Anda di halaman 1dari 22

14

----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Arazi Ekipman

14.1 GR Enjeksiyoncular tarafndan kimyasallar bir formasyon iine dkmek iin kullanlan mekanik unsurlar, ok sayda ve birbirinden farkl olurlar. Bu unsurlar arasnda, (bykten ke boyut srasyla) delme donanmlar, mahfaza, burgu mili ve borusu, pompalama sistemleri, kaya matkaplar, tank alkayclar, basnl hortumlar, vanalar ve balant paralar, basn, hacm, arlk vb iin lme aygtlar yer alr. Gerek duyulan toplam ekipmanlarn ou, piyasada kolayca bulunabilir ve pek az veya sfr modifikasyon ile kullanlabilir. Benzer ekilde, bu ekipmanlarn kullanlmasna ilikin teknoloji de kimyasal enjeksiyonla ilgili olur. Delme donanmlar ve delme yntemleri, baka amalar iin gelitirilmi olmakla birlikte, dzgn biimde, enjeksiyoncularn ihtiyalarn da karlayan aralarn ve teknolojinin mkemmel rneklerini olutururlar. Enjeksiyoncular tarafndan nemli modifikasyona uratlmadan kullanlan, delme amal ekipmanlar gibi, aralar ve yntemler, ayrntlar baka kaynaklardan kolaylkla bulunabildiinden burada ele alnmamtr. Kimyasal enjeksiyon ikoluna zg, tasarm ve kullanm alan bulunan iki ana ekipman: pompalama niteleri ve enjeksiyon erbeti borular ile gerekli ekipmanlar, ayrntl olarak ele alnacaklar. Ek olarak, enstrmantasyon gerekleri, imento enjeksiyoncular tarafndan kullanlanlardan byk lde farkl olduklarndan, enstrmantasyon alan da ilgiyi hak ediyor.

14.2 HARMAN POMPALAMA SSTEM Kimyasal enjeksiyon ikolu, ABDnin kalknmasnn ilk aamasnda imento enjeksiyon deneyimi bulunan enjeksiyoncular tarafndan dayatlan imento enjeksiyon teknolojisinin verdii skntlar ierisindeydi. En byk sknt, harman sistemiydi. Harman, yaygnca kullanlan tanma gre, enjeksiyon erbetini oluturan tm malzemelerin karm olmaktadr. Bu, imento erbetleri iin, her zaman var olmas gereken iki bileeni, imentoyu ve suyu kapsar. erbet iinde, kil ve kum gibi dolgu gereleri ile klorr tuzlar gibi hzlandrclar da yer alabilir. Tm bileenler, harman meydana getirmek iin suya katlrlar. Harman, genellikle srekli alkanarak kartrldktan sonra formasyon iine pompalanr. Harman pompalama ileminin priz balamadan nce bitirilmesinin nemi, aka ortadadr. Fakat enjeksiyon ekibi iin birinci ncelik, insan doasnn gerei olarak, harman katlamaya balamadan nce boaltmak veya dkmek olur. Mhendislikle ilgili dnceler, en iyi olaslkla ikinci srada gelirler. imento enjeksiyonu iin daha karmak pompalama sistemlerinin hibir zaman gelitirilmemi olmasnn mkemmel bir nedeni var. imento iin gerek katalizr, iinde askda durduu su olur. Bu katalizr, imentodan ve pompadan birer birer ayrmak, mmkn olmaz. imentonun (ve katalizr su olan baka her trl katnn) yerine dklmesi, bundan tr, hep harmanlama yoluyla snrl kalr (aadaki paragraflardaki, kk, ardk harmanlarla ilgili tartmaya baknz). Kimyasal erbetler ise, katalizrlerinden (rnein poliretanlar gibi, su olsalar bile) genellikle ayrlabilirler ve bileenlerinden her biri, ayrca kartrlp dklebilir. Ekipman tasarmnda ve kullanmnda yeni ufuklar aan, tek bana bu etken oldu. Toplam harman, harman sisteminde ayn zamanda katalizlenir ve harmann tamam, ayn zamanda jelleir veya katlar. (Formasyon iine dkldkten sonra erbetin eitli blmlerinin urad seyrelme ve scaklk deiikliklerinden tr ufak farkllklar olabilir.) Jelleme sreleri, harman formasyon iine pompalamann beklenilen sresi kadar ksa olabilir. erbet katlanca tamam ayn anda katlar ve byk apl tm ak kanallarn tkayp ek erbetin pompalanmasn nleyebilir. Jelleme sreleri, bundan dolay, toplam hacmin dklebilmesini salayabilmek iin genellikle (saat cinsinden) ok uzun olurlar. erbetin ve katalizrnn ayr tanklarda kartrlmalar, ayr pompalar tarafndan hareket ettirilmeleri ve iki zeltinin ilk olarak erbet borusunda bir araya gelmeleri durumunda ise, tersine, (1) erbetin tanklar, pompalar veya boaltma hortumlar iinde katlamas tehlikesi hi olumaz ve (2) sonsuz kklkteki her bir erbet hacmi zaman srasyla katalizlenir; ayrca, jelleme sresine, belli bir anda erbetin ancak ok kk hacmine ular. zeltilerin ayrlmas, tanklar boaltmak iin gereken zaman iin daha ksa jelleme sreleri kullanlabilmesini mmkn klar. Kademeli kataliz, jelleme sresinden ok daha uzun zamanlarda srekli pompalama iin n art oluturur. Harman sistemi, kimyasal erbetleri yerlerine dkmek iin genelde randmansz olur. Kimyasallarn harmanlanmas, zel iki gurup koulda kabul edilebilir. Bunlardan birincisi, pompalama basncnn ok yksek olmas ile birlikte ancak snrl hacimde erbet dklmesidir.. Bu gibi koullarla, derin aft iinde aft evresinde geirimsiz perde oluturmak iin ince kumtana veya miltana enjeksiyon uygularken karlalabilir. Bu koullarda her bir delik iin gereken hacm, jelleme sresi pompalama sresine eit olmak zere bir harmanda dklebilir. Harmanlamann kabul edilmesini salayabilecek dier koul, aslnda iki pompal srecin yaklak olarak kestirilmesiyle oluur. Be galon gibi ok kk birok harman, pompa durdurulmakszn kartrlr ve srayla dklr ise jel aamasna, zaman srasyla, grece kk fakat sonsuz sayda erbet hacmi ular. Bu, akrilat veya krom-lignin gibi daha zayf erbetlerin biriyle yaplrsa ardk iki harmana ilikin pompalama sresinden daha ksa

