfin. Waħda li llum isservi ta’ Mużew tal-Lhud, waqt li oħra għadha tintuża għat-talb tagħhom sal-ġurnata tal-lum. F’nofs din il-pjazza hemm monument sabiħ ħafna mwaqqaf proprja bħala mafkar għalihom li fil-maġġoranza kbira tagħhom kienu spiċċaw maqtula fil-kampijiet talkonċentrament.

67

Leħen il-Qala - Milied 2011
Wawel Wawel huwa l-isem ta’ kwalità ta’ forma ta’ ġebla tal-franka li tinsab fuq ix-xellug tax-xtajta tax-Xmara Vistula fi Krakow, fil-Polonja, f’għoli ta’ 228 metru ‘l fuq mill-livell tal-baħar. Dan huwa post simboliku ta’ sinifikat kbir għall-Poplu Pollakk. Il-Kastell Irjali u l-Katidral jinsabu fuq il-għolja. Il-Familja Rjali Pollakka kif ukoll ħafna nies prominenti u magħrufa Pollakki huma midfuna fil-Katidral u l-Inkoronazzjonijiet Irjali seħħew hawn. Wawel Hill Jeżistu fdalijiet Arkeoloġiċi li jindikaw li fir-4 seklu hawn kienu jabitaw in-nies. L-istorja ta’ Wawel medjevali hija minsuġa b’mod qawwi mal-istorja tal-artijiet Pollakki u mad-Dinastiji Irjali tal-Polonja ta’ żmien il-Medju Evu. It-tensjonijiet politiċi u taddinastiji li wasslu finalment lil Krakow bħala s-sit tat-Tron Irjali, huma komplessi ħafna, imma għallparti l-kbira tal-Medju Evu u ż-żmien Rinaxximentali, Wawel kien is-sede tal-Gvern Nazzjonali. Hekk kif il-ġid komuni Pollakk – Litwanju ġie ffurmat u kiber, Wawel saret is-sit ta’ wieħed mill-Istati l-aktar importanti tal-Ewropa. Dan l-istatus ġie mitluf biss meta l-Kapitali mxiet lejn Warsaw fis-seklu 17. Meta l-Polonja tilfet l-Indipendenza politika tagħha matul iż-żmien tal-qasmiet, Wawel saret simbolu tanNazzjon mitluf, fejn dimostrazzjonijiet u meetings ikkumbinaw azzjoni politika kontemporanja b’talba għall-għarfien ta’ stat b’saħħtu kif kien darba. Is-Sinifikat ta’ Wawel Hill ġiet parti mill-għaqda ta’ strutturi politiċi u reliġjużi u funzjonijiet oħrajn. IlKatidral ta’ San Stanislaw għandu fih ir-relikwi ta’ dan il-qaddis u jinsab maġenb il-Kastell Irjali. Il-għolja, għal żmien twil kellha funzjonijiet reliġjużi, ftit millfdalijiet arkitettoniċi huma tar-Rotunda tal-Verġni Marija, li wieħed jista’ jżurha llum waqt tour li jieħu lill-viżitaturi fil-ħitan u l-pedamenti tal-bini preżenti. Wawel Cathedral Il-Katidral ta’ Wawel huwa s-Santwarju Nazzjonali tal-Polonja. Bi storja ta’ 1000 sena, dan huwa l-post fejn il-Monarkija kollha tal-Polonja giet inkurunata. ‘L hekk imsejħa Kappella ta’ Sigismundo, hija wieħed mill-aktar eżempji notevoli tal-Arkitettura ta’ Krakow. Mibnija bħala kappella qabar tal-aħħar Jagiellons, din kienet magħrufa minn ħafna storiċi tal-arti bħala l-isbaħ eżempju tar-rinaxximent Toscan, fittramuntana tal-Alpi. Iffinanzjata mir-Re Sigismondo I tal-Polonja l-kappella kienet mibnija bejn 1519 u 1533 minn Bartolomeo Berrecci. Kappella b’bażi kwadrata b’koppla tad-deheb, tilqa’ fiha l-oqbra tal-fundatur tagħha r-Re Sigismundo, kif ukoll ir-Re Sigismundo Augustus tal-Polonja u Anna Jagiellonka. Id-disinn tal-iskultura ta’ ġewwa, stuccoes u pittura saret minn artisti mill-aktar magħrufa ta’ dak iżżmien, inklużi fosthom Santi Gucci, Hermann Vischer, u l-perit innifsu Georg Penez. Wawel Castle Il-Kastell Wawel serva bħala risidenza Irjali u s-sit minn fejn il-Polonja tmexxiet mill-Kapijiet tal-Pajjiż għall-5 sekli mill-1038 sal-1596. Wawel Dragon Smok Wawelski, magħruf ukoll bħala “The Dragon of Wawel Hill” jew sempliċement “The Wawel Dragon”, huwa dragun famuż fil-folklor Pollakk. Huwa għex f’Għar taħt Wawel Hill fuq ix-xtajta tax-Xmara Vistula, għalkemm xi leġġendi jirreferu għalih bħala Statwa ta’ Smok Wawelski u plakka li tikkommemora din ittelfa minn Krakus, prinċep Pollakk li skont il-plakka, waqqaf il-belt u l-Palazz tiegħu fuq il-moħba ta’ dan id-dragun ta’ dak iż-żmien. L-għar tad-dragun taħt ilKastell, issa hija waqfa popolari tat-turisti. Verżjoni popolari tal-ħrafa ta’ Smok Wawelski seħħet fi Krakow matul ir-renju tar-Re Krok, il-fundatur leġġendarju tal-belt. Kuljum, id-dragun kattiv jattakka xi passaġġ fil-kampanja, joqtol in-nies ċivili, jisraq id-djar u jħarbat l-annimali li jsib fid-dar. F’ħafna mill-verżjonijiet tal-istorja d-dragun kien jieħu gost jiekol speċjalment bniet żgħar, u jkun sodisfatt biss, jekk in-nies tal-belt ipoġġulu tifla żgħira quddiem il-għar darba kull xahar. Ir-Re ċertament ried iwaqqaf lil dan id-dragun, imma s-suldati l-aktar kuraġġużi kienu jitilfu saħħithom minnu.

68

Leħen il-Qala - Milied 2011
Fil-verżjoni ta’ tfajliet issagrifikati lid-dragun, insibu li t-tfal bniet kollha ġew issagrifikati minbarra waħda, it-tifla tar-Re, Wanda. F’disperament, ir-Re wiegħed li jagħti lil bintu għaż-żwieġ lil dak ir-raġel li jirnexxilu li jirbaħ fuq id-dragun. Gwerrieri mill-qrib u millbogħod ittantaw xortihom għal dan il-premju iżda lkoll tilfu. Darba waħda, apprentista skarpan fqajjar jismu Skuba aċċetta l-isfida. Huwa mela ħaruf bis-sulphur u poġġih quddiem il-għar tad-dragun. Id-dragun kielu u malajr sar mejjet bil-għatx. L-ebda ammont ta’ xorb ma seta’ jaqtagħlu l-għatx u l-uġigħ li kellu fl-istonku, u wara li xorob nofs ix-Xmara Vistula, sploda l-istonku u miet. L-Apprentist iżżewweġ lit-tifla tar-Re kif kien wiegħed ir-Re u wara għexu kuntenti u ferħanin għal dejjem. St. Mary’s Church Hekk kif inżilna mill-għola ta’ Wawel, qbadna r-rotta lejn il-Pjazza tal-Belt il-Qadima, magħrufa bħala Old Town Square, jew Old Market Square. Pjazza mmensa ta’ sbuħija arkitettonika mill-aqwa, fejn f’nofsha hemm itTown Hall fejn il-parti ta’ isfel tagħha huwa sala b’numru ta’ stalls li jbigħu souvenirs ta’ kull tip u għamla. F’kantuniera tal-Pjazza nsibu l-Bażilika ta’ Santa Marija hija mibnija bil-brikks fi stil gotiku fis-seklu 14. Din hija famuża, partikularment għall-Vintartal talInjam li għandha skulpit minn Veit Stoss. Kull siegħa ddoqq it-trumbetta “Hejnal” mill-ogħla kampnar tal-knisja. Din id-daqqa tindaqq sabiex tikkommemora t-trumbettier famuż tas-seklu 13, li kienu sparawlu bi vleġġa fi griżmejh waqt li kien qed idoqq l-allarm qabel mal-‘Mongol’ attakkaw lill-belt. Id-daqqa ta’ nofsinhar tinstema’ mill-Polonja kollha u anke barra l-pajjiż billi tkun imxandra ‘live’ mir-Radio Nazzjonali tal-Polonja. Il-Bażilika ta’ Santa Marija serviet bħala mudell arkitettoniku għall-ħafna knejjes li nbnew mill-Pollakki mxerrda barra l-pajjiż partikularment St. Michael u St. John Contius f’Chicago, li huma ddisinjati fi stil magħruf bħala Polish Cathedral Style. Il-knisja hija familjari ma’ ħafna English Speaking readers millKtieb tal-1929, ‘The Trumpeter of Krakow’ ta’ Eric P. Kelly. Wielicka Salt Mine Fit-tieni jum tagħna fil-Polonja morna nżuru l-famuża minjiera tal-melħ magħrufa bħala Wielicka Salt Mine. Din qiegħda fil-belt ta’ Wielicka fil-metropolitan area ta’ Krakow. Ilha tiffunzjona mis-seklu 13 u għadha tipproduċi melħ tal-mejda. Hi waħda mill-eqdem minjieri tal-melħ li għadha taħdem, l-eqdem waħda qiegħda f’Cochnia, 20 kilometru bogħod minn Wielicka. Il-minjiera hi fonda 327 metru u hi twila 300km. Ir-rotta fil-minjiera li minnha jgħaddu t-turisti hi twila 3.5km u fiha hemm statwi storiċi u mitoloġiċi magħmulin mill-melħ. Anke l-kristalli tal-linef huma magħmulin mill-melħ. Hemm kmamar imnaqqxin sbieħ, kappelli u anke lagi taħt l-art u wirjiet fuq l-istorja tal-minjieri tal-melħ. Din il-minjiera jirreferu għaliha bħala l-katidral tal-melħ ta’ taħt l-art talPolonja. Madwar 800,000 ruħ iżuru l-minjiera kull sena. Fost in-nies li żaru din il-minjiera tul iż-żminijiet kien hemm Nicolous Copernicus, Johann Wolfgang von Goethe, Alexander von Humboldt, Bolasslaw Prus, Robert Baden-Powell, Jacob Bronowski (dan iffilmja biċċiet mill-film ‘The Ascent of Man’ fil-minjiera), Karol Wojtyla (li kien Papa), il-President tal-Amerika Bill Clinton u kapijiet ta’ stati oħra. Matul it-tieni gwerra dinjija din is-salt mine kienet użata mill-Ġermaniżi biex jaħżnu fiha armamenti talgwerra. Fl-1978 Wielicka Salt mine kienet ikkunsidrata millUNESCO bħala World Heritage Site. Is-sbuħija ta’ din il-minjiera hi mxebbha mas-sbuħija tal-piramidi tal-Eġittu. Ħafna nies li żaru l-minjiera stagħġbu blinġenwinità tal-għodod li ntużaw f’din il-minjiera. Ilħoss tal-mużika f’din il-minjiera hu uniku. Ilha li bdiet tiffunzjona disa’ mitt sena ilu u kienet waħda millakbar industrija fid-dinja li kienet tagħmel qligħ.

69

Leħen il-Qala - Milied 2011
Fid-disa’ mitt sena li damet tiffunzjona l-minjiera Wielicka pproduċiet 200 km ta’ passaġġi u 2,040 għar ta’ daqsijiet differenti. Ir-rotta tat-turist tibda 64m ‘l isfel u tispiċċa 135m ‘l isfel minn wiċċ l-art fejn hemm l-ikbar mużew tal-minjieri li fih hemm esebiti għodod antiki li kienu jintużaw għax-xogħol fil-minjiera. Illum it-turisti jimxu underground għal żewġ kilometri fl-eqdem parti tal-minjiera. Tieħu madwar tliet sigħat din il-mixja. Xi 210 metri aktar ‘l isfel hemm sanatorium għal dawk li jbatu bl-ażma u allerġija. Xi drabi jagħmlu kunċerti u xi events oħra fl-ikbar kmamar ta’ din il-minjiera. Fil-minjiera hemm il-kappella ta’ Saint Kinga. Din hi l-ikbar kappella f’din il-minjiera mħaffra ġol-melħ talblat u mżejna b’figurini tal-melħ. Dan hu x-xogħol talaħwa Jozef u Tomasz Markowski u Antoni Wyrodek (late 19th u 20th century) F’din il-kappella hemm l-istatwa ta’ Santa Barbara, il-Patruna ta’ dawk li jaħdmu fil-minjieri. Din qiegħda fuq l-altar maġġur, xogħol mill-melħ ta’ Jozef Markawski. Wara rritornajna l-Hotel fejn wara kellna l-ħin kollu għad-dispożizzjoni tagħna biex induru l-qalba tal-belt kif ukoll dawra mal-ħwienet ta’ Galleria Krakovia, shopping Centre li fih issib aktar minn 300 ħanut u mas-sbatax-il restaurant u take away outlets. It-tielet jum tagħna għamilna żjara f’Czestochowa. Din hija belt magħrufa għall-famuż monasteru Pawlin ta’ Jasna Gora fejn tinsab il-pittura tal-Madonna s-Sewda. Kull sena miljuni ta’ Pellegrini mid-dinja kollha jiġu Czestochowa biex iżuruha. Hemm ukoll sit tal-kultura Lusatian u mużew fil-belt. Hemm ukoll il-fdalijiet ta’ kastell medjevali f’Olsztyn, xi 15-il kilometru miċ-ċentru tal-belt. Fis-seklu sbatax il-monasteru tbiddel f’fortizza biex jirreżisti l-forza Svediża fl-1655. Il-Komunità Lhudija f’Czestochowa bdiet teżisti fl-1700. Wara t-tieni qsim tal-Polonja din kienet magħquda ma’ Prussia. Wara l-1760, Jacob Frank, il-mexxej Lhudi kien mitfugħ ilħabs fil-monasteru mill-Knisja. F’Awwissu tal-1772 Frank kien meħlus mill-Ġeneral Russu Bibikow, li kien okkupa l-belt. Din il-belt tgawdi devozzjoni kbira lejn il-Madonna s-Sewda fejn eluf ta’ pellegrini jiġu f’pellegrinaġġ iqimu lil Ommna tas-Sema, l-aktar f’jum Santa Marija. Ma ġenb is-Santwarju tal-Madonna ta’ Jasna Gora li jingħad li x-xbieha tal-Madonna tpittret minn San Luqa l-Evanġelista fuq wiċċ il-mejda tal-injam fiddar tal-Familja Mqaddsa ġewwa Nazareth, inbniet knisja kbira u maestuża sabiex fiha tilqa’ lill-pellegrini li jiġu bl-eluf minn tagħhom. Dakinhar il-grupp talQala semgħu quddiesa f’waħda mill-kappelli ta’ din il-knisja. Fis-sagristija ta’ fuq tal-knisja jeżisti mużew mimli teżori tal-arti u ex-voto mogħtija lill-Madonna minn Papiet, Rejjiet, Presidenti u kbarat oħra minn madwar id-dinja. Mużew li l-valur tiegħu ma jistax jiġi kkalkulat daqs kemm hu kbir u prestiġjuż. Auschwitz kamp ta’ konċentrament Auschwitz kien l-akbar kamp ta’ konċentrament tan-Nażi fejn qatlu eluf ta’ nies. Jinsab fin-nofsinhar tal-Polonja. Ħa ismu mill-belt fil-qrib ta’ Oswiecim (Auschwitz bil-Ġermaniż). Jinsab 50 kilometru filpunent ta’ Krakow u 286 km minn Warsaw. Wara l-okkupazzjoni Ġermaniża tal-Polonja f’Settembru 1939 Oswiecim kien inkorporat mal-Ġermanja u sar jismu Auschwitz. Il-kumpless kien jikkonsisti fi tliet kampijiet prinċipali: Auschwitz I, iċ-ċentru amministrattiv, Auschwitz II (Birkenaw) extermination camp (fejn kienu joqtlu n-nies u Auschwitz III (Monowitz) kamp tax-xogħol. L-ewwel żewġ kampijiet kienu fil-lista tal-World Heritage mis-sena 1979. Kien hemm ukoll madwar 40 kamp tas-satellita, biċċa minnhom għaxar kilometri ‘l bogħod mill-kampijiet prinċipali, li fihom kien hemm minn xi ftit tużżani sa eluf ta’ priġunieri. Il-kmandant tal-kamp, Rudolf Hess, fil-ġurijiet ta’ Nuremberg qal li tliet miljun ruħ kienu mietu f’Auschwitz meta hu kien kmandant. Wara naqqashom għal 1.1 miljun. Is-Sovjetiċi u magħhom qablu ħafna oħrajn, qalu li kienu nqatlu 4,000,000 ruħ. In-numru nkiteb fuq plaques fil-mużew tal-istat ta’ Auschwitz –

