Anda di halaman 1dari 8

Klasifikimi i foljeve ne zgjedhime Zgjedhim quhet teresia e formave te shtjelluara qe merr folja sipas vetes, numrit, menyres e kohes,

si edhe e formave te pashtjelluara. Zgjedhimi ne gjuhen shqipe eshte dy llojesh: vepror dhe jovepror. Format e ndryshme, qe merr folja gjate zgjedhimit te saj, jane sintetike dhe analitike. Format sintetike te foljes ndertohen: 1. Me ane te mbaresave vetore, p.sh.: la-j, la-n, la-jme, la-ni... 2. Me ane te nderrimeve fonetike, qe peson tema e foljes, p.sh. njoh : njeh. 3. Njeherazi me ane mbaresash vetore dhe nderrimesh fonetike, p.sh.: dal - dol-a. 4. Me ane prapashtesash temeformuese te plotesuara ndonjehere edhe me mbaresa vetore, p.sh.: la-fsh-a. 5. Me ane te supletivizmit, te plotesuar edhe me mbaresa vetore ose me prapashtesa temeformuese, si p.sh.: jam - qe-she, qe-ne. 6. Me ane te perngjitjes, p.sh.: qen-kam, qen-kesha.

Format analitike te foljes ndertohen: 1. Me ane te foljeve ndihmese kam dhe jam, p.sh.: kam lare, kisha lare, pata lare, paskam lare, paskesha lare.. 2. Me ane te pjesezave formante, p.sh.: te laj, te laja, duke lare, pa lare..

Foljet e rregullta te se shqipes se sotme ndahen ne tri zgjedhime: - Ne zgjedhimin e pare prfshihen foljet me teme ne zanore ose tog zanoresh, qe ne veten e pare njejes te kohs se tashm narrin mbaresen -j, si: puno-j. Ky zgjedhim perfshin shumicen e foljeve. - Ne zgjedhimin e dyt prfshihen foljet me teme ne bashketingellore, si: hap. Ky zgjedhim ka pushuar se qeni prodhimtar. - Ne zgjedhimin e tret prfshihen foljet me teme ne zanore, qe ne te tri vetat e njejesit te kohs se tashm te mnyrs deftore dalin me mbarese zero, si: ve, ze,di. Ky zgjedhim perfshin nj numer te vogl foljesh dhe nuk sht prodhimtar. Zgjedhimi i par Ndahet ne dy grupe: 1. Foljet qe ne dy vetat e para njejes te se kryeres se thjesht marrin tingullin kundr hiatit - v - midis tems dhe mbareses vetore.

Ky grup ndahet ne dy nengrupe: Grupi 1: a) Foljet me teme me zanore - o - ose -e -, qe ne shumesin e se kryeres se thjesht si edhe ne pjesore e zberthejne zanoren fundore te tems ne nj tog zanoresh: -ua, -ye, si: puno-j puno-v-a / punua -m punua-r rrefe-j rrefe-v-a / rrefye-m feefye-r b) Foljet me teme me tog zanoresh -ua-, -ye-, qe ne njejesin e se kryeres se thjesht e mbledhin at ne -o-, perkatesisht -e-, si: shkrua-j shkro-v-a / shkrua-m shkrua-r lye-j le-v-a / lye-m lye-r

Grupi 2: Foljet me teme me zanore, qe nuk e zberthejne kt ne tog zanoresh as ne te kryeren e thjesht e as ne pjesore, si: la-j la-v-a / la-me la-re fshi-j fshi-v-a/ fshi-me fshi-re

2. Ato folje qe e zgjerojne temn ne te kryeren e thjesht dhe ne pjesore. Ky grup ndahet ne dy nengrupe: Grupi 1: Foljet, qe ne te kryeren e thjesht dhe ne pjesore e zgjerojne temn me prapashtesen -t- : arri-j, gj-j, mba-j. P.sh.: arri-j arri-t-a arri-t-a gj-j gjet-a gjet-u-r mbaj-j mbajt-a mbajt-ur Grupi 2: Perfshin foljet bj dhe hyj e ndonj tjetr, qe ne te kryeren e thjesht (vetm ne njejes) dalin me teme te zgjeruar me - r - . be-j ber-a ber-e hy-j hyr-a hyr-e Zgjedhimi i dyt Zgjedhimi i dyt ndahet ne dy grupe: Grupi 1: Perfshihen ato folje, qe dalin me te njjtn teme ne t ardhmn, ne te kryeren e thjesht dhe ne pjesore, si: vendos vendos-a vendos-r Grupi 2: Perfshihen ato folje, qe pesojne nderrim zanoresh ne te tashmen ose ne te kryeren e thjesht, ose ne te dyja kto kohe. Ky grup ndahet ne tri nengrupe: 1. Foljet qe ne te kryeren e thjesht pesojne ndrrimin -e- : -o- ose -je-: -o-, perkatesisht a-: -o-, si:

heq hoq-a heq-ur dal dol-a dal-e 2. Foljet me teme te zgjeruar te tipit perkas, qe pesojne ndrrimin zanor -a-: -e-, ne veten e dyt e te tret njejes te kohs se tashm te mnyrs deftore dhe qe ne te kryeren e thjesht dalin ose me teme te pazgjeruar ose edhe me temn e zgjeruar te se tashmes duke psuar ndrrimin -e-: -i-. P.sh.: flas/flet fol-a fol-ur trokas/troket troki-t-a trokit-ur therras/thrret therr-a/therrit-a thirr-ur 3. Foljet shkas, ngas dhe gergas, te cilat pesojne ndrrimin -a-: -e-, ne veten e dyt e te tret njejes dhe ndrrimin -e-: -i-, ne veten e dyt shumes te se tashmes, ndera ne te kryeren e thjesht dhe ne pjesore dalin me teme ne zanore, d.m.th. nuk e kan tingullin fundor te tems se kohs se tashm. Foljet e ktij grupi marrin mbaresa vetore t njjta si ato te nengrupit 2 te grupit 1 te zgjedhimit t par. P.sh. ngas/nget, nga-va, nga-re. Zgjedhimi i tret Ky zgjedhim ndahet ne tri grupe: Grupi i 1: Perfshihen ato folje, qe ne kohn e tashm dalin me teme ne zanore, kurse ne te kryeren e thjesht (vetm ne njejes) dalin me teme te zgjeruar ne -r-. Ktu hyjne foljet v, z, prz dhe nx, te cilat ne te kryeren e thjesht nderrojne edhe zanoren -- ne -u-, si: v vur-a ve-ne z zur-a ze-ne Grupi i 2: Perfshihen ato folje, te cilat ne kohn e tashm dalin m me teme ne zanore, kurse ne te kryeren e thjesht dalin me teme ne bashketingellore. Ktu hyjne foljet di, fle dhe ngre, qe ne te kryeren e thjesht dhe ne pjesore e zgjerojne temn me prapashtesen e-, si: di dit-a dit-ur fle fjet-a fjet-ur ngre ngrit-a ngrit-ur Grupi i 3: Ne kt grup prfshihen foljet pi dhe shtie, te cilat ne dy vetat e para (njejes) te se kryeres se thjesht marrin tingullin -v- para mbareses vetore: pi piva pi-r shtie shti-v-a sht-n Foljet e parregullta Foljet e parregullta ndahen ne dy grupe kryesore: supletive dhe josupletive 1. Foljet e parregullta supletive: ja-m qe-sh qe-n ka-m pat-a pas-ur

bie bie ha jap rri shoh vi-j

prur-a ra-sh hngr-a dha-she ndenj-a pa-sh erdh-a

prur-e r-n ngr-n dh-n ndenj-ur pa-r ardh-ur

2. Foljet e parregullta josupletive the-m tha-sh th-n dua desh-a dash-ur l la-sh l-n vdes vdiq-a vdek-ur vete vajt-a vajt-ur Kuptimet kryesore te formave gramatikore te foljes

Mnyra deftore Me an te ksaj mnyr, folesi e paraqit si te vrtet veprimin e emertuar nga folja. E, kur folesi deshiron ta mohoje ose te shprehe pasiguri pr kt vertetesi, ather e shoqeron foljen e mnyrs deftore me pjesezen e mohimit nuk a s', perkatesisht me pjesezen e dyshimit ndoshta, mbase, kushedi etj. Mnyra deftore i ka te tri koht themelore: te tashmen, te shkuaren dhe t ardhmn.

Mnyra habitore Me an te ksaj mnyr, shprehet ne prgjithsi modaliteti i vertetesise, i shoqruar edhe me ndjenjen e habise se folesit pr nj veprim te papritur, qe sht kryer ne te shkuaren ose qe kryhet ne castin e ligjerimit. Anasjelltas, kur folesi shpreh habine pr moskryerjen e nj veprimi ne te shkuaren ose ne castin e ligjerimit, ather i shoqeron format e mnyrs habitore me pjesezen e mohimit nuk ose s': -- C'ju paska ngjare? Dhe un s'paskam ditur gj! Nepermjet mnyrs habitore folesi mund te shprehe edhe dyshimin ose mospajtimin e tij ndonjher edhe ironi lidhur me nj thnie a pohim te nj tjetri: -- T ju o folka shum e s'u punueka gj! Mnyra habitore pra ka dy kohe kryesore: te tashmen dhe te shkuaren.