jelleme sresinde srekli pompalama, olduka mmkn olabilir. uras ak ki harman bykl azalrken sistem, daha arzu edilir oklu pompa sistemlerine yaklayor. 14.3 K TANKLI TEK POMPALI SSTEMLER erbetin kartrma tank iinde jellememesini salamann en basit yolu, biri katalizr dndaki erbet bileenlerini tutmak, br ise yalnzca katalizr tutmak iin olmak zere iki tank kullanmaktan geer. Tanklarn her birinden gelen akkan, pompann emme tarafna baslr. Pompada meydana gelen katalizin sonucunda katalizlenen erbet, mmkn olabildiinde ksa bir hortum vastasyla erbet borusuna boaltlr. Pompalama, bilinmeyen herhangi olgu yznden kesilirse erbet, aynca harman sisteminde olabilecei gibi pompa ve boaltma hortumu iinde katlaabilir. Bununla birlikte iki tankl sistem, harman sisteminden daha etkili olur; nk ksa jelleme srelerinin kullanlmasna izin vermez iken, iletmene jelleme sresini aan pompalama srelerinde alma izni verir. ki tankl sistemlerden yararlanrken, geleneksel olarak, arzu edilen kesin erbet deriiminin iki kat deriimle allr ve katalizr deriimi, erbet zeltisine eit hacmdaki su iinde seyreltilir. Bu, pompann emme tarafna olan akn kontrol altnda tutulmasn basitletirir; nk iki tank iindeki seviyeleri eit tutmak iin el vanalar kullanlabilir. Bu sistemin bir eidinde pompa ile br iki tank arasna nc tank yerletirilir. lk iki tanktan katalizin yer ald nc tanka giden zeltiler llr. Bu, ilk iki tank iinde hacm eitlii salamann uygulanl olmad durumlarda akkan hacim oranlarnn kontrol altnda tutulmasn kolaylatrr. ki tankl tek pompal sistemlerin balca avantajn, ina edilmelerininnormal olarak tavsiye edilen ve kullanlan, daha karmak, ok pompal kimyasal erbet tesislerindenok daha az pahal olmas oluturur. Balca sakncalar ise, ok ksa jelleme srelerinde kullanlamamalar (bu srenin erbeti pompann emme tarafndan pompa ve boaltma hortumu vastasyla formasyon iine hareket ettirme sresinden daha ksa olamamasndan) ve jelleme sresindearazi koullarnn deimesiyle dayatlabilecei gibiabuk ve doru biimde deiiklie gidilememesidir. 14.4 ET HACIMLI SSTEMLER Kesim 6.3te anlatlan tanklardan her birine kendi pompas salansa ve bu iki pompa, birbirinin tpks olursa ve ortak tahrik dzeni tarafndan iletilir ise bu erbet tesisi, yaygn olarak, eit hacml sistem olarak tanmlanr. ki tanktan yararlanan her trl sistemde olduu gibi, tanklardan birinde katalizr dndaki tm erbet bileenleri bulunurken br tankta yalnzca katalizr bulunur. Tanklarn her birindeki bileenler, arzu edilen kesin deriimin iki kat deriimde kartrlr ve toplam hacimler, iki tank iin de eit tutular. Bylece, pompalar iki svy birebir hacm temelinde harmanladnda bileenlerden her birinin deriimi, arzu edilen kesin deerine otomatik olarak indirilir. Eit hacimli sistemler, katalizlenmi erbetin pompalardan ve boaltma hortumundan geirilmesiyle ilintili sorunlar ortadan kaldrrlar. Ayrca, ok ksa jelleme srelerinin kullanlmasna izin verirler ve jelleme sresini byk lde aan srelerle pompalamak zere kullanlabilirler. Belli bal sakncasn ise, jelleme srelerini pompalama srasnda doru biimde deitirmenin zorluu oluturur ki bu, tanklardan her birindeki sv hacminin sabit ekilde dmesiyle katalizr nleyiciyi sv iine belli bir deriimde katmann zorlamasndan kaynaklanr. Eit hacml sistemler, jelleme sresinde pompalama srasnda deiikliklerin gerekli olmad uygulamalar iin ekonomik olurlar ve ok tatmin edici

performans gsterirler. Sz konusu uygulamalar arasnda, erbet hacim gereklerinin dk olduu yarkl kaya ve gzenekli beton iindeki sznt sorunlar yer alr. ekil 14.1, gzenekli ve krkl beton iindeki alma iin zgl olarak tasarlanan dk hacml yksek basnl eit hacml bir sistemi gsteriyor. Pompalar, hava silindiri tarafndan iletiliyor olup bu silindirler, giren hava basncn kontrol altnda tutarak pompalarn enjeksiyon basnc nceden belirlenmi emniyetli maksimuma yaklarken yavalamalarna, sonra durmalarna izin verirler. (Byklk dizini olarak, hava basma dzenleyici zerindeki manometrenin 2 inlik olduunu syleyebiliriz.) ekil 14.2, ekil 14.1dekine tasarm asndan ok benzeyen fakat basn kapasitesi daha dk, hacm kts ise daha yksek olan bir niteyi gsteriyor. Bu nite de pistonlu hava silindiri tarafndan altrlyor olup dorusal hareketli pistonlu pompalara kolayca uyarlatlmtr.