70

Leħen il-Qala - Milied 2011
Birkenau. Il-mużew reġa’ studja sew il-figuri fl-1991 u kalkulazzjonijiet ġodda minn Dr. Franciszek Piper ġab il-figura ta’ 1.1 miljun, 90 fil-mija minnhom kienu Lhud kważi minn kull pajjiż fl-Ewropa. Il-biċċa l-kbira nqatlu fi kmamar tal-gass fejn użaw Zyklon B. Oħrajn inqatlu bil-ġuħ, xogħol sfurzat, nuqqas ta’ kontroll tal-mard, imwiet individwali u oħrajn mietu waqt esperimenti mediċi. Aħna kellna l-opportunità li nduru kemm Auschwitz I kif ukoll Auschwitz II (Birkenau). Hawn wieħed jara b’għajnejh u jmiss b’idejh il-krudeltà, l-ħruxija u l-mod selvaġġ li bih kienu jiġu ttrattati l-priġunieri mill-Ġermaniżi. Dan hu post qaddis li minnu għaddew aktar minn miljun martri fosthom il-Qaddis Patri Massimiljanu Kolbe, Patri Franġiskan li offra li jieħu l-mewt minflok raġel ieħor, missier ta’ familja. F’xi wħud mis-swali kbar li hemm f’Auschwitz I, wieħed jista’ jara affarijiet personali bħal bagalji, żraben, nuċċalijiet, imwies u pniezel tal-leħja, pupi tat-tfal u elf ħaġa oħra li kienu jġorru magħhom il-priġunieri meta kienu jeħduhom lejn il-kamp tal-konċentrament. ojcow National Park Dan huwa l-iżgħar park mill-għoxrin wieħed li jeżistu fil-Polonja, imma li jħabbatha mal-aqwa u l-aktar postijiet rikreattivi u attraenti tal-Ewropa. L-area ta’ dan il-park hi ta’ 21.5 km kwadru. Minn din l-area 15.28km kwadru hija foresta u 2.51km kwadru hija protetta. Minnu jgħaddu żewġ xmajjar li huma Pradnik u Saspowka. Fih numru kbir ta’ limestone cliffs u aktar minn 400 għar. L-akbar wieħed hu Lokietko Cave, jgħidu li fih kien sab kenn ir-Re Wladyslaw Lokietek li hi msemmiha għalih. Hu twil 320 metru. Dan il-park iżuruh mal-400,000 fis-sena. Il-biċċa l-kbira jiġu bejn April u nofs Novembru. Il-Park fih ħafna kastelli fosthom il-kastell gotiku mwaqqa’ u l-ieħor preżervat ta’ żmien ir-Rinaxximent fi Pieskowa Skala. It-tnejn li huma kienu jagħmlu parti mid-difiża fi żmien medjevali fi lbiċ tal-Polonja. Xi ħaġa interessanti f’dan il-Park hija Kappella ddedikata lil San Ġużepp Haddiem mibnija fl-injam u tinsab fuq erba’ pilastri tilgħin mix-xmara. Dan ġara peress li f’dawk iż-żminijiet il-Ġermaniżi ma kinux jagħtu permess li jinbnew knejjes fuq it-territorju tal-Polonja u għalhekk din il-kappella nbniet mhux fuq l-art imma fuq xmara permezz ta’ pilastri tal-konkrete li tilgħin minnha. Pieskowa Skala Castle Dan isejħulu l-ġawhra tar-Rinaxximent Pollakk li jinsab fit-tramuntana mdawwar b’foresti fuq għolja li tħares fuq ix-Xmara Pradnik. Dan il-kastell jgħodd min-nofs is-seklu erbatax. Fis-seklu sittax sar rinovament tiegħu fuq stil ‘Rinaxximentali Taljan tan-naħa ta’ fuq’. Missena 1970 sar mużew tal-arti Ewropea. Il-villaġġ ta’ Ojcow fil-qalba tal-park jiftaħar bil-fdalijiet tal-kastell tas-seklu erbatax li huma l-Gothic gate, ittorri ottangolari (8 ġnub) u l-fdalijiet tal-kappella. Popolari bħala destinazzjoni turistika mis-seklu 18, Ojcow sar fashionable health resort fin-nofs tasseklu dsatax u xi binjiet tal-hekk imsejjaħ Ojcow Style għadhom hemm u li huma; żewġ lukandi li llum inbidlu f’Mużew tan-Natura u l-ieħor f’uffiċċju tal-posta. Zakopane u tatra Mountains Fis-sitt jum tagħna ġewwa Krakow, irħejnielha lejn Zakopane u l-muntanji Tatra. Zakopane hija belt finnofsinhar tal-Polonja u fiha mdwar 28,000 ruħ. Din il-belt hi magħrufa bħala l-belt kapitali tal-Polonja tax-xitwa u tinsab taħt il-muntanji Tatra. Zakopane tinsab ġo wied kbir bejn il-muntanji Tatra u Guibalowka Hill. Dan hu l-aktar ċentru importanti Pollakk għal mountaineering u għall-iskijing u jżuruh madwar tliet miljun ruħ fis-sena. L-aktar okkażjonijiet importanti għall-iskijing huma Kasprowy Wieich, Nosal u Gubdawka Hill. Illum il-ġurnata l-industrija ewlenija ta’ Zakopane hija dik turistika. F’Zakopane saru ċ-Championships tal-iskiing tas-snin 1929, 1939 u 1962. Marzu tal-1944, rappreżentanti tal-NKVD u tal-Gestapo iltaqgħu ġimgħa f’Zakopane biex jiddiskutu l-paċi u r-reżistenza fil-Polonja. Il-belt hemm ħafna mużewijiet, l-aktar importanti u l-aktar antik hu t-Tatra Museum. Hemm ukoll ilMużew tal-istorja Naturali tan-National Park ta’

71

Leħen il-Qala - Milied 2011
Tatra. Hemm ukoll mużewijiet ta’ biografiji ta’ artisti u kompożituri famużi. Il-kultura tal-muntanji hi esibita fit-Tatra Folk Centre. Zakopane sar mekka għallkultura tal-muntanji. Il-kultura folkloristika ta’ dawk li jixxabbtu l-muntanji tiġi ċċelebrata f’Zakopane flAnnual International Festival of Highland Folklore kull Settembru. Hawn tlajna fuq waħda mit-Tatra Mountains f’għoli ta’ 1,650m. Minn hemm wieħed jara dehra paronamika ta’ Zakopane kif ukoll tal-madwar. Dawn il-muntanji Tatra li għandhom area ta’ 750 kilometru kwadru, il-parti l-kbira tagħhom – madwar 600 kilometru kwadru minnhom qegħdin fi Slovakkja. It-Tatra Mountains huma l-ogħla katina ta’ muntanji fil-Carpathian Mountains. Għalkemm ħafna iżgħar mill-Alpi, il-landscape tagħhom tixbah lil tal-Alpi. Billi hemm aċċess għal dawn il-muntanji, dawn huma popolari mat-turisti u x-xjentisti. Dawn il-muntanji saru jagħmlu parti mill-UNESCO Biophere Reserve List. Wadowice L-aħħar exkursjoni tagħna fil-Polonja kienet lejn il-belt ta’ Wadowice, il-belt li fiha twieled il-Papa Ġwanni Pawlu II. Din hija belt bi storja li tmur lura mis-seklu 13. Fl-1430 nar kbir qered il-belt kollha ta’ Wadowice. Fl-1772 Wadowice saret tagħmel parti mill-Monarkija Awstrijaka. Inbniet triq li kienet tgħaqqad lil Vienna ma’ Lvov. Wadowice malajr saret iċ-ċentru tal-amministrazzjoni, xogħol, edukazzjoni u kultura. Fl-1866 nbniet skola sabiħa fejn il-Papa Karol Wojtyla studja. Il-kultura fil-belt iffjorixxiet u ħafna soċjetajiet u organizzazzjonijiet partijottiċi ġew imwaqqfa. Fin-nofs tas-seklu dsatax saret publishing centre. Din il-belt għandha l-knisja parrokkjali biswit iddar tal-Familja Wojtyla, kemm taqsam it-triq, waqt li l-iskola kienet ftit metri biss bogħod mill-knisja, f’nofs il-pjazza. F’din il-knisja ġie mgħammed Karol Wojtyla u ta’ kull jum kien imur jitlob quddiem ilkwadru tal-Madonna hu u sejjer lejn l-iskola. Illum fil-knisja nsibu bosta tifkiriet li jfakkruna fil-Papa Pollakk. L-ewwel nett il-pittura kollha tas-saqaf hija magħmula sabiex tfakkar l-enċikliċi kollha li ħareġ ilPapa Ġwanni Pawlu II. Imbagħad hemm il-battisteru li fih huwa kien ġie mgħammed. Imbagħad hekk kif tidħol fuq il-lemin hemm kappella ddedikata għal dan il-Papa qaddis. Fil-fatt hemm isir ħafna talb b’risq ilkawża tal-Kanonizzazzjoni tal-istess Papa. Fil-kappella hemm ukoll skultura tal-injam tal-istess papa fuq ittron b’karta f’idu li tgħid; “Kollox beda minn hawn”, għax minn hemm ħa l-ewwel duttrina nisranija li bilmod il-mod wasslitu sabiex tela’ fuq it-tron ta’ Pietru, Vigarju ta’ Kristu fuq din l-art. Minn hemm morna naraw il-knisja rigal li d-djoċesi tat lill-Papa wara l-attentat li sar fuqu fi Pjazza San Pietru. Din hi l-knisja ddedikata lil San Pietru, fejn filfaċċata hemm Monument tal-istess Papa magħmul minn skultur famuż Taljan. L-aħħar Monument kbir li żorna fil-mawra tagħna fil-Polonja kienet il-Knisja Monumentali tal-Kalvarja. Knisja storika li tfakkar il-Passjoni ta’ Kristu kif ukoll tonora bis-sħiħ lill-Madonna. Din hi t-tieni l-aktar knisja meqjusa bħala importanti wara is-Santwarju ta’ Czestachowa. Ma’ din il-knisja li tinsab fuq għolja hemm erbgħin kappella li jfakkru l-istazzjonijiet talVia Sagra kif ukoll oħrajn b’tema Marjana. F’din l-aħħar ġurnata tagħna fil-Polonja, L-Arċipriet Fr. Joe Zammit, flimkien ma’ Mons. Joseph Bezzina u Patri Alfred Sciberras OFM, qaddes għall-grupp fil-Kappella tal-Knisja Bażilika ddedikata lill-Ħniena Divina. Hawn żorna wkoll il-Kunvent ta’ Suor Faustina fejn bisna wkoll ir-relikwija tal-istess Soru Qaddisa. Filgħaxija rritornajna lura lejn Krakow fejn ħriġna nieklu l-aħħar ikla tagħna fil-Pjazza tal-Belt il-Qadima u wara rritornajna lura lejn il-Hotel biex l-għada fis6.30am tlaqna lejn l-ajruport ta’ Krakow mnejn tlaqna lura lejn Malta fejn wasalna f’nofsinhar. Mawra oħra tal-Parroċċa tal-Qala li ma ninsewha qatt. 

72

Leħen il-Qala - Milied 2011

PERSUNAĠĠI QALIN (3)
Sensiela informattiva u edukattiva dwar persunaġġi li għamlu ġieħ lill-Qala

Horace Mercieca B.A., M.A.
Missier - Għalliem - Kap ta’ diversi Skejjel - Assistent Direttur tal-Edukazzjoni Sportiv - Kowċ ta’ diversi timijiet tal-futbol Għawdxin u fundatur tal-Qala St. Joseph F.C. - Ko-fundatur u Patrun tal-G.I.C.
minn: Dr. Raymond C. Xerri

It-tfulija ta’ Horace Mercieca Kien fl-għodwa tal-14 ta’ Diċembru 2008 meta aħna l-Qalin qomna b’aħbar li niktitna bi sħiħ meta sirna nafu li kien ħalliena Horace Mercieca. Kien miet fi sbiħ dak l-istess jum tal-Ħadd. Mewt li ħasditna għax żgur ma konniex nistennewha. Il-jum ta’ qabel bosta kienu rawh u kellmuh. Donna anqas ridna nemmnu din il-grajja kiebja. Xtaqna lkoll li kienet ħolma kerha. Għax Horace kien ħabib ta’ kulħadd u għadu ta’ ħadd. Jissallab biex jaqdik u dejjem b’dik it-tbissima u taptipa fuq l-ispalla biex jagħmillek kuraġġ. Horace twieled ir-Rabat, Għawdex nhar it-22 ta’ Marzu 1937 fi Triq Vajrinġa. Kien ir-raba’ wild ta Ġużeppi u Sunta Mercieca nee’ Xuereb. Ġużeppi kien l-inġinier inkarigat mill-power house ta’ Għawdex. Bniedem rispettat ħafna għax tal-affari tiegħu u kien jieħu ħidmietu b’impenn u b’serjetà. Ma kienx żmien sabiħ iż-żmien li fih twieled Horace. Id-dinja kienet tinsab f’xifer l-irdum. Hitler kien dejjem jipprova jikseb dak li ma kienx tiegħu. Ried jagħmel il-Ġermanja dominanti. Il-qawwiet l-oħra għażlu li jissaportu din l-aggressjoni bit-tama li flaħħar jieqaf. Iżda bħal ma jgħid il-proverbju it-tost jekk tagħtih sebgħek jeħodlok idejk u Hitler baqa’ jaħtaf u jippatronizza. Sakemm il-qawwiet ma setgħux jissaportuh iżjed u kellhom kontra qalbhom jiddikjaraw il-bidu tat-tieni gwerra dinjija nhar l-ewwel ta’ Settembru 1939. Għall-bidu pajjiżna ma kienx għadu daq il-morr veru tal-gwerra imma meta Mussolini daħħal lill-Italja fil-gwerra fl-10 ta’ Ġunju 1940 bdew l-attakki fuq gżiritna u niesna kellhom ukoll isofru t-tbatija, l-uġigħ, id-dmija u l-mewt. Dawn kienu x-xhur li fihom trabba Horace. Jittella u jitniżżel fix-xelters… li kienu mogħdijiet taħt l-art … umdi, dojoq,

k e s ħ i n , mudlama, nieqsa mill-arja u b’intiena li taqsam. Iżda biex iktar il-ħajja tkun iebsa għalih kellu jsofri wkoll tbatija oħra personali meta tilef lil ommu. Kien proprju f’dan iż-żmien ta’ għawġ meta flimkien ma’ ommu u oħtu Evelyn kienu f’xarabank fi triqthom lejn in-Nadur meta ajruplan tal-għadu attakkahom. Ix-xarabank waqfet, in-nies ħarġu minnha u telqu jiġru min hawn u min ’l hemm biex isibu kenn taħt il-ħitan tas-sejjieħ. Oħrajn irħewlha lura lejn ir-Rabat. Hekk għamlet Sunta, omm Horace li kienet tqila bil-ħames wild tagħha. Qabdet id binha u telqet lura titlob ħerqana li lkoll jaslu d-dar bis-sliema. Iżda fil-fixla Evelyn ma baqgħetx magħhom. Omm Horace qabadha biża’ kbir…ferneżija…ferħ ta’ ġenn. Ħalliet lil Horace ma’ raġel li qatt ma kienet rat qabel u telqet tiġri biex tara ssibhiex. U sabitha mbikkija ġejja fit-triq. Fil-fixla ma kinitx laħqet magħhom u meta sfat weħidha waqfet tibki. Sunta ħadnitha magħha, qabditha minn idha u telqet biex tingħaqad ma’ binha li sabitu fejn ħallietu iżda r-raġel li kien żammu għeb bla ma kellha ħin tirringrazzjah. Kien is-Samaritan talparabbola li telaq bla ma biss ħalla ismu. Din il-ġrajja ħalliet il-marki tagħha f’saħħet Sunta. Għexet qatgħa li farrkitha. Intefgħet fis-sodda. Weldet it-tarbija iżda saħħitha baqgħet sejra lura sakemm mietet fl-età żgħira ta’ 31 sena nhar it-8 ta Ġunju 1941 u ħalliet warajha ħames ulied. Michael iż-żgħir kien dgħajjef ħafna u fil-fatt miet ta’ ftit ġimgħat. Bla omm u bi ftit ħbieb għax żmien il-gwerra qered anke l-ħbiberiji li soltu jinbtu fis-snin tat-tfulija. Bilkemm