Mnyra lidhore Me an te ksaj mnyr, shprehet kryesisht modaliteti i mundesise. Ne disa perdorime ajo shpreh edhe modalitetin e deshires ose te detyrimit. Pra, me an te mnyrs lidhore folesi e paraqit si te mundshme, perkatesisht te deshirueshme ose te detyrueshme kryerjen e veprimit te emertuar nga folja: -- Duhet te prpiqemi gjithnj pr te miren e

vendit ton: ta ndertojme dhe ta rindertojme, ta zbukurojme at. Mnyra lidhore ka dy kohe: te tashmen dhe te shkuaren.

Mnyra kushtore Me an te ksaj mnyr shprehet modaliteti i mundesise. Folja e perdorur ne mnyrn kushtore tregon nj veprim qe mund te kryhej, po t vertetohej nj kusht i caktuar. Kushti zakonisht shprehet me an te nj fjalie te varur kushtore, kallezuesi i se cils sht nj folje ne te pakryeren e lidhores ose ne me se te kryeren e saj. Por, mund te shprehet edhe me an te ndajfoljes ndryshe, ose me an te nj togu te ndertuar nga parafjala me ose pa dhe nj emr: -- Po pse cuditesh? T isha un ne vendin tnd, 'do t beje ti? Pa ndihmn tnde, s'do t'ia kisha dal mbane ksaj pune. Po te kisha ato para qe ke ti, do t ndihmoja kombin tim. Ndryshe, s'po bhet gj. Mnyra kushtore ka dy kohe: te tashmen dhe te kryeren.

Mnyra deshirore Me an te ksaj mnyr shprehet modaliteti i deshires ne form urimi ose mallkimi: -U befsh atdhedashes! Mnyra deshirore ka dy kohe: te tashmen dhe te kryeren. Mnyra urdherore Me an te ksaj mnyr shprehet modaliteti i deshires ne form urdhri, krkes, kshill, porosie, lutjeje, grishjeje, lejimi etj. Ne fjalite me kuptim mohor para urdherores vendoset pjeseza e mohimit mos: -- Lini fjalt, bni pune! Mos u percani! Formimi i foljeve Foljet e gjuhs shqipe mund te jen fjale te parme, te prejardhura, te perbera ( te perngjitura).

Folje te parme Jan ato folje, qe nuk jan formuar nga ndonj fjale tjetr me an ndajshtesash ose me an konversioni. P.sh.: rrefej, mesoj, hap, mbyll, heq etj. Nuk merren si folje te parme: - foljet qe formojne cifte antonimike te tipit: ngarkoj:shkarkoj, ngul:shkul etj. Foljet e ktij tipi, te t cilat kuptimi antomik del nga kundervenia e parashtesave perkatese, merren si fjale te prejardhura. - foljet e huazuara qe ne gjuhn shqipe mund te analizohen, pasi krahas tyre prdoren edhe fjalt e parme, prej te cilave ato jan formuar. T tilla jan foljet e tipit: autorizoj (autor), neutralizoj (neutral) etj.. - foljet e tipit gezoj, lemoj, levdoj etj., te t cilat zanorja e tems fjaleformuese sht reduktuar ne -- gaz, lime, lavd.

Foljet e prejardhura Jan ato folje te formuara kryesisht nga emrat, nga vete foljet si edhe nga mbiemrat e ndajfoljet. P.sh.: pr-dor, z-bukuroj, pr-hap, pun-o-j etj.. Foljet e prejardhura formohen: - me an te prapashtesash: pun-o-j, uj-it - me an te parashtesash: pr-hap, pr-dor. - me an prapashtesash e parashtesash njekohesisht: pr-gjith-so-j, z-bukur-oj.