ekil 14.1 Dk hacimli eit hacimli sistem Bileenlerineit hacml uygun sistemlerle sonulanankombinasyonlar, hemen hemen snrszdr. Dk hacimde ok fazla kaymaya urayan santrfjl dndaki pozitif deplasmanl pompalardan malzemeleri erbet bileenleriyle geimli olan her trl pompa kullanlabilir. Kukusuz ki tahrik gcnn baka biimleri de kullanlabilir, fakat formasyonun ar basnca maruz kalmasn nlemek iin ayr kontroller gerektirebilirler. Sistemdeki iki pompann, adlarna karn, eit hacm kapasitesinde olmalar gerekmiyor. Pompalarda 2:1, 3:1 veya baka oranlar kullanarak tatmin edici sistemler oluturmak kesin

olarak mmkn. Bu, sz konusu aktarlabildiinde avantajl olabilir. 14.5 LME SSTEMLER

erbet

1:1

dndaki

oranlarda

daha

kolayca

Eit hacimli sistemin balca eksikliinin stesinden gelebilmek iin, jelleme sresinde pompalama srasndaki deiikliklerinin abuk ve doru biimde kontrol altnda tutulmasna izin veren bir dzenein eklenmesi gereklidir. Jelleme sreleri, katalizr deriiminedier deikenlere olduklarndangenellikle daha hassas olduklarndan deriime ilikin bir dzenek ortaya kyor. Ayrca, katalizr deriimindeki deiikliklerin, jel zelliklerini deitirmeyen veya jelleme sresini veya (zellikleri katalizr deriimiyle ve/veya jelleme sresiyle yakndan ilikili olan ve etkilerinden kanlamayan erbetler iin) jel dayancn

ekil 14.2 Eit hacimli sistem. etkileyebilecek dier deikenler zerinde etkide bulunmayan tarzda yaplmalar gerekir. Katalizr deriimindeki deiiklikler, bu ekilde, katalizr pompasnn devrini deitirerek basite yaplabilirlerken eit hacml tipik zeltilerle yaplamazlar; nk bu, erbetin dier bileenlerinin deriiminde nemli (ters) deiikliklere sebep olur. Bu sorunun stesinden gelebilmenin tek yolu, kullanlan katalizr zeltisinin ok deriik olmasndan geer. erbetin dier bileenlerini nemli lde seyreltmeye yetmeyen kk hacimlerdeki katalizr, bu ekilde, jelleme sreleri iin geni bir yelpaze vermeye devam eder. Kimyasal erbet lme

pompas setini tasarlamann eit lde etkili baka yntemleri var olabilmekle birlikte bu konudaki en ak yn, kk, hassas, erbet boaltma hatt iine deiken hacml pompa vastasyla llm ok deriimli katalizr kullanmak olarak grnyor. Hat emas ieren ekil 14.3, kimyasal erbet lme sisteminin belli bal bileenlerini gsteriyor. emada gsterilmesi gerekli ek iki eleman var ki bunlar: (1) pompalarn her birinin gerek boaltma aklarn gsteren enstrmanlar ve (2) formasyonun ar basnca istenilmeden uramasn nlemek iin basnla harekete geen kapatma sistemi.

Kartrma Tank1:

Kartrma Tank2:

Gzetleme Miri

Gzetleme Miri

Deiken Devirli Mekanizma Pozitif Deplasmanl Pompa Diyaframl Manometre

abuk Alr Vana lme delii Enjeksiyon Borusu veya Conta

ekil 14.3 lme sisteminin bileenleri ekil 14.4, ekil 14.3teki emaya uygun olarak dzenlenmi olup nominal kapasitesi 10 gpm veya 225 psi olan arazide lmeye ynelik bir sistemi gsteriyor. Boaltlan hacmlarn sabit deerlerini vermek iin, pompalardan her birinin boaltma ucunda cam borulu debi lerler kullanlyor. Bu enstrmantasyon, kty etkileyen kayma ve anma karakteristikleri bulunan pompalarn kullanld durumlarda nemli olur. Pompalarn her birindeki vanal hat, emme ucu ile boaltma ucu arasnda yer alr. Pompa kts, bu vana ayarlanarak bamsz ekilde deitirilebilir. lme, pompa ktlarn arzu edilen deerlere veya oranlara ayarlayarak gerekletirilir. zgl bu nite, hava motoruyla altrlr. Toplam kt deitirilirken pompalarn kt oran, motora verilen hava dzenlenerek korunabilir. Basnla ilgili snrlamalar iinde kalabilmek iin, haval (pnmatik) bir kontrol dzeni ( gstergeli kara kutu) kullanlr. Boaltma hattndan gelen bir sinyalin bir vanay altrmasyla ana motora giden hava, nceden kurulmu herhangi basnta kapatlr. Hat basnc, nceden kurulmu daha dk deere dtnde hava verme vanas, otomatik

olarak alr ve pompalama yeniden balar. Elektrikle alan pompa nitelerinde, motoru kapatmak ve yeniden altrmak iin benzer kontrol dzenlerinden bulunur

ekil 14.4 Kimyasal erbet lme sistemi ekil 14.5, nominal kapasitesi 6 gpm ve 400 psi olan baka bir lme sistemini gsteriyor. Katalizr pompas, pistonlu trden olup tek pistonu ve deiken kurs uzunluu var. Pompa kts, gvenilir biimde kurulabilir ve kurs uzunluu kadran tarafndan izlenilebilir olduundan ayr bir debi lere gerek kalmaz. Daha byk pompalara ynelik debi ler, kadranl ve delikli lerlerden. Tahrik gc, hava olup basn kontrol dzeni tarafndan izlenilir. ekillerden 14.4 ve 14.5 numarallardaki pompa setleri, farkl grnyorlar, farkl bileen kullanyorlar ve biraz, iletme karakteristikleri de farkl. Ticari ihtiyat bileenlerinden farkl birok sistem ortaya kartlabilir. letme karakteristikleri de farkl olabilecekken tm de iyi tasarlanm lme sistemlerinindier erbet tesislerininkilerin tesindeortak tek bir zellikleri var ki bu, erbeti pompalarken sistemin kontrol dzenlerini mekanik olarak basite maniple ederek jelleme srelerini doru biimde deitirebilme ve kontrol altnda tutabilme becerisi.

ekil 14.5 Kimyasal erbet lme sistemi

Jelleme sresi kontrolu, ou erbet iin, sonsuz olarak uzanmaz fakat onun yerine ihtiyat zeltisindeki kimyasallarn deriimi ve iletme scakl aral tarafndan belirlenen snrl bir aral kapsar. Herhangi pompa setinin kontrol amal okuma deerleri, birbirinden farkl kimyasal her erbet iin zgl ihtiyat zeltilerine dorudan doruya kalibre edilebilirler. Daha genel baka prosedre gre ise pompaya ilikin olup hacm ktsn yanstan okumalar, hacm orann vermek zere birbirine kar kalibre edilirler. Bu veriler, daha sonra, kendisi iin hacm oran jelleme grafikleri hazrlanm olan her trl erbet ile dorudan kullanlabilirler. ekillerden 14.6 ve 14.7, akrilamid ve fenoplast erbetine ilikin olup farkl ihtiyat zeltilerini temel alan byle iki grafii resimliyorlar. Kk ilerde genel kullanm iin, hacm kapasitesi 5 ile 15 gpm arasnda, basn kapasitesi ise 200 ile 400 psi arasnda olan kimyasal erbet tesisleri genellikle uygun olurlar. Bilinen zgl arazi koullar iin ise deiiklik, gerekli olabilir.