73

Leħen il-Qala - Milied 2011
joħorġu barra għax l-air raids kienu spissi. Anqas skola ma kienu jmorru. Sakemm fl-aħħar f’Settembru tas-sena 1943 l-Italja ċediet u hekk l-attakki mill-ajruplani talgħadu waqfu u bil-mod il-mod il-ħajja bdiet ġejja għan normal. L-Edukazzjoni u l-professjoni ta’ Horace Bħat-tfal l-oħra Horace beda jmur l-iskola primarja u millewwel l-għalliema intebħu li kien tfajjel intelliġenti. Meta qalu lil missieru li kellu tifel bravu ried li jagħmel ħiltu kollha biex jarah jirnexxi fil-ħajja u fil-fatt b’sagrifiċċju mhux żgħir finanzjarju daħħal lil Horace bħala student intern fis-Seminarju tal-Qalb ta’ Ġesù, fir-Rabat, Għawdex biex ikun ċert li jkollu l-aħjar kura u edukazzjoni akkademika. Għall-bidu Horace ma setax jidra magħluq isSeminarju. Kien iħobb jimraħ fil-beraħ tal-kampanja, jiġri ma’ sħabu, jilgħab il-ballun fit-triq. Issa magħluq bejn il-ħitan għoljin ta’ dan il-bini antik. Iddejjaq u ħarab kemm-il darba lejn dar missieru fin-Nadur. Iżda Ġużeppi ma kienx iħajmu u la riedu jitgħallem l-iskola ma kienx ser iċedi. Bil-mod il-mod Horace beda jidra għad li l-ħajja f’din l-iskola ma kinitx faċli. Il-boarders – għax hekk kienu jissejħu dawk li kienu jorqdu hemm – kellhom programm strett ta’ studju u dixxiplina. Biżżejjed ngħidu li għad li kienu kuljum joħorġu passiġġata iżda fiha qajl kienu jitħallew weħidhom. Dejjem taħt l-għassa tal-għalliema. Anqas meta l-passiġġata kienet tgħaddi minn quddiem bieb darhom ma kienu jitħallew jieqfu jkellmu lil nieshom. U tul it-triq setgħu biss jitkellmu bl-Ingliż jew bit-Taljan iżda qatt bil-Malti. U min jinqabad jikser ir-regolament kien ilaqqat kastig imsejjah accipe li tfisser ma tridx toqgħod sieket sakemm tisma’ lil xi ħadd ieħor jitkellem bil-Malti u l-kastig tiegħek jieħdu hu. Illum ma nifhmux dawn id-drawwiet u tattiċi iżda bħal dak iż-żmien din kienet in-norma u kienu jaċċettawha. Iżda fis-Seminarju kien hemm xi ħaġa li għal Horace kienet toffri siegħa ferħ li ma kien jibdilha ma’ xejn. Fis-Seminarju kien hemm tliet grawnds żgħar u fihom kien isir il-logħob tal-ballun. Imma kien isir b’mod organizzat, b’ballun tal-ġild mhux tal-ixkejjer kif ġie li lagħbu bih in-Nadur. U bil-lasti kif suppost. Għax qabel kienu jilagħbu fit-triq b’żewġ ġebliet biex jimmarkaw il-lasti. Illum niskantaw kif kien isir dan il-logħob iżda rridu niftakru li fis-snin ta’ wara l-gwerra l-karozzi kienu rari daqs kemm rari huma l-ħmir u l-merħliet tan-ngħaġ fit-toroq tagħna llum. Il-faxxinu tal-football kien diġa’ qiegħed fih u nistgħu ngħidu li baqa’ miegħu tul ħajtu kollha. Minkejja l-ħajja ta’ dixxiplina stretta, is-snin tasSeminarju kienu żmien li Horace baqa’ jsemmi b’nostalgija. Il-familjari kienu jirrakkontaw il-fatt li meta spiċċa l-kors u għadda mill-eżami tal-Oxford, grupp żgħir ta’ bandisti kienu ġew wara l-bieb tad-dar u daqqew ferħanin. Għax hekk kienet id-drawwa. Li min jgħaddi mill-eżami tal-Oxford kienu jmorru jdoqqulu biex jifirħu miegħu u fl-istess ħin jirċievu xi perkaċċi. Mis-Seminarju Minuri, Horace beda l-kors ta’ għalliem fil-Kulleġġ St Michael’s li proprju kellu l-għan speċifiku li jħarreġ l-għalliema futuri. Kienu sentejn li taw ħafna sodisfazzjon lil Horace li daħal b’ruħu u ġismu għal dak kollu li kien joffri l-kulleġġ mhux biss mill-aspett akkademiku iżda wkoll dak sportiv u teatrali. Fil-kamp akkademiku kien editur tal-gazzetta tal-kulleġġ bl-isem, The Michaelian. Fil-kamp tat-teatru kien jieħu sehem f’kull produzzjoni li l-kulleġġ kien jippreżenta u fil-fatt kien l-attur prinċipali fil-play ta’ Shakespeare, The Taming of the Shrew. Iżda għal Horace s-snin tal-kulleġġ kienu jfakkruh fit-tim talfutbol li għalih il-kulleġġ kien imsemmi peress li minn hemm ħarġu ħafna plejers li kellhom jagħmlu unur lil din il-logħba. L-iscouts minn diversi timijiet kienu jmorru jarawhom jilagħbu biex imbagħad iħajruhom jingħaqdu b’mod professjonali ma’ timijiet tal-Malta Football Association (MFA). Kien hawn li Horace tlaqqam The Flying Gozitan – laqam li kien tah Bro Cuthman għax kien jimpressjona ruħu bit-titjiriet li Horace kien jagħmel biex iwaqqaf il-ballun milli jidħol fix-xibka. Frott dawn il-wirjiet Horace għamel żmien jilgħab Malta ma’ Balzan Youths u għal xi żmien kien ukoll reserve gowler ta’ wieħed mill-ikbar keepers fixxena Maltija ta’ dak iż-żmien – Freddie Mizzi. Meta ħareġ mill-Kulleġġ intbagħat jgħallem fl-iskola primarja ta’ Ħal Għaxaq. Hawn sab ambjent li tassew għoġbu u kien verament maħbub mill-istaff u mit-tfal li kien jgħallem. Dan jixhdu l-fatt li dawn it-tfal li mażżmien saru rġiel u nisa baqgħu jibagħtulu kartolini filMilied għal bosta u bosta snin. Uħud sal-ġurnata ta’ mewtu. Kienu anke jżuruh meta jiġu Għawdex biex jaraw “is-Sir li tant konna nħobbu”. Horace l-isportiv F’dawk is-snin l-għalliema Għawdxin f’Malta kienu jiġu biss fi tmiem il-ġimgħa. U hawn ukoll Horace kien jiddedika ħin twil għal logħba li tant kien iħobb…ilfutbol. Ingħaqad mat-tim tan-Nadur Rangers u wara ngħaqad mat-tim tal-Olympians tal-istess raħal meta r-Rangers kienu żarmaw għax ħafna plejers kienu sifrulhom. U proprju fl-ewwel staġun tiegħu malklabb għenhom bi sħiħ biex dawn kisbu l-promozzjoni mit-Tieni Diviżjoni bla ma qalgħu gowl. Kien staġun li

74

Leħen il-Qala - Milied 2011
l-Olympians baqgħu jsemmu. U Horace kien jieħu ġost jirrakkonta x’ġara fl-aħħar partita tal-kampjonat. Kien fadal ftit minuti u bin-Nadur jamministraw vantaġġ ta’ ħames gowls kollox deher li ser jispiċċa b’festi kbar mhux biss għar-rebħ tal-kampjonat iżda għall-fatt li ma qalgħux gowl wieħed. Imma proprju fl-aħħar minuti r-referee ordna li jingħata penalty favur Ta’ Kerċem. Deċiżjoni ferm kontestata. Horace ra r-rekord li tant kienu stinkaw u batew għalih imdendel b’ħajta. Filgrawd kien hemm sikta kbira għajr xi għajta “Ilqgħu Horace…..ilqgħu” Horace ma laqgħux il-penalty….. għax il-ballun spiċċa ferm barra mil-lasta. Issa l-ferħ tar-rebħa kien donnu ikbar għax il-periklu għar-rekord ta’ staġun bla ma qala’ gowl kien għosfor. Is-safar reġa’ ħarbat għal kollox lil dan it-tim u fis-sena ta’ wara, sitta jew seba’ plejers regolari kienu siefru. L-emigrazzjoni kienet ħarbtet il-prospettivi tat-timijiet tan-Nadur u ta’ ħafna mit-timijiet madwar Għawdex. L-Olympians ma kellhomx għażla għajr li jżarmaw bħal ma kienu għamlu r-Rangers. Iżda Horace u sħabu riedu li joħolqu tim ieħor bi plejers ġodda. U kien hawn li twieldu l-Youngsters. U Horace kien iħobb isemmi li fil-fatt kien hu li ħoloq dan l-isem. Semmieh u sħabu ħatfuh fil-kelma. Hekk twieled ilklabb li llum sar wieħed mill-iktar klabbs ta’ suċċess fi gżiritna, in-Nadur Youngsters. Imma dak iż-żmien l-organizzazjoni kienet għadha fil-bidu tagħha. Kienu jiltaqgħu f’xi ħanut tax-xorb bis-sid jipprovdi l-gerijiet u forsi ż-żraben. Forsi għax min kien jaħdem ried jixtri ż-żarbun hu. U l-uniku ħlas li kienu jirċievu kien larinġa f’nofs il-logħba u drink aktarx tè meta jaslu. La kellhom kowċis u anqas fejn jitrenjaw. Jilagħbu fit-triq. Meta ma kinux jirrapportawhom bħal ma ġralhom darba ftit ġranet qabel il-Milied tas-sena 1958 meta kienu qed jilagħbu fil-pjazzetta u ġie fuqhom pulizija li ħa isimhom u tella’ lil dawk ta’ fuq it-18-il sena l-Qorti. Horace kien jirrakkonta li fil-fatt dan il-ksur tal-liġi kien imniżżel fil-kondotta tiegħu “disturbing the public peace by the playing of football” Mal-Youngsters Horace kiseb kull unur li joffri l-futbol Għawdxi fosthom kampjonat u l-Footballer of the Year. Horace baqa’ jilgħab għal ħafna snin u meta sar veteran xtaq ikompli jilgħab anke f’diviżjoni inferjuri mal-Oratorju. Basta jilgħab. Toqgħod għalih dak li kienu jgħidu għal Pele’… “Meta ma jkunx jilgħab il-futbol ikun qed jitkellem fuq il-futbol u meta ma jkunx jitkellem fuq ilfutbol ikun qed joħlom fuq il-futbol.”

Horace u l-familja tiegħu Horace iżżewweġ lil Salvina neè Grima mill-Qala fil25 ta’ Ottubru 1959. Għall-ewwel kienu joqogħdu fl-istess post fejn kien joqgħod il-poeta u president tar-repubblika Anton Buttiġieġ. Minn hemm marru f’kirja f’post qrib il-pjazza fit-triq prinċipali . Hemm twieldu l-erba’ uliedu Alex, Sunta, Joyce u Franco. Iżda bħal kulħadd Horace xtaq li jkollu r-residenza tiegħu għalhekk stinka u tħabat biex jibni daru f’għalqa mdaqqsa fi Triq it-Telgħa. Horace u l-logħba tal-futbol Meta spiċċa jilgħab Horace ried jibqa’ fil-logħba u għamel żmien kowċ ta’ bosta timijiet. Beda bħala kowċ mal-Qala St Joseph Footbal Club fejn bi prodott purament mir-raħal irnexxielu jibni tim tajjeb ħafna li bih rebħu l-kampjonat tat-Tieni Diviżjoni u b’hekk telgħu fl-ogħla diviżjoni. Iżda l-iktar snin li tawh sodisfazzjon kienu dawk li għamel max-Xagħra fejn fl-istaġun 198889 kien rebbaħhom il-ħames kompetizzjonijiet li kienet torganizza l-Gozo Fooball Association (GFA)….inkluż ilkampjonat. Ma nafx jekk dan qattx ġie ripetut minn xi tim ieħor f’Għawdex.. Għal żmien konsiderevoli kien ukoll kowċ tat-tim Għawdxi li kien jikkompeti Malta fl-FA Trophy fejn sena minnhom kienu rnexxielhom jaslu sas-semi-finali wara rebħa mas-St. George’s però mbagħad tilfu 1-0 mat-tim qawwi tal-Floriana. Ma’ kull tim li miegħu kien kowċ Horace irnexxielu joħloq relazzjoni sabiħa u l-plejers li lagħbu taħtu għadhom isemmuh u jgħidu għalih…. “mhux biss kien kowċ tajjeb imma għalija kien qisu missieri…jieħu interess f’ħajti …fl-iskola, filkarriera u fil-familja”. U għalhekk ħafna u ħafna minn dawn il-plejers baqgħu jirrespettawh tul għomru kollu. U għal dan is-servizz qatt ma tħallas ċenteżmu. Anqas kien jaċċetta r-rifużjoni tal-ispejjeż tal-petrol għallvjaġġi li kien jagħmel. Horace kien supporter tat-tim Taljan u għalhekk feraħ bi sħiħ fis-snin 1982 u 2006 meta l-Italja rebħet il-World

75

Leħen il-Qala - Milied 2011
Cup. Kont tisimgħu jitkellem kont taħsbu li qiegħed fuq il-bank ma Bearzot jew Lippi. U fil-kategorija tattimijiet kien jissapportja lil Milan. Anki dawn tawh ħafna sodisfazzjon bir-rebħ ta’ diversi kampjonati u bis-suċċessi fil-European Cup. Iżda l-ġrajja li sewditlu qalbu immens bħala supporter kien meta l-Milan tilfu mal-Liverpool…finali li fiha kienu tliet gowls minn fuq. Education Officer, ħassu qed iħalli warajh biċċa minn qalbu għax ra kemm il-ġenituri kienu jirrispettawh li litteralment bkewh meta saru jafu li ser jitlaq. Lura l-Università Imbagħad ta’ ħamsin sena iddeċieda li jkompli l-istudju biex jakkwista grad tal-Masters fl-Edukazzjoni. Ma kinitx deċizjoni faċli. Ta’ dik l-età ħafna jaqtgħuha li ma jridux jistudjaw iżjed iżda Horace fil-fatt qatt ma warrab l-istudju. Kien iżomm ruħu aġġornat f’dak kollu li kellu x’jaqsam mal-qasam edukattiv. Din id-deċiżjoni kienet tfisser li jqatta’ ħafna sahriet flUniversità iżda ma qatax qalbu u fl-1991 feraħ bi sħiħ meta kiseb d-Degree li tant kien ħadem għaliha. Erba’ snin wara inħatar Assistant Direttur tal-Edukazzjoni u kien imexxi d-Dipartiment tal-Edukazzjoni t’Għawdex. Minn hemm irtira ta’ 61 sena maħbub ħafna millgħalliema li kienu jqisuh iktar bħala missierhom milli d-direttur tagħhom għax kien jurihom li hu qiegħed hemm biex jgħinhom u jinkoraġġihom u mhux biex ifittex il-passi tagħhom. Horace jibqa’ attiv u jagħti kontribut lis-soċjetà

Baqa’ ma setax jemmen kif tim bħal dak tal-Milan ċeda vantaġġ hekk kbir fi spazju ta’ ftit minuti. Iżda kien iħobb jgħid… “il-futbol tond u kollox jista’ jiġri.” Jitla’ fl-iskala tal-professjoni tiegħu Horace iżda ma nħeliex biss fuq il-futbol. Fil-ħajja akkademika baqa’ miexi ukoll skalluna wara skalluna. Meta ġie trasferit Għawdex għamel żmien jgħallem fl-Iskola Primarja tan-Nadur. Minn hemm fl-1966 ġie appuntat għalliem tal-Ingliz fil-Liċeo. Għamel żmien jieħu ħsieb il-librerija ta’ dan il-kumpless. Imbagħad tħajjar jaqbad it-triq tal-amministrazzjoni u fl-1981 applika għall-post ta’ Assistent Surmast talIskola Primarja taż-Żebbuġ. Ġie aċċettat u minn hemm wara ftit snin ġie trasferit għall-Iskola Primarja tal-Qala.

76

Kien ferħan ħafna f’raħalna u kien maħbub immens kemm mill-istaff kif ukoll mill-ġenituri u t-tfal iżda meta ngħata promozzjoni ta’ Surmast kellu bilfors jitlaq millQala u tawh f’idejh l-ikbar skola primarja ta’ Għawdex… dik tal-Victoria. Anke hawn Horace ħoloq ambjent laqqieni ħafna. Ħadem bi sħiħ ma’ sħabu l-għalliema u meta ġie biex jitlaq effett ta’ promozzjoni oħra għall-

Iżda anke fis-snin tal-irtirar Horace ma baqax idejh fuq żaqqu. Kien qisu workaholic…dejjem b’xi proġett f’idejh. Issa jgħin xi student universitarju fit-teżi tiegħu, issa jindirizza lill-genituri f’xi jum speċjali li torganizza xi skola, issa jikteb xi artiklu f’xi ġurnal jew perjodiku, issa jaħdem mal-Arċipriet fil-bini tal-proġett Gozo International Celebration (G.I.C.), issa jistinka ma’ Dun Fortunato Mizzi fil-ħolma li dan tal-aħħar kellu dwar l-anzjani f’Għawdex u issa jħeġġeġ lill-Arċipriet biex jagħti bidu għall-kisba ta’ xi post fil-Qala biex ix-xjuħ tagħna li jisfgħu weħidhom ikollhom dar diċenti fejn iqattgħu l-lejl. Dejjem sejjer għax kien jgħid li għalih ix-xogħol hu l-mutur li jħallih ħaj. U proprju minħabba din il-ħidma f’raħalna u barra minnu l-Kunsill Lokali tagħna ħass li għandu jagħtih Ġieħ il-Qala, premju li feraħ bih ħafna għax ra fih l-apprezzament ta’ ħidmietu. Horace kien ukoll Segretarju tal-Gozo Retired Teachers Association fejn kien dejjem jassisti lil sħabu f’dak kollu li seta’ u punt ta’ riferenza importanti għallgħalliema żgħar.