Foljet e perbera Foljet si fjale te perbera ne gjuhn shqipe jan te pakta. Midis tyre vendin kryesor e zn kompozitat percaktuese te tipit ndajfolje + folje. Por ka edhe ca folje te pervera nga nj emr dhe nj folje. Me te shumta jan raste kur si gjymtyre e pare e foljes se perbere sherben ndajfolja bashke ose para, si: bashke-bisedoj, bashke-punoj, para-ndaloj, parashtroj etj. Ka edhe formime te tjera te ktij tipi, ne te cilat gjymtyra e pare sht nj ndajfolje tjetr (mir, keq, tej), e cila percakton mnyrn e kryerjes se veprimit te shprehur nga gjymtyra e dyt e fjals se perbere. T tilla jan foljet: mirepres, mirembaj, keqkuptoj, keqperdorur, tejkaloj etj. Ne foljet e perbera: buzeqesh, duartrokit etj., gjymtyra e pare sherben pr te percaktuar veprimin e shprehur nga gjymtyra e dyt. Kshtu, buzeqesh "qesh me buz". Format e shtjelluara dhe te pashtjelluara te foljes Ne baze te mundesise ose te pamundesise pr te ndryshuar sipas vetes e numrit, format gramatikore te foljes ndahen ne dy grupe: te shtjelluara dhe te pashtjelluara. T shtjelluara: hyjne format e ndryshme gramatikore te kohve, te menyrave deftore, habitore, lidhore, kushtore, deshirore dhe urdherore. T pashtjelluara: hyjne format e ngurosura te pjesores: lare, te percjellores: duke lare, te formes se pashtjelluar mohore: pa lare, si edhe format e pashtjelluara te tipit pr te lare e me te lare. Format e shtjelluara dhe te pashtjelluara te foljeve kalimtare kan nga dy pale trajta: nj pale pr zgjedhimin vepror dhe nj pale pr zgjedhimin jovepror. Kategoria gramatikore te vetes tek folja Shpreh lidhjen midis folesit dhe kryefjales te fjalise. Kategoria gramatikore e vetes shprehet me an mbaresash te posacme. Folja ka tri veta: Veten e pare: kur kryefjala e fjalise prfaqson vete folesin Veten e dyt: kur kryefjala e fjalise prfaqson bashkebiseduesin

Veten e tret: kur kryefjala e fjalise prfaqson nj a disa frymore a sende, qe s'marrin pjes ne bashkebisedim. Kemi edhe dy grupe tjera te ksaj kategorie gramatikore: a) Foljet njevetore b) Foljet pavetore Foljet njevetore: qe mund te ken nj kryefjale te shprehur ose te nenkuptueshme. T tilla jan: - foljet qe emertojne veprime karakteristike pr kafshet dhe qe, si rrjedhim prdoren vetm ne veten e tret: kukarit (pula) - foljet qe tregojn dukuri atmosferike ose natyrore: bleron (livadhi etj) - foljet e tipit: (s'm) besohet, (me) duket etj. - disa folje kalimtare, si: di, lejoj, them etj. - edhe foljet: jam, vij, shkoj, dal etj., ne shprehje te tilla: (s') sht mir - m vjen mir Foljet pavetore: qe nuk kan kryefjale te shprehur, as te nenkuptueshem. T tilla jan: - disa folje ose shprehje foljore qe emertojne dukuri atmosferike: vetetin, bubullin etj. - foljet me vler module: duhet dhe do - folja kam ne veten e tret njejes, kur prdoret me kuptimin e foljeve: ndodhet, ekziston. - disa folje jokalimtare ne form joveprore te shoqeruara ose jo me nj pjesez mohimi. s'shkohet, s'rrihet etj. Folja -Foljet jan fjalt q tregojn nj veprim ose gjendje p.shpunoj,lexoj,vallzoj etj. -Foljet jan fjal t ndryshme dhe kan trajta t llojllojshme. -Trajtat e tyre foljt i marrin sipas vetave,numrave,sipas diatezave,mnyrave dhe siapas kohve. Foljet ndahen n dy klasa t mdha: 1.Foljet kalimtare 2.Foljet jokalimtare -1.Foljet kalimtare jan ato folje veprimi i t cilave i kalon nj personi ose sendi tjetr,d.m.th q pranojn nj kundrinor. P.sh.Beni cdo dit lexon gazetn. -Pra foljet ndahen n folje me kuptim t plot p.sh(shkruaj,laj etj). -Foljet ndihmse p.sh.(kam,jam). -Foljet jan gjysmndihmse(duhet,lypset etj). Foljet ndihmse jan ato q shrbejn pr t formuar format e prbra t foljes. Foljet gjysmndihmse jan: 1.Kpujore 2.Modale 3.Aspektore

Foljet kpujore-jan p.sh jam,emroj,shpall,dukem etj. lidhim pjesn emrore t kryefjals me kallzuesorin e kryefjals. Foljet modale-jan p.sh mund,duhet,lypset,do,kan etj, shrbejn pr ta paraqitur veprimin e shprehur nga folja q e ndjek,si t mundshm,t lejueshm,t detyrueshm ose t domosdoshm. Foljet aspektore-q shnojn fillimin p.sh:filloj,nis,z,bj,marr dhe mbarimin e nj veprimi p.sh mbaroj,pushoj etj.