Akrilamid Esasl erbet ile AP Pompalar arasndaki Hacm Oran

JELLEME SRES (DAKKA)

ekil 14.6 lme sistemijelleme sresi grafii. zelti A: % 10luk akrilamid esasl madde, % 0,4lk dMAPN, 100 ppmlik KFE. zelti B: % 20 AP.

14.6 DER KMYASAL ERBET POMPALARI Belli bir ie ynelik uygun pompalama sistemine ilikin kstas, sisteminile ilgili olan erbet zelliklerinden tam olarak yararlanlmasna izin verenuygun hacm ve basn kapasitesinin ve kontrollarnn bulunmas olarak tanmlanabilir. Gelecekteki ilerde genel kullanlmak zere, mmkn olan en esnek sistemin, baka deyile bir lme sisteminin tasarlanmas anlaml olur. zgl uygulama iin ise daha az esnek ve daha az pahal olan sistemlerin tasarlanp kullanlmas, sklkla mmkn olur. ki eidi, ilgi ekiyor. Eit hacimli sistemler, nc pompann eklenmesiyle lme sistemine evrilebilirler. Bu pompa, kendinden veya eklenmi hacm kontrol yeteneiyle dk hacml pozitif deplasmanl trden olmaldr. erbete, bu ekilde, ya deriik katalizr ya da nleyici eklenmesiyle jelleme sreleri, pompalama srasnda deitirilebilir. Bunun yerine baka seenek olarak, erbet iin l byk bir veya daha fazla pompa, katalizr iin ise l ok daha kk bir pompa kullanlabilir. Pompalardan her birinin boaltma ucunun, pistonlardan her biri iin ayr boaltma olana salayacak ekilde yeniden yaplmas, boru tesisatnn iseher bir pistondan boaltlann ya erbet borusuna gnderilebilecei ya zelti tanklarna geri verilebilecei ekildedzenlenmesi gerekir. erbet pistonlar ile katalizr pistonlar arasnda mmkn olan eitli kombinasyonlar, belli tank deriimleri iin farkl bir dizi erbet katlama sresi veriyorlar.

Terranier-A (1) Jelleme Sresi, Pompa Orannn Fonksiyonu olarak Katalizr Dayanc Terranier-A, % 25 Pompa Oran, 5:1 - 10:1 70 F

Katalizr,% 5

Katalizr,%7.5

Katalizr,%10

Katalizr,%15

Katalizr,%20

Hacim Pompa Oran (Terranier-A: Katalizr)

ekil 14.7 lme sistemijelleme sresi grafii. (Kaynak: New Jersey Whippanydeki ITT Rayonier, Inc. adl irket.)

10

14.7 YAPIM BLEENLER VE MALZEMELER Kimyasal enjeksiyon tesislerinin ok nemli (ve belki de en pahal) bileenleri, pompalardr. letme ilkeleri ve yaplandrmalar, yapm gereleri ve kapasiteleri ile hemen hemen snrsz sayda ticari rn seenei bulunmaktadr. Santrifj pompalarnn kaymalar, genellikle, lme sistemlerinin iyi almasna engel olacak kadar fazla olur. Dner, paletli, diyaframl, vidal ve dili pompalarn yan sra tek ve ok pistonlu pompalar da kullanlabilir. Birok enjeksiyoncu, hibir kant bulunmamakla birlikte, atml boaltma basnc veren pompalarn formasyona daha iyi nfuz salama yneliminde olduklarn sylerler. Birok enjeksiyon, ya su iinde zelmi katlardan ya suyla seyreltilmi svlardan oluur. Pompalama karakteristikleri bakmndan suya benzerler; baka deyile viskozitesi dk, yalanmayan svlar olup demiri ve elii rtme ynelimi gsterirler. Ticari birok pompa, ar petrol rnlerini tamak iin zel olarak imal edilir. Bu pompalar, kimyasal enjeksiyonlarla yeterince uyumlu almazlar. Yksek viskoziteli svlar veya bulamalar iin tasarlanan pompalar da vardr. Paslanmaz elik, yap malzemeleri bakmndan, en iyisi olmasnn yan sra en pahals ve herhalde en az bulunandr. Genellikle, yap plastiklerinin korozyona direnleri de mkemmel olmakla birlikte, plastik malzemelerden yaplan pompalarn basn kapasiteleri, dierleriyle kyaslandnda dk kalr. Demir ve elik, su pompalanyormu gibi, en azndan ayn derecede korozyona ve anmaya maruz kalrlar. Sklkla paslanmaz elikten pistonlar ve vanalar, seramik kapl silindirler ile elde edilebilen pompalar, kimyasal enjeksiyonlarn aktarlmasnda btnyle kabul edilirler. Katalizr kullanml pompalar, slak aksamlar bakmndan her zaman paslanmaz elikten yaplmallar. Katalizrler, genellikle ok aktif kimyasallardan olup demiri, elii ve tuncu ok abucak - bazen yalnzca birka saat iinde - rtebilirler. Katalizr pompasnn hacim kts pompalama ilemi srasndaki tek jelleme sresi kontrol faktr olduundan, kayma karakteristikleri asgari dzeyde olan pozitif deplasmanl pompalar kullanlmaldr. Katalizr pompasnn boaltma tarafndaki vanalar ve balant paralar, paslanmaz elikten olmaldr. Emme tarafnda ise plastikten (katalizrle geimli) vanalar ve balant paralar kullanlabilir. Enjeksiyon pompas dearj boru donanmna ilikin vanalar ve balant paralar, tercihen paslanmaz olmakla birlikte demir ve elik balant paralar, dzenli aralklarla gerektii gibi bakm yapld takdirde ve yenisiyle deitirilmek artyla kullanlabilirler. Pirin ve tun balant paralar, daha az arzu edilir olmakla birlikte kullanlabilirler. Emme tarafnda ise plastik vanalar ve balant paralar uygun olurlar. Ama-kapama dmesi olarak kullanlmak iin uygun olan eyrek dnl bilyeli vanalarn ak veya kapal olduklar, tutaman konumuyla gsterilir. Ak baypas sistemlerindeki gibi kstlamak iin en iyi performans, ineli vanalar salar. Sentetik kauuktan hortumlarn boyutlar, basn kapasiteleri ve anmaya direnli d mahfazalar geni bir yelpazede kullanlr. Bu gibi hortumlar, pompalarn hem emme hem boaltma taraflar iin uygun dur. Emme tarafnda kukusuz ki katlanmayan hortumlardan kullanlmas gerekir. Tanklar, paslanmaz elikten, polietilenden veya plastie uygun baka malzemeden olmallar. Kaplamal elik tanklar uygun olsalar da srekli bakm gerektirirler. Uygun bakm maliyeti, genellikle dier tank malzemelerinin kullanmn gerektirir. Alminyum tanklar, baz kimyasallar iin tatmin edici olurlar. Bu koullarda aluminyum vanalar ve balant paralar da uygun olmakla birlikte bunlar, paslanmaz elikten daha abuk ypranrlar. Byk kapasiteli tanklar, tek pompal harman ilemi dnda kullanlmazlar. Drt kk tankn kullanlmas, srekli alma kapasitesi salar. Bu tanklarn ikisi, pompa emme azlarna 11