Leħen il-Qala - Milied 2011
Iżda minkejja din il-ħidma kollha Horace kien isib ħin għall-attivitajiet oħra ta’ serħan il-moħħ fosthom xi logħba tal-futbol jew lawn tennis fuq it-televiżjoni jew xi passiġġati fil-kampanja Għawdxija. Kellu ħafna ħbieb Maltin li kienu jgħaddu għalih il-Qala biex jeħodhom f’xi post sabiħ iżda qajla magħruf ta’ Gżiritna. U l-pjaċir tiegħu jieqaf fejn xi bidwi u jitkellem ftit miegħu. Kien iħobb jgħid li “mingħand kulħadd titgħallem xi ħaġa”. Is-safar kien iħobbu wkoll u żar bosta postijiet forsi l-iktar li impressjonawh kienu Lourdes u Fatima. Il-karattru ta’ Horace Mercieca Horace kien bniedem reliġjuż. Mhux reliġjuż li tarah minn ta’ quddiem fil-festa. Anqas xi wieħed li tarah flewwel fillieri fil-knisja. Imma kien nisrani ġenwin li rari kien jitlef il-quddiesa ta’ kuljum. U arah wara jmur filknisja tal-Qalb ta’ Gesù u jgħaddi xi ħin waħdu quddiem is-Sagrament. Jitkellem mal-Mulej dwar familtu. Ħin li kien jgħożż ħafna. Iżda barra dan, ir-reliġjożità tiegħu kienet tissarraf f’servizz lill-oħrajn. Huma min huma. Bla distinzjoni. Għax għal Horace kulħadd kien għażiż. Kien iħossu komdu jitkellem ma’ bidwi daqs li kieku qed jitkellem ma’ Arċipriet jew Ministru. Ħafna minn dawn il-kampanjoli kienu jfittxuh biex jimlilhom xi karti relatati mal-biedja, mat-taxxa, mal-pensjoni u l-bqija. U hu kien jaqdihom bil-qalb bla ma qatt ħa ċenteżmu għal ħidmietu. Kien jgħid li bħala nisrani jrid jgħin għax il-Mulej qalilna li “Dak li tagħmlu mal-oħrajn qed tagħmluh miegħi”. U minkejja l-ħafna xogħol tiegħu kien isib ħin iżur xi nies morda speċjalment xi wħud minn sħabu jew ħbiebu. Għalih kien dmir li jmur u jgħidilhom kelma ta’ kuraġġ. Filgħaxija r-Ruzarju ma kienx jonqos u kien iżomm fil-komodina qrib fejn kien jorqod ktejjeb tat-talb. Nisrani mhux tal-fanfaruni imma nisrani ta’ veru. Iżda Horace kien qabel kollox missier eżemplari. Għex ħajtu kollha għal familtu. Uliedu kienu l-għeżeż ħaġa li kellu. Qatt ma fittex li jistagħna iżda kien lest għal kull sagrifiċċju biex jara lil uliedu jirnexxu fil-ħajja. U meta dawn sabu posthom fis-soċjetà ħadem u stinka favur uliedhom….in-neputijiet li l-ikbar rigal li kienu jagħtuh kien meta jċemplulu ferħanin li kienu jkunu għaddew minn xi eżami li għalih hu kien ikun għenhom u ppreparahom. It-telfa ta’ Horace Mercieca nħasset kullimkien Ma kienx għalhekk għalxejn li meta tħabbret mewtu hekk għal għarrieda waqgħet arja ta’ niket mhux biss mal-Qala iżda ma’ Malta u Għawdex kollu għax kienu l-eluf li kienu jafuh u li xi darba gawdew minn tjubitu. U l-funeral maestuż li kellu kien xhieda ta’ dan ir-rispett għax il-maqdes tal-parroċċa tagħna rari jekk qatt ra folla bħal dik biex tagħti l-aħħar tislima. Anke Mons. Isqof ħass li għandu jistieden ruħu b’idejh u jqaddes ilquddiesa funebri tiegħu barra li qatta’ ħafna ħin ukoll ma’ familtu jagħmlilhom ftit kuraġġ f’dawk il-mumenti diffiċli. Horace għandu jservi ta’ eżempju għalina wkoll. Kien missier eżemplari, nisrani ġenwin, sportiv u skular iżda qabel kollox kien ġentlom par eccellence. Bniedem ta’ qalbu f’idejh li ma jafx jgħid le fejn jara l-ħtieġa. Tifkirietu tibqa’ magħna u f’qalbna għal dejjem. 
Riferenzi: Il-Familja Mercieca b’mod partikulari lil martu Salvina u ibnu Franco Mercieca. Mill-Arkivji tal-Qala St. Joseph F.C., Nadur Youngsters F.C. u Xagħra United F.C. Ir-Reġistri tal-iskejjel tal-Primarja tal-Qala, tan-Nadur, iżŻebbuġ u tal-Belt Victoria. Il-minuti tal-Gozo Retired Teachers Association.

77

Leħen il-Qala - Milied 2011

Gozo International Celebration
Dear Father Zammit, d last Christmas. Celebration which Vicki and I attende te my review of the Gozo International Here is y, if published very soon, help promo h it is certainly late for last year, it ma you every I believe that, althoug travel to Gozo this year, but we wish cert. Regrettably we will be unable to this year’s con rs ahead. good fortune and blessings in the yea Sincerely, Bob and Vicki

CHRIStMAS IS CoMING
Yes, isn’t it dreadful! Now we, especially in the Western World have to find the right gifts for everyone on our Christmas lists – greeting cards, toys, jewelry, clothes, electronics – all sorts of gifts that drain our bank accounts and wallets. All for what? To celebrate Christmas? To prove that we can be as generous as our relatives, friends and neighbors? To emulate the gift-giving binge that the Three Wise Men inadvertently initiated 2000 years ago? As the holiday (meaning of course ‘Holy Day’) approaches, I tend to view the entire proceedings with greater alarm each year. And I ask myself, how can I escape the pressures that our advertisers have thrust upon us? Living in Canada, we are of course, inundated with American advertising, and we often succumb to their pleadings and demands – that we buy, buy, buy. The end result of course is another load of useless, meaningless trifles – things that we want but don’t need. Over the past several years, we have learned how to deal with the pressures to indulge everyone’s wishes. We have tried a number of tactics. The first is to move (temporarily of course) to a remote location, usually an island where the locals, especially the locals, celebrate Christmas in more subtle and humble ways. We have visited Molokai (in the Hawaiian chain), then Flinders Island (south-east of mainland Australia). Last year, we chose Gozo. There we were once again greeted by down-to-earth, friendly and generous people. Another strategy we find useful is to immerse ourselves in conversion situations. We take in a performance of Handel’s Messiah. We watch A Christmas Carol, usually the version featuring Alistair Sim as Scrooge. Living for three months on Gozo though brought fresh challenges. We couldn’t find either A Christmas Carol or a performance of Messiah. But we did find the necessary catalyst in the Gozo International Celebration performed at St Joseph church in Qala. What a magnificent concert! Such glorious surroundings! Singers and musicians featured outstanding soloists and ensembles. Sopranos Patricia Buttigieg, Roxana Xuereb and Ruth Portelli, tenors Joseph Buttigieg and the Arch-Priest, Joseph Zammit thrilled the audience/ congregation with their superb voices. Other soloists included Isabelle Caruana, Michael Attard and Mariosa Pavia. The Fourtissimo Brass trumpet quartet shared their consummate talents with several diverse selections. A string ensemble (Joseph Magro, Frankie Magro, Jesse Zerafa Boffa, Charlo Xuereb, Gilmour Camilleri and Guze Chetcuti) added its charm and artistry to the evening. Several choirs added to already enchanting concert – St Anne’s Choir were accompanied by Frankie Magro on the organ; the Magnificat Choir, a delightful group of children raised their enthusiastic voices in praise of the season And the music was wide-ranging, from Schubert’s March Militaire to Adeste Fideles to Joplin’s Pineapple Rag. Overall, the concert and performance helped renew our beliefs in the ‘true’ Christmas spirit. A great deal of credit needs to go to the organizers and directors of the concert. Canon Dr. Joseph Zammit deserves our enduring accolades for his work in staging such a magnificent evening. I’ve very likely missed a few of the performers, and for any omissions, I apologize, but I can assure readers that if you need a conversion experience or want to enjoy the best in Christmas music, go to Qala and attend the Gozo International Celebration. Our only regret is being unable to attend this year’s Celebration. Robert C. Scott, Professor of Rhetoric and Technical Communication, University of Calgary (ret.) 

78

Leħen il-Qala - Milied 2011

Il-Komunità Kummerċjali tal-Qala Madwar Sittin Sena Ilu.
minn: Karmnu Portelli
Ftit taż-żmien ilu ltqajt ma’ ħabib tiegħi u waqt li konna nitkellmu d-diskors waqa’ fuq il-pjazza tal-Qala, fissens kemm tkun kummerċjuża u ħajja, speċjalment fi tmiem il-gimgħa. Ħadt spunt minn dan, u ddeċidejt li nikteb dak li niftakar meta kont żgħir fuq il-kummerċ li kien hawn fir-raħal tagħna dak iż-żmien. Pjazza San Ġużepp: Nibda mill-Pjazza. F’dan iż-żmien li niftakar, fil-pjazza li kienet kif nafuha llum barra mill-balavostri u siġar, li minflokhom kien hemm taraġ fuq in-naħa kollha taxxellug tal-knisja, kien hemm għaxar ħwienet li kienu jbiegħu xorb u affarijiet talmerċa. Ta’ min isemmihom wieħed wieħed għax min hu tampari jieħu pjaċir jiftakar fi tfulitu u dawk li huma iżgħar isiru jafu li l-Qala dejjem kien raħal kummerċjuż. Hekk kif wieħed iħares millknisja lejn il-pjazza kien isib fuq in-naħa tax-xellug, ilħanut tax-xorb proprjetà ta’ Ġanni Buttigieg ‘tal-Mulejja’
“Coronation Bar”

li kien jismu “Coronation Bar”. F’dan il-post hemm plakka li tfakkar it-twelid talPresident Anton Buttigieg. Dan il-ħanut kien ibiegħ inbid u xorb ieħor, kif ukoll il-kafè. Iktar lil hemm minnu kien hemm ħanut ieħor ta’ Bernard Vella. (Dan kien eżatt minflok ‘Sharmain’ ilHairdresser). Dan Bernard
Il-ħanut ta’ Bernard Vella

Irrid ngħid li l-bar li hemm illum fil-Kantuniera “Żeppi’s Bar”, kien għadu ma nfetaħx fi żmien li rrid infakkar, imma dan infetaħ fis-sebgħinijiet minn ħija Ġamri u kien sar il-Klabb tal-futbol, li kien iżomm f’post iżgħar “Teens Bar”, li kien bieb ma’ bieb mal-ħanut ta’ Franġisk Debono. Dan it-“Teens Bar” kien fetħu missieri fl1964, u kont immexxieh Il-Klabb tal-futbol jien kif spiċċajt mill-iskola sekondarja. F’dan il-post niftakar li kien hemm ħanut ieħor ta’ ‘Lonza ta’ Pawla’, li kienet tbiegħ affarijiet tal-ikel. Din Lonza kellha inċident ikrah ħafna meta darba fost l-oħrajn waqt li kienet bilqiegħda barra dan il-ħanut, investiha motor cycle. Wara dan l-inċident Lonza baqgħet sejra lura. Inkomplu nduru malPjazza. Fil-post fejn illum
“Teens Bar”

“Friends to All Bar”

kien jiftaħ il-ħanut nhar ta’ Hadd u kien ibiegħ il-kafè, li kien iġibu lest mid-dar u anke xi pasta. Iktar lil hemm minnu kien hemm ħanut taxxorb u tal-merċa proprjetà ta’ Franġisk Debono, ‘InNiksu’, bl-isem “Friends to All Bar”. Fil-preżent minflok dan il-ħanut hemm irrestorant “Kaputa”.

toqgħod Karmena Xerri ‘Ta’ Peppi’ kien hemm ħanut li kien ibiegħ ukoll xorb u merċa. Dan kien proprjetà ta’ Ġuża, omm Karmena. Barra minnhekk, jekk niftakar “Popular Bar” sew, kien wieħed millħwienet li kienu jbiegħu l-ħaxix frisk fir-raħal. Il-ħanut ta’ Ġuża kien jismu “Popular Bar”. Ta’ min jgħid li taħt l-isem tal-ħanut kien ikun mniżżel dejjem Wines & Spirits. Pass lil hemm minn dan il-ħanut kien jeżisti ħanut ieħor tal-inbid ta’ ċertu Ġanni Buttigieg “ilPampli”. Dan il-ħanut kif għedna kien ibiegħ ukoll xorb ieħor u xi ħlewwiet u xi pasti. Iktar ’l hemm minnu, Il-ħanut ta’ Ġanni Buttigieg “il-Pampli”

79

Leħen il-Qala - Milied 2011
fejn illum hemm ir-restorant “22 four”, kien hemm ħanut tal-ħwejjeġ proprjetà ta’ Mikiel Debono ‘tal-Għażżieq’. Dan kellu mara Awstraljana Gwen, li kienet ukoll tħit l-ilbiesi tan-nisa. Bartolo ‘ta’ Ġunta’ li kienet magħrufa bħala l-‘Hood’. Din kienet tiġi z-zija ta’ Loreta Vella. Dan il-ħanut ftit niftakru, imma kien ukoll ħanut tax-xorb u tal-merċa. Din Marija kellha ħanut tal-kafè fejn illum hemm “Zeppi’s Bar”, imma dan kien fiż-żmien it-Tieni Gwerra Dinjija, żmien li jien ma niftakarx.

Il-ħanut ta’ Mikiel Debono ‘tal-Għażżieq’

Fejn illum hemm il-Każin tal-Banda, kien hemm ħanut tal-merċa ieħor ta’ Karmena Xerri ‘Tal-Ħarti’, li kienet ukoll tbiegħ ħaxix frisk. Wara dan il-ħanut kien trasferit għad-dar fejn kienet Il-ħanut ta’ Karmena Xerri ‘Tal-Ħarti’ toqgħod, illum toqgħod bintha M’Josette, u iktar tard reġa’ nfetaħ ħanut taxxorb “Xerri’s Bar” minn Toni Xerri, ir-raġel ta’ Karmena. Iktar ’l hemm minnu kien hemm il-ħanut ta’ Salvu Buttigieg ‘Il-Buħames’, eżatt fejn illum joqgħod Karmenu Cutajar. Dan il-ħanut taxxorb, bħal ħwienet tax-xorb

Il-ħanut ta’ Maria Buttigieg ‘Is-Surrana’

Fil-kantuniera fejn illum hemm id-“D Bar” kien hemm ħanut ta’ Maria Buttigieg ‘Is-Surrana’. Dan ma kienx ħanut bħal dawk li diġa’ semmejna, imma post minn fejn Maria kienet tbiegħ affarijiet tal-ħjata u tal-bizzilla, għax Maria kienet tinnegozja l-bizzilla. Sal-aħħar tassebgħinijiet tas-seklu l-ieħor ix-xogħol tal-bizzilla kien popolari ħafna fil-Qala, u tista’ tgħid f’kull dar kien hemm min jaħdem il-bizzilla. Għalhekk Marija ‘isSurrana’ kienet tagħti l-ħajt lill-ħaddiema tal-bizzilla u tax-xogħol tħallashom billi tagħtihom xi affarijiet talikel bħal-zokkor eċċ u naturalment flus. In-naħa tal-pjazza fejn il-“Coronation Bar” li semmejna iktar ’l fuq, kien hemm ukoll ħanut ta’ barbier ta’ Karmenu Mercieca ‘ta’ Pietru’. Dan kien fejn illum hemm “Peter’s Butcher”. Il-barbier kien jiftaħ il-Ġimgħa filgħaxija u s-Sibt biex jaqta’ x-xagħar u jqaxxar il-leħja lill-anzjani li ma kinux jafu jqaxxru l-leħja bil-mus. Dak iż-żmien kienu għadhom ma daħlux ix-xfafar kif nafuhom illum, iktar u iktar l-electric shaver. Iktar ’l fuq lejn in-Nadur, kien hemm il-ħanut ta’ Missieri. Dan kien ħanut tal-merċa u anke tax-xorb u kafè, filfatt kienu żewġ ħwienet. Missieri, li qatt ma ried iwaħħal tabella b’isem talħanut, fetaħ dan in-negozju fl-1951 u baqa’ miftuħ sal1985.