dorudan bal olur. Dier ikisi ise, ilk ikisinin zerinde dey olarak yer alrlar. zeltilerin kartrlmas, st iki tank iinde gerekletirilir. Bu zeltiler, pompalar tarafndan boaltlan aadaki tanklarn iine yerekimi vastasyla aktarlrlar. Tanklarda gerek boyutun kartrma sresini aadaki tanklar boalmadan nce salamaya ancak yetecek kadar olmas gerekir. rnein enjeksiyon ve katalizrn yeni zeltilerini kartrmak iin 5 dakika gereklidir ve enjeksiyon tesisinin azami pompalama kapasitesi 10 gpm ise kartrma tanklarnn 50 galondan daha byk olmalarna gerek yoktur. Kk apl iler iin; 30 ile 60 galon kapasiteli tanklar yeterlidir. Daha byk ilerde; ekipmann ve tank tesisatnn her bir i iin ayr ayr zel olarak tasarlanmas, mali adan yerinde olur. Byk tanklar, bu koullarda avantajl olabilirler. Enjeksiyon pompalarnda gerekli olan lme aygtlar, hacmi ve basnc izleme amacn tarlar. Ticari debi lerler, piyasada, enjeksiyon ihtiyalarn karlayabilecek uygun boyda bulunurlar. lme doruluklar, % 2 veya daha iyi olmaldr. lerinde en dorusu olan cam borulu dey lerler, performanslar bakmndan gzle grlebilir olmakla birlikte ayn zamanda krlmaya en ok maruz kalanlardr. Cam borulu dey ler, ekil 14.4te grlmektedir. levinin kritik yerlerde bulunan kat paracklar tarafndan aksatlmamas artyla, debinin kalibre edilmi lme delii veya yaylan enerji vastasyla dorudan llmesi de doru sonular verir. ekil 14.5te gsterilen lerler, kalibre edilmi olarak kalmalarn salamak iin dzenli aralklarla kontrol edilmelidir. Enjeksiyon ve katalizr, debi lerlerin ounda alan paralarla temas iinde bulunduklarndan yap malzemelerinin kimyasallar ile uyumlu olmalar gerekir. Genellikle, gzden kaan sorunlardan birisi silikat cam ak metrelerin kullanlmasdr. Bu ak metrelerin kullanlmas halinde; cam gravr oluur. Piyasada, enjeksiyon amacyla uygun kapasitelerde, manometreler (basn gstergeleri) de kolaylkla bulunmaktadr. Okunmas kolay manometreler, genellikle 3-4 in apta olurlar. Doruluklar, % 2 veya daha iyi olmaldr. Manometreler, yal tipten ve svnn manometrenin iine girmesini nleyen birer koruyucu ile donatlm olmaldrlar. Enjeksiyon tesisi manometrelerinin, debi lerler gibi, boru tesisatnda enjeksiyonun katalizlenmesinden nce yer almalar gerekir. Debi lerlere (veya ak len dier aygtlara), hem enjeksiyon hem katalizr boru tesisatnda gerek duyulur. Manometre, katalizr sisteminde kullanlmas tercih edilmekle birlikte; kullanlmas zorunlu deildir. lme sistemi kontrollerinin ayr ilevleri bulunur: 1. Hacim kontrol, 2. Basn kontrol, 3. Jelleme sresi kontrol. Hacim kontrol, ana tahrik zerinde dorudan alan deiken devirli aygt vastasyla en abuk ekilde gerekletirir. Benzinli bir motor zerindeki gmme bir ksmdaki vanas bu amaca hizmet eder. letme devri araln geniletmek iin deiken hatveli makaralar da eklenebilir. (Bu makaralar, ayn amala hava ve elektrik motorlarna da eklenebilirler.) Hava motorlarnn devri, hava kaynann basncn ve hacmini ayarlayarak dzenlenebilir. Hava kaynanda bu amala bir vana ve bir de hava dzenleyici vardr. Deiken devirli elektrik tahrikleri (SCR sistemler), piyasada kolaylkla bulunabilirler. Hacim kontrol ilevini, eer gereken kapasitedeyse, uygun biimde, tahrik sistemlerinin tr de yerine getirir. Benzinli motorlu tahrik dzenleri, d g kaynandan tam bamszdr. Haval tahrik dzenleri, en az tehlikeli olanlardr. Elektrikli niteler ise en sessizleri olup, en doru sonular verirler. 12