Il-ħanut ta’ Salvu Buttigieg ‘Il-Buħames’

l-oħra kien ibiegħ affarijiet tal-ikel ukoll. F’dan il-ħanut kienu jiltaqgħu l-irġiel jilagħbu l-karti, l-aktar ilĦadd filgħodu. Ma’ ġenb dan il-ħanut, kien hemm ieħor “Central

“Central Bar”

80

“Neutron Store”

Bar”, proprjetà ta’ Ġużeppi Buttigieg, ‘il-Perill’, li barra ikel u xorb kien ibiegħ ukoll laħam frisk. Ġużeppi kien ukoll produttur tal-inbid li kien ibiegħ fil-ħanut tiegħu. F’dan il-ħanut ukoll kienu jiltaqgħu l-irġiel jilagħbu l-karti. Kien hemm ħanut ieħor fejn illum hemm in-“Neutron Store”. Dan kien proprjetà ta’ Maria

Il-ħanut ta’ Ġużepp Portelli

triq l-Immakulata Kunċizzjoni: Inkomplu bid-dawra tagħna mar-raħal, u nsemmu Triq l-Immakulata Kunċizzjoni. Eżatt fil-bidu tagħha kien

Leħen il-Qala - Milied 2011
hemm ħanut tax-xorb, il-“Beauty Bar” li kien proprjetà ta’ Pawlu Buttigieg ‘iż-Żubi’. Iktar tard il-post inbiegħ u l-ħanut, li baqa’ l-istess, kien beda jitmexxa minn Ġużi Xerri - ‘Żużu’. Iktar l-isfel, insibu is-“St. Joseph Guest House”. Fil-perijodu li qed nikteb dawn il-memorji, din kienet “St. Joseph Hotel”, proprjetà ta’ Ġużepp Grima ‘il-Gaġġu’. Meta kont żgħir din il-lukanda kienet popolari ħafna mal-Maltin, fost l-oħrajn mas-Soċi tal-Mużew li tista’ tgħid kull ġimgħa kienu jiġu minn Malta biex iżuru l-oqsma t’Għawdex u naturalment tal-Qala. kien hemm in-neputija ta’ Ġużepp, Grezzja Said, li kienet ukoll ħajjata. Fi żmien il-Milied f’dan il-ħanut kien ikun hemm ilPasturi tal-Presepju għall-bejgħ u aħna ta’ tfal li konna, ħallina mmorru hemm biex noqogħdu nitgħaxxqu bilpasturi, u jekk ikollna xi tliet soldi (madwar €0.10c) nixtru xi wieħed. Mhux il-pasturi kollha kienu jiswew daqshekk, uħud minnhom kienu jiswew id-doppju, u oħrajn anke t-triplu u aktar ukoll. Dawn il-pasturi tat-tafal kienu jkunu kollha maħduma bl-idejn, u miżbugħin kuluri differenti. Iktar ’l isfel fid-dar li jmiss kien hemm ħanut ieħor ta’ Marija Buttigieg, is-‘Surrana’ li semmejna iktar ’il fuq. Hawn bdiet bin-negozju Marija, u meta bniet fil-pjazza ġarret kollox għal hemm. Anke hawn fi żmien il-Milied kien ikun hawn il-pasturi għall-bejgħ, bħal ma kien ikun hemm fil-ħanut tal-pjazza wkoll.

“St. Joseph Hotel”

Barra li kellu din il-lukanda, Ġużepp Grima kellu wkoll ħanut tal-merċa u tax-xorb iktar l-isfel fit-Triq, “Gaġġu Grocery”. Ġużeppi kien ukoll minn dawk il-Qalin li kienu jipproduċu l-inbid biex ibigħuh huma stess filħanut tagħhom. Din ilproduzzjoni tal-inbid, Ġużeppi kien jagħmilha f’maħżen ma’ ġenb illukanda, li iktar tard kien sar restorant u li kienet tmexxih Ġiovanna Bartolo, bħal ma kienet tmexxi wkoll il-ħanut tal-merċa kif “Gaġġu Grocery” ukoll il-Guest house. Fatt kurjuż ħafna ġara fil-bidu tas-sittinijiet. Żewġt itfal mill-Qala daħlu f’dan il-maħżen tal-inbid; naturalment kien bi nhar u l-bieb kien miftuħ. Dawn riedu jixorbu l-inbid, u sabu tazza, marru fejn il-kaputa (kartell kbir mimli bl-inbid) u fetħu l-vit tal-injam biex jimlew ittazza. Kif it-tazza imtliet dawru l-vit biex jagħlquh, u x’ħin raw li ma jistgħux jagħlquh, u l-inbid sa jibqa’ ħiereġ, ħallew kollox u telqu jiġru ’l barra. L-inbid ħareġ fit-triq u baqa’ nieżel ’l isfel għal quddiem ilħanut fejn kien hemm Ġużepp u martu Grezzja. Tgħidx x’pandemonju nqala’ sakemm Ġużepp irnexxielu jagħlaq il-vit tal-kaputa biex l-inbid ma jibqax ħiereġ. Iktar ’l isfel fl-istess triq, eżatt quddiem il-kunvent tas-sorijiet Franġiskani kien hemm ħanut ta’ Ġużepp Portelli ‘ta’ Pasku’. Dan kien ibiegħ affarijiet tad-dar bħal żebgħa eċċ; u affarijiet tal-ħjata peress li hemm

“Conception Bar” ta’ Toni Portelli ‘ta’ Ċula’

Iktar il-ġew fl-istess triq qrib il-knisja tal-Kunċizzjoni kien hemm il-ħanut “Conception Bar” ta’ Toni Portelli ‘ta’ Ċula’. Bħal ħwienet li semmejna fil-pjazza, Toni wkoll kien ibiegħ il-merċa u x-xorb. Toni kien ukoll wieħed mill-ewwel kummerċjanti fil-Qala li kellu vann biex iġorr il-merkanzija għall-ħanut tiegħu. Billi dan il-ħanut kien l-uniku wieħed f’dawn l-inħawi, matul il-festa tat-8 ta’ Diċembru, li dak iż-żmien kienet festa kmandata, kien ikun miftuħ biex iservi l-birra u luminati kemm lill-Qalin kif ukoll lill-barranin li kienu jiġu għallfesta u li dawn ma kinux ftit. triq Il-Wardija: Fi Triq il-Wardija minn naħa tal-Pjazza nsibu l-ħanut tal-merċa u tax-xorb “Mike’s Bar”, proprjetà ta’ Kelinu Portelli ‘ta’ Pistu’. Dan barra ikel u xorb kien ibiegħ ukoll laħam frisk u anke ħxejjex u frott. Barra minn hekk fi żmien il-lampuki kien anke jbiegħ din il-ħuta. ’Il fuq iktar, kien hemm forn li kien jaħmi l-ħobż kuljum, u anke ftajjar, pastizzi u qassatat skont l-istaġun. Dan kien proprjetà tal-Familja Camilleri ‘tal-Furnar’. Dak iż-żmien ma kienx hawn magni biex jagħġnu l-għaġina u kollox kien isir bl-idejn. Barra minn hekk kull familja

81

Leħen il-Qala - Milied 2011
kienet iżżomm il-ħobż għallġimgħa sħiħa. Għadni qiesni qed narahom issa, nisa taddar iġorru fuq rashom numru ta’ ħobż ġo kannestru kbir skont il-kobor tal-familja fiddar. Naturalment kulħadd kellu l-ġurnata tiegħu meta jmur għall-ħobż, għax kien impossibbli li kulħadd jinqeda fl-istess ġurnata.
Il-forn tal-Familja Camilleri ‘tal-Furnar’

fil-pussess tagħna, u tgħidx kemm-il darba użajniha. In-nannu, barra l-ħanut kellu wkoll negozju żgħir tal-bejgħ tal-ġwież, għall-bhejjem u tjur li f’dawk iżżminijiet fil-Qala kienu abbundanti. Naħseb li ma kienx hawn dar li ma kinietx iżżomm xi nagħġa jew mogħża għall-ħalib u ġbejniet, kif ukoll tiġieġ għall-bajd u fniek għal-laħam. Iktar l-isfel mill-ħanut tanNannu, eżatt fil-kantuniera, kien hemm ħanut ieħor tal-merċa u l-inbid, li kien proprjetà ta’ Ġanni Portelli ‘ta’ Ċula’ li kien jiġi ħu Toni, li kien armat ħdejn ilKunċizzjoni. Dawn l-aħwa Ġanni u Toni kienu wkoll jipproduċu l-inbid għallħwienet tagħhom. Huma kellhom maħżen fi Triq ilIl-ħanut ta’ Ġanni Portelli ‘ta’ Ċula’ Wardija stess. Faċċata ta’ dan il-ħanut, innaħa ta’ Triq Wardija, kien hemm forn tal-ħobż ieħor, li kien tal-familja ta’ Ġużepp Xerri, ‘t’Għassa’ u mbagħad għadda għand Ġużepp Buttigieg ‘tal-Makku’ li kien miżżewweġ lit-tifla ta’ Ġużepp Xerri, Mariross. Dan il-forn kien jaħdem blistess sistema bħal dak li diġa’ semmejna ‘tal-Furnar’, però dan Ġużepp introduċa Il-forn tal-Familja ta’ Ġużepp Xerri, ‘t’Għassa’ l-unika magna li tagħmel l-għaġina li kien hawn firraħal. Dan ukoll kien beda jaħmi bil-pitrolju minflok bil-ħatab. Meta Ġużepp beda jħaddem din il-magna tal-għaġina, kien ġab furnar minn Ħal Qormi biex iħarrġu. Każ kurjuż hu li dan il-furnar Qormi kien ġab it-tifla miegħu, u din it-tifla ltaqgħet ma’ ġuvni mill-Qala. Dawn iżżewġu, rabbew familja, saru nanniet u għadhom joqogħdu l-Qala sal-lum. Pjazza Anton Buttigieg: F’din il-pjazza kien joqgħod Manwel Debono ‘ta’ Pawla’, li kien jiġi hu Mikiel, talGħażżieq’ tal-Pjazza. Dan Manwel ma kellux ħanut talmerċa, imma kien negozjant tal-bajd u tjur. Il-Qalin kienu jbigħulu l-bajd tat-tiġieġ li kien ikollhom żejjed, u hu jieħdu Malta u jbiegħu hemm. Dan Manwel kien

Anke xi nisa tad-dar kienu jmorru huma wkoll biex jgħinu fl-għaġna. Iktar ’il fuq kien hemm ħanut ta’ Ġużepp Camilleri ‘il-Pess’, li kien ibiegħ affarijiet tal-ikel u affarijiet tal-iskola. In-naħa t’isfel ta’ Triq ilWardija qrib Triq il-Belvedere Il-ħanut ta’ Ġużepp Camilleri ‘il-Pess’ (li qabel kienet Triq Hondoq ir-Rummien) kien hemm żewġ ħwienet oħra. Dawn bħall-oħrajn li semmejna, kienu jbiegħu ikel u xorb, jiġifieri kienu armati bħala ħanut tal-merċa, u anke kellhom l-imwejjed biex iservu l-inbid u xorb ieħor. Wieħed minn dawn ilħwienet kien tan-Nannu Ġużepp Buttigieg li kienu jgħidulu ‘l-Biżillu’. Wara dan il-ħanut “Tony’s Bar”, għadda għand ibnu Toni, li kien ġuvni u ngħalaq fl-1979, meta Toni ħalliena. Għal dak iż-żmien, sittin sena u aktar, dan il-ħanut kien post mill-aktar popolari fil-Qala, fejn anke fil-Karnival kienu “Tony’s Bar” jiltaqgħu rġiel minn irħula oħra, fosthom mix-Xagħra, u joqogħdu jdoqqu u jiżfnu. In-nannu kien produttur tal-inbid. Niftakar qisu issa, fi żmien l-għasir tal-għeneb, bdiewa mill-Qala u anke minn Nadur iġorru l-qratal mimlija bl-għeneb fuq ilkarettuni miġbuda minn xi ħmar jew bagħal, biex innannu jagħmel l-inbid. Il-maħżen fejn kien jiġi prodott dan l-inbid għadu armat kif kien dak iż-żmien. Wara xi snin li miet in-nannu, Kelinu ta’ Pistu kien għamel żmien jipproduċi l-inbid fl-istess post għall-ħanut tiegħu. Il-mara ta’ Kelinu, Ġużeppa, tiġi z-zija tiegħi. Ċara f’moħħi wkoll hi x-xena ta’ meta n-nannu għallħabta tal-1952 xtara magna li tagħsar l-għeneb. Sa dak iż-żmien l-inbid kien jingħasar billi żewġt irġiel kienu joqogħdu jaqbżu fuqu. Il-magna li semmejna għadha

82

Il-ħanut ta’ Manwel Debono ‘ta’ Pawla

Leħen il-Qala - Milied 2011
jagħmilha wkoll ta’ kurrier u mhux l-ewwel darba li kien jaqdi lill-Qalin fil-bżonnijiet ta’ xiri li kien ikollhom minn Malta. Lili ġie li ġabli xi ktieb, li hawn Għawdex ma kontx issibu. triq l-Imgarr: (in-naħa t’isfel) Hawn insibu negozjant ieħor bħal dak li diġa’ semmejna, Franġisk Xuereb ‘tan-Namra’. Dan kien jinnegozja tjur, fniek u bajd, però Franġisk kien idur irraħal biż-żiemel u l-karettun mgħobbi bil-kaxxi fuqu u jixtri l-prodotti mid-djar. Wara huwa kien daħħal vann li ħa post iż-żiemel. Kellu qafas kbir fejn ipoġġi tiġieġ u ħisjien, u qafas ieħor għall-fniek. Il-bajd kien jitpoġġa f’kaxxi kbar tal-injam, għax dak iż-żmien kien għadu ma bediex jintuża l-kartun li llum insibu biex jiġi ppakkjat il-bajd u ma jinkisirx. Hu kien ibiegħ ukoll il-ġwież. Barra minn hekk Ġużepp kien ukoll barbier. F’dan ixxogħol kellu lil ibnu Salvu li għadu mimli bil-għomor, jgħinu speċjalment fl-aħħar tal-ġimgħa. Ġużepp Vella kellu wkoll l-uniku telefon li bih f’dak iżżmien il-poplu tal-Qala seta’ jinqeda. Kont tmur għandu u tgħidlu ma’ liema tabib trid taqbad, u hu jdawwar “Ironmongery by J.Vella” l-apparat u jqabbdek biex tkellmu. Ngħiduha kif inhi, dak iż-żmien mhux il-Qala biss ma kienx hawn telefon imma f’Għawdex kollu. Ilprofessjonisti u negozjanti kbar kellhom dan il-mezz ta’ komunikazzjoni. Bint Ġużepp, Marija, kienet ukoll tagħmilha ta’ aġent tal-ispiżjar Joe Bondin, li dak iż-żmien kien armat irRabat, u wara nofsinhar kien jitla’ n-Nadur fejn kellu spiżerija żgħira. Fi triqtu lejn in-Nadur dan l-ispiżjar kien jiġbor ir-riċetti tal-mediċina li tal-Qala kienu jħallu ma’ Marija u hu u sejjer lura lejn ir-Rabat iħalli l-mediċini ma’ Marija u n-nies tiġborhom minn għandha. Kien servizz tassew utli meta wieħed jiftakar li ftit kienu dawk li kellhom mezz biex imorru jixtru mir-Rabat fejn kienu l-ispiżeriji, waqt li t-trasport pubbliku kien għadu biss b’żewġ vjaġġi filgħodu. Ftit aktar ’l isfel tfaċċa negozju differenti li dam biss ftit ta’ snin. Qed nirreferi għall-ħanut li jbiegħ il-fajjenza, affarijiet dekorattivi, bħal arloġġi, platti, vażuni eċċ u affarijiet tal-elettriku. Dan il-ħanut ma’ kellux isem. Dan kien jinsab fl-intrata tad-dar ta’ Ġanni u Ġuża Mizzi (illum mejtin), li kien qabbadhom dan in-negozju ċertu Toni Zammit minn Ħal Qormi, li dak iż-żmien kien jiġi għand il-Gaġġu biex jarma d-dawl elettriku tal-knisja u t-toroq tal-Qala fil-festa. Miegħu kienu jiġu wliedu, fosthom Ġorġ li mbagħad iżżewweġ lil Gerita Bartolo ‘ta’ Ġunta’ u llum jgħixu f’Ħal Qormi, Malta. Dan il-ħanut dam sal-bidu tassena 1960, meta dik id-dar twaqqet biex tinbena oħra aktar adattata u moderna. Iktar ’l isfel f’din it-triq kien hemm ħanut tal-inbid ieħor. Dan kien ta’ Ġużeppa Portelli, magħrufa bħala ‘Peppina ta’ Gejtan’. Il-lum dan il-ħanut ma għadx baqa’ ħjiel tiegħu, għax f’nofs il-ħamsinijiet inbidel f’dar residenzjali. Però każ li ġara f’dan il-ħanut baqa’ jissemma għal żmien twil.

Il-ħanut ta’ Franġisk Xuereb ‘tan-Namra’

Hawn ta’ min ifakkar li dawn iż-żewġ negozjanti kienu jieħdu l-prodotti tagħhom lejn Malta bid-dgħajjes talLatini, li llum spiċċaw għal kollox. Wieħed jista’ jifhem xi tbatija kienet tkun speċjalment fil-maltemp. triq l-Imgarr lejn il-Knisja: (illum Triq it-28 t’April 1688) Quddiem l-għassa l-qadima kien hemm ħanut “Rose & Lilly – Wines & Spirits” proprjetà ta’ Loreta Buttigieg ‘tal-Bandu’. Sa fejn niftakar Loreta kienet tbiegħ affarijiet tal-ikel u ħelu u l-ħanut kellu kamra oħra armata bħala ħanut tal-inbid u tax-xorb. Imiss ma dan il-post, kien hemm il-ħanut “Ironmongery by J.Vella”, proprjetà ta’ Ġużepp Vella “Rose & Lilly – Wines & Spirits” ‘ta’ Trejża’. Bħalma jixhed l-isem dan kien ħanut tażżebgħa, u affarijiet oħra li għandhom x’jaqsmu maxxogħol tad-dar. Barra minn hekk Ġużepp, li għal xi żmien kien ukoll Sagristan tal-Parroċċa flimkien ma’ ħuh Bernard, kien qisu l-handyman tar-raħal, u xi ħsarat fil-kuċinieri, spiritieri u lampi tal-pitrolju li kienu jintużaw dak iż-żmien, kienu jittieħdu għandu għattiswija.

Il-ħanut ta’ Ġużeppa Portelli, ta’ ‘Peppina’

83

Leħen il-Qala - Milied 2011
Nismagħhom jgħidu meta kont żgħir li f’dan il-ħanut ingħatat l-aħbar tal-għarqa tal-luzzu f’Taċ-Ċawl, u li fih tilfu ħajjithom xi 23 ruħ. Jgħidu li Karmnu Attard ‘taż-Żajjar’, u li dak iż-żmien kien ġuvni ta’ xi ħmistax-il sena, li kien fuq l-istess luzzu li għereq, hekk kif salva mill-għarqa, tela’ jiġri mxarrab kif kien, jagħti l-aħbar f’dan il-ħanut. Naturalment il-bqija nħallieh għallimmaġinazzjoni tagħkom. triq San Ġużepp: niftakar hu lil Salvu li kien ukoll iġorr il-ġwież u jqassam fid-djar bil-karettun u ż-żiemel. Ta’ kuljum kont tara lil Salvu wara nofsinhar, tiela’mill-maħżen ‘ta’ Miema’ mill-Imgarr, biż-żiemel mgħobbi merkanzija għallħanut tagħhom. In-Naħa ta’ fuq il-Wileġ: (Triq Biċċieri) Hawn kien hawn żewġ ħwienet tal-inbid. Wieħed kien tal-familja mlaqma ‘ta’ Kejli’, li jien kemm kemm niftakar, u l-ieħor ta’ Ġużepp Mifsud ‘ta’ Jaqla’, jew ‘taċ-Ċana’. Dawn iż-żewġ kummerċjanti t-tnejn kienu produtturi tal-inbid. triq In-Nadur: In-naħa ta’ fuq ta’ din it-triq kien hemm ħanut tal-inbid proprjetà ta’ Salvu Cauchi ‘is-Sopla’. Dan ukoll kien jipproduċi l-inbid tiegħu. Fil-kantuniera fejn it-triq tmiss ma’ Triq it-Telgħa kien hemm ħanut tal-merċa li kien proprjetà ta’ Ċetta ‘talMulejja’.
Il-ħanut ta’ Nazzarenu Buttigieg, ‘tal-Lexx’

Hawn kien armat, eżatt quddiem il-bini tal-mużew, Nazzarenu Buttigieg, ‘tal-Lexx’. Dan Żarenu kien fin-negozju tal-bajd u tjur bħat-tnejn l-oħra li diġa’ semmejna. Però dan Żaren kellu ukoll trakk biex iġorr ilmerkanzija u ġwież. Kien ukoll jagħmilha ta’ burdnar għal min ikollu bżonn, għax kellu wieħed mill-ftit trakkijiet li kien hawn fir-raħal. Irrid ngħid li dan Żarenu Buttigieg qabel ma mar fid-dar il-ġdida tiegħu faċċata tal-Mużew, huwa kien ukoll armat fid-dar li kien joqgħod qabel fi Triq l-Imgarr fejn illum joqogħdu Kelinu u Marija (Nanny) Mercieca. triq il-Qala: Hawn kien jinsab ħanut ieħor bħal dawk li diġa’ semmejna, u kien tal-Familja Camilleri ‘ta’ Slajf’. Jien li
Il-ħanut ‘tal-Lexx’ fi Triq l-Imgarr

Qabel tibda Triq it-Telgħa, imma fi Triq in-Nadur kien hemm ħanut tal-merċa li kien proprjetà ta’ Salvu Said ‘ir-Rokk’. Sa fejn niftakar ma kienx miftuħ għall-bejgħ talIl-ħanut ta’ Salvu Said ‘ir-Rokk’. inbid u xorb filgħaxija. Salvu kien ibiegħ ukoll laħam frisk u affarijiet għall-ħajja. Iktar ’l isfel (lejn il-knisja) insibu l-forn tal-Familja Buttigieg ‘tal-Mulejja’ li għadu jaħdem sal-lum u m’hemmx għalfejn ta’ aktar spjegazzjoni. Forsi ta’ min ifakkar li dan il-forn hu wieħed, jekk mhux l-uniku, li għadu sal-lum jaħmi l-forn tal-ħobż bil-ħatab. Kummerċjanti oħra: Ma rridx inħalli barra lil Il-forn tal-Familja Buttigieg ‘tal-Mulejja’ xi kummerċjanti Qalin li għalkemm ma kellhomx ħanut minn fejn ibiegħu, xorta taw servizz fir-raħal tagħna. Qed nirreferi għallbejjiegħa tal-Ħut u tal-Pitrolju. Bejjiegħa tal-ħut irrid insemmi lil Toni Abela ‘tal-Ħanina’, Ġanni Mizzi ‘l-Lisu’, Mikiel Magro ‘t-Tetta’, Ġużeppi Falzon ‘tal-Kalar’ u Manwel Buttigieg ‘Mellu ta’ Pietra’. Dawn kollha ħadmu kemm felħu biex biegħu l-ħut u qdew lill-poplu tar-raħal tagħna. Mose’ Camilleri ‘tan-Najsi’ kien ibiegħ il-pitrolju, li dak iż-żmien kien l-uniku mezz biex isir it-tisjir wara li nqata’ il-kenur bil-ħatab. La l-gass u inqas u inqas l-elettriku ma kienu għadhom bdew jintużaw.

84

Il-ħanut ta’ Familja Camilleri ‘ta’ Slajf’

Leħen il-Qala - Milied 2011
Persunaġġ ieħor li kien ibiegħ il-pitrolju kien ‘Mellu’ li semmejna iktar ’l fuq, li kien ukoll xi żmien ibiegħ ilħut. Dan Mellu kellu wkoll metodu ieħor ta’ bejgħ. FilFesta tal-Kunċizzjoni u ta’ San Ġużepp kien jarma kaxxa mdaqqsa mdendla m’għonqu quddiemu u minna kien ibiegħ is-sigaretti. Għadha f’widnejja l-għajta tiegħu waqt li jdur ġol-folla, “sigaretti, jetti, jetti, sigaretti”. Għeluq: Fil-kuntest ta’ dan l-artiklu wieħed irid jieħu inkonsiderazzjoni l-kundizzjonijiet tal-ħajja li kienu jgħixu ta’ qabilna. It-toroq kienu għadhom bla asfalt u kollha trab u ġebel, speċjalment fis-sajf. Bil-lejl ma kinux imdawlin bħal-lum, imma b’xi fanal bil-lampa talpitrolju mwaħħal mal-ħajt f’xi kantuniera. Għalhekk il-ġiri bil-lejl kien iktar diffiċli. Imma wieħed jistaqsi, mela kif kien hawn dawn il-ħwienet kollha? Dawk li kienu joħorġu filgħaxija biex jieħdu dik il-pinta nbid aktarx li kienu jfittxu l-eqreb ħanut. Terġa’, dak iż-żmien ma kienx hawn televiżjoni fid-djar fejn wieħed jgħaddi siegħa d-dar, għalhekk il-ġuvintur u anke l-irġiel miżżewġa kien ikollhom seba’ mitt sena sa kemm imorru l-ħanut biex jgħidu kelma. Terġa’ għal din il-ħabta beda jidher xi sett tat-televixin fil-ħwienet. U għaliex ħwienet tal-inbid? F’dan iż-żmien kienu għadhom ma daħlux l-ammont ta’ soft drinks li nafu llum. Kull ma kien hawn barra l-inbid, kienet illuminata, li anke kienet tiġi prodotta f’Għawdex. Birra kien hawn ukoll, imma billi kienet relattivament għolja għal ħdejn l-inbid, kienet l-iktar li tinxtorob fil-festi. Għalhekk dik il-pinta nbid kienet l-iktar xarba popolari. Għal min ma jafx, pinta kienet tazza żgħira li tesa’ madwar 130 ml, imbagħad kien hemm it-‘terz’, iddoppju tal-‘pinta’, u n-‘nofs’ li jaħbat id-doppju tat-‘terz’. Ma’ dawn wieħed kien isib il-ful inkaljat, il-karawett u ċ-ċiċri biex jieħu mal-inbid. Użanza oħra kienet, li wieħed jieħu l-ħobż miegħu filgħaxija u jmur il-ħanut jieklu u wara jieħu dik il-belgħa nbid. Għal dan iż-żmien li qed insemmu pinta nbid kienet tiswa sold (1d) li fi flus tal-lum hi madwar żewġ ċenteżmi ta’ ewro (€0.02). F’dan l-artiklu semmejt in-nies tal-kummerċ. Imma filQala kellna wkoll bdiewa u raħħala, bennejja, kaħħala, mastrudaxxi, skrapan, tax-xarabanks, tat-taxis eċċ. Jien żammejt dan l-artiklu għal dawk il-kummerċjanti li kellhom x’jaqsmu mal-ikel u x-xorb u xi affarijiet żgħar oħra. Nagħlaq billi nirringrazzja lil Pawlu Xerri u Pawlu Vella li fakkruni x’kien jisimhom xi ħwienet tax-xorb u niskuża ruħi ma’ xi familji li għandhom x’jaqsmu ma’ dak li ktibt għax forsi ma’ ftakartx kollox, għax li ktibt kollu mill-memorja. Imma mill-banda l-oħra nispera li ġibt nostalġija lil dawk ta’ mpari u ikbar għal żmien tfulithom, waqt li ż-żgħar jitgħallmu ftit storja reċenti tar-raħal tagħna. 

85

Leħen il-Qala - Milied 2011

Il-Preparazzjoni għall-Festa tal-Immakulata Kunċizzjoni
minn: Mario Rapa
Bħal kull festa oħra, il-festa tal-Kunċizzjoni tirrekjedi bosta preparamenti u ħafna xogħol sabiex din tkun tista’ isseħħ. Mhux persuna jew tnejn ikunu nvoluti li b’għan wieħed jaħdmu flimkien sabiex ir-riżultat ikun wieħed tajjeb. Għalhekk f’dan l-artiklu qsajjar tiegħi ser nagħti titwila lejn dak kollu li jsir. Fil-bidu ta’ Novembru jibda l-ħasil tal-gandlieri tar-ram li jintużaw matul is-sena fuq l-artal maġġur kif ukoll dak talKurcifiss. Dan isir minn grupp ta’ nisa li jiltaqgħu kuljum f’nofsinhar. Wara li jitlestew il-gandlieri jibda il-ħasil tallampieri tal-fidda. Isir ukoll il-ħasil tal-gallerija tal-orgni, tal-konfessjonarju kif ukoll isir it-tfarfir tal-gwarniċun talknisja u tal-perspettiva tal-kappella. Wara li jkun lest dan kollu jsir l-ewwel ħasil tal-art tal-knisja. Ġimgħa qabel ma toħroġ il-vara minn niċċa, il-knisja tiġi armata biddamask. Jiġu armati u wkoll il-brazzi u l-linef tal-festa. Jitniżżel il-kurċifiss tal-kartapesta u jiġi mnaddaf ukoll. Wara li jsir dan kollu l-artal maġġur jiġi armat bil-gandlieri ta’ matul is-sena flimkien ma’ sett fjuretti tal-karti li ġew irrestawrati ftit snin ilu. Ġurnata qabel il-ħruġ tal-istatwa jintrema’ l-bankun li fuqu tinżamm l-istatwa meraviljuza tal-Immakulata. Issa kollox ikun lest sabiex jibdew il-festi f’ġieħ l-Immakulata. Fl-erbatax-il Sibt toħroġ l-istatwa minn niċċa. Wara l-ħruġ, l-istatwa flimkien mal-pedestal sabiħ tagħha, tiġi mfarfra u l-istellarju jiġi mnaddaf ukoll. In-niċċa tiġi mżejna b’erba’ anġli sbieħ xogħol Wistin Camilleri li originarjament kienu jitwaħħlu fuq il-bankun tal-istatwa. F’nofs dawn l-anġli insibu bambina taxxegħma li hi ex-voto ta’ ċertu nutar. Wara li n-niċċa tkun armata u l-istatwa tkun imfarfra sew, tinbidel il-girlanda u titpoġġa waħda tal-ganutell li għada kemm saret riċenti. Fl-aħħar ikun jonqos biss li jitpoġġew sitt gandlieri madwar l-istatwa. Malli l-istatwa tkun lesta minn kollox jiġi irranġat spot light li jagħti eżatt fuq wiċċ il-Madonna u dan sabiex l-isbuħija imprezzablii ta’ wiċċha jiġbed l-attenzjoni ta’ kulħadd. It-tnejn ta’ wara jingħata bidu għan-novena. Matul innovena jinxtegħlu x-xemgħat kollha kemm tal-artal kif ukoll dawk ta’ madwar il-Madonna. Kollox jibqa’ armat kif ikun sakemm jasal il-ħames jum tan-novena. Wara l-quddiesa jiżżarma l-artal maġġur mill-gandlieri u l-fjuretti. Il-fjuretti jinġabru f’posthom lesti għal sena oħra filwaqt li l-gandlieri jintramaw fuq l-artal tal-kurcifiss flimkien ma’ sett fjuretti tal-ganutell. L-artal maġġur jiġi armat b’sett gandlieri tal-festa. Wara jiġu armati l-eroini tat-Testment il-Qadim u sett fjuretti tal-ganutell. X’ħin l-artal ikun lest jinbidel it-tapit u jintrama wieħed apposta għall-festa. Issa jkun imiss li jinbidlu t-trieħi. Wara jintramaw sett gandlieri żgħar li jiġu imsejħa it-terża. Jinħarġu sett trieħi bil-pittura kif ukoll sopra terħa talbellus għall-artal mejda. Jinbidel ukoll il-kanapew kif ukoll jiġi armat ventartal pariġġ.

86

Leħen il-Qala - Milied 2011
ikun lest għall-festa. Fil-jiem tat-tridu jinxtegħlu ix-xemgħa tal-prima u tas-sekonda tal-maġġur kif ukoll dawk ta’ malistatwa. Fl-aħħar jum tat-tridu jingħata ż-żejt lix-xemgħat kollha għaliex zġur u mhux forsi ikun wasslu biex jispiċċaw kif ukoll jerġa’ jsir il-ħasil tal-art tal-knisja.

Jiġu ppreparati bosta ornamenti oħra bħal xemgħa għallfuq l-artal mejda, leġiju għall-ktieb u kalċijiet għall-jiem tat-tridu u l-festa. Jiġu armati l-istendardi tal-Ewkaristija, tal-Kunċizzjoni u ta’ San Ġużepp. Jinħarġu ukoll il-pjaneti u il-kapep tal-festa. Titlesta ukoll il-ġonta għall-barka ta’ wara l-quddiesa li tkun bil-latin. Isiru ukoll bosta arranġamenti tal-fjuri għall-jiem tal-festa. B’hekk kollox Lejliet il-festa tiġi armata r-relikwija fuq pedestallata fuq l-artal tal-kurcifiss sabiex tkun lesta għat-translazzjoni solenni. Titlesta l-pjaneta fuq stil ruman bin-Nome di Maria rrakmat fuq wara. Jinxtegħlu x-xemgħat kollha talartali u b’hekk kollox ikun lest għat-translazzjoni. Wara l-quddies jerġa jimtegħla iż-żejt kollu tax-xemgħa għaliex nhar il-festa jagħmlu ġurnata sħiħa mixgħula. Il-ġurnata ta’ nhar il-festa tibda kmieni ħafna. Fit-tlieta ta’ filgħodu tinfetaħ il-knisja fejn jibdew isiru l-preparamenti għallewwel quddiesa. Jinxtegħlu x-xemgħat ta’ mal-istatwa kif ukoll it-terza. Il-quddies jibda’ fl-erbgħa u kwart ta’ filgħodu u jibqa’ sejjer kull tliet kwarti sat-tmienja. Dawn kollha ikunu pellegrinaġġi minn irħula differenti ta’ Għawdex. Qabel it-talb tas-salmi jinxtegħlu ix-xemgħat kollha għall-pontifikal. Filgħaxija jitlestew il-lasti u l-fanali għall-purċissjoni. Jinfetħu l-boxxla u l-bieb il-kbir sabiex tkun tista’ toħroġ il-vara. L-għada tal-festa jiżżarma kollox u l-ewwel sibt ta’ wara l-festa tiddaħħal il-vara fin-niċċa. B’dawn il-kelmtejn tiegħi jiena għarraftkom bil-proċess kollu li jsir sabiex tkun tista’ ssir il-festa. Żgur u mhux forsi li dan kollu jirrekjedi ħafna xogħol u ħin li b’dawn il-ftit kliem tiegħi żgur ma tistax tapprezza. Minn hawnhekk nixtieq nirringrazzja lil kull min b’xi mod jew ieħor jagħti sehmu sabiex din il-festa tkun tista’ issir realtà! 