Formasyonlarn ar basnca, istek dnda maruz kalmalarn nlemek iin basn kontrol ilevi kullanlr. Basn, enjeksiyon srasnda, baslan hacmin kontrol altna alnmasyla, arzu edilen iletme dzeyinde veya yaknnda en uygun ekilde tutulur. (Bu iki parametre, ters balantl olur). Tasarmdan veya gerekli olduundan emniyetli azami basnta veya yaknnda yaplan pompalama srasnda, beklenmedik basn dalgalarndan meydana gelebilecek hasara kar koruma gereklidir. Bu tr koruma, boaltma hatlarnn her birine yerletirilen ayarlanabilir blf tahliye subaplar sayesinde olur. Bu subaplar, kimyasal zeltilerin boa harcanmasn nlemek iin genellikle pompa emme ucuna veya zelti tanklarna kadar boruyla kaplanrlar. Blf tahliye subaplarnn kullanlmasyla balantl asl sorun, iki subabn tam olarak ayn basnta almasn nceden kurmann zorluundan kaynaklanr. Bundan dolay, ya enjeksiyon vanasnn katalizr vanasndan nce yeniden evrime balamasyla bir miktar katalizr, enjeksiyon pompas iine pompalanr ya bunun tam tersi olur. Vanalarn, subaplarn, balant paralarnn, hortumlarn ve pompa aksamlarnn bazsnda jel oluma olasl, iki durumda da ortaya kar. Bu, enjeksiyona devam etmeden nce arza sresi anlamna gelir. Bununla birlikte, formasyon, ar basntan korunur; kald ki gazl motorlarda daha iyi i grebilecek baka enstrmantasyon bulunmuyor. Hava ve elektrik motorlar iin kolaylkla bulunabilir olan ticari enstrmantasyon, boaltma hatlarndan basn sinyali aldnda kapanr ve ana tahrik dzenini programland gibi yeniden balatr. Ana tahrik dzeninin kapatlmasyla ayn anda iki pompann da durmas sonucunda katalizrn enjeksiyon hatt iine veya tam tersi yne akmas olasl ortadan kalkm olur. 14.8 SALMASTRALAR Enjeksiyon hortumlarnn ilerinden enjeksiyon geecek olan delik, boru, burgu mili veya mahfaza ile karlat noktalarda kesinlikle szdrmayan ek yeri gerekli olur. Dili boruya, burgu miline, mahfazaya, boru balant paralar vastasyla dorudan balant yaplabilir. Bu trden balant, kaya, toprak veya beton iinde alm deliklerde ise mmkn olmaz; baka aygtlarn kullanlmas gerekir. Bu aygtlar, salmastra, balon salmastra, delik salmastras, salmastra kutusu, yaltc, basn test dzeni gibi eitli isimlerle anlrlar. ekil 14.8de gsterilen salmastra kutusu, (geni) bir borunun veya mahfazann ak ucu zerine geirilir ve iine daha kk bir borunun geirilebilecei delii bulunur. Daha kk borunun evresine salmastrayla conta yaplr ve dili salmastra destei evrilerek sktrlr. Salmastra kutular, belli boru ve mahfaza boylar iin tasarlanrlar. Balca faydalar, daha byk boru iine geirilen kk borunun contasn abucak yapmaktr. Mekanik tipik salmastralardan biri, ekil 14.9de gsterilmektedir. Esnek kauuktan manon, tutup dndrlerek sktrlnca genileyip borunun veya deliin eperlerine yahut delik boyunca arzu edilen mesafede dokunup conta oluturur. Salmastray delik yakasndan uzaa yerletirmek iin, standart borunun, burgu milinin veya mahfazann kesimleri balanabilir. Bu gibi salmastralar, sklkla delik salmastras olarak tercih edilirler.

13

ekil 14.8 Salmastra Kutusu ( Kaynak: Pensilvanya Scratonda ki Sprague and Henwood Inc. adl irket)

ekil 14.9 Mekanik salmastra. (Kaynak: Pensilvanya Scrantondaki Sprague and Henwood Inc. adl irket.) Haval veya balonlu tipik salmastra, ekil 14.10da gsteriliyor. Haval salmastra, deliin yakasna yerletirilebilir, burgu mili veya boru kesimleri eklenerek delikten aa kaydrlabilir. Merkezda bir ift boru gerektiren mekanik salmastralarn tersine yalnzca bir boru gerektirir. Haval salmastralar, bundan dolay daha abuka yerletirilirler. Haval salmastralar, dey veya deye yakn deliklerde tel bir hat zerine indirilebilirler ki bu hat, yerletirmeyi mekanik salmastralarndan daha abuklatrp basitletirir. 14

ekil 14.10: Mekanik Salmastra

1. 2. 3. 4. 5. 6.

Alt ba, Zmbal kilitli kelepe, Kauuk manon, Enjeksiyon borusu veya salmastra gvdesi, st ba, Hava kayna

Salmastra yerletirilip szdrmas engellendiinde deliin salmastra ile dip veya u arasndaki btn uzunluu, enjeksiyonun akmas iin ak olur. Enjeksiyon akn deliin veya borunun ksa uzunluu boyunca yaltmann, mhendislik asndan daha tercih edilir olduu birok durum ortaya kar. Bu amala, ayn delik iinde birbirine yakn olarak yerletirilen iki salmastra kullanlabilir. Enjeksiyon deliinin arzu edilen herhangi uzunluunu yaltmaya ynelik mekanik dzenleme, ekil 14.11de gsterilmektedir. Bu, ift salmastra, yaltc, basn test dzeni gibi eitli isimlerle bilinir. 14.9 ENJEKSYON BORULARI Enjeksiyonun kartrma tanklarndan toprak veya kaya ktlesi iinde arzu edilen yere baslmasnn kesin vastalarn oluturan enjeksiyon delikleri, delmek, akmak veya fkrtmak suretiyle yerletirilebilirler. Fkrtma, daneli gevek birikintiler iine derin yerletirme hari, boruyu kuatan formasyonu, genel olarak, enjeksiyonu etkisizletirecek lde rseler. Yumuak ve sert kayal zeminlerin yan sra birbirine yapm kum ve milta zeminler ile beton zeminlerdeki enjeksiyon deliklerinin delmek suretiyle yerletirilmeleri gerekir. Delik delmek iin kullanlan aralar, haval basit kaya matkaplarndan, treyler ve kamyon monte kuleleri gibi karmak donanmlara kadar deiiklik gsterirler. Delme ilemi, kaya matkab aamasndan sonra, uzmanlara braklr; ilgili sreler ve prosedrlere burada yer verilmemitir. Enjeksiyon borular, yaltlm kaba akllardan ve yumru kayalardan daha fazlasn ierenler hari olmak zere; ou zeminde boruyu kaya matkab ve krkla altran den arlk gibi basit ekipmanla akmak suretiyle yerletirilebilirler. ok s derinliklerde bu ie, balyoz bile yetebilir. ap 0,5 ve 0,75 in olan standart su borusu, kk birok ite baaryla kullanlm durumdadr. Ne var ki; bu borular, dik durularn, akma gerilmeleri altnda uzun 15

zaman srdremezler. Burgu mili ve mahfaza donanmnn kullanlmasnn kolay, ayrca daha ekonomik olduu kantlanabilir. Burgu milleri ve mahfaza, piyasada, birok kaynaktan olmak zere standart boylarda bulunabilirler. Boylar, burgu milleri iin ekil 14.12de, mahfaza iin ise ekil 14.13te gsteriliyor.

ekil 14.11

BURGU MLLER Burgu Mili ap D ap Paralel eperli Milin ap Teknik Dzensiz eperli artname Milin ap Kuplajn ap n Bana Di Says E 1-5/16 13/16 --------------7/16 3 A 1-5/8 1-1/8 ---------------9/16 3 B 1-29/32 --------------1-13/32 5/8 5 N 2-3/8 -----------2 1 4

ekil 14.12 Standart burgu mili (Kaynak: Pensilvanya Scrantondaki Sprague and Henwood Inc. adl irket.)

16

Boru, burgu mili ve mahfaza vastasyla enjeksiyon, sklkla, salmastraya gerek kalmakszn ak utan yaplr. Boru, genellikle, enjeksiyon uygulanacak azami derinlie veya mesafeye srlp aklrken ii bo tutulur ve topran boru iine girmesini nlemek iin ucuna bulon veya perin geirilir. Bu u tapasnn, enjeksiyon baladnda pompa basnc tarafndan dar itilmesi gerekir. Burgu milleri ve mahfaza, yerlerine yine delmek suretiyle yerletirilirken matkap kesekleri, srekli olarak su basmak suretiyle giderilirler. Bu ilem, burguyu veya mahfazay formasyonla tkanmaktan uzak tutar. Henz anlatlan prosedrlerdeki enjeksiyonun tamam, enjeksiyon borusunun ak ucundan akar. Bununla birlikte formasyonun iine (borunun geri ekilmesi baladktan sonra) enjeksiyon borusunun dibi ile deliin dibi arasndaki herhangi noktadan girebilir. Deliin dibinin yer ald blge ok gzenekli ise enjeksiyonun tamam borunun ne kadar ekildiine baklmakszn bu blgenin iine gidebilir. Enjeksiyoncuya, enjeksiyonun formasyon iine girdii yerde daha fazla kontrol olana veren daha karmak sistem, Avrupada gelitirilmi olup u anda Amerika Birleik Devletlerinde daha byk ilerde kullanlyor. Manonlu boru denilen bu sistem, aslnda ekipmann ve prosedrn bir araya getirilmesinden oluuyor. Enjeksiyon borusunun kendisi, temelde tek olup kk delikler bu borunun iine dzenli aralklarla yerletirilir ve zerleri, d tarafta ksa bir kauuk boru parasyla rtlr. Bu donanm, nceden alm delik iine yerletirilir ve formasyon ile donanm arasnda kalan boluk, temiz imento ile bentonitin bulamac ile doldurulur ki bu bulama, katlamaya braklr. (zayf, gevrek enjeksiyon oluturur) Arzu edilen her trl derinlikteki delikler, uygulamada, ift salmastra ile yaltlrken enjeksiyon, nce kauuk manonu geniletmek ve aradaki gevrek enjeksiyonu paralamak zere yksek basnta, sonrasnda ise enjeksiyon formasyonun iine akmaya balarken normal basnta pompalanr. Manonlu borunun bir kesimi, ekil 14.14te gsterilmektedir.

17

ekil 14.13 Standart mahfaza boylar (Kaynak: Pensilvanya Scrantondaki Sprague and Henwood, Inc. adl irket.)

14.10 ENSTRMANTASYON Her kimyasal enjeksiyon tesisinde enjeksiyon debisini ve basncn enjeksiyon srasnda lmek iin doru aygtlar bulunmas gerekir. Bunlara ek olarak, basncn nceden belirlenmi emniyetli deerleri amas durumunda enjeksiyon akn durdurmak veya azaltmak iin arzalara kar emniyetli sistemin bulunmas da gerekir. Farkl birok trden basn ve debi enstrmanlar, piyasada bulunabilirler. Yeteri dorulua ve salamla sahip olup dorudan okuyabilen herhangi bir enstrman uygun olur. Pompalama hznn ve basncnn kontrol, tamamyla iletmenin ellerinde olabilir yahut santrale uygun sinyaller gnderen almalar (sensrler) tarafndan otomatik olarak ynetilebilir. Elektronik ve haval (pnmatik) uygun almalar, piyasada kolayca bulunabilirler. 18