87

Leħen il-Qala - Milied 2011

Lil Euchar.... u oħrajn bħalu.......
Għal xi s-sitta kont nistenna dawk id-dgħajjes tal-latini, kont nismagħhom minn kenn dari mgħobbijin prodotti fini, li taf tagħti l-art Għawdxija, jistagħnew ħafna Maltin! b’ħidmet nies qalbiena għall-biedja – ħabbejt dejjem lill-Għawdxin! sa minn meta kelli tmienja u lill-gżira oħtna żort; din il-ġibda kotrot fija met(a) għand ħbiebi fil-flat mort:ħbieb studenti li ġew Malta minn qiegħ Għawdex bl-akbar bżonn biex spiżjara, tobba jsiru avukati kellhom don, jaħdmu ħafna, ġieħ għal nieshom u b’dil-ħidma saru nies!, bqajna ħbieb, għax l-irġulija jien fl-Għawdxin sibtha bla qies! ...... ...... Il-muturi tal-latini m’għadnix nisma’ għax spiċċaw.... nisma spiss l-itturrufnati.... talli ġarrbu, jilmentaw.... !!! Ġużè Cardona. 16 – X1 – 86 6.47 pm.

Lill-Mulej Ġesù
Nitħasseb jien Mulej kif naħseb fik. Ma kienx minn rajk Mulej li tiġi fostna ‘ma l-ordni kienet tal-Missier Etern. Int baxxejt rasek u dritt ġejt għannaqtna. Inti kont taf b’dak il-piż li tfajt fuqek ma qgħadt taħsibha xejn dħalt bħal ħaruf. Id-dinja kienet dlam, Int xgħelt id-dawl. Fl-imħabba, fil-ħniena ħsiebek mitluf. Feġġ erġa’ l-kewkba, urina t-triq. Urina t-triq tal-ħajja Mulej. Għinna ngħixuha fil-Paċi, fis-Sliem, Matul ħajjitna ma’ kull żmien li ġej. Grazzi Mulej talli ħennejt għalina. Nafu fi żgur li ħsiebek dejjem fina. Joseph Portelli 9/10/11.

Is-Slaten Maġi
Kbira il-grazzja minn Alla mnebbħa. Intom intbaħtu dritt, sejħa smewwija. Il-Missier ħa ħsiebhom feġġ il-kewkba u dlonk xiddejtu l-bhejjem, triq dawlija. Mingħajr dewmien tlaqtu għal għonq it-triq. Ħsiebkom kien biss li taslu f’dak il-għar biex toffru d-deheb, inċens u dik il-mirra; Xejn ma beżżagħkom minn xita, għargħar. Aħbar ta’ Paċi, Sliem instemgħet tidwi. Tħawwad Erodi b’dik l-aħbar smewwija. Erodi tfixkel, infixel fi ħsiebu. Erodi mtela’ b’kefrija dalmija. Salvana Mulej triqatek urina. Nissel imħabbtek tikber dejjem fina. Joseph Portelli 1/10/11.

88

Leħen il-Qala - Milied 2011

Arċipriet tax-Xagħra u Arċipriet Emeritu tal-Qala

Lil Mons. Karm Refalo
25 SENA SAĊERDot

Insellmulek Mons. Karm Refalo f’dan il-jum ta’ festa kbira. Kwart ta’ seklu ilek tqaddes, ta’ dil-ġrajja dit-tifkira. Insellmulek Mons. Karm Refalo kwart ta’ seklu saċerdot. Imberkin il-passi tiegħek, mnejn għaddejt ħallejt il-frott. Tal-ġid kollu l’għamilt miegħi, x’ħa rrodd lura lill-Mulej; Ngħolli l-Kalċi, Ismu nsejjaħ, u nxandar kliem il-Feddej. F’dan il-jum ningħaqdu miegħek, ħajr inroddu lill-Mulej, ta’ dak kollu l’għamel magħna, ħa jħarisna għal li ġej. Riedet Alla wettaqt sħiħa ma’ kull IVA li lissint, biH f’lemintek ma titħarrek għax bis-sħiħ int fiH emmint. Rieda oħra, l-għaxqa tiegħek, dik tal-Isqof int obdejt. Għax il-vot tal-ubbidjenza, osservajt, u int segwejt. Fl-aħħar nett iżda mhux l-inqas, ir-rieda tiegħek waħħadt miegħek. Tifraħ tagħti bla tirċievi, xejn ma tfittex li hu tiegħek. Sewwa sew għoxrin sena ilu, ragħaj tal-Qala kont ilħaqt, u mal-miġja tiegħek fostna int malajr lil qlubna sraqt. B’merħla tiegħek int għażiltna, ħabbejt qabel ħabbejnik. Ferħet l-art, feraħ is-sema, ir-ragħaj it-tajjeb sibna fik. Nota Editorjali:

Insellmulek Mons. Karm Refalo, nammiraw fik il-kuraġġ, bla ma tibża’ u taqta’ qalbek, basta twassal il-messaġġ. Insellmulek Mons. Karm Refalo, imħabba għall-Kelma fina żrajt, u biex toktor u frott tħalli, inti ħdimt, ħafna stinkajt. “Alla bagħtu”, konna għidna, l-ewwel darba li lilek rajna. Bla ma konna lilek nafu, ħabib veru fik akkwistajna. Insellmulek Mons. Karm Refalo, għalkemm aħna mifrudin. Aħna nwiegħdu fik niftakru, f’moħħna, f’qalbna tul is-snin. Insellmulek Mons. Karm Refalo, insellmulek minn qiegħ qalbna. Inwiegħduk lilek inżommu, Sew fi ħsiebna, anke f’talbna. Ad Multos Annos nawgurawlek. Nixtiqulek paċi u sliem. U biex ħajr lilek irroddu, għal fuq fommna ma nsibx kliem. Għad-dell t’Ommna l-Bambina, inti afda u żomm fis-sod, biex f’mixjietek hija tħarsek, minn kull deni żżommok bogħod. Oh Ġużeppi Missier tagħna għasses fuqu, infakkruk. Kif ħa ħsieb il-Qala tiegħek, hekk ħu ħsiebu nitolbuk. Michael Abela - Awwissu 2011.

Il-Bord Editorjali jieħu din l-okkazjoni sabiex jingħaqad mal-awtur ta’ din il-poeżija biex jifraħ lil Mons. Carmelo Refalo Arċipriet tal-Parroċċa tax-Xagħra Għawdex, fl-okkażjoni tal-Ġublew tal-Fidda mill-Ordinazzjoni Saċerdotali tiegħu, li qed ifakkar din is-sena 2011. Huwa pjaċir tagħna ngħidu li l-Arċipriet tagħna, Rev. Dr. Joe Zammit, Chairman ta’ dan l-istess Bord Editorjali kien mistieden u fil-fatt attenda u pparteċipa kemm fil-Quddiesa Sollenni ta’ tifkira kif ukoll fir-riċeviment li sar wara l-funzjoni. Lill-Mons. Carmelo Refalo Arċipriet tal-Parroċċa Bażilika tax-Xagħra u Ex- Arċipriet tagħna tal-Qala nawgurawlu minn qalbna u ngħidulu “AD MULTOS ANNOS”. Bord Editorjali – Leħen il-Qala.

89

Leħen il-Qala - Milied 2011

Il-Ferħ ta’ Betlehem
Ħbieb illum ejjew nifirħu Għax twieled il-Messija Dan hu Ġesù bin Alla U l-iben ta’ Marija. F’raħal jismu Betlehem ġo għar u ġo maxtura Ftit tiben kien is-saqqu Alla sid in-natura. B’dil-ġrajja tant jifirħu In-nies tad-dinja kollha B’Ġużeppi u Marija U binhom li salvana. Mis-sema kantaw l-anġli Ferħana u daħkana Paċi nisslu għalina Lil dan is-sultan tagħna. Ejjew ngħidulu grazzi Lil dan Ġesù bin Alla Nifirħu lkoll miegħu Għax aħna sirna tiegħu. Patri Ġużi Mifsud – Agostinjan. 2 t’Awwissu 2011.

Mill-Għana Malti
X’wiċċ ta’ Ingliż għandu ħanini, Kemm jixbah lil ta’ missieru. L-imħabba li nħobbu jiena, Ħadd ma jista’ jfissirhielu. Ħanini musmar tal-qronfol, Ajma ommi kemm ifuħ, Ħanini avolja Malti, L-Għawdxin kemm iħobbuh. Dawk għajnejk lejja jħarsu, Lil qalbi ġabulha ħniena. Jekk tinkixef imħabbitna Tbati int u nbati jiena. Ġib idejk sa ġewwa jdejja Jew tagħtini jew nagħtik, Jew tagħtini kelma soda Inkella naqbad u nħallik. Hemm blata f’nofs ta’ baħar Bil-kurrent imqabbad magħha. L-ebda xebba m’hawn fid-dinja Li m’għandhiex il-għarus tagħha. Dak il-għana li tgħanni inti Nieħdu ċens nieħdu bi qbiela Ħanina jekk ma tħobbokx ommok, Ejja fejni u nieħdok jiena! Miskina mart il-baħri, X’ħin tisma’ l-baħar titniehed, Tistenna l-faraġ joqrob; Kulma jmur iktar jitbiegħed. X’dawl ta’ qamar tela’ l-lejla Il-kwiekeb kemm huma ċari, Ħanina nsaqsik kelma Għadek tħobbni bħalma dari? Kieku taf jien kemm inħobbok Kieku żżommni fuq wiċċ idejk Titmagħni biċċa minn qalbek Tisqini d-dmugħ t’Għajnejk. Fejnek? Fejnek xejn ma rajtek Sal-kwiekeb saqsejt għalik. Li kienu l-qlub jinqalgħu; Lil qalbi naqla’ u nagħtik. Għandek wiċċek fih iz-zokkor Dawk xofftejk tal-karamelli Jekk lilek ma tantx nara, Ta’ spiss nibgħat għalik inselli! Joe Cutajar.

90

Leħen il-Qala - Milied 2011

Kronaka tal-Parroċċa
 miġbura minn Josephine Xuereb
27 ta’ Lulju Jum il-Ġenerożità Tajna bidu għall-Festi ad unur ta’ San Ġużepp b’Konċelebrazzjoni Pontifikali mmexxija minn Mons. Joseph Spiteri Arċisqof Titulari ta’ Serta u Nunzju Appostoliku fis-Sri Lanka. Mistiedna partikulari kienu l-Qalin residenti barra l-parroċċa. Wara, nħarġet l-istatwa devota ta’ San Ġużepp min-niċċa. Ħadet sehem il-Banda tal-Qala Ite ad Joseph fejn esegwiet marċ mill-knisja għall-Każin tal-Banda. 28 ta’ Lulju: L-Ewwel Jum tan-Novena Jum it-tfal u l-istudenti Il-quddiesa kienet immexxija minn Dun Giovanni Curmi, bis-sehem tat-tfal u tal-istudenti. Anima l-kant, il-Kor Parrokkjali ‘Magnificat’. Wara ttellgħet serata ta’ logħob u divertiment għat-tfal u għall-istudenti kollha fil-pjazzetta. 29 ta’ Lulju: It-tieni Jum tan-Novena Jum l-adolexxenti u ż-żgħażagħ Il-quddiesa tan-Novena tmexxiet minn Dun Giovanni Curmi, bis-sehem tal-adolexxenti u ż-żgħażagħ talparroċċa. Anima l-kant, il-Grupp tal-adolexxenti u ż-żgħażagħ. 30 ta’ Lulju: It-tielet Jum tan-Novena Jum il-Vokazzjonijiet It-talba tar-Rużarju b’intenzjoni għall-vokazzjonijiet tmexxiet mill-Grupp tal-Vokazzjonijiet u l-Grupp tal-Abbatini tal-parroċċa. Wara, Dun Giovanni Curmi mexxa l-quddiesa filwaqt li anima l-kant ilGrupp tal-adolexxenti u ż-żgħażagħ. Mistiedna partikulari kienu r-Reliġjużi u l-Lajċi Kkonsagrati Għawdxin. 31 ta’ Lulju: Ir-Raba’ Jum tan-Novena Jum il-Quddiesa ta’ Radd il-Ħajr tas-Saċerdot Novell Dun Krystof Buttigieg Il-quddiesa ta’ filgħodu tmexxiet mill-Kan. Dun Eddie Zammit. Anima l-kant il-Grupp tal-Adolexxenti u ż-Żgħażagħ.

91

Leħen il-Qala - Milied 2011
3 ta’ Awwissu: L-Ewwel Jum tat-tridu Jum ir-Residenti Barranin Inġbarna lkoll flimkien għall-Kant tal-Għasar u wara ħadna sehem fil-Konċelebrazzjoni, bl-omelija talEwwel Jum tat-Tridu mill-Kan. Dun Noel Saliba. Fl-okkażjoni tal-40 sena mill-Inkurunazzjoni tal-

Aktar tard wara nofsinhar, telaq Korteo mir-residenza tal-Familja ta’ Dun Krystof Buttigieg sal-Knisja Arċipretali bis-sehem tas-saċerdoti, seminaristi u l-abbatini. Akkumpanjat il-Banda tal-Qala Ite ad Joseph. Wara nġbarna lkoll flimkien bħala familja waħda għall-Konċelebrazzjoni Sollenni ta’ Radd il-Ħajr tas-Saċerdozju ta’ Dun Krystof Buttigieg bl-omelija mill-Kan. Dun John Muscat. Ad Multos Annos Fr Krystof! 1 ta’ Awwissu: Il-Ħames Jum tan-Novena Jum il-Familja Il-Quddiesa tmexxiet mill-Kan. Dun Eddie Zammit u matulha sar talb partikulari għall-koppji miżżewġin li kienu qed jiċċelebraw l-anniversarju taż-żwieġ tagħhom kif ukoll sar t-tiġdid tal-wegħdiet tażżwieġ. Anima l-kant, il-Grupp tal-adolexxenti u ż-żgħażagħ. Mistiedna partikulari kienu l-familji miżżewġin f’dawn l-aħħar għaxar snin. Aktar tard, ittellgħet ‘Festa Familja’, serata divertenti ta’ talent lokali fl-Iskola Primarja talQala. 2 ta’ Awwissu: Is-Sitt Jum tan-Novena Jum l-Għaqdiet Soċjali F’din il-quddiesa li tmexxiet mill-Kan. Dun Eddie Zammit, ħadu sehem l-Għaqdiet Soċjali talParroċċa. Anima l-kant il-Kor Parrokkjali ‘San Ġużepp’.

92

Leħen il-Qala - Milied 2011
Kwadru Titulari ta’ San Ġużepp, fil-Knisja Arċipretali ġie esegwit ‘San Ġużepp, il-Banda u l-Qala’ – Oratorju Vokali-Strumentali mtella’ mill-Għaqda Mużikali tagħna Ite ad Joseph, fl-okkażjoni tal15-il anniversarju mit-twaqqif uffiċjali tal-banda. Il-Banda kienet taħt id-direzzjoni tas-Surmast Antoine Mercieca, surmast direttur u kompożitur tal-istess Oratorju. 4 ta’ Awwissu: It-tieni Jum tat-tridu Jum l-Emigranti Il-Konċelebrazzjoni, bl-omelija tat-Tieni Jum tatTridu tmexxiet mill-Kan. Dun Noel Saliba, bissehem tal-emigranti Qalin li kienu fostna għallfesta. Wara, l-emigranti Qalin kienu mistiedna għal laqgħa soċjali għalihom fiċ-Ċentru Parrokkjali. Aktar tard filgħaxija, marċ mill-Baned Ite ad Joseph tal-Qala u San Girgor ta’ Kerċem li ntemm bit-tlugħ tal-istatwa ta’ San Ġużepp fuq il-pedestall fi Pjazza l-Isqof Mikiel Franġisk Buttigieg u b’feature millGħaqda Briju San Ġużepp. 5 ta’ Awwissu: It-tielet Jum tat-tridu Jum l-Ewkaristija F’din il-Konċelebrazzjoni, bl-omelija tat-Tielet Jum tat-Tridu mill-Kan. Dun Noel Saliba, ħadu sehem il-Ministri Straordinarji tal-Ewkaristija u dawk li jieħdu sehem fl-Adorazzjoni ta’ kuljum matul issena. Id-dimostrazzjoni bl-istatwa ta’ San Ġużepp, xogħol tal-istatwarju Għawdxi Wistin Camilleri, kienet akkompanjata mill-Baned Ite ad Joseph tal-Qala u Santa Margerita V.M. ta’ Sannat. Waqt it-tlugħ tal-istatwa fuq il-pedestall fil-pjazza ndaqq l-Innu Popolari ‘Lill-Glorjuż Patrijarka San Ġużepp Patrun tal-Qala’, mużika ta’ Mro Vincenzo Ciappara u versi tal-poeta Għawdxi Ġorġ Pisani. Wara kulħadd seta’ jitpaxxa bil-logħob tan-nar tal-art fil-pjazza. 6 ta’ Awwissu Jum il-Benefatturi Il-quddiesa, bil-kant tat-Te Deum f’għeluq in-Novena tmexxiet minn Mons. Lawrenz Xerri, bis-sehem talmorda, tal-anzjani u tal-persuni bi bżonnijiet speċjali. Fl-aħħar ingħatat tifkira tal-festa. Filgħaxija, it-Translazzjoni Sollenni tar-Relikwija ta’ San Ġużepp tmexxiet mill-Arċipriet Kan. Dr Joe Zammit, mill-Kappella tas-Sorijiet Franġiskani għallKnisja Arċipretali li fiha ħadet sehem il-Fratellanza ta’ San Ġużepp tal-Qala flimkien mal-Arċikonfraternità ta’ San Ġużepp tar-Rabat ta’ Malta. Wara, beda l-marċ popolari mill-Banda Victory taxXagħra u mill-Banda San Ġużepp ta’ Għajnsielem filwaqt li l-Banda La Stella tal-Belt Vittorja tellgħet Programm Mużikali fil-Pjazza. F’nofsillejl kien hawn wirja spettakolari u unika tan-nar tal-art fil-pjazza. 7 ta’ Awwissu Jum il-Festa

93

Leħen il-Qala - Milied 2011

Il-Konċelebrazzjoni Pontifikali tmexxiet mill-E.T. Mons. Mario Grech, Isqof ta’ Għawdex li fiha għamel diskors tal-okkażjoni.