Bulunmas gereken kalemlere ek olarak baka kontrol dzenleri de tercih edilir. Bunlarn en nemlisi olan sistem, jelleme srelerini tercihen tesis alrken kontrol eder ve deitirir. Jelleme sresi kontrol, evrensel olarak, enjeksiyon iine kartrlan katalizrn veya nleyicinin miktarnda deiiklie gidilerek gerekletirilir. Enjeksiyon iindeki katalizrn hacmi, toplam akn bir blmn tutma tankna saptrmak iin vanalar kullanarak kontrol altnda tutulabilir veya pompalama hznn kendisinde deiiklik salamak iin ya pompa devri ya (pozitif deplasmanl pistonlu pompalarda) piston kursu uzunluu deitirilir. Piyasada birok rn, gene iki yntem iin de bulunabilir. Sistemde termometrelerin ve enjeksiyon borusunun yaknndajelleme srelerini yoklamak iin katalizlenmi enjeksiyonken rnek alnabilecek bir yerin bulunmas da ok arzu edilir. Manifoldlamaya bavurulacaksa daha yaygn kullanlan enstrmantasyon gerekmektedir. Enjeksiyon borularndan her birinin kendi debi lerinin, bu debi lerin ise kendi manometresinin bulunmas gerekir. Bunlara ek olarak, borularn her birinde bir kapama vanas gerekir. Borularn her birinde bir yetkili bulundurma gerekliinden kanmak amacyla, sinyalleri pompadaki kumanda panosu zerinde sergilemek iin almalar kullanlabilir; bylece, enjeksiyonun birok boruya devam eden akn bir iletmen okuyup kontrol altnda tutabilir. Standart enstrmantasyon seti belirlenmesi, piyasada bulunan uygun ekipmanlarn eitliinden grlebilecei zere pratik olmaz. Arazide beklenilen tm koullarla baa kabilecek enjeksiyon tesisi kumanda panosuna ynelik olas bir dzenleme ekil 14.4te gsterilmektedir.

19

ekil 14.14:Manonlu Boru 14.11 ZET Kimyasal enjeksiyon pompalama sistemleri konusunda (kimyasal enjeksiyonun ilk gnlerinde), teknolojinin dier alanlarnda olduu gibi, imento enjeksiyonuyla ilgili uygulamann mirasndan tr sknt ekildi. Harman sistemlerinin kimyasallarn formasyonlar iine pompalanmasnda etkisiz ve randmansz olduklar artk kabul ediliyor. Kimyasal enjeksiyon pompalamann modern tesisleri, karmak sistemler olarak, jelleme sresini, mekanik ilevler vastasyla tam olarak kontrol altnda tutarak ve devam eden parametreleri doru biimde kaydederek enjeksiyon mhendisinin bu parametreleri yerel koullara en iyi uyacak ekilde deiiklie uratabilmesi salanyor. Piyasada, uygun pompalama sistemlerinin oluturulmasnda kullanlabilecek ticari rnlerin geni yelpazesi bulunabilir. Hacim ve basn gereklerinin geni yelpazesini kapsamak iin, genellikle raftaki sanayi rnlerinden 14.5teki bileen emalarna gre eit hacimli ve orantl sistemler oluturulabilir. Kimyasal enjeksiyon tesisinin standard olmaz. Enjeksiyon borular, sklkla, delme i kolunun standart bileenleri, baka deyile burgu milleri veya mahfaza olurlar. Ticari eitli kaynaklardan, manonlu boru gibi daha karmak miller bile bulunabilir.

20

Enjeksiyoncularn kimyasal enjeksiyonlar yerlerine yerletirmek iin kendi zel ekipmanlarn oluturmalar artk gerekli olmamakla birlikte; enjeksiyoncularn ou, kendi enjeksiyon tesislerini, ticari bileenleri ve enstrmantasyonu kullanarak olutururlar. Kimyasal enjeksiyonun kullanlmas artarken arazide kullanmaya ynelik ekipmanlar ve prosedrler giderek daha karmak hale gelmektedir. Byk apl ilerde, zellikle enjeksiyon delii bana den alm kk olduunda manifoldlamaya genellikle bavurulur. Enjeksiyon deliklerinin her biri enstramanlanarak hacim ve basn verilerinin merkezi kontrol noktasna gerek zamanl olarak gnderilebilmeleri salanr. Bu kontrol noktasnda, enjeksiyon deliklerine dorudan doruya birer birer bal olan vanalar bulunur. Veriler, bilgisayar ekranna genellikle grsel olarak getirilebilirler ve kalc kayt salamak zere ayn anda grafie geirilebilirler. Enjeksiyon ileminin tamam, bir iletmen tarafndan abuk ve doru biimde izlenip denetlenebilir. 14.12 ATIFLAR malatlarn literatr; rnein www.Grainger.com biimindeki adres internette arandnda ekrana aada gsterilen sayfay getirir: -----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------Aradnz: Kataloa Gz At Pompalar ve Su Tesisat Ekipmanlar ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ Akyle alan Birikinti Pompalar Gemi El Pompalar Tuntan ve Paslanmaz elikten Santrifjl Pompalar zleme Kuyu Pompalar Koval Pompalar Ya Pompalar Kimyasal lme Pompalar ve Aksesuarlar Para Ykama Pompalar Kimyasala Direnli Santrifjl Pompalar Ayakl Santrifjl Pompalar Kimyasal Aktarmalk Santrifjl Pompalar Petrol Aktarma Pompalar Kondansat Pompalar Pistonlu Pompalar Perdeli Pompalar Dalma Pistonlu Pompalar emeler Havuz Pompalar Tamburlu Pompalar Portatif Yangn Pompalar Sv Atk Pompalar me Suyu Istc Genleme Tanklar Elektrikli Su Istc Kontrolleri Basn Takviye Pompalar Elektrikli Su Istclar lerleyen Boluklu Pompalar Motorlu Pompalar Pompa Pskrtcleri Doldurucu Pompalar ve Ya Pompalar Pompa Takmlar Pervaneli Esnek Pompalar Makaral Serpme Pompalar Gazl Su Istc Kontrolleri Dner Kanatkl Pompalar Gazl Su Istclar Kendinden Emili Motorlu Pompalar Dili Pompa Balklar Kendinden Emili Yakn Kuplajl Pompalar Dili Pompalar Pissu Pompalar tc Pompalar Pissu Sistemleri Istc Ayaklar Santrifjl Dz Pompalar Yksek Dl Tarmsal Pompalar Dalg Pompa 21

Scak Su Dolatrma Pompalar Dalg Kuyu Pompas Istclar Scak Su Datclar Birikinti Pompalar Santrifjl Sral Pompalar Trbinli Pompalar ofben Atk Giderici Tesisat Fkrtmal Pompalar Atk Gidericiler Sv Aktarma Pompalar Su Istc Elemanlar Takm Tezgah Pompalar Su Istc Ventilleri Gemi RV Pompalar Su Yumuatclar Gemi Sintine Pompalar -------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

KAYNAKA Chemical Grouting and Soil Stabilization, Third Edition, Revised and Expanded, Reuben H. Karol, 2003

22