Il-marċ popolari u brijuż ta’ din is-sena kien f’idejn il-Banda San Ġużepp tal-Kalkara, bis-sehem taladolexxenti u ż-żgħażagħ Qalin.

94

Leħen il-Qala - Milied 2011
L-Għasar Sollenni tmexxa mill-W.R. Mons. Lawrenz Xerri, tal-Kapitlu tal-Katidral. Il-purċissjoni bl-istatwa devota ta’ San Ġużepp tmexxiet mis-saċerdot novell Dun Krystof Buttigieg, flimkien mal-Kleru tal-Parroċċa u l-Fratellanza ta’ San Ġużepp tal-Qala u l-Fratellanzi tal-Parroċċa tal-Isla. Il-Banda Ite ad Joseph talQala esegwiet l-Innu A San Giuseppe ta’ Mro Indri Borg taħt id-direzzjoni tas-Surmast Antoine Mercieca bis-sehem tal-Kor u wara akkompanjat il-purċissjoni b’marċi reliġjużi. Il-Banda Mnarja tan-Nadur tellgħet programm mużikali fil-pjazza. Id-Dħul Sollenni tal-istatwa ta’ San Ġużepp kien akkumpanjat minn spettaklu kbir ta’ logħob tannar. Lura fil-Knisja ndaqqet l-Antifona u ngħatat il-Barka Sagramentali. 8 ta’ Awwissu Għeluq l-40 Anniversarju mill-Inkurunazzjoni talKwadru Titulari ta’ San Ġużepp Il-Konċelebrazzjoni ta’ Radd il-Ħajr bil-kant tatTe Duem, tmexxiet minn Dun Krystof Buttigieg. Anima l-kant il-Kor Parrokkjali ‘San Ġużepp’. 24 – 31 ta’ Awwissu Ġita / Pellegrinaġġ tal-Parroċċa tal-Qala lejn ilBelt ta’ Krakow fil-Polonja. Dan kien parti mill-Pjan Pastorali Parrokkjali tas-sena 2010-2011. F’dan il-vjaġġ fost il-postijiet li żorna kien hemm dawk konnessi mal-Papa l-Beatu Ġwanni Pawlu II. 25 ta’ Settembru Festa tal-Madonna tas-Saħħa Inġbarna lkoll bi ħġarna għall-Konċelebrazzjoni Sollenni li kienet immexxija mill-Arċipriet Kan. Dr Joe Zammit u wara sar pellegrinaġġ devot bilKwadru mirakoluż tagħha. 2 ta’ ottubru Festa tal-Madonna tar-Rużarju Konċelebrazzjoni Sollenni bis-sehem talFratellanza. Anima l-kant il-kor parrokkjali San Ġużepp. Wara ħadna sehem fil-purċissjoni blistatwa artistika u devota tal-Madonna tarRużarju. 23 – 30 ta’ ottubru Ġimgħa Liturġika-Ewkaristika Jiem ta’ tagħlim dwar Ġesù Ewkaristija u ta’ adorazzjoni devota ntemmu l-Ħadd b’Konċelebrazzjoni Sollenni mmexxija millArċipriet tan-Nadur Mons. Jimmy Xerri, li fiha anima l-Kor Parrokkjali ‘San Ġużepp’. IlPurċissjoni Ewkaristika Sollenni tħassret peress li t-temp ma ppermettiex. Bħala għeluq tkanta l-Innu ta’ Tifħir lil Alla, it-Te Deum u wara ngħatat il-Barka Sagramentali.

27 ta’ Awwissu Tajna bidu għas-Sibtijiet tal-Kunċizzjoni bi preparazzjoni għall-Festa Titulari tal-Immakulata Kunċizzjoni fis-Santwarju Nazzjonali. Il-motto għal din is-sena kien meħud mill-Vanġelu ta’ San Luqa Kapitlu 1, vers 47 Kull nisel jibda jsejjaħli hienja. 19 – 23 ta’ Settembru Għal darb’oħra s-Soċjetà tal-Mużew tas-Subien organizzat il-Ġimgħa Mużewmina li fiha ngħata tant tagħlim sabiħ u siewi. Kienet grazzja kbira għalina lkoll. 6 ta’ Novembru Tmexxa pellegrinaġġ mill-pjazza għaċ-ċimiterju parrokkjali fejn wara tbierku l-oqbra u l-għeżież tagħna mejtin.

95

Leħen il-Qala - Milied 2011
possibbli. Matul din is-sena l-amministrazzjoni ħadmet sabiex jinxtara l-apparat meħtieġ sabiex dan ix-xandir ikun possibli. F’dawn l-aħħar ġimgħat fis-santwarju ġiet installata sistema li tgħaqqad l-istudjows ta’ Triq San Franġisk mas-Santwarju. Permezz ta’ link diġitali, l-ewwel wieħed tat-tip tiegħu f’Għawdex, issa x-xandir missantwarju jsir bi professjonalità u stabbiltà sħiħa. Din il-ħidma kollha ssir permezz ta’ ħafna xogħol fil-moħbi minn ħafna. Nieħu din l-opportunità biex nirringrazzja: • Lill-benefatturi kollha ta’ dan l-istazzjon li permezz talġenerożità tagħhom Radju Leħen il-Qala seta’ jibqa’ għaddej f’dawn il-15-il sena ta’ xandir kontinwu. • Lill-amministrazzjoni ta’ Radju Leħen il-Qala li permezz tal-koordinament tagħhom, dan l-istazzjon ikun magħqud b’ħarsa ‘l quddiem. • Lill-preżentaturi u t-tekniċi kollha, kemm dawk li jidhru u dawk li ma jidhrux li flimkien jipproduċu l-programmi u jwassluhom fid-djarna. • Lill-grupp tal-Fund Raising tal-parroċċa li ġimgħa wara ġimgħa jaħdmu bla heda għall-ġid tal-parroċċa partikularment li xahar wara ieħor jorganizzaw High Tea’s li permezz tad-dħul minnhom aħna nkunu nistgħu ntaffu xi ftit mill-ispejjeż li dan l-istazzjon ikollu kontinwament. Grazzi wkoll tmur lil dawk li jattendu għal dawn l-attivitajiet għax bil-kontribut tagħhom qed jgħinu lil dan l-istazzjon. • Lil dawk kollha li tul is-sena kollha jieħdu ħsieb iż-żamma tal-istudjows tar-radju partikularment fit-tindif. Grazzi tmur għal dawk il-voluntiera li kontinwament jaħdmu sabiex kemm il-librerija mużikali u kif ukoll il-librerija informattiva tkun dejjem aġġornata. • Lill-assoċjazzjonijiet tal-Qalin fl-Awstralja u flAmerika li ta’ kull sena jagħtu l-kontribut tagħhom lir-radju, bl-American Qala Association li tul is-sena kollha jaħsbu u jorganizzaw attivitajiet li l-qliegħ kollu minnhom imur għal dan l-istazzjon. Grazzi wkoll tmur lil dawk li jattendu dawn l-attivitajiet kemm Qalin u oħrajn u li flimkien ikunu qed jgħinu lil dan l-istazzjon. • Lil dawk kollha li tul is-sena kollha jagħżlu li jirreklamaw fuq dan l-istazzjon. Grazzi lil dawk l-istabbilimenti li minn żmien għal żmien jagħtuna l-vouchers biex hekk aħna nkunu nistgħu nrebbħuhom lilkom. • Fl-aħħar u mhux l-inqas lill-Arċipriet u l-kleru talQala tal-fiduċja sħiħa li juru fina fit-tmexxija talistazzjon. Dawn u oħrajn jagħmlu lil dan l-istazzjon b’qalb kbira għall-oħrajn. F’din is-sena 2011 li għall-Ewropa hija s-sena ddedikata lill-voluntarjat, żgur li anke Radju Leħen il-Qala huwa pijunier f’dan. Minn hawn nixtieq nawgura lil kulħadd il-Milied it-Tajjeb u Sena Ġdida mimlija hena u saħħa. 

Messaġġ mill-Koordinatur ta’ Radju Leħen il-Qala
Ivan Cefai
Qed inwasslulkom skeda oħra fi djarkom, din id-darba l-iskeda marbuta mal-festa tal-Immakulata Kunċizzjoni u l-festi tal-Milied. Skeda ta’ sitt ġimgħat sħaħ b’xandir ta’ programmi varjati li għandhom jolqtu l-gosti tassemmiegħa kollha. Din l-iskeda hija possibbli biss għal ħafna voluntiera li għandhom għal qalbhom dan l-istazzjon komunitarju. Hemm diversi sfidi li wieħed iħabbat wiċċu magħhom, biex tittella’ skeda ta’ din ixxorta f’dan iż-żmien tas-sena, partikularment il-fatt li ħafna mill-voluntiera, kemm preżentaturi u kif ukoll tekniċi, huma studenti u allura hija ta’ sfida akbar għalihom biex f’dan iż-żmien ilaħħqu u jibbilanċjaw bejn il-ħidma voluntarja u l-istudju tagħhom. Dan japplika wkoll għall-ommijiet u l-missirijiet tal-familji li f’dan iżżmien tas-sena jlaħħqu bejn ix-xogħol u l-impenn talfamilja u s-servizz tagħhom lejn l-oħrajn. Għalkemm hemm dawn l-isfidi wieħed jintebaħ li kull min jagħti s-sehem tiegħu f’Radju Leħen il-Qala jagħmel dan b’dedikazzjoni sħiħa u allura l-istess sagrifiċċju jsir b’ferħ. Wasalna fl-aħħar xahar ta’ din is-sena 2011, sena importanti fl-istorja ta’ Radju Leħen il-Qala. Matulha dan l-istazzjon komunitarju, pijunier fil-gżira ta’ Għawdex u fl-istorja tax-xandir f’Malta, fakkar il-ħmistax-il sena mill-ewwel xandira tiegħu. Permezz ta’ diversi attivitajiet li ttellgħu tul din is-sena, partikularment is-serata li saret quddiem l-istudjows tagħna nhar ilĦadd 24 ta’ Lulju, immarkaw dawn l-avvenimenti. Dan l-anniversarju kien ukoll immarkat permezz ta’ tisħiħ fis-servizzi li diġà kien qed jagħti dan l-istazzjon bħalma huma l-website l-ġdida. Żgur ma’ din insemmu wkoll il-kamera motorizzata li kienet installata fil-pjazza arċipretali tal-Qala u li ntlaqgħet tant tajjeb minnkom issemmiegħa u issa nistgħu ngħidu wkoll ‘telespettaturi’, partikularment intom l-emigranti. Ma nistgħux ninsew ukoll il-launching ta’ sett jingles ġodda tal-istazzjon u d-diska relatata ma’ dan l-anniversarju. Anke f’din l-iskeda tal-Kunċizzjoni u Milied 2011, dan l-istazzjon qed iżanżan apparat ġdid li permezz tiegħu qed isir ix-xandir mis-santwarju tal-Kunċizzjoni. S’issa dan l-istazzjon dejjem ried jinqeda permezz ta’ apparat imsellef jew inkella mikri sabiex dan ix-xandir kien ikun

96

Leħen il-Qala - Milied 2011 Mill-Uffiċċju Parrokkjali

Mill-1 ta’ Diċembru 2010 sal-11 ta’ Novembru 2011
tGĦAMMDU FIL-FIDI NISRANIJA 28/11/2010 Tyler Pace 05/12/2010 Lindsey Marie Grima 29/01/2011 Nicole Axiak 13/02/2011 James Mulvaney 27/02/2011 Carlos Buttiġieġ 20/04/2011 Marie Clarie Grech 22/05/2011 Shana Vella 22/05/2011 Timothy Muscat 23/10/2011 Nunziella Said

miġbura minn Melita Camilleri

INGĦAQDU FIS-SAGRAMENt tAŻ-ŻWIEĠ FIL-PARRoĊĊA Josephine Caruana ma’ Charles Grech Miriam Xerri ma’ Mark Adrian Bonello Cathleen Jane Cutajar ma’ Enrich Joe Cauchi Connie Xuereb ma’ Dennis Abela Carmen Camilleri ma’ Simon Galea Johanna Cefai ma’ Paul Simon Portelli Lorinda Theuma ma’ Randolph Mamo Margaret Muscat ma’ Martin Mifsud INGĦAQDU FIS-SAGRAMENt tAŻ-ŻWIEĠ BARRA L-PARRoĊĊA Elsie Mifsud ma’ Jeremy Joseph Xuereb Franco Xiberras ma’ Mary Xuereb Alexander Biġeni ma’ Josephine Busuttil Luke Tabone ma’ Georgianne Grech Edward Mizzi ma’ Francesca Caruana

MIEtU BIS-SINJAL tAL-FIDI U MIDFUNIN FIĊ-ĊIMItERJU tAL-QALA 05/12/2009 Margherita Magro 80 sena 27/11/2010 Anthony Portelli 88 sena 10/01/2011 Barbara Mary Young 86 sena 19/01/2011 Maria Falzon 88 sena 30/01/2011 Felic Portelli 96 sena 09/02/2011 Carmela Micallef 85 sena 09/02/2011 Rev. Fr. Angelo Buttigieg 81 sena 24/02/2011 Paola Debono 79 sena 17/03/2011 Maria Cefai 90 sena 06/05/2011 Michelina Falzon 79 sena 19/05/2011 Carmela Vella 88 sena 27/06/2011 Stephen Petricco 51 sena 19/08/2011 Pawla Muscat (Nadur) 89 sena 21/08/2011 Gary John Blanchard 71 sena 05/10/2011 Carmela Buttiġieġ 84 sena 22/10/2011 Francesca Xerri 84 sena 01/11/2011 Carmel Attard 88 sena

97

Leħen il-Qala - Milied 2011

Mario Portelli WoodWorks
5 st Joseph street, Qala, Gozo Tel / Fax: 2156 2985

Manufacturers of High Quality Furniture and Interior Fitments.
We guarantee Excellent Craftsmanship

98

Leħen il-Qala - Milied 2011 Ir-Ritratt ta’ din il-Ħarġa: (Nru. 3)

Ritratt tat-tfal Subien tal-iskola tal-Qala meħud fis-sena 1916

Dan hu ritratt meħud fl-iskola tas-Subien tal-Qala li kienet fi Triq l-Imgarr kantuniera ma’ Triq il-Wardija. Fil-fatt l-entratura tagħha kienet minn Triq il-Wardija, bil-klassijiet kienu fis-sular t’isfel kif ukoll fl-ewwel sular ilkoll bittwieqi jagħtu lejn il-pjazza. Hawn it-tfal jinsabu fil-bitħa tal-iskola pronti għar-ritratt flimkien mas-Surmastrijiet tagħhom inkluż il-Headmaster. Meta staqsejna lil xi anzjani dwar min jaħsbu li huma t-teachers li jidhru fir-ritratt, qalulna li dawn huma s-sinjuri; Mix-xellug għal-lemin: Is-Sur Ġużepp Camilleri ‘ta’ Lagonn’, is-Sur Anthony Thewma ‘tas-Sultan’, is-Sur Ġużepp Debono ‘ta’ Liberatu’, is-Sur Ġużepp Grech ‘ta’ Ħawwiefa’, is-Sur Carmel Buttigieg ‘ta’ Jappa’ u fuq quddiem ilHeadmaster is-Sur Joseph Schembri li kien Malti. Skrizzjoni li tidher f’dan ir-ritratt, turi li dan ġie meħud f’Jannar tas-sena 1916. U tgħid ukoll “The juniors applauding the infants at play”. Peress li dak iż-żmien it-tfal ma kinux jidħlu l-iskola ta’ età anqas minn 5 snin, anzi aktarx li kien ikollhom 6 jew 7 snin, dan ifisser li ma jeżisti ħadd fir-ritratt li llum għandu anqas minn 100 sena. Ifisser ukoll li llum dawn ħadd minnhom ma għadu magħna iżda lkoll qegħdin id-dinja l-oħra. Nota: Nappellaw lill-qarrejja Qalin ta’ din ir-Rivista biex jekk għandhom xi ritratt tal-imgħoddi dwar il-Qala jekk jogħġobhom iġibuhulna sabiex nipprintjawh f’din il-lista ta’ ritratti antiki u nerġgħu nagħtuhulhom lura mmedjatament. B’hekk tkunu wkoll qed tikkontribwixxu għall-istorja tal-Qala. Ta’ dan aħna nirringrazzjawkom bil-quddiem.  L-Editur. (Ħajr lis-Sur Joe Psaila li għaddilna dan ir-ritratt)

99

Leħen il-Qala - Milied 2011

100

You're Reading a Free Preview

Mengunduh
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->